Wikipedija shwiki https://sh.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedija Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu Nacrt Razgovor o nacrtu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk 0 2584 42713480 42217222 2026-10-24T21:04:06Z CommonsDelinker 806 Zamjenjujem datoteku Christiaan_Huygens-painting.jpeg datotekom [[:File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg|Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; 42713480 wikitext text/x-wiki {{Naučnik |ime = Kristijan Hajgens |slika = Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg |širina_slike = 200p |opis_slike = Hajgensov portert iz [[1671]]. godine |datum_rođenja = [[14. 4.|14. april]] [[1629]]. |mesto_rođenja = [[Hag]] |država_rođenja = [[Holandija]] |datum_smrti = [[8. 7.|8. jul]] [[1695]]. |mesto_smrti = [[Hag]] |država_smrti = [[Holandija]] |polje = [[matematika]], [[fizika]], [[astronomija]] |institucija = [[Kraljevsko društvo]]<br />Francuska akademija nauka |škola = |studenti = |poznat_po = [[Sat (predmet)|sat]] sa klatnom |nagrade = |napomene = }} '''Kristijan Hajgens''' ({{jez-hol|Christiaan Huygens}}, [[14. 4.|14. april]] [[1629]] – [[8. 7.|8. jul]] [[1695]]), bio je [[Holandija|holandski]] [[matematika|matematičar]], [[astronom]] i [[Fizika|fizičar]]; rođen u [[Hag]]u kao sin bogatog [[Konstantin Hajgens|Konstantina Hajgensa]]. Studirao je prava na Univerzitetu u [[Leiden|Lajdenu]] i na Oranž Koledžu u [[Breda|Bredi]] pre nego što se posvetio nauci. Istoričari nauke često govore o Hajgensu kao jednom od najsvestranijih naučnika. Hajgens je relativno malo priznat po svojoj ulozi u razvoju modernog integralnog i diferencijalnog računa. Zapamćen je i po tome što je tvrdio da se [[svjetlost|svetlost]] sastoji od [[val|talasa]]. To je u fizici poznato kao [[Hajgensov princip]]. Godine 1655. otkrio je [[Saturn (planeta)|Saturnov]] mesec [[Titan (mesec)|Titan]]. Takođe je ispitivao Saturnove prstenove, i 1656. pretpostavio da se prstenovi sastoje od velikog broja manjih tela koja zajedno čine prsten. Iste godine otkrio je i opisao [[Orion maglina|maglinu Orion]]. Njegov crtež magline Orion, prvi takve vrste, objavljen je u ''Systema Saturnium'' 1659. Koristeći moderan [[teleskop]] uspeo je da razluči maglinu na pojedinačne [[zvijezda|zvezde]]. (Svetla unutrašnjost magline Orion nosi ime „Hajegensova regija“ u njegovu čast.) Takođe je otkrio nekoliko međuzvezdanih maglina i neke dvojne zvezde. Na nagovor [[Blaise Pascal|Bleza Paskala]] Hajgens je napisao prvu knjigu o [[teorija vjerojatnosti|teoriji verovatnoće]], koju je objavio 1657. Radio je i na izradi tačnog [[sat (predmet)|sata]], koji bi bio pogodan za pomorsku [[Navigacija|navigaciju]]. Godine 1658. objavio je knjigu pod nazivom ''Horologium''. Njegovo otkriće [[Sat s klatnom|sata s klatnom]] (koji je patentirao 1657) bilo je prekretnica u merenju vremena. Matematičke i praktične detalje svojih otkrića objavio je u "Horologium Oscillatorium" 1673. Hajgens je razvio i sat sa balansnom oprugom, gotovo istovremeno, mada nezavisno od [[Robert Huk|Roberta Huka]], a sporenja oko ovog otkrića traju vekovima. U februaru 2006. otkrivene su izgubljene Hukove pisane beleške sa sastanaka [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] u jednoj ostavi u [[Hampshire|Hempširu]], i po tim beleškama utvrđeno je da je Huk prvi otkrio balansnu oprugu. [[Kraljevsko društvo]] je izabralo Hajgensa za svog člana 1663. Godine 1666. Hajgens se preselio u [[Pariz]] gde je radio u [[Francuska akademija nauka|Francuskoj akademiji nauka]] pod zaštitom [[Luj XIV|Luja XIV]]. Koristeći Parisku opservatoriju (koja je izgrađena 1672) vršio je dalja [[astronomija|astronomska]] posmatranja. Godine 1684. objavio je "Astroscopia Compendiaria" u kojoj je prikazao svoj novi "vazdušni" teleskop (bez tubusa). Hajgens je razmišljao i o životu na drugim planetama. U svojoj knjizi ''Cosmotheoros'', zamišljao je kako univerzum buja od života, vrlo sličnog životu na Zemlji 17. veka. Liberalna klima u Holandiji je ohrabrivala ovakve spekulacije. Za razliku od njega, filozof [[Giordano Bruno|Đordano Bruno]], koji je takođe verovao u postojanje života u drugim svetovima, spaljen je na lomači zbog svojih verovanja 1600. godine. Godine 1675. Hajgens je patentirao [[džepni sat]]. Izumeo je brojne druge naprave i postupke, uključujući vratašca za mačke. Hajgens se vratio u Hag 1681. posle teške bolesti. Pokušao je da se vrati u Francusku 1685, ali je opoziv [[Nantski edikt|Nantskog edikta]] (koji je ukinuo versku toleranciju) sprečilo njegovu nameru. Hajgens je umro u Hagu [[8. 7.|8. jula]] [[1695]]. == Po Hajgensu su nazvani == * [[Hajgens (letelica)]]: letjelica koja se spustila na Saturnov mesec [[Titan (mesec)|Titan]], deo [[Kasini-Hajgens misija|Kasini-Hajgens misije]] na Saturn * Asteroid [[2801 Hajgens]] * [[Hajgensov krater|Krater na Marsu]] * Planina na [[Mjesec|Mesecu]] * [[Hajgens softver]], program za miroskopsku proučavanje slika * [[Hajgens-Frenel princip]], jednostavan model za razumevanje talasa u svemiru * Hajgensovi [[val|talasi]], matematička osnova za [[Skalar (matematika)|skalarnu]] [[Difrakcija|difrakcionu]] teoriju * [http://www.ch.tudelft.nl W.I.S.V. Christiaan Huygens]: Holandski studijski klub za studije matematike i kompjuterskih nauka na [[Delft Univerzitet za tehnologiju|Delft Univerzitetu za tehnilogiju]] * [http://www.science.leidenuniv.nl/e/index.php3?m=6&c=15 Hajgensova laboratorija]: Odeljenje za fiziku Univerziteta u Lajdenu, Holandija == Vanjske veze == {{Commonscat|Christiaan Huygens}} * {{gutenberg author| id=Christiaan+Huygens | name=Christiaan Huygens}} ** [http://www.gutenberg.org/etext/14725 Treatise on Light] translated into English by Silvanus P. Thompson, Project Gutenberg etext. * [http://math.dartmouth.edu/~doyle/docs/huygens/huygens.pdf De Ratiociniis in Ludo Aleae or The Value of all Chances in Games of Fortune, 1657]Christiaan Huygens' book on probability theory. An English translation published in 1714. Text pdf file. * [http://www.hofwijck.nl/en/ Huygensmuseum Hofwijck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904063821/https://www.hofwijck.nl/en/ |date=2019-09-04 }} in Voorburg, The Netherlands, where Huygens lived and worked. * [http://www.sciencemuseum.org.uk/exhibitions/huygens/index.asp Huygens Clocks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218013632/http://www.sciencemuseum.org.uk/exhibitions/huygens/index.asp |date=2007-02-18 }} exhibition from the Science Museum, London * [https://web.archive.org/web/20010307171657/http://www.xs4all.nl/~huygensf/english/huygens.html Huyghens and music theory] Huygens–Fokker Foundation —on Huygens' [[31 equal temperament]] and how it has been used * [http://frank.harvard.edu/~paulh/misc/huygens.htm How to pronounce "Christiaan Huygens"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030205221441/http://frank.harvard.edu/~paulh/misc/huygens.htm |date=2003-02-05 }} (includes sound file of pronunciations by Dutch people) * [http://www.sil.si.edu/DigitalCollections/HST/Huygens/huygens.htm Systema Saturnium 1659 text] a digital edition of Smithsonian Libraries * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Christian Huygens on the 25 Dutch Guilder banknote.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} {{Normativna kontrola}} {{Lifetime|1629|1695|Huygens, Christiaan}} [[Kategorija:Nizozemski astronomi]] [[Kategorija:Nizozemski fizičari]] [[Kategorija:Nizozemski izumitelji]] [[Kategorija:Nizozemski matematičari]] [[Kategorija:Nizozemski muzikolozi]] [[Kategorija:Fizička optika]] [[Kategorija:Teoretski fizičari]] [[Kategorija:Biografije, Hag]] [[Kategorija:Biografije, Breda]] [[Kategorija:Biografije, Leiden]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] 65rey2tyggfcqe8mb9nvlkkbnncb6t7 0 2879 42713491 42662637 2026-10-24T22:16:03Z SrpskiAnonimac 101643 42713491 wikitext text/x-wiki {{Otheruses}} {{Redirect|Atina}} {{Naselje (HR) | ime = Atena | ime_genitiv = Atene | izvorno_ime = Αθήνα {{-}} ''Athína'' | translit_jezik1 = | translit_jezik1_vrsta = | translit_jezik1_info = | translit_jezik1_vrsta1 = | translit_jezik1_info1 = | translit_jezik1_vrsta2 = | translit_jezik1_info2 = | translit_jezik1_vrsta3 = | translit_jezik1_info3 = | translit_jezik1_vrsta4 = | translit_jezik1_info4 = | translit_jezik1_vrsta5 = | translit_jezik1_info5 = | translit_jezik1_vrsta6 = | translit_jezik1_info6 = | slika_panorama = Athens Montage L.png | veličina_slike = 300px | opis_slike = Kolažni prikaz gradskih znamenitosti | slika_zastava = | slika_zastava_veličina =100px | slika_pečat = | slika_pečat_veličina = | Datoteka:Athens seal.png | slika_grb_veličina =100px | slika_amblem_prazno = | slika_amblem_prazno_veličina = | slika_amblem_prazno_opis = | slika_karta =Athens map.png | veličina_karte = | opis_karte =Položaj Atene u Grčkoj | slika_karta1 = | veličina_karte1 =150px | opis_karte1 = | slika_lokacijska_karta_država = | nadimak = | geslo = | širina-stupnjevi =37 | širina-minute =58 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =23 | dužina-minute =43 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info =[[Datoteka:Flag of Greece.svg|20px]] [[Grčka]] | lokacija1_ime = | lokacija1_info = | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | lokacija3_ime = | lokacija3_info = | utemeljenje_ime = | utemeljenje_datum = | utemeljenje1_ime = | utemeljenje1_datum = | utemeljenje2_ime = | utemeljenje2_datum = | utemeljenje3_ime = | utemeljenje3_datum = | osnivač = | nazvan_po = | dijelovi = | vrsta_dijelova = | d1-d50 | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =Gradonačelnik | ime_vođe =Nikitas Kaklamanis ([[Nova Demokracija (Grčka)|Nova demokratija]]) | stranka_vođe = | titula_vođe1 = | ime_vođe1 = | titula_vođe2 = | ime_vođe2 = | titula_vođe3 = | ime_vođe3 = | titula_vođe4 = | ime_vođe4 = | površina_bilješke = | površina_ukupna = | površina_kopna = | površina_vode = | postotak_vode = | površina_uža =39 km² | površina_šira =412 km² | površina_prazno1_ime = | površina_prazno1 = | površina_prazno2_ime = | površina_prazno2 = | visina = | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =2001. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo = | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže =745,514 | stanovništvo_uže_gustoća =19,133 stanovnika/km² | stanovništvo_šire =3,761,810 | stanovništvo_šire_gustoća =9,137 stanovnika/km² | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =Srednjeeuropsko vrijeme | utc_pomak =+2 | vremenska_zona_DST =Srednjeeuropsko ljetno vrijeme | utc_pomak_DST =+3 | poštanski_broj =10x xx, 11x xx, 120 xx | pozivni_broj =210, 211, 212 | gradovi_prijatelji = | prazno_ime = | prazno_info = | prazno1_ime = | prazno1_info = | prazno2_ime = | prazno2_info = | prazno3_ime = | prazno3_info = | prazno4_ime = | prazno4_info = | prazno5_ime = | prazno5_info = | prazno6_ime = | prazno6_info = | web_stranica =[http://www.cityofathens.gr/ www.cityofathens.gr] | bilješke = }} '''Atena''' ili '''Atina''' ({{jez-grč|Αθήνα}} [''{{transl|el|Athína}}]), jeste [[glavni grad|glavni]] i najveći grad u [[Grčka|Grčkoj]]. Atina dominira u regiji [[Atika (regija)|Atici]] i jedan je od najstarijih gradova svijeta, čija zapisana historija seže oko 3.400 godina u prošlost, a najranije dokazano prisustvo čovjeka u ovom području bilo je od 11. do 7. milenija p.n.e.<ref name="ethnosgr" /> [[Klasična Atena|Klasična Atina]] bio je moćni grad-država ([[polis]]) koji se razvio na osnovu razvoja pomorstva i obližnje luke [[Pirej]]. Ona je bila centar umjetnosti, nauke i [[filozofija|filozofije]], dom [[Platon]]ove Akademije i [[Aristotel]]ovog liceja,<ref name="yppogr" /><ref name="cnnworld" /> a općenito je smatraju "kolijevkom" Zapadne civilizacije i rodno mjesto [[demokratija|demokratije]],<ref name="ebcheck" /><ref name="bbccouk" /> uglavnom zbog utjecaja njenih kulturnih i političkih dostignuća tokom 5. i 4. vijeka p.n.e na ostatak tada poznatog [[Evropa|Evropskog kontinenta]].<ref name="encartamsn" /> Danas je to kosmopolitiska metropola, a moderna Atina je centar ekonomskog, finansijskog, industrijskog, političkog i kulturnog života Grčke. U jednoj studiji koju je objavio UBS 2012. Atina je svrstana na 39. mjesto najbogatijih svjetskih gradova po BDP-u računato po kupovnoj moći<ref name="purchpower" /> ali i 77. najskuplji grad na svijetu.<ref name="costsurv" />. Ime je dobila po grčkoj božici mudrosti, [[Atina (mitologija)|Atini]]. Atina se smatra [[globalni grad|globalnim gradom]] zbog njenog geostrateškog položaja i njenog značaja u finansijama, medijama, umjetnosti, unutrašnjoj i međunarodnoj trgovini, kulturi, obrazovanju i [[turizam|turizmu]]. Ona je jedan od najvećih ekonomskih središta u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]] sa vrlo snažnim i velikim finansijskim sektorom a u njenoj blizini nalazi se i [[Pirej|najveća putnička luka]] u Evropi,<ref name="olpgr" /><ref name="maritime" /> i treća najveća na svijetu.<ref name="anekgr" /> Općina (odnosno Grad) Atina imala je 664.046 stanovnika (po podacima iz 2011,<ref name="census11"/> odnosno 796.442 u 2004.)<ref name="Athens view" /> unutar svojih administrativnih granica, a površina općine iznosi 39&nbsp;km².<ref name="area" /> Urbano područje Atine (šira Atina i šire područje Pireja) pruža se izvan njenih administrativnih općinskih granica grada, a u tom prostoru od 412&nbsp;km²<ref name="area" /> živjelo je 3.090.508 stanovnika (po podacima iz 2011).<ref name="statistics1" /> Prema podacima [[Eurostat]]a iz 2004, Atinina šira urbana zona (''larger urban zone'') bila je 7. najmnogoljudnija takva zona u [[Evropska unija|EU]] (odnosno pet najmnogoljudniji glavni grad u Evropskoj uniji) sa 4.013.368 stanovnika. Atina je i najjužniji glavni grad na evropskom kontinentu (ne računajući ostrva-države Maltu, Kipar i druge). Naslijeđe [[Antička Grčka|klasične ere]] i danas je još vidljivo širom grada u vidu antičkih spomenika i umjetničkih djela, među kojima je najpoznatiji [[Partenon]], kojeg mnogi smatraju ključnim obilježjem rane zapadne civilizacije. Grad također sadrži i mnoge rimske i bizantske spomenika kao i manji broj spomenika iz doba [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlija]]. Atina je i mjesto gdje se nalaze dva spomenika sa [[UNESCO]]-ovog [[Spisak mjesta Svjetske baštine u Evropi#Grčka|spiska Svjetske baštine]]: [[Akropolis]] i srednjevjekovni manastir Daphni. Spomenici iz modernog doba, koji sežu iz doba proglašenja Atine za glavni grad nezavisne Grčke države 1834. godine, uključuju [[Helenski parlament]] (19. vijek) i Atinsku "trilogiju" koja se sastoji iz Nacionalne biblioteke Grčke, Univerziteta u Atini i Akademiji (moderne) Atine. Grad je bio domaćin i [[I olimpijske igre - Atina 1896.|prvih modernih Olimpijskih igara]] 1896. godine, a 108 godina kasnije ugostila je i [[XXVIII olimpijske igre - Atina 2004.|Ljetne olimpijske igre 2004. godine]].<ref name="oly" /> U Atini se također nalazi i Nacionalni arheološki muzej u kojem je pohranjena najveća svjetska kolekcija antičkih grčkih antikviteta, kao i novi muzej Akropolis. == Etimologija == [[Datoteka:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|lijevo|150px|[[Atina (mitologija)|Atina]], zaštitnica grada Atine; Nacionalni arheološki muzej Atine]] U [[Starogrčki jezik|starogrčkom jeziku]], ime grada Atine bilo je Ἀθῆναι (''Athenai'', ''Atenai'') što je množina. Međutim, u ranijem grčkom jeziku, kao što je [[Homer]]ov grčki, ime je bilo u jednini, u obliku Ἀθήνη (''Athene'')<ref name="tuftsedu" /> a tada je pisano u množini kao što je to bio slučaj sa Tebom (Θῆβαι, ''Thebai'') i [[Mikena|Mikenom]] (Μυκῆναι, ''Mukenai'') Korijen riječi vjerovatno nije grčkog niti indoevropskog porijekla, te se smatra da je mogući ostatak pred-grčkog supstrata Atike,<ref name="spbeekes" /> kao što je to slučaj i sa imenom božice [[Atina (mitologija)|Atine]] (na atičkom narječju Ἀθηνᾶ, ''Athēnā'', na jonskom Ἀθήνη, ''Athēnē'' i dorskom Ἀθάνα, ''Athānā'') koje je uvijek bilo povezano s imenom grada. Tokom srednjevjekovnom periodu, ime grada se ponovno počelo pisati u obliku jednine Ἀθήνα. Međutim, zbog [[Konzervativizam|konzervatizma]] pisanog jezika, Ἀθῆναι je ostala zvanično imena grada sve do ukidanja [[katharevousa]] načina pisanja 1970tih, kada je Ἀθήνα postalo zvanično ime grada. Ranije, postojale su i druge etimologije koje su predlagali naučnici 19. vijeka. [[Christian Lobeck]] je smatrao da je korijen imena sadržan u grčkoj riječi ἄθος (''atos'') ili ἄνθος (''antos'') u značenju cvijet, kojim bi se Atina mogla opisati kao ''cvjetajući grad''. Po drugom mišljenju [[Ludwig Döderlein|Ludwiga Döderleina]] smatra se daje korijen glagola θάω, korijen θη- (''tao'', korijen, ''thē-'', crpiti), čime se opisuje bogato i plodno zemljište oko Atine.<ref name="vge30" /> [[Etiologija|Etiološki]] mit koji objašnjava kako je Atina dobila svoje ime bio je dobro poznat među antičkih Atinjanima pa je čak postao i tema za skulpturu na zapadnom pedimentu (frontonu) Partenona. Božica Atina i božanstvo [[Posejdon]] su po legendama imali mnogo sporova i bitaka među sobom, a jedna od njih bila utrka ko će biti zaštitnik grada. U pokušaju da prisili građane, Posejdon je načinio izvor slane [[voda|vode]] udarcem svog trozupca o zemlju, koji simbolizira moć mora. Međutim, Atina je napravila drvo [[maslina|masline]] simbolizirajući mir i blagostanje, a Atinjani su uz svog vođu [[Kekrops I|Kekropsa I]], odabrali maslinu te ime grada dali po Atini. Njegovi stanovnici ponekad grad nazivaju i τὸ κλεινὸν ἄστυ što na [[bosanski jezik|bosanskom]] znači ''slavni grad'' ili samo η πρωτεύουσα - ''prijestolnica''. == Historija == {{main|Historija Atene}} [[Datoteka:Parthenon from West with deep blue sky.jpg|thumb|left|250px|Partenon]] Prvi organizovani život u Atini potiče iz [[neolit]]a, negde oko 4000—3000. godine p. n. e., kada su se prvi stanovnici nastanili na [[Akropolj (Atina)|Akropolju]] i u dolini reke Ilis (danas Olimpijon). Taj proces se nastavio u [[bronzano doba]] (od 3000—1100. p. n. e.), kada su prehelenska naselja okupirala prva grčka plemena. Zanimanja tih prvih plemena su uglavnom bila [[zemljoradnja]] i [[stočarstvo]], da bi vremenom počeli da [[trgovina|trguju]] i uspostavljaju kontakte sa drugim delovima [[Grčka|Grčke]] i [[Egejsko more|Egejskog mora]].<ref name="ethnosgr" /><ref name="tung" /><ref name="immerwahr" /> Za vreme [[mikenska Grčka|mikenske civilizacije]] (1550—1050) [[ekonomija]] je znatno napredovala, a uz nju i [[arhitektura]] i [[umetnost]]. Mikenska plemena su okupirala Akropolj i okolinu oko 16. veka pre nove ere.<ref name="mykenaike" /> Nešto pre 13. vijeka pre nove ere, na vrhu Akropolja, podigli su palatu svome monarhu, a nešto kasnije, polovinom istog veka, prve zidine za svoj grad. O mikenskoj Atini postoji serija mitova koji su povezani sa delima lokalnih prinčeva. U 12. veku, većina mikenskih centara su napuštani, posle čega su usledile migracije stanovništva na grčkom tlu. Plemena Tesalije i Dorije su krenula prema jugu, ali nisu nikada okupirali Atiku. S njima su se takođe izmešalala plemena Jonaca, koja su kasnije, u 8. veku p. n. e., kao i ostala grčka plemena, krenuli prema istoku stvarajući kolonije na obalama [[Mala Azija|Male Azije]]. U 8. veku p. n. e., različita plemena [[Periferija Atika|Atike]] su se sjedinila i pretvorila Atinu u svoj centar, stvarajući tako prvi grad-državu. Za vreme tog perioda (geometrijski period - od 1050-700. godine p. n. e.), grčka civilizacija je znatno napredovala.<ref name="osborner" /> U to vreme, religija se prvi put organizovala oko dvanaest bogova olimpijskog panteona, stvorio se novi alfabet, koji je koren svih evropskih alfabeta. Poezija je stekla svoje prvo jezgro u Homerovim epovima i počele su inovacije u keramici. [[Geometrijski period|Geometrijska dekoracija]] keramike za svakodnevnu upotrebu, daje ime ovom periodu. U 7. veku p. n. e. umetnici su primali uticaje sa istoka, ali su kasnije njihova dela stekla poseban, grčki karakter. U 6. veku p. n. e., sagrađeni su prvi mermerni hramovi u [[dorski red|dorskom]] i [[jonski red|jonskom stilu]], statue Koros i Kores (mermerne statue koje predstavljaju mladića ili djevojku) i keramičko posuđe i ćupovi sa crnim figurama. === Starogrčka Atina === {{main|Antička Atina}} Starogrčka Atina je bila jonski polis koji se nalazio na poluostrvu Atici. U njoj su živeli [[aristokratija|aristokrate]], demos (narod) i robovi. U najstarije vreme Atinom su vladali bazileusi (kraljevi). Ostale aristokrate nisu bili zadovoljni tim državnim uređenjem. Svake godine je birano 9 aristokrata koji su se nazivali arhonti. Oni su delili vlast sa areopagom, većem koje je zasedalo na brdu posvećenom bogu rata [[Arej|Aresu]]. Međutim, ljudi iz demosa nisu bili zadovoljni. Između njih i aristokrata se javila ogorčena borba. Na kraju su pravo da učestvuju u vlasti dobili i bogate zanatlije i trgovci iz demosa. Najvišu vlast imala je Narodna skupština koja je donosila sve odluke vezane za upravljanje državom. Atina je bila demokratsko-robovlasnička država. Svaki [[antička Grčka|grčki]] grad ili [[polis]] je bio potpuno nezavisno središte političkog, kulturnog, kao i trgovačkog života, a Atina je bila jedan od najvećih i najjačih polisa. Svaki polis je imao i jedan [[trg]], mesto okupljanja - [[agora|agoru]] - koji je, pre svega služio za trgovinu i razne skupove, a bio je administrativni i društveni centar. U [[agora|agori]] se odvijao svakodnevni život polisa. Atina je bila, kao i većina polisa, okružena zidinama, a imala je i mesto poslednje odbrane - [[Akropolj (Atina)|akropolju]], na kojoj su bili smešteni hramovi [[Grčka mitologija|vrhovnih božanstava]] [[antička Grčka|grka]]. Do 6. vijeka p.n.e. bile su rašireni socijalni nemiri koji su doveli do [[Solon]]ovih reformi. To je utrlo put za kasnije uvođenje [[demokratija|demokratije]] od strane [[Klisten]]a 508. p.n.e. Atina u to vrijeme je postala značajna pomorska sila sa velikom flotom, a pomogla je pri pobuni jonskih gradova protiv [[Perzija|perzijske vlasti]]. Tokom grčko-perzijskih ratova, Atina, zajedno sa Spartom, bila je na čelu koalicije grčkih država koja će na kraju istjerati Perzijance iz današnje Grčke, pobijedivši je u poznatoj bici na Maratonu 490 p.n.e te kod Salamine 480 p.n.e. Međutim to nije spriječilo Perzijance da dva puta opustoše Atinu tokom jedne godine, nakon herojskog [[Bitka kod Termopila|otpora kod Termopila]] na čelu sa Spartom pod vodstvom kralja [[Leonida I]],<ref name="nothingless" /> a poslije pada Beotije i Atike u ruke Perzijanaca. Decenije koje su uslijedile postale su poznate kao ''Zlato doba Atinske demokratije'', vrijeme tokom kojeg je Atina postala vodeći grad-država [[Antička Grčka|Antičke Grčke]] a njena kulturna dostignuća postavila su temelje Zapadne civilizacije. [[Dramaturg|Dramaturzi]] [[Eshil]], [[Sofoklo]] i [[Euripid]] su stvarali u Atini u to doba, kao i historičari [[Herodot]] i [[Tukidid]]. Pored njih, svoje mjesto u historiji dobili su i ljekar [[Hipokrat]] te filozof [[Sokrat]], koji su također djelovali u Atini. Vođena od strane [[Perikle|Perikla]], koji je promovirao umjetnost i poticao demokratiju, Atina je krenula u ambiciozne programe izgradnje kojima je, između ostalog, započela izgradnju Akropolisa (uključujući i [[Partenon]]), kao i vladarskih građevina nakon osnivanja [[Delski savez|Delskog saveza]]. Prvobitno zamišljen kao savez grčkih gradova-država koji je trebao nastaviti borbu protiv Perzijanaca, ovaj savez je kasnije pretvoren u ''oruđe'' za postizanje atinskih imperijalističkih interesa. Nastale napetosti kulminirale su u [[Peloponeski rat|Peloponeskom ratu]] (431 - 404. p.n.e.) u kojem je Atina porazila svog rivala [[Sparta|Spartu]]. Sredinom 4. vijeka p.n.e sjeverogrčko kraljevstvo [[Makedonija (Grčka)|Makedonija]] postala je dominantna u grčkoj politici. Godine 338 p.n.e. vojska [[Filip II Makedonski|Filipa II Makedonskog]] porazila je savez nekih grčkih gradova-država uključujući Atinu i Tebu u bici kod Heroneje, što je dovelo do kraja nezavisnosti Atine. Kasnije, pod vlašću Rima, Atina je stekla status slobodnog grada zbog svojih cijenjenih škola. Rimski car [[Hadrijan]] u 2. vijeku sagradio je biblioteku, gimnaziju, [[akvadukt]] koji se i danas koristi, most, nekoliko hramova i svetišta, a finansirao je i završetak Hrama olimpijskog Zeusa. ==== Akropolj ==== {{glavni članak|Akropolj (Atina)}} Atinski [[Akropolj (Atina)|akropolj]] je svoj konačan oblik dobio u 5. veku pre nove ere u vreme jednog od najvećih i najznačajnijih državnika, [[Perikle|Perikla]]. U doba njegove vladavine Atina je postala [[Demokratija|demokratska republika]]. [[Perikle|Periklo]] je nametnuo bogatašima visoke poreze, a novac se koristio za uređenje Atine, a posebno [[Akropolj (Atina)|akropolja]]. U tom periodu su izgrađeni vevelepni hramovi, kao i veličanstvena umetnička dela, pa se razdoblje vladavine Perikla naziva ''zlatnim dobom'' Atine, jer su tada podignuti hramovi: * [[Partenon]] * [[Erehtejon]], hram božice [[Nika (mitologija)|Nike]] * [[Propileji]] – Svečani ulaz ==== Partenon ==== {{glavni članak|Partenon}} [[Partenon]] se nalazio na visoravni visokoj oko 70 -{m}-. i predstavlja okosnicu arhitektonskog rešenja [[Akropolj]]a. Partenon je tako [[urbanizam|urbanistički]] rešen da se vidi sa velike udaljenosti, ali, kako se približavate Akropolju i počinje penjanje, on postepeno nestaje da bi se video tek kada se dođe do njega. Kada se stupi na plato ispred njega, on se mora obići da bi se ušlo u sam hram, jer je ulaz sa druge strane prilaza. Partenon je uzdužna građevina u čijem se predvorju nalazi [[reljef]] koji prikazuje panatenejske svečanosti. Reljef (440. i [[437. p. n. e.]]) je delo [[Fidija|Fidije]] i njegovih učenika. ==== Erehtejon ==== {{glavni članak|Erehtejon}} Hram, koji je sagrađen oko [[421. p. n. e.]], zbog nagiba terena, podeljen je na nekoliko nivoa koji su povezani stepeništem. Visinska razlika između svetilišta [[Atina (boginja)|Atini]] i drugih delova hrama je oko 3 -{m}-. Hram, kao većina drugih hramova, nije, u osnovi pravilnog oblika, i u njemu se nalazilo svetilište [[Atina (boginja)|Atine]], [[Posejdon]]a i prvog atinskog kralja [[Erehtej]]a. ==== Propileje ==== Propileje - svečani ulaz, su činile široke stepenice između dva zida. U samom podnožju stepeništa stajalo je, povezano na gornjoj strani gredama, šest dorskih stubova, a na vrhu, stepenište se završavalo visokim zidom u kojem je bio prolaz širine središnjeg dela stepeništa. == Geografija == === Geologija === Atina se pruža preko centralne ravnice Atike, a koja se često naziva i ''Atinski'' ili ''Atički bazen'' (modern. grč. Λεκανοπέδιο Αττικής). Bazen okružuje četiri relativno visoke planine: [[Egaleo|Aegaleo]] na zapadu, [[Parinta]] na sjeveru, [[Penteli (Grčka)|Penteli]] na sjeveroistoku i [[Himetus]] na istoku.<ref name="Focus on Athens" /> Iza planine Aegaleo nalaze se Triazijska nizija, koja čini proširenje centralne nizije prema zapadu. [[Saronski zaliv]] nalazi se na jugozapadu. Planina Parnita je najviša među četiri planine oko Atine sa visinom od 1.413 metara,<ref name="parnitha" /> a proglašena je i [[nacionalni park|nacionalnim parkom]]. Atina je sagrađena oko brojnih niskih brežuljaka. Brdo [[Likabetus]] je jedno od najviših uzvišenja u okvirima grada a s njega se pruža odličan pogled na cijeli Atički bazen. [[Geomorfologija]] Atine se smatra jednom od najsloženijih na svijetu jer njene planine i brda uzrokuju fenomen temperaturne inverzije, koji je, zajedno sa problemima industrijskog zagađenja i poteškoćama koje ima grčka vlada oko njegove kontrole, odgovoran za veliku zagađenost zraka kojom se Atina suočava.<ref name="tung" /> Ova pojava nije jedinstvena samo za Atinu, naprimjer [[Los Angeles]] i [[Sarajevo]] također pate zbog sličnih geomorfoloških problema inverzije.<ref name="tung" /> Rijeke [[Kefisus (Atinska ravnica)|Kefisus]], [[Ilisos]] i [[Eridanos (Atina)|Eridanos]] su historijske rijeke Atine. === Klima === U Atini vlada suptropska [[sredozemna klima]] ([[Köppenova klasifikacija klime]]: ''Csa'') a prima dovoljno godišnjih padavina tek toliko da za neznatnu količinu može izbjeći oznaku [[Polupustinjska klima|polupustinjske klime]] (''BSh'' po Köppenu). Značajna osobina klime u Atini je izmjena među produženih toplih i suhih ljeta i blagih zima sa umjerenom količinom padavina.<ref name="founda" /> Uz prosječnu godišnju količinu padavina od 414,1&nbsp;mm, kiša pada većinom između oktobra i aprila. Juli i august su najsušniji mjeseci, kada se javljaju i ljetne oluje, prosječno jednom ili dva puta mjesečno. [[Zima|Zime]] su blage i kišovite, a prosječna januarska temperatura iznosi 8,9&nbsp;°C, a u predgrađu Helinikon oko 10,3&nbsp;°C. [[Snijeg|Snježne]] padavine nisu česte, ali ponekad dovode do kolapsa u saobraćaju. Snijeg je mnogo češći u sjevernim predgrađima grada.<ref name="bbccouk" /> Proleće i jesen se smatraju idealnim sezonama za razgledanje grada i za sve druge aktivnosti napolju. Leta mogu biti izuzetno topla. Prosečna najviša dnevna temperatura u Julu je 33.5&nbsp;°C. Najviša dnevna temperatura je bila 48&nbsp;°C u predgrađu Atine,<ref name="eurohigh" /> u Elefsina, a najniža je bila -5.8&nbsp;°C u Nea Filadelfiji. Tokom mećave koja je bila u februaru 2004. godine, najgore mećave koja je zadesila grad, temperatura je spala i na -7.9&nbsp;°C {{Klima grada |Lokacija=Atinu |Izvor=[http://svali.ru/catalog~27~16716~index.htm Turističeskiй portal], [http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003830 bbc.co.uk] | Jan_sr=10 | Jan_sr_pad=57 | Feb_sr=10 | Feb_sr_pad=47 | Mar_sr=12 | Mar_sr_pad=41 | Apr_sr=15 | Apr_sr_pad=31 | Maj_sr=19 | Maj_sr_pad=23 | Jun_sr=23 | Jun_sr_pad=11 | Jul_sr=27 | Jul_sr_pad=6 | Avg_sr=27 | Avg_sr_pad=6 | Sep_sr=23 | Sep_sr_pad=14 | Okt_sr=19 | Okt_sr_pad=53 | Nov_sr=15 | Nov_sr_pad=58 | Dec_sr=11 | Dec_sr_pad=69 | God_sr=17 | God_sr_pad=416 | Jan_sr_min=5.2 | Jan_sr_maks=12.5 | Feb_sr_min=5.4 | Feb_sr_maks=13.5 | Mar_sr_min=6.7 | Mar_sr_maks=15.7 | Apr_sr_min=9.6 | Apr_sr_maks=20.2 | Maj_sr_min=13.9 | Maj_sr_maks=26.0 | Jun_sr_min=18.2 | Jun_sr_maks=31.1 | Jul_sr_min=20.8 | Jul_sr_maks=33.5 | Avg_sr_min=20.7 | Avg_sr_maks=33.2 | Sep_sr_min=17.3 | Sep_sr_maks=29.2 | Okt_sr_min=13.4 | Okt_sr_maks=23.3 | Nov_sr_min=9.8 | Nov_sr_maks=18.1 | Dec_sr_min=6.8 | Dec_sr_maks=14.1 | God_sr_min=12.3 | God_sr_maks=22.5 | Jan_a_maks=21 | Jan_a_min=-4 | Feb_a_maks=23 | Feb_a_min=-6 | Mar_a_maks=28 | Mar_a_min=-1 | Apr_a_maks=32 | Apr_a_min=0 | Maj_a_maks=36 | Maj_a_min=6 | Jun_a_maks=42 | Jun_a_min=14 | Jul_a_maks=42 | Jul_a_min=16 | Avg_a_maks=43 | Avg_a_min=16 | Sep_a_maks=38 | Sep_a_min=12 | Okt_a_maks=37 | Okt_a_min=7 | Nov_a_maks=28 | Nov_a_min=-1 | Dec_a_maks=22 | Dec_a_min=-4 | God_a_maks=43 | God_a_min=-6 | Jan_voda=17 | Feb_voda=17 | Mar_voda=16 | Apr_voda=17 | Maj_voda=19 | Jun_voda=22 | Jul_voda=25 | Avg_voda=26 | Sep_voda=25 | Okt_voda=24 | Nov_voda=22 | Dec_voda=19 | God_voda=21 |}} == Administracija == [[Datoteka:Prefectures of Attica athens.png|thumb|Ranija prefektura Atina (plavo), unutar regije [[Atika (regija)|Atike]] (sivo)]] Atina je postala glavni grad Grčke 1834. godine, naslijedivši [[Nafplion]] koji je bio privremena prijestolnica od 1829. godine. Općina (grad) Atina je također i prijestolnica regije Atika. Pojam ''Atina'' može se odnositi na općinu, sam grad ili na cijelo metropolitansko urbano područje Atine. === Regija Atika === '''Metropolitansko područje Atine''' prostire se na 2982,717&nbsp;km², a sadržano je u području regije [[Atika (regija)|Atike]] površine 3.808&nbsp;km². Regija obuhvata najmnogoljudnije područje Grčke, sa 3.827.624 stanovnika prema podacima iz 2011.<ref name="census11" /> iako je istovremeno jedna od najmanjih regija u državi po površini. Sama regija Atika dijeli se na osam regionalnih jedinica, od kojih prve četiri sačinjavaju ''šire područje Atine'', dok regionalna jedinica Pirej čini šire područje Pireja. Zajedno, ove jedinice sačinjavaju gotovo neprekinutu ''urbanu zonu Atine'', prostirući se na 412&nbsp;km².<ref name="Kallikratis" /> * [[Sjeverna Atina (regionalna jedinica)|Sjeverna Atina]] (šire područje Atine, urbana zona Atine) * [[Zapadna Atina (regionalna jedinica)|Zapadna Atina]] (šire područje Atine, urbana zona Atine) * [[Centralna Atina (regionalna jedinica)|Centralna Atina]] (šire područje Atine, urbana zona Atine) * [[Južna Atina (regionalna jedinica)|Južna Atina]] (šire područje Atine, urbana zona Atine) * [[Pirej (regionalna jedinica)|Pirej]] (šire područje Pireja, urbana zona Atine) * [[Istočna Atika]] (Metropolitansko područje Atine) * [[Zapadna Atika]] (Metropolitansko područje Atine) * [[Atička ostrva (regionalna jedinica)|Atička ostrva]] Do 2010. godine, prve četiri navedene regionalne jedinice sačinjavale su ukinutu prefekturu Atine (što se danas podrazumijeva pod pojmom ''šire područje Atine''), a što je bila i najmnogoljudnija prefektura u Grčkoj u to vrijeme, sa oko 2.640.701 stanovnikom po popisu iz 2011.<ref name="census11"/> na površini od 361&nbsp;km².<ref name="area" /> === Općina Atina === Za Atinjane, najpopularniji način ''podjele'' grada je na njegove kvartove i naselja kao što su [[Pangrati|Pagkrati]], [[Ambelokipi (Atina)|Ambelokipi]], [[Eksarheia]], [[Patissia]], [[Ilissia]], [[Petralona]], [[Koukaki]] i [[Kipseli (Atina)|Kipseli]], svako sa svojom zasebnom historijom i karakteristikama. Općina Atina također sačinjava jezgro i centar šireg atinskog područja koje se sastoji iz općine Atina i 34 druge općine podijeljene u četiri, ranije već spomenute, regionalne jedinice (sjevernu, zapadnu, centralnu i južnu Atinu). {|class="wikitable" |+ '''Općine šireg područja Atine''' |- |style="text-align:center;" colspan="3"| {|style="width: 100%; font-size: 80%;" |- |[[Centralna Atina (regionalna jedinica)|Centralna sekcija]]: ||1. '''Grad Atina''' ||2. [[Dafni–Imitos|Dafni]] ||3. [[Iliupoli]] ||4. [[Vironas]] ||5. [[Kaisariani]] ||6. [[Zografu]] ||7. [[Galaci]] ||8. [[Filadelfeia–Halkidona|Filadelfeia]] |} |- |style="text-align:center;"| {|style="width: 100%; font-size: 80%;" |- |[[Zapadna Atina (regionalna jedinica|Zapadna sekcija]]: |- |29. [[Egaleo]] |- |30. [[Agia Varvara]] |- |31. [[Haidari]] |- |32. [[Peristeri]] |- |33. [[Petrupoli]] |- |34. [[Ilio (Grčka)|Ilion]] |- |35. [[Agioi Anargiri]] – [[Kamatero]] |} |style="text-align:center;"|[[Datoteka:Athens(prefecture) Municipalities g2.jpg|470px|Atina]] |style="text-align:center;"| {|style="width: 100%; font-size: 80%;" |- |[[Sjeverna Atina (regionalna jedinica)|Sjeverna sekcija]]: |- |9. [[Nea Ionia]] |- |10. [[Irakleo (Atika)|Irakleo]] |- |11. [[Metamorfosi]] |- |12. [[Likovrisi]] – [[Pefki]] |- |13. [[Kifisia]] |- |14. [[Penteli (Grčka)|Penteli]] - [[Melisia]] |- |15. [[Marusi|Amarusio]] |- |16. [[Vrilisia]] |- |17. [[Agia Paraskevi|Ag. Paraskevi]] |- |18. [[Holargos]] – [[Papagu]] |- |19. [[Halandri]] |- |20. [[Filotei]] – [[Psihiko]] |} |- |style="text-align:center;" colspan="3"| {|style="width: 100%; font-size: 80%;" |- |[[Južna Atina (regionalna jedinica)|Južna sekcija]]:||21. [[Glifada]] ||22. [[Eliniko-Argirupoli]] ||23. [[Alimos]] ||24. [[Agios Dimitrios]] ||25. [[Nea Smirni]] ||26. [[Palaio Faliro|Faliro]] ||27. [[Kalitea]] ||28. [[Mokato–Tavros|Mokato]] |} |} == Panorama grada == {{wide image|20101024 Panoramic Image of Athens from Areopagus hill Greece.jpg|1200px|align-cap=center|Panoramski pogled sa brda [[Areopagus]].}} {{wide image|Athens4 tango7174.jpg|1200px|align-cap=center|Pogled na delove centralne Atine i njena istočna predgrađa sa [[Planina Lycabettus|planine Likabetus]].}} == Kultura == === Arheološko udruženje === [[Datoteka:National Archaeological Museum Athens building.jpg|thumb|desno| Nacionalni Arheološki muzej Atine.]] [[Datoteka:Tower of the Winds Athen.jpg|thumb|right|Kula krila Atine.]] Grad je jedan od svetskih glavnih centara za [[arheologija|arheološka istraživanja]]. Osim nacionalnih institucija, kao što su [[Atinski univerzitet]], Arheološko društvo Atine, nekoliko arheoloških muzeja, uključujući Naciolani Arheološki Muzej Atine, Vizantijski muzej, kao i muzeje Akropolja i drugih. Atina ima više od dvanaest arheoloških [[biblioteka]] i tri specijalizovane arheološke laboratorije i u njoj se, na godišnjem nivou, događaju svakodnevni seminari i konferencije, kao i mnogo arheoloških izložbi. === Turizam === Atina je popularna [[turistička destinacija|destinacija]] za putnike. Grčka vlada, uz pomoć [[Evropska unija|EU]] je tokom prošle decenije uradila velike infrastrukturalne projekte, pa su se gradska infrastruktura i socijalni običaji popravili. === Zabava === Atina je domaćin 148 pozorišta, više nego bilo koji grad u svetu, uključujući i poznati antički Herodotski Atikus Teatar, dom Atinskog festivala, koji se dešava od maja od oktobra svake godine. Atina, takođe, ima dosta romantičnih, otvorenih bioskopa. Grad podržava i veliki broj muzičkih prostora, uključujući i Atinsku koncertnu dvoranu, poznatiju kao "Megaron Musikis", koja okuplja poznate svetske zmetnike svake godine. === Sportovi === Atina ima dugu tradiciju u [[sport]]ovima i sportskim događajima, tako što je domaćin mnogim važnim klubovima u grčkim sportovima i tako što ima veliki broj sportskih oprema. Grad je bio domaćin i nekoliko sportskih događaja u međunarodnim znamenitostima. Atina je održala [[Olimpijske igre|Letnje Olimpijske Igre]] dvaput, prvu put [[1896]]. a drugi put [[2004]].godine. Najveći stadijum u [[Grčka|Grčkoj]] ugostio je dva finala [[UEFA Liga prvaka|UEFA Liga šampiona]], [[1994]]. i [[2007]]. godine. Drugi veliki stadijum u Atini, koji se nalazi u regiji Pireusa, je Karaiskakis Stadijum, održao je [[1971]]. godine [[UEFA Europska Liga|UEFA Kup Pobednika]]. Atina je održala i finale [[Evropliga|Evrolige]] tri puta, prvo [[1985]]. godine, drugo [[1993]],<ref name="faliro" /> oba u Mir i Prijateljstvo Stadijumu, poznatijem kao SEF, jednom od najvećim i najatraktivnijih arena u [[Evropa|Evropi]], i treće [[2007]]. u Olimpijskoj Unutrašnjoj Hali.<ref name="todaycom" /> Veliki broj događaja u drugim sportovima, kao što su [[atletika]], [[vaterpolo]], [[odbojka]], su takođe održani u gradskim prostorima. Atina je domaćin i tri prestižna Evropska multi-sportska kluba: [[Olimpijakos]]a, Panatinaikosa i AEK Atina. U [[fudbal]]u, [[Olimpijakos]] ima prednost u domaćim takmičenjima, Panatinaiakos je ušao [[1971]]. godine u finale Evropskog Kupa, dok je AEK Atina član velike trojke. Ovi klubovi imaju ugledne [[košarka]]ške odeljke; Panatinaikos je među vodećim Evropskim košarkaškim klubovima osvojio Evroligu pet puta, [[Olimpijakos]] je [[1997]]. bio šampion Evro lige, a AEK Atina je bio prvi grčki tim koji je osvojio Evropski pehar u timskim sportovima. Drugi klubovi sa velikom tradicijom u sportovima u Atini su [[FK Panionios|Panionios]], Panelinios, Etnikos Pireus i Marusi. Atinski klubovi su načinili značajne domaće i internacionalne uspehe do sad u svim sportovima. == Zanimljivosti == Atina je bila domaćin ljetnih [[olimpijske igre|olimpijskih igara]] [[Olimpijske igre 1896|1896]]. te od [[13. 8.|13]]. - [[29. 8.|29]]. augusta [[2004]]. godine. == Povezano == * [[Akropolj (Atina)]] * [[Helenski parlament|Helenski Parlament]] * [[Dora Bakoyannis]] == Reference == {{reflist|2|refs= <ref name="faliro">{{cite web |url=http://www.athens-today.com/e-olimpica_faliro.htm |title=Athens 21st Century – The Olympic Coastal Complex |access-date=26.12.2008|izdavač=Athens-today.com}}</ref> <ref name="todaycom">{{cite web |url=http://www.athens-today.com/e-olimpica_stadio.htm |title=Athens 21st Century – Athens Olympic Stadium |access-date=26.12.2008|izdavač=Athens-today.com}}</ref> <ref name="nothingless">{{cite web|url=https://books.google.nl/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34&dq=persians+sack+athens&hl=nl&sa=X&ei=e0GaVI3CBsWzUdykg6gL&ved=0CDgQ6AEwAw#v=onepage&q=persians%20sack%20athens&f=false|title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History|access-date=24.12.2014}}</ref> <ref name="osborner">Osborne, R. 1996, 2009. ''Greece in the Making 1200 – 479&nbsp;BC'', Taylor & Francis e-Library, 2009. {{ISBN|0-203-88017-X}}</ref> <ref name="mykenaike">Iakovides, S. 1962. ''E mykenaïke akropolis ton Athenon''. Atina, 1962.</ref> <ref name="immerwahr">S. Immerwahr, ''The Athenian Agora XII: the Neolithic and Bronze Ages'', Princeton 1971.</ref> <ref name="ethnosgr">{{cite web|url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11380&subid=2&tag=8796&pubid=2530782 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι... Αθηναίοι – τεχνες, πολιτισμος |izdavač=Ethnos.gr |access-date=25.1.2010}}</ref> <ref name="Kallikratis">{{Cite web |title=Tekst zakona o Kallikratis reformi |url=http://www.kedke.gr/uploads2010/FEKB129211082010_kallikratis.pdf |access-date=2015-04-29 |archive-date=2017-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427081550/http://www.kedke.gr/uploads2010/FEKB129211082010_kallikratis.pdf |dead-url=yes }}</ref> <ref name="eurohigh">[http://wmo.asu.edu/europe-highest-temperature "Europe's highest temperature"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629061515/http://wmo.asu.edu/europe-highest-temperature |date=2009-06-29 }}. Pristupljeno 3. aprila 2009.</ref> <ref name="bbccouk">[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12674491 pristupljeno 6. maja 2011.]</ref> <ref name="founda">Founda D. (2011). "[http://www.ingentaconnect.com/content/earthscan/aber/2011/00000005/00000001/art00001 Evolution of the air temperature in Athens and evidence of climatic change: A review]". Advances in Building Energy Research, 5,1, 7–41</ref> <ref name="tung">{{cite book |last=Tung |first=Anthony |chapter=The City the Gods Besieged |title=Preserving the World's Great Cities: The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |year=2001 |location=New York |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-609-80815-X |page=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/266 266]}}</ref> <ref name="Focus on Athens">{{cite web|url=http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf|title=Focus on Athens|access-date=18.3.2011|work=UHI Quarterly Newsletter, Issue 1, May 2009, page 2|izdavač=www.urbanheatisland.info|access-date=2015-04-29|archivedate=2013-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130722204815/http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf|deadurl=yes}}</ref> <ref name="parnitha">{{cite web |url=http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |title=Welcome!!! |izdavač=Parnitha-np.gr |access-date=10.6.2009 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2019-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128002355/http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm }}</ref> <ref name="spbeekes">Robert S. P. Beekes, ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, str. 29 (''s.v.'' "Ἀθήνη").</ref> <ref name="vge30">''Velika grčka enciklopedija'', vol. II, str. 30, Atina, 1927</ref> <ref name="tuftsedu">Kao primjer u [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80]</ref> <ref name="oly">{{cite news |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |author=CNN & Sports Illustrated |publisher=sportsillustrated.cnn.com |date=5.9.1997 |accessdate=28.3.2007 |archive-date=2008-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ }}</ref> <ref name="statistics1">{{cite web |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |title=ΕΛΣΤΑΤ Απογραφη 2011 |izdavač=www.statistics.gr |access-date=22.8.2011 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015195739/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |dead-url=yes }}</ref> <ref name="area">{{cite web |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |title=Characteristics |work=Hellenic Interior Ministry |izdavač=www.ypes.gr |access-date=6.1.2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archivedate=2007-01-04 |access-date=2015-04-29 |deadurl=no }}</ref> <ref name="Athens view">{{cite web |url=http://www.aviewoncities.com/athens/athensfacts.htm?tab=population |title=Athens Facts & Figures |last=Athens Facts |work=aviewoncities.com |year=2011 |access-date=17.6.2011 |access-date=2015-04-29 |archivedate=2014-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006085737/http://www.aviewoncities.com/athens/athensfacts.htm?tab=population |deadurl=yes }}</ref> <ref name="census11">[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/resident_population_census2011.xls "Detailed census results 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016063627/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/resident_population_census2011.xls |date=2015-10-16 }}, Nacionalni statistički servis Grčke, {{Simboli jezika|gr|grčki}}</ref> <ref name="maritime">{{cite web |url=http://www.maritime-database.com/port.php?pid=2239 |title=Piraeus by Maritime Database |izdavač=www.maritime-database.com |access-date=27.12.2008}}</ref> <ref name="olpgr">{{cite web |url=http://www.olp.gr/INDEXen.htm |title=Presentation |izdavač=www.olp.gr |access-date=27.12.2008 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2008-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151552/http://www.olp.gr/INDEXen.htm |dead-url= }}</ref> <ref name="bbccouk"/> <ref name="ebcheck">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |title=Athens|access-date=31.12.2008}}</ref> <ref name="cnnworld">{{cite news |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |author=CNN & Associated Press |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |date=16.1.1997 |accessdate=28.3.2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archivedate=2007-12-06 |deadurl=no }}</ref> <ref name="yppogr">{{cite web |izdavač=www.yppo.gr |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |work=Hellenic Ministry of Culture |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |access-date=31.12.2000 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2016-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |dead-url=yes }}</ref> <ref name="ethnosgr"/> <ref name="encartamsn">[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] Pristupljeno 13.2.2015. 31. oktobar 2009.</ref> <ref name="purchpower">{{cite web |url=http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |title=City Mayors: World's richest cities by purchasing power |izdavač=City Mayors |access-date=12.5.2008 |godina=2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506064245/http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |archivedate=2008-05-06 |access-date=2015-04-29 |deadurl=no }}</ref> <ref name="costsurv">{{cite web|url=http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html|title=City Mayors: Cost of living – The world's most expensive cities|izdavač=City Mayors|access-date=26.12.2008|godina=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224033730/http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html|archivedate=2008-12-24|access-date=2015-04-29|deadurl=no}}</ref> <ref name="anekgr">{{cite web |url=http://www.anek.gr/english/dromol/pireaus1.html |title=ANEK Lines – Piraeus |izdavač=ANEK Lines |access-date=27.12.2008 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2008-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203132339/http://www.anek.gr/english/dromol/pireaus1.html |dead-url= }}</ref> }} == Vanjske veze == {{Drugi projekti | commons = Athens | wikispecies = | wiktionary = | wikiversity = | wikibooks = | wikisource = | wikiquote = | wikinews = Atina }} * [http://www.cityofathens.gr/portal/site/AthensPortal/ Stranice o Atini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013230953/http://www.cityofathens.gr/portal/site/AthensPortal/ |date=2006-10-13 }} * [http://www.visitgreece.gr/en/main_cities/athens Atina na visitgreece.gr] * [http://www.eie.gr/archaeologia/En/index.aspx EIE.gr] – Page on Archaeology of the City of Athens in the National Hellenic Research Foundation website * [http://rg.ancients.info/owls/ Rg.ancients.info/owls]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Athenian owl coins * [http://www.kronoskaf.com/vr/ Kronoskaf.com] – Simulation of Athens in 421&nbsp;BC * [http://www.athens-museums.com/ Athens Museums Information] - Guide with pictures, visitor comments and reviews * [http://www.oasa.gr/?lang=en Athens Urban Transport Organisation] * [http://www.athens.ukgo.com/ City of Athens guide]{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.athens24.com/ Online Athens guide with news and events] * [http://www.athensinfoguide.com/ Athens Info Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402171733/http://www.athensinfoguide.com/ |date=2015-04-02 }} * [http://s3.mindbrix.co.uk/Zoomable/Athens%20Panorama/index.html Zoomable Athens panorama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060051/http://s3.mindbrix.co.uk/Zoomable/Athens%20Panorama/index.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.thisisathens.org/default.php?pname=Home&la=1#&la=1 Athens photoStream] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022151/http://www.thisisathens.org/default.php?pname=Home&la=1#&la=1 |date=2010-07-16 }} * [http://www.vimeo.com/12079928 Timelapse video of Athens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210151329/http://vimeo.com//12079928 |date=2011-02-10 }} Timelapse showing Athens in the Attica region * [https://secure.flickr.com/photos/rfrumbao/sets/72157627268623809/ Athens 1973] * [http://www.athensinpictures.com/ Athens In Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119025848/http://www.athensinpictures.com/ |date=2013-01-19 }} * [http://www.athenswalk.net Athens Photo Guide] {{Glavni gradovi grčkih prefektura}} {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Evropski gradovi kulture}} {{Svjetska prijestolnica knjige}} [[Kategorija:Atena| ]] [[Kategorija:Gradovi u Grčkoj]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Evropi]] [[Kategorija:Olimpijski gradovi]] 6xqjkjj6b46a86r6jpibh30ue4zzapb 42713492 42713491 2026-10-24T22:16:13Z SrpskiAnonimac 101643 42713492 wikitext text/x-wiki {{Otheruses}} {{Redirect|Atina}} {{Naselje (HR) | ime = Atena | ime_genitiv = Atene | izvorno_ime = Αθήνα {{-}} ''Athína'' | translit_jezik1 = | translit_jezik1_vrsta = | translit_jezik1_info = | translit_jezik1_vrsta1 = | translit_jezik1_info1 = | translit_jezik1_vrsta2 = | translit_jezik1_info2 = | translit_jezik1_vrsta3 = | translit_jezik1_info3 = | translit_jezik1_vrsta4 = | translit_jezik1_info4 = | translit_jezik1_vrsta5 = | translit_jezik1_info5 = | translit_jezik1_vrsta6 = | translit_jezik1_info6 = | slika_panorama = Athens Montage L.png | veličina_slike = 300px | opis_slike = Kolažni prikaz gradskih znamenitosti | slika_zastava = | slika_zastava_veličina =100px | slika_pečat = | slika_pečat_veličina = | Datoteka:Athens seal.png | slika_grb_veličina =100px | slika_amblem_prazno = | slika_amblem_prazno_veličina = | slika_amblem_prazno_opis = | slika_karta =Athens map.png | veličina_karte = | opis_karte =Položaj Atene u Grčkoj | slika_karta1 = | veličina_karte1 =150px | opis_karte1 = | slika_lokacijska_karta_država = | nadimak = | geslo = | širina-stupnjevi =37 | širina-minute =58 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =23 | dužina-minute =43 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info =[[Datoteka:Flag of Greece.svg|20px]] [[Grčka]] | lokacija1_ime = | lokacija1_info = | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | lokacija3_ime = | lokacija3_info = | utemeljenje_ime = | utemeljenje_datum = | utemeljenje1_ime = | utemeljenje1_datum = | utemeljenje2_ime = | utemeljenje2_datum = | utemeljenje3_ime = | utemeljenje3_datum = | osnivač = | nazvan_po = | dijelovi = | vrsta_dijelova = | d1-d50 | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =Gradonačelnik | ime_vođe =Nikitas Kaklamanis ([[Nova Demokracija (Grčka)|Nova demokratija]]) | stranka_vođe = | titula_vođe1 = | ime_vođe1 = | titula_vođe2 = | ime_vođe2 = | titula_vođe3 = | ime_vođe3 = | titula_vođe4 = | ime_vođe4 = | površina_bilješke = | površina_ukupna = | površina_kopna = | površina_vode = | postotak_vode = | površina_uža =39 km² | površina_šira =412 km² | površina_prazno1_ime = | površina_prazno1 = | površina_prazno2_ime = | površina_prazno2 = | visina = | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =2001. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo = | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže =745,514 | stanovništvo_uže_gustoća =19,133 stanovnika/km² | stanovništvo_šire =3,761,810 | stanovništvo_šire_gustoća =9,137 stanovnika/km² | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =Srednjeeuropsko vrijeme | utc_pomak =+2 | vremenska_zona_DST =Srednjeeuropsko ljetno vrijeme | utc_pomak_DST =+3 | poštanski_broj =10x xx, 11x xx, 120 xx | pozivni_broj =210, 211, 212 | gradovi_prijatelji = | prazno_ime = | prazno_info = | prazno1_ime = | prazno1_info = | prazno2_ime = | prazno2_info = | prazno3_ime = | prazno3_info = | prazno4_ime = | prazno4_info = | prazno5_ime = | prazno5_info = | prazno6_ime = | prazno6_info = | web_stranica =[http://www.cityofathens.gr/ www.cityofathens.gr] | bilješke = }} '''Atena''' ili '''Atina''' ({{jez-grč|Αθήνα}} [''{{transl|el|Athína}}'']), jeste [[glavni grad|glavni]] i najveći grad u [[Grčka|Grčkoj]]. Atina dominira u regiji [[Atika (regija)|Atici]] i jedan je od najstarijih gradova svijeta, čija zapisana historija seže oko 3.400 godina u prošlost, a najranije dokazano prisustvo čovjeka u ovom području bilo je od 11. do 7. milenija p.n.e.<ref name="ethnosgr" /> [[Klasična Atena|Klasična Atina]] bio je moćni grad-država ([[polis]]) koji se razvio na osnovu razvoja pomorstva i obližnje luke [[Pirej]]. Ona je bila centar umjetnosti, nauke i [[filozofija|filozofije]], dom [[Platon]]ove Akademije i [[Aristotel]]ovog liceja,<ref name="yppogr" /><ref name="cnnworld" /> a općenito je smatraju "kolijevkom" Zapadne civilizacije i rodno mjesto [[demokratija|demokratije]],<ref name="ebcheck" /><ref name="bbccouk" /> uglavnom zbog utjecaja njenih kulturnih i političkih dostignuća tokom 5. i 4. vijeka p.n.e na ostatak tada poznatog [[Evropa|Evropskog kontinenta]].<ref name="encartamsn" /> Danas je to kosmopolitiska metropola, a moderna Atina je centar ekonomskog, finansijskog, industrijskog, političkog i kulturnog života Grčke. U jednoj studiji koju je objavio UBS 2012. Atina je svrstana na 39. mjesto najbogatijih svjetskih gradova po BDP-u računato po kupovnoj moći<ref name="purchpower" /> ali i 77. najskuplji grad na svijetu.<ref name="costsurv" />. Ime je dobila po grčkoj božici mudrosti, [[Atina (mitologija)|Atini]]. Atina se smatra [[globalni grad|globalnim gradom]] zbog njenog geostrateškog položaja i njenog značaja u finansijama, medijama, umjetnosti, unutrašnjoj i međunarodnoj trgovini, kulturi, obrazovanju i [[turizam|turizmu]]. Ona je jedan od najvećih ekonomskih središta u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]] sa vrlo snažnim i velikim finansijskim sektorom a u njenoj blizini nalazi se i [[Pirej|najveća putnička luka]] u Evropi,<ref name="olpgr" /><ref name="maritime" /> i treća najveća na svijetu.<ref name="anekgr" /> Općina (odnosno Grad) Atina imala je 664.046 stanovnika (po podacima iz 2011,<ref name="census11"/> odnosno 796.442 u 2004.)<ref name="Athens view" /> unutar svojih administrativnih granica, a površina općine iznosi 39&nbsp;km².<ref name="area" /> Urbano područje Atine (šira Atina i šire područje Pireja) pruža se izvan njenih administrativnih općinskih granica grada, a u tom prostoru od 412&nbsp;km²<ref name="area" /> živjelo je 3.090.508 stanovnika (po podacima iz 2011).<ref name="statistics1" /> Prema podacima [[Eurostat]]a iz 2004, Atinina šira urbana zona (''larger urban zone'') bila je 7. najmnogoljudnija takva zona u [[Evropska unija|EU]] (odnosno pet najmnogoljudniji glavni grad u Evropskoj uniji) sa 4.013.368 stanovnika. Atina je i najjužniji glavni grad na evropskom kontinentu (ne računajući ostrva-države Maltu, Kipar i druge). Naslijeđe [[Antička Grčka|klasične ere]] i danas je još vidljivo širom grada u vidu antičkih spomenika i umjetničkih djela, među kojima je najpoznatiji [[Partenon]], kojeg mnogi smatraju ključnim obilježjem rane zapadne civilizacije. Grad također sadrži i mnoge rimske i bizantske spomenika kao i manji broj spomenika iz doba [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlija]]. Atina je i mjesto gdje se nalaze dva spomenika sa [[UNESCO]]-ovog [[Spisak mjesta Svjetske baštine u Evropi#Grčka|spiska Svjetske baštine]]: [[Akropolis]] i srednjevjekovni manastir Daphni. Spomenici iz modernog doba, koji sežu iz doba proglašenja Atine za glavni grad nezavisne Grčke države 1834. godine, uključuju [[Helenski parlament]] (19. vijek) i Atinsku "trilogiju" koja se sastoji iz Nacionalne biblioteke Grčke, Univerziteta u Atini i Akademiji (moderne) Atine. Grad je bio domaćin i [[I olimpijske igre - Atina 1896.|prvih modernih Olimpijskih igara]] 1896. godine, a 108 godina kasnije ugostila je i [[XXVIII olimpijske igre - Atina 2004.|Ljetne olimpijske igre 2004. godine]].<ref name="oly" /> U Atini se također nalazi i Nacionalni arheološki muzej u kojem je pohranjena najveća svjetska kolekcija antičkih grčkih antikviteta, kao i novi muzej Akropolis. == Etimologija == [[Datoteka:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|lijevo|150px|[[Atina (mitologija)|Atina]], zaštitnica grada Atine; Nacionalni arheološki muzej Atine]] U [[Starogrčki jezik|starogrčkom jeziku]], ime grada Atine bilo je Ἀθῆναι (''Athenai'', ''Atenai'') što je množina. Međutim, u ranijem grčkom jeziku, kao što je [[Homer]]ov grčki, ime je bilo u jednini, u obliku Ἀθήνη (''Athene'')<ref name="tuftsedu" /> a tada je pisano u množini kao što je to bio slučaj sa Tebom (Θῆβαι, ''Thebai'') i [[Mikena|Mikenom]] (Μυκῆναι, ''Mukenai'') Korijen riječi vjerovatno nije grčkog niti indoevropskog porijekla, te se smatra da je mogući ostatak pred-grčkog supstrata Atike,<ref name="spbeekes" /> kao što je to slučaj i sa imenom božice [[Atina (mitologija)|Atine]] (na atičkom narječju Ἀθηνᾶ, ''Athēnā'', na jonskom Ἀθήνη, ''Athēnē'' i dorskom Ἀθάνα, ''Athānā'') koje je uvijek bilo povezano s imenom grada. Tokom srednjevjekovnom periodu, ime grada se ponovno počelo pisati u obliku jednine Ἀθήνα. Međutim, zbog [[Konzervativizam|konzervatizma]] pisanog jezika, Ἀθῆναι je ostala zvanično imena grada sve do ukidanja [[katharevousa]] načina pisanja 1970tih, kada je Ἀθήνα postalo zvanično ime grada. Ranije, postojale su i druge etimologije koje su predlagali naučnici 19. vijeka. [[Christian Lobeck]] je smatrao da je korijen imena sadržan u grčkoj riječi ἄθος (''atos'') ili ἄνθος (''antos'') u značenju cvijet, kojim bi se Atina mogla opisati kao ''cvjetajući grad''. Po drugom mišljenju [[Ludwig Döderlein|Ludwiga Döderleina]] smatra se daje korijen glagola θάω, korijen θη- (''tao'', korijen, ''thē-'', crpiti), čime se opisuje bogato i plodno zemljište oko Atine.<ref name="vge30" /> [[Etiologija|Etiološki]] mit koji objašnjava kako je Atina dobila svoje ime bio je dobro poznat među antičkih Atinjanima pa je čak postao i tema za skulpturu na zapadnom pedimentu (frontonu) Partenona. Božica Atina i božanstvo [[Posejdon]] su po legendama imali mnogo sporova i bitaka među sobom, a jedna od njih bila utrka ko će biti zaštitnik grada. U pokušaju da prisili građane, Posejdon je načinio izvor slane [[voda|vode]] udarcem svog trozupca o zemlju, koji simbolizira moć mora. Međutim, Atina je napravila drvo [[maslina|masline]] simbolizirajući mir i blagostanje, a Atinjani su uz svog vođu [[Kekrops I|Kekropsa I]], odabrali maslinu te ime grada dali po Atini. Njegovi stanovnici ponekad grad nazivaju i τὸ κλεινὸν ἄστυ što na [[bosanski jezik|bosanskom]] znači ''slavni grad'' ili samo η πρωτεύουσα - ''prijestolnica''. == Historija == {{main|Historija Atene}} [[Datoteka:Parthenon from West with deep blue sky.jpg|thumb|left|250px|Partenon]] Prvi organizovani život u Atini potiče iz [[neolit]]a, negde oko 4000—3000. godine p. n. e., kada su se prvi stanovnici nastanili na [[Akropolj (Atina)|Akropolju]] i u dolini reke Ilis (danas Olimpijon). Taj proces se nastavio u [[bronzano doba]] (od 3000—1100. p. n. e.), kada su prehelenska naselja okupirala prva grčka plemena. Zanimanja tih prvih plemena su uglavnom bila [[zemljoradnja]] i [[stočarstvo]], da bi vremenom počeli da [[trgovina|trguju]] i uspostavljaju kontakte sa drugim delovima [[Grčka|Grčke]] i [[Egejsko more|Egejskog mora]].<ref name="ethnosgr" /><ref name="tung" /><ref name="immerwahr" /> Za vreme [[mikenska Grčka|mikenske civilizacije]] (1550—1050) [[ekonomija]] je znatno napredovala, a uz nju i [[arhitektura]] i [[umetnost]]. Mikenska plemena su okupirala Akropolj i okolinu oko 16. veka pre nove ere.<ref name="mykenaike" /> Nešto pre 13. vijeka pre nove ere, na vrhu Akropolja, podigli su palatu svome monarhu, a nešto kasnije, polovinom istog veka, prve zidine za svoj grad. O mikenskoj Atini postoji serija mitova koji su povezani sa delima lokalnih prinčeva. U 12. veku, većina mikenskih centara su napuštani, posle čega su usledile migracije stanovništva na grčkom tlu. Plemena Tesalije i Dorije su krenula prema jugu, ali nisu nikada okupirali Atiku. S njima su se takođe izmešalala plemena Jonaca, koja su kasnije, u 8. veku p. n. e., kao i ostala grčka plemena, krenuli prema istoku stvarajući kolonije na obalama [[Mala Azija|Male Azije]]. U 8. veku p. n. e., različita plemena [[Periferija Atika|Atike]] su se sjedinila i pretvorila Atinu u svoj centar, stvarajući tako prvi grad-državu. Za vreme tog perioda (geometrijski period - od 1050-700. godine p. n. e.), grčka civilizacija je znatno napredovala.<ref name="osborner" /> U to vreme, religija se prvi put organizovala oko dvanaest bogova olimpijskog panteona, stvorio se novi alfabet, koji je koren svih evropskih alfabeta. Poezija je stekla svoje prvo jezgro u Homerovim epovima i počele su inovacije u keramici. [[Geometrijski period|Geometrijska dekoracija]] keramike za svakodnevnu upotrebu, daje ime ovom periodu. U 7. veku p. n. e. umetnici su primali uticaje sa istoka, ali su kasnije njihova dela stekla poseban, grčki karakter. U 6. veku p. n. e., sagrađeni su prvi mermerni hramovi u [[dorski red|dorskom]] i [[jonski red|jonskom stilu]], statue Koros i Kores (mermerne statue koje predstavljaju mladića ili djevojku) i keramičko posuđe i ćupovi sa crnim figurama. === Starogrčka Atina === {{main|Antička Atina}} Starogrčka Atina je bila jonski polis koji se nalazio na poluostrvu Atici. U njoj su živeli [[aristokratija|aristokrate]], demos (narod) i robovi. U najstarije vreme Atinom su vladali bazileusi (kraljevi). Ostale aristokrate nisu bili zadovoljni tim državnim uređenjem. Svake godine je birano 9 aristokrata koji su se nazivali arhonti. Oni su delili vlast sa areopagom, većem koje je zasedalo na brdu posvećenom bogu rata [[Arej|Aresu]]. Međutim, ljudi iz demosa nisu bili zadovoljni. Između njih i aristokrata se javila ogorčena borba. Na kraju su pravo da učestvuju u vlasti dobili i bogate zanatlije i trgovci iz demosa. Najvišu vlast imala je Narodna skupština koja je donosila sve odluke vezane za upravljanje državom. Atina je bila demokratsko-robovlasnička država. Svaki [[antička Grčka|grčki]] grad ili [[polis]] je bio potpuno nezavisno središte političkog, kulturnog, kao i trgovačkog života, a Atina je bila jedan od najvećih i najjačih polisa. Svaki polis je imao i jedan [[trg]], mesto okupljanja - [[agora|agoru]] - koji je, pre svega služio za trgovinu i razne skupove, a bio je administrativni i društveni centar. U [[agora|agori]] se odvijao svakodnevni život polisa. Atina je bila, kao i većina polisa, okružena zidinama, a imala je i mesto poslednje odbrane - [[Akropolj (Atina)|akropolju]], na kojoj su bili smešteni hramovi [[Grčka mitologija|vrhovnih božanstava]] [[antička Grčka|grka]]. Do 6. vijeka p.n.e. bile su rašireni socijalni nemiri koji su doveli do [[Solon]]ovih reformi. To je utrlo put za kasnije uvođenje [[demokratija|demokratije]] od strane [[Klisten]]a 508. p.n.e. Atina u to vrijeme je postala značajna pomorska sila sa velikom flotom, a pomogla je pri pobuni jonskih gradova protiv [[Perzija|perzijske vlasti]]. Tokom grčko-perzijskih ratova, Atina, zajedno sa Spartom, bila je na čelu koalicije grčkih država koja će na kraju istjerati Perzijance iz današnje Grčke, pobijedivši je u poznatoj bici na Maratonu 490 p.n.e te kod Salamine 480 p.n.e. Međutim to nije spriječilo Perzijance da dva puta opustoše Atinu tokom jedne godine, nakon herojskog [[Bitka kod Termopila|otpora kod Termopila]] na čelu sa Spartom pod vodstvom kralja [[Leonida I]],<ref name="nothingless" /> a poslije pada Beotije i Atike u ruke Perzijanaca. Decenije koje su uslijedile postale su poznate kao ''Zlato doba Atinske demokratije'', vrijeme tokom kojeg je Atina postala vodeći grad-država [[Antička Grčka|Antičke Grčke]] a njena kulturna dostignuća postavila su temelje Zapadne civilizacije. [[Dramaturg|Dramaturzi]] [[Eshil]], [[Sofoklo]] i [[Euripid]] su stvarali u Atini u to doba, kao i historičari [[Herodot]] i [[Tukidid]]. Pored njih, svoje mjesto u historiji dobili su i ljekar [[Hipokrat]] te filozof [[Sokrat]], koji su također djelovali u Atini. Vođena od strane [[Perikle|Perikla]], koji je promovirao umjetnost i poticao demokratiju, Atina je krenula u ambiciozne programe izgradnje kojima je, između ostalog, započela izgradnju Akropolisa (uključujući i [[Partenon]]), kao i vladarskih građevina nakon osnivanja [[Delski savez|Delskog saveza]]. Prvobitno zamišljen kao savez grčkih gradova-država koji je trebao nastaviti borbu protiv Perzijanaca, ovaj savez je kasnije pretvoren u ''oruđe'' za postizanje atinskih imperijalističkih interesa. Nastale napetosti kulminirale su u [[Peloponeski rat|Peloponeskom ratu]] (431 - 404. p.n.e.) u kojem je Atina porazila svog rivala [[Sparta|Spartu]]. Sredinom 4. vijeka p.n.e sjeverogrčko kraljevstvo [[Makedonija (Grčka)|Makedonija]] postala je dominantna u grčkoj politici. Godine 338 p.n.e. vojska [[Filip II Makedonski|Filipa II Makedonskog]] porazila je savez nekih grčkih gradova-država uključujući Atinu i Tebu u bici kod Heroneje, što je dovelo do kraja nezavisnosti Atine. Kasnije, pod vlašću Rima, Atina je stekla status slobodnog grada zbog svojih cijenjenih škola. Rimski car [[Hadrijan]] u 2. vijeku sagradio je biblioteku, gimnaziju, [[akvadukt]] koji se i danas koristi, most, nekoliko hramova i svetišta, a finansirao je i završetak Hrama olimpijskog Zeusa. ==== Akropolj ==== {{glavni članak|Akropolj (Atina)}} Atinski [[Akropolj (Atina)|akropolj]] je svoj konačan oblik dobio u 5. veku pre nove ere u vreme jednog od najvećih i najznačajnijih državnika, [[Perikle|Perikla]]. U doba njegove vladavine Atina je postala [[Demokratija|demokratska republika]]. [[Perikle|Periklo]] je nametnuo bogatašima visoke poreze, a novac se koristio za uređenje Atine, a posebno [[Akropolj (Atina)|akropolja]]. U tom periodu su izgrađeni vevelepni hramovi, kao i veličanstvena umetnička dela, pa se razdoblje vladavine Perikla naziva ''zlatnim dobom'' Atine, jer su tada podignuti hramovi: * [[Partenon]] * [[Erehtejon]], hram božice [[Nika (mitologija)|Nike]] * [[Propileji]] – Svečani ulaz ==== Partenon ==== {{glavni članak|Partenon}} [[Partenon]] se nalazio na visoravni visokoj oko 70 -{m}-. i predstavlja okosnicu arhitektonskog rešenja [[Akropolj]]a. Partenon je tako [[urbanizam|urbanistički]] rešen da se vidi sa velike udaljenosti, ali, kako se približavate Akropolju i počinje penjanje, on postepeno nestaje da bi se video tek kada se dođe do njega. Kada se stupi na plato ispred njega, on se mora obići da bi se ušlo u sam hram, jer je ulaz sa druge strane prilaza. Partenon je uzdužna građevina u čijem se predvorju nalazi [[reljef]] koji prikazuje panatenejske svečanosti. Reljef (440. i [[437. p. n. e.]]) je delo [[Fidija|Fidije]] i njegovih učenika. ==== Erehtejon ==== {{glavni članak|Erehtejon}} Hram, koji je sagrađen oko [[421. p. n. e.]], zbog nagiba terena, podeljen je na nekoliko nivoa koji su povezani stepeništem. Visinska razlika između svetilišta [[Atina (boginja)|Atini]] i drugih delova hrama je oko 3 -{m}-. Hram, kao većina drugih hramova, nije, u osnovi pravilnog oblika, i u njemu se nalazilo svetilište [[Atina (boginja)|Atine]], [[Posejdon]]a i prvog atinskog kralja [[Erehtej]]a. ==== Propileje ==== Propileje - svečani ulaz, su činile široke stepenice između dva zida. U samom podnožju stepeništa stajalo je, povezano na gornjoj strani gredama, šest dorskih stubova, a na vrhu, stepenište se završavalo visokim zidom u kojem je bio prolaz širine središnjeg dela stepeništa. == Geografija == === Geologija === Atina se pruža preko centralne ravnice Atike, a koja se često naziva i ''Atinski'' ili ''Atički bazen'' (modern. grč. Λεκανοπέδιο Αττικής). Bazen okružuje četiri relativno visoke planine: [[Egaleo|Aegaleo]] na zapadu, [[Parinta]] na sjeveru, [[Penteli (Grčka)|Penteli]] na sjeveroistoku i [[Himetus]] na istoku.<ref name="Focus on Athens" /> Iza planine Aegaleo nalaze se Triazijska nizija, koja čini proširenje centralne nizije prema zapadu. [[Saronski zaliv]] nalazi se na jugozapadu. Planina Parnita je najviša među četiri planine oko Atine sa visinom od 1.413 metara,<ref name="parnitha" /> a proglašena je i [[nacionalni park|nacionalnim parkom]]. Atina je sagrađena oko brojnih niskih brežuljaka. Brdo [[Likabetus]] je jedno od najviših uzvišenja u okvirima grada a s njega se pruža odličan pogled na cijeli Atički bazen. [[Geomorfologija]] Atine se smatra jednom od najsloženijih na svijetu jer njene planine i brda uzrokuju fenomen temperaturne inverzije, koji je, zajedno sa problemima industrijskog zagađenja i poteškoćama koje ima grčka vlada oko njegove kontrole, odgovoran za veliku zagađenost zraka kojom se Atina suočava.<ref name="tung" /> Ova pojava nije jedinstvena samo za Atinu, naprimjer [[Los Angeles]] i [[Sarajevo]] također pate zbog sličnih geomorfoloških problema inverzije.<ref name="tung" /> Rijeke [[Kefisus (Atinska ravnica)|Kefisus]], [[Ilisos]] i [[Eridanos (Atina)|Eridanos]] su historijske rijeke Atine. === Klima === U Atini vlada suptropska [[sredozemna klima]] ([[Köppenova klasifikacija klime]]: ''Csa'') a prima dovoljno godišnjih padavina tek toliko da za neznatnu količinu može izbjeći oznaku [[Polupustinjska klima|polupustinjske klime]] (''BSh'' po Köppenu). Značajna osobina klime u Atini je izmjena među produženih toplih i suhih ljeta i blagih zima sa umjerenom količinom padavina.<ref name="founda" /> Uz prosječnu godišnju količinu padavina od 414,1&nbsp;mm, kiša pada većinom između oktobra i aprila. Juli i august su najsušniji mjeseci, kada se javljaju i ljetne oluje, prosječno jednom ili dva puta mjesečno. [[Zima|Zime]] su blage i kišovite, a prosječna januarska temperatura iznosi 8,9&nbsp;°C, a u predgrađu Helinikon oko 10,3&nbsp;°C. [[Snijeg|Snježne]] padavine nisu česte, ali ponekad dovode do kolapsa u saobraćaju. Snijeg je mnogo češći u sjevernim predgrađima grada.<ref name="bbccouk" /> Proleće i jesen se smatraju idealnim sezonama za razgledanje grada i za sve druge aktivnosti napolju. Leta mogu biti izuzetno topla. Prosečna najviša dnevna temperatura u Julu je 33.5&nbsp;°C. Najviša dnevna temperatura je bila 48&nbsp;°C u predgrađu Atine,<ref name="eurohigh" /> u Elefsina, a najniža je bila -5.8&nbsp;°C u Nea Filadelfiji. Tokom mećave koja je bila u februaru 2004. godine, najgore mećave koja je zadesila grad, temperatura je spala i na -7.9&nbsp;°C {{Klima grada |Lokacija=Atinu |Izvor=[http://svali.ru/catalog~27~16716~index.htm Turističeskiй portal], [http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003830 bbc.co.uk] | Jan_sr=10 | Jan_sr_pad=57 | Feb_sr=10 | Feb_sr_pad=47 | Mar_sr=12 | Mar_sr_pad=41 | Apr_sr=15 | Apr_sr_pad=31 | Maj_sr=19 | Maj_sr_pad=23 | Jun_sr=23 | Jun_sr_pad=11 | Jul_sr=27 | Jul_sr_pad=6 | Avg_sr=27 | Avg_sr_pad=6 | Sep_sr=23 | Sep_sr_pad=14 | Okt_sr=19 | Okt_sr_pad=53 | Nov_sr=15 | Nov_sr_pad=58 | Dec_sr=11 | Dec_sr_pad=69 | God_sr=17 | God_sr_pad=416 | Jan_sr_min=5.2 | Jan_sr_maks=12.5 | Feb_sr_min=5.4 | Feb_sr_maks=13.5 | Mar_sr_min=6.7 | Mar_sr_maks=15.7 | Apr_sr_min=9.6 | Apr_sr_maks=20.2 | Maj_sr_min=13.9 | Maj_sr_maks=26.0 | Jun_sr_min=18.2 | Jun_sr_maks=31.1 | Jul_sr_min=20.8 | Jul_sr_maks=33.5 | Avg_sr_min=20.7 | Avg_sr_maks=33.2 | Sep_sr_min=17.3 | Sep_sr_maks=29.2 | Okt_sr_min=13.4 | Okt_sr_maks=23.3 | Nov_sr_min=9.8 | Nov_sr_maks=18.1 | Dec_sr_min=6.8 | Dec_sr_maks=14.1 | God_sr_min=12.3 | God_sr_maks=22.5 | Jan_a_maks=21 | Jan_a_min=-4 | Feb_a_maks=23 | Feb_a_min=-6 | Mar_a_maks=28 | Mar_a_min=-1 | Apr_a_maks=32 | Apr_a_min=0 | Maj_a_maks=36 | Maj_a_min=6 | Jun_a_maks=42 | Jun_a_min=14 | Jul_a_maks=42 | Jul_a_min=16 | Avg_a_maks=43 | Avg_a_min=16 | Sep_a_maks=38 | Sep_a_min=12 | Okt_a_maks=37 | Okt_a_min=7 | Nov_a_maks=28 | Nov_a_min=-1 | Dec_a_maks=22 | Dec_a_min=-4 | God_a_maks=43 | God_a_min=-6 | Jan_voda=17 | Feb_voda=17 | Mar_voda=16 | Apr_voda=17 | Maj_voda=19 | Jun_voda=22 | Jul_voda=25 | Avg_voda=26 | Sep_voda=25 | Okt_voda=24 | Nov_voda=22 | Dec_voda=19 | God_voda=21 |}} == Administracija == [[Datoteka:Prefectures of Attica athens.png|thumb|Ranija prefektura Atina (plavo), unutar regije [[Atika (regija)|Atike]] (sivo)]] Atina je postala glavni grad Grčke 1834. godine, naslijedivši [[Nafplion]] koji je bio privremena prijestolnica od 1829. godine. Općina (grad) Atina je također i prijestolnica regije Atika. Pojam ''Atina'' može se odnositi na općinu, sam grad ili na cijelo metropolitansko urbano područje Atine. === Regija Atika === '''Metropolitansko područje Atine''' prostire se na 2982,717&nbsp;km², a sadržano je u području regije [[Atika (regija)|Atike]] površine 3.808&nbsp;km². Regija obuhvata najmnogoljudnije područje Grčke, sa 3.827.624 stanovnika prema podacima iz 2011.<ref name="census11" /> iako je istovremeno jedna od najmanjih regija u državi po površini. Sama regija Atika dijeli se na osam regionalnih jedinica, od kojih prve četiri sačinjavaju ''šire područje Atine'', dok regionalna jedinica Pirej čini šire područje Pireja. Zajedno, ove jedinice sačinjavaju gotovo neprekinutu ''urbanu zonu Atine'', prostirući se na 412&nbsp;km².<ref name="Kallikratis" /> * [[Sjeverna Atina (regionalna jedinica)|Sjeverna Atina]] (šire područje Atine, urbana zona Atine) * [[Zapadna Atina (regionalna jedinica)|Zapadna Atina]] (šire područje Atine, urbana zona Atine) * [[Centralna Atina (regionalna jedinica)|Centralna Atina]] (šire područje Atine, urbana zona Atine) * [[Južna Atina (regionalna jedinica)|Južna Atina]] (šire područje Atine, urbana zona Atine) * [[Pirej (regionalna jedinica)|Pirej]] (šire područje Pireja, urbana zona Atine) * [[Istočna Atika]] (Metropolitansko područje Atine) * [[Zapadna Atika]] (Metropolitansko područje Atine) * [[Atička ostrva (regionalna jedinica)|Atička ostrva]] Do 2010. godine, prve četiri navedene regionalne jedinice sačinjavale su ukinutu prefekturu Atine (što se danas podrazumijeva pod pojmom ''šire područje Atine''), a što je bila i najmnogoljudnija prefektura u Grčkoj u to vrijeme, sa oko 2.640.701 stanovnikom po popisu iz 2011.<ref name="census11"/> na površini od 361&nbsp;km².<ref name="area" /> === Općina Atina === Za Atinjane, najpopularniji način ''podjele'' grada je na njegove kvartove i naselja kao što su [[Pangrati|Pagkrati]], [[Ambelokipi (Atina)|Ambelokipi]], [[Eksarheia]], [[Patissia]], [[Ilissia]], [[Petralona]], [[Koukaki]] i [[Kipseli (Atina)|Kipseli]], svako sa svojom zasebnom historijom i karakteristikama. Općina Atina također sačinjava jezgro i centar šireg atinskog područja koje se sastoji iz općine Atina i 34 druge općine podijeljene u četiri, ranije već spomenute, regionalne jedinice (sjevernu, zapadnu, centralnu i južnu Atinu). {|class="wikitable" |+ '''Općine šireg područja Atine''' |- |style="text-align:center;" colspan="3"| {|style="width: 100%; font-size: 80%;" |- |[[Centralna Atina (regionalna jedinica)|Centralna sekcija]]: ||1. '''Grad Atina''' ||2. [[Dafni–Imitos|Dafni]] ||3. [[Iliupoli]] ||4. [[Vironas]] ||5. [[Kaisariani]] ||6. [[Zografu]] ||7. [[Galaci]] ||8. [[Filadelfeia–Halkidona|Filadelfeia]] |} |- |style="text-align:center;"| {|style="width: 100%; font-size: 80%;" |- |[[Zapadna Atina (regionalna jedinica|Zapadna sekcija]]: |- |29. [[Egaleo]] |- |30. [[Agia Varvara]] |- |31. [[Haidari]] |- |32. [[Peristeri]] |- |33. [[Petrupoli]] |- |34. [[Ilio (Grčka)|Ilion]] |- |35. [[Agioi Anargiri]] – [[Kamatero]] |} |style="text-align:center;"|[[Datoteka:Athens(prefecture) Municipalities g2.jpg|470px|Atina]] |style="text-align:center;"| {|style="width: 100%; font-size: 80%;" |- |[[Sjeverna Atina (regionalna jedinica)|Sjeverna sekcija]]: |- |9. [[Nea Ionia]] |- |10. [[Irakleo (Atika)|Irakleo]] |- |11. [[Metamorfosi]] |- |12. [[Likovrisi]] – [[Pefki]] |- |13. [[Kifisia]] |- |14. [[Penteli (Grčka)|Penteli]] - [[Melisia]] |- |15. [[Marusi|Amarusio]] |- |16. [[Vrilisia]] |- |17. [[Agia Paraskevi|Ag. Paraskevi]] |- |18. [[Holargos]] – [[Papagu]] |- |19. [[Halandri]] |- |20. [[Filotei]] – [[Psihiko]] |} |- |style="text-align:center;" colspan="3"| {|style="width: 100%; font-size: 80%;" |- |[[Južna Atina (regionalna jedinica)|Južna sekcija]]:||21. [[Glifada]] ||22. [[Eliniko-Argirupoli]] ||23. [[Alimos]] ||24. [[Agios Dimitrios]] ||25. [[Nea Smirni]] ||26. [[Palaio Faliro|Faliro]] ||27. [[Kalitea]] ||28. [[Mokato–Tavros|Mokato]] |} |} == Panorama grada == {{wide image|20101024 Panoramic Image of Athens from Areopagus hill Greece.jpg|1200px|align-cap=center|Panoramski pogled sa brda [[Areopagus]].}} {{wide image|Athens4 tango7174.jpg|1200px|align-cap=center|Pogled na delove centralne Atine i njena istočna predgrađa sa [[Planina Lycabettus|planine Likabetus]].}} == Kultura == === Arheološko udruženje === [[Datoteka:National Archaeological Museum Athens building.jpg|thumb|desno| Nacionalni Arheološki muzej Atine.]] [[Datoteka:Tower of the Winds Athen.jpg|thumb|right|Kula krila Atine.]] Grad je jedan od svetskih glavnih centara za [[arheologija|arheološka istraživanja]]. Osim nacionalnih institucija, kao što su [[Atinski univerzitet]], Arheološko društvo Atine, nekoliko arheoloških muzeja, uključujući Naciolani Arheološki Muzej Atine, Vizantijski muzej, kao i muzeje Akropolja i drugih. Atina ima više od dvanaest arheoloških [[biblioteka]] i tri specijalizovane arheološke laboratorije i u njoj se, na godišnjem nivou, događaju svakodnevni seminari i konferencije, kao i mnogo arheoloških izložbi. === Turizam === Atina je popularna [[turistička destinacija|destinacija]] za putnike. Grčka vlada, uz pomoć [[Evropska unija|EU]] je tokom prošle decenije uradila velike infrastrukturalne projekte, pa su se gradska infrastruktura i socijalni običaji popravili. === Zabava === Atina je domaćin 148 pozorišta, više nego bilo koji grad u svetu, uključujući i poznati antički Herodotski Atikus Teatar, dom Atinskog festivala, koji se dešava od maja od oktobra svake godine. Atina, takođe, ima dosta romantičnih, otvorenih bioskopa. Grad podržava i veliki broj muzičkih prostora, uključujući i Atinsku koncertnu dvoranu, poznatiju kao "Megaron Musikis", koja okuplja poznate svetske zmetnike svake godine. === Sportovi === Atina ima dugu tradiciju u [[sport]]ovima i sportskim događajima, tako što je domaćin mnogim važnim klubovima u grčkim sportovima i tako što ima veliki broj sportskih oprema. Grad je bio domaćin i nekoliko sportskih događaja u međunarodnim znamenitostima. Atina je održala [[Olimpijske igre|Letnje Olimpijske Igre]] dvaput, prvu put [[1896]]. a drugi put [[2004]].godine. Najveći stadijum u [[Grčka|Grčkoj]] ugostio je dva finala [[UEFA Liga prvaka|UEFA Liga šampiona]], [[1994]]. i [[2007]]. godine. Drugi veliki stadijum u Atini, koji se nalazi u regiji Pireusa, je Karaiskakis Stadijum, održao je [[1971]]. godine [[UEFA Europska Liga|UEFA Kup Pobednika]]. Atina je održala i finale [[Evropliga|Evrolige]] tri puta, prvo [[1985]]. godine, drugo [[1993]],<ref name="faliro" /> oba u Mir i Prijateljstvo Stadijumu, poznatijem kao SEF, jednom od najvećim i najatraktivnijih arena u [[Evropa|Evropi]], i treće [[2007]]. u Olimpijskoj Unutrašnjoj Hali.<ref name="todaycom" /> Veliki broj događaja u drugim sportovima, kao što su [[atletika]], [[vaterpolo]], [[odbojka]], su takođe održani u gradskim prostorima. Atina je domaćin i tri prestižna Evropska multi-sportska kluba: [[Olimpijakos]]a, Panatinaikosa i AEK Atina. U [[fudbal]]u, [[Olimpijakos]] ima prednost u domaćim takmičenjima, Panatinaiakos je ušao [[1971]]. godine u finale Evropskog Kupa, dok je AEK Atina član velike trojke. Ovi klubovi imaju ugledne [[košarka]]ške odeljke; Panatinaikos je među vodećim Evropskim košarkaškim klubovima osvojio Evroligu pet puta, [[Olimpijakos]] je [[1997]]. bio šampion Evro lige, a AEK Atina je bio prvi grčki tim koji je osvojio Evropski pehar u timskim sportovima. Drugi klubovi sa velikom tradicijom u sportovima u Atini su [[FK Panionios|Panionios]], Panelinios, Etnikos Pireus i Marusi. Atinski klubovi su načinili značajne domaće i internacionalne uspehe do sad u svim sportovima. == Zanimljivosti == Atina je bila domaćin ljetnih [[olimpijske igre|olimpijskih igara]] [[Olimpijske igre 1896|1896]]. te od [[13. 8.|13]]. - [[29. 8.|29]]. augusta [[2004]]. godine. == Povezano == * [[Akropolj (Atina)]] * [[Helenski parlament|Helenski Parlament]] * [[Dora Bakoyannis]] == Reference == {{reflist|2|refs= <ref name="faliro">{{cite web |url=http://www.athens-today.com/e-olimpica_faliro.htm |title=Athens 21st Century – The Olympic Coastal Complex |access-date=26.12.2008|izdavač=Athens-today.com}}</ref> <ref name="todaycom">{{cite web |url=http://www.athens-today.com/e-olimpica_stadio.htm |title=Athens 21st Century – Athens Olympic Stadium |access-date=26.12.2008|izdavač=Athens-today.com}}</ref> <ref name="nothingless">{{cite web|url=https://books.google.nl/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34&dq=persians+sack+athens&hl=nl&sa=X&ei=e0GaVI3CBsWzUdykg6gL&ved=0CDgQ6AEwAw#v=onepage&q=persians%20sack%20athens&f=false|title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History|access-date=24.12.2014}}</ref> <ref name="osborner">Osborne, R. 1996, 2009. ''Greece in the Making 1200 – 479&nbsp;BC'', Taylor & Francis e-Library, 2009. {{ISBN|0-203-88017-X}}</ref> <ref name="mykenaike">Iakovides, S. 1962. ''E mykenaïke akropolis ton Athenon''. Atina, 1962.</ref> <ref name="immerwahr">S. Immerwahr, ''The Athenian Agora XII: the Neolithic and Bronze Ages'', Princeton 1971.</ref> <ref name="ethnosgr">{{cite web|url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11380&subid=2&tag=8796&pubid=2530782 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι... Αθηναίοι – τεχνες, πολιτισμος |izdavač=Ethnos.gr |access-date=25.1.2010}}</ref> <ref name="Kallikratis">{{Cite web |title=Tekst zakona o Kallikratis reformi |url=http://www.kedke.gr/uploads2010/FEKB129211082010_kallikratis.pdf |access-date=2015-04-29 |archive-date=2017-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427081550/http://www.kedke.gr/uploads2010/FEKB129211082010_kallikratis.pdf |dead-url=yes }}</ref> <ref name="eurohigh">[http://wmo.asu.edu/europe-highest-temperature "Europe's highest temperature"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629061515/http://wmo.asu.edu/europe-highest-temperature |date=2009-06-29 }}. Pristupljeno 3. aprila 2009.</ref> <ref name="bbccouk">[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12674491 pristupljeno 6. maja 2011.]</ref> <ref name="founda">Founda D. (2011). "[http://www.ingentaconnect.com/content/earthscan/aber/2011/00000005/00000001/art00001 Evolution of the air temperature in Athens and evidence of climatic change: A review]". Advances in Building Energy Research, 5,1, 7–41</ref> <ref name="tung">{{cite book |last=Tung |first=Anthony |chapter=The City the Gods Besieged |title=Preserving the World's Great Cities: The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |year=2001 |location=New York |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-609-80815-X |page=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/266 266]}}</ref> <ref name="Focus on Athens">{{cite web|url=http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf|title=Focus on Athens|access-date=18.3.2011|work=UHI Quarterly Newsletter, Issue 1, May 2009, page 2|izdavač=www.urbanheatisland.info|access-date=2015-04-29|archivedate=2013-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130722204815/http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf|deadurl=yes}}</ref> <ref name="parnitha">{{cite web |url=http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |title=Welcome!!! |izdavač=Parnitha-np.gr |access-date=10.6.2009 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2019-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128002355/http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm }}</ref> <ref name="spbeekes">Robert S. P. Beekes, ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, str. 29 (''s.v.'' "Ἀθήνη").</ref> <ref name="vge30">''Velika grčka enciklopedija'', vol. II, str. 30, Atina, 1927</ref> <ref name="tuftsedu">Kao primjer u [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80]</ref> <ref name="oly">{{cite news |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |author=CNN & Sports Illustrated |publisher=sportsillustrated.cnn.com |date=5.9.1997 |accessdate=28.3.2007 |archive-date=2008-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ }}</ref> <ref name="statistics1">{{cite web |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |title=ΕΛΣΤΑΤ Απογραφη 2011 |izdavač=www.statistics.gr |access-date=22.8.2011 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015195739/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |dead-url=yes }}</ref> <ref name="area">{{cite web |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |title=Characteristics |work=Hellenic Interior Ministry |izdavač=www.ypes.gr |access-date=6.1.2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archivedate=2007-01-04 |access-date=2015-04-29 |deadurl=no }}</ref> <ref name="Athens view">{{cite web |url=http://www.aviewoncities.com/athens/athensfacts.htm?tab=population |title=Athens Facts & Figures |last=Athens Facts |work=aviewoncities.com |year=2011 |access-date=17.6.2011 |access-date=2015-04-29 |archivedate=2014-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006085737/http://www.aviewoncities.com/athens/athensfacts.htm?tab=population |deadurl=yes }}</ref> <ref name="census11">[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/resident_population_census2011.xls "Detailed census results 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016063627/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/resident_population_census2011.xls |date=2015-10-16 }}, Nacionalni statistički servis Grčke, {{Simboli jezika|gr|grčki}}</ref> <ref name="maritime">{{cite web |url=http://www.maritime-database.com/port.php?pid=2239 |title=Piraeus by Maritime Database |izdavač=www.maritime-database.com |access-date=27.12.2008}}</ref> <ref name="olpgr">{{cite web |url=http://www.olp.gr/INDEXen.htm |title=Presentation |izdavač=www.olp.gr |access-date=27.12.2008 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2008-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151552/http://www.olp.gr/INDEXen.htm |dead-url= }}</ref> <ref name="bbccouk"/> <ref name="ebcheck">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |title=Athens|access-date=31.12.2008}}</ref> <ref name="cnnworld">{{cite news |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |author=CNN & Associated Press |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |date=16.1.1997 |accessdate=28.3.2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archivedate=2007-12-06 |deadurl=no }}</ref> <ref name="yppogr">{{cite web |izdavač=www.yppo.gr |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |work=Hellenic Ministry of Culture |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |access-date=31.12.2000 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2016-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |dead-url=yes }}</ref> <ref name="ethnosgr"/> <ref name="encartamsn">[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] Pristupljeno 13.2.2015. 31. oktobar 2009.</ref> <ref name="purchpower">{{cite web |url=http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |title=City Mayors: World's richest cities by purchasing power |izdavač=City Mayors |access-date=12.5.2008 |godina=2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506064245/http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |archivedate=2008-05-06 |access-date=2015-04-29 |deadurl=no }}</ref> <ref name="costsurv">{{cite web|url=http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html|title=City Mayors: Cost of living – The world's most expensive cities|izdavač=City Mayors|access-date=26.12.2008|godina=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224033730/http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html|archivedate=2008-12-24|access-date=2015-04-29|deadurl=no}}</ref> <ref name="anekgr">{{cite web |url=http://www.anek.gr/english/dromol/pireaus1.html |title=ANEK Lines – Piraeus |izdavač=ANEK Lines |access-date=27.12.2008 |access-date=2015-04-29 |archive-date=2008-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203132339/http://www.anek.gr/english/dromol/pireaus1.html |dead-url= }}</ref> }} == Vanjske veze == {{Drugi projekti | commons = Athens | wikispecies = | wiktionary = | wikiversity = | wikibooks = | wikisource = | wikiquote = | wikinews = Atina }} * [http://www.cityofathens.gr/portal/site/AthensPortal/ Stranice o Atini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013230953/http://www.cityofathens.gr/portal/site/AthensPortal/ |date=2006-10-13 }} * [http://www.visitgreece.gr/en/main_cities/athens Atina na visitgreece.gr] * [http://www.eie.gr/archaeologia/En/index.aspx EIE.gr] – Page on Archaeology of the City of Athens in the National Hellenic Research Foundation website * [http://rg.ancients.info/owls/ Rg.ancients.info/owls]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Athenian owl coins * [http://www.kronoskaf.com/vr/ Kronoskaf.com] – Simulation of Athens in 421&nbsp;BC * [http://www.athens-museums.com/ Athens Museums Information] - Guide with pictures, visitor comments and reviews * [http://www.oasa.gr/?lang=en Athens Urban Transport Organisation] * [http://www.athens.ukgo.com/ City of Athens guide]{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.athens24.com/ Online Athens guide with news and events] * [http://www.athensinfoguide.com/ Athens Info Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402171733/http://www.athensinfoguide.com/ |date=2015-04-02 }} * [http://s3.mindbrix.co.uk/Zoomable/Athens%20Panorama/index.html Zoomable Athens panorama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060051/http://s3.mindbrix.co.uk/Zoomable/Athens%20Panorama/index.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.thisisathens.org/default.php?pname=Home&la=1#&la=1 Athens photoStream] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022151/http://www.thisisathens.org/default.php?pname=Home&la=1#&la=1 |date=2010-07-16 }} * [http://www.vimeo.com/12079928 Timelapse video of Athens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210151329/http://vimeo.com//12079928 |date=2011-02-10 }} Timelapse showing Athens in the Attica region * [https://secure.flickr.com/photos/rfrumbao/sets/72157627268623809/ Athens 1973] * [http://www.athensinpictures.com/ Athens In Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119025848/http://www.athensinpictures.com/ |date=2013-01-19 }} * [http://www.athenswalk.net Athens Photo Guide] {{Glavni gradovi grčkih prefektura}} {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Evropski gradovi kulture}} {{Svjetska prijestolnica knjige}} [[Kategorija:Atena| ]] [[Kategorija:Gradovi u Grčkoj]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Evropi]] [[Kategorija:Olimpijski gradovi]] ed2d9vdqwq959zdanhbei33pbti7nxx 0 3037 42713487 42681124 2026-10-24T21:44:17Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713487 wikitext text/x-wiki [[File:David von Michelangelo.jpg|thumb|''[[David (Mikelandđelo)|David]]'', po [[Michelangelo Buonarotti|Mikelanđelu]] (''Accademia di Belle Arti di Firenze'', [[Florence]]) primer renesansne umetnosti.]] '''Renesansa''' (doslovno, preporod) je razdoblje u kulturi i historiji Europe koje ide od [[1492.]] do [[1563.]], iako nije lako odrediti njegove točne vremenske granice, jer se to razdoblje postupno najavljuje, postupno razvija i postupno nestaje. U uskom slislu riječi renesansa se veže za [[umetnost]] koja je označila prekid sa [[srednji vijek|srednjim vekom]] i nastanak novog pojma čovječijeg bića te njegovog odnosa prema svemiru. Vremenski se određuje od [[14. vijek|14. vek]]a u Italiji do [[16. vijek|16. vek]]a u ostatku Evrope. Ona je jedan od najkrupnijih pokreta u [[kultura|kulturi]] zapadne [[Evropa|Evrope]], koji je doveo do preokreta u [[nauka|nauci]], [[filozofija|filozofiji]], [[književnost]]i i [[likovna umjetnost|likovnim umjetnostima]]. [[Italija]] je zemlja u kojoj je umjetnost renesanse našla svoj najviši izraz, jer je u njoj najprije došlo do razvoja gradova i gomilanja bogatstva u pojedinim gradanskim porodicama. Usporedo sa materijalnom, razvijala se i duhovna kultura koja se izrazila u sve večem interesu za [[antika|antičku]] umjetnost. Nosioci te nove kulture bili su [[humanizam|humanisti]] koji su kulturu usmjerenu prema čovjeku suprotstavljali [[skolastika|skolastičkoj]] nauci i [[teologija|teologiji]]. Za talijanske humaniste središte univerzuma više nije bio bog, vec čovjek, univerzalno obrazovani humanist, predstavnik novčane i intelektualne elite. Humanisti su sakupljali i proučavali antičke rukopise, učili [[grčki jezik|grčki]] i [[latinski jezik]], istrazivali ostatke antičke [[arhitektura|arhitekture]] i [[skulptura|skulpture]]. Razvijena samosvijest i samopouzdanje omogučili su im da slobodno biraju uzore, koje nalaze u antici i prirodi, donose zaključke i da ih analitički obrađuju. Stvoreno je racionalno i naučno shvačanje svijeta i ojačala je individualnost talijanskog i europskog građanina. Zasnovana na empirijskom doživljaju svijeta i kritičkom odnosu prema autoritetima, renesansa je oslobodila bujicu stvaralačke energije prvo u Italiji i [[Nizozemska|Nizozemskoj]], a zatim u [[Njemačka|Njemačkoj]] i [[Francuska|Francuskoj]]. Svijet u kome je stvoren renesansni umjetnik bio je mnogo složeniji od svijeta njegovih prethodnika. Umjetnik ne samo da je bio prijatelj humanista, filozofa i književnika, vec je i sam bio univerzalno obrazovan i svestran stvaralac. Mnogi su bili istovremeno arhitekti, kipari, slikari, naučnici i pjesnici. Upučeni na prirodu, proučavali su [[optika|optiku]] i ustanovili zakonitosti linearne i zračne [[perspektiva|perspektive]]. Značajan predmet proučavanja umjetnika bilo je i ljudsko tijelo, njegova [[anatomija|anatomska]] struktura, zakoni pokreta i proporcije od kojih zavisi njegova ljepota. Predstavnici renesanse u Italiji su [[Leonardo Da Vinci]], [[Rafaello]], [[Sandro Botticelli]], [[Michelangelo]].... == Pojam == [[Datoteka:Leonardo self.jpg|mini|levo|250p|[[Leonardo da Vinči]]]] Ovaj pojam je prvi put upotrebio italijanski istoričar umetnosti [[Đorđo Vazari]] [[1550]]. godine za označavanje umetnosti koja je nastala u [[13. vek|XIII veku]]. Pojam je iz prevoda francuskog jezika koji je upotrebio francuski istoričar [[Žil Mišle]], a prešao je u široku upotrebu zahvaljujući švajcarskom istoričaru, [[Jakob Burhard|Jakobu Burhardu]] u [[19. vek|XIX veku]]. U skorije vreme postoje određene sumnje u ispravnost termina „renesansa“ primenjenog na vizuelne umetnosti u momentu rađanja moderne Evrope. Bukvalna primena ove reči, koja je u svojim korenima trebalo da izrazi povratak antičke umetnosti nakon vekova u zaboravu i konstruisanje novih umetničkih formi na osnovu nje, postala je polemična nakon otkrića koja pokazuju linije kontinuiteta između umetnosti antičkih civilizacija i onih iz perioda [[srednji vijek|srednjeg veka]]. Međutim, ne može se ignorisati gomila pisanih dokaza epohe o umetničkim delima, koji bez sumnje pokazuju brigu perioda renesanse oko postizanja koherentnosti u svojim realizacijama. Ti pisani dokazi nemaju presedan u ranijim vekovima. Pisci renesanse su bili ubeđeni da mogu identifikovati određeni progres u umetnosti koji je pravio značajnu razliku između njihove epohe i epoha koje su joj prethodile. Taj osećaj, ili bolje zadatak, odnosno postojanje određenih ciljeva za koje se trebalo boriti i izboriti, čine da se još jednom vratimo samim umetničkim delima u potrazi za određenom potvrdom tog samopouzdanja koje je vidljivo u komentarima prvih kritičara i poštovalaca renesansnih dela koji su o njima govorili. Analizom stvari više je nego očigledno da su vizuelne umetnosti renesanse postale vodič jednog novog izraza određenih ideala koji se tiču čoveka i društva, a u isto vreme predstavljaju jednu novu viziju verovanja [[hrišćanstvo|hrišćanske]] vere, preko jednog zajedničkog vokabulara ljudskog iskustva koji dele tadašnji posmatrači umetničkih dela. Umetnost renesanse je odličan primer kako traženje idealizovane forme ujedno može biti i jedan duhovni izazov koji posmatraču donosi jedno osećanje [[bog|božije]] savršenosti preko savršenstva idealizovane ljudske figure ili proporcija jedne građevine. Preliminarni i najvažniji period ovog iskustva bio je period ponovnog ispitivanja [[priroda|prirode]] od strane umetnika, kojima su sada predočeni novi zahtevi koji se tiču tehničkog umeća i [[estetika|estetskog]] suda. Literatura koja je o umetnosti pisana u periodu između [[14. vek|XIV]] i [[16. vek|XVI veka]], takođe pokazuje da je pogled na umetnike kao društvena i kretivna bića doživeo značajne promene kao posledica njihovog uspeha, tako da je pred sami kraj renesanse lični stil jednog umetnika bio isto toliko važan kao i njegovo tehničko umeće ili sposobnost da izvrši jednu narudžbu, kako bi postao priznat u javnosti kao majstor. Moguće je da više ne verujemo u anonimnost srednjovekovnog umetnika, ali fragmentirani dokazi koji o njemu postoje, nude jednu nekompletnu sliku kada ih se uporedi sa famom umetnika renesanse i mesta koje zauzima u literarnim tradicijama [[likovna kritika|umetničke kritike]] perioda. Uzrok konfuzije i diskreditovanja pojma renesanse, u mnogim situacijama, treba tražiti u njegovim zloupotrebama koje su se često radile u širem evropskom kontekstu. Izvan [[Italija|Italije]], primenjivao se ne samo na period u kom se, na jedan selektivan način, usađuju površinski kvaliteti italijanske renesanse, naročito ornamenti u umetničkim stilovima drugih regiona, nego takođe na ranije periode u kojim se, kako u Italiji tako i u drugim regionima Evrope, rade drugačije stvari. Na primer. Nije moguće niti treba uvek tražiti paralelizme kroz Evropu [[15. vek|XV veka]] u nečemu što možemo identifikovati kao jedan zajednički „stil“, nego treba tražiti jedan zajednički pristup usmeren ka širenju mogućnosti umetničkog izraza uopšte. U vreme XV veka, kako u Italiji tako i u [[Flandrija|Flandriji]], umetnici su pažljivo posmatrali svet koji ih okružuje stvarajući nove tehnike kako bi prikazali svoja otkrića. Uspostavljanje forme medalje kao podloge za [[portret]]e i alegorije, zahvaljujući Italijanu [[Antonio Pisanelo|Antoniju Pisanelu]], pripada istoj epohi u kojoj [[Jan van Ajk|Van Ajk]], na severu Evrope, primenjuje svoju tehniku [[ulje (slikarstvo)|slikarstva u ulju]], koja je najverovatnije bila najsavršenija tada poznata tehnika u Evropi, predstavljajući sa najvećom mogućom preciznošću svoje opservacije sveta koji ga je okruživao. Za vreme dužeg perioda, koji se kreće od početka XIV pa do početka XVI veka, postoje dva stila međunarodnog karaktera: jedan koji zovemo [[internacionalna gotika]], i drugi koji označava procvat jedne nove kulture u Italiji, koja će se proširiti na ostale delove Evrope nakon [[1500]]. godine. Prvi je u vezi sa procvatom jednog zajedničkog stila koji se bazirao na ideji Evrope kao jedne jedinstvene hrišćanske imperije, čiji su se zajednički ciljevi izrazili kroz naizmenične pozive na [[krstaški ratovi|krstaške ratove]] za oslobađanje zemalja istočnog [[Sredozemno more|Sredozemlja]], kune hrišćanstva, od okupacije „nevernika“. Drugi je u vezi sa jednom Evropom koja se sastoji od agresivnih nacionalnih država, čiji je imaginarni horizont prevazilazio granice Evrope, obuhvatajući trgovinu i nove kolonije na tek otkrivenim prekookeanskim teritorijama. Oba stila su se razvila na bazi jedne zajedničke kulture, a širili su se putem metoda i protokola dvorova u razmeni umetničkih dela — i, zašto ne reći, samih umetnika — kao diplomatskih poklona među vladarima. Početkom XVI veka ta situacija se upravo menjala, kako bi se usvojio jedan novi oblik distribucije uslovljen dolaskom [[Protestantska reformacija|reformacije]]. Ako se smatralo, u jednom opštem smislu, da je Italija glavni scenario renesanse, to je zato što se upravo tu nalazi najveća koncentracija umetničkih dela i rukopisa o njima; u celini, čine jedan kumulus vrlo koherentnih dostignuća. Nedostatak pisanih komentara sa severa Evrope XV veka i uništavanje jednog većeg dela umetničkog nasleđa rođenog na severu, kroz viševekovne verske sukobe, čine da linije njegove evolucije budu zamagljenije. Moćni gradovi-države poznog srednjeg veka bili su pokrovitelji umetnika kako bi se podsticala proizvodnja predmeta koji su, u širem smislu, bili važan vodič za propagandu u korist vladara, vlada i lokalnih korporacija. Crkva je takođe tražila umetničko ulepšavanje svojih građevina u svakoj lokalnoj zajednici, kako bi uvećala svoj prestiž pred svojim komšijama. Tako se rodio jedan umetnički duh koji se bazirao na suparništvu među gradovima-državama i među pokroviteljima i korporacijama koji su u njima postojali. To je ohrabrivalo razmenu znanja i umeća kada bi to prilike zahtevale. == Nastanak i prilike == Nastanak renesanse se obično stavlja u prostor severne Italije za kraj [[13. vek|XIII veka]]. Od [[12. vek|XII veka]] je u mnogim gradovima severne Italije rastao prosperitet izazvan prekomorskom trgovinom. Najveći trgovački centri bili su [[Đenova]], [[Venecija]] i [[Firenca]]. Pod uticajem ratova među nemačkim carevima i Papstvom u Italiji nije tokom srednjeg veka postojala centralna država koja bi oduzimala politički i privredni prioritet gradovima. Ovi uslovi, privredni prosperitet i relativna politička sloboda, uticali su na postanak novog tipa renesansnog čoveka. Uporedo egzistencija kulturnih centara i centara moći se manifestuje i u podsticajima u umetnosti u kojoj su se vladari i moćni ljudi mogli prezentovati. == Tipične odlike == [[Datoteka:Florence Duomo from Michelangelo hill.jpg|mini|350p|Katedrala u [[Firenca|Firenci]], jedna od najpoznatijih renesansnih građevina]] Slikari preporoda rešavaju sve više probleme dubine prostora, i oseća se sistematski put koji sve više vodi ka traženju treće dimenzije u prostoru. Još uvek preovlađuje slika u temperi. To je slikarstvo još uvek religiozne sadržine. Kasnije 30—40-ih godina [[15. vek]]a pojavljuje se tehnika slikanja uljanim bojama koju je jedan mladi slikar iz Italije preneo iz Holandije gde je ona bila poznata. U prvom periodu teži se ka volumenu koji je bio postavljen modelovanjem i senčenjem da bi se dobio utisak prostora. Kasnije slikar ostavlja modelovanje da bi se prešlo na pikturalno rešavanje volumena. Slike imaju monumentalni karakter. Kasnije će se razvijati slikarstvo i u manjim dimenzijama ali sa razrađenim finim tonovima. Svetitelji i Božanstva se kreću u savremenim prostorima, a kasnije se gubi i oreol i stiče se utisak da su to živi ljudi. Vidimo da slikari slikaju i poznate ličnosti, a neretko među njih stavljaju i svoj portret, to je osvrtanje na sebe samoga i svest o sopstvenoj vrednosti. Neki slikari su se vremenom potpuno emancipovali od religiozne tematike. Na slikama vlada mir i statika, prostor je slobodan. Nema jakog kontrasta boja, osvetljenje je jednako. U pojedinim vrstama umetnosti nastajali su novi elementi, ali su neke odlike bile tipične za umetnost koju je stvarao renesansni čovek. To su: * individualizam - čovek postaje svestrana i razvijena ličnost * humanizam * renesansa se okreće unatrag * naučna osnova umetnosti - mnogi umetnici su se bavili [[anatomija|anatomijom]], [[optika|optikom]], [[tehnologija|tehnologijom]], koje su upotrebljavali u svom stvaralaštvu (tipični primer je perspektiva u slikarstvu i odlivanje kipova u bronzi) * realizam - iako su renesansni umetnici proklamovali vraćanje ka prirodi, njihov realizam se ticao upotrebljenih tema i javljuju se npr. novela ili komedija * individualnost - nastaju autobiografije i autoportreti slikara i slikari potpisuju svoja dela * nacionalizacija umetnosti * sakupljaštvo * mecenaštvo == Rana renesansa u Italiji == {{Glavni članak|Rana renesansa u Italiji}} Rana Renesansa ({{jez-ital|quattrocento}}) je prvo umetničko razdoblje renesanse koje traje kroz ceo [[15. vek]]. [[Italija]] je odigrala vodeću ulogu u razvijanju renesanse, i to prvenstveno grad [[Firenca]], a zatim i [[Padova]], [[Rim]], [[Venecija]] … sve do početka [[16. vek]]a. kad se nastavlja razvoj u celoj Evropi. Društveno uređenje je sličilo onom u antičkoj Grčkoj, bilo je puno gradova-država koje su se utrkivale i ratovale jedna protiv druge. Ti gradovi-države razvijali su manufakturnu proizvodnju, trgovinu, geografska otkrića, štampu ([[Johan Gutenberg]], [[1440]].) i nauku. Trgovina sa udaljenim krajevima ruši stare strahove od prostora i prirode kojim se sad pristupa na naučni način (manje kroz teološke dogme). Tako se razvijaju: matematika, medicina …; otvaraju se prvi univerziteti (Padova, i dr.). Umetnici prvi put bivaju cenjeni i priznati kao stvaraoci. Renesansni čovek priznavao je da je razdoblje klasike nepovratno i mrtvo, a cilj mu je bio dostizati ga i preticati. U želji da se potpuno odbaci [[srednji vijek|srednji vek]] i preporodi [[antika]], u Evropi je počelo stvaranje modernog čoveka. Predstavnici rane renesanse u Italiji su: [[Mazačo]], [[Donatelo]], [[Filipo Bruneleski]] itd. == Visoka renesansa u Italiji == {{Glavni članak|Visoka renesansa u Italiji}} Visoka renesansa (ili ''razvijena renesansa'', {{jez-ita|cinquecento}}) je kasna faza renesanse koja se odvija do prve polovine [[16. vek]]a. Tokom 16. veka renesansa u Firenci nastavlja produkciju velikih umetnika; centar italijanske umetnosti je postao [[Rim]], gde su ambiciozne pape [[Papa Lav X|Lav X]] i [[Papa Julije II]] slavili grad slaveći sebe. U vreme kad se izrazito poštovao subjektivizam i individualizam svakoga umetnika, toliko da se stvarao kult genija, umetnici su želeli da se izražavaju posebno i da pritom ostavljaju poseban utisak na posmatrača dela. To je vreme kada je vladala ideja genijalnog umetnika, pojedinca nadahnutog od Boga, koji je bio uspešan u različitim vrstama umetnosti – univerzalni čovek (ital. ''hommo universalis''). Visoku renesansu personifikuju, po mnogima, tri najveća umetnika svih vremena: [[Leonardo da Vinči]], [[Mikelanđelo Buonaroti]] i [[Rafael]]. [[Datoteka:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|mini|200p|[[Supružnici Arnolfini]], slika [[Jan van Ajk|Jana van Ajka]] iz 1434. godine, ulje na dasci, 81,9 x 59,7 cm, [[London]].]] == Rano holandsko slikarstvo == {{Glavni članak|Renesansa na severu Evrope}} Kasna gotika ili Nordijska [http://www.artcyclopedia.com/history/northern-renaissance.html] renesansa, kako je nekad zovu, je umetnost koja se razvijala na severu Evrope u [[15. vek]]u. Rano holandsko slikarstvo objedinjuje karakteristike kasne gotike sa novim renesansnim tendencijama. Ova slikarska škola se javlja u [[Flandrija|Flandriji]]. U to doba u [[Italija|Italiji]] renesansa uzima maha, a umetnost se budi i [[Humanizam|vraća čoveku]]. Rano holandsko slikarstvo ima svoje originalne karakteristike kao što su realizam, složeni simbolizam tema, pojava novih žanrova i upotreba uljanih boja. Nije slučajno da se ova umetnička revolucija odigrala baš u Holandiji, gde se razvila trgovina, nastalo blagostanje i bogatstvo, a građani nastojali da prodube i obogate svoje poglede na svet. Najznačajniji slikar ove epohe bio je [[Jan van Ajk]]. Holandski i italijanski slikari su kasnije uticali jedni na druge. == Renesansa na severu == {{Glavni članak|Renesansa u severnim zemljama}} [[Datoteka:Poznan 10-2013 img10 Town hall.jpg|mini|levo|200p|Gradska većnica u [[Poznanj]]u, [[Poljska]]- [[1550]]—[[1555]].]] Renesansa na Severu označava umetnost visoke renesanse zapadne Evrope u [[16. vek]]u. Naziv „Severna“ je nastao da istakne razliku od izvorne, italijanske renesanse, koja se poistovjećuje s jugom Evrope. Visoka renesansa se širi iz [[Rim]]a u celu Evrope. Među apsolutističkim monarhijama glavnih evropskih država u svom bogatstvu, raskoši, feudalnih poseda, tuđih kmetova i opljačkanih vrednosti, prednjače kraljevi francuskih dinastija. Zahvaljujući brojnim kraljevskim brakovima, francuski kraljevi polažu pravo na druge zemlje, pa ratuju sa svima (Nizozemskom, Španijom, Engleskom, Napuljem …). Preko ratova u Italiji upoznaju se s renesansom i prihvataju je jer im omogućava gradnju [[palata]], dvoraca, galerija, muzeja, trgova kakvih nije bilo u gotičkoj umetnosti severa. Uskoro ti uticaji dopiru do Nemačke, Engleske, a kasnije u doba [[barok]]a i do carske Rusije. Čak je Leonardo slikao na dvoru Luja XII. == Venecijanska renesansa == {{Glavni članak|Venecijanska renesansa}} Venecijanska umetnost ima specifičan vid umetnosti koja se ovde razvijala od doba romanike i gotika se ovde nikada nije razbuktala. Ovde je bilo i uticaja grčkog stvaranja i Vizantije, čiji se uticaj oseća u crkvi Sv. Marka, ali je svu svoju energiju ova škola usmerila na razvoj slikarstva. Venecija nije pretpela one uticaje humanizma kojih je bilo u [[Firenca|Firenci]], [[Ticijan Večeli|Ticijan]] nije bio u onom složenom smislu humanista. Njegov je postupak intuitivne prirode. On slika bez želje da u slikarstvu napravi revoluciju. Spontanost jeste karakteristika venecijanskog slikarstva. Slikanje uljem je iz Nizozemske preneto po Vazariju, a u vreme kada je [[Jan van Ajk]] bio prognan i najpre prodire u Veneciju preko [[Antonelo da Mesina|Anatola da Mesine]], mladog slikara. U venecijanskoj umetnosti svetlost i boja ima veliki značaj i volumeni se definišu pomoću svetlosti. Ponajpre [[Đorđone]], koji je bio [[Ticijan]]ov učitelj, usvojio je definisanje volumena pomoću svetlosti i ono što je nazvao [[luminizam]] svojstveno je za njegov slikarski pristup. Na ovaj način inicira ono što će se u velikoj meri u impresionizmu pojaviti na jedan ipak sasvim drugačiji način. Ticijan je usvojio tehniku svoga učitelja pritom smanjujući tehniku poetičnog, koju je njegov učitelj unosio kao karakteristiku u svome delu. U [[15. vek]]u jačaju gradovi kao [[Rim]], a pogotovo [[Venecija]] koja je trgovinom, ratovima, ali i [[Demokratija|demokratskim]] izborima među vlastelom, te zahvaljujući prevlasti na [[Sredozemno more|Sredozemlju]], postala najjača sila u Evropi. [[1500]]. godine, na vrhuncu moći Venecije, niko nije slutio da je to i početak njenog kraja jer se trgovina već prebacivala na relaciju [[Evropa]]-[[Amerike|Amerika]] ([[Kristifor Kolumbo]] je otkrio Ameriku [[1492]]. godine). Velika karakteristika venecijanske renesanse je boja, naime osvetljenje koje je presudno i prepoznatljivo u ovom stilu. Za razliku od „intelektualnog“ slikarstva Firence i Rima, u Veneciji je nastala umetnost u kojoj je [[boja]] važnija od linije. Venecijansko slikarstvo: [[Domeniko Venecijano]], [[Đovani Belini]], Ticijan itd. == Širenje renesanse == U Francusku je renesansa dospela posredstvom francusko-italijanskih ratova na početku [[16. vek]]a. U pojedinim zemljama koje zahvata, renesansa se prilagođava mesnim prilikama, što se vidi na slikama srednjoevropskih renesansnih slikara [[Albreht Direr|Albrehta Direra]] i [[Hijeronim Boš|Hijeronimus Boša]]. == Društveni status umetnika == U renesansi se menja društveni status umetnika. U srednjem veku ne poznajemo umetnika kao individualca. Oni su tada smatrani za zanatlije, a svoja dela nisu potpisivali. U renesansi umetnici nisu anonimni i neki imaju visoki društveni status. [[Đentile Belini]] dobio je kneževsku titulu od [[Fridrih III|Fridriha III]], a Ticijan je od [[Karlo V|Karla V]] dobio titulu viteza. Nekim od umetnika je pošlo za rukom da se obogate, ali ipak se držalo da su umetnici niskog porekla jer je njihova aktivnost zahtevala upotrebu manuelnog rada i nisu bili obrazovani. Neki od najznačajnijih umetnika tog doba su: [[Rafael|Rafaelo Santi]], [[Leonardo da Vinči]], [[Mikelanđelo Buonaroti]], [[Donatelo]]... == Slikarstvo == {{Main |Renesansno slikarstvo}} [[Datoteka:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|mini|290p|[[Leonardo da Vinči]]: Studije proporcija po Vitruviju ([[1492]].)]] Za razliku od arhitekture ili skulpture, nije se moglo inspirisati antičkim slikarstvom jer se iz antičkog slikarstva ništa nije sačuvalo i zbog toga se inspiriše antičkim reljefima. U [[16. vek]]u u Rimu su bile objavljene freske u Neronovoj zlatnoj palati ili Titovim termama. Slikari renesanse reševaju sve više probleme dubine prostora i oseća se sistematski put koji sve više vodi ka traženju treće dimenzije u prostoru. Još uvek preovlađuje slika u temperi. To je slikarstvo još uvek religiozne sadržine. Kasnije 30—40-ih godina [[15. vek]]a pojavljuje se tehnika slikanja uljanim bojama koju je jedan mladi slikar iz Italije preneo iz Holandije gde je ona bila poznata. U prvom periodu teži se ka volumenu koji je bio postavljen modelovanjem i senčenjem da bi se dobio utisak prostora. Kasnije slikar ostavlja modelovanje da bi se prešlo na pikturalno rešavanje volumena. Slike imaju monumentalni karakter. Kasnije će se razvijati slikarstvo i u manjim dimenzijama ali sa razrađenim finim tonovima. Svetitelji i Božanstva se kreću u savremenim prostorima, a kasnije se gubi i oreol i stiče se utisak da su to živi ljudi. Vidimo da slikari slikaju i poznate ličnosti, a neretko među njih stavljaju i svoj portret, to je osvrtanje na sebe samoga i svest o sopstvenoj vrednosti. Neki slikari su se vremenom potpuno emancipovali od religiozne tematike. === Tematika === U značajnoj meri je religioznog karaktera. Bila je prilika da se pokuša uvrštavanje nekih scena iz svakodnevnog života u religiozne teme i tako je „Madona sa Isusom“ bila predstavljana kao materinska ljubav, a predstavljana su i naga tela kada je trebalo slikati Adama i Evu. Novost je objavljivanje nekih novih žanrova kao što su [[portret]], [[predeo|pejzaž]] i [[mrtva priroda]]. === Tehnika === U slikarstvu se upotrebljavala [[perspektiva]] - slikari su naučili da predstavljaju [[prostor]] i njegovu dubinu. Neki umetnici su radili i sa bojom i predstavljali senke, kao npr. [[Leonardo da Vinči]]. Ovaj umetnik je i različito tretirao crtež koji u renesansnoj umetnosti služi za poboljšavanje slike i studirao je pokret, anatomiju i crte lica koje izražavaju emocije. == Skulptura == Sa sačuvanom skulpturom iz antike je postala jedna od prvih umetnosti ovog doba, gde je došlo do promena u shvatanju u odnosu na srednjovekovnu skulpturu. Javlja se skulptura kao posebno delo - slobodnostojeća i umetnici uspešno savladavaju dramatizaciju scena, ekspresivnost u predstavljanju emocija ljudskog lica ili draperije. Veliki izazov su bile skulpture sa konjima i portreti i javljaju se biste poznatih ličnosti, a poznate su i sitne plastike i medalje. == Arhitektura == U [[arhitektura renesanse|arhitekturi]] su nastale najveće promene i ona postaje jedna od umetnosti. Renesansni umetnici su se inspirisali delima iz antičke umetnosti, njihovom srazmernošću, jednostavnošću, pravilnom proporcijom i lepotom. Pored [[kamen]]a, upotrebljavala se i [[opeka]] i [[mermer]]. Upotrebljavali su se stupovi, kolonade, svodovi i kupole, a stepenište je postalo poseban element u arhitekturi. Nastaju novi tipovi objekata kao gradske palate i gradske i prigradske vile. Na početku [[1401]]. godine Giberti i [[Filipo Bruneleski|Bruneleski]] takmičili su se za radove na portalu Florentinske krstionice i tada je bitku dobio Bruneleski. Računa se da je na ovom konkursu učinjen ovaj prelaz prema renesansi. Sa Bruneleskijem zgrada nije savladala čoveka već je prvi put čovek proporcijom dolazio do zakona i prostora primenom matematike i, nadovezujući na metriku i modul romanike, dolazio do zakonitosti za razliku od slučajnosti u romanskom prostoru. == Renesansa u književnosti == {{Glavni članak|Renesansa u književnosti}} Književnost u renesansi odlikuje prihvatanje i oblikovanje antičkih oblika umetnosti (ep, lirika, satira, epigram, a u prozi: biografija, istorijska pripovetka, dijalog i literarno pismo). Sonet i novela, originalne tvorevine italijanske književnosti, osvajaju i druge književnosti. U renesansi se posebno neguje jezik, kao izraz nacionalne svesti koju je unapredio humanizam. Razvoj jezika u Italiji započinje [[Dante Aligijeri]] (De vulgari eloquentia). == Renesansa u Italiji == Renesansa u Italiji se javlja u više gradova: u [[Firenca|Firenci]], [[Rim]]u, severnoj Italiji i [[Venecija|Veneciji]]. * '''Firenca''' ** ''Arhitekte'' *** [[Filipo Bruneleski]] *** [[Leon Batista Alberti|L. B. Alberti]] ** ''Slikari'' *** [[Mazačo]] *** [[Fra Filipo Lipi]] *** [[Sandro Botičeli|Botičeli]] * '''Rim''' ** ''Svestrani umetnici'' *** [[Mikelanđelo Buonaroti]] *** [[Leonardo da Vinči|Leonardo]] *** [[Rafael]]o * '''Severna Italija''' ** ''Arhitekte'' *** [[Andrea Paladio|Paladio]] * '''Venecija''' ** ''Sjajni koloristi'' *** [[Ticijan Večeli|Ticijan]] *** [[Paolo Veroneze]] *** [[Tintoreto]] == Renesansa u Nemačkoj i Nizozemskim zemljama == Najveći predstavnik u Nemačkoj bio je [[Albreht Direr]], a u Flandriji [[Jan van Ajk]]. == Renesansa u Španiji == vidi [[El Greko]] == Povezano == * [[Arhitektura renesanse]] == Literatura == {{Refbegin|2}} * H,W. Janson, Istorija umetnosti, Beograd 1962. * Đina Piskel, Opšta istorija umetnosti, Beograd 1972. * Dejiny umenia, Michael V, Altpatov, Martin 1976 * Enciklopedija likovnih umjetnosti, L.Z. FNRJ, Zagreb 1959. * Mala prosvetina enciklopedija, Beograd, 1959. * Svetové dejiny umenia, B.F. Groslier, Larusse, Praha 1996. * Istorija drevne umetnosti, J.J. Vinkelman, Novi Sad 1996. * Dejiny estetiky, Wladislaw Tatarkiewitz, Bratislava 1985. * Dejiny umenia, Martyn Janek, Karel Thiry, Bratislava 1990. * Kratak pregled istorije umetnosti, Milan Ružić, Sarajevo 1970. * Slikarski pravci XX veka, Lazar Trifunović, Beograd, 1981. * Jacob Burckhardt ''The Civilization of the Renaissance in Italy'' (1860), a famous classic; [http://www.amazon.com/dp/1426400934 excerpt and text search 2007 edition]; also [http://books.google.com/books?id=kLkNAAAAIAAJ&pg=PA1 complete text online] *Reynolds, L. D. and Wilson, Nigel ''Scribes and Scholars: A guide to the transmission of Greek and Latin Literature'' Clarendon Press, Oxford, 1974 * Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed. 2011) * Vincent Cronin (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0-7126-9884-1}} * Vincent Cronin (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0-00-215411-0}} * Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance.'' (2003). 862 pp. online at [[OUP]] * Davis, Robert C. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age.'' (2011). {{ISBN|978-1-60606-078-0}} * Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0-442-02319-7}} * Ferguson, Wallace K. (1962), [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=11874730 ''Europe in Transition, 1300–1500''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628223419/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=11874730 |date=2011-06-28 }}, {{ISBN|0-04-940008-8}} * Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance.'' (2011). {{ISBN|978-1-60606-062-9}} * Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530.'' (2000). 347 pp. * Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students.'' (2003). 970 pp. * Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance.'' (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated [http://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search] * Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001) [http://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search] * Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture.'' (2000). 747 pp. * Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0-395-88947-2}} * Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History.'' (2000). 197 pp. [http://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search] * Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance.'' (2013). {{ISBN|978-1-60606-143-5}} * King, Margaret L. ''Women of the Renaissance'' (1991) [http://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search] * Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. '' Renaissance Thought and its Sources'' (1979) [http://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search] * Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance.'' (2004). 541 pp. * Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia * Plumb, J. H. ''The Italian Renaissance'' (2001) [http://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search] * Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy (4th ed. 2011) * Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459p. * A. L. Rowse|Rowse, A. L. ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000) [http://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search] * Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance.'' (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://web.archive.org/web/20090813194547/http://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition] * Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005) [http://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search] * Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902)] older essays by scholars; emphasis on politics * Bouwsma, William J. "The Renaissance and the drama of Western history." ''American Historical Review'' (1979): 1-15. [http://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR] * Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010) [http://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/ excerpt and text search] * Ferguson, Wallace K. "The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis." ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483-495. online in JSTOR * Ferguson, Wallace K. "Recent trends in the economic historiography of the Renaissance." ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7-26. * Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981) * Grendler, Paul F. "The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years," ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp 182+ * Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance.'' (2002). 561 pp. * Starn, Randolph. "A Postmodern Renaissance?" ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE] * Summit, Jennifer. "Renaissance Humanism and the Future of the Humanities." ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665-678. * Trivellato, Francesca. "Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work," ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155. * Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005) * Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977) [http://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search] {{Refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Renaissance}} * [http://www.compart-multimedia.com/virtuale/us/florence/florence.htm Florence: 3D Panoramas of Florentine Renaissance Sites(English/Italian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050702080745/http://www.compart-multimedia.com/virtuale/us/florence/florence.htm |date=2005-07-02 }} * [http://www.renaissanceconnection.org/main.cfm Multimedia Exploration of the Renaissance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210312030623/http://www.renaissanceconnection.org/main.cfm |date=2021-03-12 }} * [http://www.activehistory.co.uk/Miscellaneous/free_stuff/renaissance/frameset.htm Virtual Journey to Renaissance Florence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915151119/http://www.activehistory.co.uk/Miscellaneous/free_stuff/renaissance/frameset.htm |date=2019-09-15 }} * [http://interconnected.org/home/more/davinci/ RSS News Feed: Get an entry from Leonardo's Journal delivered each day] * [http://www.museobagattivalsecchi.org The Bagatti Valsecchi Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622143839/http://www.museobagattivalsecchi.org/ |date=2013-06-22 }} * [http://www.wsu.edu:8080/~dee/REN/IDEA.HTM The Idea of the Renaissance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009074458/http://www.wsu.edu:8080/~dee/REN/IDEA.HTM |date=2007-10-09 }} * [http://www.medievalhistory.net/islamica.htm The Islamic Foundation of the Renaissance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610223202/http://www.medievalhistory.net/islamica.htm |date=2007-06-10 }} * [http://www.elrelojdesol.com/leonardo-da-vinci/gallery-english/index.htm Leonardo da Vinci, Gallery of Paintings and Drawings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005094258/http://www.elrelojdesol.com/leonardo-da-vinci/gallery-english/index.htm |date=2017-10-05 }} * [http://www.all-art.org/history214_contents_Renaissance.html Renaissance in the "History of Art"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210312030613/http://www.all-art.org/history214_contents_Renaissance.html |date=2021-03-12 }} * [http://www.rensoc.org.uk/ The Society for Renaissance Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925131214/http://www.rensoc.org.uk/ |date=2006-09-25 }} {{Pokreti u umetnosti}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Renesansa| ]] [[Kategorija:Umjetnički pravci]] eyojwrkfqk320vlod678cramu1dfj03 0 3288 42713560 42618651 2026-10-25T06:11:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713560 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Infokutija zemlja |domaće_ime = San Marino |konvencionalno_dugo_ime = Republika San Marino |ime_genitiv = San Marina |slika_zastave = Flag of San Marino.svg |slika_grba = Coat of arms of San Marino.svg |slika_karte = Location San Marino Europe.png |map_caption = {{map caption|location_color=green|region=[[Evroša]]|region_color=dark grey|legend=Location San Marino Europe.png}} |državno_geslo = ''Libertas''{{spaces|2}}<small>([[latinski]])<br />"Sloboda"</small> |državna_himna = "[[Inno Nazionale della Repubblica]]" |službeni_jezici = [[Italijanski jezik|italijanski]]{{smallsup|1}} |glavni_gradf = [[Grad San Marino]] |latd=43 |latm=56 |latNS=N |longd=12 |longm=27 |longEW=E |najveću_grad = [[Dogana]] |tip_vlasti = [[Parlamentarna republika]] |vođa_titula1 = [[Popis kapetana regenata San Marina|Kapetani regenti]] |vođa_ime1 = [[Denise Bronzetti]]<br />[[Italo Righi]] |površina_rang = 220. |površina_magnituda = |površina_km2 = 61,2 |površina_sq_mi = 23,5 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |postotak_voda = zanemarivo |stanovništvo_proc = 34.042 |stanovništvo_proc_rang = 191. |stanovništvo_proc_godina = 2025. |stanovništvo_gustina_km2 = 579 |stanovništvo_gustina_sq_mi = 1,225 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |stanovništvo_gustina_rang = 20. |GDP_PPP_godina = 2007 |GDP_PPP = [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sm.html#Econ 1662 mil. $] |GDP_PPP_rang = 195. |GDP_PPP_per_capita = 34.100 $ |GDP_PPP_per_capita_rang = 23. |suverenitet_tip = osnivanje |suverenitet_napomena = |uspostava_događaj1 = nezavisnost od [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] |uspostava_datum1 = 3. septembar 301. <small>(tradicionalno)</small> |uspostava_događaj2 = [[Ustav San Marina|Ustav]] |uspostava_datum2 = 8. oktobar 1600. |HDI = n/a |HDI_rang = n/a |HDI_godina = 2003 |HDI_kategorija = <font color="gray">nerangiran</font> |valuta = [[Euro]] (€) |valuta_kod = EUR |zemlja_kod = sm |vremenska_zona = [[Srednjoeveropsko vrijeme|CET]] |utc_nadom = +1 |vremenska_zona_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] |utc_nadom_DST = +2 |demonim = Sanmarinci (Sammarinese) |vozi_na = desna |cctld = [[.sm]] |pozivni_broj = [[+378]] |svetac_zaštitnik = [[Sv. Agatha]] |fusnote = ¹ {{cite web |url=http://www.unece.org/stats/trend/smr.pdf |title=SAN MARINO |publisher=[[UNECE]] |format=PDF |access-date=2009-07-19 |archivedate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926003803/http://www.unece.org/stats/trend/smr.pdf |deadurl=yes }} }} '''San Marino''' ([[talijanski|tal.]] izg. [[međunarodna fonetska abeceda|<nowiki>[</nowiki>sam maˈriːno<nowiki>]</nowiki>]]; službeno '''Republika San Marino''', tal. '''Repubblica di San Marino'''; poznat i kao '''Prejasna Republika San Marino''', tal. '''Serenissima Repubblica di San Marino'''), država na sjeveroistočnim obroncima [[Apenini|Apenina]], sa svih strana okružena [[Italija|Italijom]]; obuhvaća 61,2 km². Ova [[enklava]] je poslije [[Vatikan]]a i [[Monako|Monaka]] najmanja država u [[Europa|Europi]]. Smatra se državom s najdužim kontinuiranim postojanjem, kao i najstarijim još danas primjenjivanim ustavom. == Historija == Smatra se da je San Marino najstarija do danas postojeća republika na svijetu jer ju je po tradiciji osnovao [[kršćanstvo|kršćanski]] svetac [[sv. Marin]] (San Marino), rodom s otoka [[Rab]]a u današnjoj [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[301]]. godine, bježajući od progona [[Rimsko Carstvo|rimskih careva]]. Stalno u centru sukoba između porodica Rimini i Monefeltro, San Marino je uspio odbraniti svoju nezavisnost i vremenom čak i proširiti svoju teritoriju. [[Papa]] je priznao suverenost i nezavisnost San Marina [[1631]]. godine. [[Francuska]] pod vlašću [[Napoleon]]a je prva zemlja koja je zvanično priznala nezavisnost San Marina ([[1797]]. godine, a ostale evropske zemlje su to učinile [[1815]]. godine na [[Bečki kongres|Bečkom kongresu]]. Unatoč službenoj nezavisnosti, San Marino u velikoj mjeri zavisi od [[Italija|Italije]] budući da je nakon ujedinjenja Italije u [[19. vijek]]u postala potpuno okružena italijanskim San Marinom je od [[1945]]. do [[1957]]. godine vladala [[koalicija]] [[socijalisti|socijalista]] i [[komunisti|komunista]], koju je zamijenila vlada [[demokršćani|demokršćana]]. Od [[1973]]. godine sve do danas, San Marinom upravlja koalicija socijalista i demokršćana. == Stanovništvo == Procjenjuje se da je San Marino [[2009.]] godine imao 31.000 stanovnika. Od toga su 83,1% osobe rođene u San Marinu, a 12% su [[Talijani]]. Prosječna gustoća stanovnika iznosi 508 stanovnika/km². 92,3% stanovništva su [[katolici]], a 3% su [[ateist]]i. Stanovništvo govori [[talijanski]]m, koji je i službeni jezik u San Marinu. === Etničke grupe === {{Glavni|Etničke grupe San Marina}} == Politika == ''Consiglio Grande e Generale'' ("Veliko i opće vijeće") je predstavničko tijelo ([[parlament]]), čije članove građani biraju svakih pet godina. Parlament bira svakih šest mjeseci ([[1. travnja]] i [[1. listopada]]) dva člana iz svojih redova koji će obnašati dužnost ''Capitani Reggenti'' ("Kapetana regenta"). Kapetani regenti i kabinet čine izvršnu vlast. Vijeće također bira ''Consiglio dei XII'' ("Vijeće dvanaestorice"), koji čine sudbenu vlast za vrijeme mandata Vijeća. == Ekonomija == San Marino nema prirodnih resursa, tako da se njegova teritorija pre svega koristi za [[poljoprivreda|poljoprivredu]]. Uzgajaju se žitarice, [[vino]], [[masline]] i [[voće]]. Od životinja uzgajaju se goveda i svinje. Sve do šezdesetih godina prošlog veka stanovnici San Marina su živeli pre svega od poljoprivrede. Od tada počinju da se razvijaju i druge delatnosti kao što su zanastvo, trgovina i pre svega [[turizam]]. San Marino pre svega izvozi vino, lan, zanatske proizvode i markice. Prodaja markica predstavlja 10% bruto domaćeg proizvoda. Drugi veliki izvor profita je turizam, koji direktno ili indirektno čini 60% državne zarade. Stanovnici San Marina ne plaćaju nikakav ili vrlo mali [[porez]]. Prosečna godišnja zarada iznosi 10300 dolara. 52% aktivnog stanovništva radi u sektoru usluga, 41% u sekundarnom sektoru i 7% u poljoprivredi. Od januara [[2002|2002.]] zvanični novac San Marina je [[evro]], a pre toga to je bila [[italijanska lira]]. == Sport == San Marino je poznat po utrci [[Formula 1|Formule 1]]. Utrka se ne vozi na području San Marina, već 100&nbsp;km sjeverozapadno, u [[Imola|Imoli]]. Do toga je došlo [[1980.]] kada je Velika nagrada [[Italija|Italije]] iz [[Monza|Monze]] prebačena u Imolu. Međutim, već se slijedeće godine utrka za Veliku nagradu Italije ponovno vratila u Monzu, a utrka u Imoli se od [[1981.]] vozi kao Velika nagrada San Marina. San Marino ima i vlastitu [[nogomet|nogometnu reprezentaciju]], kao i nogometnu ligu. [[1931.]] godine osnovan je Nogometni savez. == Naselje == * [[Popis naselja u San Marinu]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|San Marino}} * [http://www.esteri.sm/ Sekretarijat vanjskih poslova San Marina] * [http://www.visitsanmarino.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629135227/http://visitsanmarino.com/ |date=2011-06-29 }} Zvanična web prezentacija San Marina] * [https://web.archive.org/web/20010627012121/http://www.sanmarinortv.sm/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010627012121/https://web.archive.org/web/20010627012121/http://www.sanmarinortv.sm/ |date=2001-06-27 }} Radio-televizija San Marina] * [http://www.formula1.sm/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050720010319/http://www.formula1.sm/ |date=2005-07-20 }} Velika nagrada San Marina Formule 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050720010319/http://www.formula1.sm/ |date=2005-07-20 }} {{Evropa}} [[Kategorija:San Marino]] [[Kategorija:Enklave]] [[Kategorija:Države u Evropi]] rsh1j0h0mgxl9672izqgwkosxxp7rrs 0 3299 42713447 42704341 2026-10-24T16:49:21Z Alekol 2231 /* Oktobar/Listopad */ 42713447 wikitext text/x-wiki {{godina nav}} {{godina u drugim kalendarima|1990}} __NOTOC__ Godina '''1990''' ('''[[Rimski brojevi|MCMXC]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u ponedjeljak]] (link pokazuje kalendar). Godina prvih višestranačkih izbora u Jugoslaviji od [[1945]]. i početak institucionalnog razilaska njenih naroda i republika. <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1990''': <br /> [[1990#Januar/Siječanj|1]] • [[1990#Februar/Veljača|2]] • [[1990#Mart/Ožujak|3]] • [[1990#April/Travanj|4]] • [[1990#Maj/Svibanj|5]] • [[1990#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1990#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1990#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1990#Septembar/Rujan|9]] • [[1990#Oktobar/Listopad|10]] • [[1990#Novembar/Studeni|11]] • [[1990#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1990#Rođenja|Rođenja]] • [[1990#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === [[Datoteka:Dinar-Yugo-01-1990.jpg|thumb|left|"Antin dinar"]] * [[1. 1.]] - Početak programa reformi saveznog premijera [[Ante Marković]]a - denominirana je jugoslavenska valuta - [[dinar]] tako da je 10.000 dinara postalo 1 novi dinar, a građani su prvi put nakon drugog svjetskog rata mogli slobodno kupovati stranu valutu u bankama, po kursu 7 dinara za [[nemačka marka|marku]]. Omogućene strane investicije, cene i plate zamrznute na šest meseci, ali i predviđeno zatvaranje nerentabilnih firmi. * 1. 1. - "Antin dinar" startuje novčanicama od 50 i 200 dinara ("spomenici", → galerija pod [[#1990. u temama|1990. u temama]]). * 1. 1. - Novi Zakon o unutrašnjim poslovima u SR Hrvatskoj: općinski SUP-ovi postaju stanice javne sigurnosti u okviru 17 većih SUP-ova. * 1. 1. - U [[Poljska|Poljskoj]] startuje [[Balcerowiczev plan]], šok terapija za tranziciju iz planske socijalističke u tržišnu kapitalističku ekonomiju (znatan pad BDP 1990-91, zatim oporavak); zemlja se istog dana povlači iz [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]]. * 1. 1. - Prva epizoda ''[[Mr. Bean]]''-a. * [[3. 1.]] - [[Američka invazija na Panamu]]: [[Manuel Noriega]] se predao američkoj vojsci. * [[4. 1.]] - Sukkurska železnička nesreća: putnički voz udario u teretni kod sela Sangi u Pakistanu, 307 mrtvih. * [[6. 1.]] - U [[Nova Pazova|Novoj Pazovi]] održana osnivačka skupština [[Srpska narodna obnova|Srpske narodne obnove]], nastale iz Društva Svetog Save - zalažu se za Kralja, Dražu i maksimalističke granice. * [[7. 1.]] - SFRJ: televizija prenosi pravoslavnu božićnu liturgiju. * 7. 1. - [[Krivi toranj u Pizi]] je prvi put posle 800 godina svog postojanja zatvoren za turiste radi [[restauracija|restauracije]]. * [[8. 1.]] - Privremena rumunska vlada daje pravo svim građanima da poseduju pasoš i da slobodno putuju u četiri susedne zemlje. * 12 - 19. 1. - Pogrom u Bakuu, u kontekstu [[Rat za Nagorno-Karabah|rata za Nagorno-Karabah]]: progon i proterivanje Jermena iz glavnog azerbejdžanskog grada. * [[15. 1.]] - Demonstranti upadaju u sedište rasformiranog [[Štazi]]ja kako bi sprečili uništavanje dokumenata. * [[16. 1.]] - Vođstvo [[SK Slovenije]] zahteva da se [[SKJ]] transformiše u labavu koaliciju republičkih partija. * [[19. 1.]] - "Borba": admiral [[Petar Šimić]], lider SKJ u armiji, izjavljuje da se armija neće povući od ideje komunizma, ali će poštovati volju većine na kongresu. * [[20. 1.]] - "[[Crni januar]]" u [[Baku]]u, [[Azerbejdžanska SSR]] - sovjetska vojska ulazi u grad, poginulo preko 100 civila. * 20. 1. - Počinju sukobi između indijske vojske i separatista u [[Kašmir]]u. * [[20. 1.|20]] - [[22. 1.]] - [[Četrnaesti kongres SKJ]], vanredni i poslednji - glavna tema uvođenje pluralizma u Jugoslaviji. * [[20. 1.]] - Neki slovenački delegati na XIV kongresu zahtevali da se odmah usvoji Deklaracija o podršci multipartizmu i slobodnim izborima, ali tvrda linija izglasala da se prvo prodiskutuje u komitetu. * [[21. 1.]] - Burna rasprava na kongresu [[SKJ]]: SK Slovenije, koji je pod pritiskom dolazećih višestranačkih izbora u aprilu, preti da će napustiti kongres ako ne budu izglasani liberalni predlozi. [[Datoteka:League of Communists of Yugoslavia Flag.svg|thumb|250px|† [[SKJ]]]] * [[22. 1.|22]]/[[23. 1.]] - [[Raspad SFRJ]]: XIV kongres SKJ izglasao ukidanje političkog monopola Partije i podršku višepartijskom sistemu ** Pošto neki drugi predlozi nisu izglasani (saradnja sa Evropom, ljudska prava, federalni sistem, tj. nije prihvaćen nijedan slovenački predlog, za razliku od svih srpskih, što vodi centralizovanom SKJ<ref>Jović 2003, 475</ref>), delegacija [[SK Slovenije]] iza ponoći odlučila napustiti kongres; nekoliko sati kasnije slijedi je delegacija [[SK Hrvatske]] - de facto se raspada [[Savez komunista Jugoslavije]]. * [[23. 1.]] - Osnivački kongres [[Srpski slobodarski pokret|Srpskog slobodarskog pokreta]] u [[Batajnica|Batajnici]], danas se smatra Prvim otadžbinskim kongresom [[Srpska radikalna stranka|Srpske radikalne stranke]]. * 23. 1. - Manje okupljanje Albanaca u Prištini. * [[24. 1.]] - [[2. 2.]] - Demonstracijama 40.000 studenata u [[Priština|Prištini]] počinju '''nemiri na Kosovu''' - traži se ukidanje vanrednog stanja, prekid sudskog procesa [[Azem Vlasi|Azemu Vlasiju]] i slobodni izbori; dolazi do oružanih sukoba sa žrtvama (naročito u [[Podujevo|Podujevu]]). * [[26. 1.]] - Barikade i pucnjava na miliciju u Peći i Titovoj Mitrovici, protesti i u Podujevu, Suvoj Reci, Vučitrnu. * 26. 1. - Pušten i treći agregat [[HE Višegrad]] (ukupna snaga 315 MW). * 26. 1. - Oluja na Burnsov dan ubila oko 100 ljudi u severozapadnoj Evropi. * [[27. 1.]] - Tanjug: 4 mrtvih u Orahovcu, jedan u Peći, demonstracije i u Suvoj Reci i Gnjilanu. * 27. 1. - U Zagrebu demonstrira 10.000 studenata zbog inflacije i opadanja životnog standarda (NYT). * [[31. 1.]] - Studenti Beogradskog univerziteta od ponoći pred Skupštinom SFRJ okupljeni pod parolama »Ne damo Kosovo!«, »Idemo na Kosovo!«, »Hoćemo oružje!«, traže ostavke saveznih vlasti. Još pet poginulih na Kosovu (Orahovac, Podujevo, Lipljan i dr.). I u Crnoj Gori demonstracije za povratak reda u pokrajini. * 31. 1. - Savezno predsedništvo naredilo "specijalne mere", kako bi okončalo nasilje na Kosovu. * 31. 1. - U [[Moskva|Moskvi]] je otvoren američki restoran „[[brza hrana|brze hrane]]“ „[[Mekdonalds]]“. * [[januar]] - Inflacija u SFRJ 41,5% (pad sa preko 2000 u decembru). === Februar/Veljača === * [[1. 2.]] - Demonstrativni izlazak tenkova JNA na ulice u nekoliko kosovskih gradova (do sada oko 30 poginulih u neredima), sutradan poslato još 2.000 srpskih milicionera. * [[2. 2.]] - U obraćanju parlamentu, južnoafrički predsednik [[F. W. de Klerk]] najavljuje radikalne reforme za okončanje [[apartheid]]a. * [[3. 2.]] - [[Datoteka:Logo of the Democratic Party (Serbia).jpg|22px|Demokratska stranka]] U Beogradu osnovana/obnovljena [[Demokratska stranka (Srbija)|Demokratska stranka]], prvi predsednik [[Dragoljub Mićunović]]. * [[4. 2.]] - Konferencija [[SK Slovenije]]: odvaja se od [[SKJ]], menja ime u Stranka socijaldemokratske obnove (ZKS-SDP), ne traže otcepljenje već konfederaciju. Istog dana povučeno 50 slovenačkih pripadnika Združenog odreda milicije saveznog SUP-a na Kosovu. * 4. 2. - Miting Srba u Karlovcu. * [[5. 2.]] - Predsednik predsedništva Srbije Slobodan Milošević optužuje Sloveniju i Hrvatsku za "podršku teroru" na Kosovu, kaže da bi stotine hiljada Srba mogle krenuti na Kosovo. * 5. 2. - U Republičkom sekretarijatu za pravosuđe SRH registrirano osam stranaka - obnova višestranačja u Hrvatskoj. [[Datoteka:Nelson Mandela's cell-Robben Island.jpg|mini|120px|Bivša [[Nelson Mandela|Mandelina]] ćelija na ostrvu Robben]] * [[7. 2.]] - Savezni predsednik [[Janez Drnovšek]] najavljuje pojačanje prisustva vojske na Kosovu, kao i razvojni program. * [[10. 2.]] - U Zagrebu obnovljen rad srpskog kulturnog društva »[[Prosvjeta]]«. * [[11. 2.]] - U [[Južna Afrika|Južnoj Africi]] bjelačka vlada posle 27 godina pušta [[Nelson Mandela|Nelsona Mandelu]] iz zatvora, označivši simbolički početak kraja režima [[apartheid]]a; ranije tijekom mjeseca dozvoljen rad [[afrički nacionalni kongres|Afričkog nacionalnog kongresa]]. * 11. 2. - [[Mike Tyson]] neočekivano izgubio od [[Buster Douglas|Bustera Douglasa]] u Tokiju. * [[13. 2.]] - [[SSSR]], [[SAD]], [[Velika Britanija]], [[Francuska]] i dve [[nemačka|nemačke]] države su objavili plan o ujedinjenju Nemačke. * [[14. 2.]] - [[Sabor Republike Hrvatske|Sabor]] SR Hrvatske usvojio Amandmane LIV do LXIlI na Ustav, kojima je ozakonjen višestranački sistem<ref>[https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1990_02_7_71.html Amandmani LIV do LXIlI na Ustav Socijalističke Republike Hrvatske]. narodne-novine.nn.hr</ref>. * 14. 2. - [[Voyager 1]] snimio "[[Obiteljski portret (Voyager)|Obiteljski portret]]" planeta Sunčevog sustava, među kojima je i [[Pale Blue Dot|Blijeda plava točka]] - Zemlja sa 6,7 milijardi kilometara. * [[17. 2.]] - U [[Knin]]u osnovana [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|Srpska demokratska stranka]], na čelu [[Jovan Rašković]]. * [[19. 2.]] - Kosovski Albanci opet pojačavaju proteste, traže ostavku pokrajinskog rukovodstva; đaci bojkotuju nastavu, zatvorene mnoge radnje. Kosovski Srbi traže zaštitu. [[Datoteka:Family portrait (Voyager 1).png|330px|mini|"[[Obiteljski portret (Voyager)|Obiteljski portret]]"]] * [[20. 2.]] - Predsedništvo SFRJ dalo naređenje [[JNA]] da uguši nemire na Kosovu. Stotine Srba u ostatku Srbije se upisuje u dobrovoljce za zaštitu Srba na Kosovu<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/02/20/Yugoslavia-sends-tanks-troops-to-strife-torn-province/7125635490000/ Yugoslavia sends tanks, troops to strife-torn province]. upi.com Archives Feb. 20, 1990</ref>. * 20. 2. - Veliki miting u Skoplju na kome se traži kraj "etnocida" Makedonaca u Bugarskoj - jugoslovenske i bugarske vlasti se raspravljaju o njihovom tretmanu i postojanju<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/03/06/Sofia-Belgrade-clash-over-Macedonian-question/3009636699600/ Sofia, Belgrade clash over Macedonian question]. upi.com Archives March 6, 1990</ref>. * [[21. 2.]] - Ponovo uveden policijski čas na Kosovu, eksplozija u zgradi pošte u Peći. * 21. 2. - U Parizu prikazan film ''[[Nikita (film)|Nikita]]''. * [[22. 2.]] - Izvršno veće Slovenije donosi protivmere privrednoj blokadi Srbije. Usled srpske blokade od decembra, Slovenija je uskratila 15% uplate u savezni budžet. * [[24. 2.]] - U [[Litvanska SSR|Litvanskoj SSR]] se održavaju prvi višestranački izbori u [[SSSR]]: 91 od 135 mandata dobijaju kandidati podržani od [[Sąjūdis]]a, pokreta za nezavisnost. * [[24. 2.|24]] - [[25. 2.]] - Prvi opći sabor [[HDZ]]-a ("NDH nije bila samo puka kvislinška tvorba..."). * [[25. 2.]] - U Briselu ubijen kosovski aktivista [[Enver Hadri]]. * [[26. 2.]] - Ponovo otvorena [[Beogradska berza]] ("Jugoslovensko tržište kapitala"). * 26. 2. - [[Nikaragva]]: [[Violeta Chamorro]] neočekivano pobedila predsednika [[Daniel Ortega|Daniela Ortegu]] (položaj preuzima 25. 4., ostaje do 1997, Ortega se vraća 2007). * 28. 2. - 10. 3. - Svetsko prvenstvo u rukometu održano u Čehoslovačkoj: Švedska 1, Jugoslavija 4. * februar - Inflacija u SFRJ 8,4%. === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - Izdate novčanice od 100 dinara (djevojka sa maramom) i 500 dinara (odrastao mladić). * [[2. 3.]] - Prikazan film "[[Lov na Crveni oktobar (film)|Lov na Crveni oktobar]]". * [[4. 3.]] - Na [[Petrova Gora|Petrovoj Gori]] održan veliki miting, uglavnom Srba iz Hrvatske, glavni govornik NH [[Dušan Pekić]]. * [[6. 3.]] - Poslednji zvanični let [[Lockheed SR-71]] Blackbird, preletela preko SAD za 68 minuta. * [[8. 3.]] - Odlukom Skupštine [[Slovenija|Slovenije]] izbrisan pridev »socijalistička« iz naziva ove republike. * 8. 3. - U Beogradu izlazi prvi broj enigmatskog lista "Huper" (do decembra [[2008]].). * [[9. 3.]] - [[Mongolska demokratska revolucija]]: generalni sekretar CK Mongolske narodne partije [[Džambin Batmenh]] daje ostavku zajedno sa politbiroom - izbori u julu. * [[10. 3.]] - Haićanski predsednik [[Prosper Avril]] napušta zemlju pod pritiskom demonstracija, privremeni predsednici su general [[Hérard Abraham]], zatim vrhovna sutkinja [[Ertha Pascal-Trouillot]] (do 1991). * [[11. 3.]] - {{flagicon|Litvanija}} [[Litvanska SSR|Litvanski]] parlament donosi Akt o obnovi države Litvanije. Moskva ovo ocenjuje nelegalnim, Litvanija krajem juna suspenduje odluku. * 11. 3. - Ukinut policijski čas na Kosovu. * [[12. 3.]] - Sovjetski vojnici započinju povlačenje iz Mađarske. * 12. 3. - Zakletvu položio [[Patricio Aylwin]], prvi demokratski izabrani predsednik [[Čile]]a od [[1970]]. * [[14. 3.]] - Osnivački sabor [[Srpski pokret obnove|Srpskog pokreta obnove]] - ujedinjeni Srpski slobodarski pokret [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]] i frakcija [[Srpska narodna obnova|SNO]] [[Vuk Drašković|Vuka Draškovića]] (njih dvojica se razilaze posle par meseci). * [[15. 3.]] - [[Mihail Gorbačov]] izabran na novostvoreni položaj [[Predsjednik Sovjetskog Saveza|Predsednika Sovjetskog Saveza]], nakon izmene ustava u smeru jakog predsednika; KPSS gubi monopol na vlast. * 15. 3. - [[Fernando Collor de Mello]] postao predsednik [[Brazila]], prvi demokratski izabran od [[1961]]; odmah pokreće plan za suzbijanje inflacije, prozvan ''Plano Collor'' (predsednik do 1992). * [[16. 3.]] - Sporazum Jugoslavije sa [[MMF]]: 18-mesečni ''stand-by'' kredit vrednosti do 600 miliona dolara za podršku restrukturaciji. * [[18. 3.]] - Predizborni skup HDZ u Benkovcu, navodni pokušaj atentata na Tuđmana. * 18. 3. - Prvi i poslednji slobodni izbori u [[DDR]] - 48% poslanika dobila Alijansa za Nemačku, na čelu sa istočnim ogrankom [[CDU]], [[Lothar de Maizière]] novi premijer od aprila do ujedinjenja u oktobru. * 18. 3. - Iz bostonskog muzeja Isabella Stewart Gardner ukradene umjetnine vrijedne 500 miliona dolara. * [[20. 3.]] - "Crni mart": [[Etnički sukobi u Târgu Mureșu|etnički sukobi]] između Rumuna i Mađara u [[Târgu Mureș]]u, šestoro mrtvih. * [[21. 3.]] - {{flag|Namibija}} nezavisna od južnoafričke vlasti. Prvi predsednik je lider [[SWAPO]]-a [[Sam Nujoma]] (do 2005). Walvis Bay i Pingvinovi otoci ostaju južnoafrički do 1994. * [[22. 3.]] - Afera oko navodnog trovanja albanske dece na Kosovu, slede nove albanske demonstracije i napadi na Srbe (međunarodni panel lekara nije našao dokaze otrova ni epidemije, pominje se "masovna histerija"). * 22. 3. - U Briselu ubijen [[Gerald Bull]], kanadsko-američki inženjer dugometne artiljerije koji je radio za Sadama Huseina. * [[23. 3.]] - Prikazan film ''[[Pretty Woman]]''. * 23, 24. 3. - U noćnom klubu "Nana" na beogradskom Senjaku ubijen [[Andrija Lakonić]] - otvaraju se pitanja o saradnji kriminalaca, SUP-ova i SDB.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19901017|page:5 "Borba", 17. okt. 1990, str. 5]</ref> * [[24. 3.]] - JNA opet na kosovskim ulicama, Srbija preuzima direktnu kontrolu nad tamošnjom milicijom. * 24. 3. - [[Islam Karimov]] predsednik Uzbečke SSR (od 1991. nezavisnog [[Uzbekistan]]a, do smrti 2016). * [[25. 3.]] - Požar u nelicenciranom njujorškom klubu ''Happy Land'', 87 mrtvih. * [[25. 3.]] i [[8. 4.]] - Prvi demokratski izbori u [[Mađarska|Mađarskoj]] od [[1948]] - pobeđuje konzervativni Demokratski forum, bivši komunisti četvrti. * [[26. 3.]] - Na sastanku "koordinacije" (najviši srpski rukovodioci) ocenjeno da proces raspada Jugoslavije izgleda nezaustavljivo; da je konfederacija neprihvatljiva; Bosna i Hercegovina se ne može održati kao država, tu se rat ne može izbeći; Srbija će doneti novi ustav, koji će je pokriti kao samostalnu državu.<ref>Jović 2003, 481-2</ref> * 26. 3. - [[62. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[Driving Miss Daisy]]'', ukupno četiri nagrade od devet nominacija; najbolji strani film je ''[[Cinema Paradiso]]''. * [[28. 3.]] - [[Studio B]] pokrenuo TV kanal, ali vlasti ga ubrzo zabranjuju. * 28. 3. - Prikazan film ''[[Cyrano de Bergerac (1990 film)|Cyrano de Bergerac]]''. * [[29. 3.]] - Otvorena ''Ljubljanska borza''. * [[30. 3.]] - Plenarna sednica CK SKJ nema kvorum za zasedanje (nisu došli Slovenci, ni većina iz Hrvatske i Makedonije, Bosanci napustili sastanak). * 30. 3. - Premijera igranog [[Teenage Mutant Ninja Turtles (film)|filma o Nindžama kornjačama]], u produkciji New Line Cinema, koji je postao najkomercijalniji nezavisno producirani film do tada sa zaradom od preko 100 milijuna $ u američkim kinima. * 30. 3. - Nakon prvih slobodnih izbora 18. 3., [[Estonska SSR]] proglašava sovjetsku vlast nelegalnom od [[1940]]. * [[31. 3.]] - Preduzeće ''Lipa Holding'' u Sloveniji izdalo novu "valutu", [[Slovenska lipa|lipu]] - neka preduzeća je primaju kao pomoćno platno sredstvo. * 31. 3. - "Druga bitka kod Trafalgara" - masovne demonstracije u Londonu protiv Komunalnog poreza (prozvanog ''poll-tax'' - "glavarina") pretvorile se u nerede sa stotinama povređenih. * mart - Ukupan inostrani dug SFRJ iznosi 18,1 milijardu dolara (smanjenje sa 21,9 milijardi početkom 1988).<ref>"U minusu - samo 4,3 milijarde", Borba, 11. jul 1990, str. 8</ref> === April/Travanj === * [[april]] - ? U [[Beograd]]u, u blizini 30-tak osnovnih škola, postavljeni [[ležeći policajci]]. * [[1. 4.]] - U Engleskoj i Velsu uveden nepopularni Komunalni porez. * [[3. 4.]] - Pripadnici Združenog odreda milicije iz Hrvatske u sastavu SSUP-a povlače se sa Kosova. * 3. 4. - Bugarska komunistička partija menja ime u [[Bugarska socijalistička partija]]. * [[6. 4.]] - Obaveza za istočne Evropljane, van poslovnog putovanja ili paket aranžmana, da kupe dinara u vrednosti $200 na ulazu u Jugoslaviju. * [[7. 4.]] - Požar na feribotu ''MS Scandinavian Star'' između Norveške i Danske, 159 mrtvih. * [[8. 4.]] (Cvjetnica) - Veliki predizborni miting HDZ u Zagrebu. [[Datoteka:Twin Peaks title.svg|mini|''[[Twin Peaks]]'']] * 8. 4. - Prva epizoda ''[[Twin Peaks]]'' na ABC (30 epizoda u dve sezone, film ''[[Twin Peaks: Fire Walk with Me]]'' 1992 i sezona od 18 epizoda 2017; u SFRJ preko TV Novi Sad od 1. aprila 1991). * 8. 4. - Treći izbori u Grčkoj za 10 meseci, ponovo pobeđuje [[Nova Demokracija (Grčka)|Nova Demokracija]], [[Konstantinos Micotakis]] konačno može formirati vladu (do 1993). * 8. 4. - [[Nepal]]ski kralj Birendra ukida, nakon nereda, zabranu političkih partija. * [[8. 4.|8]], [[12. 4.|12]] i [[22. 4.]] - [[Datoteka:Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg|25px|Grb SR Slovenije]] Prvi demokratski izbori u [[Slovenija|Sloveniji]] - pobeda koalicije [[DEMOS]] (54% glasova) na parlamentarnim i [[Milan Kučan|Milana Kučana]] na predsedničkim izborima (DEMOS se zalaže za suverenitet i ekonomsku nezavisnost). {{Dvostruka slika|right|Croatian Parliamentary Election Results 1990.png|180|Parlamentarni izbori u Hrvatskoj 1990, vijeća općina.png|180|Izbori za Sabor SRH|Izbori za Vijeća općina}} * [[13. 4.]] - Sovjetska vlada priznala krivicu za [[Katinjski masakr]]. * [[14. 4.]] - Gorbačov uvodi blokadu goriva i druge robe Litvaniji - ovi su ranije prekinuli dostavu goriva sovjetskim jedinicama. * april - Turisti traže gljivu [[smrčci|smrčak]] u okolini sela [[Preljubovići]] na Romaniji zbog navodnih afrodizijačkih svojstava<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/04/14/Mushroom-said-to-restore-sexual-prowess/9861640065600/ Mushroom said to restore sexual prowess]. upi.com Archives April 14, 1990</ref>. * [[16. 4.]] - Republički SUP Srbije preuzima sve poslove javne i državne bezbednosti na Kosovu. * [[18. 4.]] - Predsedništvo SFRJ ukinulo vanredno stanje na Kosovu, uvedeno u februaru 1989, i amnestiralo 108 političkih zatvorenika. * [[22. 4.]] i [[6. 5.|6]] - [[7. 5.]] - [[Datoteka:Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg|25px|Grb SR Hrvatske]] [[Parlamentarni izbori u Hrvatskoj 1990|Izbori u Hrvatskoj]] za tri vijeća [[Hrvatski sabor|Sabora]]: ubjedljiva pobeda [[HDZ]]-a - sa 42% glasova dobivaju 205 (58%) zastupnika; stranka se zalaže za konfederaciju nezavisnih država i uklanjanje Srba sa utjecajnih položaja (pominje se i referendum o granicama BiH u slučaju raspada SFRJ<ref>[http://www.nytimes.com/1990/04/26/world/evolution-in-europe-victory-seen-for-nationalists-in-yugoslav-republic.html?scp=9&sq=croatia&st=nyt Evolution in Europe; Victory Seen for Nationalists in Yugoslav Republic], The New York Times Published: April 26, 1990</ref>). * [[24. 4.]] - [[Azem Vlasi]] oslobođen optužbi za izazivanje štrajkova i protesta prethodne godine, oslobođeno i ostalih 14 lica kojima je suđeno zajedno s njim (bio uhapšen u martu [[1989]]). * 24. 4. - [[Nursultan Nazarbajev]] predsednik Kazaške SSR (od 1991. nezavisnog [[Kazahstan]]a). [[Datoteka:1990 s31 IMAX view of HST release.jpg|mini|200px|[[Svemirski teleskop Hubble]] postavljen u svemiru]] * 24. 4. - [[Spejs šatl]]om "Diskaveri" lansiran [[Svemirski teleskop Hubble]] - glavno ogledalo loše polirano, što će biti korigovano u misiji 1993. * [[25. 4.]] - Socijaldemokratski kandidat za nemačkog kancelara [[Oskar Lafontaine]] teško povređen u napadu poremećene žene nakon predizbornog skupa. * [[26. 4.]] - [[27. 6.]] - [[JNA]] razoružava [[teritorijalna odbrana|TO]] Slovenije i Hrvatske. * [[28. 4.]] - Dublinski samit EZ: posvećenost političkoj uniji, Istočna Nemačka će biti uključena u EZ, bliskije veze sa istočnim zemljama. * [[april]] - Sastanak predstavnika zemalja "Pentagonale" ([[Italija]], [[Jugoslavija]], [[Mađarska]], [[Čehoslovačka]], [[Poljska]]) u [[Bratislava|Bratislavi]] (i opet u [[Venecija|Veneciji]] u julu). === Maj/Svibanj === [[Datoteka:ESC1990.jpg|thumb|150px|[[Pjesma Eurovizije 1990.]] u [[Zagreb]]u]] * [[4. 5.]] - Poslednji put sirena u 15:05, na godišnjicu [[Tito]]ve smrti, demonstracije u Beogradu. * 4. 5. - [[Latvijska SSR]] objavila nelegalnim priključenje [[SSSR]]-u [[1940]]. (najava nezavisnosti), promenjeno ime u Republika Latvija. * [[5. 5.]] - [[Pjesma Eurovizije 1990.]] u [[Zagreb]]u - pobjeđuje [[Toto Cutugno]] (''Insieme: 1992''), [[Tajči]] je sedma. * [[8. 5.]] - Građani Albanije dobili pravo na pasoš i religiozna uverenja; zemlju je 11-13. 5. posetio generalni sekretar UN. * [[13. 5.]] - [[Izgredi na utakmici Dinamo-Crvena zvezda|Maksimir]]: Na fudbalskoj utakmici u [[Zagreb]]u, između beogradske [[FK Crvena Zvezda|Crvene zvezde]] i zagrebačkog [[Dinamo|Dinama]] došlo do velikog sukoba navijača dva kluba - povređeno 79 policajaca i 59 gledalaca. [[Datoteka:Borisav Jovic cropped.jpg|mini|120px|[[Borisav Jović]] (2009)]] * [[15. 5.]] - Rotacija u [[Predsedništvo SFRJ|Predsedništvu SFRJ]], na čelo dolazi [[Borisav Jović]] (predstavnik uže Srbije). * [[16. 5.]] - [[Lojze Peterle]] iz DEMOS-a postaje prvi demokratski premijer Slovenije. Zalaže se za konfederalni sistem u Jugoslaviji, u protivnom nezavisnost Slovenije. * 16. 5. - Završeno fudbalsko prvenstvo: Crvena zvezda prvak, u kup UEFA idu Dinamo i Partizan (Sarajevo je trebalo ispasti ali se spaslo u ponovljenoj utakmici sa Dinamom 31. 7.). * [[17. 5.]] - Oduzimanje oružja [[teritorijalna odbrana|Teritorijalnim odbranama]] u Sloveniji i Hrvatskoj (i [[BiH]]?). * 17. 5. - [[Svetska zdravstvena organizacija]] zvanično skinula [[homoseksualnost]] sa spiska mentalnih oboljenja (Dan borbe protiv [[homofobija|homofobije]]). * [[18. 5.]] - Posle napada na člana [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|SDS]] u [[Benkovac|Benkovcu]], [[Miroslav Mlinar|Miroslava Mlinara]], ova stranka odlučila da povuče svojih pet zastupnika iz Sabora. * 18. 5. - Sporazum o monetarnoj uniji Istočne i Zapadne [[Nemačka|Nemačke]] od 1. 7. - prvi korak ka ujedinjenju. * [[19. 5.]] - Makedonski demonstranti blokirali granične prelaze prema Grčkoj, tražeći prava za svoje tamošnje sunarodnike, makedonska skupština kritikuje saveznu vladu zbog "neefikasnosti u rešavanju otvorenih pitanja sa Grčkom". * [[20. 5.]] - Predsednički i parlamentarni izbori u [[Rumunija|Rumuniji]], ubedljiva pobeda [[Jon Ilijesku|Jona Ilijeskua]] i Fronta nacionalnog spasa. * 20. 5. - [[Monika Seleš]] pobedila [[Štefi Graf]] u finalu German Opena. * [[22. 5.]] - {{flag|Jemen}}: ujedinjenje [[Sjeverni Jemen|Sjevernog]] i [[Južni Jemen|Južnog Jemena]]. * 22. 5. - Izdat [[Windows 3.0]], prva verzija u široj upotrebi. * [[25. 5.]] - [[Ante Marković]] najavio osnivanje partije. * [[26. 5.]] - U [[Sarajevo|Sarajevu]] osnovana [[Stranka demokratske akcije]]. * 26. 5. - Plenarni sastanak SKJ se razišao posle tri sata, nisu došli delegati iz Slovenije, Hrvatske i Makedonije - određen 29. septembar za nastavak<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/05/26/Yugoslav-communists-divided/3748643694400/ Yugoslav communists divided]. upi.com Archives May 26, 1990</ref>. * [[27. 5.]] - Prvi demokratski izbori u [[Burma|Burmi]] od [[1960]], pobeđuje Nacionalna liga za demokratiju [[Aung San Suu Kyi]] ali vojna hunta poništava rezultate (sledeći izbori [[2010]]). [[Datoteka:FranjoTudmanleft.jpg|thumb|180px|[[Franjo Tuđman]], prvi predsjednik RH (1990-99)]] * [[28. 5.]] - Borisav Jović ispred Predsedništva SFRJ predstavio plan od 13 tačaka, "hitne mere za zaštitu teritorijalnog i političkog integriteta zemlje". * [[29. 5.]] - [[Boris Jeljcin]] dolazi na čelo Vrhovnog sovjeta [[Ruska SFSR|Ruske SFSR]]. * 29. 5. - Kongresmen Tom Lantos i bivši kongresmen Joe DioGuardi posetili Đakovicu, Lantos podržava Kosovo republiku - zatim posećuju Albaniju kao prvi američki zvaničnici u toj zemlji. * 29. 5. - Potpisan sporazum o osnivanju [[Evropska banka za obnovu i razvoj|Evropske banke za obnovu i razvoj]]. * [[30. 5.]] - Konstituiran Sabor SR Hrvatske, vlast preuzima [[Hrvatska demokratska zajednica]]. [[Franjo Tuđman]] izabran za predsjednika Predsjedništva SR Hrvatske, [[Stjepan Mesić]] za predsjednika Republičko izvršnog vijeća (premijera), [[Žarko Domljan]] za predsjednika Sabora. Tuđman najavljuje novi ustav, zajednicu sa drugim narodima SFRJ vidi kao konfederaciju, ugovorni savez suverenih država (slavlje u Zagrebu i cijeloj Hrvatskoj, [[Dan državnosti RH]] do 2001). * 30. 5. - Evropska zajednica želi bliže veze sa Jugoslavijom, predlaže 1,08 milijardi dolara zajmova za pet godina, dve trećine za saobraćaj<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/05/30/Yugoslavias-Croatia-taps-nationalists-as-leaders/8333644040000/ Yugoslavia's Croatia taps nationalists as leaders]. upi.com Archives May 30, 1990</ref>. * 30. 5. - Jak zemljotres u Rumuniji, osetio se i susednim zemljama. * 30. 5. - U Vašingtonu počinje samit Buš-Gorbačov. * [[31. 5.]] - Upadom nacionalista prekinuta predstava "Sveti Sava" u [[Jugoslovensko dramsko pozorište|JDP]]. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Blokirani prelazi na grčko-jugoslovenskoj granici - protest Makedonaca na tretman od strane grčkih vlasti (još veća blokada [[16. 6.]]). * 1. 6. - Izdata novčanica od 50 dinara (dječak). * 1. 6. - SAD i SSSR potpisuju ugovor o prestanku proizvodnje [[Hemijsko ratovanje|hemijskog oružja]] i uništenju zaliha. * 1. 6. - Prikazan film ''[[Total Recall]]''. * 1 - 3. 6. - U Kuala Lumpuru održan prvi samit [[Grupa 15|Grupe 15]] zemalja u razvoju, među kojima je i Jugoslavija. * [[3. 6.]] - [[Nogometna utakmica Jugoslavija-Nizozemska 1990.|Prijateljska utakmica Jugoslavija-Nizozemska]] u Zagrebu - izviždana himna "Hej Slaveni". * [[4. 6.]] - Neredi u gradu [[Oš]], u [[Kirgiska SSR|Kirgiskoj SSR]], između Kirgiza i Uzbeka. * [[7. 6.]] - [[Predrag J. Marković]] pobednik "[[Kviskoteka|Kviskoteke]]"<ref>[http://yugopapir.blogspot.com/2014/08/predrag-markovic-pobednik-kviskoteke-i.html Predrag Marković, pobednik "Kviskoteke"...]. yugopapir.blogspot.com</ref>. * 7. 6. - Mitropolit lenjingradski izabran za [[Patrijarh moskovski Aleksije II|patrijarha moskovskog Aleksija II]] (do 2008). * [[8. 6.]] - Novi hrvatski delegati u Veću republika i pokrajina Savezne skupštine, među kojima i osam iz HDZ, čime skupština prvi put od 1945. postaje višestranačka (Slovenija zadržala stare delegate)<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/06/08/Yugoslavias-first-multi-party-Parliament-in-45-years/4815644817600/ Yugoslavia's first multi-party Parliament in 45 years]. upi.com Archives June 8, 1990</ref>. * [[8. 6.|8]] - [[9. 6.]] - Prvi slobodni izbori u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] od [[1946]], relativnu većinu osvaja Građanski forum. * [[8. 6.]] - [[8. 7.]] - [[Datoteka:Football pictogram.svg|25px]] [[Svetsko prvenstvo u fudbalu 1990.]] se održava u Italiji; Zapadna Nemačka osvaja treću titulu. * [[9. 6.]] - [[Monika Seleš]] (16) osvojila [[Roland Garros]] (French Open) pobedom nad [[Steffi Graf]] - prva Monikina [[Grand Slam]] titula. [[Goran Ivanišević]] na istom turniru iznenadio eliminisavši [[Boris Beker|Borisa Bekera]]. * [[10. 6.]] - Tuča zapadnonemačkih i jugoslovenskih navijača u Milanu. * 10. 6. - British Airways Flight 5390: nakon što je otpao prozorski panel u kokpitu, pilot zamalo isisan iz aviona. * [[10. 6.]] i [[17. 6.]] - Višestranački izbori u [[Narodna Republika Bugarska|Bugarskoj]], relativna većina za [[Bugarska socijalistička partija|Bugarsku socijalističku partiju]], bivše komuniste. * [[11. 6.]] - [[Šrilankanski građanski rat]]: Tamilski tigrovi masakrirali najmanje 600 nenaoružanih policajaca. * [[12. 6.]] - Deklaracija o državnom suverenitetu [[Ruska Sovjetska Federalna Socijalistička Republika|Ruske Federacije]] (kasnije Dan Rusije). * 12. 6. - Lokalni izbori u [[Alžir]]u, prvi demokratski od [[1962]]: većinu opština i provincija osvaja [[Front islamskog spasa]]. * [[13. 6.]] - Prvi protestni miting opozicije u Beogradu - traži se zakazivanje višestranačkih izbora i da novi ustav donese nova skupština. Intervencija policije u Takovskoj ulici, ispred zgrade Televizije, lakše povređeni [[Dragoljub Mićunović]] i [[Borislav Pekić]] i još nekoliko desetina okupljenih, zbog čega se prekida učešće u okruglom stolu i traži ostavka ministra Radmila Bogdanovića (protestni miting 27. juna). * [[14. 6.]] - ''Mineriada'': rudari u [[Bukurešt]]u rasturili šatorsko naselje protestujućih studenata i demolirali redakcije nekih listova i središta opozicionih stranaka. Evropska zajednica kaže da će Rumuniji biti uskraćena pomoć. * [[jun]] - [[Vojislav Šešelj]] se razišao sa [[SPO]], osniva [[Srpski četnički pokret]]. * jun - Nemačka daje zajam od pet milijardi maraka Sovjetskom Savezu.<ref name="KieningerMoney">Kieninger, Stephan ''Money for Moscow: The West and the Questionof Financial Assistance for Mikhail Gorbachev''</ref> * jun - [[J. K. Rowling]] počinje pisati ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' (objavljen 1997). * [[19. 6.]] - [[Šengenski sporazum]] iz 1985. dopunjen Šengenskom konvencijom: ukidanje unutrašnjih kontrola na granici i politika zajedničkih viza - [[Šengenski prostor]] ustanovljen 1995. * [[21. 6.]] - Seljaci nakratko blokirali autoputeve kod Beograda (u stvari Novi Sad i Subotica), traže 26 centi za kilogram pšenice, umesto 17 koliko je odredila savezna vlada (na čikaškoj berzi je 15)<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/06/21/Farmers-block-roads-demanding-higher-wheat-price/9524645940800/ Farmers block roads demanding higher wheat price]. upi.com Archives June 21, 1990</ref>. * 21. 6. - Svetska banka objavila 292 miliona dolara zajmova za modernizaciju i održavanje puteva u SFRJ. * 21. 6. - Mandžil-rudbarski zemljotres na severozapadu Irana, procenjeno 35.000–50.000 žrtava. * 21. 6. - Simultana deklaracija dva nemačka parlamenta priznaje granicu sa Poljskom. * [[22. 6.|22]]. i [[29. 6.]] - Prvi višestranački izbori ikad u [[Mongolija|Mongoliji]], pobeđuje vladajuća Mongolska narodna revolucionarna partija. * [[23. 6.]] - [[Moldavska Sovjetska Socijalistička Republika|Moldavska SSR]] proglasila suverenost. * [[24. 6.]] - Zaređene prve [[Anglikanci|anglikanske]] sveštenice u [[UK]]. * [[25. 6.]] - Slobodan Milošević se obraća skupštini: raspisan referendum o redosledu izbora i donošenja ustava; zalaže se za federaciju i jaču centralnu vladu; u slučaju konfederacije, granice republika moraju biti promenjene<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/06/25/Serbian-president-at-odds-with-other-Yugoslav-republics/4355646286400/ Serbian president at odds with other Yugoslav republics]. upi.com Archives June 25, 1990</ref>. * 25. 6. - Slovenija najavljuje novi ustav kao "suverene države" a ne "federalne jedinice", izjavljuje predsednik Kučan. * [[26. 6.]] - Vlasti Srbije zatvorile Skupštinu Kosova. * 26. 6. - Mađarski parlament glasao za povlačenje iz Varšavskog pakta do kraja 1991. * [[27. 6.]] - Osnivanje zajednice općina Sjeverne [[Dalmacija|Dalmacije]] i [[Lika|Like]] ([[Knin]], [[Obrovac]], [[Benkovac]], [[Donji Lapac]], [[Gračac]], [[Titova Korenica]]). * [[28. 6.]] - [[Televizija Politika]] počinje s emitovanjem u Beogradu, prva televizija van RTV Beograd. * [[29. 6.]] - Po odluci [[Hrvatski sabor|Sabora]], Radiotelevizija Zagreb postaje [[Hrvatska radiotelevizija]]. * 29. 6. - Ante Marković u obraćanju skupštini predlaže privatizaciju državne industrije i poziva na bržu političku reformu. * 29. 6. - Otkrivena jama [[Jazovka]] u [[Žumberak|Žumberku]], sa ostacima žrtava iz [[1945]]. * [[30. 6.]] - Četvrtfinale [[Svetsko prvenstvo u fudbalu 1990.|Svetskog prvenstva]]: [[Fudbalska reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija]] izgubila 3:2 na penale od Argentine, kasnijih vicešampiona. * 30. 6. - Litvanija je, pod pritiskom Moskve i Vašingtona, suspendovala odluku o nezavisnosti na šest meseci. * [[30. 6.]] - [[7. 7.]] - 37. [[Pulski filmski festival]], posljednji jugoslavenski: [[Velika zlatna arena za najbolji film|Velika zlatna arena]] za film "[[Gluvi barut]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/37-pulski-filmski-festival/ 37. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423034401/http://arhiv.pulafilmfestival.hr/37-pulski-filmski-festival/ |date=2017-04-23 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. === Jul/Juli/Srpanj === * [[1. 7.]] - [[Ujedinjenje Njemačke]]: stupa na snagu monetarna unija i integracija gospodarstava dvije Njemačke, napuštena [[unutarnja njemačka granica]] (danas dio [[Europski zeleni pojas|Europskog zelenog pojasa]]). * [[1. 7.|1]] - [[2. 7.]] - [[Datoteka:Ballot.gif|25px]] Referendum u Srbiji: prvo doneti novi ustav pa onda održati višestranačke izbore. * [[2. 7.]] - Skupština Slovenije usvojila Deklaraciju o punoj suverenosti Republike Slovenije (prvenstvo republičkog ustava i zakona nad saveznim). * 2. 7. - Albanski delegati Skupštine SAP Kosova ispred zgrade skupštine doneli Ustavnu deklaraciju kojom su Kosovo proglasili republikom u sastavu Jugoslavije. * 2. 7. - Hiljade Albanaca upale u zapadne ambasade u Tirani, u avgustu pušteni u Italiju. * 2. 7. - Stampedo u pešačkom tunelu kod [[Mecca|Mecce]], 1.426 poginulih. * 2 - 13. 7. - [[XXVIII kongres KPSS]] - poslednji. [[Boris Jeljcin]] napustio partiju nakon što nisu prihvaćeni njegovi liberalni predlozi. * [[3. 7.]] - Pismo kninske milicije saveznom sekretaru Gračaninu: ne žele nove oznake ni naziv "redarstvo". Ministar Boljkovac dolazi u posjetu dva dana kasnije, dočekan mitingom.<ref>Sekula-Gibač, Vučur. [https://hrcak.srce.hr/file/319586 Služba unutarnjih poslova i policajci srpske nacionalnosti na pobunom zahvaćenom području u Sjevernoj Dalmaciji, Lici i na Banovini 1990. godine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324225314/https://hrcak.srce.hr/file/319586 |date=2020-03-24 }}. hrcak.srce.hr</ref> * [[4. 7.]] - U Titovom [[Drvar]]u održan miting SDS, mada je bio zabranjen, govori [[Jovan Rašković]]. * 4. 7. - Grupa 24 bogate zemlje će proširiti pomoć istočnoj Evropi, uz Poljsku i Mađarsku, dobiće je i Istočna Nemačka, Čehoslovačka, Jugoslavija i Bugarska<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/07/04/West-extends-aid-to-East-bloc-except-Soviets/3631647064000/ West extends aid to East bloc -- except Soviets]. upi.com Archives July 4, 1990</ref>. * [[5. 7.]] - Skupština SR Srbije raspušta Skupštinu i Izvršno veće SAP Kosova, smenjeni urednici i direktori novina i RTV stanica na albanskom (faktički kraj autonomije). Albanci stupaju u masovni štrajk [[9. 7.]]. * [[6. 7.]] - Telohranitelji [[Somalija|somalskog]] predsednika [[Siad Barre|Siada Barrea]] ubili 65 demonstranata tokom fudbalskog meča. * 6. 7. - Bugarski predsednik [[Petar Mladenov]] podneo ostavku. * [[8. 7.]] - [[Njemačka nogometna reprezentacija|Zapadna Njemačka]] pobjedom od 1-0 nad [[Argentinska nogometna reprezentacija|Argentinom]] osvojila [[Svjetsko prvenstvo u nogometu - Italija 1990.|Svjetsko nogometno prvenstvo]]. * 8. 7. - Misa i ceremonija pomirenja u [[Kočevski Rog|Kočevskom Rogu]], u Sloveniji. * [[11. 7.]] - Mirni protesti u Prištini, Predsedništvo SFRJ podržalo mere Srbije na Kosovu. * [[12. 7.]] - U Sarajevu osnovana [[SDS BiH]], predsednik stranke [[Radovan Karadžić]]. * 12 - 22. 7. - Svetsko prvenstvo u košarci za žene održano u Maleziji: SAD 1, Jugoslavija 2. * [[13. 7.]] - Prikazan film ''[[Ghost (film, 1990)|Ghost]]'', najunosniji ove godine. * [[14. 7.]] - Osnovana [[Liga socijaldemokrata Vojvodine]]. * [[15. 7.]] - Osnovan [[DSHV]], prva stranka Hrvata u Vojvodini nakon uvođenja višestranačja u Vojvodini za vrijeme SFRJ. * 15. 7. - [[Vuk Drašković]] u "Srpskoj reči": u slučaju konfederacije, Srbiji treba da pripadne ono što je unela u Kraljevinu Jugoslaviju, plus teritorije gde su Srbi bili u većini 6. aprila 1941.; bez autonomije za Kosovo. * [[14. 7.|14]] - [[16. 7.]] - Sastanak [[Mihail Gorbačov|Gorbačov]] - [[Helmut Kohl|Kohl]] u Moskvi i Stavropolju - Gorbačov pristaje da ujedinjena Nemačka bude u [[NATO]], sovjetska vojska će se povući iz Nemačke za 3-4 godine, cena naknadno utvrđena na 20 milijardi maraka<ref name="KieningerMoney" />. * [[16. 7.]] - Luzonski zemljotres na Filipinima, preko 1.600 mrtvih. * 16/[[17. 7.]] - [[Savez komunista Srbije]] i Socijalistički savez radnog naroda Srbije se u ujedinjuju u [[Socijalistička partija Srbije|Socijalističku partiju Srbije]] na čelu sa [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]] (vladajuća partija do 2000/01). * [[21. 7.]] - Održan koncert ''The Wall – Live in Berlin''. [[Datoteka:Croatia CoA 1990.svg|mini|100px|Šahovnica]] * [[25. 7.]] - Hrvatski Sabor usvaja Amandmane LXIV. do LXXV. na Ustav SR Hrvatske. Briše se "Socijalistička" iz naziva, mjenjaju se državni simboli (»[[grb Hrvatske|šahovnica]]«) i nazivi dužnosnika<ref>[https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1990_07_31_610.html Odluka o proglašenju Amandmana LXIV. do LXXV. na Ustav Socijalističke Republike Hrvatske]. narodne-novine.nn.hr</ref>. * 25. 7. - U [[Srb]]u održan sabor Srba, "ustanak bez oružja", na kojem je usvojena Deklaracija o suverenosti i autonomiji srpskog naroda i osnovano Srpsko nacionalno vijeće kao organ Srba u Hrvatskoj; Tuđman smatra da se time želi Hrvatska pretvoriti u Kosovo i iznuditi vojna intervencija<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/07/25/Serbs-declare-autonomy-within-Croatia/4793648878400/ Serbs declare autonomy within Croatia]. upi.com Archives July 25, 1990</ref>. * 25. 7. - Anketa naručena od savezne vlade tvrdi da 79% Jugoslovena podržava njenu politiku, 24% je za federaciju, 21% za konfederaciju i 7% za raspad zemlje<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/07/25/Poll-prime-minister-has-popular-support/3066648878400/ Poll: prime minister has popular support]. upi.com Archives July 25, 1990</ref>. Inflacija u ovom mesecu je skočila na 2,2%<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/08/06/Yugoslavia-inflation-rate-rises-to-22-percent-in-July/7515649915200/ Yugoslavia inflation rate rises to 2.2 percent in July]. upi.com Archives Aug. 6, 1990</ref>. * [[26. 7.]] - Zakon o osnutku [[Hrvatska izvještajna novinska agencija|Hrvatske izvještajne novinske agencije]] – HINA-e * [[27. 7.]] - Muslimanska grupa Jamaat al Muslimeen pokušava državni udar na [[Trinidad i Tobago|Trinidad i Tobagu]], stradalo najmanje 26 ljudi. * 27. 7. - [[Beloruska SSR]] proglašava suverenost. * [[28. 7.]] - [[Alberto Fujimori]] postaje predsednik [[Peru]]a (do 2000). * [[29. 7.]] - Predsednik [[SIV]]-a [[Ante Marković]] na mitingu na [[Kozara|Kozari]] objavljuje osnivanje stranke, [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]]. * [[30. 7.]] - Poslanik Ian Gow je poslednji britanski političar ubijen od IRA-e. * [[31. 7.]] - Tjednik "Danas" objavljuje transkript tajnog razgovora Tuđman-Rašković, kompromitujući po ovog drugog - radikalniji [[Milan Babić]] preuzima prevlast u SDS od jeseni<ref name="Caspersen2010">{{cite book|author=Nina Caspersen|title=Contested Nationalism: Serb Elite Rivalry in Croatia and Bosnia in the 1990s|url=https://books.google.com/books?id=UtYcqAF1EegC&pg=PA52|date=30 January 2010|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-84545-791-4|pages=52–}}</ref>. * 31. 7. - Štrajk upozorenja jugoslovenske metalske industrije - British Steel preporučuje da se zatvori osam od 12 preduzeća te grane i otpusti 50 od 110 hiljada zaposlenih<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/07/31/Yugoslav-metal-workers-stage-one-hour-warning-strike/5545649396800/ Yugoslav metal workers stage one-hour warning strike]. upi.com Archives July 31, 1990</ref>. === Avgust/August/Kolovoz === * [[1. 8.]] - U Veneciji održan prvi sastanak Pentagonalne inicijative (Jugoslavija, Italija, Mađarska, Austrija i Čehoslovačka) - za političku i ekonomsku saradnju u cilju stabilnosti na kontinentu (od 1992. [[Srednjoeuropska inicijativa]]). * 1. 8. - [[Želju Želev]] postaje prvi nekomunistički predsednik [[Bugarska|Bugarske]] (do 1997). [[Datoteka:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|mini|220px|Irak sa Kuvajtom kao 19. muhafazom]] * [[2. 8.]] - '''[[Prvi zalivski rat]]''': Irak invadirao [[Kuvajt]] i ubrzo ga proglasio za 19. muhafazu (provinciju). * [[3. 8.]] - Hrvatsko ministarstvo pravde zabranilo održavanje referenduma o srpskoj autonomiji. * [[5. 8.]] - Svečano postrojavanje polaznika prvog „Tečaja za obuku policijskih službenika“, odnosno pripadnika „Prvog hrvatskog redarstvenika“ u Zagrebu. * [[6. 8.]] - Premijerka [[Pakistan]]a [[Benazir Bhutto]] smenjena pod optužbom korupcije (vratiće se 1993-96). * 6. 8. - Savet bezbednosti UN naređuje trgovački embargo protiv Iraka. * [[7. 8.]] - [[Afrički nacionalni kongres]] [[Nelson Mandela|Nelsona Mandele]] odustao je, posle 29 godina, od oružane borbe protiv vlasti bele manjine u [[Južnoafrička Republika|Južnoj Africi]], a zauzvrat je vlada te zemlje prihvatila razgovore o okončanju sistema [[aparthejd]]a. * 7. 8. - Operacija Pustinjski štit: predsednik [[George H. W. Bush]] šalje vojsku u [[Saudijska Arabija|Saudijsku Arabiju]] protiv Iraka. Dolazak "nevernika" u "Zemlju dve džamije" je naljutio [[Osama bin Laden|Osamu bin Ladena]]. * [[10. 8.]] - "[[Magellan (svemirska sonda)|Magellan]]" u orbiti oko [[Venera (planeta)|Venere]], misija traje do 1994. [[Datoteka:Church of St. Clement of Ohrid, Skopje, Macedonia (50353019477).jpg|mini|[[Hram Sv. Klimenta Ohridskog]]]] * [[12. 8.]] - U Skoplju je osvećen [[Hram Sv. Klimenta Ohridskog]], saborna crkva tada nepriznate [[Makedonska pravoslavna crkva|MPC]]. * 12. 8. - Izbijaju sukobi između [[Xhosa|Xhosi]] i [[Zulu]]a u Južnoj Africi, ima oko 500 stradalih. * [[13. 8.]] - [[Borisav Jović]], predsednik Predsedništva SFRJ, primio delegaciju iz Knina koja ga je informisala o »ugroženosti Srba u Hrvatskoj«. * [[14. 8.]] - Hrvatski predsednik Tuđman upozorava opštine koje budu učestvovale u referendumu da će ostati bez finansijske pomoći. * 14. 8. - Slovenačka vlada izjavljuje da će smanjiti broj regruta za JNA, samo 15% može služiti van republike. [[Datoteka:SAO 1990.png|300px|mini|Proglašene srpske autonomne oblasti]] * [[17. 8.]] - '''[[Balvan revolucija]]''' otpočinje pobunom [[Hrvatski Srbi|srpskog]] stanovništva u Kninu i okolini protiv nove hrvatske vlasti, inicirana pokušajem hrvatske policije da uzme oružje iz stanica u [[Benkovac|Benkovcu]] i [[Obrovac|Obrovcu]] (na čelu kninskih milicajaca [[Milan Martić]]). Tri helikoptera MUP RH presretnuta od strane zrakoplova JNA (danas dan [[Zrakoplovna jedinica specijalne policije MUP-a RH|zrakoplovne jedinice]]). * [[18. 8.]] - U Sarajevu osnovana [[HDZ BiH]], v.d. predsjednika je [[Stjepan Kljuić]]. * [[19. 8.]] - [[2. 9.]] - [[Datoteka:Ballot.gif|25px]] Referendum Srba u Hrvatskoj o autonomiji: široko definisano biračko pravo, 99,7% "za". * [[19. 8.]] - [[Datoteka:Basketball pictogram.svg|25px]] Pobedom nad SSSR na prvenstvu u Argentini, Jugoslavija po treći put postala prvak sveta u košarci; u timu prvenstva su [[Toni Kukoč]] (MVP) i [[Vlade Divac]]; [[Dražen Petrović]] je deveti strelac prvenstva. Očekuje se da će Jugoslavija vladati svetskom košarkom, ako SAD ne pusti NBA igrače u reprezentaciju<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/08/20/Yugoslavia-Team-of-the-90s/7090651124800/ Yugoslavia: Team of the '90s]. upi.com Archives Aug. 20, 1990</ref>. * [[22. 8.]] - [[Turkmenska SSR]] proglasila suverenost. * [[23. 8.]] - [[Armenska SSR]] proglašava suverenost i mjenja ime u Republika Armenija. * [[24. 8.]] - Na vanrednom zasedanju hrvatskog Sabora zbog nemira u Kninskoj krajini, usvojena Rezolucija o zaštiti ustavnog poretka i o nacionalnim pravima u Hrvatskoj. Za člana Predsedništva SFRJ iz Hrvatske, umjesto [[Stipe Šuvar]]a, izabran [[Stjepan Mesić]] (zauzima položaj [[19. 10.]]). * [[26. 8.]] - Najveća katastrofa u jugoslovenskom rudarstvu: u jami "Dobrnja-jug" rudnika [[Kreka]] od eksplozije poginulo 180 rudara. * 26. 8. - Demonstranti u Sofiji zapalili sedište Bugarske socijalističke partije. * [[26. 8.]] - [[2. 9.]] - [[Datoteka:Athletics pictogram.svg|25px]] [[Evropsko prvenstvo u atletici 1990.]] u [[Split]]u. Neke medalje: [[Dragutin Topić]] zlato ([[skok u vis]]), [[Borut Bilač]] bronza ([[skok u dalj]]), [[Snežana Pajkić]] zlato ([[1500 metara]]), [[Biljana Petrović]] srebro (skok u vis). * [[29. 8.]] - Delegacija američkih republikanskih senatora, na čelu sa [[Bob Dole|Bobom Dolom]] stiže u [[Priština|Prištinu]] - osuda "srpske represije na Kosovu" (istog dana razbijene albanske demonstracije u gradu). * [[31. 8.]] - Potpisan ugovor o ujedinjenju dve Nemačke. === Septembar/Rujan === * [[1. 9.]] - Izdata novčanica od 10 dinara (djevojčica). * [[2. 9.]] - [[Datoteka:Flag of Transnistria (state).svg|25px]] [[Pridnjestrovlje]] proglašava nezavisnost od [[Moldova|Moldove]] (ne priznaje ga nijedna članica UN); u novembru dolazi do prvih sukoba (→ [[Rat u Pridnjestrovlju]]). * [[3. 9.]] - Generalni štrajk Albanaca na Kosovu. Misija Međunarodne Helsinške federacije za ljudska prava proterana 5. septembra. * 5. i 9. 9. - Šrilankanska vojska ubila 342 civila u dva masakra. * [[7. 9.]] - Na tajnom sastanku u [[Kačanik]]u delegati raspuštene Skupštine Kosova doneli Ustav Republike Kosovo (tzv. [[Kačanički ustav]], proglašen 13. 9.) - Srbija to smatra nelegalnim, najavljuje krivično gonjenje. * 7. 9. - Osnovana [[Antiteroristička jedinica Lučko]]. * [[9. 9.]] - Miting [[SPO]] kod [[Novi Pazar|Novog Pazara]], izjava Vuka Draškovića o ostajanju "i bez ruke i bez [tuđeg] barjaka", sukob milicije i muslimanskih demonstranata. * 9. 9. - [[Prvi liberijski građanski rat]]: pobunjenički komandant [[Prince Johnson]] uhvatio predsednika [[Samuel Doe|Samuela Doea]] i ubio ga nakon snimljenog mučenja. * [[10. 9.]] - Papa posvetio [[Bazilika Majke Božje Kraljice mira u Yamoussoukru|Baziliku Majke Božje Kraljice mira u Yamoussoukru]], najveću crkvu na svijetu. * [[11. 9.]] - Afera "Fočatrans", sukob između Srba i Muslimana u [[Foča|Foči]]. Srbi demonstrirali u gradu nakon što je iz lokalne autobuske kompanije, čiji je direktor Musliman, otpušteno stotinak Srba - vlada BiH raspustila gradsku vladu i zabranila okupljanja<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/09/11/Four-hurt-in-Yugoslavia-ethnic-unrest/6327653025600/ Four hurt in Yugoslavia ethnic unrest]. upi.com Archives Sept. 11, 1990</ref>. * 11. 9. - Predsednik [[George H. W. Bush]] pominje u obraćanju Kongresu cilj [[novi svetski poredak (politika)|novog svetskog poretka]], kao nove ere mira i harmonije, ali se o tome kasnije uglavnom govori u smislu [[novi svetski poredak (teorija zavere)|teorije zavere]]. * [[12. 9.]] - Miting opozicije u Beogradu: "poslednje upozorenje" da se organizuju slobodni izbori, inače bojkot. * 12. 9. - Potpisan Ugovor o konačnom rešenju u odnosu na Nemačku ("Ugovor Dva plus Četiri"). * [[13. 9.]] - Oružani okršaj u [[Podujevo|Podujevu]] tokom potrage za nelegalnim oružjem, poginula dva Albanca. * [[14. 9.]] - Formalni početak [[Projekat ljudskog genoma|Projekta ljudskog genoma]] (završetak proglašen 2003). * [[15. 9.]] - Masovni skup u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]], [[Fikret Abdić]] ulazi u [[Stranka demokratske akcije|SDA]]. * [[septembar]] - Osn. [[Muslimanska bošnjačka organizacija]] ([[Adil Zulfikarpašić]]), odvojena od [[Stranka demokratske akcije|SDA]]. * septembar - Hrvatska vlada naredila razoružanje rezervne milicije u opštinama naseljenim Srbima. * [[16. 9.]] - Hrvatski specijalci blokirali pristupe [[Jasenovac|Jasenovcu]]. * [[18. 9.]] - [[Vojislav Šešelj|Šešeljevi]] četnici ometaju promociju Reformista u beogradskom Domu omladine, književnik [[Mirko Kovač]] pogođen fotoaparatom u glavu. * 18. 9. - [[Olimpijske igre 1996]] dodeljene Atlanti - jak kandidat bila i Atina, Beograd ispao u prvom krugu glasanja. * [[19. 9.]] - [[FK Crvena Zvezda]] igrala 1:1 sa [[FK Grashoper]]om u Beogradu (početak trijumfalnog Kupa šampiona 1990-[[1991|91]].). * [[20. 9.]] - [[Južna Osetija|Južnoosetska]] autonomna oblast proglasila odvajanje od Gruzije. * [[22. 9.]] - U Sremskim Karlovcima centralno obeležavanje 300-godišnjice velike [[Seoba Srba|Seobe Srba]] pod Arsenijem Čarnojevićem. * [[24. 9.]] - "[[Borba (novine)|Borba]]" nije izašla prvi put za 45 godine zbog dugova (od aprila su pod pokroviteljstvom Savezne skupštine, što ih čini jedinim jugoslovenskim novinama). * 24. 9. - Istočna Nemačka napušta Varšavski pakt, [[Nacionalna narodna armija]] je rasformirana dan pre ujedinjenja.<ref>[http://www.php.isn.ethz.ch/lory1.ethz.ch/collections/coll_gdr/intro2644.html?navinfo=44755#_ftnref3 The GDR in the Warsaw Pact]. php.isn.ethz.ch</ref> * [[26. 9.]] - Upadom navijača na teren prekinuta utakmica Hajduk-Partizan, zapaljena jugoslovenska zastava. * [[27. 9.|27]] - [[30. 9.]] - Masovna okupljanja Srba na [[Banija|Baniji]]. Intervencija snaga MUP Hrvatske i hapšenje 360 ljudi u [[Petrinja|Petrinji]] (specijalci konfiskuju oružje i municiju iz milicijskih stanica i skladišta TO u opštinama naseljenim Srbima). Srbi traže zaštitu u vojnoj kasarni. * [[28. 9.]] - [[Datoteka:Flag of the Socialist Republic of Serbia.svg|border|30px]] Srbija dobila novi [[Ustav Srbije od 1990. godine|Ustav]]. Pokrajine gube atribute državnosti i postaju oblik teritorijalne autonomije; neka ovlašćenja federacije navedena kao republička. Takođe donesen novi izborni zakon za višestranačke izbore, zakazane u decembru. ** Članom 72, Republika Srbija uređuje i obezbeđuje suverenost, nezavisnost i teritorijalnu celokupnost Republike Srbije i njen međunarodni položaj i odnose s drugim državama i međunarodnim organizacijama, kao i njenu odbranu i bezbednost. * 28. 9. - Amandmani na slovenački ustav ističu mirnodopsku komandu nad tamošnjom [[teritorijalna odbrana|Teritorijalnom odbranom]]. * 28. 9. - Srbi odneli oružje iz policijske stanice u Glini, sukob sa policijom u Petrinji. * [[29. 9.]] - Miting SPO u [[Kosovo Polje|Kosovom Polju]], koji pristalice SPS žele rasturiti (kamenice na Vuka). * 29. 9. - Donji Lapac, Glina, Dvor na Uni i Obrovac - Srbi uzimaju oružje iz policijskih stanica, sukob sa policijom u Dvoru<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/09/29/Serbs-break-into-police-stations/4993654580800/ Serbs break into police stations]. upi.com Archives Sept. 29, 1990</ref>, po jedan upucani s obe strane (?). * [[30. 9.]] - Uveče, blokade na putevima i prugama oko Knina, 2. 10. prekinut saobraćaj prema Splitu i Zadru ("anonimna grupa" traži puštanje pritvorenih Srba). * septembar - Inflacija u SFRJ skočila na 7% (sa manje od 1% u prethodna dva meseca) zbog većih plata i cena energije. * septembar-oktobar - ''Ram Rath Yatra'' ("Ramino hodočašće kočijama"): indijska partija [[Bharatiya Janata]] organizuje veliki marš za obnovu/podizanje Raminog hrama u Ajodiji - odgovor na plan indijske vlade da se 27% državnih poslova rezerviše za niže kaste. === Oktobar/Listopad === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-1990-1003-400, Berlin, deutsche Vereinigung, vor dem Reichstag.jpg|thumb|220px|[[Reunifikacija Njemačke]]]] [[Datoteka:East Germany and West Germany. LOC 91685645.jpg|mini|Stare i nove države Njemačke]] * [[1. 10.]] - Srpsko nacionalno vijeće proglasilo na osnovu plebiscita autonomiju Srba u Hrvatskoj. * 1. 10. - Vlada Srbije traži od saveznih vlasti da "zaštiti Srbe od represije" u Hrvatskoj; mitinzi u Srbiji i Crnoj Gori - ispred Skupštine govore Vuk Drašković (ako Milošević "neće da se stara o Srbima", "opozicija će odgovoriti na objavu rata od strane ustaških vlasti Srbima u Hrvatskoj") i Vojislav Šešelj. * 1. 10. - Počinje [[Ruandanski građanski rat]] između Ruandanskog patriotskog fronta i predsednika [[Juvénal Habyarimana|Habyarimane]]. * [[2. 10.]] - Vanredno zasedanje saveznog predsedništva - bez dogovora za rešenje konflikta u Hrvatskoj, odbačeni slovenački amandmani o komandi nad Teritorijalnom odbranom (TO). * 2. 10. - Hrvatska objavljuje povlačenje specijalne policije iz srpskih gradova i amnestiju za one koji vrate ukradeno oružje, puštanje uhapšenih. * 2. 10. - Vuk Drašković objavljuje da SPO prekida predizborne aktivnosti - ali u opoziciji je neslaganje oko eventualnog bojkota. * 2. 10. - Prilikom sletanja na aerodrom Guangzhou Baiyun, otmičar oteo kontrole i udario u dva aviona, ukupno 128 mrtvih. [[Datoteka:EC12-1990 European Community map enlargement.svg|mini|left|200px|[[Evropska zajednica]] 1990-95.]] * [[3. 10.]] - {{flagicon|Nemačka}} [[Reunifikacija Njemačke]]; [[Njemačka demokratska republika|Njemačka Demokratska Republika]] (Istočna) se raspušta; namjesto 14 okruga je obnovljeno pet država, koje se priključuju [[Savezna Republika Njemačka|Saveznoj Republici Njemačkoj]] (Zapadnoj, sada jedinstvenoj); grad [[Berlin]] je ujedinjen i označen za glavni grad. ** Ovim su prošireni i [[Evropska zajednica]] i [[NATO]] * [[4. 10.]] - Počinje povlačenje hrvatskih specijalnih policijskih snaga iz srpskih krajeva - napetost popušta, ali železnički saobraćaj prema moru i dalje prekinut. * 4. 10. - Zastupnik Sabora [[Ivan Bobetko]] gađao kolegu [[Radoslav Tanjga|Tanjgu]] iz [[SDS]] aktovkom, nakon što je ovaj rekao da je hrvatska vlast ustašoidna. * 4. 10. - Vojna policija JNA ušla u, već ispražnjeni, štab slovenačke Teritorijalne obrane - po naređenju saveznog predsedništva nakon što je predsednik Kučan postavio novog komandanta TO. * [[6. 10.]] - Objavljen projekat [[Nacrt Ugovora o jugoslavenskoj konfederaciji 1990.|konfederalnog modela jugoslovenske zajednice]], koji su predsedništva Hrvatske i Slovenije 3. oktobra dostavila Predsedništvu SFRJ: savez nezavisnih država sa zajedničkim tržištem. * [[7. 10.]] - Srbija prekinula razgovore sa saveznom vladom o Kosovu, jer su se dva njena člana sastajala sa albanskim predstavnicima. * [[8. 10.]] - [[Prva intifada]]: neredi kod [[Kupola na stijeni|Kupole na stijeni]], ubijeno 17 Palestinaca. * 8. 10. - U Njujorku počinje peti i poslednji meč između Kasparova i Karpova, kontroverza oko toga što Kasparov igra pod (starom) ruskom trobojkom. * [[10. 10.]] - [[SSSR]] i [[Nemačka]] potpisali ugovor o povlačenju sovjetskih vojnika iz Nemačke (380.000 vojnika i 220.000 članova porodice). * 10. 10. - Devojčica Nayirah "svedoči" da su irački vojnici u Kuvajtu vadili bebe iz inkubatora i ostavljali ih da umru - ispostavlja se kao neistina. [[Datoteka:Ban Josip Jelačić statue, Zagreb.JPG|thumb|150px|Spomenik banu [[Josip Jelačić|Josipu Jelačiću]]]] * [[11. 10.]] - [[Željko Ražnatović]] Arkan navodno osnovao [[Srpska dobrovoljačka garda|Srpsku dobrovoljačku gardu]] u manastiru [[manastir Pokajnica|Pokajnica]]. * [[12. 10.]] - Šef SK Kosova [[Rahman Morina]] umro od srčanog udara na konstitutivnoj sednici SPS za Kosmet. * 12. 10. - Njemački ministar unutarnjih poslova [[Wolfgang Schäuble]] teško ranjen u atentatu, ostaje paraliziran. * 12. 10. - Predsednik egipatske skupštine Rifaat el-Mahgoub ubijen u Kairu, za šta su 1999. osuđeni islamisti (→ [[:en:Returnees from Albania]]). * [[13. 10.]] - Sirijske snage izbacile [[Michel Aoun|Michela Aouna]] iz libanske predsedničke palate, veliki broj libanskih vojnika je ubijen nakon predaje - ''[[Libanski građanski rat]] je završen'' nakon 15 godina. * 14/15. 10. - U Briselu bačeni Molotovljevi kokteli na ambasadu SFRJ i prostorije JAT-a; ambasador ulaže demarš belgijskoj vladi. * oktobar - Jedna mađarska firma isporučuje kalašnjikove u Hrvatsku<ref>[https://www.upi.com/Archives/1991/02/07/Hungarian-officials-implicated-in-Croatia-arms-deal/2697665902800/ Hungarian officials implicated in Croatia arms deal]. upi.com</ref> (mađarski premijer u februaru '91 potvrđuje prodaju 10.000 kalašnjikova<ref>[https://www.upi.com/Archives/1991/02/12/Parliament-rejects-further-probe-of-Croatian-arms-deal/9390666334800/ Parliament rejects further probe of Croatian arms deal]. upi.com</ref>). [[Datoteka:Frankfurter Messeturm 2.jpg|mini|180px|''[[Messeturm]]'' u Frankfurtu, najviša zgrada Evrope do 1997.|left]] * oktobar - U Frankfurtu otvoren neboder [[Messeturm]], najviša zgrada u Evropi do 1997 (63 sprata, 257 m). * [[16. 10.]] - Na [[Trg bana Jelačića]] u Zagrebu, raniji Trg Republike, vraćen spomenik banu, uklonjen [[1947]] - sada okrenut ka jugu. ** Grupa mladića upala u pravoslavnu crkvu u Zagrebu i prekinula obred, urinirali su pred vratima.<ref>"Pravoslavna crkva traži zaštitu", Borba 1990-10-25, str. 14</ref> * [[17. 10.]] - [[Hrvatska nogometna reprezentacija]] igrala sa SAD u Zagrebu. * 17. 10. - Na sinjskom aerodromu osnovana prva postrojba budućeg [[Hrvatsko ratno zrakoplovstvo i protuzračna obrana|Hrvatskog ratnog zrakoplovstva]]. * 17. 10. - Na TV Beograd pročitan govor saveznog predsednika Jovića o jugoslovenskoj krizi, nakon što je skupština odložila obraćanje za dva dana; jučerašnji sastanak Predsedništva i republičkih lidera o novom uređenju nije dao rezultata<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/10/17/Presidency-fails-to-agree-on-constitutional-reforms/9044656136000/ Presidency fails to agree on constitutional reforms]. upi.com Archives Oct. 17, 1990</ref>. Predsedništvo SFRJ je dostavilo Skupštini koncept federativnog uređenja "Savezne Republike Jugoslavije". * 17. 10. - Na ''usenet''-u formirana baza podataka [[Internet Movie Database]] (od 1993. na WWW). * [[18. 10.]] - Izveštaj ''National Intelligence Council''-a, pod pokroviteljstvom [[CIA]]: "Jugoslavija će prestati da funkcioniše kao federalna država u roku od godinu dana....raspad će pratiti ozbiljni lokalni sukobi". * [[19. 10.]] - [[Stjepan Mesić]] potvrđen u Saveznoj skupštini za člana Predsedništva, i njegovog potpredsednika, nakon što je Srbija odustala od blokade. * 19. 10. - Prikazan film ''[[Dances with Wolves]]''. * [[23. 10.]] - Skupština Srbije donosi Uredbu o uvođenju poreza i taksi na robu iz Slovenije i Hrvatske. * 23. 10. - Prva emisija programa [[Yutel]], na drugom programu TV Sarajevo. * 24 - [[25. 10.]] - Sastanak ministara balkanskih zemalja u Tirani. * [[25. 10.]] - Albanski pisac [[Ismail Kadare]] zatražio azil u Francuskoj. * 25. 10. - [[Kazaška SSR]] proglasila suverenost. * 25. 10. - [[Evander Holyfield]] pobedio [[Buster Douglas|Bustera Douglasa]] u Nevadi, neosporni šampion do 1992. * [[27. 10.]] - Štampan prvi broj nedeljnika "[[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]". * 27. 10. - [[Askar Akajev]] postao predsednik [[Kirgistan]]a (do zbacivanja 2005). * 27. 10. - [[Saparmurat Nijazov]] predsednik [[Turkmenistan]]a (do smrti 2006). * [[28. 10.]] - Prvi višestranački izbori u Gruziji: ubedljiva pobeda koalicije Okrugli sto - Slobodna Gruzija na čelu sa [[Zvijad Gamsahurdija|Zvijadom Gamsahurdijom]] (na čelu zemlje do zbacivanja 1991/92). * krajem oktobra - Amandman američkog Kongresa: bez zajmova ili kredita iz SAD za Jugoslaviju, osim ako se ne radi o republici koja je sprovela slobodne izbore i koja nije uključena u sistematsko kršenje ljudskih prava (u vezi sa kosovskom situacijom). * [[30. 10.]] - Margaret Thatcher u parlamentu kaže ''No, no, no'' [[Jacques Delors|Delorsovim]] planovima u vezi Evropskog parlamenta, Komisije i Saveta ministara. Zamenik premijer [[Geoffrey Howe]] podnosi ostavku dva dana kasnije. === Novembar/Studeni === * [[4. 11.]] - Granice SFRJ zatvorene za sovjetske građane (iznosili dolare iz zemlje). * [[5. 11.]] - U Rakitju ustrojena policijska jedinica za specijalne zadatke, kasnija [[1. mehanizirana gardijska brigada "Tigrovi"|1. brigada ZNG - "Tigrovi"]]. * 5. 11. - Izraelski rabin i političar [[Meir Kahane]] ubijen u Njujorku, prvi slučaj islamističkog ekstremizma u SAD. * [[6. 11.]] - [[Nawaz Sharif]] premijer Pakistana (1990-93, 1997-99, 2013-17). * [[8. 11.]] - Rekonstrukcija hrvatske vlade: [[Franjo Gregurić]] potpredsjednik za ekonomiju umjesto [[Mate Babić]]a (bio za sporiju privatizaciju), [[Frane Vinko Golem]] vanjski poslovi umjesto [[Zdravko Mršić|Zdravka Mršića]] (odlazi na čelo Agencije za restrukturiranje) itd. Zakonom se u Hrvatskoj TO stavlja pod republičku kontrolu. * [[9. 11.]] - Novi ustav Kraljevine [[Nepal]] ustanovio višestranačje i ustavnu monarhiju, što je vrhunac narodnog pokreta. * 9. 11. - Čehoslovačka agencija javlja da tamošnje devojke prodaju kao belo roblje u Jugoslaviji<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/11/09/Czech-women-sent-as-white-slaves-to-Yugoslavia/5481658126800/ Czech women sent as white slaves to Yugoslavia]. upi.com Archives Nov. 9, 1990</ref>. * [[11. 11.]] i [[25. 11.]] - [[Datoteka:Coat of arms of the Socialist Republic of Macedonia.png|25px|Grb SR Makedonije]] Višestranački izbori u [[SR Makedonija|Makedoniji]] - relativna većina za [[VMRO-DPMNE]] (38 poslaničkih mesta), Savez komunista Makedonije-Partija demokratskog preobražaja 31, Savez reformskih snaga tek četvrti. * [[12. 11.]] - [[Tim Berners-Lee]] napisao formalniji predlog za [[World Wide Web]], do Božića ima prvi [[web browser]], ''WorldWideWeb'', i prvi [[web server]]. * 12. 11. - Zbačen kralj [[Lesoto]]a [[Moshoeshoe II]], nasleđuje ga sin [[Letsie III]] (Moshoeshoe se vraća 1995-96). * [[13. 11.|13]] - [[14. 11.]] - [[Masakr u Aramoani]] na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]], prilikom koga žitelj primorskog mesta [[Aramoana]] ubija 13 suseda i policajca u najgorem masovnom krvoproliću u istoriji zemlje. * [[14. 11.]] - Vladajuća koalicija [[DEMOS]] u Sloveniji predlaže referendum o otcepljenju, jer se slovenačko-hrvatski predlog o konfederaciji sporo razmatra. * 14. 11. - [[Nemačka]] i [[Poljska]] potpisale ugovor kojim je potvrđena [[granica na Odri i Nisi]]. * 14. 11. - Izbacivanje skvotera iz berlinske ulice Mainzer, najveća policijska operacija u gradu od rata. * [[15. 11.]] - Predsednički kandidat [[Vojislav Šešelj]] pušten iz zatvora (od 2. 10. u dva navrata služio kazne zbog prekršaja javnog reda i mira). * 15. 11. - Ante Marković osuđuje vlade Slovenije, Hrvatske i Srbije zbog kršenja saveznih zakona i odupiranja reformama - TV Beograd nije prenosila govor<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/11/15/Markovic-warns-republics-against-undermining-reforms/8667658645200/ Markovic warns republics against undermining reforms]. upi.com Archives</ref>. * [[16. 11.]] - Prikazan film ''[[Home Alone]]''. [[Datoteka:Local elections 1990 B&H.png|mini|Lokalni izbori u BiH 1990.]] * [[18. 11.]] i [[2. 12.]] - [[Datoteka:Coat of Arms of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|25px|Grb SR BiH]] U [[BiH]] održani višestranački izbori: ** za Predsjedništvo SR BiH (18. 11.) - [[Fikret Abdić]] dobio najviše glasova među Muslimanima, međutim [[Alija Izetbegović]] prema ranijem dogovoru postao predsjednik predsjedništva. ** [[Opći izbori u SR BiH 1990.|za Skupštinu SR BiH]] na kojima pobjeđuju [[Nacionalne stranke u BiH|nacionalne stranke]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]], [[SDS BiH]], [[HDZ BiH]]) - sklopiće koaliciju. ** održani i [[Lokalni izbori u SR BiH 1990.|lokalni izbori]]. * [[19. 11.]] - Počinje s radom Nezavisna televizija [[Studio B]]. * 19. 11. - U Beogradu osnovana stranka [[Savez komunista - Pokret za Jugoslaviju]] ("generalska stranka"). * 19. 11. - U Parizu potpisan [[Ugovor o konvencionalnim oružanim snagama u Evropi]] (NATO i Varšavski pakt). * 19. 11. - Pop sastavu [[Milli Vanilli]] oduzet je [[Grammy]] jer uopće nisu koristili vlastite vokale na albumu “[[Girl You Know It’s True]]”. * [[21. 11.]] - Usvojena Pariska povelja za novu Evropu. [[Datoteka:John Major 1996.jpg|mini|100px|[[John Major]]]] * [[22. 11.]] - [[Margaret Tačer]] se povlači sa mesta premijera [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]], sledi [[John Major]] (do 1997). * [[23. 11.]] - Nepoznate osobe izrešetale policijski auto kod Benkovca, poginuo policajac Goran Alavanja, još jedan ranjen. * 23. 11. - Opozicija u Srbiji objavila da bojkotuje izbore ako se ne prihvate amandmani na izborni zakon (većinom prihvaćeni 27. 11.). * [[24. 11.]] - [[Keckova opservatorija]] na Havajima: prva svetlost teleskopa Keck 1, sa 9 od 36 segmenata - dovršen je 1993. kao najveći teleskop na svetu, veličine deset metara. * 24. 11. - 4. 12. - Svetski šampionat u rukometu za žene u Južnoj Koreji: SSSR 1, Jugoslavija 2. * [[25. 11.]] i [[9. 12.]] - Predsednički izbori u [[Poljska|Poljskoj]], pobeđuje [[Lech Wałęsa]]. * [[26. 11.]] - Izdata novčanica od 1000 dinara (Nikola Tesla). * 26. 11. - Obnovljena [[Šangajska berza]]. * [[27. 11.]] - Zemljotres na [[Dinara|Dinari]], 10 povređenih. * 27. 11. - Konačno odobreno žensko pravo glasa u švajcarskom kantonu [[Appenzell Innerrhoden]]. * [[28. 11.]] - Premijer [[Singapur]]a [[Lee Kuan Yew]] dao ostavku nakon 31 godine na položaju. * [[29. 11.]] - [[Željko Ražnatović|Željko Ražnatović-Arkan]] uhapšen u [[Dvor na Uni|Dvoru na Uni]] sa oružjem i četničkim obeležjima. * 29. 11. - Vijeće Sigurnosti [[UN]] usvojilo rezoluciju 678 o upotrebi svih mjera radi izbacivanja [[Irak]]a iz [[Kuvajt]]a ukoliko se iračke trupe ne povuku do 15. 1. [[1991]]. * 29. 11. - Bugarski socijalistički premijer [[Andrej Lukanov]] protestima prinuđen na ostavku. === Decembar/Prosinac === [[Datoteka:Stevan Kragujevic, Patrijarh srpski Pavle,.JPG|mini|130px|[[Patrijarh Pavle]]]] * [[1. 12.]] - Izabran [[Patrijarh Pavle]], 44. poglavar srpske crkve (do [[2009]]); [[patrijarh German|German]] nije bio u stanju obavljati funkciju usled povrede iz [[1989]]. * 1. 12. - Probijen servisni tunel u [[Eurotunel]]u ispod [[La Manche|La Mancha]]. * [[2. 12.]] - Savezni izbori u Nemačkoj, prvi slobodni i svenemački od [[1932]], pobeda koalicije CDU/CSU i kancelara [[Helmut Kohl|Kohla]]. * 2. 12. - Pobunjenici zbacili [[čad]]skog predsednika [[Hissène Habré|Habréa]], dolazi [[Idriss Déby]] (do pogibije 2021). * [[3. 12.]] - Objavljen intervju [[Miroslav Lazanski|Miroslava Lazanskog]] sa saveznim sekretarom za narodnu odbranu [[Veljko Kadijević|Veljkom Kadijevićem]], u kojem se on zalaže za jedinstvenu i socijalističku Jugoslaviju. Ovaj intervju je u slovenačkoj i hrvatskoj javnosti protumačen kao pretnja njihovim republikama, u Hrvatskoj zatražena ostavka. * 3. 12. - [[Mary Robinson]] predsednica [[Irska|Irske]] (do 1997). * [[6. 12.]] - Završava se predizborna kampanja u Srbiji, u Dubnici kod Vranja ubijen aktivista SPO. Oko 200 novinara protestuje ispred srpske skupštine zbog manipulacije vesti. * 6. 12. - Predsednik [[Bangladeš]]a [[Hussain Muhammad Ershad]] prinuđen protestima na ostavku. * [[8. 12.]] - Obnovljena [[Matica hrvatska]]. * [[9. 12.]] i [[23. 12.]] - [[Datoteka:Coat of arms of Serbia (1947–2004).svg|25px|Grb SR Srbije]] U [[Srbija|Srbiji]] održani prvi višestranački izbori s općim pravom glasa: ** [[Slobodan Milošević]] [[Izbori za predsednika Republike Srbije 1990.|izabran u prvom krugu]] za predsednika Republike ** [[Skupštinski izbori u Srbiji 1990.|Skupštinski izbori]] za 250 poslanika, po većinskom sistemu: [[Socijalistička partija Srbije|SPS]] 46,1% glasova i 194 mesta, [[SPO]] 15,8% glasova i 19 mesta, [[Demokratska stranka (Srbija)|DS]] 7,5% i 7 poslanika; opozicija je u drugom krugu nastupala ujedinjeno. Kosovski Albanci bojkotovali izbore. * 9. 12. - [[Datoteka:Coat of Arms of the Socialist Republic of Montenegro.svg|25px|Grb SR Crne Gore]] Izbori u [[SR Crna Gora|Crnoj Gori]]: [[SK Crne Gore]] osvojio 83 od 125 poslaničkih mesta, Savez reformskih snaga 17 itd. * [[11. 12.]] - U Albaniji, pod pritiskom studentskih demonstracija, legalizovane političke partije, Demokratska partija na čelu sa [[Sali Beriša|Salji Berišom]] osnovana već sutradan. * [[13. 12.]] - Antikomunistički neredi u [[Skadar|Skadru]], [[Kavaja|Kavaji]] i još nekim albanskim mestima. * [[14. 12.]] - U Zagrebu izašao prvi broj tjednika ''[[Globus (hrvatski tjednik)|Globus]]''. * [[15. 12.]] - [[Kirgiska SSR]] proglasila suverenost. * [[16. 12.]] - [[Jean-Bertrand Aristide]] pobedio na predsedničkim izborima u [[Haiti]]ju, valjda prvim poštenim izborima u istoriji zemlje. * [[19. 12.]] - Zatvoreni devizni šalteri [[Ljubljanska banka|Ljubljanske banke]] u Hrvatskoj i BiH (deviza nije bilo ni ranije, sada ni dinarske protivvrednosti).<ref>"Van dežele - blokirani računi", Borba 1990-12-20, str. 14</ref> [[Datoteka:AlijaIzetbegovic1.jpg|mini|130px|[[Alija Izetbegović]]]] * [[20. 12.]] - Prema dogovoru nacionalnih stranaka u BiH: predsednik [[Alija Izetbegović]] (SDA, 1990-98. i 2000.), premijer [[Jure Pelivan]] (HDZ, do 1992.), predsednik Skupštine [[Momčilo Krajišnik]] (SDS, do 1992.). * 20. 12. - Savezna vlada zabranila bankama da prodaju devize, iz zemlje se ne može izneti više od 1000 maraka; devizne rezerve su pale na 8,2 milijarde dolara sa 9,5 milijardi u oktobru<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/12/20/Yugoslavia-restricts-foreign-currency-withdrawals/3251661669200/ Yugoslavia restricts foreign currency withdrawals]. upi.com Archives Dec. 20, 1990</ref>. Dinar više nije konvertibilan, banke više ne isplaćuju deviznu štednju, inflacija 120%<ref>[http://www.nytimes.com/1991/04/20/business/feuds-crippling-yugoslav-economy.html?scp=8&sq=yugoslavia&st=nyt&pagewanted=1 Feuds Crippling Yugoslav Economy], New York Times, April 20, 1991</ref>. Republike su potrošile 16 milijardi dolara više nego što je predviđeno Markovićevom antiinflacionom politikom<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/12/27/Yugoslavia-vice-president-casts-cloud-on-leadership-meeting/4511662274000/ Yugoslavia vice president casts cloud on leadership meeting]. upi.com Archives Dec. 27, 1990</ref> (za plate 3,7 milijarde više<ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/12/28/Yugoslav-government-warns-of-looming-catastrophe/1055662360400/ Yugoslav government warns of looming catastrophe]. upi.com Archives Dec. 28, 1990</ref>). * 20. 12. - Šef [[SSSR|sovjetske]] diplomatije [[Eduard Ševarnadze]], ključna ličnost sovjetskih reformi koje su dovele do okončanja [[hladni rat|"hladnog rata"]], podneo ostavku upozorivši Parlament na opasnost uspostavljanja diktatorskog poretka u zemlji. * 20. 12. - [[Nexhmije Hoxha]] se povukla sa čela Demokratskog fronta, masovne krovne organizacije [[Narodna Republika Albanija|komunističke Albanije]], sutradan je uklonjena Staljinova statua sa [[Skenderbegov trg (Tirana)|Skenderbegovog trga]]. [[Datoteka:Flag of Croatia.svg|mini|250px|Zastava Hrvatske]] * [[21. 12.]] - Zakon o [[Grb Hrvatske|grbu]], [[Zastava Hrvatske|zastavi]] i [[Himna Hrvatske|himni]] Republike Hrvatske, te zastavi i lenti Predsjednika Republike Hrvatske. Izglasan je Ustav. * 21. 12. - Proglašena [[SAO Krajina]] i donet Statut. * Štampa objavljuje da je čehoslovačkim avionom dopremljena velika količina oružja za potrebe Hrvatske. (?) * 21. 12. - Jak zemljotres u severnoj Grčkoj, šteta i u [[Đevđelija|Đevđeliji]]. * 21. 12. - Lančani sudar sa preko 100 vozila na poledici i magli kod Sremske Mitrovice, dvoje poginulih. * [[22. 12.]] - [[Hrvatski sabor]] svečano proglašava [[Ustav Republike Hrvatske]] temeljem koga [[predsjednik Republike Hrvatske|predsjednikom]] s novim, proširenim, ovlastima postaje [[Franjo Tuđman]]. Po Ustavu, Hrvatska je država Hrvata i drugih narodnosti koji u njoj žive. Ističe se pravo na otcepljenje. * 22. 12. - Okončan trust UN za [[Federativne Države Mikronezije]] i [[Maršalovi Otoci|Maršalove Otoke]]. * [[23. 12.]] - [[Datoteka:Ballot.gif|25px]] Referendum o nezavisnosti u Sloveniji, 86% je "za". Savezno predsedništvo i Savezno veće skupštine (bez slovenačkih delegata) su ranije ocenili referendum kao protivustavan. * [[25. 12.]] - [[Tim Berners-Lee]] i [[Robert Cailliau]] ostvarili prvu vezu između [[HTTP]] klijenta i [[server]]a preko interneta. * [[26. 12.]] - Skupština [[Slovenija|Slovenije]] proglasila samostalnost te republike i ovlastila vladu da, ukoliko se u roku od šest meseci ne postigne sporazum o preuređenju Jugoslavije, proglasi nezavisnost Slovenije. [[Datoteka:Manastir Tronoša-proslava 700 godina postojanja 061 (cropped).jpg|mini|100px|[[Amfilohije Radović|Amfilohije]]]] * [[28. 12.]] - "Monetarni udar": Srbija uzima, bez znanja Narodne banke Jugoslavije, dinarsku protivvrednost od 1,4 milijarde dolara iz primarne emisije za plate, penzije i sl. * 28. 12. - Savezna vlada najavljuje devalvaciju dinara i ograničenje javne potrošnje i plata za 1991. * 30. 12. - [[Amfilohije Radović]] ustoličen za mitropolita [[Mitropolija crnogorsko-primorska|crnogorsko-primorskog]] (do 2020). * [[30. 12.]] - [[Gari Kasparov|Kasparov]] odbranio u Lionu titulu svetskog šampiona, pobedio je [[Anatolij Karpov|Karpova]] sa 12½ prema 11½. === Kroz godinu === * [[Demografija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Demografija SFRJ]]: procenjuje se da je ove godine dostignut vrhunac stanovništva: 23.657.623 (na [[Popis stanovništva 1991. u SFRJ|popisu sledeće godine]], pod "kaotičnim" okolnostima, registrovano je 23.528.230). * Početak rada [[HE Pirot]] (80 MW). * Jugoslaviju tokom godine posetilo 9 miliona stranaca, od čega 40% Nemaca, zarađeno 2,7 milijardi dolara, preko 80% u Hrvatskoj<ref>[http://www.nytimes.com/1991/06/06/business/strife-cripples-yugoslavia-s-big-tourist-industry.html?scp=11&sq=yugoslavia&st=nyt Strife Cripples Yugoslavia's Big Tourist Industry], New York Times, June 6, 1991</ref> (2,7 dolara iz 1990. jednako 5,03 dolara iz 2017. prema ''CPI Inflation Calculator''). * Uvođenje višestranačja u nekim zemljama Afrike: Benin, Zair, Gabon, Zelenortska Ostrva, R. Kongo, Mozambik, Niger, Kamerun, Zambija. * Emigracija Jevreja iz SSSR: 228.400 ove godine, od čega 183.400 odlazi u Izrael (daju su različite cifre). == 1990. u temama == * [[Televizija]]. TV Serije: "[[Bolji život]] 2" (1990-91), "[[Jastuk groba mog]]", "Metla bez drške 2", "Agencija Kikom" (TV Beograd); "Neuništivi" (TV Zagreb); "[[Memoari porodice Milić]]", "Praški student" (TV Sarajevo) * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Gluvi barut (film)|Gluvi barut]]", "[[Stela (film, 1990)|Stela]]", "[[Poslednji valcer u Sarajevu]]" (prikazan 2007), "[[Seks — partijski neprijatelj br. 1]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1990.]]). * Neki domaći muzički/glazbeni albumi<ref>[https://www.discogs.com/search/?format_exact=LP&format_exact=Album&year=1990&decade=1990&country_exact=Yugoslavia Explore Yugoslavia LP Album from 1990 on Discogs]. discogs.com (pristup. 25. 7. 2016.)</ref> (→ [[:Kategorija:Albumi 1990.]]): ** Pop/rock: <small>[[Riblja čorba]]</small>: "Koza nostra"; <small>[[Parni valjak]]</small>: "Lovci snova"; <small>[[Prljavo kazalište]]</small>: "Devedeseta"; <small>[[Branimir Štulić]]</small>: "Balegari ne vjeruju sreći"; <small>Merlin</small>: "Peta strana svijeta"; <small>Galija</small>: "Još uvek sanjam (Najveći hitovi)"; <small>[[Oktobar 1864]]</small>: "Crni ples"; <small>[[Dino Dvornik]]</small>: "Jače manijače (EP)" i "Kreativni nered"; <small>[[KUD Idijoti]]</small>: "Bolivia R'N'R" i "Mi smo ovdje samo zbog para"; <small>[[Majke]]</small>: "Razum i bezumlje"; <small>[[Roze poze]]</small>: "Daj gol"; <small>[[Psihomodo pop]]</small>: "Sexy magazin"; <small>[[Snežana Mišković|Viktorija]]</small>: "Ja verujem"; <small>[[U škripcu]]</small>: "Izgleda da mi smo sami"; <small>[[Piloti (grupa)|Piloti]]</small>: "Neka te bog čuva za mene"; <small>[[Kerber (grupa)|Kerber]]</small>: "Peta strana sveta"; <small>[[Dejan Cukić]] i Spori ritam bend</small>: "1991"; ** Zabavni: <small>[[Zdravko Čolić]]</small>: "Da ti kažem šta mi je"; <small>[[Hari Mata Hari]]</small>: "Strah me da te volim"; <small>[[Vlada Divljan|Vlada]] i [[Srđan Gojković|Gile]]</small>: "Rokenrol bukvar"; <small>[[Tajči]]</small>: "Hajde da ludujemo"; ** Folk: <small>[[Lepa Brena]]</small>: "Boli me uvo za sve"; <small>[[Dragana Mirković]]</small>: "Pomisli želju"; <small>[[Svetlana Ražnatović|Svetlana Veličković]] - Ceca</small>: "Pustite me da ga vidim"; <small>[[Miroslav Ilić]]</small>: "Šta će nama tugovanje"; <small>[[Šemsa Suljaković|Šemsa]] i Južni vetar</small>: "Izdali me prijatelji"; <small>[[Toma Zdravković]]</small>: "Kafana je moja istina"; <small>[[Zoran Kalezić]]</small>: "Moj dobri anđele"; <small>[[Vasilija Radojčić]]</small>: "Na uskrs sam se rodila"; <small>[[Najbolji hrvatski tamburaši|Zlatni dukati]]</small>: "Horvatska domovina"; <small>[[Dragan Kojić Keba]]</small>: "Plavo oko plakalo je"; <small>[[Mitar Mirić]]</small>: "Najjači smo, najjači"; ** Debitantski albumi (ne mora biti početak karijere): Roze poze, [[Daleka obala]], [[Mladen Kvesić]], KUD Idijoti, Majke, [[Severina Vučković|Severina]], [[Fantomi (glazbeni sastav)|Fantomi]], [[Dražen Zečić]], [[Regina (bend)|Regina]], [[Obojeni program]], [[Osvajači (grupa)|Osvajači]], [[Saška Karan]]... * Jugoslovenske novčanice iz 1990: <gallery> 50-Dinara-1990.jpg|50 dinara (spomenik) 200-dianara-1990.jpg|200 dinara 100-Dinara-1990f.jpg|100 dinara 50dinara 01.06.1990.jpg|50 dinara (dečak) 10-dinara-1990.jpg|10 dinara ("črvena") 500-Dinara-1990f.jpg|500 dinara (u opticaju 27. 4.<ref>Borba 1990-04-26, str. 1</ref>) 1000-dinara-1990.jpg|1000 dinara </gallery> * Neka vozila uvedena 1990: <gallery> 1993 Renault Clio Baccara 1.8i 3dr.JPG|[[Renault Clio]] I (Evropski auto godine '91) Volvo-940-Sedan.jpg|[[Volvo serije 900]] </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1990.}} === Januar/Siječanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[9. 1.]] - [[Stefana Veljković]], odbojkašica * [[12. 1.]] - [[Nihad Đedović]], bosanskohercegovački košarkaš * [[18. 1.]] - [[Sofija Novoselić]], hrvatska skijašica * [[26. 1.]] - [[Peter Sagan]], slovački biciklista * [[4. 2.]] - [[Nairo Quintana]], kolumbijski biciklista * [[24. 2.]] - [[Bogdan Riznić]], srpski košarkaš * 24. 2. - [[Dino Pešut]], književnik * [[8. 3.]] - [[Petra Kvitová]], teniserka * [[27. 3.]] - [[Kimbra]], novozelandska pevačica * [[2. 4.]] - [[Stipe Čulina]], hrvatski nogometaš * 2. 4. - [[Miralem Pjanić]], fudbaler * [[9. 4.]] - [[Kristen Stewart]], američka glumica * [[15. 4.]] - [[Emma Watson]], glumica * [[19. 4.]] - [[Marko Tomićević]], kajakaš * [[22. 4.]] - [[Luka Ritz]], žrtva zločina († [[2008]]) * [[24. 4.]] - [[Jan Veselý]], češki košarkaš * [[2. 5.]] - [[Ivana Maksimović]], strelac * [[5. 5.]] - [[Ana Šimić]], atletičarka * [[10. 5.]] - [[Ivana Španović]], atletičarka * [[12. 5.]] - [[Jelena Jovanović]], model, pevačica, glumica * [[16. 5.]] - [[Darko Šarović]], atletičar * [[7. 6.]] - [[Iggy Azalea]], pevačica, model * [[19. 6.]] - [[Dušan Svilar]], pevač, zvezda Granda * [[21. 6.]] - [[Sandra Perković]], atletičarka * [[30. 6.]] - [[Jaka Blažič]], košarkaš * 30. 6. - [[Dušan Lajović]], teniser * 30. 6. - [[Sandro Sukno]], vaterpolist === Jul/Srpanj &ndash; Decembar/Prosinac === * [[2. 7.]] - [[Margot Robbie]], glumica * [[6. 7.]] - [[Rafaela Franić]], manekenka * [[11. 7.]] - [[Caroline Wozniacki]], teniserka * [[14. 7.]] - [[Jan Nepomnjašči]], ruski šahista * [[29. 7.]] - [[Ivan Lenđer]], plivač * [[8. 8.]] - [[Brankica Sebastijanović]], glumica * [[10. 8.]] - [[Tatjana Jelača]], srpska atletičarka * [[12. 8.]] - [[Mario Balotelli]], fudbaler * [[15. 8.]] - [[Jennifer Lawrence]], glumica * [[23. 8.]] - [[Čaba Silađi]], plivač * [[28. 8.]] - [[Ivan Vilibor Sinčić]], hrvatski aktivist i političar * [[15. 9.]] - [[Darko Lazović]], fudbaler * [[19. 9.]] - [[Kieran Trippier]], engleski fudbaler * [[27. 9.]] - [[Mirka Vasiljević]], glumica * [[22. 10.]] - [[Tina Blade]], hrvatska pornografska glumica * [[11. 11.]] - [[Tom Dumoulin]], holandski biciklista * [[26. 11.]] - [[Rita Ora]], pevačica * [[30. 11.]] - [[Magnus Carlsen]], svetski prvak u šahu * [[13. 12.]] - [[Stipe Žunić]], bacač kugle * [[26. 12.]] - [[Denis Čerišev]], ruski fudbaler * [[27. 12.]] - [[Miloš Raonić]], kanadski teniser == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1990.}} === Januar/Siječanj === * [[4. 1.]] - [[Harold Eugene Edgerton]], pronalazač stroboskopskog svetla (* [[1903]]) * [[5. 1.]] - [[Arthur Kennedy]], glumac (* [[1914]]) * [[10. 1.]] - [[Lyle R. Wheeler]], filmski art direktor (* [[1905]]) * [[20. 1.]] - [[Barbara Stanwyck]], glumica (* [[1907]]) * [[22. 1.]] - [[Roman Vishniac]], fotograf (* [[1897]]) * [[25. 1.]] - [[Ava Gardner]], glumica (* [[1922]]) * 25. 1. - [[Franjo Nefat]], nekadašnji predsjednik NOO Pule (* [[1908]]) * 25. 1. - [[John Rogers Cox]], slikar (* [[1915]]) * [[26. 1.]] - [[Lewis Mumford]], istoričar, filozof (* [[1895]]) * [[28. 1.]] - [[Tode Čolak]], književnik i profesor (* [[1931]]) * [[30. 1.]] - [[Slobodan Marković (pesnik)|Slobodan Marković]], Libero Markoni, srpski pesnik (* [[1928]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Đuro Basler]], historičar, arheolog (* [[1917]]) * [[4. 2.]] - [[Toma Bebić]], multidisciplinarni umjetnik (* [[1935]]) * [[8. 2.]] - [[Del Shannon]], kantautor (* [[1934]]) * [[12. 2.]] - [[Nenad Radulović]], Neša Leptir, rok muzičar (* [[1959]]) * [[18. 2.]] - [[Josip Gjergja]], bivši hrvatski političar (* [[1911]]) * [[19. 2.]] - [[Otto E. Neugebauer]], matematičar, istoričar nauke (* [[1899]]) * 19. 2. - [[Michael Powell]], filmski režiser (* [[1905]]) * [[24. 2.]] - [[Jure Kaštelan]], hrvatski pjesnik (* [[1919]].) * 24. 2. - [[Sandro Pertini]], bivši predsednik Italije (* [[1896]]) * 24. 2. - [[Malcolm Forbes]], izdavač časopisa ''Forbes'', kolekcionar (* [[1919]]) * 24. 2. - [[Johnnie Ray]], kantautor, pionir roka (* [[1927]]) === Mart/Ožujak === * [[2. 3.]] - [[Boško Šiljegović]], general-pukovnik JNA, narodni heroj (* [[1915]]) * [[4. 3.]] - Nikanor, proiguman manastira Hilandar (* [[1904]]) * [[17. 3.]] - [[Capucine]], francuski model, glumica (* [[1928]]) * [[20. 3.]] - [[Lav Jašin]], sovjetski golman (* [[1929]]) * [[22. 3.]] - [[Gerald Bull]], inženjer dalekometne artiljerije (* [[1928]]) * [[23. 3.]] - [[Andrija Lakonić Laki]] (ubijen), bokser * [[26. 3.]] - [[Halston]], američki modni kreator (* [[1932]]) === April/Travanj === * [[2. 4.]] - [[Momčilo Stevanović]], slikar, kritičar (* [[1903]]) * [[3. 4.]] - [[Sarah Vaughan]], džez-pevačica (* [[1924]]) * [[8. 4.]] - [[Ryan White]], žrtva side (* [[1971]]) * [[11. 4.]] - [[Petar Šimić]], admiral JRM, sekretar SKJ pri JNA (* [[1933]]) * [[15. 4.]] - [[Greta Garbo]], glumica (* [[1905]].) * 15. 4. - [[Pepca Kardelj]], Edvardova udovica (* [[1914]]) * [[21. 4.]] - [[Fejzulah Hadžibajrić]], orijentalista, šejh (* [[1913]]) * [[23. 4.]] - [[Paulette Goddard]], glumica (* [[1910]]) === Maj/Svibanj === * [[3. 5.]] - [[Pimen (patrijarh moskovski)]] (* [[1910]]) * [[7. 5.]] - [[Andrej Karađorđević]], treći sin Aleksandra I (* [[1929]]) * [[16. 5.]] - [[Sammy Davis, Jr.]], plesač, pevač, glumac (* [[1925]]) * 16. 5. - [[Jim Henson]], tvorac Mapeta (* [[1936]]) * 16. 5. - [[Alija Sirotanović]], rudar, junak socijalističkog rada (* [[1914]]) * [[18. 5.]] - [[Jill Ireland]], glumica (* [[1936]]) * [[21. 5.]] - [[Božidar Kovačević (književnik)|Božidar Kovačević]], književnik (* [[1902]]) * [[22. 5.]] - [[Rocky Graziano]], bokser (* [[1919]]) * [[29. 5.]] - [[Branislav Protić]], slikar (* [[1931]]) * [[30. 5.]] - [[Zoran Gavrilović]], srpski književnik i književni kritičar (* [[1926]]) * [[31. 5.]] - [[Dragan Laković]], srpski glumac (* [[1929]]) === Jun/Lipanj === * [[2. 6.]] - [[Rex Harrison]], glumac (* [[1908]]) * [[3. 6.]] - [[Zdenka Zikova]], operska pevačica (* [[1905]]) * [[4. 6.]] - [[Jack Gilford]], glumac (* [[1907]]) * [[5. 6.]] - [[Vasilij Kuznjecov]], sovjetski političar (* [[1901]]) * [[7. 6.]] - [[Petar Šegvić]], veslač, olimpijac (* [[1930]]) * [[11. 6.]] - [[Vaso Čubrilović]], sarajevski zaverenik, srpski istoričar (* [[1897]]) * [[15. 6.]] - [[Đura Mešterović]], učesnik Španskog rata i NOB, general-pukovnik saniteta JNA (* [[1908]]) * [[18. 6.]] - [[Živko Živković (narodni heroj)|Živko Živković]], general-potpukovnik JNA, narodni heroj (* [[1912]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[7. 7.]] - [[Cazuza]], brazilski muzičar (* [[1958]]) * 7. 7. - [[Hugo Makibi Enomiya-Lassalle]], jezuita i zen-majstor (* [[1898]]) * [[13. 7.]] - [[Danilo Damjanović]], general-pukovnik JNA, narodni heroj (* [[1915]]) * [[17. 7.]] - [[Marin Franičević]], pjesnik i povjesničar (* [[1911]]) * [[18. 7.]] - [[Mihajlo Al. Popović]], filmski reditelj, snimatelj, glumac (* [[1908]]) * [[21. 7.]] - [[Sergej Paradžanov]], filmski režiser (* [[1924]]) * [[22. 7.]] - [[Slobodan Glumac]], novinar, prevodilac, osn. TV Novosti (* * 22. 7. - [[Manuel Puig]], argentinski pisac (* [[1932]]) * [[23. 7.]] - [[Kenjiro Takayanagi]], japanski pionir televizije (* [[1899]]) * [[29. 7.]] - [[Bruno Kreisky]], bivši kancelar Austrije (* [[1911]]) === Avgust/August/Kolovoz === * [[1. 8.]] - [[Ervina Dragman]], hrvatska glumica (* [[1908.]]) * [[6. 8.]] - [[Lemuel C. Shepherd, Jr.]], general sa četiri zvezdice marinaca SAD (* [[1896]]) * [[17. 8.]] - [[Pearl Bailey]], glumica, pevačica (* [[1918]]) * [[26. 8.]] - [[Rudolf Marić]], šahista i autor o šahu (* [[1927]]) * 26. 8. - [[Stanko Rakita]], pjesnik za djecu (* [[1930]]) * [[27. 8.]] - [[Stevie Ray Vaughan]], bluz gitarista (* [[1954]]) * [[29. 8.]] - [[Zlatka Radica]], hrvatska operna pjevačica (* [[1904.]]) === Septembar/Rujan === * [[4. 9.]] - [[Irene Dunne]], glumica (* [[1898]]) * [[5. 9.]] - [[Vančo Mihajlov]], vođa VMRO (* [[1896]]) * [[7. 9.]] - [[A. J. P. Taylor]], istoričar (* [[1906]]) * 7. 9. - [[Leo Mirković]], operni pjevač (* [[1904]]) * [[9. 9.]] - [[Samuel Doe]], predsednik Liberije (* [[1951]]) * 9. 9. - [[Nicola Abbagnano]], egzistencijalistički filozof (* [[1901]]) * [[12. 9.]] - [[Marijan Cvetković]], društveno-politički radnik SRH i SFRJ, narodni heroj (* [[1920]]) * rujan - [[Mato Dukovac]], pilot NDH (* [[1918]]) * [[20. 9.]] - [[Slobodan Zrnić]], konstruktor aviona [[IK-3]] (* [[1906]]) * [[21. 9.]] - [[Xu Xiangqian]], maršal NR Kine (* [[1901]]) * [[24. 9.]] - [[Zlata Kolarić-Kišur]], književnica (* [[1894]]) * [[25. 9.]] - [[Vjekoslav Vrančić]], ustaški dužnosnik (* [[1904]]) * [[26. 9.]] - [[Alberto Moravia]], italijanski književnik (* [[1907]]) * [[30. 9.]] - [[Patrick White]], australijski pisac (* [[1912]]) === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Curtis LeMay]], general avijacije SAD (* [[1906]]) * [[3. 10.]] - [[Josip Turčinović]], hrvatski katolički svećenik (* [[1933]].) * 3. 10. - [[Vojo Todorović]] Lerer, učesnik Španskog rata i NOB, general-pukovnik JNA, narodni heroj (* [[1914]]) * 3. 10. - [[Stefano Casiraghi]], suprug princeze Caroline od Monaka (* [[1960]]) * [[4. 10.]] - [[Matija Skurjeni]], naivni slikar (* [[1898]]) * [[6. 10.]] - [[Marija Draženović Đorđević]], prva žena pilot RV NOVJ i JA (* [[1924]]) * [[7. 10.]] - [[Rashid bin Saeed Al Maktoum]], emir Dubaija (* 1912) * [[12. 10.]] - [[Rahman Morina]], društveno-politički radnik SAP Kosova (* [[1943]]) * [[14. 10.]] - [[Leonard Bernstein]], američki kompozitor, dirigent (* [[1918]]) * [[21. 10.]] - [[Dany Chamoun]], libanski političar (* [[1934]]) * [[22. 10.]] - [[Louis Althusser]], marksistički filozof (* [[1918]]) * [[27. 10.]] - [[Salih Behmen]], disident, bivši Mladi musliman (* [[1922]]) === Novembar/Studeni === * [[1. 11.]] - [[Zdenko Strižić]], arhitekt (* [[1902]]) * [[7. 11.]] - [[Lawrence Durrell]], britanski književnik, diplomata (* [[1912]]) * [[11. 11.]] - [[Janis Ricos]], pesnik (* [[1909]]) * [[12. 11.]] - [[Eve Arden]], glumica (* [[1908]]) * [[19. 11.]] - [[Šefik Bešlagić]], kulturni historičar (* [[1908]]) * [[20. 11.]] - [[Momčilo Popadić]], hrvatski pjesnik, novinar (* [[1947]]) * [[23. 11.]] - [[Roald Dahl]], književnik (* [[1916]]) * [[27. 11.]] - [[Simeon Zloković]], episkop gornjokarlovački (* [[1911]]) * [[30. 11.]] - [[Vladimir Dedijer]], istoričar (* [[1914]]) === Decembar/Prosinac === * [[2. 12.]] - [[Aaron Copland]], američki kompozitor i dirigent (* [[1900]]) * 2. 12. - [[Robert Cummings]], glumac (* [[1910]]) * [[7. 12.]] - [[Joan Bennett]], glumica (* [[1910]]) * [[14. 12.]] - [[Friedrich Dürrenmatt]], švajcarcki pisac (* [[1921]]) * [[25. 12.]] - [[Mladen Leskovac]], književnik i akademik (* [[1904]]) === Kroz godinu === * [[Vlado Milošević]], kompozitor i etnomuzikolog (* [[1901]]) * [[Hamdija Čemerlić]], akademik, bivši rektor Univerziteta u Sarajevu (* [[1905]]) * [[Pantelija Jakovljević]], graditelj Đerdapa (* [[1913]]) * [[Živorad Janković]], arhitekta (* [[1924]]) * [[Derviš Sušić]], književnik, novinar (* [[1925]]) == Dani sećanja == * == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Jerome I. Friedman]], [[Henry W. Kendall]] i [[Richard E. Taylor]] (pionirska ispitivanja u vezi dubokog neelastičnog rasejanja elektrona na protonima i vezanim neutronima, što je bilo od suštinskog značaja za razvoj modela [[kvark]]a u čestičnoj fizici) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Elias James Corey]] (razvoj teorije i metodologije [[organska sinteza|organske sinteze]]) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Joseph E. Murray]] i [[E. Donnall Thomas]] (otkrića u vezi [[Transplantacija|transplantacije]] organa i ćelija u lečenju ljudske bolesti) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Octavio Paz]] (za strastveno pisanje sa širokim horizontima, karakterisano senzualnom inteligencijom i humanističkim integritetom) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Mihail Gorbačov]] (vodeća uloga u mirovnom procesu koji danas karakterizuje važne delove međunarodne zajednice) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Harry M. Markowitz]], [[Merton H. Miller]] i [[William F. Sharpe]] (pionirski rad u teoriji [[Finansijska ekonomija|finansijske ekonomike]]) == Literatura == * [http://www.e-novine.com/feljton/27518-Rat-moe-pone.html Rat može da počne (e-novine)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218035123/http://www.e-novine.com/feljton/27518-Rat-moe-pone.html |date=2010-02-18 }} * [http://www.e-novine.com/feed/feljton/32140-Kako-nastao-SDS-Svi-dravu.txt Balkan Bluz (e-novine)] * [http://www.vreme.com/arhiva_html/455/11.html Deset Miloševićevih godina u deset slika (2) (Vreme)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080830043531/http://www.vreme.com/arhiva_html/455/11.html |date=2008-08-30 }} == Povezano == * [[Godišnji kalendar]] - [[Dnevni kalendar]] * [[Hronologija raspada SFRJ]] == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|1990}} [[Kategorija:1990-e]] [[Kategorija:20. vijek|90]] [[Kategorija:Godine]] beaeccc1l0og7jxsb5wktzs76hh3k87 0 3409 42713481 42709066 2026-10-24T21:04:09Z CommonsDelinker 806 Zamjenjujem datoteku Christiaan_Huygens-painting.jpeg datotekom [[:File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg|Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; 42713481 wikitext text/x-wiki [[File:Cloud in the sunlight.jpg|thumb|[[Oblak]] osvetljen [[sunčeva svjetlost|sunčevim svetlom]]]] [[File:Light dispersion conceptual waves350px.gif|thumb|[[Disperzija (optika)|Disperzija]] zraka svetlosti u trouglastoj [[prizma|prizmi]]. [[valna dužina|Duži valovi]] (crveno) i kraći (plavo) se razdvajaju.]] '''Svjetlost''' je [[elektromagnetsko zračenje]] [[Vidljivi spektar|vidljivo]] ljudskom [[oko|oku]]. U proseku, zračenje u rasponu od 380 do 780&nbsp;[[Nanometar|nm]] je vidljivo ljudskom oku u vidu [[spektar boja|spektra boja]], od ljubičaste s najmanjom do crvene s najvećom [[valna dužina|valnom dužinom]].<ref>{{cite book | title = Biology: Concepts and Applications | author = Cecie Starr | publisher = Thomson Brooks/Cole | year = 2005 | isbn = 053446226X | url = http://books.google.com/?id=RtSpGV_Pl_0C&pg=PA94}}</ref> Svjetlost u širem smislu uključuje i [[ultraljubičasto zračenje]] (sa kraćim talasnim dužinama) i [[infracrveno zračenje|infracrveno]] (sa dužim talasnim dužinama).<ref name="Pal2001">{{cite book|last1=Pal|first1=G. K.|last2=Pal|first2=Pravati|title=Textbook of Practical Physiology|url=http://books.google.com/books?id=CcJvIiesqp8C&pg=PA387|accessdate=11 October 2013|edition=1st|year=2001|publisher=Orient Blackswan |location=Chennai |isbn=978-81-250-2021-9 |page=387|chapter=chapter 52|quote=The human eye has the ability to respond to all the wavelengths of light from 400-700 nm. This is called the visible part of the spectrum.}}</ref><ref name="BuserImbert1992">{{cite book|last1=Buser|first1=Pierre A.|last2=Imbert|first2=Michel|title=Vision|url=http://books.google.com/books?id=NSZvt8Ld2-8C&pg=PA50|accessdate=11 October 2013|year=1992|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-02336-8|page=50|quote=Light is a special class of radiant energy embracing wavelengths between 400 and 700 nm (or mμ), or 4000 to 7000 Å.}}</ref> U [[fizika|fizici]] se termin ''svetlost'' ponekad odnosi na elektromagnetnu radijaciju bilo koje talasne dužine, nezavisno od toga da li je vidljiva.<ref>{{Cite book | title = Camera lenses: from box camera to digital | author = Gregory Hallock Smith | publisher = SPIE Press | year = 2006 | isbn = 978-0-8194-6093-6 | page = 4 | url = http://books.google.com/?id=6mb0C0cFCEYC&pg=PA4}}</ref><ref>{{Cite book | title = Comprehensive Physics XII | author = Narinder Kumar | publisher = Laxmi Publications | year = 2008 | isbn = 978-81-7008-592-8 | page = 1416 | url = http://books.google.com/?id=IryMtwHHngIC&pg=PA1416}}</ref> U tom smislu, gama zraci, X-zraci, mikrotalasi i radio talasi su takođe svetlost. Poput svih tipova svetlosti, vidljiva svetlost se emituje i apsorbuje u veoma malim „paketima“ zvanim [[foton]]i, i manifestuje svojstva [[talas]]a i [[Fizika elementarnih čestica|čestica]]. Područje [[fizika|fizike]] koje proučava svojstva svjetlosti naziva se [[optika]]. [[Znanost]] koja proučava interakciju [[elektromagnetsko zračenje|elektromagnetskog zračenja]] i [[materija|materije]] naziva se [[spektroskopija]]. [[Optika atmosfere]] proučava pojave nastale [[Refrakcija|prelamanjem]], [[Refleksija (fizika)|odrazom]] i [[Difrakcija|difrakcijom]] svetla u prirodi, kao što su [[duga]] ili [[polarna svetlost]].<ref>'''optika atmosfere''', [http://www.enciklopedija.hr//natuknica.aspx?ID=45343] "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2014.</ref> == Izvori svetla == {{glavni|Izvori svjetla}} [[File:Night yamagata city 2.jpg|thumb|[[Grad]] osvetljen [[Rasveta|veštačkim svetlom]]]] Pod [[svetlosni izvori|svetlosnim izvorom]] podrazumeva se svako telo koje može emitovati elektromagnetne talase u vidljivom delu spektra. Treba napomenuti da većina njih emituje i talase koji zalaze u susedne oblasti spektra (tj. ultraljubičastu i/ili infracrvenu).<ref>Jugoslav Karamarković, Fizika (str. 122), Univerzitet u Nišu, 2005.</ref> Razlikujemo prirodne (npr. [[zvijezda|zvijezde]]) i umjetne (npr. [[sijalica|sijalice]] ili [[svijeća|svijeće]]) svjetlosne izvore. Po načinu nastanka svjetla, mogu se podijeliti na primarne (termičke) i sekundarne (reakcione) izvore svjetla. Glavni izvor svetlosti na [[Zemlja|Zemlji]] je [[Sunce]]. Sunčeva svetlost pruža energiju koju zelene [[biljka|biljke]] koriste da formiraju [[Ugljeni hidrati|ugljene hidrate]] uglavnom u obliku [[skrob]]a, koji otpušta energiju u živa bića koja ga konzumiraju. Proces [[fotosinteza|fotosinteze]] pruža doslovno svu energiju koju koriste živa bića. Istorijski, još jedan važan izvor svetlosti za ljude je bila [[vatra]], od drevnih ognjišta do kerozinskih lampi. Sa razvojem [[električna struja|električne struje]], električna [[rasveta]] je skoro potpuno zamenilo svetlost vatre. Najčešći izvori svetla su termički; telo na određenoj [[temperatura|temperaturi]] emituje karakteristični [[Spektar zračenja]]. Jednostavni termalni izvor je [[sunčeva svetlost]], odnosno elektromagnetno [[zračenje]] koje emituje [[hromosfera]] [[Sunce|Sunca]] na oko 6.000&nbsp;[[Kelvin]]a, većim delom u [[Vidljivi spektar|vidljivom spektru]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://thulescientific.com/LYNCH%20%26%20Soffer%20OPN%201999.pdf |access-date=2020-08-23 |archive-date=2010-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705070506/http://thulescientific.com/LYNCH%20%26%20Soffer%20OPN%201999.pdf }}</ref> (oko 44% energije sunčeve svetlosti koja doseže do površine Zemlje je vidljivo<ref>{{cite web|url=http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/|title=Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5|accessdate=2009-11-12|archive-date=2019-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512190812/https://rredc.nrel.gov/solar//spectra/am1.5/|url-status=dead}}</ref>). Još jedan primer su [[Električna sijalica|sijalice]], koje emituju samo oko 10% svoje energije u obliku vidljive svetlosti, dok je ostalo infracrveno. Istorijski često korišćen termalni izvor svetla bio je [[plamen]], mada takođe emituje najveći deo zračenja u infracrvenom opsegu, a samo mali deo u [[Vidljivi spektar|vidljivom spektru]]. Pojedine hemikalije proizvode svetlost putem [[Hemoluminiscencija|hemoluminiscencije]], što kod živih bića naziva se [[bioluminiscencija]]. Na primer, [[Svitac|svici]] tako proizvode svetlost. Neke tvari proizvode svetlost kad ozrače se, što zove se [[fluorescencija]]. Neke tvari emituju svetlost nakon što ozrače se, što je poznato kao [[fosforescencija]]. Fosforescentni materijali mogu se pobuditi i bombardovanjem subatomskim česticama. Taj mehanizam se koristi u [[katodna cev|katodnim cevima]] [[televizor]]a i [[računarski monitor|monitora]]. == Svojstva svetlosti == {{main|Optika}} [[File:Chicago Union Station 1943.jpg|thumb|Chicago Union Station 1943]] Svetlost istovremeno ispoljava [[Čestično-valni dualizam|osobine talasa i čestica]]. Svetlosna čestica je [[foton]]. Svjetlost se od izvora na sve strane rasprostire pravolinijski. Pravci rasprostiranja svjetlosti nazivaju se svjetlosne zrake. Osnovne su pojave vezane uz širenje svjetlosti: [[odraz]], [[prelamanje]], [[difrakcija]] (ogib), [[interferencija]] i [[polarizacija svjetlosti]]. Refleksija i refrakcija nastaju kada zrake svjetlosti stignu na granicu dvaju optičkih sredstava različite gustoće. Tada se dio svjetlosti reflektira, a dio lomi po zakonima refleksije i loma. Ogib je odstupanje od ravnocrtnoga širenja svjetlosti kada ona naiđe na zapreku, dok se interferencijom, koja nastaje kombinacijom svjetlosnih valova iz dvaju izvora, stvaraju tamnije i svjetlije plohe. Polarizacija svjetlosti je uređenje titranja električnoga i magnetskoga polja koje nastaje međudjelovanjem svjetlosti i tvari: refleksijom, [[dvolom]]om ili [[Disperzija (optika)|rasipanjem]]. === Fotometrijska svojstva === {{main|Fotometrija (optika)}} [[Fotometrija]] je grana [[optika|optike]] koja se bavi [[mjerenje]]m svojstava [[svjetlost]]i, u smislu njenog ''doživljenog'' sjaja u ljudskom oku.<ref name="isbn0-07-047974-7">{{Cite book |last=Bass|first=Michael| title = Handbook of optics | publisher = McGraw-Hill | location = New York |year=1995|pages=| isbn = 0-07-047974-7 | oclc = | doi = | accessdate = }}</ref> Sedam osnovnih fotometrijskih [[fizikalna veličina|veličina]] opisuje svojstva svjetlosti: {| class="wikitable float-right" |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2" | Veličina ! colspan="2" | [[Mjerna jedinica]] |- | [[Svjetlosna energija|Energija]] ili [[količina svjetlosti]] || ''Q_s'' || lumen sekunda || lm⋅s |- | [[Svjetlosni tok]] ili [[luminacijski fluks|fluks]] || ''Φ_s'' || lumen (cd⋅[[Steradijan|sr]]) || lm |- | [[Intenzitet svjetlosti|Intenzitet]] ili [[jačina svetla]] || ''I_s'' || [[kandela]] (lm/sr) || cd |- | [[Svjetloća]] ili [[luminancija]] || ''L_s'' || kandela po [[Četvorni metar|četvornom metru]] || cd/m² |- | [[Osvetljenost]] ili [[iluminacija]] || ''E_s'' || [[luks]] (lm/m²) || lx |- | [[Ekspozicija]] ili [[izloženost svjetlosti]] || ''H_s'' || luks sekunda || lx⋅s |- | [[Svjetlosna učinkovitost]] ili [[luminacijska efektnost|efektnost]] || ''η'' || lumen po [[vat]]u || lm/W |} === Brzina svetlosti === {{main|Brzina svjetlosti}} [[datoteka:Sun to Earth.JPG|mini|desno|[[Sunčeva svjetlost|Sunčevoj svjetlosti]] je potrebno 8 [[minuta]] i 19 [[sekunda|sekundi]] da stigne do [[Zemlja|Zemlje]] (udaljenost od 150 milijuna [[kilometar|km]]).]] [[Brzina svetlosti]], koja u [[vakuum]]u iznosi 299.792.458 metra u sekundi, jedna je od fundamentalnih [[Matematička konstanta|konstanti]] prirode. Za svetlost, kao i sve tipove elektromagnetne radijacije, je eksperimentalno utvrđeno da se uvek kreću tom brzinom u praznom prostoru. Svjetlost se širi konačnom brzinom ''c'', koja u [[vakuum]]u iznosi: :<math> c \,=\, 299\,\,792\,\,458\ \,m/s\,</math> Obzirom da je svetlost vid elektromagnetnog zračenja, njena brzina zavisi od [[dielektrična konstanta|električnih]] i [[permeabilnost (elektromagnetizam)|magnetnih]] svojstava sredine kroz koju se kreće.<ref>{{cite web|title=How is the speed of light measured? | url = http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/measure_c.html |url-status=dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150821181850/http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/measure_c.html | archivedate=21. 8. 2015 }}</ref> U prozirnim materijalima brzina svjetlosti je manja i mijenja u omjeru: :<math> c_{mat} ={c \over n} </math> gdje je: ''n'' - [[indeks loma]] za određeni [[materijal]]. Indeks loma ovisi o [[frekvencija|frekvenciji]] svjetlosti i uvijek je veći od jedinice. Prema [[Teorija relativnosti|relativističkoj fizici]], brzina svjetlosti u vakuumu univerzalna je [[konstanta]], jednaka u svim sustavima, bez obzira na njihovu relativnu brzinu. Ona je ujedno najveća moguća brzina širenja [[signal]]a.<ref>'''svjetlost''', [http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=59121] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107023328/http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=59121 |date=2017-11-07 }} "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2017.</ref> Prvu poznatu naučnu metodu za merenje brzine svetla izveo je danski astronom [[Ole Kristensen Remer]] [[1675]]. godine. === Svetlosni pritisak === {{Main|Radijacioni pritisak}} Svetlost vrši fizički pritisak na objekte na svom putu. Ovaj fenomen se može izvesti iz Maksvelovih jednačina, mada se može jednostavnije objasniti čestičnom prirodom svetlosti: fotoni se sudaraju sa materijom i prenose svoj [[momenat]]. Tlak svetlosti je jednak snazi svetlosnog zraka podeljenoj sa ''[[Brzina svetlosti|c]]'', brzinom svetlosti.{{nbsp}} Usled velike magnitude brzine ''c'', efekat pritiska svetlosti je zanemarljiv u kontekstu svakodnevnih objekata.{{nbsp}} Na primer, [[laserski pointer]] snage jednog [[watt|milivata]] vrši silu od oko 3,3 [[Njutn|piko njutna]] na osvetljeni objekat; stoga je u principu moguće podignuti novčič od jedne [[Centa (SAD)|US cente]] pomoću laserskih pointera, ali je za to neophodno upotrebiti oko 30 milijardi pointera snage 1&nbsp;mW.<ref>{{cite journal|last=Tang|first=Hong|title=May The Force of Light Be With You|url=https://archive.org/details/sim_ieee-spectrum_2009-10_46_10/page/46|journal=IEEE Spectrum|date=1 October 2009|volume=46 |issue=10|pages=46–51 |doi=10.1109/MSPEC.2009.5268000 |issn=0018-9235 }}</ref>{{nbsp}} Za razliku od toga, u aplikacijama na [[nanometar]]skoj skali, kao što su [[nanoelektromehanički sistem]]i (NEMS), efekat pritiska svetla može da bude značajan, i stoga se istražuje moguća eksploatacija pritiska svetlosti kao pogonske sile NEMS mehanizama i fizičkih prekidača nanometarske veličine u integrisanim kolima.<ref>See, for example, [http://www.eng.yale.edu/tanglab/research.htm nano-opto-mechanical systems research at Yale University].</ref> Na većim razmerama, pritisak svetlosti može da uzrokuje ubrzavanje obrtanja [[asteroid]]a,<ref>{{cite web| url = http://discovermagazine.com/2004/feb/asteroids-get-spun-by-the-sun/ | title = Asteroids Get Spun By the Sun | author = Kathy A. | work = Discover Magazine | date = 2004-02-05}}</ref> putem delovanja na njihove iregularne oblike poput lopatica na [[vetrenjača|vetrenjači]].{{nbsp}} Mogućnost pravljenja [[Sunčeva jedrilica|solarnih jedara]] koja bi pokretala svemirske brodove se takođe istražuje.<ref>{{cite web | url = http://www.nasa.gov/vision/universe/roboticexplorers/solar_sails.html | title = Solar Sails Could Send Spacecraft 'Sailing' Through Space | work = [[NASA]] | date = 2004-08-31 | access-date = 2015-05-06 | archive-date = 2012-10-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121021035846/http://www.nasa.gov/vision/universe/roboticexplorers/solar_sails.html }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.nasa.gov/centers/marshall/news/news/releases/2004/04-208.html | title = NASA team successfully deploys two solar sail systems | work = NASA | date = 2004-08-09 | access-date = 2015-05-06 | archive-date = 2012-06-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120614013757/http://www.nasa.gov/centers/marshall/news/news/releases/2004/04-208.html }}</ref> === Spektar boja === {{main|Vidljivi spektar}} {| style="float:right; background:#fff; border-style:solid; border-width:2px; border-color:#0095b6; margin-left:10px; padding:8px;" ! colspan="2" style="background:#333;" | [[Datoteka:spectrum4websiteEval.png|centar|250px]] |- ![[ljubičasta]] |380–450&nbsp;nm |- ![[plava]] |450–495&nbsp;nm |- ![[zelena]] |495–570&nbsp;nm |- ![[žuta]] |570–590&nbsp;nm |- ![[narandžasta]] |590–620&nbsp;nm |- ![[crvena]] |620–750&nbsp;nm |} Ljudsko oko reaguje samo na vrlo ograničeni raspon talasanih dužina, na [[vidljivi spektar]]. Međutim, ono odlično raspoznaje i vrlo male razlike unutar tog raspona. Te male razlike nazivamo [[boja|boje]]. Vidljiv spektar se sastoji od šest čistih boja: * [[ljubičasta]] (najveća frekvencija, najkraća talasna dužina) * [[plava]] * [[zelena]] * [[žuta]] * [[narandžasta]] * [[crvena]] (najniža frekvencija, najduža talasna dužina) Spektar ne sadrži sve [[Boja|boje]] koje ljudi mogu razlikovati. Na primer, boje poput [[Ružičasta boja|ružičaste]] ili [[Magenta (boja)|magente]] nedostaju, jer se mogu načiniti samo iz mešavine više valnih dužina. Boje koje sadrže samo jednu valnu dužinu se nazivaju čistim ili [[Spectral color|spektralnim]]. [[Bijelo|Bijela]] svjetlost sastavljena je od svih boja vidljivog spektra. U praksi, boja nekog tijela je [[frekvencija]] elektromagnetnog zračenja koju tijelo reflektuje. Bijelim izgleda tijelo koje jednako reflektuje čitav vidljivi spektar. [[Crno|Crnim]] izgleda tijelo koje potpuno apsorbuje čitav spektar. Crna boja nije boja već odsustvo boje. Ljudski mozak ne prima nikakav signal prilikom gledanja u crnu boju. [[Vegetacija]] apsorbira crvenu i plavu svjetlost, a reflektuje zelenu, pa nam zato [[biljke]] izgledaju zeleno. Isto tako, ruža upija sve boje osim crvene, a samo crvenu reflektuje. Sve boje koje vidimo na [[Zemlja|Zemlji]] su samo talasne dužine sunčeve svjetlosti koje se reflektuju. Kraće se valne dužine učinkovitije šire po [[zrak]]u nego duže. Nebo je plavo zato jer se kratke talasne dužine (plava) najbolje šire. Prema aditivnom principu, sve boje su kombanacije RGB ({{jez-engl|red, green, blue}} - crveno, zeleno, plavo), znači da je moguće svaku boju napraviti njihovom kombinacijom. === Doplerov efekat === {{Glavni|Doplerov efekat}} [[File:Dopplerfrequenz.gif|thumb|250px|Animacija prikazuje kako Doplerov efekat utiče na zvuk kola u pokretu.]] [[Doplerov efekat]] je promena [[učestalost]]i vala u odnosu na posmatrača, koji se kreće relativno na njegov izvor.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> Ako rastojanje između prijemnika i predajnika se smanjuje, frekvencija raste, a ako rastojanje između prijemnika i predajnika raste, frekvencija opada. Na primer, Doplerov efekat možemo primetiti u prometu: sirena vozila dok nam se približava drugačija je od one koju čujemo dok se od nas odaljava. Izuzetno je značajna primena Doplerovog efekta u [[astronomija|astronomiji]], [[astrofizika|astrofizici]], [[medicina|medicini]]. U [[astronomija|astronomiji]] se primjenom Dopplerova učinka mjeri brzina radijalnoga gibanja nebeskih tijela (na primjer male promjene brzine [[zvijezda]] pod utjecajem [[planet]]a, brzine gibanja galaktika) ili njihovih dijelova (brzina rotacije, brzina pulsiranja). U [[promet]]u se s pomoću Dopplerova učinka i [[radar]]a može odrediti brzina kretanja [[vozila]]; u [[medicina|medicini]], brzina [[protok]]a [[krv]]i ([[ehosonografija]]).<ref>'''Dopplerov efekt''', [http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=15974] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805200836/https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=15974 |date=2020-08-05 }} "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2016.</ref> == Teorije o naravi svetlosti == Teorije o naravi svjetlosti razvijale su se i mijenjale kako su se otkrivala njezina svojstva. Proučavanje prirodnih fenomena, kao što su [[duga]] i [[polarna svjetlost]], nude mnoštvo nagoveštaja o naravi svetlosti. === Čestična teorija === {{glavni|Korpuskularna teorija svetla}} Korpuskularna ili [[čestična teorija svetla]] se zasniva na pretpostavci da se svjetlost sastoji od roja sitnih [[čestica]] koje se gibaju nekom [[brzina|brzinom]]. U većini teorija razrađenih do [[18. vek|XVIII veka]], svetlost je posmatrana kao mnoštvo čestica. Jedna od prvih teorija te vrste bila je izložena u „[[Knjiga o optici|Knjizi o optici]]“ [[Ibn Al Hajtam|Ibna al Hajtama]] [[1021]]. godine. U njoj je taj naučnik posmatrao [[svetlosni zrak]] u vidu niza malenih čestica koje ne poseduju nikakva kvalitativna čestična svojstva osim energije.<ref name=Rashed> {{Cite journal |last=Rashed |first=R. |year=2007 |title=The Celestial Kinematics of Ibn al-Haytham |journal=Arabic Sciences and Philosophy |volume=17 |issue=1|pages=7-55 [19] |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0957423907000355 |quote= U njegovoj optici se „najmanje čestice svetlosti“, kako ih je nazivao, karakterišu samo onim svojstvima koja mogu biti geometrijski opisana i eksperimentalno proverena; one imaju nedostatak svih vidljivih osobina, ali poseduju energiju}} {{en}}</ref> Zastupao ju je i [[Isaac Newton]] [[1672]]. kako bi objasnio ravnocrtno gibanje svjetlosti te pojave loma svjetlosti ([[refrakcija]]) i odbijanja svjetlosti ([[refleksija]]).<ref>'''korpuskularna teorija''', [http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=33261] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805125429/https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=33261 |date=2020-08-05 }} "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2016.</ref> === Valna teorija === [[File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|[[Christiaan Huygens]].]] Newtonov autoritet zasjenio je gotovo istodobnu teoriju [[Christiaan Huygens|C. Huygensa]] koja je svjetlosne pojave opisala s pomoću valnoga gibanja hipotetičnoga savršeno [[elastičnost|elastičnoga]] sredstva. [[Ole Rømer]] je bio danski astronom koji je 1676. prvi izmjerio brzinu svjetlosti. Početkom 19. stoljeća otkrivene su [[Interferencija valova|interferencija]] i [[ogib]] ([[difrakcija]]) svjetlosti ([[Thomas Young|T. Young]]; [[Augustin Jean Fresnel|A. J. Fresnel]]), a valna je teorija svjetlosti u nešto izmijenjenom obliku opet vraćena jer su se te pojave mogle objasniti samo pretpostavkom o valnoj naravi svjetlosti. Mjerenjem brzine širenja svjetlosti u različitim prozirnim sredstvima (1849.) ustanovljeno da se brzina svetlosti mijenja suprotno Newtonovim predviđanjima. Jedino je ostalo otvoreno pitanje hipotetičnoga sredstva, etera, kojim se valovi svjetlosti šire. [[Etar (fizika)|Eter]] je morao biti bez mase, a ipak imati savršena elastična svojstva. === Elektromagnetni val === {{glavni|Elektromagnetsko zračenje}} Otkriće [[polarizacija svjetlosti|polarizacije svjetlosti]] uputilo je na vezu između svjetlosti i [[Elektromagnetizam|elektromagnetskih pojava]]. Elektromagnetska teorija svjetlosti [[James Clerk Maxwell|J. C. Maxwella]] (1873.) objasnila je sve do tada poznate pojave. Po toj teoriji, svjetlost je [[elektromagnetski val]] vrlo visoke [[frekvencija|frekvencije]], koji [[titranje|titra]] okomito na smjer vlastitoga širenja. Pokusi [[Heinrich Rudolf Hertz|H. R. Hertza]] (1886.) pokazali su ispravnost Maxwellove teorije. Elektromagnetno zračenje možemo predstaviti kao roj čestica koje se nazivaju [[foton]]i. Svaki foton nosi određenu količinu [[energija|energije]]. [[elektromagnetni spektar|Spektar]] elektromagnetnog zračenja uključuje: [[radioval]]ove, [[mikroval]]ove, [[infracrveno zračenje]], [[vidljivo zračenje]] (svjetlost), [[ultraljubičasto zračenje]], [[rendgensko zračenje]] (X-zrake) i [[gama zračenje]] (γ-zrake). Elektromagnetna zračenja se razlikuju jedino [[frekvencija|frekvencijom]]. Svjetlost manje [[Svjetlosna energija|energije]] ima manju frekvenciju i veću [[valna dužina|valnu dužinu]], a ona s više energije veću frekvenciju i manju valnu dužinu. Valna dužina svetlosti je povezana sa frekvencijom preko konstante brzine: <math>c = \lambda \cdot f</math> Pri čemu su: : <math>c</math> - [[brzina svetlosti]] : <math>\lambda</math> - [[valna dužina]] : <math>f</math> - [[frekvencija]] [[1887]]. godine [[Michelson–Morleyjev eksperiment]] je obesnažio stoljetnu teoriju o postojanju etera i pridonio spoznaji kako je brzina svjetlosti univerzalna [[konstanta]]. === Valno-čestični dualizam === {{glavni|Valno-čestični dualizam}} [[File:Albert Einstein Head cleaned.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] 1947]] [[Wilhelm Hallwachs|W. Hallwachs]] (1888.) otkrio je da svjetlost, kada pada na [[metal]], izbacuje [[elektron]]e iz njihovih stacionarnih stanja na površini metala. [[Philipp Lenard|P. Lenard]] ustanovio je da se zakoni [[Fotoelektrični učinak|fotoelektričnog učinka]] ne mogu uskladiti s načelima valne teorije. Suprotno valnoj teoriji, energija izbačenih elektrona bila je neovisna o [[Svjetlosna jakost|svjetlosnoj jakosti]], a razmjerna frekvenciji svjetlosti. [[Albert Einstein|A. Einstein]] (1905.) ponovno je postavio teoriju svjetlosti na korpuskularne temelje. Prema Einsteinu, svjetlost je roj [[čestica]], [[foton]]a, kojih je [[energija]] dana [[Max Planck|Planckovim]] izrazom: :<math>E = h \cdot \nu </math> gdje je: ''h'' - [[Planckova konstanta]], a ''ν'' - [[frekvencija]]. Fotoni su čestice svjetlosti kojima je [[masa]] mirovanja nula, a šire se brzinom svjetlosti. [[Kvantna teorija]] objašnjava dualističku [[Valno-čestični dualizam|valno-čestičnu]] narav svjetlosti, koja se nedvojbeno pokazuje u pojavama interferencije i fotoelektričnog učinka. Po toj teoriji, svjetlost nastaje kvantnim prijelazima elektrona iz jednog energetskoga stanja u [[atom]]u (ili u [[kristalna rešetka|kristalnoj rešetki]]) u drugo. Elektroni su u atomima raspoređeni po stanjima određene energije (kvantna stanja) i dok se nalaze u tim stanjima, ne emitiraju energiju. Pri prijelazu elektrona u kvantno stanje niže energije, razlika u energiji emitira se kao kvant elektromagnetskoga zračenja. Vrsta emitiranoga [[zračenje|zračenja]] ovisi o razlici energije početnog i konačnoga stanja. Ako je razlika tolika da se frekvencija zračenja nalazi između 4∙10¹⁴ i 8∙10¹⁴ [[Hz]], emitirana energija ima oblik vidljive svjetlosti. Na isti način objašnjava se i [[apsorpcija svjetlosti]]: kvant svjetlosti, predajući svoju energiju elektronu, prebacuje ga iz stanja niže u stanje više energije. Kako su samo neka energetska stanja u atomu moguća, jasno je da će svako [[Tijelo (fizika)|tijelo]] apsorbirati upravo one frekvencije koje i samo emitira. Tako emitirani kvant energije širi se prostorom u obliku elektromagnetskoga vala. U kvantnoj teoriji svjetlosti procesi emisije i apsorpcije svjetlosti tumače se korpuskularno, dok se širenje svjetlosti i pojave povezane s time tumače valnom teorijom svjetlosti. [[Valno-čestični dualizam]] proširen je i na [[tvar]] i temelj je shvaćanja [[priroda|prirode]]. == Svetlost u filozofiji == U [[Srednjovjekovna filozofija|srednjevekovnoj filozofiji]], svetlost je često poistovećivana sa [[bog]]om. Za [[Avgustin]]a, bog je "inteligibilna svetlost", koja osvetljava ljudsku dušu.<ref>Frederik Koplston, Srednjovekovna filozofija (str. 68), Beograd, 1989.</ref> Kao što sunčeva svetlost čini predmete vidljivim za oko, tako božanska svetlost čini večne istine vidljivim za duh. Po njemu, prirodna svetlost razuma znači učestvovati u toj božanskoj svetlosti.<ref>Frederik Koplston, Srednjovekovna filozofija (str. 69), Beograd, 1989.</ref> Prema [[Pseudo-Dionisije Areopagit|pseudo-Dionisiju]], bog "jeste preobilan izvor i konačna svrha stvaranja", iz kojeg "dolazi svetlost koja je lik dobra". Stoga se dobro opisuje imenom svetlost, budući praoblik onog što se otkriva u liku.<ref>Frederik Koplston, Srednjovekovna filozofija (str. 96), Beograd, 1989.</ref> U filozofiji [[Robert Grosseteste|Roberta Grossetestea]] središnja je ideja svetlosti. Po njemu je svetlost prva telesna forma. Ona se spaja sa materijom (aristotelskom prvom materijom) i konstituiše jednostavnu supstanciju bez dimenzija. Po njemu, svetlost jeste prva telesna forma, usled svoje prirode da se rasprostore, budući da bi za prvu telesnu formu ne bi bilo moguće da preko druge forme dovede do prostiranja. Štaviše, svetlost je najuzvišenija od svih formi i najviše slična umu.<ref name="Frederik Koplston 1989">Frederik Koplston, Srednjovekovna filozofija (str. 236), Beograd, 1989.</ref> Svetlost se rasprostire u svim pravcima, "sferično", formirajući najudaljeniju sveru, nebeski svod na najudaljenijoj tački svog prostiranja, i ta sfera se prosto sastoji iz svetlosti i prve materije. To rasprostiranje se dešava samoumnožavanjem i rađanjem svetlosti.<ref name="Frederik Koplston 1989"/> Po [[Bonaventura|Bonaventuri]], u telesnim tvorevinama postoji jedna supstancijalna forma koju imaju sva tela, a to je svetlost. Svetlost je, po njegovim mišljenju, telesna.<ref>Frederik Koplston, Srednjovekovna filozofija (str. 279), Beograd, 1989.</ref> Mada je božanska svetlost tako duboko u nama, ona je nevidljiva: mi možemo zaključiti o njenom prisustvu samo na osnovu posmatranja njenih učiniaka.<ref>Frederik Koplston, Srednjovekovna filozofija (str. 292), Beograd, 1989.</ref> [[Roger Bacon]] u IV tomu svog kapitalnog dela ''[[Opus Majus]]'' posvećuje značajnu pažnju prirodnim naukama, te piše o fizičkim svojstvima svetlosti i njenom širenju, odbijanju i prelamanju.<ref>Frederik Koplston, Srednjovekovna filozofija (str. 438), Beograd, 1989.</ref> U petom tomu piše o optici, strukturi oka, te osnovnim zakonima viđenja. ==Izvori== {{izvori|2}} == Povezano == * [[Foton]] * [[Brzina svetlosti]] * [[Sunčeva svetlost]] * [[Vidljivi spektar]] == Vanjske veze == {{Commonscat|Light}} * [http://analogija.com/strane/svetlost.html Svetlost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818152431/http://analogija.com/strane/svetlost.html |date=2014-08-18 }} * [https://fizikica.wordpress.com/category/dvojna-priroda-svetlosti/ O svetlosti i njenoj dvojnoj prirodi] {{Historija fizike}} [[Kategorija:Optika]] [[Kategorija:Elektromagnetna radijacija]] [[Kategorija:Svetlost]] 4dqn02x968zhpqd7ib2508nhusfwq6d 0 7116 42713574 42683268 2026-10-25T10:42:37Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713574 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = Seoul | vrsta = Grad | službeni_naziv = 서울특별시 (hangul)<br>서울特別市 (hanja) | slogan = | slika = Seoul_sykline.jpg | opis_slike = Pogled na Seoul | veličina_slike = | zastava = | simbol = Logo of Seoul, South Korea.svg | država = Južna Koreja | regija = Područje glavnog grada Seoula | općina = | nadmorska_visina = 10 | širina_stepeni = 37| širina_minuta = 34 | širina_sekundi = 0| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 126| dužina_minuta = 58| dužina_sekundi = 0| dužina_IZ = E | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_metro = 605.52 | površina_jedinica = | stanovništvo = | stanovništvo_urban = 10140000 | stanovništvo_metro = 25620000 | stanovništvo godina = | stanovništvo općina godina = | stanovništvo procjena godina = | stanovništvo_urban_gustoća = 17000 | gustoća općina = | gradonačelnik = Park Won-soon | gradonačelnik stranka = | poštanski_broj = 100-011 (Jung-gu)<br>158-871 (Yangcheon-gu) | pozivni broj = + 82 2 | autooznaka = | karta = <!--South Korea location map.svg --> | karta_lokacija = Južna Koreja | vremenska_zona = | utc_odstupanje = +9 | vremenska_zona_DST = | web_stranica = [http://english.seoul.go.kr/ seoul.go.kr] | bilješka = }} '''Seoul''' ({{Jez-kor|서울}} {{Audio|Ko-Seoul.ogg|slušaj}} {{IPA|sʌ.ul}}) jeste [[glavni grad]] [[Južna Koreja|Južne Koreje]] i jedan od najnaseljenijih gradova na svijetu. Nalazi se u sjeverozapadnom dijelu zemlje na [[Rijeka (vodotok)|rijeci]] [[Han (rijeka u Koreji)|Han]]. Službeno ime grada je "Posebni grad Seoul" ({{Jez-kor|서울특별시}} , Seoul Teukbyeolsi). Ovo ime zasniva se na činjenici da je glavni grad te da je upravno-politički ujedno i [[Provincije Južne Koreje|korejska provincija]]. Već od 18. vijeka p. n. e. do 475. godine Seoul je bio historijski glavni grad kraljevstva [[Baekje]]. Od 1394. do 1910. bio je glavni grad carstva [[Joseon]] i [[Korejsko carstvo|Korejskog carstva]]. Za glavni grad Koreje proglašen je 1945. Po bivšem [[Ustav Sjeverne Koreje|Ustavu Sjeverne Koreje]], Seoul je pravno bio i glavni grad [[Sjeverna Koreja|Sjeverne Koreje]], sve do promjene Ustava 1972. kada je [[Pyongyang]], grad u kojem je sjevernokorejsko vodstvo imalo privremeno sjedište nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], proglašen glavnim gradom. Broj stanovnika Seoula kreće se oko 9,8 miliona (2010). Osim toga, grad je sjedište [[Metropolitansko područje|metopolitanskog područja]] [[Sudogwon]] ({{Kor|수도권|首都圈}}). Ovom području pripadaju, između ostalih, i višemilionski gradovi [[Incheon]] i [[Suwon]] i u njemu živi 23,8 miliona ljudi, što predstavlja 48,6% od ukupnog broja stanovnika Južne Koreje.<ref>Statistics Korea: [http://kostat.go.kr/portal/korea/kor_nw/2/9/2/index.board?bmode=download&bSeq=&aSeq=249070&ord=2 Popis stanovništva 2010.]</ref> [[Sudogwon]] je nakon [[Metropolitansko područje|metropolitanskog područja]] [[Tokio-Yokohama]] drugo najveće takvo područje na svijetu. Zbog nedovoljne definicije područja i nepoznatog broja stanovnika, područja [[Mexico City]]ja, [[New York City|New Yorka]] i [[São Paulo|São Paula]] neznatno se razlikuju te se Sudogwon smatra drugim najvećim regionom na svijetu. Seoul je [[politika|politički]], [[kultura|kulturni]], [[obrazovanje|obrazovni]], [[društvo|društveni]] i [[ekonomija|ekonomski]] centar Južne Koreje. Jedan je od centara međunarodnog biznisa, finansija, multinacionalnih korporacija i svjetskih organizacija. Danas je jedan od najočitijih simbola korejske privrede ("Čudo na rijeci Han"). Bio je domaćin većih svjetskih [[sport]]skih takmičenja: [[Azijske igre|Azijskih igara]] [[Azijske igre 1988.|1988]], [[OI 1988.|Ljetnih olimpijskih igara 1988.]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2002.|Svjetskog nogometnog prvenstva 2002.]] U Seoulu je 2010. održan [[Samit G-20 2010.|samit G-20]], a grad je proglašen [[UNESCO]]-vim [[UNESCO-ov grad dizajna|gradom dizajna]] ({{en|UNESCO City of Design}}). == [[Etimologija]] == Seoul je u prošlosti bio poznat pod raznim imenima: za vrijeme kraljevstva [[Baekje]] nosio je ime ''[[Wiryeseong]]'' ({{Kor|례성|慰 禮 城|}}), ''Hanju'' ({{Kor|한주|漢 州|}}) za vrijeme [[dinastija|dinastije]] [[Silla]], ''Namgyeong'' ({{Kor|남경|南京|}}) za vrijeme dinastije [[Goryeo]], ''Hanseong'' ({{Kor|한성|漢城|}}) za vladavine dinastije [[Baekje]] i [[Joseon]], ''Hanyang'' ({{Kor|한양|漢陽|}}) za vrijeme dinastije [[Joseon]], ''Gyeongseong'' ({{Kor|경성| 京城|}}) u vremenu [[Japanska okupacija Koreje|japanske okupacije Koreje]]. Današnje ime Seoul navodno vuče korijene iz korejske riječi koja znači "glavni grad" ({{Kor|라벌|徐 羅 伐|Seorabeol}}), a koja se prvobitno odnosila na [[Gyeongju]], glavni grada carstva [[Silla]]. Za razliku od ostalih imena gradova u Koreji, Seoul nema odgovarajući simbol u [[Hanja]] abecedi. Korejska je vlada 18. januara 2005. promijenila zvanično kinesko ime ''Hanseong'' ({{Kin|汉城|漢城 |Hancheng}}) u ''Shou'er'' ({{Kin|首 尔|首 爾|Shǒu'ěr}}). == Geografija == === Položaj === [[Datoteka:Aerial view of Seoul 1.jpg|mini|350px|Pogled na Seoul]] Seoul se nalazi na [[sjeverozapad]]u zemlje, južno od [[Korejska demilitarizirana zona|Korejske demilitarizirane zone]], na rijeci [[Han (rijeka)|Han]] i nadmorskoj visini od 87 m. Središte grada okruženo je mnogobrojnim [[brdo|brdima]], a u samom centru nalazi se brdo [[Namsan (Seoul)|Namsan]] ({{Kor|남산|南山|}}) (''Južno brdo'') s [[televizija|televizijskim]] tornjem i žičarom. Brdo [[Bukhansan]] nalazi se [[sjever]]no od grada, a na [[jugoistok]]u je [[tvrđava]] [[Namhansanseong]] i bivša [[prijestonica]] dinastije Joseon. U okolnim [[dolina]]ma nalaze se mnogobrojna manja [[selo|sela]] sa [[Budizam|budističkim]] samostanima. Južno od Seoula nalazi se brdo [[Gwanaksan]], koje je poznato mjesto za izlete i odmor. 56&nbsp;km sjeverno od Seoula nalazi se grad [[Panmunjeom]] i [[granica]] između dviju Koreja koja ide [[38. paralela (sjever)|38.&nbsp;paralelom]]. U gradu je 27.&nbsp;jula 1953. potpisano primirje između zaraćenih strana u [[Korejski rat|Korejskom ratu]]. === Hidrografija === [[Datoteka:Seoul from the sky.jpg|mini|350px||Mostovi na rijeci Han]] Rijeka Han protječe kroz Seoul od [[istok]]a prema [[zapad]]u, formirajući svoj tok u obliku slova W, 40&nbsp;km prije [[ušće|ušća]]. Nastaje od rijeka [[Bukhangang]] (''Sjeverni Han'') i [[Namhangang]] (''Južni Han'') istočno od grada, kod [[Yangsuri]]ja. U gradskom dijelu Seoula na Hanu se nalazi nekoliko [[otok]]a, od kojih je najpoznatiji [[Yeouido]]. Jedan rukavac rijeke je isušen s ciljem dobijanja građevinskog zemljišta. Historijsko središte Seoula nalazi se u povoljnom [[Geomantija|geomantijskom]] položaju, nešto sjevernije od rijeke, koja ovdje protječe oblikom dvostruke krivulje i nakon izlaska iz gradskog područja u pravcu sjeverozapada, nizvodno od otoka [[Ganghwado]], utječe u [[Žuto more]], dok se grad na jugozapadu spaja s lukom [[Incheon]]. Kroz grad protječe još 5 rijeka: [[Seongnae]] ({{Kor|성내천||}}), [[Banpo]] ({{Kor|반 포천||}}), [[Tan]] ({{Kor|탄천||}}), koja izvire nedaleko od [[Yongin]]a, [[Jungnang]], koja izvire ispod planine [[Bulgok]] i [[Anyangcheon]], s izvorom nedaleko od [[Uiwang]]a. Na Hanu je izgrađeno [[Spisak mostova na rijeci Han (Seoul)|20 mostova]]. === Teritorijalna podjela === {{Glavni|Okruzi Seoula}} [[Datoteka:Map Seoul districts de.png|mini|325px|Teritorijalna podjela Seoula]] Mada je Seoul, politički, grad s posebnim statusom, teritorijalna podjela ista je kao i kod drugih korejskih gradova. Grad je podijeljen u gradske okruge ({{Kor|구|區|gu}}) i gradske četvrti ({{Kor|동|洞|dong}}). Seoul se sastoji od 25 gradskih okruga, od kojih su prvi osnovani 1943. Okruzi (''gu'') podijeljeni su u 522&nbsp;četvrti (''dong''), dok su one podijeljene u 13.787&nbsp;''tongova'', a oni u 102.796&nbsp;''bana''. Okruzi su veličine od 10 do 47&nbsp;[[kvadratni kilometar|km²]], dok se broj stanovnika kreće od 140.000 do 650.000. Okrug s najvećim brojem stanovnika je [[Songpa (Seoul)|Songpa]] sa 646.970 stanovnika, a najveći okrug je [[Seocho (Seoul)|Seocho]] sa 47,14&nbsp;km². Funkcije vlade okruga određuju se posebno. Gradski okruzi Seoula: {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size: 90%; width:55%" |- !align=center colspan=3|Gradski okruzi Seoula |- ! [[Srpskohrvatski jezik]]!! [[Korejski jezik]]<br><small> [[Hangul]]</small> !! [[Korejski jezik]]<br> <small>[[Hanja]]</small> |- |align=left| [[Dobong (Seoul)|Dobong]]|| 도봉구 || 道峰區 |- |align=left| [[Dongdaemun (Seoul)|Dongdaemun]]|| 동대문구 || 東大門區 |- |align=left| [[Dongjak (Seoul)|Dongjak]]|| 동작구|| 銅雀區 |- |align=left| [[Eunpyeong (Seoul)|Eunpyeong]]|| 은평구|| 恩平區 |- |align=left| [[Gangbuk (Seoul)|Gangbuk]]|| 강북구|| 江北區 |- |align=left| [[Gangdong (Seoul)|Gangdong]]|| 강동구|| 江東區 |- |align=left| [[Gangnam (Seoul)|Gangnam]]|| 강남구|| 江南區 |- |align=left| [[Gangseo (Seoul)|Gangseo]]|| 강서구|| 江西區 |- |align=left| [[Geumcheon (Seoul)|Geumcheon]]|| 금천구|| 衿川區 |- |align=left| [[Guro (Seoul)|Guro]]|| 구로구|| 九老區 |- |align=left| [[Gwanak (Seoul)|Gwanak]]|| 관악구|| 冠岳區 |- |align=left| [[Gwangjin (Seoul)|Gwangjin]]|| 광진구|| 廣津區 |- |align=left| [[Jongno (Seoul)|Jongno]]|| 종로구|| 鍾路區 |- |align=left| [[Jung-gu (Seul)|Jung]]|| 중구|| 中區 |- |align=left| [[Jungnang (Seoul)|Jungnang]]|| 중랑구|| 中浪區 |- |align=left| [[Mapo (Seoul)|Mapo]]|| 마포구|| 麻浦區 |- |align=left| [[Nowon (Seoul)|Nowon]]|| 노원구|| 蘆原區 |- |align=left| [[Seocho (Seoul)|Seocho]]|| 서초구|| 瑞草區 |- |align=left| [[Seodaemun (Seoul)|Seodaemun]]|| 서대문구|| 西大門區 |- |align=left| [[Seongbuk (Seoul)|Seongbuk]]|| 성북구|| 城北區 |- |align=left| [[Seongdong (Seoul)|Seongdong]]|| 성동구|| 城東區 |- |align=left| [[Songpa (Seoul)|Songpa]]|| 송파구|| 松坡區 |- |align=left| [[Yangcheon (Seoul)|Yangcheon]]|| 양천구|| 陽川區 |- |align=left| [[Yeongdeungpo (Seoul)|Yeongdeungpo]]|| 영등포구|| 永登浦區 |- |align=left| [[Yongsan (Seoul)|Yongsan]]|| 용산구|| 龍山區 |} === [[Klima]] === Seoul se klimatski nalazi u [[Umjereni pojas|umjerenom pojasu]], s prosječnom godišnjom temperaturom od 12,2&nbsp;[[Celzij|°C]]. Klima je obilježena jakim suprotnostima, tako da najviša prosječna temperatura u augustu iznosi 29,5&nbsp;°C, a najniža prosječna temperatura je u januaru: -6,1&nbsp;°C.<ref>[http://www.kma.go.kr/index.jsp Korejska meteorološka služba (KMA, 기상청)]</ref> [[Ljeto|Ljeta]] su u [[monsun]]skom periodu ({{Kor|장마||Jangma}}) (od juna do septembra) vrlo topla i vlažna, posebno u augustu. Najviše dnevne temperature često prelaze preko 30&nbsp;°C, a u augustu, najtoplijem mjesecu, prosječna je temperatura 25,4&nbsp;°C. 70% godišnjih [[padavina]], od prosječnih 1344,2&nbsp;mm, padne u monsunskom periodu, a od toga prosječno 348&nbsp;mm u najkišnijem mjesecu, augustu. [[Zima|Zime]] su, pod utjecajem hladnog [[sibir]]skog [[vjetar|vjetra]], vrlo hladne, ali suhe. Obično se, zbog specifične konstelacije visokog pritiska, izmjenjuju 3 vrlo hladna dana sa četirima toplijim. Najhladniji mjesec je januar s prosječnom temperaturom od -4,9&nbsp;°C te je ujedno i mjesec s najmanjom količinom padavina (prosjek: 21,6&nbsp;mm).<ref name="KMA">[http://www.kma.go.kr/weather/climate/average_30years.jsp?yy_st=2011&stn=108&norm=M&obs=0&mm=5&dd=25&x=25&y=5 Climate data in seoul, 1981 ~ 2010], Korea Meteorological Administration.</ref><ref>{{cite web |url = http://www.kma.go.kr/weather/climate/extreme_daily.jsp?type=max_temp&mm=13&x=18&y=9 |title = 기후자료 극값(최대값) 전체년도 일최고기온 (℃) 최고순위, 서울(108) |publisher = Korea Meteorological Administration |accessdate=18. 8. 2013}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.kma.go.kr/weather/climate/extreme_daily.jsp?type=min_temp&mm=13&x=25&y=5 |title = 기후자료 극값(최대값) 전체년도 일최저기온 (℃) 최고순위, 서울(108) |publisher = Korea Meteorological Administration |accessdate=18. 8. 2013}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Korea-Seoul-Changgyeonggung-Myeongjeongjeon-01.jpg|mini|desno|Palača [[Changgyeonggung]]]] [[Datoteka:Gyeongbokgung-KeunJeongMoon.JPG|mini|desno|Palača [[Gyeongbokgung]]]] [[Datoteka:Korea-Seoul-Namdaemun-Sungnyemun-03.jpg|mini|desno|Gradska kapija [[Namdaemun]]]] [[Datoteka:ChangdeokgungDaejojeon.JPG|mini|desno|Vrtovi u palači [[Changdeokgung]]]] === [[Prahistorija]] === Pronađeni [[arheologija|arheološki]] ostaci od [[Glina|gline]] pokazuju da je područje oko Seoula bilo naseljeno još u [[Neolitik|mlađem kamenom dobu]], prije 3.000&nbsp;godina. Ostaci su nađeni u današnjim okruzima [[Gangdong]] i [[Songpa]]. Prahistorijski nalazi, nađeni u arheološkom nalazištu Amsa ({{Kor|암사 선사 유적지||Amsa Seonsa Yujeokji}}) ([[Amsa-dong]] i [[Gangdong]]), mogli bi biti stari od 3.000 do 7.000&nbsp;godina. Po pronalasku [[bronza|bronze]] (oko [[700. p. n. e.|700.&nbsp;p.&nbsp;n.&nbsp;e) naselja se šire i prema unutrašnjosti. Historija Seoula kao glavnog grada može se dokumentirati od 18.&nbsp;p.&nbsp;n.&nbsp;e. U ovoj godini novoosnovano kraljevstvo [[Baekje]] gradi svoj glavni grad, Hanyang ({{Kor|한양|漢陽|}}), pored Hana. Iz ovog vremena postoje još ostaci gradskih zidina. 475. godine sjedište glavnog grada se seli u [[Gongju]] i kraljevstvo [[Goguryeo]] preuzima kontrolu nad ovim područjem. Oko 100 godina kasnije područje osvaja carstvo [[Silla]]. U ovo vrijeme Seoul je bio samo malo [[selo]] po imenu ''Hansanju''. === Dinastija Goryeo === Dolaskom dinastije [[Goryeo]] na [[vlast]] Seoul dobija na važnosti. U to je vrijeme važilo da carstvo koje kontrolira rijeku Han ima nadmoć nad čitavim [[Korejsko poluostrvo|Korejskim poluotokom]] jer je rijeka bila vrlo važna za promet i opskrbu. Iz tog razloga je [[Carstvo Goryeo]] proglasilo grad za ''južni glavni grad'' ({{Kor|||Namgyeong}}) te upravno sjedište okolnog područja. Između 11. i 14. stoljeća u Seoulu su izgrađene mnogobrojne palače, od kojih je najvažnija [[Changgyeonggung]], koja je vjerovatno važila za ljetnu rezidenciju. Uprkos tome, s malim prekidima, glavni grad carstva bio je [[Kaesŏng]], grad udaljen 60&nbsp;km od Seoula. === Dinastija Joseon === [[Yi Seong-gye]] je 1392. osnovao dinastiju [[Joseon]] i odlučio premjestiti svoju prijestonicu. Po jednoj legendi o osnivanju, Yi Seong-gye počeo je gradnju u podnožju [[Gyeryongsan]]a. Po procjenama tadašnjih [[Geomantija|geomanata]], položaj grada bio je optimalan za osnivanje i premještanje glavnog grada nove dinastije. Iz tog razloga je [[29. novembar|29.&nbsp;novembra]] [[1394.]] Hanyang proglašen za glavni grad [[Koreja|Koreje]] te su započeti radovi na izgradnji palače [[Gyeongbokgung]], raznih svetišta, bogomolja, hramova i gradskih zidina. Zid je bio dugačak 18&nbsp;km i povezivao je 4 brda koja se okruživala grad: [[Bugaksan]], [[Inwangsan]], [[Namsan]] i [[Naksan]]. Ostaci zidova vidljivi su i danas, kao i najvažnije gradske kapije, od kojih su najpoznatije ''Sungnyemun'' (često nazivana [[Namdaemun]] i [[Dongdaemun]]). Gradske kapije danju su otvorene, a noću se zatvaraju, što se oglašavama zvonjavom zvona. Ubrzo se izgrađuju i druge palače. Od 1405. do 1412. izgrađena je palača [[Changdeokgung]], a 1616. [[Gyeonghuigung]]. Ime grada kasnije je promijenjeno u ''Hanseong'' ({{Kor|한성|漢城|}}). Mada je grad, zbog povoljnog položaja i jakih [[utvrda]], bio zaštićen, u toku [[Imdžinski rat|Imdžinskog rata]] 1592, nakon [[Bitka kod Chungjua|bitke kod Chungjua]], osvojili su ga [[Japan]]ci, a 1635. [[Mandžurija|Mandžurci]]. Tek pod vladavinom kralja [[Yeongjo]]a (1724–1776) grad doživljava puni procvat, a zbog dobrog položaja na Hanu, postaje najznačajniji trgovinski centar. Kralj se 1872. povlači u palaču Gyeongbokgung, koja je nakon Imdžinskog rata bila porušena i obnovljena tek 1865. U međuvremenu je kao rezidencija vlade korištena palača Changdeokgung. === Uvođenje kršćanstva === ==== Katoličanstvo ==== Prvom pojavom [[Katoličanstvo|katoličanstva]] u Koreji smatra se izgradnja prve [[crkva|crkve]] u Seoulu 1784. od strane korejskih svećenika [[Yi Pyeok]]a, [[Kweon Il-shin]]a i [[Yi Seung-hun]]a. Ideja izgradnje crkve bila je ujedno i osnivanje rimokatoličke vjerske zajednice na ovim prostorima. Zbog povezivanja crkve s [[Evropa|evropskim]] [[kolonijalizam|kolonijalizmom]], korejski vladari protivili su se osnivanju zajednice, a vjernici su proganjani te im je onemogućena sloboda vjeroispovijesti. Vjersko težište postavljalo se na [[konfučijanizam]]. Kad je korejski kralj [[Sunjo]] na prijestolju naslijedio Yeongjoa, uslijedili su masivni progoni katolika u Seoulu, koji su se kasnije proširili na čitavu zemlju. Uprkos tome, broj [[Preobraćenje|konvertiranih]] Korejaca je rastao. Na vrijeme progona katolika i [[mučenik]]e iz tog vremena podsjeća [[mauzolej]] i hodočasno svetište [[Jeoldusan]] na obali Hana. Katolički misionari koristili su i propagirali tada već zaboravljeno pismo, [[Korejska abeceda|korejske abecede]] ({{Kor|한글||Hangeul}}), koja je jednostavnija za učenje od kineskih znakova [[Hanja]]. U toku 19. stoljeća hangeul se proširio u obrazovanju naroda i postao nacionalno pismo Koreje. Istovremeno je time šireno i katoličanstvo, koristeći se hangeulom u svim crkvenim i drugim spisima. ==== Protestantizam ==== Nagodbom iz 1882, zapravo prisilom od strane [[SAD]]-a, Koreja se obavezala dozvoliti [[Misionarstvo|misionarske]] aktivnosti. Tako već 1885. u Seoul dolaze [[metodisti]]čki misionari [[Horace Underwood]] i [[Henry Appenzella]]<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Korean_Martyrs#Protestant_Martyrs Horace Grant Underwood - biografija] {{en simbol}}</ref>, koji su 1886. osnovali do danas postojeću ''Seulsku crkvu Unije''.<ref>[http://www.seoulunionchurch.org/history.html Geschichte der seoul unionchurch]</ref> Iste godine održana su prva tajna [[Krštenje|krštenja]] Korejaca.<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Horace_G._Underwood#Mission_work_and_educational_opportunities Biographie Underwoods] {{en simbol}}.</ref> Nekoliko godina ranije u Koreju su došli i [[Protestantizam|protestantski]] misionari, a najpoznatiji među njima bio je [[Robert Jermain Thomas]], koji je 1866. prokrijumčario [[Biblija|bibliju]] u Seoul. Osuđen je na [[smrtna kazna|smrt]] 1866. i [[pogubljenje|pogubljen]] u [[Pyongyang]]u. ==== [[Japanski kolonijalizam]] ==== Kolonizacijom Koreje od strane [[Japan]]a korejski kršćani su, (za razliku od japanskih, odbili zahtijevano poštovanje japanskog cara [[Tenno|Tenna]], smatrajući to [[idolopoklonstvo]]m. Ovim odbijanjem priznavanja [[car]]a došlo je do progona kršćana od strane Japanaca, što je zapravo i potpomoglo borbi za nezavisnost Koreje, u kojoj su učestvovali mnogi kršćani. Time se povećao broj [[Preobraćenje|preobraćenih]] Korejaca. Nakon 1945. broj kršćana povećao se zbog većeg broja izbjeglica iz Sjeverne Koreje. Danas oko 50% svih stanovnika Seoula pripada nekoj od kršćanskih denominacija. === Japanska kolonizacija === [[Datoteka:Groundbreaking ceremony of Gyeongbu Line at Busan, 1901.jpg|mini|Svečanost otvaranja [[Željeznička pruga Gyeongbu|željezničke pruge Gyeongbu]]]] [[Datoteka:Japanese General Government Building.jpg|mini|Sjedište japanske prefekture u Keijōu]] Otvaranje Koreje prema svijetu, pod pritiskom Japana, počelo je 24.&nbsp;februara 1876. Sljedećih godina otvaraju se [[diplomatija|diplomatska]] predstavništva i [[diplomatska misija|ambasade]] Japana i zemalja [[Zapadna Evropa|zapadne Evrope]]. Istovremeno se otvaraju i firme stranih investitora u Seoulu i razvija se trgovina s ostatkom svijeta. 1888. godine [[telegraf]]ski se povezuju [[Incheon]], [[Ŭiju]] i [[Busan]], a 1899. gradi se pruga [[Željeznička pruga Gyeongin|Gyeonginseon]] u pravcu Incheona, kao prva [[željeznička pruga]] u Koreji. Iste godine pušta se u pogon i [[Seulski tramvaji|električni tramvaj u Seoulu]]. Željeznička pruga [[Željeznička pruga Gyeongbu|Gyeongbu]] u pravcu [[Busan]]a otvara se 1.&nbsp;januara 1905. Broj stanovnika, koji je preko 200 godina iznosio oko 200.000, počinje rasti, tako da 1936. dostiže 730.000, a 1949. čak 1.418.000&nbsp;stanovnika. Japan [[Sporazum o japanskoj aneksiji Koreje|anektira]] Koreju 1910. i ona ulazi u okvir [[Japansko carstvo|Japanskog carstva]] kao [[Provincije Japanskog carstva|provincija]] ''Chōsen''. Glavni grad postaje ''Hanseong''. Službeno ime grada u kolonijalno vrijeme postaje ''Keijō'' ({{Kor|경성||Gyeongseong}}) {{jez-jap|京城}} i on je bio glavni grad istoimene [[Prefekture Japanskog carstva|prefekture]] [[Gyeongseong-bu]] ({{jez-jap|京城府}} - Keijō-fu). Japanske kolonijalne vlasti izgrađuju Seoul kao centar provincije te [[industrijalizacija|industrijaliziraju]] zemlju. Mijenja se [[arhitektura]], a grad postaje moderniji. Međutim, stanovništvo je podvgrnuto represalijama, pogotovo u vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. [[Korejska kultura]] se potiskuje, muškarci se nasilno regrutiraju u [[Japanska vojska|japansku vojsku]], a žene odvode u ratna područja, gdje ih japanska vojska drži u [[bordel]]ima. Seljacima se oduzima zemlja, a Korejci se prinuđavaju da uzimaju japanska imena. U školama se uči samo [[japanski jezik]]. Nakon [[Kapitulacija Japana|kapitulacije Japana]] 15.&nbsp;augusta 1945. dijelovi Japanskog carstva postaju dio američke okupacijske zone, a u Seoulu je uspostavljeno sjedište američke vojne vlade u Koreji ([[USAMGIK]]). Godinu dana nakon oslobođenja grad dobija ime Seoul i to je prvo službeno spominjanje sadašnjeg imena grada. Osnivanjem [[Južna Koreja|Južne Koreje]] 15.&nbsp;augusta 1948. Seoul postaje glavni grad te se istovremeno izdvaja iz provincije [[Gyeonggi]] i dobija status posebnog grada, koji odgovara statusu [[Provincije Južne Koreje|korejske provincije]]. === Korejski rat === {{Glavni|Korejski rat}} Prelaskom [[Korejska demarkaciona linija|demarkacione linije]] [[25. juni|25.&nbsp;juna]] [[1950]]. od strane [[Korejska narodna armija|Sjevernokorejske armije]] ({{Kor|조선인민군|朝鮮人民軍|Joseon inmingun}}) ''(KNA)'' započeo je [[Korejski rat]]. Već nakon tri dana KNA je zauzela Seoul. [[Vojska Južne Koreje]] ''(VJK)'' ({{Kor|대한민국 국군|大韓民國 國軍|Daehanminguk gukgun}}) povukla se na kratki pojas oko [[Busan]]a. [[Rezolucija Vijeća sigurnosti UN-a broj 85|Rezolucijom]] [[Vijeće sigurnosti UN-a|Vijeća sigurnosti]] [[UN|Ujedinjenih naroda]] broj 85 donesena je odluka o intervenciji i iskrcavanju [[Mirovne trupe Ujedinjenih naroda|mirovnih trupa]] [[UN|Ujedinjenih nacija]] kod [[Incheon]]a (od kojih su 90% bile [[Vojska Sjedinjenih Američkih Država|američke jedinice]]), kojom su jedinice Korejske narodne armije zaustavljene u napredovanju. Borbe su nastavljene u gradu i nakon velikih gubitaka KNA, nakon tri dana, američki zapovjednik je 25.&nbsp;septembra objavio da je Seoul oslobođen, mada su se borbe i [[artiljerija|artiljerijska]] djelovanja u sjevernom dijelu grada nastavile. Nakon vojne pomoći [[Kineska vojska|kineske vojske]], američke i južnokorejske jedinice su 3.&nbsp;januara 1951. ponovo povukle iz Seoula. Istog dana Seoul je zauzela KNA. Kad je Seoul ponovo zauzet 14. marta, stanovništvo Seoula silom je odvedeno sa KNA u povlačenju. Grad je gotovo totalno porušen, a očevici su tvrdili da je Seoul bio razrušeniji od [[Berlin]]a nakon ulaska trupa [[Sovjetski savez|sovjetske]] [[Crvena armija|Crvene armije]]. Od početka rata do 1. augusta 1953. Busan je bio sjedište [[Vlada Južne Koreje|korejske vlade]], mada status glavnog grada Seoulu nikad nije promijenjen. === Savremeno doba === Nakon Korejskog rata počinje izgradnja i razvoj Seoula. U narednim godinama broj stanovnika brzo se povećava, tako da već 1963. prelazi granicu od 3 miliona. Istovremeno s uvođenjem petogodišnjeg plana od strane vojne uprave [[Park Chung-hee]]a napravljen je i plan razvoja i modernizacije Seoula. Uprava grada povjerena je direktno [[Premijer Južne Koreje|predsjedniku vlade]]. Izgled grada se mijenja i malo se polaže na tradicionalnu arhitekturu, tako da je danas, ako se izuzmu palače i hramovi, gotovo nemoguće naći građevinu u tradicionalnom korejskom arhitektonskom stilu. Stanovništvo se u početku koncentrira oko obala Hana, dok se u novije vrijeme naseljavaju okolni okruzi. Ovom izgradnjom Seoul postaje politički, kulturni i privredni centar Južne Koreje. S ukidanjem [[Seoulski tramvaji|tramvajskog saobraćaja]] 1968. počinje izgradnja [[Seulski metro|metroa]], tako da se prva linija otvara 15.&nbsp;augusta 1974. Metro se izgrađuje i dalje, tako da je povezan i sa drugim okolnim gradovima, kao i na zapadu sa [[Inčeonski metro|metroom u Incheonu]]. Grad je 1986. bio domaćin [[Azijske igre 1986.|10. azijskih]], a 1988. [[OI 1988.|24. ljetnih olimpijskih igara]]. Do 1991. [[gradonačelnik Seoula|gradonačelnika Seoula]] imenovao je [[Predsjednik Južne Koreje|predsjednik Koreje]], ali se otad članovi gradske skupštine i gradonačelnik biraju direktnim glasanjem. Proslava 600. godišnjice grada obilježena je zakopavanjem kapsule sa 600 predmeta koji se koriste u modernom životu na sjevernom obronku [[Namsan]]a. Brza izgradnja i vjerovatno nedostaci u gradnji prouzrokovali su nekoliko nesreća tokom 1990-ih u kojima je poginulo i povrijeđeno nekoliko stotina ljudi. Niz nesreća počeo je rušenjem mosta [[Seongsu]] na Hanu u oktobru 1994. kad su poginule 32 osobe, zatim su uslijedile dvije eksplozije [[plin]]a u zgradama s ukupno 113 mrtvih te samoobrušavanje zgrade Sampoong, u kojem je poginula 501 osoba, a povrijeđeno ih je 937. Za vrijeme održavanja [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2002.|SP-a u nogometu 2002.]] u Seoulu je odigrana prva utakmica, jedna utakmica grupne faze i jedno polufinale. Planovi korejskog predsjednika [[Roh Moo-hyun]]a da se sjedište vlasti premjesti u 120&nbsp;km udaljenu provinciju [[Chungcheongnam]] u područje grada [[Gongju]]a ili susjednog okruga [[Yeongi]] povučeni su nakon masovnih protesta i odluke Korejskog ustavnog suda od 21. oktobra 2004. i vlada je odustala od projekta decentralizacije, za koji bi u projektu izgradnje [[Sejong City]]ja od 2007. do 2030. bilo potrebno 45,6&nbsp;biliona [[Južnokorejski von|vona]]. == Demografija == {{Populacije kroz historiju|1428.|103.326|1660.|200.000|1881.|199.100|1899.|211.200|1902.|196.600|1910.|278.958|1920.|250.206|1930.|355.426|1940.|930.547|1949.|1.418.025|1952.|648.432|1960.|2.445.402|1970.|5.433.198|1980|8.364.379|1990.|10.612.577|2000.|10.231.217|2010.|9.794.304|title=Populacija Seoula od 1428.}} Seoul ima veliku gustoću naseljenosti, koja iznosi 18.042 stanovnika/km². Najnaseljeniji [[Okruzi Seoula|okrug]] je [[Yangcheon]] sa 26.400 stanovnika/km². Okrug s najviše stanovnika je [[Nowon (Seoul)|Nowon]] u sjevernom dijelu grada sa 633.934 stanovnika, a okrug s najmanjim brojem stanovnika je [[Jung-gu (Seoul)|Jung-gu]] u središtu grada. U Seoulu je krajem 2003. živjelo 102.882 osoba iz više od 90 zemalja svijeta, što odgovara 1% ukupnog stanovništva, što je u međunarodnim razmjerama dosta nisko. Najbrojnija grupa stranaca u Seoulu su [[Kinezi]] (52.572), [[Amerikanci]] (11.484) i [[Japanci]] (6.139). Dvije osnovne religije u Seoulu su [[kršćanstvo]] i [[budizam]]. Ostale religije su [[korejski šamanizam]] i [[konfučijanizam]]. Seoul je sjedište najveće svjetske kršćanske [[Pentekostalizam|pentekostalne]] zajednice, [[Crkve cjelovitog evanđelja Yoido|Crkva cjelovitog evanđelja Yoido]] sa oko 830.000 članova.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21532340|title=South Korean mega-churches. For God and country|publisher=Economist|accessdate=2014-02-11|date=2011-10-15}}</ref> === Razvoj broja stanovnika === S porastom političkog, ekonomskog i kulturnog značaja Seoula, nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i povlačenjem japanskih kolonijalinh snaga počinje nagli porast stanovništva u gradu, koji je uvjetovan doseljavanjem seoskog stanovništva u grad i okolne okruge. Razaranje grada u Korejskom ratu te haotični privredni i politički odnosi nakon rata doveli su do problema u infrastrukturi, koja nije mogla podnijeti tako visok broj stanovnika. Broj stanovnika se od početka Korejskog rata sa 1,4&nbsp;miliona smanjio na 650.000, a nakon završetka rata vraća se na milion, te se do 1980-ih povećava 10 puta i tako prelazi 10 miliona. Kod popisa stanovništva 2010. broj stanovnika blago je opao na 9.794.304. Početkom 1970-ih vođene su aktivnosti naseljavanja stanovništva na južnoj obali Hana. Rezultat tih pokušaja je porast broja stanovnika u tom dijelu sa 30% (1975) na gotovo 60% danas (2014). Težište demografske politike je da se stanovništvo naseljava u okolne gradove, što je dalo rezultate u 1980-im, otkad broj stanovnika stagnira. Okolni gradovi dobro su povezani mrežom [[autoput]]eva, autobuskih linija i metroom, a ta konglomeracija s oko 20 gradova po popisu iz 2010. broji 23.836.272 stanovnika. Podaci u tabeli su od 1955, zasnovani na rezultatima popisa stanovništva, a prijašnji podaci su procjene. === Razvoj stambene politike === Za razliku od gradova u urbanom području [[Evropa|Evrope]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], [[urbanizacija]] Seoula nije se odvijala izgradnjom naselja u stilu porodičnih kuća, nego se razvoj odvijao izgradnjom višeporodičnih zgrada u predgrađima s velikom gustoćom naseljenosti. Gradnja često graniči s izrazito poljoprivrednim ili šumskim područjima. Doseljavanjem ruralnog stanovništva u potrazi za poslom, 1960-ih i 1970-ih, gradila su se gusto naseljena područja, najčešće ''crnom gradnjom'', te su time naseljena okolna područja Seoula. Izgrađena naselja, obično masivne gradnje s ciglom, vrlo se malo razlikuju od urbaniziranih područja regularne gradnje. Većina stanovništva počela se naseljavati u okolnim područjima te je došlo i do [[Fluktuacija|fluktuacije]] stanovništva iz središta grada u tadašnja predgrađa, prouzrokovane zagušenošću centra te visokim cijenama nekretnina. Ova su područja bila slabo priključena na komunalne usluge (kanalizacija, vodoopskrba i slično). U središtu grada građene su uglavnom zgrade od 5 do 10 spratova za porodice srednjih i visokih primanja, dok su stanovništvu s niskim primanjima te zgrade bile cjenovno nedostupne. U isto vrijeme dolazi do izgradnje saobraćajne infrastukture. Grade se i proširuju autoputevi, linije metroa se produžuju te se u novim, daljim, predgrađima naseljavaju grupe stanovništva viših primanja (umjetnici, poslovni ljudi, [[univerzitet]]ski [[profesor]]i i visokorangirani [[oficir]]i). U tim se područjima uvodi zabrana industrijske gradnje. Novi gradovi u provinciji [[Gyeonggi]] razvijaju se u [[Satelitski gradovi|satelitske gradove]] i zajedno sa Seoulom, [[Incheon]]im i [[Suwon]]om čine [[metropolitansko područje]] [[Sudogwon]]. == Politika == {{Glavni|Spisak gradonačelnika Seoula}} [[Datoteka:Logo of Seoul, South Korea.svg|mini|Grb Seoula]] [[Datoteka:Emblem of the National Assembly of Korea.svg|desno|mini|Grb Korejske narodne skupštine]] Uprava Seoula sastoji se od Skupštinskog vijeća i Seulske metropolitanske uprave. Gradsko vijeće sastoji se od 104 člana, čiji je izborni period 4 godine. Istovremeno se bira i gradonačelnik Seoula, čiji mandat traje 4 godine, a on rukovodi i Seulskom metropolitanskom upravom. Ranije je gradonačelnik postavljan od strane predsjednika Koreje, a sada se bira na izborima. Osim gradonačelnika, u upravi su i 3 zamjenika gradonačelnika: 2 za upravne, a 1 za političke poslove. Okruzi imaju visoku autonomiju, a njihovi se gradonačelnici od 1995. biraju na izborima. Sadašnji gradonačelnik je od 27.&nbsp;oktobra 2011. [[Park Won-soon]]. Naslijedio je [[Oh Se-hoon]]a, člana [[Velika narodna partija|Velike narodne partije]] (VNP), koji je upravu preuzeo 1.&nbsp;jula 2006. od svog prethodnika, [[Lee Myung-bak]]a, koji je vodio grad od 1.&nbsp;jula 2002. U augustu 2011. Oh Se-hoon, bivši profesor i [[advokat]], odstupio je nakon neuspjelog referenduma kojim se trebalo odlučiti o ukidanju subvencija i besplatne ishrane učenika u školama.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2011/08/27/world/asia/27korea.html|title=Seoul Mayor Resigns After Losing School Lunch Referendum|accessdate=6. 11. 2011|publisher=[[The New York Times]]}}</ref> Glavni problemi grada su onečišćenje [[zrak]]a i saobraćajna buka. Seoul ima najlošiji kvalitet zraka od svih glavnih gradova država članica [[OECD]]-a. Također, veliki problem je rušenje brze ceste iznad Cheonggyecheona, rukavca Hana, te vraćanje prirodnog toka rukavca. Cheonggyecheon, dug 3.670&nbsp;m, bio je 1961. zabetoniran i preko njega je napravljena brza cesta 1971. Obnovljen je 1.&nbsp;oktobra 2005. sa zelenilom u centru Seoula te je otvoren za javnost. === Korejski parlament === Sjedište [[Korejska narodna skupština|Korejske narodne skupštine]] ({{Kor|국회||Gukhoe}}) od 1948. nalazi se u seulskoj četvrti [[Yeouido-dong]] [[Okruzi Seoula|okruga]] [[Yeongdeungpo (Seoul)|Yeongdeungpo]]. === Diplomatska predstavništva === U Seoulu se nalazi 106 ambasada, dok neke države imaju svoje konzulate u drugim južnokorejskim gradovima. Ostale zemlje koje imaju diplomatske kontakte s Južnom Korejom (61) svoje diplomatske poslove obavljaju u [[Tokyo|Tokyju]] ili [[Peking]]u. [[Bosna i Hercegovina]] nema ambasadu ni konzulat u Seoulu, a Južnu Koreju nerezidentno pokriva [[Ambasada Bosne i Hercegovine u Tokiju|ambasada u Tokiju]].<ref>{{Cite web |url=http://www.mvp.gov.ba/ambasade_konzulati_misije/ambasade_konzulati_i_stalne_misije_bih/Default.aspx?template_id=16&s1=649&id=7016 |title=Ambasada BiH u Japanu |access-date=2015-04-28 |archive-date=2018-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228094716/http://www.mvp.gov.ba/ambasade_konzulati_misije/ambasade_konzulati_i_stalne_misije_bih/Default.aspx?template_id=16&s1=649&id=7016 |url-status=dead }}</ref> == Kultura == === [[Pozorište]] i [[muzika]] === U Seoulu se organiziraju mnogobrojni kulturni događaji. Osim tradicionalne muzike, [[ples]]a i pozorišta, organiziraju se koncerti klasične moderne muzike, kao i savremene predstave. U Seoulu se nalaze mnogobrojna mala pozorišta, od kojih su neka i eksperimentalne prirode. Osim manjih bina, Seoul ima i veća pozorišta kao što su [[Korejsko narodno pozorište]] i [[Kulturni centar "Sejong"]]. ==== Korejsko narodno pozorište ==== {{Glavni|Korejsko narodno pozorište}} [[Korejsko narodno pozorište]] ({{Kor|국립극장||}}) osnovano je 1973. i ima sjedište na brežuljku [[Namsan]] u središtu Seoula. Sastoji se od državnog orkestra, nacionalne plesne grupe i nacionalne drame. Veća od dvije sale ima oko 1.500 mjesta i u njoj se organiziraju najvažnije kulturne aktivnosti grada i države. U manjoj se sali svake srijede u 19:00 održavaju koncerti tradicionalne muzike i plesa. Pozorište ima još jednu binu za eksperimentalne predstave te jedan otvoreni [[amfiteatar]] za neformalne priredbe. ==== Kulturni centar "Sejong" ==== {{Glavni|Kulturni centar Sejong}} Nazvan po korejskom kralju [[Sejong Veliki od Joseona|Sejongu]], Kulturni centar "Sejong" ({{Kor|세종문화회관||}}) ima veliku binu sa 4.000 mjesta, na kojoj se odvijaju koncerti, [[opera (muzika)|opere]] i velike strane muzičke produkcije. U manjoj sali obično nastupaju horovi. U njoj se održavaju i razna predavanja, a unutrašnji je dio moguće besplatno obići s pratnjom. Osim toga, održavaju se razne izložbe [[Kaligrafija|kaligrafije]], [[slikarstvo|slikarstva]] i drugih umjetničkih djelatnosti. === Muzeji === {{Glavni|Spisak seulskih muzeja}} [[Datoteka:National Museum of Korea (4).jpg|mini|lijevo|[[Korejski nacionalni muzej]]]] U Seoulu, kao kulturnom središtu države, nalaze se mnogobrojni [[muzej]]i, od kojih je najpoznatiji [[Korejski nacionalni muzej]], s preko 100.000 eksponata. Muzej je u oktobru 2005. preseljen u novi, veći prostor u park Yongsan u [[Yongsan (Seoul)|istoimenom okrugu]]. U njemu su, između ostalih, izloženi ostaci [[Keramika|keramike]] iz vremena kraljevstva Baekje, eksponati glinenih proizvoda iz vremena dinastije Silla, skulpture zlatnog [[Buda|Bude]], kaligrafska i slikarska djela iz vremena dinastija Goryeo i Joseon te muzej predstavlja panoramu korejske kulture. U ovom muzeju nalazi se poznato zvono [[Bosingak]], kulturno blago Koreje, nastalo za vrijeme dinastije Joseon. Ponavljanjem zvonjave zvona 33 puta u 4 ujutro najavljuje se otvaranje gradskih kapija, a one se zatvaraju u 19 sati sa 28 odzvona. Prvo zvono uništeno je u požaru 1455; drugo je izrađeno 1468. i do danas se čuva u muzeju. Zvono koje je trenutno u funkciji u ulici Jongno (a osim toga zvoni na smjeni stare u Novu godinu 33 puta) napravljeno je 1985, a paviljon je izgrađen 1985. U stražnjem području palače [[Gyeongbok]] nalazi se [[Nacionalni narodni muzej]], u kojem se mogu pogledati religiozni rituali [[Šamanizam|šamanizma]], tradicionalna kultura stanovanja, kućanski aparati, alati iz Koreje. Ukupno je izloženo oko 10.000 eksponata. U središtu grada nalazi se [[Memorijalni ratni muzej]], u kojem je izloženo oko 13.000 eksponata prvenstveno iz vremena Korejskog rata i ratne tehnologije tog vremena. U jednoj izložbenoj sali muzeja izložene su biste ratnih heroja korejske historije. U jednoj od hala prikazana je vojna nadmoć [[Vojska Sjeverne Koreje|vojske Sjeverne Koreje]], a u drugoj sali razvoj i historija [[Vojska Južne Koreje|Vojske Južne Koreje]]. U velikom vrtu muzeja, pored vojnih eksponata i oružja, nalazi se i spomenik kojim se obilježava učešće američkih i korejskih vojnika u [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]]. Figura jednog starog ratnog korejskog jedrenjaka, [[Brod-kornjača|broda-kornjače]], izložena je u unutrašnjosti muzeja. === Građevine === Zbog važnosti grada i historijske uloge Seoula, u gradu se nalaze mnogobrojna kulturna dobra, počevši od iskopina iz [[kameno doba|kamenog doba]], [[nekropola]], hramova, carskih palača i tvrđava. Seoul ujedinjuje tradiciju s modernim dobom. Historijske građevine smještene su između modernih građevina i u manjim ulicama nalaze se mnogobrojni ostaci historije. ==== Palače ==== [[Datoteka:Seoul Deoksu-gung.jpg|mini|Tradicionalne građevina Deoksugung i moderna arhitektura u centru Seoula]] [[Datoteka:Injeongjeon (interior), Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|mini|links|Changdeokgung]] U Seoulu, kao glavnom gradu dinastije Joseon, nalazilo se 6 palača, od kojih je 5 sačuvano. Najpoznatije su Gyeongbokgung, Changdeokgung i [[Deoksugung]]. [[Gyeongbokgung]] ({{Kor|경복궁|景福宮|}}) izgrađena je 1394. povodom proglašenja Seoula glavnim gradom. Posebno je impresivna dvorana za prijem, ''Geunjeonggung''. Palača je za vrijeme Imdžinskog rata 1592. zapaljena, ali ne od strane Japanaca, već od robova koji su služili u palači. Obnovljena je 1856, ali zbog slabog ekonomskog stanja u zemlji, obnova je jako utjecala na slabljenje korejske privrede. Nakon 23 godine boravka u palači kralj se preselio iz nje u navodno sigurniji Deoksugung, nakon što je njegovu ženu, [[kraljica (vladavina i monarhija|kraljicu]] [[Myeongseong|Min]], ubio jedan plaćeni ubica 1895. Palača [[Changdeokgung]] ({{Kor|창덕궁|昌德宮|}}) građena je od 1405. do 1412. kao proširenje Gyeongbokgunga, ali je također porušena za vrijeme Imdžinskog rata. Nedugo nakon toga je obnovljena, mada do 1872. nije služila kao sjedište vlade. 1907. godine u nju se useljava posljednji korejski kralj, [[Sunjong]], koji je živio u njoj do svoje [[Abdikacija|abdikacije]] 1910. i smrti 1926. Kasnije su u njoj živjeli i članovi njegove porodice, sve do smrti posljednjeg od njih 1989. Palača je 1997. proglašena [[Svjetska baština|svjetskom baštinom]] [[UNESCO]]-a. Osim palače, posebno je značajan tajni vrt ''Biwon''. Palača [[Deoksugung]] ({{Kor|덕수궁|德壽宮||}}) izgrađena je u 15. stoljeću kao rezidencija unuka kralja [[Sejo od Joseona|Sejoa]]. Nakon razaranja svih palača u Imdžinskom ratu 1592. Deoksugung je služio kao rezidencija kraljeva do 1623. i ponovo 1897. nakon ubistva kraljice Min, do 1907. Iz vremena dinastije Goryeo poznate su još 2 palače: [[Changgyeonggung]] i nešto manja palača [[Unhyeongung]]. Na mjestu gdje se nekad nalazila [[Gyeonghuigung]] danas su parkiralište, [[Seulski historijski muzej]] i [[Seulski metropolitanski muzej umjetnosti]]. Glavna gradska kapija ''[[Heunghwamun]]'' premještena je 1988. i vraćena na prvobitno mjesto, a u palači su neki dijelovi rekonstruirani. Posjetiocima se nudi razgledanje kulturnih rituala korejske kulture, kao što su svečanost imenovanja državnih službenika iz vremena dinastije Joseon i smjena kraljevske garde i vjenčanje između kralja [[Gojeon]]a i kraljice Min. ==== Hramovi ==== [[Datoteka:Jogyesa.jpg|mini|[[Jogyesa]]]] Sjedište [[Budizam|budističkog]] reda u Koreji je u hramu [[Jogyesa]] ({{Kor|조계사|曹溪寺|}}). U glavnoj ulici pored hrama nalaze se mnogobrojne trgovine s religioznim rekvizitima. Jednom godišnje (8. dana četvtrtog mjeseca [[Kineski kalendar|kineskog kalendara]] održava se velika parada, kojom se obilježava Budin rođendan. U religioznoj procesiji učestvuje oko 100.000 ljudi u tradicionalnim nošnjama iz mnogih zemalja. Drugi veći hram je [[Bongeunsa]] ({{Kor|봉은사|奉恩寺|}}). Izgrađen je 794. u vrijeme dinastije Silla te je u 15. stoljeću bio centar [[zen budizam|zen-budizma]]. Izgrađen je pored groba kralja [[Seongjong]]a, a 1562. premješten pored današnjeg [[Svjetski trgovački centar Seoul|Svjetskog trgovačkog centra]]. Pored hrama nalazi se zanimljiva kolekcija drvnih ukrasa ispisanih kaligrafijom. Hram je nekoliko puta gorio i većina zgrada izgrađena je u novije doba. Hram [[Bongwonsa]] ({{Kor|봉원사|奉元寺|}}) izgrađen je 889, u trećoj godini vladavine kraljice [[Jinseong]] iz dinastije Silla, a po planovima monaha To-seona. Prvobitna lokacija hrama bila je u blizini [[Univerzitet Yonsei|Univerziteta Yonsei]]. 1728. godine premješten je na stražnji ulaz današnjeg univerziteta [[univerzitet Ewha|Ewha]]. Svakog vikenda održava se ritual [[Yeongsanjae]], na način kako je Buda izučavao [[Lotos sutra|Lotos sutru]] po [[mahajana]] budizmu. Bongwonsa je glavni hram budističke sekte [[Taego]] u Seoulu. Jedna posebnost ove sekte je da se monasi mogu ženiti. ==== Vjerski objekti ==== [[Datoteka:Myeongdongchurch.jpg|mini|[[Katedrala Myeongdong]]]] [[Datoteka:Jongmyo-Jeongjeon.jpg|mini|[[Svetište Jongmyo]], [[Svjetska baština]] Koreje]] {{Glavni|Spisak vjerskih objekata u Seoulu}} <!--Prebaciti u članak "Spisak vjerskih objekata u Seoulu" {{Glavni|Spisak budističkih hramova u Seoulu}} {{Glavni|Spisak katoličkih crkava u Seoulu}} {{Glavni|Spisak protestantskih crkava u Seoulu}} --> [[Katedrala Myeongdong]] ({{Kor|명동대성당|明洞大聖堂|Myeongdong Daeseongdang}}) simbol je gradske četvrti [[Myeongdong-dong|Myeongdong]] u [[Okruzi Seoula|okrugu]] [[Jung (Seoul)|Jung]] i najveća katolička crkva izgrađena 1883, koja je ujedno i simbol katoličanstva u Koreji. U Seoulu je sjedište [[Seulska nadbiskupija|Seulske nadbiskupije]], koju je 9. septembra 1831. osnovao [[papa]] [[Grgur XVI]]. Osim katedrale, u Seoulu se nalaze i mnogobrojni vjerski objekti drugih religijskih pravaca, a jedan od poznatijih je [[Wongudan]] ({{Kor|원구단|圜丘壇/圓丘壇/祭天壇|Won(-)gudan}}), žrtveni oltar gdje su korejski vladari prinosili žrtve u vrijeme [[Tri kraljevstva Koreje]] (Goguryeo, Baekje i Silla). Nakon usvajanja [[konfučijanizam|konfučijanizma]] u vrijeme dinastije Joseon u 14. stoljeću izgrađuju se mnoga svetišta, čime potomci kraljevske porodice nastavljaju tradiciju spomena na pretke gradeći hram [[Jongmyo]] ({{Kor|종묘|宗廟|}}). To je ujedno i najstarije kraljevsko konfučijansko svetište. Osim Jongmya, poznati su i hramovi [[Munmyo]] ({{Kor|문묘|文廟|}}) i [[Dongmyo]] ({{Kor|동관왕묘|東關王廟|}}). Iako je budizam suzbijan u vrijeme dinastije Joseon, izgrađen je budistički hram [[Jogyesa]] ({{Kor|조계사|曹溪寺|}}), koji je sjedište korejskog budističkog reda [[Jogye]]. Ostali veliki budistički hramovi su [[Hwagyesa]] i [[Bongeunsa]]. Postoje i mnoge [[Protestantizam|protestantske]] crkve u Seoulu. Najstarija protestanska crkva je [[Prezbiterijanska crkva Seosomun]] ({{Kor|서소문교회||}}), koju je 1946. izgradio [[Kim Dong-Chul]], izbjeglica iz Sjeverne Koreje. Nalazi se u četvrti [[Seosomun]] u [[Okruzi Seoula|okrugu]] [[Jung (Seoul)|Jung]]. Osim [[Prezbiterijanstvo|prezbiterijanaca]], u Seoulu su zastupljeni i [[metodisti]], [[Baptizam|baptisti]] i [[luteranizam|luterani]]. [[Seulska središnja džamija]] ({{Kor|서울 중앙 성원|서울 中央 聖院|Seoul Jung-ang Seongweon}}) jedina je [[džamija]] u Seoulu. Otvorena je 1976. u četvrti [[Itaewon]] u okrugu [[Yongsan (Seoul)|Yongsan]] na desnoj obali Hana. Molitve se vrše na [[engleski jezik|engleskom]], [[arapski jezik|arapskom]] i korejskom jeziku. Većina vjernika je [[Arapi|arapskog]], [[Indija|indijskog]], [[pakistan]]skog ili [[Turska|turskog]] porijekla. ==== Tvrđave ==== [[Datoteka:Khitai5.jpg|desno|mini|Komandni dio tvrđave Namhansanseong]] [[Datoteka:Korea-Bukhansan-19.jpg|desno|mini|Tvrđava Bukhansanseong]] Oko 30&nbsp;km jugoistočno od Seoula nalazi se tvrđava [[Namhansanseong]] ({{Kor|남한산성|南漢山城|}}) (''Brdska tvrđava južno od Hana''), omiljeno izletište stanovnika grada. Tvrđava je povezana [[Seulski metro|metroom]] i stanicom [[Namhansanseong (stanica metroa)|Namhansanseong]]. Izgrađena je prije 2.000 godina za vrijeme dinastije Baekje i sastoji se od oko 8&nbsp;km dugog i mjestimično do 7 m visokog zida. Većina postojećih sadašnjih građevina potječe iz 17. i 18. stoljeća, kada se tvrđava koristila za odbranu od kineskih agresora za vrijeme dinastije Joseon. U tvrđavi je 1637. kapitulirao kralj [[Injo]] sa 14.000 vojnika u borbi protiv [[Mandžurci|Mandžuraca]], nakon čega je Koreja potpala pod vlast Mandžurije. Tvrđava [[Bukhansanseong]] ({{Kor|북한산성|北漢山城|}}) (''Brdska tvrđava sjeverno od Hana''), na sjeveru grada, druga je važnija antička tvrđava u Seoulu. Izgrađena je na obroncima [[Bukhan]]a, otprilike u isto vrijeme, kao i Namhansanseong, za dinastije Baekje i nekoliko puta bila je napadnuta. Nakon napada kineske vojske u 16. stoljeću (dinastija [[Ming]]) korejski kralj dao je dodatno izgraditi tvrđavu. Za vrijeme Korejskog rata tvrđava je djelomično porušena, a u poslijeratnom periodu je restaurirana. ==== Nekropole ==== Grobnica [[Gwangneung]] ({{Kor|광릉}}), u kojoj su sahranjeni korejski kralj [[Sejo]] i njegova žena kraljica [[Yun Chon-hi]], jedna je od grobnica u Seoulu s najvišim umjetničkim i slikarskim nivoom. Nekropola se nalazi 28&nbsp;km sjeveroistočno od grada, odmah iza [[Uijongbu]]a, dok su grobovi skriveni u dubokoj šumi. Grobovi trećeg ([[Taejong]]) i 24. kralja ([[Heonjong]]) iz dinastije Joseon nalaze se u [[Hongneung]]u ({{kor|홍릉}}) u četvrti [[Naekok-dong]] na jugoistoku Seoula. U blizini se nalaze i grobovi kralja Taejonga, kraljice [[Wonkyong]], kralja [[Sunjo]]a i kraljice [[Sunwon]]. Većina grobova okružena je [[granit]]nim figurama, koje prikazuju vazale kraljeva, kao i životinje iz korejskih [[mit]]skih predanja. Svake godine 8. maja održava se ceremonija [[chesa]], koju vode potomci dinastije Joseon. === Parkovi === {{Glavni|Spisak seulskih parkova}} [[Datoteka:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|mini|Cheonggyecheon 2008.]] Brežuljak i park [[Namsan (Seoul)|Namsan]] jedna je od najljepših [[priroda|prirodnih]] [[oaza]] u središtu grada. Sastoji se od parka, botaničkog vrta, jednog osmougaonog paviljona i muzejskog sela, u kojem se nalazi 5 tradicionalnih korejskih kuća ([[hanok]]). Na najvišoj tački brežuljka nalazi se [[Toranj N Seoul]], s rotirajućim restoranom na vrhu. U podnožju brežuljka nalazi se [[Korejsko narodno pozorište]], [[Goetheov institut]], biblioteka Namsan i botanički vrt. Iza palače [[Changdeok]] nalazi se "tajni vrt", nazvan i [[Biwon]], privatni vrt kraljevske porodice. Park se sastoji od pošumljenih brežuljaka, paviljona, staza sa barama i mostovima. U parku su ucrtane konture korejskog poluostrva (''Bandoji''). Paviljon iz 16. stoljeća napravljen je kako bi kralj [[Injo]] mogao loviti ribu. Kompleks [[Naksonjae]] je povodom održavanja kraljevskih ceremonija otvoren za javnost dvaput godišnje. Park [[Seonyudo]] nalazi se na malom otoku na Hanu i sastoji se od parka za igranje, osmatračnica, nekoliko bara i botaničkog vrta. Park [[Seoul Forest]] u [[Ttukseom]]u nalazi se u blizini Hana i dostupan je [[Seulski metro|metro]]om {{Seoulski metro|s02}} i stanicom [[Ttukseom (stanica metroa)|Ttukseom]]. Pored zelenih površina, velikog igrališta i [[biciklizam|biciklističih]] staza, tu je i izložba fotografija čije su teme [[šuma|šume]] i mnoge divlje [[životinje]]. Park je otvoren 1983. i u njemu se nalazi spomenik [[Samjeondo]] iz vremena dinastije [[Dinastija Qing|Qing]], izgrađen 1639. Jedini [[nacionalni park]] u Seoulu je [[Bukhansan]], u kojem se nalaze mnogobrojni budistički hramovi s rijetkim životinjama iz brdskih krajeva Koreje. Do 2015. u seulskom okrugu [[Yongsan (Seoul)|Yongsan]] bit će završen veliki park, koji se nakon preseljenja američke vojne baze u [[Pyeongtaek]] 2008. prostire na 2,9&nbsp;km².<ref>The Korea Times: [http://times.hankooki.com/lpage/nation/200607/kt2006072118191511970.htm Uri Party Moves to Inspect US Base Return Accord]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 21. 7. 2006 {{en simbol}}</ref><ref>Dong-a Ilbo: [http://english.donga.com/srv/service.php3?bicode=050000&biid=2006100396068 No Commercial Complex in Yongsan Park], 3. 10. 2006 {{en simbol}}</ref> === Sport === [[Datoteka:Seoul Olympic Swimming Pool.jpg|mini|desno|Olipmijski plivački stadion]] U Seoulu se nalazi oko 12.000 sportskih objekata, koji uglavnom imaju komercijalni karakter. Oko 700 objekata je pod upravom grada ili su interna sportska borilišta. Ukupno postoji 28 objekata pod upravom grada, od kojih su 4 za [[nogomet]], [[bejzbol]] i [[atletika|atletiku]]. Deset od 25 okruga posjeduje vlastite sportske centre, dok 4 okruga izgrađuju slične objekte. Najpoznatiji sportski centri su [[Sportski kompleks Jamsil]] u okrugu [[Songpa (Seoul)|Songpa]], koji se prostire na površini od oko 0,6&nbsp;km². Ovdje su se održale [[Azijske igre 1986]], [[OI 1988.|Ljetne olimpijske igre 1988.]] te [[Paraolimpijske ljetne igre 1988.]] Sastoji se od [[Olimpijski stadion Jamsil|Olimpijskog stadiona Jamsil]], kapaciteta 100.000 gledalaca, stadiona za [[bejzbol]], plivačkog bazena, sportske dvorane i sportskog terena za učenike. U blizini se nalazi i [[Olimpijski park Seoul]] s [[velodrom]]om, [[tenis]]kim terenima i terenima za druge sportove. Nacionalni sport Koreje je [[tekvando]], a [[Kukkiwon]], sjedište Svjetskog centra za obrazovanje u tom sportu, nalazi se u Seoulu, kao i sjedište [[Svjetska tekvando federacija|Svjetske tekvando federacije]] (WTF). ==== Sportski klubovi ==== ===== Nogomet ===== * '''Muškarci''' {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%; width:66%" |- ! Nivo ! Liga ! Klub ! Stadion |- | Prva nogometna liga | [[K League Classic]] | [[FC Seoul]] | [[Seoul World Cup Stadium]] |- | Druga nogometna liga | [[K League Challenge]] | [[Seoul E-Land FC]] | [[Olimpijski stadion (Seoul)|Olimpijski stadion]] |- | rowspan="3"| Četvrta nogometna liga | rowspan="3"| [[Challengers League]] | [[Seoul United FC|Seoul United]] | [[Stadion Madeul]] |- | [[Seoul FC Martyrs]] | [[Stadion Gangbuk]] |- | [[Jungnang Chorus Mustang FC|Jungnang Chorus Mustang]] | Jungnang Public Ground |} * '''Žene''' {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%; width:66%" |- ! Nivo ! Liga ! Klub ! Stadion |- | Prva nogometna liga | [[WK-League]] | [[Seoul Amazones|Seoul Metropolitan Government FC]] | |} ===== Bejzbol ===== U Seoulu postoje tri profesionalna bejzbolska kluba, koji se takmiče pod okriljem [[Korejska bejzbolska organizacija|Korejske bejzbolske organizacije]] ({{Kor| 한국야구위원회|韓國野球委員會|Han-guk Yagu Wiwonhoe}}): [[Doosan Bears]], [[LG Twins]] i [[Nexen Heroes]]. ===== Košarka ===== Dva najpoznatija [[košarka]]ška tima u Seoulu su [[Seoul SK Knights]] i [[Seoul Samsung Thunders]]. === Izletišta === [[Datoteka:Korea-Seoul-Inwangsan-19.jpg|mini|Inwangsan]] Na južnom rubu grada nalazi se brdo [[Gwanaksan]], omiljeno izletište stanovnika Seoula, s najvišom tačkom na 632&nbsp;m. Zbog svoje ljepote često se naziva drugim najljepšim korejskim brdom, odmah nakon [[Kŭmgangsan]]a, te Gwanaksan po njemu nazivaju ''Sogeumgang'' (Mali Kŭmgang) ili ''Seogeumgang'' (Zapadni Kŭmgang). Brdo je gusto pošumljeno, a po njemu vode mnogi izletnički putovi. Početak izletišta obično je kod [[Državni univerzitet Seoul|Državnog univerziteta Seoul]], a do samog vrha potrebno je 4 do 5 sati [[pješačenje|pješačenja]]. Na vrhu se nalazi [[radar]]ska stanica, budistički hram [[Wongaksa]] i svetište [[Yeonjuam]], koje je 1394. izgradio kralj [[Taejo]] iz dinastije Joseon u vrijeme premještanja korejskog glavnog grada u Seoul. Osim Gwanaksana, u središtu grada u okruzima [[Jongno (Seoul)|Jongno]] i [[Seodaemun (Seoul)|Seodaemun]] nalazi se brdo [[Inwangsan]] (338&nbsp;m), do čijeg vrha vode stepenice. U maju 2011. otvoren je najveći [[plutajući otok (Seul)|plutajući otok]] na svijetu. To je park sa mnogobrojnim [[restoran]]ima, dvoranama za svečanosti i terenima za sportove na vodi. U izgradnju otoka uloženo je oko 63 miliona [[Euro|eura]].<ref>[http://www.spiegel.de/reise/fernweh/0,1518,763643,00.html Seoul eröffnet größte schwimmende Insel der Welt {{de}}]</ref> === Manifestacije === U svetištu [[Sungkyunkwan]], koje se nalazi na [[Univezitet Sungkyunkwan|istoimenom univezitetu]], sjeveroistočno od Biwona, dvaput godišnje (1. februara i 1. augusta po [[lunarni kalendar|lunarnom kalendaru]]), održava se religijska ceremonija u čast [[Konfučije|Konfučija]], na čijim je religijskim osnovama nastala dinastija Joseon. Po lunarnom kalendaru, svakog 8. aprila slavi se [[Buda|Budin]] rođendan, kao Praznik lampiona. Povodom tog praznika budistički hramovi kite se [[lampion]]ima i održava se procesija s lampionoma od trga [[Yeouido]] do hrama [[Jogyesa]]. Prve subote u maju, u svetištu [[Jongmyo]], održava se ceremonija ''[[Jongmyo Daeje]]'', kada se procesijom i ritualom časti odaje počast kraljicama i kraljevima dinastije Joseon. === Festivali === [[Datoteka:Hi.Seoul.Festival.02.jpg|mini|desno|Festival "Hi! Seoul"]] U oktobru 2012. u dvorani [[Dvorana KBS|KBS]] održan je međunarodni muzički festival [[ABU TV Song Festival 2012.|ABU TV i radijski festival]] u organizaciji [[Azijska radiodifuzijska unija|Azijske radiodifuzijske unije]] (ABU).<ref>{{cite web|title=ABU TV and Radio Song Festivals 2012|url=http://esckaz.com/2012/abu.htm|publisher=ESCKAZ.com|accessdate=17. 8. 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=ABU GA Seoul 2012|url=http://www.abu2012seoul.com/|publisher=Asia-Pacific Broadcasting Union|accessdate=17. 8. 2012|archive-date=2013-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303011118/http://www.abu2012seoul.com/|url-status=dead}}</ref> Festival ''[[Hi! Seoul]]'' je kulturni festival koji se od 2003. održava 4 puta godišnje početkom svakog godišnjeg doba. Festival je posvećen historiji i kulturnoj tradiciji Koreje i Seoula. === Kulinarski specijaliteti === Seoul nema poseban kulinarski specijalitet po kojem bi bio poznat, ali u gradu postoji veliki izbor jela, kako [[Korejska kuhinja|korejske kuhinje]], tako i ostalih međunarodnih kuhinja. Hrana i usluge u restoranima zapadnih kuhinja relativno su skupe, izuzevši međunarodne restorane [[brze hrane]] ({{En|fast food}}), gdje se cijene kreću u rangu cijena u evropskim gradovima. Omiljeni su ulični restorani, u kojima se mogu dobiti tradicionalni korejski specijaliteti [[bulgogi]], [[samgyeopsal]] i [[galbi]], mali pečeni komadi mesa u raznim umacima s povrćem. U regionu Seoula poznate su varijante [[kimchi]]ja zvane ''sokbatyi'' i ''chunggak''. Ukiseljeno povrće ''kimchi'', najčešće kiseli [[kupus]] s ljutom paprikom, gotovo je stalni prilog u korejskoj kuhinji. ''Chunggak'' je ukiseljeni [[hren]] izrezan na manje komade. <center><gallery> Datoteka:Korean food 8.jpg|[[Samgyeopsal]] Datoteka:Korean.cuisine-Bulgogi-01.jpg|[[Bulgogi]] Datoteka:Korean.food-Galbi-03.jpg|[[Galbi]] Datoteka:Kimchi with Tofu.jpg|[[Kimchi]] s [[tofu]]om </gallery></center> === Trgovine === Najveće mjesto za kupovinu u gradu je tržni centar Dongdaemun, koji se nalazi u blizini istoimene istočne stare gradske kapije. Prostire se na oko 10 blokova, a moguće je naći elektrotehničke proizvode, obuću, odjeću, namještaj, kao i sve ostale neophodne stvari. Turističko odredište je [[Namdaemun Sijang]], koji se nalazi istočno od južne kapije. Suvenirnice i tradicionalni korejski restorani nalaze se u tržnom centru [[Namdaemun]]. Pored velikih tržnih centara, postoje mnoge robne kuće i cijele poslovne ulice u kojima se smještene razne trgovine. Jedna od poznatijih ulica je [[Shinsegae]], koja se nalazi preko puta Korejske banke. U ulici Samil-nou u blizini Cheonggyecheona nalazi se trgovina ''Printemps''. Antikviteti i suveniri prodaju se u gradskoj četvrti [[Insa-dong]] (okrug [[Jongno (Seoul)|Jongno]]). Čitave trgovinske ulice u okrugu Jongno izgrađene su ispod avenije [[Euljiro]] te hotela ''Westin Chosun'', ''Lotte'' i ''Plaza''. ''Sogong Arcade'' počinje ispod hotela Plaza, pa se proteže ispod hotela ''Chosun'' i završava robnom kućom ''Cosmos'' u četvrti [[Myongdong]] u okrugu [[Jung (Seoul)|Jung]]. ''Hoehyon Arcade'' počinje od glavne seulske pošte i završava se tek kod ulice [[Toegyero]]. U ovim podzemim trgovinama moguće je naći odjeću, nakit, [[knjiga|knjige]], [[računar]]e, [[kamera|kamere]], suvenire i reprodukcije starog porculana. == Privreda i infrastruktura == === Privreda === [[Datoteka:Seoul-COEX.jpg|mini|COEX]] Modernizacija Seoula započela je po završetku Korejskog rata te je svoj vrhunac doživjela 1990-ih. Karakteristike privrednog razvoja su prelazak u industrijsko društvo i brzi privredni rast. Između 1989. i 1998. privreda Južne Koreje rasla je prosječno 11,6%, u čemu je učešće privrednih objekata u Seoulu bilo najveće. [[Nezaposlenost|Stopa nezaposlenosti]] 1997. bila je samo 2,7%. [[Istočnoazijska ekonomska kriza|Privredna kriza iz 1997]], koja je potresla velike dijelove Azije, povećala je stopu nezaposlenosti na 9%, a [[Bruto domaći proizvod|BDP]] Južne Koreje spao je na 5,5%. Nakon toga korejska privreda se počela oporavljati i nastavila je sa brzim razvojem. U Seoulu se nalazi veliki broj industrijskih postrojenja kao što su fabrika [[mobitel]]a [[Pantech Curitel]], opskrbljivač energijom [[Korea Electric Power Corporation]], industrijski koncerni [[Daewoo]] i [[Samsung]], koncern mašinske industrije [[Hyundai]], mješoviti koncern [[SK Group]] i korporacija [[LG (korporacija)|LG]]. Važniji industrijski proizvodi su [[tekstil]] i odjeća, hemijski proizvodi, električni i elektronički aparati, mašine i štampači. Od ukupno 75.285 firmi, 1999. godine samo su 232 zapošljavale više od 200 radnika, a ostale firme bili su pogoni srednje veličine te firme koje u prosjeku zapošljavaju 6 osoba. Najvažnije industrijsko područje je ''Korea Export Industrial Complex'' (''Guro Industrial Complex'') u okrugu [[Guro (Seoul)|Guro]], gdje su na površini od 1,98&nbsp;km² smještene 474 firme, koje zapošljavaju 25.111 radnika, a uglavnom su zastupljeni pogoni montaže te fabrike [[papir]]a. U okolnim poljoprivrednim područjima uzgajaju se [[soja]], [[pšenica]] i [[proso]]. Destilerija [[Jinro]] proizvodi [[alkohol]]no piće, [[soju]] (čit. ''sodžu''), koje je najprodavanije alkoholno piće na svijetu.<ref name="bestselling">{{cite news|url=http://travel.cnn.com/seoul/drink/soju-most-sold-drink-world-930177|title=It's official: Jinro soju is the world's best-selling liquor|date=2012-06-12|publisher=CNN Travel|accessdate=29. 4. 2013}}</ref> Poznati proizvođači [[Pivo|piva]] su [[Pivara Hite]] (ujedinjena u koncern Jinro) i [[Orijentalna pivara]].<ref name=economist>{{cite news|title=Fiery food, boring beer|url=http://www.economist.com/news/business/21567120-dull-duopoly-crushes-microbrewers-fiery-food-boring-beer|publisher=The Economist|accessdate=24. 4. 2013|date=24. 11. 2012}}</ref> Ostale firme prehrambene industrije su [[Seulska mljekara]], [[Nongshim Group]] i [[Lotte]]. Za uvoz i izvoz robe koristi se luka u [[Incheon]]u na obali [[Žuto more|Žutog mora]]. Prednost Seoula je centralni položaj između Kine i Japana, koji su udaljeni samo 2 sata leta, dok su drugi finansijski i industrijski centri Azije ([[Indonezija]], [[Tajland]] i [[Filipini]]) udaljeni samo 5 sati leta. Centralizacijom, koja je započela još u vrijeme japanske kolonizacije, Seoul je postao najznačajnije središte industrije i uslužnih djelatnosti, a u gradu se nalaze najvažnije upravne i finansijske službe zemlje. Sve veće banke, osiguranja i trgovinske firme Južne Koreje imaju sjedište u Seoulu. === Saobraćaj === [[Datoteka:Seoul-station-concourse.jpg|mini|[[Željeznička stanica Seoul]]]] [[Datoteka:AREX EMU2000.jpg|mini|ldesno|Linije metroa AREX između Međunarodnog aerodroma Incheon i Seoula]] ==== Zračni saobraćaj ==== Seoul ima dva aerodroma: [[Međunarodni aerodrom Incheon]] (IIA) i [[Aerodrom Gimpo|Gimpo]] (GMP). Međunarodni aerodrom Incheon ({{Kor|인천국제공항|仁川國際空港|Incheon Gukje Gonghang}}) otvoren je 2001, kad je preuzeo ulogu glavnog međunarodnog aerodroma Seoula. Nalazi se 50&nbsp;km zapadno od grada na otoku [[Yeongjongdo]] i sa Seoulom je povezan autoputem, mrežom autobuskih linija i od 2008. linijom [[Seulski metro|metroa]] {{Seoulski metro|arx}}. Također je povezan željeznicom s Aerodromom Gimpo. Aerodrom je 2013. primio 41.482.828 putnika. Gimpo ({{Kor|김포국제공항|金浦國際空港|Gimpogukjegonghang}}) do 2001. služio je kao međunarodni aerodrom, a sada se koristi uglavnom za letove unutar Južne Koreje. 2006. godine imao je 13.766.388 putnika.<ref name="aci">{{Cite web |title=ACI |url=http://www.airports.org/ |access-date=2015-04-28 |archive-date=2012-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526062436/http://www.airports.org/ |dead-url=yes }}</ref> Nalazi se 18&nbsp;km od Seoula. ==== Željeznički saobraćaj ==== U gradu se nalaze dvije veće željezničke stanice: [[Željeznička stanica Seoul]] i [[Željeznička stanica Yongsan|Yongsan]]. Glavna, Željeznička stanica Seoul, izgrađena je za vrijeme japanske okupacije, a dograđena je 1989. i 1990. Uprkos dogradnji, zbog preopterećenosti se morala izgraditi nova stanica Yongsan, koja je otvorena 2004. Grad je željezničkim saobraćajem dobro povezan s okolnim gradovima, pogotovo s onima na jugu zemlje. Od 30.&nbsp;marta 2004. firma [[Korea Train Express]] (KTX) pustila je u promet prvu [[Brzi voz|brzu željeznicu]] na relaciji između Seoula i [[Busan]]a, s najvećom brzinom od 305&nbsp;km/h, čime je Južna Koreja postala prva država u Aziji koja je iskoristila francusku tehnologiju ''brzog voza'' (TGV). ==== Cestovni saobraćaj ==== Gustom mrežom autoputeva Seoul je autobuskim saobraćajem povezan sa gotovo svim većim gradovima Južne Koreje te su [[autobus]]i dobra alternativa za željeznički saobraćaj u Koreji. Većina ''ekspresnih autobuskih linija'' kreće sa stanice [[Autobuski terminal Gangnam|Gangnam]] na jugu grada, nekoliko linija s istočnog terminala [[Autobuski terminal Dong|Dong]], a nekoliko sa sjevernog terminala [[Autobuski terminal Sangbong|Sangbong]]. Od oko 70 linija koje povezuju Seoul sa drugim gradovima, većina ih vozi u intervalu od jednog sata, dok važnije linije voze i u intervalima od 10-20 minuta. Pored normalnih linija, koje voze od 6 do 21 h, postoje i noćne linije od 21 h do 2 h. Osim ovih brzih linija, koje uglavnom saobraćaju autoputevima, postoje i međugradski autobusi, koji ulaze i u manje gradove i ne voze autoputevima te su im uglavnom povoljnije cijene u odnosu na ekspresne autobuse. ==== Gradski saobraćaj ==== [[Datoteka:Sejong-ro in Jongno-gu 2012.jpg|thumb|Sejongno 2012]] Cestovna mreža u Seoulu dobro je izgrađena. Osim 6 autoputeva, iz centra grada pruža se 19 ulica u svim pravcima, a sami centar okružuju tri cestovna prstena. Ukupna dužina saobraćajnica 1999. bila je 7.801&nbsp;km. Sve važnije ceste su višetračne, a najšira je [[Sejongno]] sa 20&nbsp;voznih traka. Uprkos takvoj mreži, u gradu su česti zastoji i kolone, prouzrokovani velikom gustoćom saobraćaja i niskom [[ekologija|ekološkom]] sviješću, što dovodi do visokog zagađenja zraka. Vozne karte za autobus i metro relativno su niske u odnosu na evropske cijene i u zavisnosti su od rastojanja. Međutim, u Seoulu ne postoje mjesečne ili sedmične karte te se plaćanje vrši obično čip-kartama (tzv. ''[[T-Money]]''), koje mogu memorizirati novčane iznose do 500.000 [[južnokorejski vona|vona]]. Plaćanje se vrši čip-kartom, s koje se elektroničkim putem automatski skida određeni iznos. Ove karte mogu služiti i u druge svrhe te se njima mogu plaćati usluge i kupovati roba u nekim trgovimama.<ref>Korea Tourism Organization: [http://german.visitkorea.or.kr/ger/TR/TR_GE_2_3.jsp Informationen zum koreanischen Verkehrssystem: U-Bahn, Flughafenbusse & Stadtbusse, Taxis und Züge. Verkehrsinformationen für Jedermann!]; pristupljeno: 10. 11. 2011 {{de}}</ref><ref>Korea Smart Card Co.: [http://www.t-money.co.kr/jsp/newpub/oversea/english/eng_index.jsp T-money World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712154421/http://www.t-money.co.kr/jsp/newpub/oversea/english/eng_index.jsp |date=2014-07-12 }}; pristupljeno: 10. 11. 2011 {{en simbol}}</ref> Autobuske karte nije moguće koristiti u metrou i koriste se samo u prevozu autobusom. ===== Metro ===== {{Glavni|Seulski metro}} [[Datoteka:South Korea subway logo.svg|desno|120px|mini|Logo Seulskog metroa]] Optimalno prevezno sredstvo u Seoulu je [[Seulski metro|metro]] ({{Kor|서울 지하철|}}). Prva dionica puštena je u promet 15.&nbsp;augusta 1974. Danas je ukupna dužina metroa 433&nbsp;km, a metro se neprekidno dograđuje. Vozovi metroa voze svaki dan od 5:30&nbsp;h do 23:30, obično u intervalima od 4-6&nbsp;minuta, a u dijelu dana s najvećim brojem putnika (tzv. ''špici'') svake 3-4&nbsp;minute. Dnevno seulski metro koristi oko 3 miliona putnika, dok ih godišnje preveze oko 2 i po milijarde, te je najfrekventniji metro na svijetu. Mreža metroa sastoji se od 9 linija, kojima upravljaju 4 firme: [[Seoul Metro]], [[Seoul Metropolitan Rapid Transit Corporation]] (SMRT), [[Korail]] i [[Metro 9]] (Veolia Transport). Linije metroa obilježene su definiranim bojama što strancima, koji ne poznaju korejsko pismo, omogućava lakše snalaženje. Ime naredne stanice oglašava se na displeju u metrou, te objavljivanjem naziva stanice na [[Korejski jezik|korejskom]], [[Kineski jezik|kineskom]], [[Japanski jezik|japanskom]] i [[Engleski jezik|engleskom jeziku]]. Metro povezuje Seoul s [[Incheon]]om i [[Južnokorejske provincije|južnokorejskim provincijama]] [[Gyeonggi]], [[Chungcheongnam]] i [[Gangwon]] te ima ukupno 617 stanica. ===== Tramvaji ===== {{Glavni|Seulski tramvaji}} [[Datoteka:Taihei-Dori in Keijo.JPG|mini|Tramvaj u ulici Taihei-Dori]] U Seoulu je 1.&nbsp;maja 1899. pušten u promet električni [[tramvaj]], koji je vozio sve do 29.&nbsp;novembra 1968, kada je ukinut. Dužina tramvajske mreže u Seoulu iznosila je 1914. godine 26&nbsp;km, oko 1941. doživjela je svoj maksimum, a oko 1960. iznosila je oko 50&nbsp;km.<ref>1. Podaci iz djela Andreja Lankova ''The Dawn of Modern Korea'' za početak 1950-ih <br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;2. Na stranici http://www.tramz.com/tva/ko.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322201618/http://www.tramz.com/tva/ko.html |date=2015-03-22 }} za 1964. navedena je dužina od 74&nbsp;km.</ref> U tom vremenu bilo je ukupno 15 linija. ===== Autobusi ===== Autobuske linije također su dobro izgrađene. Oko 350 linija dnevno prevozi oko 7 miliona putnika. Postoje tri vrste autobuskih linija: normalne linije, linije susjednih gradova i direktne linije. ''Normalne linije'' voze uobičajeno od 5:00&nbsp; do ponoći i saobraćaju svakih nekoliko minuta. Vremena polaska se na stanicama prikazuju elektronički, a zbog velike zastupljenosti [[pametni mobitel|pametnih mobitela]], vozne redove svih linija moguće je očitavati pomoću prikladnih aplikacija. ''Linije susjednih gradova'' povezuju ona stambena naselja koja nisu povezana normalnom mrežom, tj. normalnim i direktnim linijama. ''Direktne linije'' su autobuske linije koje koriste komfornije autobuse i povezuju Seoul s okolnim gradovima, s manje usputnih stanica i bez velikih zadržavanja. == Obrazovanje == {{Glavni|Spisak univerziteta u Seoulu}} [[Datoteka:서울대정문.jpg|mini|150px|Glavni portal Seulskog nacionalnog univerziteta]] Seoul je obrazovni centar Južne Koreje. U gradu se nalazi 36 univerziteta, od kojih su najpoznatiji [[Seulski nacionalni univerzitet]], [[Univerzitet Koreja]], [[Univerzitet Yonsei]], [[Korejski nacionalni univerzitet umjetnosti]] (KARTS), [[Univerzitet Sungkyunkwan]], [[Univerzitet stranih jezika Hankuk]] i [[Ženski univerzitet Ewha]]. Osim univerziteta, po podacima iz 1997, u gradu postoji još 15 [[Koledž|junior-koledža]], 273 [[visoke škole]], 352 [[srednja škola|srednje škole]], 512 [[osnovna škola|osnovnih škola]] i 1370 [[obdanište|obdaništa]]. Također postoji veliki broj stranih škola. U gradu se nalazi i 28 [[biblioteka]] (od toga su dvije samo za [[sljepoća|slijepe]]) te veliki broj knjižara. == Poznati stanovnici Seoula == [[Datoteka:Psy Gangnam Style performs at Marquee, The Star, Sydney, Australia (1).jpg|mini|desno|Korejski pjevač [[PSY|Psy]]]] ''Napomena: Svi za koje nije navedena nacionalnost dolaze iz Južne Koreje.'' {| | width="25%" valign="top" | * [[Bae Yong-jun]], [[glumac]] * [[Jasmine Choi]], [[flauta|flautistica]] * [[Chung Mong-koo]], menadžer * [[Myung-Whun Chung]], [[dirigent]] i [[pijanist]] * [[Goh Kun]], [[političar]] * [[Debbie Green]], američka [[odbojka]]šica * [[Hashida Sugako]], japanski esejist * [[Akihiko Hirata]], japanski glumac * [[Daniel Chonghan Hong]], fizičar * [[Hur Suk-ho]], [[golf]]er * [[David W. K. Johnson]], američki [[kompozitor]] * [[Koh Chang-su]], kompozitor * [[Chang-Rae Lee]], američki pisac | width="25%" valign="top" | * [[Gee Hye Lee]], džez-pijanistica * [[Lee Chung-yong]], nogometaš * [[Lee Hee-wan]], odbojkaš i trener * [[Jim Lee]], američki strip-crtač i izdavač * [[Lee Kwang-Keun]], operski pjevač * [[Nam June Paik]], američki vizualni umjetnik * [[Park Ji-sung]], nogometaš * [[Linda Park]], američka glumica * [[Rain (pjevač)|Rain]], glumac i pjevač * [[Ryu Seung-min]], [[stoni tenis|stonoteniser]] * [[Seo Jung-won]], nogometaš * [[Song Dae-won]], [[skejtbord|skejter]] * [[Hines Ward]], američki [[ragbi]]jaš * [[Joscelin Yeo]], [[singapur]]ska [[plivanje|plivačica]] | width="25%" valign="top" | * [[Yun Seon-do]], pjesnik * [[Lee Seung-hoon]], [[brzo klizanje|brzoklizač]] * [[Woo Bum-kon]], [[atentat]]or * [[Hong Myung-bo]], nogometaš * [[Phillip Rhee]], južnokorejsko-američki glumac, [[režiser]], [[producent]] i [[scenarist]] * [[Yang Tae-young]], [[gimnastika|gimnastičar]] * [[PSY|Psy]], [[pjevanje|pjevač]] * [[Kim Jee-woon]], režiser * [[Yoonki Baek]], operski pjevač * [[Steven Yeun]], južnokorejsko-američki glumac * [[Emmy Oh]], pijanistica * [[Im Yoona]], glumica i pjevačica grupe [[Girls' Generation]] |} == Gradovi prijatelji == <div class="noprint"> {|style="width:100%" |- | style="width:33.3%;"| * {{flagicon|IRN}} [[Tehran]], [[Iran]] (1963)<ref>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=wQiJ3vBJfvQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |title=New Economic Spaces in Asian Cities: From Industrial Restructuring to the Cultural Turn |publisher=Routledge and the Taylor & Francis Group |year=2012 |accessdate=2013-10-14}}</ref><ref>{{cite web |url=http://atlas.tehran.ir/Default.aspx?tabid=252 |title=Atlas of Tehran Metropolis |publisher=Tehran Municipality |date= |accessdate=2013-10-14 |archive-date=2018-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009221306/http://atlas.tehran.ir/Default.aspx?tabid=252 |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|ROC}} [[Taipei]], [[Taiwan]] (1968)<ref name="Seoul twinnings"/><ref name="Taipei sisters">[http://www.edunet.taipei.gov.tw/attach/The%2045%20Sister%20Cities%20list.doc Taipei Sister city list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410023801/http://www.edunet.taipei.gov.tw/attach/The%2045%20Sister%20Cities%20list.doc |date=2014-04-10 }} Taipei City Council</ref> * {{flagicon|TUR}} [[Ankara]], [[Turkey]] (1971)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|USA}} [[Honolulu]], [[United States]] (1973)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|USA}} [[San Francisco]], [[United States]] (1976)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|BRA}} [[São Paulo]], [[Brazil]] (1977)<ref name="Seoul twinnings"/><ref name="São Paulo twinnings">{{cite web|url=http://www3.prefeitura.sp.gov.br/cadlem/secretarias/negocios_juridicos/cadlem/integra.asp?alt=11072007L%20144710000|title=Pesquisa de Legislação Municipal – No 14471|accessdate=2013-08-23|work=Prefeitura da Cidade de São Paulo [Municipality of the City of São Paulo]|language=Portuguese|trans-title=Research Municipal Legislation – No 14471|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111018123138/http://www3.prefeitura.sp.gov.br/cadlem/secretarias/negocios_juridicos/cadlem/integra.asp?alt=11072007L%20144710000|archivedate=2011-10-18|deadurl=yes}}</ref><ref name="São Paulo WikiSource">[http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_de_S%C3%A3o_Paulo_14471_de_2007 Lei Municipal de São Paulo 14471 de 2007] WikiSource {{pt icon}}</ref> * {{flagicon|COL}} [[Bogota]], [[Kolumbija]] (1982)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|IDN}} [[Jakarta]], [[Indonesia]] (1984)<ref name="Seoul twinnings"/> || * {{flagicon|JPN}} [[Tokyo]], [[Japan]] (1988)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|RUS}} [[Moscow]], [[Rusija]] (1991)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|AUS}} [[New South Wales]], [[Australija]] (1991)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|FRA}} [[Paris]], [[Francuska]] (1991)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|MEX}} [[Mexico City]], [[Meksiko]] (1992)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|PRC}} [[Beijing]], [[Narodna Republika Kina]] (1993)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|MNG}} [[Ulan Bator]], [[Mongolija]] (1995)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|VIE}} [[Hanoi]], [[Vijetnam]] (1996)<ref name="Seoul twinnings"/> || * {{flagicon|POL}} [[Warsaw]], [[Poljska]] (1996)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|EGY}} [[Cairo]], [[Egipat]] (1997)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|ITA}} [[Rome]], [[Italija]] (2000)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|KAZ}} [[Astana]], [[Kazahstan]] (2004)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|USA}} [[Washington, D.C.]], [[Sjedinjene Američke Države]] (2006)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|GRE}} [[Athens]], [[Grčka]] (2006)<ref name="Seoul twinnings"/> * {{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Tajland]] (2006)<ref name="Seoul twinnings"/><ref name="BMA sister cities">{{cite web|url=http://iad.bangkok.go.th/en/list|title=Relationship with Sister Cities|author=International Affairs Division|work=International Affairs Division website|publisher=International Affairs Division, Bangkok Metropolitan Administration|accessdate=12 September 2012|archive-date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611230221/http://iad.bangkok.go.th/en/list}}</ref> * {{flagicon|UZB}} [[Taškent]], [[Uzbekistan]] (2010)<ref name="Seoul twinnings"/> |} {{Panoramica|Seoul.2007.Pano.jpg|1200px|Panorama Seula}} == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Seoul}} * [http://english.seoul.go.kr/ Seoul Metropolitan Government] {{en icon}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534948/Seoul ''Seoul'' na portalu Encyclopædia Britannica] {{en icon}} * [http://english.tour2korea.com/sightseeing/destination/seoul/city_seoul.asp Highlights of Seoul (National Tourism Organization)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040204050304/http://english.tour2korea.com/sightseeing/destination/seoul/city_seoul.asp |date=2004-02-04 }} {{en icon}} * [http://dmoz.org/Regional/Asia/South_Korea/Seoul/ Open Directory category] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216094000/http://dmoz.org/Regional/Asia/South_Korea/Seoul/ |date=2006-02-16 }} {{en icon}} * [http://www.seoulstyle.com For hip tips on shopping, dining, nightlife and modern culture in Seoul] {{en icon}} ;Karte * [http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg Map of Seoul ([[Korejski jezik|korejski]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108015724/http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg |date=2011-11-08 }} * [http://www.seoulsearching.com/grfx/maps/centralseoul.jpg Map of Central Seoul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215180743/http://www.seoulsearching.com/grfx/maps/centralseoul.jpg |date=2006-02-15 }} * [http://newton.kias.re.kr/~hepph/public_html/03icfp/submap.jpg Seoul subway map] * [https://web.archive.org/web/20111010121038/http://asianinfo.org/asianinfo/countries_map/map-picture/seoul.jpg Map of downtown Seoul] * [http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg Map of Seoul and environs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523231547/http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg |date=2012-05-23 }} {{Glavni gradovi u Aziji}} [[Kategorija:Seoul| ]] [[Kategorija:Gradovi u Južnoj Koreji]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Aziji]] [[Kategorija:Olimpijski gradovi]] 0axag857aqckp503c8ukvw7jm1uz4bm 0 8863 42713189 42712940 2026-10-24T12:02:33Z Edgar Allan Poe 29250 /* Literatura */ 42713189 wikitext text/x-wiki Era '''mezozoika''' je jedna od tri [[geološka kronologija|geološke ere]] [[fanerozoik|fanerozojskog]] [[eon (geologija)|eona]]. Podjela vremena na ere je počela sa [[Giovanni Arduino|Giovannijem Arduinom]] u [[18. vijek]]u, iako je originalno ime za današnji mezozoik bilo "sekundar" (s time da je moderna era bila nazvana [[tercijar]]). Smješten između [[paleozoik]]a i [[kenozoik]]a, mezozoik znači "srednje životinje" na [[grčki jezik|grčkom]]: ''meso'' za srednje i ''zoo'' za [[životinje]]. Često se zova "Doba srednjeg života" ili "Doba dinosaura", prema fauni koja je dominirala u to vrijeme. Mezozoik je bio vrijeme [[litosferne ploče|tektonske]], [[klima]]tske i [[evolucija|evolucijske]] aktivnosti. Kontinenti su se postupno mijenjali od stanja međusobne povezanosti prema njihovoj današnjoj konfiguraciji; ova podjela je dovela do [[specijacija|specijacije]] i drugih važnih evolucijskih događaja. Klima je bila dosta topla kroz cijeli period te je imala važnu ulogu pri evoluciji i diversifikaciji novih [[životinje|životinjskih]] vrsta. Pred kraj ere već je postojala osnova modernog života. == Geološki periodi == Nakon [[paleozoik]]a, mezozoik je trajao otprilike 180 miliona godina: od oko prije 251 miliona godina ([[Megaanum|Ma]]) do početka [[kenozoik]]a prije 65 Ma. Ovaj vremenski okvir je podijeljen u tri geološka perioda. Od najstarijeg prema najmlađem: * [[trijas]] (248.2 Ma do 205.7 Ma) * [[Jura (period)|jura]] (205.7 Ma do 144.2 Ma) * [[Kreda (period)|kreda]] (144.2 Ma do 65.5 Ma) Donja (trijaska) međa je određena [[Permijsko-trijasko masovno izumiranje|permijsko-trijaskim izumiranjem]], tokom koga je 90% morskih vrsta i oko 70% kopnenih kičmenjaka [[izumiranje|izumrlo]]. To se isto tako naziva "Velikim umiranjem" s obzirom da predstavlja najveće masovno izumiranje u istoriji. Gornja (kredna) međa je određena [[Kredno-tercijarno masovno izumiranje|Kredno-tercijarnim (KT) izumiranjem]], za koje se pretpostavlja da je stvorilo [[krater Chicxulub]] na [[poluotok Yucatán|poluotoku Yucatan]]. Oko 50% svih rodova je izumrlo, uključujući sve dinosaure osim [[ptica]]. == Tektonika == Općenito govoreći, mezozojska era je obilježena povećanom tektonskom aktivnošću. Počela je kada su sva svjetska kopnena masa bila spojena u [[superkontinent]] zvan [[Pangea]]. Pangea se postepeno razdvajala na sjeverni kontinent - [[Laurazija|Lauraziju]] - i južni kontinent - [[Gondvana|Gondwanu]]. Pred kraj ere, ovi kontinenti su se radvojili u njihove današnje oblike. Laurazija je postala [[Severna Amerika|Sjeverna Amerika]] i [[Eurazija]], dok se Gondwana razbila na [[Južna Amerika|Južnu Ameriku]], [[Afrika|Afriku]], [[Australija|Australiju]], [[Antarktik]]u, dok se [[Južna Azija|indijski potkontinent]] sudario s [[Azija|Azijom]] i stvorio [[Himalaja|Himalaju]]. == Mezozojska klima == Trijas je uglavnom bio suv, što je trend koji je bio počeo u kasnom [[karbon (period)|karbonu]], te sa jasnim godišnjim dobima, pogotovo u unutrašnjosti Pangee. Niska razina mora je također pogodovala ekstremnim temperaturama. [[Voda]] djeluje kao stabilizator temperature zbog svoje visoke [[specifična toplina|specifične topline]], i kopno u blizini velikih vodenih masa, pogotovo [[ocean]]skih, ima manje temperaturnih varijacija. S obzirom da je većina kopna koje je sačinjavalo Pangeau bilo udaljeno od oceana, temperature su se često drastično mijenjale, te se unutrašnjost Pangeae vjerojatno sastojala od velikih [[pustinja]]. Dokazi u obliku [[crvene naslage|crvenih naslaga]] i evaporita poput [[sol]]i podržavaju takav zaključak. Razina mora je počela rasti tokom jure, vjerojatno zbog [[širenje oceanskog dna|širenja oceanskog dna]]. Stvaranje nove kore ispod površine je izbacilo oceansku vodu na 200 m iznad današnje razine, što je poplavilo obalna područja. Nadalje, Pangea se počela razdvajati na manje cjeline, dovodeći sve više kopna u dodir s morem kroz stvaranjem [[More Tetis|mora Tetis]]. Temperature su nastavljale rasti, ali su se stabilizirale. [[Vlažnost]] se također povećala zbog blizine vode, a pustinje su se povukle. Klima u doba krede je manje poznata, te izvor kontroverzi. Djelomično zahvaljujući većoj količini [[ugljen-dioksid|karbon dioksida]] u [[atmosfera|atmosferi]], [[temperaturni gradijent|svjetski temperaturni gradijent]] od sjevera do juga postao je gotovo ravan: temperature su bile slične na cijeloj planeti. Prosječne temperature su također bile znatno više nego danas, oko 10°[[Celzij|C]]. U stvari, u srednjoj kredi su oceanske vode na ekvatoru imale temperaturu od 20&nbsp;°C u dubokom oceanu, što ih je možda učinilo nepogodnim za život, a kopno blizu ekvatora je moglo biti pustinja bez obzira na blizinu vode. Cirkulacija [[kiseonik|kisika]] u dubokom oceanu je također možda bila poremećena. Zbog toga su se velike količine organske tvari akumulirale jer se nisu bile u stanju [[raspadanje (biologija)|raspasti]] te su se s vremenom [[taloženje|nataložile]] kao "[[Naftni sloj|crni sloj]]". Svi podaci, međutim, ne podržavaju gore navedene hipoteze. Čak i uz veliku toplinu, temperaturne fluktuacije su trebale biti dovoljne da se zadrže [[polarna kapa|polarne kape]] i [[ledenjak|ledenjaci]], ali ne postoje dokazi ni za jedno ni za drugo. Kvantitativni modeli također nisu uspjeli rekonstruirati ravninu temperaturnog gradijenta u kredi. == Mezozojski život == Izumiranje gotovo svih životinjskih vrsta na kraju [[perm (geologija)|permijskog]] perioda je stvorilo uvjete za [[adaptivna radijacija|radijaciju]] mnogih novih oblika života. To se posebno odnosi na izumiranje krupnih [[dinokefal]]nih [[biljojedi|biljoždera]] i [[karnivor|mesoždera]] koji su iza sebe ostavili prazne [[ekološka niša|ekološke niše]]. Neke od njih su preživjeli [[cinodont]]i [[dikinodont]]i, s time da su potonji kasnije izumrli. [[Životinje|životinjskim]] svijetom tokom mezozoika su, međutim, dominirali krupni [[arhosaur]]ski [[reptil]]i koji su se pojavili nekoliko miliona godina nakon permijskog izumiranja: [[dinosauri]], [[pterosauri]], te morski reptili kao [[ihthiosaur]]i, [[pleziosaur]]i i [[mozasaur]]i. Klimatske promjene u kasnoj juri i kredi su donijele nove adaptivne radijacije. Jura je predstavljala vrhunac raznolikosti arhosaura, a tada su se pojavile prve [[ptica|ptice]] i [[Eutheria|placentalni sisavci]]. [[skrivenosemenice|angiosperme]] su svoju radijaciju imale početkom krede, prvo u [[tropi]]ma, a ravni temperaturni gradijent im je omogućio da se prošire prema polovima. Pred kraj krede angiosperme su dominirale florom u mnogim područjima, iako neki dokazi sugeriraju da su [[biomasa|biomasom]] dominirale [[cikade]] i [[igličarke]]s sve do KT izumiranja. Neki tvrde da su se [[insekt]]i diversificirali s pojavom angiospermi jer je [[anatomija]] insekata, posebno dijelovi [[usna duplja|usta]], pogodna za cvjetnjače. Međutim svi dijelovi insekata su bili prethodili angiospermama, a diversifikacija se s dolaskom cvjetnjača usporila, pa se da zaključiti da je njihova anatomija služila nekoj drugoj svrsi. Kako su temperature u morima rasle, tako su velike životinje ranog mezozoika počele nestajati dok su manje životinje svih vrsta, uključujući [[gušteri|guštere]], [[zmija|zmije]], a možda čak i pretke [[primati|primata]] među [[sisavac|sisavcima]] evoluirale. KT izumiranje je potvrdilo taj trend. Veliki arhosauri su izumrli, dok su se ptice i sisavci nastavili razvijati, kao što je i danas slučaj. == Literatura == {{Commonscat|Mesozoic}} * ''British Mesozoic Fossils'', 1983, The Natural History Museum, London. * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Mesozoic.htm The Mesozoic from Palaeos] * [https://web.archive.org/web/20020830085719/http://www.es.ucsc.edu/~pkoch/lectures/lecture19.html Lecture19: Mesozoic Terrestrial Ecosystems] * [http://www.ace.mmu.ac.uk/Resources/gcc/5-2-2-2.html Global Climate Change Student Guide: Mesozoic Climates] * [http://www.clas.ufl.edu/users/emartin/GLY3074F01/lecturenotes/Pz-Mzclimate.htm Paleozoic/Mesozoic Climate] {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Mezozoik| ]] [[Kategorija:Fanerozoik]] p2wc9ge4m4zsu4s4nss1p2raa4mur8j 42713190 42713189 2026-10-24T12:03:02Z Edgar Allan Poe 29250 42713190 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} Era '''mezozoika''' je jedna od tri [[geološka kronologija|geološke ere]] [[fanerozoik|fanerozojskog]] [[eon (geologija)|eona]]. Podjela vremena na ere je počela sa [[Giovanni Arduino|Giovannijem Arduinom]] u [[18. vijek]]u, iako je originalno ime za današnji mezozoik bilo "sekundar" (s time da je moderna era bila nazvana [[tercijar]]). Smješten između [[paleozoik]]a i [[kenozoik]]a, mezozoik znači "srednje životinje" na [[grčki jezik|grčkom]]: ''meso'' za srednje i ''zoo'' za [[životinje]]. Često se zova "Doba srednjeg života" ili "Doba dinosaura", prema fauni koja je dominirala u to vrijeme. Mezozoik je bio vrijeme [[litosferne ploče|tektonske]], [[klima]]tske i [[evolucija|evolucijske]] aktivnosti. Kontinenti su se postupno mijenjali od stanja međusobne povezanosti prema njihovoj današnjoj konfiguraciji; ova podjela je dovela do [[specijacija|specijacije]] i drugih važnih evolucijskih događaja. Klima je bila dosta topla kroz cijeli period te je imala važnu ulogu pri evoluciji i diversifikaciji novih [[životinje|životinjskih]] vrsta. Pred kraj ere već je postojala osnova modernog života. == Geološki periodi == Nakon [[paleozoik]]a, mezozoik je trajao otprilike 180 miliona godina: od oko prije 251 miliona godina ([[Megaanum|Ma]]) do početka [[kenozoik]]a prije 65 Ma. Ovaj vremenski okvir je podijeljen u tri geološka perioda. Od najstarijeg prema najmlađem: * [[trijas]] (248.2 Ma do 205.7 Ma) * [[Jura (period)|jura]] (205.7 Ma do 144.2 Ma) * [[Kreda (period)|kreda]] (144.2 Ma do 65.5 Ma) Donja (trijaska) međa je određena [[Permijsko-trijasko masovno izumiranje|permijsko-trijaskim izumiranjem]], tokom koga je 90% morskih vrsta i oko 70% kopnenih kičmenjaka [[izumiranje|izumrlo]]. To se isto tako naziva "Velikim umiranjem" s obzirom da predstavlja najveće masovno izumiranje u istoriji. Gornja (kredna) međa je određena [[Kredno-tercijarno masovno izumiranje|Kredno-tercijarnim (KT) izumiranjem]], za koje se pretpostavlja da je stvorilo [[krater Chicxulub]] na [[poluotok Yucatán|poluotoku Yucatan]]. Oko 50% svih rodova je izumrlo, uključujući sve dinosaure osim [[ptica]]. == Tektonika == Općenito govoreći, mezozojska era je obilježena povećanom tektonskom aktivnošću. Počela je kada su sva svjetska kopnena masa bila spojena u [[superkontinent]] zvan [[Pangea]]. Pangea se postepeno razdvajala na sjeverni kontinent - [[Laurazija|Lauraziju]] - i južni kontinent - [[Gondvana|Gondwanu]]. Pred kraj ere, ovi kontinenti su se radvojili u njihove današnje oblike. Laurazija je postala [[Severna Amerika|Sjeverna Amerika]] i [[Eurazija]], dok se Gondwana razbila na [[Južna Amerika|Južnu Ameriku]], [[Afrika|Afriku]], [[Australija|Australiju]], [[Antarktik]]u, dok se [[Južna Azija|indijski potkontinent]] sudario s [[Azija|Azijom]] i stvorio [[Himalaja|Himalaju]]. == Mezozojska klima == Trijas je uglavnom bio suv, što je trend koji je bio počeo u kasnom [[karbon (period)|karbonu]], te sa jasnim godišnjim dobima, pogotovo u unutrašnjosti Pangee. Niska razina mora je također pogodovala ekstremnim temperaturama. [[Voda]] djeluje kao stabilizator temperature zbog svoje visoke [[specifična toplina|specifične topline]], i kopno u blizini velikih vodenih masa, pogotovo [[ocean]]skih, ima manje temperaturnih varijacija. S obzirom da je većina kopna koje je sačinjavalo Pangeau bilo udaljeno od oceana, temperature su se često drastično mijenjale, te se unutrašnjost Pangeae vjerojatno sastojala od velikih [[pustinja]]. Dokazi u obliku [[crvene naslage|crvenih naslaga]] i evaporita poput [[sol]]i podržavaju takav zaključak. Razina mora je počela rasti tokom jure, vjerojatno zbog [[širenje oceanskog dna|širenja oceanskog dna]]. Stvaranje nove kore ispod površine je izbacilo oceansku vodu na 200 m iznad današnje razine, što je poplavilo obalna područja. Nadalje, Pangea se počela razdvajati na manje cjeline, dovodeći sve više kopna u dodir s morem kroz stvaranjem [[More Tetis|mora Tetis]]. Temperature su nastavljale rasti, ali su se stabilizirale. [[Vlažnost]] se također povećala zbog blizine vode, a pustinje su se povukle. Klima u doba krede je manje poznata, te izvor kontroverzi. Djelomično zahvaljujući većoj količini [[ugljen-dioksid|karbon dioksida]] u [[atmosfera|atmosferi]], [[temperaturni gradijent|svjetski temperaturni gradijent]] od sjevera do juga postao je gotovo ravan: temperature su bile slične na cijeloj planeti. Prosječne temperature su također bile znatno više nego danas, oko 10°[[Celzij|C]]. U stvari, u srednjoj kredi su oceanske vode na ekvatoru imale temperaturu od 20&nbsp;°C u dubokom oceanu, što ih je možda učinilo nepogodnim za život, a kopno blizu ekvatora je moglo biti pustinja bez obzira na blizinu vode. Cirkulacija [[kiseonik|kisika]] u dubokom oceanu je također možda bila poremećena. Zbog toga su se velike količine organske tvari akumulirale jer se nisu bile u stanju [[raspadanje (biologija)|raspasti]] te su se s vremenom [[taloženje|nataložile]] kao "[[Naftni sloj|crni sloj]]". Svi podaci, međutim, ne podržavaju gore navedene hipoteze. Čak i uz veliku toplinu, temperaturne fluktuacije su trebale biti dovoljne da se zadrže [[polarna kapa|polarne kape]] i [[ledenjak|ledenjaci]], ali ne postoje dokazi ni za jedno ni za drugo. Kvantitativni modeli također nisu uspjeli rekonstruirati ravninu temperaturnog gradijenta u kredi. == Mezozojski život == Izumiranje gotovo svih životinjskih vrsta na kraju [[perm (geologija)|permijskog]] perioda je stvorilo uvjete za [[adaptivna radijacija|radijaciju]] mnogih novih oblika života. To se posebno odnosi na izumiranje krupnih [[dinokefal]]nih [[biljojedi|biljoždera]] i [[karnivor|mesoždera]] koji su iza sebe ostavili prazne [[ekološka niša|ekološke niše]]. Neke od njih su preživjeli [[cinodont]]i [[dikinodont]]i, s time da su potonji kasnije izumrli. [[Životinje|životinjskim]] svijetom tokom mezozoika su, međutim, dominirali krupni [[arhosaur]]ski [[reptil]]i koji su se pojavili nekoliko miliona godina nakon permijskog izumiranja: [[dinosauri]], [[pterosauri]], te morski reptili kao [[ihthiosaur]]i, [[pleziosaur]]i i [[mozasaur]]i. Klimatske promjene u kasnoj juri i kredi su donijele nove adaptivne radijacije. Jura je predstavljala vrhunac raznolikosti arhosaura, a tada su se pojavile prve [[ptica|ptice]] i [[Eutheria|placentalni sisavci]]. [[skrivenosemenice|angiosperme]] su svoju radijaciju imale početkom krede, prvo u [[tropi]]ma, a ravni temperaturni gradijent im je omogućio da se prošire prema polovima. Pred kraj krede angiosperme su dominirale florom u mnogim područjima, iako neki dokazi sugeriraju da su [[biomasa|biomasom]] dominirale [[cikade]] i [[igličarke]]s sve do KT izumiranja. Neki tvrde da su se [[insekt]]i diversificirali s pojavom angiospermi jer je [[anatomija]] insekata, posebno dijelovi [[usna duplja|usta]], pogodna za cvjetnjače. Međutim svi dijelovi insekata su bili prethodili angiospermama, a diversifikacija se s dolaskom cvjetnjača usporila, pa se da zaključiti da je njihova anatomija služila nekoj drugoj svrsi. Kako su temperature u morima rasle, tako su velike životinje ranog mezozoika počele nestajati dok su manje životinje svih vrsta, uključujući [[gušteri|guštere]], [[zmija|zmije]], a možda čak i pretke [[primati|primata]] među [[sisavac|sisavcima]] evoluirale. KT izumiranje je potvrdilo taj trend. Veliki arhosauri su izumrli, dok su se ptice i sisavci nastavili razvijati, kao što je i danas slučaj. == Literatura == {{Commonscat|Mesozoic}} * ''British Mesozoic Fossils'', 1983, The Natural History Museum, London. * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Mesozoic.htm The Mesozoic from Palaeos] * [https://web.archive.org/web/20020830085719/http://www.es.ucsc.edu/~pkoch/lectures/lecture19.html Lecture19: Mesozoic Terrestrial Ecosystems] * [http://www.ace.mmu.ac.uk/Resources/gcc/5-2-2-2.html Global Climate Change Student Guide: Mesozoic Climates] * [http://www.clas.ufl.edu/users/emartin/GLY3074F01/lecturenotes/Pz-Mzclimate.htm Paleozoic/Mesozoic Climate] {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Mezozoik| ]] [[Kategorija:Fanerozoik]] 3xqi14itwocg5au25qf0f0g75dh9ulz 0 8884 42713199 42493483 2026-10-24T12:53:28Z Edgar Allan Poe 29250 42713199 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} [[Datoteka:Triassic plants MKL Bd. 15 1890 (128662915).jpg|thumb|200px|Trijaska flora]] '''Trijas''' je [[geološki period]] koji pokrive vrijeme od oko prije 245 do oko prije 202 [[Megaanum|Ma]] (miliona godina). Kao prvi period [[mezozoik|mezozojske]] ere, trijas slijedi [[perm (geologija)|permij]] a prati ga [[jura (period)|jura]]. I početak i kraj trijasa su obilježeni [[masovna izumiranja|masovnim izumiranjem]], [[Permsko-trijasko izumiranje|Perm-Trijas izumiranje]]. Masovno izumiranje kojim je završen period trijasa je odnedavno jasnije određeno, ali, slično kao i s mnogim drugim geološkim periodima, naslage stijena koje određuju početak i kraj su jasno identificirane, dok početak i kraj svakog perioda variraju za nekoliko miliona godina. Karkateristične naslage trijasa su crveni [[peščar|pješčenjak]] i [[evaporiti]] koji sugeriraju toplu i suhu klima. Nema nikakvih dokaza o [[ledenjak|glacijaciji]]; po onome što se da zaključiti, nije bilo ledenog pokrova nigdje na kopnu. [[Superkontinent]] [[Pangaea]] se počeo razvdajati tokom trijasa, ali se još nije raspao; ipak su zabilježene prve pomorske naslage koje svjedoče o prvom rasjedu, kojim je razdvojen New Jersey od Maroka, te se datiraju u kasni trijas. Zbog ograničene obale super-kontinentalne mase, morske naslage trijasa su relativno rijetke u svijetu, usprkos njihovog prisutstva u Zapadnoj Evropi, gdje se trijas prvi put proučavao. U Sjevernoj Americi, na primjer, morske naslage su ograničene na nekoliko lokacija u zapadnom dijelu. Tako je [[stratigrafija]] trijasa uglavnom temeljena na organizmima koji su živjeli u lagunama ili visoko-slanom okolišu, kao''[[Estheria]]'' rakovi. Tokom trijasa je i morski i kopneni đživot pokazao [[adaptivna radijacija|adaptivnu radijaciju]] koja je počela od naglo osiromašene [[biosfera|biosfere]] koja je bila posljedica [[Permijsko-trijasko masovno izumiranje|permijsko-trijaskog izumiranja]]. Koralji grupe hexacorallia su se prvi put pojavili. Za prve cvjetnjače ([[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]]) se vjeruje da su evoluirale za vrijeme trijasa, isto kao i prvi leteći kralježnjaci, [[pterosauri]]. == Naziv == Naziv trijas je prvi put upotrijebljen godine [[1834]]. od strane [[Friedrich Von Alberti|Friedricha Von Albertija]] kako bi se opisala tri različita sloja (''trias'' na latinskom znači trojka) —[[crvene naslage]], iznad kojih se nalazi [[kreda]], te crni škriljevac [[shale]]s— te naslage, pronađene u Njemačkoj i Sjeverozapadnoj Evropi, su poznate kao 'trijas'. == Podjele i potpodjele == Trijas se obično dijeli na [[Epoha (geologija)|epohe]] [[donji trijas|ranog]], [[Srednji trijas|srednjeg]] i [[gornji trijas|kasnog trijasa]]. [[Faunalni stadij|Faunalne faze]] od najmlađe do najstarije su: {| | ''' [[Gornji trijas|Gornji/kasni trijas]]''' (Tr3) |- |&nbsp; [[Ret|Rhaecij]] | (203,6 ± 1,5 – 199,6 ± 0,6 [[Megaanum|Ma]]) |- |&nbsp; [[Norik (geologija)|Norij]] | (216,5 ± 2.0 – 203,6 ± 1,5 Ma) |- |&nbsp; [[Karnik|Karnij]] | (228,0 ± 2,0 – 216,5 ± 2,0 Ma) |- |'''[[Srednji trijas]]''' (Tr2) |- |&nbsp; [[Ladinik|Ladinij]] | (237,0 ± 2,0 – 228,0 ± 2,0 Ma) |- |&nbsp; [[Anizik|Anisij]] | (245,0 ± 1,5 – 237,0 ± 2,0 Ma) |- | ''' [[Donji trijas|Donji/rani trijas]]''' (Skitij) |- |&nbsp; [[Olenekij]] | (249,7 ± 0,7 – 245,0 ± 1,5 Ma) |- |&nbsp; [[Induan]] | (251,0 ± 0,4 – 249,7 ± 0,7 Ma) |} == Galerija == <center> <gallery> Datoteka:Lystrosaurus BW.jpg|''[[Lystrosaurus]]'' je bio najčešći kopneni kralježnjak tijekom ranog trijasa, kada je većina životinja izumrla. Datoteka:Proterosuchus BW.jpg|Rekonstrukcija ''[[Proterosuchus]]a'', gmaza-mesoždera koji je ličio na krokodila. Živio je tijekom ranog trijasa. Datoteka:Cynognathus BW.jpg|''[[Cynognathus]]'' je bio maleni gmaz sličan sisavcu iz ranog trijasa. Prvi pravi sisavci pojavili su se u ovom periodu. Datoteka:Coelophysis Animatronics model NHM2.jpg|''[[Coelophysis]]'', jedan od prvih dinosaura, pojavio se sredinom trijasa. Datoteka:Sellosaurus.jpg|''[[Plateosaur]]us'' je bio rani sauropodomorf, ili "prosauropod" iz kasnog trijasa. </gallery> </center> == Povezano == * [[Geološka kronologija]] == Literatura == * [[Cesare Emiliani|Emiliani, Cesare]], 1992, ''Planet Earth : Cosmology, Geology and the Evolution of Life and Environment'' * van Andel, Tjeerd, (1985) 1994, ''New Views on an Old Planet : A History of Global Change'', Cambridge University Press == Vanjske veze == {{Commonscat|Triassic}} * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Triassic.htm Best overall introduction.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230063456/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Triassic.htm |date=2005-12-30 }} * [http://rainbow.ldgo.columbia.edu/courses/v1001/9.html 'The Triassic world'.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222224358/http://rainbow.ldgo.columbia.edu/courses/v1001/9.html |date=2016-02-22 }} * [http://gallery.in-tch.com/~earthhistory/triassic%20page%201.html Douglas Henderson's illustrations of Triassic animals.]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/Triassic/triextict.htm Paleofiles page on the Triassic extinctions.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801065542/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/palaeofiles/triassic/triextict.htm |date=2017-08-01 }} {{Triassic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Trijas| ]] [[Kategorija:Mezozoik]] 1j1mzpwxc4mi87c65w58aqwq8ny5908 10 8885 42713194 1697176 2026-10-24T12:39:36Z Edgar Allan Poe 29250 42713194 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Trijas podnožje |title=[[Trijas]] |period=triassic |col1header=[[Rani trijas]] |col1= *[[Indij (period)|Indij]] *[[Olenekij]] |col2header=[[Srednji trijas]] |col2= *[[Anizij]] *[[Ladinij]] |col3header=[[Kasni trijas]] |col3= *[[Karnij]] *[[Norij]] *[[Retij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> reex857n7gyj3ghkaz3nuv1ui5fb7ko 42713195 42713194 2026-10-24T12:39:48Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Triassic Footer]] na [[Šablon:Trijas podnožje]] 42713194 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Trijas podnožje |title=[[Trijas]] |period=triassic |col1header=[[Rani trijas]] |col1= *[[Indij (period)|Indij]] *[[Olenekij]] |col2header=[[Srednji trijas]] |col2= *[[Anizij]] *[[Ladinij]] |col3header=[[Kasni trijas]] |col3= *[[Karnij]] *[[Norij]] *[[Retij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> reex857n7gyj3ghkaz3nuv1ui5fb7ko 0 8886 42713200 42186495 2026-10-24T12:53:57Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Donji trijas]] na [[Rani trijas]] preko preusmjerenja 42186495 wikitext text/x-wiki '''Rani trijas''' (isto tako poznat kao '''donji trijas''', '''buntsandstein''' ili '''skitij''') je prva od tri [[epoha (geologija)|epohe]] [[trijas]]kog [[geološki period|perioda]]. Pokriva vrijeme između 251 ± 0,4 [[Megaanum|Ma]] i 245 ± 1,5 Ma (miliona godina). [[Permijsko-trijasko masovno izumiranje|Permijsko-trijasko]] izumiranje označava početak trijaskiog perioda. Ono je isto tako označilo početak [[mezozoik|mezozosjke]] [[era (geologija)|ere]] te je podijeljeno u [[faunalni stadij|faunalne faze]] [[induan]] i [[olenekij]]. Masovna izumiranja kojima su završeni [[perm (geologija)|permijski]] period i [[paleozoik|paleozojska]] era su izazvale velike teškoće preživjelim bićima. Mnogi tipovi [[koral]]ja, [[brahiopodi|brahiopoda]], [[mekušci|mekušaca]], [[bodljikaši|bodljokožaca]] i drugih [[beskralježnaci|beskralježnjaka]] su potpuno nestale. Najčešći tvrdoljušturni beskralježnjaci ranog trijasa bili su [[školjke|školjkaši]], [[puževi]], [[amoniti]], [[ježinci|morski ježevi]], i nekoliko vrsta [[brahiopodi|brahiopoda]]. == Povezano == * [[Geološka kronologija]] == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Early_Triassic.html GeoWhen Database - Early Triassic] * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/EarlyTrias.htm The Early Triassic Period of the Mesozoic Era] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102032421/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/EarlyTrias.htm |date=2006-01-02 }} {{Triassic Footer}} [[Kategorija:Trijas]] {{stub}} [[de:Buntsandstein]] [[fr:Grès bigarré]] [[nl:Buntsandstein]] f46p51qscgnd4nkfj8jo36b2c3hllwy 42713202 42713200 2026-10-24T12:54:32Z Edgar Allan Poe 29250 42713202 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Rani trijas''' (isto tako poznat kao '''donji trijas''', '''buntsandstein''' ili '''skitij''') je prva od tri [[epoha (geologija)|epohe]] [[trijas]]kog [[geološki period|perioda]]. Pokriva vrijeme između 251 ± 0,4 [[Megaanum|Ma]] i 245 ± 1,5 Ma (miliona godina). [[Permijsko-trijasko masovno izumiranje|Permijsko-trijasko]] izumiranje označava početak trijaskiog perioda. Ono je isto tako označilo početak [[mezozoik|mezozosjke]] [[era (geologija)|ere]] te je podijeljeno u [[faunalni stadij|faunalne faze]] [[induan]] i [[olenekij]]. Masovna izumiranja kojima su završeni [[perm (geologija)|permijski]] period i [[paleozoik|paleozojska]] era su izazvale velike teškoće preživjelim bićima. Mnogi tipovi [[koral]]ja, [[brahiopodi|brahiopoda]], [[mekušci|mekušaca]], [[bodljikaši|bodljokožaca]] i drugih [[beskralježnaci|beskralježnjaka]] su potpuno nestale. Najčešći tvrdoljušturni beskralježnjaci ranog trijasa bili su [[školjke|školjkaši]], [[puževi]], [[amoniti]], [[ježinci|morski ježevi]], i nekoliko vrsta [[brahiopodi|brahiopoda]]. == Povezano == * [[Geološka kronologija]] == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Early_Triassic.html GeoWhen Database - Early Triassic] * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/EarlyTrias.htm The Early Triassic Period of the Mesozoic Era] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102032421/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/EarlyTrias.htm |date=2006-01-02 }} {{Triassic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] ndqofny4hmvx97vbs6icf3cy0pr2y8n 0 8888 42713226 41135090 2026-10-24T12:59:33Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Induan]] na [[Indij (period)]] 41135090 wikitext text/x-wiki '''Induan''' (isto tako poznat kao '''Feixianguanij''') je prva [[faunalna faza]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Rani trijas|ranog trijasa]]. Ona pokriva vrijeme između 251 ± 0,4 [[Megaanum|Ma]] i 249,7 ± 0,7 Ma (miliona godina). Ova faza je slijedila [[masovno izumiranje]] kasnog [[permij]]skog perioda. == Fauna == * [[Listrosaur|listrosauridi]] == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Induan.html GeoWhen Database - Induan] * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Induan.html The Induan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101026102535/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Induan.html |date=2010-10-26 }} {{stub}} {{Triassic Footer}} [[Kategorija:Trijas]] kzas60vhsffe7yws2e161mg77atjpje 42713230 42713226 2026-10-24T12:59:53Z Edgar Allan Poe 29250 42713230 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Induan''' (isto tako poznat kao '''Feixianguanij''') je prva [[faunalna faza]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Rani trijas|ranog trijasa]]. Ona pokriva vrijeme između 251 ± 0,4 [[Megaanum|Ma]] i 249,7 ± 0,7 Ma (miliona godina). Ova faza je slijedila [[masovno izumiranje]] kasnog [[permij]]skog perioda. == Fauna == * [[Listrosaur|listrosauridi]] == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Induan.html GeoWhen Database - Induan] * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Induan.html The Induan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101026102535/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Induan.html |date=2010-10-26 }} {{Triassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] ggm60zaggwvo5z6lgeo9zx8s3czldxk 0 8889 42713207 42187340 2026-10-24T12:56:26Z Edgar Allan Poe 29250 42713207 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuiriranje}} {{Sređivanje}} '''Olenekij''' (isto tako poznat kao '''Yongningzhenij''') je [[faunalni stadij|faza]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[donji trijas|ranog trijasa]] . On pokriva vrijeme između 249,7 ± 0,7 [[Megaanum|Ma]] i 245 ± 0,7 Ma (miliona godina). Definiraju ga najdonji nalazi [[amoniti|amonita]] ''[[Hedenstroemia]]'' ili ''[[Meekoceras|Meekoceras gracilitatis]]'' te [[konodont|konodonata]] ''[[Neospathodus|Neospathodus waageni]]''. Kraj mu definiraju najdonje pojave rodova ''[[Japonites]]'', ''[[Paradanubites]]'' i ''[[Paracrochordiceras]]''; kao i konodonta ''[[Chiosella|Chiosella timorensis]]''. [[Arhosauri]] su grupa [[dijapsid]]ski reptila koje su evoluirale iz [[Arhosauriforme|arhosauriformskih]] predaka tokom olenekija. == Olenekijska fauna == * [[Ihtiosaur]]i * [[Arhosaur]]i * ''[[Kannemeyeria]]'' == Povezano == * [[Geološka kronologija]] == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Olenekian.html GeoWhen Database - Olenekian] {{Triassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] 9stavc35dkc5h5gdabvp5noe7uv3f7p 0 8899 42713203 4947322 2026-10-24T12:54:57Z Edgar Allan Poe 29250 42713203 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Srednji trijas''' (isto tako poznat kao '''Muschelkalk''') je druga od tri [[epoch (geology)|epohe]] [[trijas]]kog [[geološka kronologija|perioda]]. Pokriva vrijeme između 245 ± 1,5 [[Megaanum|Ma]] i 228 ± 2 Ma (miliona godina). Srednji trijas se dijeli u [[faunalna faza|faunalne faze]] [[anisij]]a i [[ladinij]]a. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Middle_Triassic.html GeoWhen Database - Middle Triassic] {{Triassic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] 9ufhpuv7on3qdnjo8dq5l84yglal5io 0 8900 42713221 4959656 2026-10-24T12:58:58Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Anizik]] na [[Anizij]] 4959656 wikitext text/x-wiki U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], '''anisij''' predstavlja [[geološko doba|doba]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Srednji trijas|srednjeg trijasa]] u [[geološki period|periodu]] [[trijas]]a u [[mezozoik|mezozojskog]] [[geološka era|eri]] [[fanerozoik|fanerozojskog]] [[geološki eon|eona]] koji se okvirno smješta između 245 miliona i 237 miliona godina. Anisijsko doba slijedi [[olenekij]]sko doba epohe [[Rani trijas|ranog trijasa]] i prethodi [[ladinij]]skom dobu epohe srednjeg trijasa. {{geol-stub}} {{Triassic Footer}} [[Kategorija:Trijas]] bgkbnsiufb8jplu2fdmk18n8xszjegx 42713225 42713221 2026-10-24T12:59:16Z Edgar Allan Poe 29250 42713225 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], '''anisij''' predstavlja [[geološko doba|doba]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Srednji trijas|srednjeg trijasa]] u [[geološki period|periodu]] [[trijas]]a u [[mezozoik|mezozojskog]] [[geološka era|eri]] [[fanerozoik|fanerozojskog]] [[geološki eon|eona]] koji se okvirno smješta između 245 miliona i 237 miliona godina. Anisijsko doba slijedi [[olenekij]]sko doba epohe [[Rani trijas|ranog trijasa]] i prethodi [[ladinij]]skom dobu epohe srednjeg trijasa. {{Triassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] qcjvjpwrjmvc3dl5im45aaequf8mvpm 0 8901 42713209 4947031 2026-10-24T12:57:08Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Ladinik]] na [[Ladinij]] preko preusmjerenja: iz nekog razloga ovih par ima ove nastavke na -ik, što je posljedica "uvoza" iz njemačkog, ali nema mi smisla da u 21. stoljeću se držimo uzusa 19. kad je sve prema engleskom 4947031 wikitext text/x-wiki '''Ladinij''' (isto tako poznat kao '''falangij''') je [[faunalni stadij|faza]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[srednji trijas|srednjeg trijasa]] . Pokriva vrijeme između 237 ± 2 [[Megaanum|Ma]] i 228 ± 2 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Ladinian.html GeoWhen Database - Ladinian] {{Triassic Footer}} [[Kategorija:Trijas]] 44744myj22cpel9a2ykpbxf25lo7asm 42713211 42713209 2026-10-24T12:57:31Z Edgar Allan Poe 29250 42713211 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Ladinij''' (isto tako poznat kao '''falangij''') je [[faunalni stadij|faza]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[srednji trijas|srednjeg trijasa]] . Pokriva vrijeme između 237 ± 2 [[Megaanum|Ma]] i 228 ± 2 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Ladinian.html GeoWhen Database - Ladinian] {{Triassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] 6r5x3pbmw0m6lpav9u0mohddo1daelp 0 8902 42713204 4993256 2026-10-24T12:55:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Gornji trijas]] na [[Kasni trijas]] preko preusmjerenja 4993256 wikitext text/x-wiki '''Kasni trijas''' (isto tako poznat kao '''gornji trijas''' ili '''Keuper''') je treća i posljednja [[epoha (geologija)|epoha]] [[trijas]]kog [[geološki period|perioda]]. Pokriva vrijeme između 228 ± 2 [[Megaanum|Ma]] i 199,6 ± 0,6 Ma (miliona godina). Kasnij trijas se dijeli na [[faunalni stadij|faunalne faze]] [[karnik|karnij]], [[norik (geologija)|norij]] i [[ret|rhaecij]]. {{geol-stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Late_Triassic.html GeoWhen Database - Late Triassic] {{Triassic Footer}} [[Kategorija:Trijas]] aebfv6taeis68zebd8vmhvk9iyauyfs 42713206 42713204 2026-10-24T12:55:38Z Edgar Allan Poe 29250 42713206 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Kasni trijas''' (isto tako poznat kao '''gornji trijas''' ili '''Keuper''') je treća i posljednja [[epoha (geologija)|epoha]] [[trijas]]kog [[geološki period|perioda]]. Pokriva vrijeme između 228 ± 2 [[Megaanum|Ma]] i 199,6 ± 0,6 Ma (miliona godina). Kasnij trijas se dijeli na [[faunalni stadij|faunalne faze]] [[karnik|karnij]], [[norik (geologija)|norij]] i [[ret|rhaecij]]. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Late_Triassic.html GeoWhen Database - Late Triassic] {{Triassic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] 9xhh53ynl9nc297nplg7pqcmzul67t6 0 8904 42713212 41138012 2026-10-24T12:57:42Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Karnik]] na [[Karnij]] preko preusmjerenja 41138012 wikitext text/x-wiki '''Karnij''' je faza [[geološka kronologija|geološke kronologije]] koja pokriva vrijeme od 228 ± 2 do 216.5 ± 2 miliona godina. Nazvana je prema [[Karnijske Alpe|Karnijskim Alpama]] (naziv je prvi iskoristio [[Johann August Georg Edmund Mojsisovics von Mojsvar|Mojsisovics]] godine [[1869]]), te je u njoj započela dominacija [[arhosauri|arhosaura]] i smanjivanje [[terapsidi|terapsida]] ili reptila nalik na sisavce. To je prva faza epohe [[kasni trijas|kasnog trijasa]] u [[trijas]]kom periodu. == Literatura == * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Carnian.htm Palaeos Mesozoic: Carnian Age] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221052032/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Carnian.htm |date=2006-02-21 }} {{Triassic Footer}} {{stub}} [[Kategorija:Trijas]] stodrn4f0el7rv53dnipxqc8z2hfhq7 42713216 42713212 2026-10-24T12:58:04Z Edgar Allan Poe 29250 42713216 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Karnij''' je faza [[geološka kronologija|geološke kronologije]] koja pokriva vrijeme od 228 ± 2 do 216.5 ± 2 miliona godina. Nazvana je prema [[Karnijske Alpe|Karnijskim Alpama]] (naziv je prvi iskoristio [[Johann August Georg Edmund Mojsisovics von Mojsvar|Mojsisovics]] godine [[1869]]), te je u njoj započela dominacija [[arhosauri|arhosaura]] i smanjivanje [[terapsidi|terapsida]] ili reptila nalik na sisavce. To je prva faza epohe [[kasni trijas|kasnog trijasa]] u [[trijas]]kom periodu. == Literatura == * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Carnian.htm Palaeos Mesozoic: Carnian Age] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221052032/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Triassic/Carnian.htm |date=2006-02-21 }} {{Triassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] p7jmynpix688ynxf1ww0bqcadasjo3g 0 8905 42713218 1462255 2026-10-24T12:58:21Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Norik (geologija)]] na [[Norij]] preko preusmjerenja 1462255 wikitext text/x-wiki '''Norijski stadij''' predstavlja dio [[trijas]]kog [[geološki period|geološkog perioda]]. On pokriva vrijeme između 216,5 ± 2.0 i 203,6 ± 1,5 [[Megaanum|miliona godina]]. {{Triassic Footer}} [[Kategorija:Trijas]] d2a6zu824kmeo1su0iwys7qw24j4s6p 42713220 42713218 2026-10-24T12:58:37Z Edgar Allan Poe 29250 42713220 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Norijski stadij''' predstavlja dio [[trijas]]kog [[geološki period|geološkog perioda]]. On pokriva vrijeme između 216,5 ± 2.0 i 203,6 ± 1,5 [[Megaanum|miliona godina]]. {{Triassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] fig1ua4xihiisafxs7oe8yh0peyk2pn 0 8906 42713231 1462257 2026-10-24T13:00:09Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Ret]] na [[Retij]] 1462257 wikitext text/x-wiki '''Rhaecijski stadij''' je posljednji stadij [[Kasni trijas|kasnog trijasa]]. Pokriva vrijeme između 203,6 ± 1,5 i 199,6 ± 0,6 miliona godina. {{stub}} {{Triassic Footer}} [[Kategorija:Trijas]] 6k4mixgsjwyzkgjfrdaz7aep8fml1lf 42713235 42713231 2026-10-24T13:00:28Z Edgar Allan Poe 29250 42713235 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Rhaecijski stadij''' je posljednji stadij [[Kasni trijas|kasnog trijasa]]. Pokriva vrijeme između 203,6 ± 1,5 i 199,6 ± 0,6 miliona godina. {{Triassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Trijas]] kzm996pvy33ztg1c5lw839ubkeyuuk1 0 8917 42713243 42216413 2026-10-24T13:22:54Z Edgar Allan Poe 29250 42713243 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} [[Datoteka:Europasaurus holgeri Scene 2.jpg|thumb|right|240px|Prikaz nekih dinosaura i biljaka iz perioda jure]] '''Jurski''' period je važan dio [[geološka kronologija|geološke kronologije]] koji pokriva vrijeme od oko prije 200 [[Megaanum|Ma]] (miliona godina) na kraju [[trijas]]a do oko 146 Ma na početku [[kreda (period)|krede]]. Kao i kod drugih geoloških perioda, naslage stijena koje definiraju početak i kraj perioda su dobro definirane, ali točni datumi variraju za 5 - 10 miliona godina. Jura predstavlja srednji period [[mezozoik|mezozoičke]] ere, isto tako poznate kao Doba [[dinosauri|dinosaura]]. Početak perioda je obilježilo veliko [[Trijasko-jursko masovno izumiranje|Trijasko-jursko]] [[masovna izumiranja|masovno izumiranje]]. Naziv "jura" je prvi upotrijebio [[Alexandre Brogniart]] za velike naslage morskog [[vapnenac|vapnenca]] pronađene u [[Jura (planine)|Jurskim planinama]] na tromeđi [[Nemačka|Njemačke]], [[Francuska|Francuske]] i [[Švajcarska|Švicarske]]. == Podjele == Jura se odbično dijeli na [[Donja jura|donju]], [[Srednja jura|srednju]] i [[Gornja jura|gornju]] (ili ranu, srednju i kasnu) juru, a isto tako poznati nazivi su ''Lias'', ''Dogger'' and ''Malm''. [[Faunalni stadij|Faunalne faze]] od najmlađe prema najstarijoj su: {| | '''Gornja/kasna jura''' | |- |&nbsp; [[Titon|Tithonij]] | (150,8 ± 4,0 – 145,5 ± 4,0 [[Megaanum|Ma]]) |- |&nbsp; [[Kimeridž|Kimmeridgij]] | (155,7 ± 4,0 – 150,8 ± 4,0 Ma) |- |&nbsp; [[Oksford|Oxfordij]] | (161,2 ± 4,0 – 155,7 ± 4,0 Ma) |- | '''Srednja jura''' | |- |&nbsp; [[Kalovij|Callovij]] | (164,7 ± 4,0 – 161,2 ± 4,0 Ma) |- |&nbsp; [[Bat (geologija)|Bathonij]] | (167,7 ± 3,5 – 164,7 ± 4,0 Ma) |- |&nbsp; [[Bajocij]] | (171,6 ± 3,0 – 167,7 ± 3,5 Ma) |- |&nbsp; [[Alen|Aalenij]] | (175,6 ± 2,0 – 171,6 ± 3,0 Ma) |- | '''Donja/rana jura''' | |- |&nbsp; [[Toarcij]] | (183,0 ± 1,5 – 175,6 ± 2,0 Ma) |- |&nbsp; [[Plinsbah|Pliensbachij]] | (189,6 ± 1,5 – 183,0 ± 1,5 Ma) |- |&nbsp; [[Sinemurij]] | (196,5 ± 1,0 – 189,6 ± 1,5 Ma) |- |&nbsp; [[Hetangij|Hettangij]] | (199,6 ± 0,6 – 196,5 ± 1,0 Ma) |} == Paleogeografija == Za vrijeme rane jure, [[superkontinent]] [[Pangea]] se razdvojio na [[Severna Amerika|Sjevernu Ameriku]], [[Eurazija|Euraziju]] i [[Gondvana|Godnwanu]]. Međutim, rani [[Atlantski Ocean|Atlantski]] i [[Ocean Tethys|Tethyjski]] oceani bili su relativno uski. U kasnoj juri se južni kontinent Gondwana počeo raspadati te kako se Tethys zatvorio, tako je nastao bazen [[Mediteranski bazen|Neotethys]]. Klima je bila topla bez dokaza o [[ledenjak|glacijaciji]]. Isto kao i u trijasu, izgleda da nije bilo kopna na polovima, isto kao ni velikih polarnih kapa. Postoji bogatstvo geoloških podataka o juri u [[Evropa|Evropi]], gdje se morski talozi mogu pronađi duž obala. Plitko more ([[epikontinentalno more]]) zvano [[More Sundance]] je bilo smješteno u današnjim ravnicama [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] i [[Kanada|Kanade]]. Većina jurskih naslaga u SAD su kontinentalne. Važne jurske naslage postoje u [[Rusija|Rusiji]], [[Indija|Indiji]], [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], [[Japan]]u, [[Australazija|Australaziji]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. == Vodene i morske životinje == Za vrijeme jure, "najviši" oblici života u morima su bile [[riba|ribe]] i morski [[reptil]]i. Potonji su uključivali [[ihthiosaur]]e, [[pleziosaur]]e i morske [[crocodilia|krokodile]] iz porodica [[Teleosauridae]] i [[Metriorhynchidae]]. U svijetu [[invertebrate|beskralježnaka]], pojavilo se nekoliko novih grupa, kao: * [[plankton]]ska [[foraminifera]] i [[kalpionelidi]], koji su od velike važnosti za [[stratigrafija|stratigrafiju]]; * [[rudisti]], [[greben]]ska varijanta [[školjkaš]]a; * [[belemniti]]; i * [[brachiopoda|brahiopodi]] iz grupa terebratulida i rinchonelida [[Amoniti]] (oljuštureni [[glavonošci]]) bili su posebno rasprostranjeni i formirali 62 [[biozone]]. == Kopnene životinje == Na kopnu su nastavili dominirati krupni [[archosaur]]ski reptili. Veliki dinosauri-biljožderi ([[sauropodi]]) su lutali kopnonm, hraneći se [[prerija|prerijskim]] [[paprat]]ima i palmolikim [[cikade|cikadama]] i [[bennettitales]]. Na njih su vrebali veliki [[teropodi]] (ceratosauri, megalosauri i alosauri). Svi oni su pripadali [[saurischia]] grani dinosaura. Za vrijeme [[gornja jura|kasne jure]] su iz malih celurosaurskih dinosaura [[evolucija|evoluirale]] prve [[ptica|ptice]]. [[Ornithischia]]nski dinosauri su bili manje prisutni od saurischianskih dinosaura, iako su neki, poput [[stegosaurus|stegosaura]] i malih [[ornitopodi|ornitopoda]] igrali važnu ulogu kao manji i srednji biljožderi. U zraku su bili česti [[pterosauri]], te igrali mnoge ekološke uloge koje danas popunjavaju ptice. == Biljke == Suha klima koja je karakterizirala većinu [[trijas]]a se postupno ublažilo, posebno na višim geografskim širinama; topla, vlažna klima je omogućila da veći dio kopna pokriju bujne džungle (Haines 2000). [[Angiosperme|Cvjetnjače]] još nisu evoluirale, i [[četinarske šume umerenih predela|crnogorično]] drveće je dominiralo pejzažom, isto kao i za vrijeme trijasa, te je predstavljalo najrazvijeniji i najrasprostranjeniji oblik drveći. Crnogorične familije koje su bujale u juri su uključivale [[Araucariaceae]], [[Cephalotaxaceae]], [[Pinaceae]], [[Podocarpaceae]], [[Taxaceae]], and [[Taxodiaceae]] (Behrensmeyer ''et al'', 1992, p.&nbsp;349). Izumrla mezozoička porodica crnogorica [[Cheirolepidiaceae]] dominirala je donjim geografskim širinama, isto kao i grmolike [[Bennettitales]] (Behrensmeyer ''et al'', 1992, p.&nbsp;352). [[Cikade]] su isto tako bile česte, isto kao i [[ginko]] [[drvolike paprati]] u šumama; manje [[paprati]] su vjerojatno dominirale niskim raslinjem. [[Caytoniacea|Caytoniacejske sjemenske paprati]] su bile još jedan važan oblik raslinja, veličine grma ili manjeg stabla (Behrensmeyer ''et al'', 1992, p.&nbsp;353). Ginkgolike biljke su bile posebno česte na sjevernim geografskim širinama. U južnoj gemisferi su posebno uspješni bili [[podokarpi]] (Haines 2000), dok su gingkoi i [[Czekanowskiales]] bili rijetki (Behrensmeyer ''et al'', 1992, p.&nbsp;352). == Popularna kultura == Iako je film ''[[Jurassic Park|Jurski park]]'' uveo riječ kao "jura" i "jurski" u svakodnevni govor, većina stvorenja prikazana u tom filmu prije pripada periodu krede. == Literatura == {{Commonscat|Jurassic}} * [[Anna Behrensmeyer|Behrensmeyer, Anna K]], [[John Damuth|Damuth, JD]], [[William DiMichele|DiMichele, WA]], [[Richard Potts (paleontologist)|Potts, R]] [[Hans-Dieter Sues|Sues, HD]] & [[Scott Wing|Wing, SL]] (eds.) (1992), ''Terrestrial Ecosystems through Time: the Evolutionary Paleoecology of Terrestrial Plants and Animals'', [[University of Chicago Press]], Chicago and London, {{ISBN|0-226-04154-9}} (cloth), {{ISBN|0-226-04155-7}} (paper) * Haines, Tim (2000) ''Walking with Dinosaurs: A Natural History'', New York: Dorling Kindersley Publishing, Inc., p.&nbsp;65. {{ISBN|0-563-38449-2}} * Kazlev, M. Alan (2002) [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/Jurassic.htm Paleos website] Accessed Jan. 8, 2006 {{Jurassic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Jura| ]] [[Kategorija:Mezozoik]] pf69fq39jij75gaef4emukyx0cpuhzk 10 8918 42713247 1697175 2026-10-24T15:00:03Z Edgar Allan Poe 29250 42713247 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Jura podnožje |title=[[Jura (period)|Jura]] |period=jurassic |col1header=[[Rana jura]] |col1= *[[Hetangij]] *[[Sinemurij]] *[[Plinsbahij]] *[[Toarcij]] |col2header=[[Srednja jura]] |col2= *[[Aalenij]] *[[Bajocij]] *[[Batonij]] *[[Kalovij]] |col3header=[[Kasna jura]] |col3= *[[Oksfordij]] *[[Kimeridžij]] *[[Titonij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> rdbvt2w6rv1jszvfvw1epyvnui22h7j 42713248 42713247 2026-10-24T15:00:11Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Jurassic Footer]] na [[Šablon:Jura podnožje]] 42713247 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Jura podnožje |title=[[Jura (period)|Jura]] |period=jurassic |col1header=[[Rana jura]] |col1= *[[Hetangij]] *[[Sinemurij]] *[[Plinsbahij]] *[[Toarcij]] |col2header=[[Srednja jura]] |col2= *[[Aalenij]] *[[Bajocij]] *[[Batonij]] *[[Kalovij]] |col3header=[[Kasna jura]] |col3= *[[Oksfordij]] *[[Kimeridžij]] *[[Titonij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> rdbvt2w6rv1jszvfvw1epyvnui22h7j 0 8938 42713251 42256802 2026-10-24T15:01:00Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Donja jura]] na [[Rana jura]] preko preusmjerenja 42256802 wikitext text/x-wiki '''Rana jura''' (u geologiji poznata kao '''Donja jura''', originalno (a u Evropi još uvijek) poznata kao "lijas") je najstarija od tri [[geološka kronologija|epohe]] perioda jure. Postoje velike lijaske naslage duž britanske obale, pogotovo u [[Dorset]]u, što se pogotovo vezuje uz pionirski rad [[Mary Anning]] u [[Lyme Regis]]u. [[Facies]] donje jure u ovoj oblasti se prvenstveno sastoji od [[gline]], te tankiim naslagama [[vapnenac|vapnenca]] i [[muljevac|muljevca]] nataloženo u morskim uvjetima. Možda najbolji primjer lijaske obale na svijetu su stijene [[Vale of Glamorgan]] u južnom [[Wales]]u. Prostirući se 22 kilometra južno od [[Cardiff]]a, ova specifična [[strata]] stijena, smještena na [[Bristolski kanal|Bristolskom kanalu]] je mješavina škriljevca i vapnenca, stvorena za vrijeme geološkog meteža zvanog amorička orogeneza. Vodi se rasprava oko točne baze [[Hetangij|Hettangijskog]] stadija, a samim tim i samog sistema jure. Biostratigrafski se koristi prva pojava [[Psiloceratidae|psiloceratidnih]] amonita; ali ovo ovisi o prisutstvu relativno kompletnij amonitskih fauna, što stvara problem korelacije sa stratama u drugim dijelovima svijeta. Ukoliko se koristi ovaj biostratigrafski indikator, onda je Lias grupa — [[Litostratigrafija|litostrafska]] podjela — pokriva obje strane jursko/[[trijas]]ke međe. Tokom ovog period, [[amonoid]]i, koji su umalo bili potpuno nestali za vrijeme izumiranja na kraju trijasa, su se proširili i stvorili veliko bogatstvo različituh i složenih oblika (pravi amoniti). Amoniti su tako brzo evoluirai, a njihove školjke su dobro očuvane, te predstavljaju važne [[zonski fosil|zonske fosile]]. U samoj Evropi postoji nekoliko značajnih evolucijskih stadija amonita (v. npr. Davies, 1920, str.173-5) Rana jura je bila važno vrijeme u evoluciji morskih reptila. U hettangiju su već postojeći [[ret|rhaecijski]] [[ihtiosaur]]i i [[pleziosaur]]i nastavili s razvojem, dok su se isto vrijeme pojavili novi oblici [[morski reptili|morskih reptila]], kao ''[[Ichthyosaurus]]'' i ''[[Temnodontosaurus]]'' među ihtiosaurima, te ''[[Eurycleidus]]'', ''[[Macroplata]]'' i ''[[Rhomaleosaurus]]'' među plezisoaurima (sve [[Rhomaleosauridae]], mada se po trenutnim definiticijama ta grupa smatra [[parafiletične grupe|parafiletičnom]]). Svi ti pleziosauri su imali vratove srednje veličine i velike glave. U [[toarcij]]u, pred kraj rane jure, pojavili su se [[Thalattosauria|talatosauri]] ili morski krokodili, isto kao i novi [[genus|rodovi]] ihtiosaura (''[[Stenopterygius]]'', ''[[Eurhinosaurus]]'', i primitivni''[[Suevoleviathan]]'') te pleziosaura ([[Elasmosauridae|elasmosaurs]] (dugovrati) ''[[Microcleidus]]'' i ''[[Occitanosaurus]]'', i [[Pliosauridae|pliosaur]] ''[[Hauffiosaurus]]''). Na kopnu se pojavio određen broj novih tipova dinosaura- [[Heterodontosaurus|heterodontosauri]], [[Scelidosaurus|scelidosauri]], [[stegosaurus|stegosauri]] i [[tetanurae]], te se pridružili grupama kao što su [[podokesaurus|podokesauri]], [[prosauropoda|prosauropodi]] i [[sauropodi]] preostalim iz trijasa. Uz njih su postojali i manji mesožderi kao [[Sphenosuchidae|sfenosuhidski]] i [[Protosuchidae|protosuhidski]] krokodili. U zraku su novi tipovi [[pterosauri|pterosaura]] zamijenili one izumrle na kraju trijasa. Dotle su u niskom raslinju živjele manje vrste ranih sisasvaca, isto kao i [[Tritylodontidae|tritolodontski]] reptili nalik na sisavce, te gušteroliki [[Sphendontia|sfenodonti]] i rane [[Lissamphibia|preci današnjih vodozemaca]]. Ime '''Lias''' su [[geolog|geolozi]] preuzeli iz [[Engleska|engleskog]] [[kamenorezač]]kog [[žargon]]a, odnosno naćina na koji su kamenoresci izgovarali [[Engleski jezik|englesku]] riječ "layers" (slojevi). == Literatura == * [[A. Morley Davies|Davies, A. M.]], ''An Introduction to Palaeontology'', Thomas Murby & Co., London * House, M.R. (1993) ''Geology of The Dorset Coast'', The Geologists' Association. * Simms, M.J.,Chidlaw, N., Morton, N. and Page, K.N.(2004) ''British Lower Jurassic Stratigraphy'', Geological Conservation Review Series, No.30, Joint Nature Conservation Committee, Peterborough. == Vanjske veze == * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/EarlyJura.html Early Jurassic Period - The Lias epoch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314061904/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/EarlyJura.html |date=2010-03-14 }} - Palaeos - overall presentation * [http://rainbow.ldgo.columbia.edu/courses/v1001/12.html Lecture 12 - Early Jurassic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060222032708/http://rainbow.ldgo.columbia.edu/courses/v1001/12.html |date=2006-02-22 }} - informative lecture notes by Dr [[Paul E. Olsen|Paul Olsen]] {{Jurassic Footer}} [[Kategorija:Jura]] jdoq5ferxpssdx1lob876m470eejgy0 42713254 42713251 2026-10-24T15:01:23Z Edgar Allan Poe 29250 42713254 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Rana jura''' (u geologiji poznata kao '''Donja jura''', originalno (a u Evropi još uvijek) poznata kao "lijas") je najstarija od tri [[geološka kronologija|epohe]] perioda jure. Postoje velike lijaske naslage duž britanske obale, pogotovo u [[Dorset]]u, što se pogotovo vezuje uz pionirski rad [[Mary Anning]] u [[Lyme Regis]]u. [[Facies]] donje jure u ovoj oblasti se prvenstveno sastoji od [[gline]], te tankiim naslagama [[vapnenac|vapnenca]] i [[muljevac|muljevca]] nataloženo u morskim uvjetima. Možda najbolji primjer lijaske obale na svijetu su stijene [[Vale of Glamorgan]] u južnom [[Wales]]u. Prostirući se 22 kilometra južno od [[Cardiff]]a, ova specifična [[strata]] stijena, smještena na [[Bristolski kanal|Bristolskom kanalu]] je mješavina škriljevca i vapnenca, stvorena za vrijeme geološkog meteža zvanog amorička orogeneza. Vodi se rasprava oko točne baze [[Hetangij|Hettangijskog]] stadija, a samim tim i samog sistema jure. Biostratigrafski se koristi prva pojava [[Psiloceratidae|psiloceratidnih]] amonita; ali ovo ovisi o prisutstvu relativno kompletnij amonitskih fauna, što stvara problem korelacije sa stratama u drugim dijelovima svijeta. Ukoliko se koristi ovaj biostratigrafski indikator, onda je Lias grupa — [[Litostratigrafija|litostrafska]] podjela — pokriva obje strane jursko/[[trijas]]ke međe. Tokom ovog period, [[amonoid]]i, koji su umalo bili potpuno nestali za vrijeme izumiranja na kraju trijasa, su se proširili i stvorili veliko bogatstvo različituh i složenih oblika (pravi amoniti). Amoniti su tako brzo evoluirai, a njihove školjke su dobro očuvane, te predstavljaju važne [[zonski fosil|zonske fosile]]. U samoj Evropi postoji nekoliko značajnih evolucijskih stadija amonita (v. npr. Davies, 1920, str.173-5) Rana jura je bila važno vrijeme u evoluciji morskih reptila. U hettangiju su već postojeći [[ret|rhaecijski]] [[ihtiosaur]]i i [[pleziosaur]]i nastavili s razvojem, dok su se isto vrijeme pojavili novi oblici [[morski reptili|morskih reptila]], kao ''[[Ichthyosaurus]]'' i ''[[Temnodontosaurus]]'' među ihtiosaurima, te ''[[Eurycleidus]]'', ''[[Macroplata]]'' i ''[[Rhomaleosaurus]]'' među plezisoaurima (sve [[Rhomaleosauridae]], mada se po trenutnim definiticijama ta grupa smatra [[parafiletične grupe|parafiletičnom]]). Svi ti pleziosauri su imali vratove srednje veličine i velike glave. U [[toarcij]]u, pred kraj rane jure, pojavili su se [[Thalattosauria|talatosauri]] ili morski krokodili, isto kao i novi [[genus|rodovi]] ihtiosaura (''[[Stenopterygius]]'', ''[[Eurhinosaurus]]'', i primitivni''[[Suevoleviathan]]'') te pleziosaura ([[Elasmosauridae|elasmosaurs]] (dugovrati) ''[[Microcleidus]]'' i ''[[Occitanosaurus]]'', i [[Pliosauridae|pliosaur]] ''[[Hauffiosaurus]]''). Na kopnu se pojavio određen broj novih tipova dinosaura- [[Heterodontosaurus|heterodontosauri]], [[Scelidosaurus|scelidosauri]], [[stegosaurus|stegosauri]] i [[tetanurae]], te se pridružili grupama kao što su [[podokesaurus|podokesauri]], [[prosauropoda|prosauropodi]] i [[sauropodi]] preostalim iz trijasa. Uz njih su postojali i manji mesožderi kao [[Sphenosuchidae|sfenosuhidski]] i [[Protosuchidae|protosuhidski]] krokodili. U zraku su novi tipovi [[pterosauri|pterosaura]] zamijenili one izumrle na kraju trijasa. Dotle su u niskom raslinju živjele manje vrste ranih sisasvaca, isto kao i [[Tritylodontidae|tritolodontski]] reptili nalik na sisavce, te gušteroliki [[Sphendontia|sfenodonti]] i rane [[Lissamphibia|preci današnjih vodozemaca]]. Ime '''Lias''' su [[geolog|geolozi]] preuzeli iz [[Engleska|engleskog]] [[kamenorezač]]kog [[žargon]]a, odnosno naćina na koji su kamenoresci izgovarali [[Engleski jezik|englesku]] riječ "layers" (slojevi). == Literatura == * [[A. Morley Davies|Davies, A. M.]], ''An Introduction to Palaeontology'', Thomas Murby & Co., London * House, M.R. (1993) ''Geology of The Dorset Coast'', The Geologists' Association. * Simms, M.J.,Chidlaw, N., Morton, N. and Page, K.N.(2004) ''British Lower Jurassic Stratigraphy'', Geological Conservation Review Series, No.30, Joint Nature Conservation Committee, Peterborough. == Vanjske veze == * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/EarlyJura.html Early Jurassic Period - The Lias epoch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314061904/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/EarlyJura.html |date=2010-03-14 }} - Palaeos - overall presentation * [http://rainbow.ldgo.columbia.edu/courses/v1001/12.html Lecture 12 - Early Jurassic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060222032708/http://rainbow.ldgo.columbia.edu/courses/v1001/12.html |date=2006-02-22 }} - informative lecture notes by Dr [[Paul E. Olsen|Paul Olsen]] {{Jurassic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Jura]] 10z6iyjca5dl0bck5f1l3cfgrlbqh61 0 8939 42713259 42712817 2026-10-24T15:03:06Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Hetangije]] na [[Hetangij]] preko preusmjerenja 4946894 wikitext text/x-wiki '''Hettangij''' je prvi [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Rana jura|rane jure]]. Pokrive vrijeme između 199,6 ± 0,6 [[Megaanum|Ma]] i 196,5 ± 1 Ma (miliona godina). Ta faza slijedi [[rhaecij]]ski stadij [[trijas]]kog perioda. Stadij je ime dobio po [[Hettange]]u, gradu u sjevernoj [[Francuska|Francuskoj]], južno od granice s [[Luksemburg]]om na cesti koja povezuje [[Luksemburg (grad)|Luksemburg]] s [[Metz]]om. == Fauna == * ''[[Abriktosaur]]'' == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Hettangian.html GeoWhen Database - Hettangian] {{stub}} {{Jurassic Footer}} [[Kategorija:Jura]] h4nryedacmgsyeq49uawbi9rx1u4y7g 42713263 42713259 2026-10-24T15:03:29Z Edgar Allan Poe 29250 42713263 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Hettangij''' je prvi [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Rana jura|rane jure]]. Pokrive vrijeme između 199,6 ± 0,6 [[Megaanum|Ma]] i 196,5 ± 1 Ma (miliona godina). Ta faza slijedi [[rhaecij]]ski stadij [[trijas]]kog perioda. Stadij je ime dobio po [[Hettange]]u, gradu u sjevernoj [[Francuska|Francuskoj]], južno od granice s [[Luksemburg]]om na cesti koja povezuje [[Luksemburg (grad)|Luksemburg]] s [[Metz]]om. == Fauna == * ''[[Abriktosaur]]'' == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Hettangian.html GeoWhen Database - Hettangian] {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] g6hbljme3tjayusppt743daodwp99u4 0 8940 42713264 4947294 2026-10-24T15:04:03Z Edgar Allan Poe 29250 42713264 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Sinemurij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Rana jura|rane jure]]. Ona pokriva vrijeme između 196,5 ± 2 [[Megaanum|Ma]] i 189,6 ± 1,5 Ma (miliona godina). Stadij je ime dobio po gradu [[:fr:Semur-en-Brionnais|Semur-en-Brionnais]], blizu [[Sancerre]]a u gornjoj [[Dolina Loire|dolini Loire]]. Tlo bogato [[kalcij]]em koje se formiralo u jurskom [[vapnenac|vapnencu]] te regije je smatra zaslužnim za osobine čuvenih [[Sancerre (vino)|Sancerre vina]]. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Sinemurian.html GeoWhen Database - Sinemurian] {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] 62t8ic0vyvyjcj4vqt9ot1t5855jjm8 0 8941 42713265 42712821 2026-10-24T15:04:28Z Edgar Allan Poe 29250 42713265 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Pliensbachij''' (isto tako poznat kao '''Charmouthij''') je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[rana jura|rane jure]]. Pokriva vrijeme između 189,6 ± 1,5 [[Megaanum|Ma]] i 183 ± 1,5 Ma (miliona godina). Stadij je ime dobio po [[Pliensbach]]u, gradu 30 km istočno od [[Stuttgart]]a u [[Njemačka|Njemačkoj]]. [[Mineral]]i i [[fosili]] iz regije su izloženi u muzeju u [[Göppingen]]u. {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Pliensbachian.html GeoWhen Database - Pliensbachian] {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] fbcfj1n3uufn6p78vkdb1kihowvbg0m 0 8943 42713270 1811543 2026-10-24T15:04:57Z Edgar Allan Poe 29250 42713270 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Toarcijski stadij''' je bio posljednji [[faunalni stadij|stadij]] perioda [[donja jura|rane jure]]. Obično se koristi za pokrivanje perioda od 183 [[Megaanum|Ma]] do 175 Ma (miliona godina). Stadij je ime dobio po [[Thouars]]u, južno od [[Saumur]]a u [[Dolina Loire|dolini Loire]] u [[Francuska|Francuskoj]]. {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] bcj2mszxik8veqf3vy3mnelcwr8pqfn 0 8945 42713266 41389754 2026-10-24T15:04:38Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rana jura]] 42713266 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rana jura]] dgrbnd5ddv8x01azs1gc1d7f57pljwp 0 8946 42713255 1553939 2026-10-24T15:01:56Z Edgar Allan Poe 29250 42713255 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Srednja jura''', isto tako poznata kao '''Dogger''' u evropskom sistemu klasifikacije, je druga po redu epoha [[Jura (period)|jurskog perioda]]. Trajala je između 180 i 154 miliona godina. Tokom tog vremena, morski život (uključujući [[amoniti|amonite]] i [[školjkaši|školjkaše]]) je cvjetao, a na kopnu su evoluirali novi tipovi [[dinosaur]]a (uključujući [[Cetiosauridae|ketiosaure]], [[Brachiosauridae|brahiosaure]], [[Megalosauridae|megalosaure]] i [[Hypsilophodontidae|hipsilofodonte]]). U morima su se [[ihtiosaur]]i, iako brojni, prestali granati, dok su najveći grabežljivci, [[pliosaur]]i, rasli do veličine današnjih kitova-ubica i više (''[[Pliosaurus]]'', ''[[Liopleurodon]]''). U tom periodu se [[Pangea]] počela dijeliti. {{Jurassic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] 1whi3v9dsxhf66pomhb00i1hxa2mwcg 0 8947 42713271 42712825 2026-10-24T15:05:22Z Edgar Allan Poe 29250 42713271 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Aalenij''' je dio perioda [[Srednja jura|srednje jure]] u [[geološkoj kronologiji]] koji pokriva vrijeme od oko prije 175,6 [[Megaanum|Ma]] do oko prije 171,6 Ma (miliona godina). Prethodila mu je [[toarcij]]ska era a slijedio ga je [[Bajocij]]. Stadij je ime dobio po gradu [[Aalen]], nekih 100 km istočno od [[Stuttgart]]a u [[Njemačka|Njemačkoj]]. Grad stoji na jugozapadnom kraju [[Jura (gorje)|Franačke Jure]]. {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] 1g8sdmm771fm1cekjth1zs07a8ue1vk 0 8948 42713272 1604596 2026-10-24T15:05:48Z Edgar Allan Poe 29250 42713272 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], '''Bajocij''' je [[geološka kronologija|doba]] u [[epoha (geologija)|epohi]] [[Srednja jura|srednje jure]] u [[Jura (period)|jurskom]] [[geološki period|periodu]] [[Mezozoik|mezozojske]] [[era (geologija)|ere]] [[fanerozoik|fanerozojskog]] [[eon (geologija)|eona]] koji pokriva vrijeme od oko prije 171,6 miliona i oko prije 167,7 miliona godina. Bajocijsko doba slijedi [[alen|aalenijsko]] doba i prethodi [[bat (geologija)|bathonijskom]] dobu iste epohe. Stadij je ime dobio po gradu [[Bayeux]], u regiji [[Normandija]] u [[Francuska|Francuskoj]]. {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] daeeau8k7s8aos6k0wyebdqgkq1dv2b 0 8949 42713273 42712829 2026-10-24T15:06:11Z Edgar Allan Poe 29250 42713273 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]] '''bathonij''' je [[popis vremenskih perioda|doba]] u [[epoha (geologija)|epohi]] [[Srednje jura|srednje jure]] u [[jura (period)|jurskom]] [[geološki period|periodu]] [[mezozoik|mezozojske]] [[era (geologija)|ere]] u [[fanerozoik|fanerozojskom]] [[eon (geologija)|eonu]] koji pokriva vrijeme od oko prije 167,7 i oko prije 164,700 miliona godina. Bathonijsko doba slijedi [[bajocij]]sko doba i prethodi [[kalovij|callovijskom]] dobu iste epohe. Stadij je ime dobio po [[Bath]]u, [[grad-toplice|gradu toplicama]] izgrađenim na jurskom [[vapnenac|vapnencu]] koji ima ljekovita svojstva. Sam grad je sagrađen na [[Bathski kamen|bathskom kamenu]], svijetlom, bijelom oölitiskom vapnencu koji se kopa u obližnjim kamenolomima. {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] 7kpltezs9xs2rlufrrqmc7r6ud4g5fe 0 8950 42713274 4946970 2026-10-24T15:06:41Z Edgar Allan Poe 29250 42713274 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Callovij''' je stadij [[geološka kronologija|geološke kronologije]] koji pokriva vrijeme od oko prije 164,7 +/- 4 do oko prije 161,2 +/- 4 miliona godina. To je posljednji stadij [[Srednja jura|srednje jure]]. Ime mu dolazi od starog izgovora za [[Kellaways Bridge]], 3 km sjeveroistočno od [[Chippenham]]a u [[Wiltshire]]u u [[Engleska|Engleskoj]]. <center><gallery> Peltoceras_solidum_Israel.JPG|''Peltoceras solidum'' ''Peltoceras solidum'' Israel. Rhomboteuthis lehmani.jpg|''Rhomboteuthis lehmani'' La Voulte-sur-Rhône, France. </center></gallery> {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] jlmgs23zab5udz9z7t5qljy7gujvw5a 42713277 42713274 2026-10-24T15:06:59Z Edgar Allan Poe 29250 42713277 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Callovij''' je stadij [[geološka kronologija|geološke kronologije]] koji pokriva vrijeme od oko prije 164,7 +/- 4 do oko prije 161,2 +/- 4 miliona godina. To je posljednji stadij [[Srednja jura|srednje jure]]. Ime mu dolazi od starog izgovora za [[Kellaways Bridge]], 3 km sjeveroistočno od [[Chippenham]]a u [[Wiltshire]]u u [[Engleska|Engleskoj]]. <center><gallery> Peltoceras_solidum_Israel.JPG|''Peltoceras solidum'' ''Peltoceras solidum'' Israel. Rhomboteuthis lehmani.jpg|''Rhomboteuthis lehmani'' La Voulte-sur-Rhône, France. </gallery></center> {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] tj9yx7hwyugaft2yv86pcw1ez71bq26 0 8953 42713256 42247357 2026-10-24T15:02:10Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Gornja jura]] na [[Kasna jura]] preko preusmjerenja 42247357 wikitext text/x-wiki '''Kasna jura''' (isto tako poznata kao '''Malm''') bila je [[epoha (geologija)|epoha]] [[Jura (period)|jurskog]] [[geološki period|geološkog perioda]]. Trajala je od prije 161,2 [[Megaannum|Ma]] do prije 145,5 Ma (miliona godina). Podijeljena je u tri doba: {| |&nbsp; [[Titon|Tithonij]] | (150,8 ± 4,0 – 145,5 ± 4,0 Ma) |- |&nbsp; [[Kimeridž|Kimmeridgij]] | (155,7 ± 4,0 – 150,8 ± 4,0 Ma) |- |&nbsp; [[Oksford|Oxfordij]] | (161,2 ± 4,0 – 155,7 ± 4,0 Ma) |- |} == Život == Ovaj period je dobro poznat po mnogim slavnim tipovima [[dinosauri|dinosaura]]: * [[Sauropodi]] * [[Kamarasaur]]i * [[Brahiosaur]]i * [[Diplodocid]]i Mnoge manje životinjske vrste su također bujale: * [[Reptil]]i * [[Gušteri]] * Rani [[sisavac|sisavci]] * Najranije [[ptica|ptice]] == Vanjske veze == * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/LateJura.html The Late Jurassic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520004352/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/LateJura.html |date=2007-05-20 }} {{Jurassic Footer}} [[Kategorija:Jura]] jh96jk3fpwqgphkp6hvgwl50glube0b 42713258 42713256 2026-10-24T15:02:41Z Edgar Allan Poe 29250 42713258 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Kasna jura''' (isto tako poznata kao '''Malm''') bila je [[epoha (geologija)|epoha]] [[Jura (period)|jurskog]] [[geološki period|geološkog perioda]]. Trajala je od prije 161,2 [[Megaannum|Ma]] do prije 145,5 Ma (miliona godina). Podijeljena je u tri doba: {| |&nbsp; [[Titon|Tithonij]] | (150,8 ± 4,0 – 145,5 ± 4,0 Ma) |- |&nbsp; [[Kimeridž|Kimmeridgij]] | (155,7 ± 4,0 – 150,8 ± 4,0 Ma) |- |&nbsp; [[Oksford|Oxfordij]] | (161,2 ± 4,0 – 155,7 ± 4,0 Ma) |- |} == Život == Ovaj period je dobro poznat po mnogim slavnim tipovima [[dinosauri|dinosaura]]: * [[Sauropodi]] * [[Kamarasaur]]i * [[Brahiosaur]]i * [[Diplodocid]]i Mnoge manje životinjske vrste su također bujale: * [[Reptil]]i * [[Gušteri]] * Rani [[sisavac|sisavci]] * Najranije [[ptica|ptice]] == Vanjske veze == * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/LateJura.html The Late Jurassic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520004352/http://www.palaeos.com/Mesozoic/Jurassic/LateJura.html |date=2007-05-20 }} {{Jurassic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] 83n3685ef0qgx10msph7y3biqjj0s4h 0 8955 42713268 1052294 2026-10-24T15:04:52Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kasna jura]] 42713268 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasna jura]] 5eyfted5qsfqi5cughcd1oiu8lu9vch 0 8956 42713279 42712831 2026-10-24T15:07:31Z Edgar Allan Poe 29250 42713279 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Oxfordij''' je prvi [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[gornja jura|kasne jure]]. Pokriva vrijeme između 161,2 ± 4 [[Megaanum|Ma]] i 155,7 ± 4 Ma (miliona godina). Ime je dobio po gradu [[Oxford]]u u [[Engleska|Engleskoj]]. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Oxfordian.html GeoWhen Database - Oxfordian] {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] k8jr162f696glgdl4tda0wbhbbx3rcg 0 8958 42713280 42712833 2026-10-24T15:07:54Z Edgar Allan Poe 29250 42713280 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Kimmeridgij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Kasna jura|kasne jure]]. Pokriva vrijeme između 155,7 ± 4 [[Megaanum|Ma]] i 150,8 ± 4 Ma (miliona godina). Stadij je ime dobio prema [[Kimmeridge]]u, gradu na obali [[Dorset]]a u [[Engleska|Engleskoj]]. Plaža Kimmeridge Baya je dobro mjesto za traženje [[fosil]]a — postoje primjerci koje izbacuje plima. == Fauna == * ''[[Amphicoelias fragillimus]]?'' * ''[[Aviatyrannis|Aviatyrannis jurassica]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Seismosaurus]]'' * ''[[Stokesosaurus|Stokesosaurus clevelandi]]'' == Lokaliteti == * [[Guimarota]] == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Kimmeridgian.html GeoWhen Database - Kimmeridgian] {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] 1kdm7avqw2jlkypqoh12a27f1ihrsrq 0 8959 42713281 42712837 2026-10-24T15:08:16Z Edgar Allan Poe 29250 42713281 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} [[Datoteka:Eryon cuvieri Solnhofen.jpg|thumb|right|Eryon arctiformis - Tithonij]] '''Tithonij''' je završni [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[gornja jura|kasne jure]]. Pokriva vrijeme između 150,8 ± 4 [[Megaanum|Ma]] i 145,5 ± 4 Ma (miliona godina). Slijedi ga [[berijas|berriasijsko]] doba [[epoha (geologija)|epohe]] [[donja kreda|rane krede]]. Ime je za geologiju pomalo neobično jer dolazi iz [[Grčka mitologija|grčke mitologije]]. [[Titon]] je bio sin [[Laomedon]]a iz [[Troja|Troje]]. Zaljubio se u [[Eja|Eos]], grčku boginju [[Zora|zore]] te našao svoje mjesto u [[stratigrafija|stratigrafiji]] jer ovaj stadij, tithonij, ide ruku pod ruku sa svitanjem [[Kreda (period)|krede]]. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Tithonian.html GeoWhen Database - Tithonian] {{Jurassic Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Jura]] pirqw6rwypa2sdlg0869nfy6sj11455 0 8973 42713282 42656377 2026-10-24T15:11:02Z Edgar Allan Poe 29250 42713282 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} [[Datoteka:Conguillio llaima.jpg|thumb|right|240px|Mada su tada već postojale širokolisne biljke i trave, krajolikom su još uvijek dominirali četinari]] [[Period (geologija)|Period]] '''krede''' predstavlja jedan od najvažnijih dijelova [[geološka kronologija|geološke kronologije]], koji pokriva vrijeme od kraja [[Jura (period)|jurskog]] perioda, prije 146 miliona godina ([[Megaanum|Ma]]), do početka [[paleocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] [[tercijar]]skog perioda (65,5 Ma). Kraj krede također definira među između [[Mezozoik|mezozojske]] i [[kenozoik|kenozojske]] [[era (geologija)|ere]]. == Naziv i datiranje == Kao i kod drugih starijih geoloških perioda, naslage stijena koje definiraju kredu su vrlo dobro identificirane, ali točan početak i kraj variraju za nekoliko miliona godina. Nikakvo veliko [[izumiranje]] ili bujanje života nije dijelilo kredu od jur. Međutim, kraj perioda je jasno definiran i smješten u naslage bogate [[iridijum]]om koje se mogu naći svuda u svijetu i koje se povezuju s [[krater Chicxulub|meteorskim kraterom Chicxulub]] na [[Yucatan]]u i u [[Meksički zaljev|Meksičkom zaljevu]]. Ova naslaga je jasno datirana na 65,5 Ma. Sudar [[bolid]]a s Zemljom je vjerojatno odgovoran za veliko i temeljito proučavano [[Kredsko-tercijarsko masovno izumiranje]]. Riječ "kreda" dolazi iz [[latinski jezik|latinskog]] gdje je, slično kao i u srpskohrvatskom označavala naslage ([[kalcijum karbonat]]a nataložene od strane umrlih [[Beskralježnjaci|beskralježnjaka]] pronađenih u naslagama gornje krede u [[UK|Velikoj Britaniji]] i susjednoj kontinentalnoj [[Evropa|Evropi]]. == Podjela == Kreda se obično dijeli na [[epoha (geologija)|epohe]] [[Donja kreda|donje]] i [[Gornja kreda|gornje krede]]. [[Faunalne faza|Faunalni stadiji]] od najmlađeg prema najstarijem su: {| | '''Gornja/kasna kreda''' |- | [[Maastrichtij]] | (70,6 ± 0,6 – 65,5 ± 0,3 [[Megaanum|Ma]]) |- | [[Campanij]] | (83,5 ± 0,7 – 70,6 ± 0,6 Ma) |- | [[Santonij]] | (85,8 ± 0,7 – 83,5 ± 0,7 Ma) |- | [[Coniacij]] | (89,3 ± 1,0 – 85,8 ± 0,7 Ma) |- | [[Turonij]] | (93,5 ± 0,8 – 89,3 ± 1,0 Ma) |- | [[Cenomanij]] | (99,6 ± 0,9 – 93,5 ± 0,8 Ma) |- | &nbsp; |- | '''Donja/rana kreda''' |- | [[Albij]] | (112,0 ± 1,0 – 99,6 ± 0,9 Ma) |- | [[Aptij]] | (125,0 ± 1,0 – 112,0 ± 1,0 Ma) |- | [[Barremij]] | (130,0 ± 1,5 – 125,0 ± 1,0 Ma) |- | [[Hauterivij]] | (136,4 ± 2,0 – 136,4 ± 1,5 Ma) |- | [[Valanginij]] | (140,2 ± 3,0 – 136,4 ± 2,0 Ma) |- | [[Berriasij]] | (145,5 ± 4,0 – 140,2 ± 3,0 Ma) |} == Paleogeografija == Za vrijeme krede, kasni [[paleozoik|paleozojski]] i rani mezozojski [[superkontinent]] [[Pangea]] je dovršio svoj raspad na današnje [[kontinent]]e, iako su njihove pozicije bilo bitno drukčije od današnjih. Kako se [[Atlantski ocean]] proširio a [[Južna Amerika]] pomakla na zapad, [[Gondwana]] se raspala na [[Antarktika|Antarktiku]] i [[Australija|Australiju]] koje su se počele pomicati od [[Afrika|Afrike]] (iako su [[Indija]] i [[Madagaskar]] ostali spojeni s njom). Tako aktivni rasjedi su stvorili velika podmorska gorja, podižući [[morska razina|eustatičku razinu mora]] širom svijeta. Na sjeveru Afrike se [[more Tetis]] nastavilo sužavati. Unutar kontinenta, široko plitko more se nastavilo širiti u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] ([[Zapadni unutrašnji morski prolaz]]) a potom počelo povlačiti, ostavljajući debele morske naslage izmiješane s talozima [[ugljen]]a. Ostali važni kredski nalazi se pojavljuju u [[Evropa|Evropi]] i [[Kina|Kini]]. U oblasti današnje Indije, u kasnoj kredi i ranom paleocenu nataložile su se masivne naslage lave zvane [[Deccanske klopke]]. Klima je bila topla, a čak ni polarne regije nisu imale [[led]]a. == Flora == [[Kritosjemenjače]] su se prvi put pojavile, iako nisu postale dominantne sve do ([[Campanij|campanijskog doba]]). Njihovoj evoluciji je pridonijela pojava [[pčela]], a angiosperme i insketi predstavlaju dobar primjer zajedničke evolucije. U kredi su se pojavili su se prvi preci mnogih suvremenih stabala uključujući, [[smokve]], [[Platanus|platane]] i [[magnolija|magnolije]]. U isto vrijeme neke ranije mezozojske [[golosjemenjače]], poput [[crnogorica]]su nastavile bujati dok su neke druge klase, poput [[Bennettitales]] izumrle prije završetka perioda. == Fauna == === Kopnene životinje === Na kopnu su [[sisavci]] bili mali i relativno nevažni sastojak [[Fauna|faune]]. Faunom su dominirali [[arhosaur]]ski [[reptili]], posebno [[dinosaur]]i, koji su se tada najviše razgranali. [[Pterosaur]]i su bili česti početkom i sredinom krede, ali kako se kreda približavala kraju, tako su trpili sve veću konkurenciju zbog [[adaptivna radijacija|adaptivne radijacije]] [[ptica]], te su pred kraj preostale samo dvije visoko specijalizirane [[Porodica (biologija)|porodice]]. Fascinirajući uvid u život rane krede pružaju formacija Chaomidianzi u Kini s izvrsnom očuavnim ostacima velikog broja različitih tipova manjih dinosuara, ptica i sisavaca. [[Celurosaur]]ski dinosauri su tamo predstavljeni kroz dosta tipova iz grupe [[maniraptor]]a, koji predstavljaju tranziciju između dinosaura i ptica, te ističu [[perje]]m nalik na dlaku. Za vrijeme krede [[insekti]] su se počeli granati, te su se pojavili najstariji poznati [[mrav]]i, [[termit]]i i neki [[leptir]]i . [[Aphid]]i, [[skakavci]] i [[gymenoptere]] su se pojavili. Još jedan važan insekt koji je evoluirao u to vrijeme bila [[eusocijalna]] pčela, važna za [[ekologija|ekologiju]] i evoluciju kritosjemenjača. Brojni važni [[insekti]] su pronađeni u [[sibir]]skim [[Lagerstatte|lagerstätteima]] rane krede u [[Baisa|Baisi]]. <center> <gallery> Datoteka:Tyrannosaurus BW.jpg|''[[Tyrannosaurus|Tyrannosaurus rex]]'', jedan od najvećih kopnenih grabežljivaca svih vremena, živio je tijekom kasne krede. Datoteka:Velociraptor dinoguy2.jpg|''[[Velociraptor]]'' je bio dinosaur sa perjem i živio je tijekom kasne krede. Datoteka:Triceratops BW.jpg|''[[Triceratops]]'' je jedan od najprepoznatljivijih rodova krede. Datoteka:Eomaia NT.jpg|Sisavci su činili manji dio kredske faune. Datoteka:Anhanguera piscator jconway.jpg|''[[Anhanguera|Anhanguera piscator]]'', [[pterosauri|pterosaur]] </gallery> </center> === Morske životinje === U morima su [[batoidea|raže]], moderni [[morski pas|morski psi]] i [[teleost]]i postali uobičajeni prizor. Morski reptili su uključivali [[ihthiosaur]]e na početku i sredini krede, [[pleziosaur]]e tokom cijelog perioda, te [[mosasaur]]e u kasnoj kredi. [[Baculite]], ravnoljušturna vrsta [[amoniti|amonita]] bujala uje u moru. [[Hesperornithiformes]] su bile morske ptice koje nisu mogle letjeti, ali su zato plivale poput [[gnjurac|gnjurca]]. Globotrunkanidske [[Foraminifera]] su također bujale. Kreda je također vidjela prvu radijaciju [[dijatom]]s u aoceanima (slatkovodni dijatomi se nisu pojavili do [[miocen]]a). <center> <gallery> Datoteka:Kronosaurus hunt1DB.jpg|Scena iz rane krede: ''[[Kronosaurus]]'' napada ''[[Woolungasaurus]]a''. Datoteka:TylosaurusDB2.jpg|''[[Tylosaurus]]'' je bio najveći poznati mosasaur, morski gmaz-mesožder koji se pojavio u kasnoj kredi. Datoteka:Hesperornis BW (white background).jpg|Vodena ptica ''[[Hesperornis]]'' nastanjivala oceane kasne krede. Datoteka:DiscoscaphitesirisCretaceous.jpg|''Discoscaphites iris'', iz formacije Owl Creek. </gallery> </center> === Izumiranje === [[Datoteka:Impact event.jpg|thumb|Udar meteorita je danas općeprihvaćen razlog masovnog K-T izumiranja]] ''Glavni članak: [[K-T izumiranje|Kredsko-tercijarsko masovno izumiranje]]'' Tokom [[masovno izumiranje|masovnog izumiranja]] koje određuje kraj krede veliki broj vrsta (~50%) i poznatih porodica (~25%) je nestao. Biljke su bile gotovo netaknute, dok su morski organizmi najteže pogođeni. To uključuje veliki broj (~95%) tipova [[Foraminifera|planktonskih foraminifera]] (osim [[Globigerinida]]), te još veći broj [[Coccolithophore]]a, kao i sve [[amoniti|amonite]] [[belemniti|belemnitske]] [[glavonošci|glavonošce]], te sve grebenske [[rudists|rudist]] [[mekušci|mekušce]]), kao i sve morske reptile osim [[kornjača]] i [[krokodil]]a. [[Dinosaur]]i su bili najpoznatije žrtve kredskog izumiranja. Dinosauri koji su bili specifični za kraj perioda (kao ''[[Tyrannosaurus rex]]'', ''[[Triceratops]]'', i ''[[Ankylosaurus]]'') su potpuno izbirsani. Posljednji [[pterosaur]]i su izumrli, isto kao ptice iz reda [[Enantiornithes]] i [[Hesperornithiformes]]. Intenzivno izumiranje [[Insekti|insekata]] za vrijeme sredine krede počelo je u [[albij]]u. == Povezano == * [[Formadcija krede]] * [[Gault glina]] * [[Zapadni unutrašnji morski prolaz]] == Literatura == {{Commonscat|Cretaceous}} * Neal L. Larson, Steven D. Jorgensen, Robert A. Farrar, Peter L. Larson. ''Ammonites and the other Cephalopods of the Pierre Seaway''. Geoscience Press, 1997. * {{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A. P.]]; Quicke, D. L. J.|title=History of Insects|url=https://archive.org/details/historyofinsects0000unse|year=[[2002]]|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]| isbn = 1-4020-0026-X}} – detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects. * Ovechkina, M. N.; Alekseev, A. S. (2005). Quantitative changes of calcareous nannoflora in the Saratov region (Russian Platform) during the late Maastrichtian warming event. ''Journal of Iberian Geology'' '''31''' (1): 149-165. [http://www.ucm.es/info/estratig/vol31/10ovek.pdf PDF] {{Cretaceous Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda| ]] [[Kategorija:Mezozoik]] ptzttetyzzs8q5gfrt83v1y0r83b11x 10 8974 42713284 1503356 2026-10-24T15:18:11Z Edgar Allan Poe 29250 u HR ovo varira jer se drže tradicionalnih oblika, međutim u sr i bs koriste sve više ove novije oblike na -ij pa je radi usklađivanja bolje ovako 42713284 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Kreda podnožje |title=[[Kreda (period)|Kreda]] |period=cretaceous |col1header=[[Rana kreda]] |col1= *[[Berijasij]] *[[Valanžinij]] *[[Otrivij]] *[[Baremij]] *[[Aptij]] *[[Albij]] |col2header=[[Kasna kreda]] |col2= *[[Cenomanij]] *[[Turonij]] *[[Konijacij]] *[[Santonij]] *[[Kampanij]] *[[Mastrihtij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> qz0fzltapsakxzhnqi5kdgb9sc1rm32 42713285 42713284 2026-10-24T15:18:24Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Cretaceous Footer]] na [[Šablon:Kreda podnožje]] 42713284 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Kreda podnožje |title=[[Kreda (period)|Kreda]] |period=cretaceous |col1header=[[Rana kreda]] |col1= *[[Berijasij]] *[[Valanžinij]] *[[Otrivij]] *[[Baremij]] *[[Aptij]] *[[Albij]] |col2header=[[Kasna kreda]] |col2= *[[Cenomanij]] *[[Turonij]] *[[Konijacij]] *[[Santonij]] *[[Kampanij]] *[[Mastrihtij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> qz0fzltapsakxzhnqi5kdgb9sc1rm32 0 8975 42713288 42461580 2026-10-24T15:19:26Z Edgar Allan Poe 29250 42713288 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Rana kreda''' ([[kronostratigrafija|kronostratigrafsko]] ime) ili '''donja kreda''' ([[logstratigrafija|logstratigrafsko]] ime), je ranije do dvije velike podjele [[geološka kronologija|perioda]] [[Kreda (period)|krede]]. U to vrijeme su se [[dinosauri]] pojavili u raznim oblicima, uključujući [[Psittacosaurus|psitakosaure]], [[Spinosauridi|Spinosaure]] i [[kelurosaur]]e, dok su nastavili živjeti i mnogi stanovnici [[gornja jura|kasne jure]]. U morima su [[ihtiosaur]]i počeli nazadovati i konačno izumrli na početku [[gornja kreda|kasne krede]]. [[Neognathous]] [[ptica|ptice]] i [[skrivenosemenice|kritosjemenjače]] su se pojavile prvi put. {{Cretaceous Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] h6d4cesatpxzd18uxuich14j03d63k4 42713289 42713288 2026-10-24T15:19:33Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Donja kreda]] na [[Rana kreda]] preko preusmjerenja 42713288 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Rana kreda''' ([[kronostratigrafija|kronostratigrafsko]] ime) ili '''donja kreda''' ([[logstratigrafija|logstratigrafsko]] ime), je ranije do dvije velike podjele [[geološka kronologija|perioda]] [[Kreda (period)|krede]]. U to vrijeme su se [[dinosauri]] pojavili u raznim oblicima, uključujući [[Psittacosaurus|psitakosaure]], [[Spinosauridi|Spinosaure]] i [[kelurosaur]]e, dok su nastavili živjeti i mnogi stanovnici [[gornja jura|kasne jure]]. U morima su [[ihtiosaur]]i počeli nazadovati i konačno izumrli na početku [[gornja kreda|kasne krede]]. [[Neognathous]] [[ptica|ptice]] i [[skrivenosemenice|kritosjemenjače]] su se pojavile prvi put. {{Cretaceous Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] h6d4cesatpxzd18uxuich14j03d63k4 0 8976 42713294 1605694 2026-10-24T15:20:32Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Berijas]] na [[Berijasij]] 1605694 wikitext text/x-wiki U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]] '''berriasij''' predstavlja [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[donja kreda|rane krede]]. Pokriva vrijeme između 145,5 [[Megaanum|Ma]] i 140,2 Ma (miliona godina). Berriasijski stadij slijedi [[titon|tithonijski]] stadij epohe [[gornja jura|gornje jure]] i prethodi [[valendis|valanginijskom]] stadiju epohe donje krede. {{stub}} {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] b39hjudhfurbt3e0w3mpprq5l55dn1g 42713296 42713294 2026-10-24T15:21:00Z Edgar Allan Poe 29250 42713296 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]] '''berriasij''' predstavlja [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[donja kreda|rane krede]]. Pokriva vrijeme između 145,5 [[Megaanum|Ma]] i 140,2 Ma (miliona godina). Berriasijski stadij slijedi [[titon|tithonijski]] stadij epohe [[gornja jura|gornje jure]] i prethodi [[valendis|valanginijskom]] stadiju epohe donje krede. {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] go4snci4j4aa2z11w5x15j8xxa9wj3o 0 8978 42713298 1811894 2026-10-24T15:21:29Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Valendis]] na [[Valanžinij]] 1811894 wikitext text/x-wiki U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]] '''valanginij''' je [[faunalni stadij|stadij]] [[geološka epohga|epohe]] [[donja kreda|donje krede]]. Pokriva vrijeme između 140,2 [[Megaanum|Ma]] i 136,4 Ma (miliona godina). Valanginijski stadij slijedi [[berijas|berriasijski]] stadij donje krede i prethodi [[otriv|hauterivijskom]] stadiju donje krede. {{stub}} {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] 06wam0fkqjd0bwvjxc7j69s5lydvhmr 42713300 42713298 2026-10-24T15:21:45Z Edgar Allan Poe 29250 42713300 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]] '''valanginij''' je [[faunalni stadij|stadij]] [[geološka epohga|epohe]] [[donja kreda|donje krede]]. Pokriva vrijeme između 140,2 [[Megaanum|Ma]] i 136,4 Ma (miliona godina). Valanginijski stadij slijedi [[berijas|berriasijski]] stadij donje krede i prethodi [[otriv|hauterivijskom]] stadiju donje krede. {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] f4r0jgqalxj969v9g6nb3233cxcyxb0 0 8979 42713301 4947173 2026-10-24T15:21:59Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Otriv]] na [[Otrivij]] 4947173 wikitext text/x-wiki '''Hauterivij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Rana kreda|rane krede]]. Pokriva vrijeme između 136,4 ± 2 [[Megaanum|Ma]] i 130 ± 1,5 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Hauterivian.html GeoWhen Database - Hauterivian] {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] 55qrumr15ogej4zmul0blg5fgbp8dx3 42713305 42713301 2026-10-24T15:22:20Z Edgar Allan Poe 29250 42713305 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Hauterivij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Rana kreda|rane krede]]. Pokriva vrijeme između 136,4 ± 2 [[Megaanum|Ma]] i 130 ± 1,5 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Hauterivian.html GeoWhen Database - Hauterivian] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] awkfi14qk1ai7dv12siq1j3by0lp2p8 0 8980 42713306 4946685 2026-10-24T15:22:32Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Barem]] na [[Baremij]] 4946685 wikitext text/x-wiki '''''Barremijski''''' [[faunalni stadij|stadij]] je bio period geološkog vremena između 130 [[Megaanum|Ma]] i 125 Ma (miliona godina). Smatra se dijelom donjeg perioda [[kreda (period)|krede]]. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Barremian.html The International Commission on Stratigraphy] {{stub}} {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] bkgi14jfb3hv3cafszokibw6bofrtsj 42713310 42713306 2026-10-24T15:22:49Z Edgar Allan Poe 29250 42713310 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''''Barremijski''''' [[faunalni stadij|stadij]] je bio period geološkog vremena između 130 [[Megaanum|Ma]] i 125 Ma (miliona godina). Smatra se dijelom donjeg perioda [[kreda (period)|krede]]. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Barremian.html The International Commission on Stratigraphy] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] gt17191vv2xi1lau7jgf0l6mv4byune 0 8981 42713311 42712756 2026-10-24T15:23:04Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Apt]] na [[Aptij]] 4946666 wikitext text/x-wiki '''Aptijski stadij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Donja krede|donje krede]] u [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], koja okvirno pokriva vrijeme između 125 [[Megaanum|Ma]] i 112 Ma (miliona godina). Aptijski stadij slijedi [[barremij]]ski stadij i prethodi [[albij]]skom stadiju iste epohe. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aptian.html The International Commission on Stratigraphy] {{stub}} {{Cretaceous Footer}} {{commonscat|Apt}} [[Kategorija:Kreda]] 9ah8iftygxk5dwaj5fa7nrja1f4me2t 42713313 42713311 2026-10-24T15:23:26Z Edgar Allan Poe 29250 42713313 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Aptijski stadij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Donja krede|donje krede]] u [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], koja okvirno pokriva vrijeme između 125 [[Megaanum|Ma]] i 112 Ma (miliona godina). Aptijski stadij slijedi [[barremij]]ski stadij i prethodi [[albij]]skom stadiju iste epohe. == Literatura == {{commonscat|Apt}} * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aptian.html The International Commission on Stratigraphy] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] m0xr1h29zxbeb9f5f7ygl5kz7rs1zqw 42713314 42713313 2026-10-24T15:23:42Z Edgar Allan Poe 29250 /* Literatura */ 42713314 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Aptijski stadij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Donja krede|donje krede]] u [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], koja okvirno pokriva vrijeme između 125 [[Megaanum|Ma]] i 112 Ma (miliona godina). Aptijski stadij slijedi [[barremij]]ski stadij i prethodi [[albij]]skom stadiju iste epohe. == Literatura == {{commonscat-inline|Apt}} * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aptian.html The International Commission on Stratigraphy] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] 5k3qo62037kvmvfl3hwgsjmjubyzv7z 42713316 42713314 2026-10-24T15:23:55Z Edgar Allan Poe 29250 42713316 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Aptijski stadij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Donja kreda|donje krede]] u [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], koja okvirno pokriva vrijeme između 125 [[Megaanum|Ma]] i 112 Ma (miliona godina). Aptijski stadij slijedi [[barremij]]ski stadij i prethodi [[albij]]skom stadiju iste epohe. == Literatura == {{commonscat-inline|Apt}} * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aptian.html The International Commission on Stratigraphy] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] gkozx82t74zmkig5w19uvftn2fl1e5o 0 8982 42713318 42712754 2026-10-24T15:24:08Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Alb]] na [[Albij]] 41186752 wikitext text/x-wiki '''Albij''' ([[Francuski jezik|francuski]] ''Albion'', od Alba = [[Aube]] u [[Francuska|Francuskoj]]) je [[faunalna faza|stadij]] [[geološka kronologija|perioda]] [[Kreda (period)|krede]]. Albij je kao naziv godine [[1842]]. predložio A. d'Orbigny za stadij sistema krede koji dolazi iznad (kasnije od) [[aptij]] skog i ispod (prije) [[cenomaniaj]] (Pal. France. Cret. ii.). Približni vremenski okvir za albij je od oko prije 112,0 ± 1,0 [[Megaanum|Ma]] i 99,6 ± 0,9 Ma (miliona godina). Slijedeći primjerci albijskog doba su vrijedni pažnje: the [[gaize]] i [[fosfatske]] naslage u [[Argonne]]i i [[Bray]]u u Francuskoj; [[Flammenmergel]] na sjeveru [[Njemačka|Njemačke]]; [[lignit]]i u [[Iltrillas]]u u [[Španija|Španiji]]; gornji [[pješčenjak]] u [[Nubija|Nubiji]], te naslage [[Fredericksburg]]a u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. {{stub}} == Vanjske veze == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aptian.html GeoWhen Database - Aptian] * [http://www.hants.gov.uk/museum/geology/periods/albian.html Albian Stage, Cretaceous Period in Hampshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060514230224/http://www.hants.gov.uk/museum/geology/periods/albian.html |date=2006-05-14 }} * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Cretaceous/Aptian.html Aptian article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220230152/http://palaeos.com/Mesozoic/Cretaceous/Aptian.html |date=2010-12-20 }} from the Palaeos website {{Cretaceous Footer}} {{Commonscat|Alb}} [[Kategorija:Kreda]] h8g2y8smoaic4iy7hlcpvwvok6ayemi 42713324 42713318 2026-10-24T15:24:43Z Edgar Allan Poe 29250 42713324 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Albij''' ([[Francuski jezik|francuski]] ''Albion'', od Alba = [[Aube]] u [[Francuska|Francuskoj]]) je [[faunalna faza|stadij]] [[geološka kronologija|perioda]] [[Kreda (period)|krede]]. Albij je kao naziv godine [[1842]]. predložio A. d'Orbigny za stadij sistema krede koji dolazi iznad (kasnije od) [[aptij]] skog i ispod (prije) [[cenomaniaj]] (Pal. France. Cret. ii.). Približni vremenski okvir za albij je od oko prije 112,0 ± 1,0 [[Megaanum|Ma]] i 99,6 ± 0,9 Ma (miliona godina). Slijedeći primjerci albijskog doba su vrijedni pažnje: the [[gaize]] i [[fosfatske]] naslage u [[Argonne]]i i [[Bray]]u u Francuskoj; [[Flammenmergel]] na sjeveru [[Njemačka|Njemačke]]; [[lignit]]i u [[Iltrillas]]u u [[Španija|Španiji]]; gornji [[pješčenjak]] u [[Nubija|Nubiji]], te naslage [[Fredericksburg]]a u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|Alb}} * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aptian.html GeoWhen Database - Aptian] * [http://www.hants.gov.uk/museum/geology/periods/albian.html Albian Stage, Cretaceous Period in Hampshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060514230224/http://www.hants.gov.uk/museum/geology/periods/albian.html |date=2006-05-14 }} * [http://www.palaeos.com/Mesozoic/Cretaceous/Aptian.html Aptian article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220230152/http://palaeos.com/Mesozoic/Cretaceous/Aptian.html |date=2010-12-20 }} from the Palaeos website {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] babzd7kk8fskx3gwu3wqy2gw37obdm5 0 8983 42713291 4993219 2026-10-24T15:19:47Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Gornja kreda]] na [[Kasna kreda]] preko preusmjerenja 4993219 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:US cretaceous general.jpg|thumb|Teritorija današnjih SAD u kasnoj kredi]] '''Kasna kreda''' (isto tako poznata kao '''Gornja kreda''') je naziv za drugu polovicu perioda [[Kreda (period)|krede]], nazvanog po slavnim bijelim stijenama od krede, koje potječu od tog vremena. To je bio period velikog uspjeha za [[dinosauri|dinosaure]], s pojavom i grananjem mnogih novih tipova kao što su [[Tyrannosauridae|tiranosauri]], [[hadrosauridi|hadrosauri]], [[Ankilosauridi|Ankylosauridae]] i [[Ceratopsidae|rogati dinosauri]] u [[Azijamerika|Azijamerici]] (Zapadna Sjeverna Amerika i istoćna Azija), te [[Titanosauridae|titanosaura]] andi [[abelisauridi|abelisaura]] u [[Gondvana|Gondwani]]. [[Ptica|Ptice]] su postale prilično česte i razgranite, smijenivši [[pterosauri|pterosaure]] koji su se povukli u specifične ekološke niše. U morima su se iznenada pojavili [[mosasaur]]i i započeli spektakularnu evolutivnu radijaciju. Pojavili su se i moderni morski psi, te divovski pingvinoliki pliosauri [[Polycotylidae|plolicotilidi]] (dugi 3 metra) kao i veliki dugovrati [[Elasmosauridae|elasmosauri]] (13 metara dugi) te razgranali. Ovi grabežljivci su se hranili brojnim [[teleostei]] ribama, koje su u to doba evoluirale u brojne i moderne oblike ([[Neoteleostei]]). Pred kraj perioda su se razgranale kritosjemenejčae, a [[Didelphimorphia|didelfidski]] [[tobolčari]] i prmitivnii [[placental]]ni [[sisavac|sisavci]] su također bili česti. {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] r067uruocqlxa7sr7o16nqwoye5kam4 42713293 42713291 2026-10-24T15:20:05Z Edgar Allan Poe 29250 42713293 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} [[Datoteka:US cretaceous general.jpg|thumb|Teritorija današnjih SAD u kasnoj kredi]] '''Kasna kreda''' (isto tako poznata kao '''Gornja kreda''') je naziv za drugu polovicu perioda [[Kreda (period)|krede]], nazvanog po slavnim bijelim stijenama od krede, koje potječu od tog vremena. To je bio period velikog uspjeha za [[dinosauri|dinosaure]], s pojavom i grananjem mnogih novih tipova kao što su [[Tyrannosauridae|tiranosauri]], [[hadrosauridi|hadrosauri]], [[Ankilosauridi|Ankylosauridae]] i [[Ceratopsidae|rogati dinosauri]] u [[Azijamerika|Azijamerici]] (Zapadna Sjeverna Amerika i istoćna Azija), te [[Titanosauridae|titanosaura]] andi [[abelisauridi|abelisaura]] u [[Gondvana|Gondwani]]. [[Ptica|Ptice]] su postale prilično česte i razgranite, smijenivši [[pterosauri|pterosaure]] koji su se povukli u specifične ekološke niše. U morima su se iznenada pojavili [[mosasaur]]i i započeli spektakularnu evolutivnu radijaciju. Pojavili su se i moderni morski psi, te divovski pingvinoliki pliosauri [[Polycotylidae|plolicotilidi]] (dugi 3 metra) kao i veliki dugovrati [[Elasmosauridae|elasmosauri]] (13 metara dugi) te razgranali. Ovi grabežljivci su se hranili brojnim [[teleostei]] ribama, koje su u to doba evoluirale u brojne i moderne oblike ([[Neoteleostei]]). Pred kraj perioda su se razgranale kritosjemenejčae, a [[Didelphimorphia|didelfidski]] [[tobolčari]] i prmitivnii [[placental]]ni [[sisavac|sisavci]] su također bili česti. {{Cretaceous Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] c80ygut2kw4hf6wdxkmf4f3yorlcwpr 0 8985 42713325 1609542 2026-10-24T15:25:07Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Cenoman]] na [[Cenomanij]] preko preusmjerenja 1609542 wikitext text/x-wiki '''Cenomanij''' (isto tako poznat kao '''Woodbiniaj''') je prvi [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[gornja jura|kasne jure]]. Pokriva vrijeme između 99,6 ± 0,9 [[Megaanum|Ma]] i 93,5 ± 0,8 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Cenomanian.html GeoWhen Database - Cenomanian] {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] 0gcxqv6swb3v3aduth6lqnx3o5ahlaq 42713330 42713325 2026-10-24T15:25:25Z Edgar Allan Poe 29250 42713330 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Cenomanij''' (isto tako poznat kao '''Woodbiniaj''') je prvi [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[gornja jura|kasne jure]]. Pokriva vrijeme između 99,6 ± 0,9 [[Megaanum|Ma]] i 93,5 ± 0,8 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Cenomanian.html GeoWhen Database - Cenomanian] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] le1p6trkcv2q6mshtyvpwbn14750ye4 0 8986 42713333 4947395 2026-10-24T15:25:35Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Turon]] na [[Turonij]] preko preusmjerenja 4947395 wikitext text/x-wiki '''Turonij''' je [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[gornja kreda|kasne krede]]. Pokriva vrijeme između 93,5 ± 0,8 [[Megaanum|Ma]] i 89,3 ± 1 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Turonian.html GeoWhen Database - Turonian] {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] epbgewt2v3uo43udsoge0dc2h7ipw34 42713339 42713333 2026-10-24T15:25:58Z Edgar Allan Poe 29250 42713339 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Turonij''' je [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[gornja kreda|kasne krede]]. Pokriva vrijeme između 93,5 ± 0,8 [[Megaanum|Ma]] i 89,3 ± 1 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Turonian.html GeoWhen Database - Turonian] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] pvkavk9pqmxxzjx5fkqcmce1ztu8znj 0 8988 42713340 4947005 2026-10-24T15:26:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Konijak]] na [[Konijacij]] 4947005 wikitext text/x-wiki '''Coniacij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epohe (geologija)|epohe]] [[Kasna kreda|kasne krede]]. Pokriva vrijeme između 89,3 ± 1 [[Megaanum|Ma]] i 85,8 ± 0,7 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Coniacian.html GeoWhen Database - Coniacian] {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] 2hk3nuz199is9xzkgigcm5qk4kgoloo 42713344 42713340 2026-10-24T15:26:35Z Edgar Allan Poe 29250 42713344 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Coniacij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epohe (geologija)|epohe]] [[Kasna kreda|kasne krede]]. Pokriva vrijeme između 89,3 ± 1 [[Megaanum|Ma]] i 85,8 ± 0,7 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Coniacian.html GeoWhen Database - Coniacian] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] rfb2hobob14z1ryiophzin71ijrpt9t 0 8989 42713345 4947278 2026-10-24T15:26:48Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Santon]] na [[Santonij]] preko preusmjerenja 4947278 wikitext text/x-wiki '''Santonij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Kasna kreda|kasne krede]]. Pokriva vrijeme od oko prije 85,8 ± 0,7 [[Megaanum|Ma]] i prije 83,5 ± 0,7 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Santonian.html GeoWhen Database - Santonian] {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] 0t3us6rnv2ah3rw3d7qu5p0zxzpdufp 42713352 42713345 2026-10-24T15:27:07Z Edgar Allan Poe 29250 42713352 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Santonij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[Kasna kreda|kasne krede]]. Pokriva vrijeme od oko prije 85,8 ± 0,7 [[Megaanum|Ma]] i prije 83,5 ± 0,7 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Santonian.html GeoWhen Database - Santonian] {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] tlfgnc59ophmew516ohkjpozbmx5yyn 0 8990 42713353 5550165 2026-10-24T15:27:20Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Kampan]] na [[Kampanij]] 5550165 wikitext text/x-wiki '''Campanij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[geološka kronologija|geološke kronologije]] koji pokriva vrijeme od prije 83,5 ± 0,7 [[Megaanum|Ma]] do prije 70,6 ± 0,6 Ma (miliona godina). Predstavlja srednji stadij [[epoha (geologija)|epohe]] [[Kasna kreda|kasne krede]] . {{stub}} {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] fqbwdfm1lwaulym7qg6mw0vf2ff4wji 42713357 42713353 2026-10-24T15:27:55Z Edgar Allan Poe 29250 42713357 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Campanij''' je [[faunalna faza|stadij]] [[geološka kronologija|geološke kronologije]] koji pokriva vrijeme od prije 83,5 ± 0,7 [[Megaanum|Ma]] do prije 70,6 ± 0,6 Ma (miliona godina). Predstavlja srednji stadij [[epoha (geologija)|epohe]] [[Kasna kreda|kasne krede]] . {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] 4mzyohuas588303bp4ssfpv8igwmfus 0 8991 42713360 1649949 2026-10-24T15:28:11Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Mastriht]] na [[Mastrihtij]] 1649949 wikitext text/x-wiki '''Maastrichtij''' je posljednji [[faunalni stadij|stadij]] [[geološki period|perioda]] [[Kreda (period)|krede]], a samim time i [[Mezozoik|mezozojske]] [[era (geologija)|ere]]. Pokrivao je period od prije 70,6 [[Megaanum|Ma]] do prije 64,9 Ma (miliona godina). Na kraju ovog perioda se dogodilo [[masovna izumiranja|masovno izumiranje]] poznato kao K/T (ili Kredsko/[[tercijar]]sko) [[izumiranje]]. Tokom tog događaja mnoge poznate grupe kao [[dinosauri]], [[pleziosaur]]i i [[mozasaur]]i, kao i mnoge manje poznate grupe, su nestale. {{stub}} {{Cretaceous Footer}} [[Kategorija:Kreda]] n68bt5uiaysd2btgmremm26k4jpxgds 42713364 42713360 2026-10-24T15:28:29Z Edgar Allan Poe 29250 42713364 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Maastrichtij''' je posljednji [[faunalni stadij|stadij]] [[geološki period|perioda]] [[Kreda (period)|krede]], a samim time i [[Mezozoik|mezozojske]] [[era (geologija)|ere]]. Pokrivao je period od prije 70,6 [[Megaanum|Ma]] do prije 64,9 Ma (miliona godina). Na kraju ovog perioda se dogodilo [[masovna izumiranja|masovno izumiranje]] poznato kao K/T (ili Kredsko/[[tercijar]]sko) [[izumiranje]]. Tokom tog događaja mnoge poznate grupe kao [[dinosauri]], [[pleziosaur]]i i [[mozasaur]]i, kao i mnoge manje poznate grupe, su nestale. {{Cretaceous Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kreda]] jmhay0jz8ibckqatoth9fcin7qtq8k1 0 8992 42713383 42712941 2026-10-24T16:27:46Z Edgar Allan Poe 29250 42713383 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} {{otheruses}} '''Kenozojska era''' ili '''kenozoik''' (od [[Grčki jezik|grčkih]] riječi ''kainos'' = nov + ''zoe'' = život) je najmlađa od tri klasične [[geološka era|geološke ere]]. Ona je zapoočela prije 65,5 miliona godina s [[Kredsko-tercijarno masovno izumiranja|kredsko-tercijarnim masovnim izumiranjem]] na kraju [[kreda (period)|krede]] koje je označilo smrt posljednjih [[dinosaur]]a na kraju [[mezozoik|mezozojskeere]] te traje i danas. Kenozoik se dijeli u dva perioda - [[paleogen]] i [[neogen]], a oni su podijeljeni u epohe. Paleogen se sastoji od epoha [[paleocen]]a, [[eocen]]a i [[oligocena]], a neogen se sastoji od epoha [[miocen]]a, [[pliocen]]a, [[pleistocen]]a te [[holocen]]a, od kojih posljednja traje i danas. Kroz historiju je kenozoik bio odijeljen u periode (ili pod-ere) zvane [[tercijar]] (od paleocena do pliocena) i [[kvarternar]] (pleistocen i holocen), iako ih mnogi geolozi više ne priznaju. == Život u kenozojskoj eri == Kenozoik je '''doba [[sisavci|sisavaca]]'''. Za vrijeme kenozoika su se sisavci razvili od malih, jednostavnih, općih oblika u razgranatu skupinu kopnenih, morskih i letećih žiivotinja. Kenozoik se isto tako može nazvati i dobom [[savana]], te međusobno ovisnih [[kritosjemenjače|kritosjemenjača]] i insekata. [[Ptice]] su također prilično evoluirale u kenozoiku. [[Geologija|Geološki]] gledano, kenozoik je dobi kada su se [[kontinent]]i pomakli do svojih današnjih pozicija. [[Australija-Nova Gvineja]] se razdvojila od [[Gondwana|Gondwane]] koja je krenula na sjever i konačno postala [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnom Azijom]]; [[Antarktika]] se pomakla na svoju današnju poziciju oko [[Južni pol|Južnog pola]]; [[Atlantski ocean]] se proširio, a pred kraj ere se [[Južna Amerika]] spojila sa [[Sjeverna Amerika|Sjevernom Amerikom KOrce]]. == Povezano == * [[Geološka kronologija]] == Literatura == {{Commonscat-inline|Cenozoic}} * ''British Caenozoic Fossils'', 1975, The Natural History Museum, London. {{Cenozoic Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kenozoik| ]] [[Kategorija:Fanerozoik]] ip0h4ydqkg35chxq8t3kyk6r1kiuv61 42713384 42713383 2026-10-24T16:28:12Z Edgar Allan Poe 29250 /* Literatura */ 42713384 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} {{otheruses}} '''Kenozojska era''' ili '''kenozoik''' (od [[Grčki jezik|grčkih]] riječi ''kainos'' = nov + ''zoe'' = život) je najmlađa od tri klasične [[geološka era|geološke ere]]. Ona je zapoočela prije 65,5 miliona godina s [[Kredsko-tercijarno masovno izumiranja|kredsko-tercijarnim masovnim izumiranjem]] na kraju [[kreda (period)|krede]] koje je označilo smrt posljednjih [[dinosaur]]a na kraju [[mezozoik|mezozojskeere]] te traje i danas. Kenozoik se dijeli u dva perioda - [[paleogen]] i [[neogen]], a oni su podijeljeni u epohe. Paleogen se sastoji od epoha [[paleocen]]a, [[eocen]]a i [[oligocena]], a neogen se sastoji od epoha [[miocen]]a, [[pliocen]]a, [[pleistocen]]a te [[holocen]]a, od kojih posljednja traje i danas. Kroz historiju je kenozoik bio odijeljen u periode (ili pod-ere) zvane [[tercijar]] (od paleocena do pliocena) i [[kvarternar]] (pleistocen i holocen), iako ih mnogi geolozi više ne priznaju. == Život u kenozojskoj eri == Kenozoik je '''doba [[sisavci|sisavaca]]'''. Za vrijeme kenozoika su se sisavci razvili od malih, jednostavnih, općih oblika u razgranatu skupinu kopnenih, morskih i letećih žiivotinja. Kenozoik se isto tako može nazvati i dobom [[savana]], te međusobno ovisnih [[kritosjemenjače|kritosjemenjača]] i insekata. [[Ptice]] su također prilično evoluirale u kenozoiku. [[Geologija|Geološki]] gledano, kenozoik je dobi kada su se [[kontinent]]i pomakli do svojih današnjih pozicija. [[Australija-Nova Gvineja]] se razdvojila od [[Gondwana|Gondwane]] koja je krenula na sjever i konačno postala [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnom Azijom]]; [[Antarktika]] se pomakla na svoju današnju poziciju oko [[Južni pol|Južnog pola]]; [[Atlantski ocean]] se proširio, a pred kraj ere se [[Južna Amerika]] spojila sa [[Sjeverna Amerika|Sjevernom Amerikom KOrce]]. == Povezano == * [[Geološka kronologija]] == Literatura == {{Commonscat-inline|Cenozoic}} * ''British Caenozoic Fossils'', 1975, The Natural History Museum, London. {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Kenozoik| ]] [[Kategorija:Fanerozoik]] opeymrmqgywxg6g4tdun8chrfjcjdw9 0 8994 42713385 40948874 2026-10-24T16:30:51Z Edgar Allan Poe 29250 42713385 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} {{Commonscat|Paleogene}} '''Paleogenski''' [[geološki period|period]] je jedinica [[geološko vrijeme|geološkog vremena]] koje je počelo prije 65 i završilo prije 23 miliona godina. Period je trajao 42 miliona godina, i postao poznat kao vrijeme u kome su [[sisavci]] [[evolucija|evoluirali]] od malih, jednostavnih oblika u različite [[životinje]] nakon [[masovno izumiranje|masovnog izumiranja]] koje je bilo završilo prethodni period [[Kreda|krede]]. Neki od tih životinja će evoluirati u krupne oblike koji će dominirati kopnom, dok će drugi postati sposobni živjeti u [[ocean]]ima, specifičnim kopnenim staništima te čak i letjeti. [[Ptice]] su prilično evoluirale tokom perioda mijenjajući se u oblik nalik na sadašnje. Većina ostalih grana [[život]]a na [[Zemlja|Zemlji]] su ostali relativno neizmijenjeni u odnosu na ptice i sisavce tokom ovog perioda. Manji broj [[tektonske ploče|pomaka kontinenata]] se također dogodio u ovom periodu. [[Klima]] se ponešto ohladila za vrijeme paleogena a unutrašnja mora povukla iz Sjeverne Amerike tokom perioda. Ovaj period se sastoji od epoha [[paleocen]]a, [[eocen]]a i [[oligocen]]a. Paleogenu prethodi period krede te ga slijedi epoha [[miocen]]a u periodu [[neogen]]a. Izrazi 'paleogenski sistem' i 'sistem donjeg tercijara' su također bili korišteni kako bi opisali 'Paleogenski period'. Ponešto zbunjujuća terminologija je izgleda nastala zbog suočavanja s finim granularitetom perioda i sve više informacija. Dijeleći [[tercijar]]sku eru u dva 'perioda' umjesto 7 'epoha', periodi su trajanjem bliži 'periodima' mezozojske i paleozojske ere. {{Palaeogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen| ]] [[Kategorija:Kenozoik]] iydwxp8pamby1o2u3wt2efl9lhmf8oj 10 8998 42713387 1697178 2026-10-24T16:33:40Z Edgar Allan Poe 29250 42713387 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Paleogen podnožje |title=[[Paleogen]] |period=paleogene |col1header=[[Paleocen]] |col1= *[[Danij]] *[[Selandij]] *[[Tanetij]] |col2header=[[Eocen]] |col2= *[[Iprij]] *[[Lutecij (period)|Lutecij]] *[[Bartonij]] *[[Priabonij]] |col3header=[[Oligocen]] |col3= *[[Rupelij]] *[[Hatij]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> j695tmoz0hej2tbucomr58okbx4vuyg 42713388 42713387 2026-10-24T16:33:54Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Palaeogene Footer]] na [[Šablon:Paleogen podnožje]] 42713387 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Paleogen podnožje |title=[[Paleogen]] |period=paleogene |col1header=[[Paleocen]] |col1= *[[Danij]] *[[Selandij]] *[[Tanetij]] |col2header=[[Eocen]] |col2= *[[Iprij]] *[[Lutecij (period)|Lutecij]] *[[Bartonij]] *[[Priabonij]] |col3header=[[Oligocen]] |col3= *[[Rupelij]] *[[Hatij]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> j695tmoz0hej2tbucomr58okbx4vuyg 10 9001 42713394 22004 2026-10-24T16:37:03Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Šablon:Paleogen podnožje]] 42713394 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Paleogen podnožje]] 7ls2a93xm43vbf1ye4icegfx30amw6r 10 9002 42713449 1198279 2026-10-24T16:50:31Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Neogene Footer]] na [[Šablon:Neogen podnožje]] 1198279 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="margin-left:auto; margin-right:auto;" |- ! style="background:#FFFF00" colspan="3" | ''[[Tercijar|Tercijarska pod-era]]'' ! style="background:#FFFF4D" colspan="2" | ''[[Kvartar|Kvartarska pod-era]]'' |- ! style="background:#FDCC8A" colspan="5" | [[Neogen|Neogenski period]] |- ! style="background:#FFDE00" colspan="2" | [[Miocen]] ! style="background:#FEEBAC" | [[Pliocen]] ! style="background:#FFEB62" | [[Pleistocen]] ! style="background:#FFFFB3" | [[Holocen]] |- ! style="background:#FFDE00; font-size: 90%; width: 80px;" | [[Akvitan]] ! style="background:#FFDE00; font-size: 90%; width: 80px;" | [[Burdigal]] ! style="background:#FEEBAC; font-size: 90%; width: 80px;" | [[Zanklij]] ! style="background:#FFEB62; font-size: 90%; width: 80px;" | [[Donji pleistocen|Donji]] ! style="background:#FFFFB3; font-size: 90%; width: 80px;" rowspan="3" | &nbsp; |- ! style="background:#FFDE00; font-size: 90%;" | [[Langij]] ! style="background:#FFDE00; font-size: 90%;" | [[Seraval]] ! style="background:#FEEBAC; font-size: 90%;" | [[Pjačentin]] ! style="background:#FFEB62; font-size: 90%;" | [[Srednji pleistocen|Srednji]] |- ! style="background:#FFDE00; font-size: 90%;" | [[Torton]] ! style="background:#FFDE00; font-size: 90%;" | [[Mesin]] ! style="background:#FEEBAC; font-size: 90%;" | [[Gelasij]] ! style="background:#FFEB62; font-size: 90%;" | [[Gornji pleistocen|Gornji]] |} <!-- source: http://www.stratigraphy.org --> <noinclude> [[Kategorija:Geološki šabloni]] </noinclude> 3verqz6j0rv07jui26qk3tika9xc1ky 42713451 42713449 2026-10-24T16:52:23Z Edgar Allan Poe 29250 42713451 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Neogen podnožje |title=[[Neogen]] |period=neogene |col1header=[[Miocen]] |col1= *[[Akvitanij]] *[[Burdigalij]] *[[Langianij]] *[[Seravalij]] *[[Tortonij]] *[[Mesinij]] |col2header=[[Pliocen]] |col2= *[[Zanklanij]] *[[Pjačentinij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> oc4nryiknsu8h5zmeq0v5ww17ft4096 42713509 42713451 2026-10-25T03:05:16Z Edgar Allan Poe 29250 42713509 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Neogen podnožje |title=[[Neogen]] |period=neogene |col1header=[[Miocen]] |col1= *[[Akvitanij]] *[[Burdigalij]] *[[Langij]] *[[Seravalij]] *[[Tortonij]] *[[Mesinij]] |col2header=[[Pliocen]] |col2= *[[Zanklanij]] *[[Pjačentinij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> rc7ql8n9qjlbvsgd4csdkgsa81jsrja 42713527 42713509 2026-10-25T03:10:06Z Edgar Allan Poe 29250 42713527 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Neogen podnožje |title=[[Neogen]] |period=neogene |col1header=[[Miocen]] |col1= *[[Akvitanij]] *[[Burdigalij]] *[[Langij]] *[[Seravalij]] *[[Tortonij]] *[[Mesinij]] |col2header=[[Pliocen]] |col2= *[[Zanklij]] *[[Pjačentinij]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> c1cdhzdicmyot91af6gkxcbvj0bov84 0 9017 42713391 42555327 2026-10-24T16:35:16Z Edgar Allan Poe 29250 42713391 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Paleocen''', "rana zora nedavnog doba", je [[epoha (geologija)|epoha]] koja je trajala od prije 65 [[Megaanum|Ma]] do prije 56 Ma (miliona godina). Predstavlja prvu epohu [[paleogen]]skog [[period (geologija)|perioda]] u modernoj [[kenozoik|kenozojskoj]] [[era (geologija)|eri]]. Kao i sa svim starijim [[geološka kronologija|geološkim periodima]], [[Stratum|strate]] koje definiraju početak i kraj epohe su dobro identificirane, ali točan datum kraja nije siguran. Paleocenska epoha je neposredno slijedila [[masovno izumiranje]] na kraju [[Kreda (period)|krede]], poznato kao [[K-T međa]] (kredsko-tercijarsko), koje je označilo nestanak [[dinosaur]]a. Izumiranje dinosaura je širom svijeta ostavilo neispunjene ekološke niđe, pa ime "paleocen" dolazi iz grčkog te se odnosi na "staru (''paleo'') – novu (''ceno'')" [[fauna (životinje)|faunu]] koja se razvila u tom periodu, prije dolaska modernih [[Linnaejska taksonomija|redova]] [[sisavac]]a u [[eocen]]u. K-T međa koja označava razdvajanje krede i paleocena je vidljiva u geološkimm nalazima širom Zemlje kroz diskontinuitet fosilne faune te visoke razine [[iridijum]]a. Također su vidljivi fosilni dokazi nagle promjene u [[flora (biljke)|flori]] i [[fauna (životinje)|fauni]]. Postoje neki dokazi kako se temeljita ali kratkotrajna promjena klime zbila u prvim decenijama paleocena. Postoje brojne teorije o uzroku K-T [[masovno izumiranje|masovnog izumiranja]], a najviše dokaza podržava tezu o udaru [[asteroid]]a [[promjer]]a 10&nbsp;km na [[Yucatan]] u [[Meksiko|Meksiku]]. Kraj paleocena (55.5/54.8&nbsp;Ma) je označen jednim od najznačajnijih perioda globalnih promjena za vrijeme kenozoika, naglom promjenom klime - [[Paleocensko-eocenski termanlni maksimum|Paleocensko-eocenskim termalnim maksimumom]], koji je poremetio oceansku i atmosfersku cirkulaciju i doveo do izumiranja brojnih podvodnih benthskih foraminifera a na kopnu do velikih promjena među sisavcima. == Paleocenske pod-podjele == Paleocen se obično dijeli na donje i gornje pod-podjele. [[Faunalna faza|Faunalni stadiji]] od najmlađeg prema najstarijem su: {| | [[Thanetij]] | (58,7 ± 0,2 – 55,8 ± 0,2 Ma) |- | [[Selandij]] | (61,7 ± 0,2 – 58,7 ± 0,2 Ma) |- | [[Danij]] | (65,5 ± 0,3 – 61,7 ± 0,2 Ma) |} == Paleocenska klima == Temperature su porasle tokom paleocena, te je klima bila topla i vlažna širom svijeta, sa subtropskom vegetacijom koja je rasla na [[Grenland]]u i u [[Patagonija|Patagoniji]]. Polovi su bili hladni i umjereni, Sjeverna Amerika, Evropa, Australija i jug Južne Amerike su bili topli i umjereni; tropske klime su karakterizirale ekvatorijalne oblasti, a sjeverno i južno od [[ekvator]]a klima je bila vruća i suha.<ref>[http://www.scotese.com/paleocen.htm PaleoMap Project: Paleocene Climate]</ref> == Paleocenska paleogeografija == Na mnoge načine paleocen je nastavio procese koji su započeli u kasnom periodu krede. Za vrijeme paleocena, [[kontinent]]i su se nastavili pomicati prema njihovim današnjim pozicijama. Sjeverna Amerika i Azija su još uvijek bile spojene kopnenim mostom, dok su se Grenland i Sjeverna Amerika počeli razdvajati.<ref name="Hooker">Hooker, J.J., "Tertiary to Present: Paleocene", pp. 459-465, Vol. 5. of Selley, Richard C., L. Robin McCocks, and Ian R. Plimer, Encyclopedia of Geology, Oxford: Elsevier Limited, 2005. {{ISBN|0-12-636380-3}}</ref> Južni superkontinent [[Gondwanaland]] nastavio se razdvajati, tako da su se Afrika, Južna Amerika, Antarktika i Australija nastavile micati jedna od druge. Afrika je išla na sjever prema Evropi, a Indija počela svoju migraciju prema Aziji koja će završiti s velikim tektonskim sudarom i stvaranjem Himalaja. Južna i Sjeverna Amerika su još bile razvdojene velikim ekvatorskim morem. Topli [[Ocean Tethys]] nastavio je dominirati globusom. Unutrašnja mora u Sjevernoj Americi ([[Zapadni unutrašnji morski prolaz]]) i Evropi su se povukla i konačno nestala, otvorivši put za kopnenu floru i faunu. == Paleocenska flora == Na kopnu su se razvile moderne vrste biljaka. [[Kajtus|Cacti]] i [[palme]] su se prvi put pojavile. Paleocenski i kasniji biljni [[fosil]]i se općenito pripusuju modernim [[Genus|rodovima]] ili srodnim taxama. Visoke temperature širom svijeta su omogućile globalni razvoj gustih tropskih, subtropksih i bjelogoričnih šuma (uključujući prve prepoznatljive oblike modernih [[kišne šume|kišnih šuma]]) s polarnim regijama bez leda pokrivenim bjelogoričnim i crnogoričnim drvećem.<ref name="Hooker"/> Kritosjemenjače ([[angiosperme]]), prvi put viđene u kredi, nastavile su se rasti i granati, a zajedno s njima su evoluirali insekti koji su se hranili s tim biljkama te ih oprašivali. == Paleocene fauna == === Sisavci === [[Sisavci]] su se prvi put pojavili u [[trijas]]u i razvili uz [[dinosaur]]e, koristeći [[ekološke niše]] netaknute od strane većih i poznatijih [[Mezozoik|mezozojskih]] životinja: u niskom šumskom raslinju bogatom insketima, te visoko na drveću. Te male životinje (isto kao ptice, reptili, vodozemci i insekti) preživjeli su [[masovno izumiranje]] na kraju [[Kreda (period)|krede]], koje je bilo izbrisalo dinosaure, te su se sisavci razgranali i proširili po svijetu. Dok su rani sisavci bili mala noćna stvorenja koja su se hranila biljem i kukcima, nestanak dinosaura i početak paleocena je sisavce učinio većima, sklonijima mesu, i konačno dominantim grabežljivcima koji su se proširili po svijetu. Deset miliona godina nakon smrti dinosaura, svijet je bio prepun sisavaca nalik na glodavce, sisavcima srednje veličine koji su se hranili po šumama, te velikim sisavcima-biljojedima i sisavcima-grabežljivcima koji su lovili druge sisavce, ptice i reptile. Paleocenski sisavci nisu još imali specijalizirane zube ili udove, te se smatraju primitivnim i arhaičnim. Do [[eocen]]a, 55&nbsp;Ma, se moderni sisavci još nisu razvili. Fosilni dokazi iz paleocena su rijetki, pa se relativno malo zna o sisavcima iz perioda. S obzirom na njihovu malu veličinu, kosti ranih sisavaca nisu dobro fosilizirane, te većina podataka olazi od fosilnih zubi (otpornijih na raspadanje), i nekoliko kostura. Sisavci paleocena: * [[Kljunaši]]: tri vrste kljunaša su preživjele do naših dana: [[čudnovati kljunaš]] i dvije vrste [[Echidna|Echidni]]. ''[[Monotrematum sudamericanum]]'' je živio u paleocenu. * [[Tobolčari]]: moderni [[kengur]]i su tobolčari koje karakterizira rađanja embrijskih mladunaca koji se zavuku u majčin tobolac i tamo sisaju dok se ne razviju. Bolivijski ''[[Pucadelphys andinus]]'' je paleocenski primjer. * [[Multituberculates]]: jedina izumrla porodica sisavaca, ova grupa nalik na glodavce uključuje paleocenskog ''[[Ptilodus]]a''. * [[Placentalia|Pravi sisavci]]: ova grupa sisavaca je postala najrazgranatija i najuspješnija. Članovi uključuju kopitarske ungulate, primate i grabežljivce, kao što je bio paleocenski [[mesonychid]]. === Reptili === Zahvaljujući klimatskim prilikama u paleocenu, [[reptili]] su bili šire rasprostranjeni nego danas. Među [[sub-tropi|subtropskim]] reptilima nađenim u Sjevernoj Americi tokom ove epohe bili su [[champsosaur]]i (morski reptili nalik na moderne [[gavijal]]e), [[crocodilia|krokodile]], mekoljušturne [[kornječi]], [[palaeophid]]ske [[zmije]], [[varanidski gušteri|varanidske guštere]], i ''[[Protochelydra zangerli]] '' (nalik na moderne [[Chelydridae]]). Primjeri champsosaura u paleocenu uključuju ''[[Champsosaurus gigas]]'', najvećeg champsosaura ikad otkrivenog. Ovo stvorenje je bilo neobično među paleocenskim reptilima, tako da je ''C. gigas'' postao veći od svojih poznatih [[Mezozoik|mezozojskih]] predaka: ''C. gigas'' je dvaput duži od najvećih primjeraka u kredi (3 metra u odnosu na 1,5 metara). Reptili su se uglavnom smanjili rastom nakon [[K-T izumiranje|K-T izumiranja]]. Champsosauri su počeli nestajati pred kraj paleocena i [[izumiranje|izumrli]] na kraju eocena. Primjeri paleocenskih krokodila su [[Eusuchia|euschijski]] [[krokodil]]i ''[[Leidyosuchus formidabilis]]'', the [[glavni grabežljivac]] i najveća životinja u [[Wannagan Creek]] fauni, te [[aligator]] ''[[Wannaganosuchus]]''. === Ptice === Ptice su se počele granati kroz epohu i zauzimati nove niše. Većina modernih tipova ptica se pojavila do sredine kenozoika, uključujući [[passerine|pjevice]], [[ždral]]ove, [[jastreb]]ove, [[pelikan]]e, [[čaplje]], [[sove]], [[patke]], [[golub]]ove, [[gnjurac|gnjurce]] i [[djetlić]]e. Velike hodajuće ptice-mesožderi (zvane [[Strašne ptice]]) se mogu naći među paleocenskim fosilima, uključujući zastrašujućeg ''[[Gastornis]]a'' u Evropi. Tipovi ranih sova kao ''[[Ogygoptynx]]'' i ''[[Berruornis]]'' su se pojavili u kasnom paleocenu na teritoriju današnjih SAD i Francuske. == Paleocenski oceani == Topla mora su cirkulirala kroz svijet, uključujući polarne regione. Najraniji paleocen je imao nisku razgranost i prisustvo morskog života, ali se taj trend izmijenio tokom epohe.<ref name="Hooker"/> Topli oceani su omogućili bujni morski život, uključujući [[koraljni greben|koraljne grebene]]. S nestankom morskih reptila na kraju krede, morski psi su postali glavni grabežljivci. Kraj krede je također označio izumiranja [[ammoniti|amonita]] i mnogih vrsta [[foraminifera]]. Morske faune su počele sličiti modernim faunama, s time da još nije bilo morskih sisavaca i modernih Charcharinid [[morski psi|morskih pasa]]. == Reference == {{izvori}} == Literatura == {{Commonscat|Paleocene}} * [http://paleocene-mammals.de/ Paleocene Mammals], an excellent site with lots of info * [https://web.archive.org/web/20011116222809/http://www.bbc.co.uk/beasts/changing/paleocene/index.shtml BBC Changing Worlds: Paleocene], general information * [http://www.itano.net/fossils/marylan2/marylan2.htm Maryland Paleocene Fossils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060224234252/http://www.itano.net/fossils/marylan2/marylan2.htm |date=2006-02-24 }} * [http://www.palaeos.com/Cenozoic/Paleocene/Paleocene.htm Paleos: Paleocene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204140749/http://www.palaeos.com/Cenozoic/Paleocene/Paleocene.htm |date=2004-12-04 }} * [http://www.nceas.ucsb.edu/~alroy/Paleocene.html Paleocene Evolutionary Radiation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303081230/http://www.nceas.ucsb.edu/~alroy/Paleocene.html |date=2007-03-03 }} * [http://scotese.com/ PaleoMap Project] * [http://www.nceas.ucsb.edu/~alroy/Paleocene.html John Alroy, "Evidence of a Paleocene Evolutionary Radiation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303081230/http://www.nceas.ucsb.edu/~alroy/Paleocene.html |date=2007-03-03 }} {{Paleogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] 321z914jhkf289hjhinmbazhltt0cpx 42713392 42713391 2026-10-24T16:35:26Z Edgar Allan Poe 29250 /* Literatura */ 42713392 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Paleocen''', "rana zora nedavnog doba", je [[epoha (geologija)|epoha]] koja je trajala od prije 65 [[Megaanum|Ma]] do prije 56 Ma (miliona godina). Predstavlja prvu epohu [[paleogen]]skog [[period (geologija)|perioda]] u modernoj [[kenozoik|kenozojskoj]] [[era (geologija)|eri]]. Kao i sa svim starijim [[geološka kronologija|geološkim periodima]], [[Stratum|strate]] koje definiraju početak i kraj epohe su dobro identificirane, ali točan datum kraja nije siguran. Paleocenska epoha je neposredno slijedila [[masovno izumiranje]] na kraju [[Kreda (period)|krede]], poznato kao [[K-T međa]] (kredsko-tercijarsko), koje je označilo nestanak [[dinosaur]]a. Izumiranje dinosaura je širom svijeta ostavilo neispunjene ekološke niđe, pa ime "paleocen" dolazi iz grčkog te se odnosi na "staru (''paleo'') – novu (''ceno'')" [[fauna (životinje)|faunu]] koja se razvila u tom periodu, prije dolaska modernih [[Linnaejska taksonomija|redova]] [[sisavac]]a u [[eocen]]u. K-T međa koja označava razdvajanje krede i paleocena je vidljiva u geološkimm nalazima širom Zemlje kroz diskontinuitet fosilne faune te visoke razine [[iridijum]]a. Također su vidljivi fosilni dokazi nagle promjene u [[flora (biljke)|flori]] i [[fauna (životinje)|fauni]]. Postoje neki dokazi kako se temeljita ali kratkotrajna promjena klime zbila u prvim decenijama paleocena. Postoje brojne teorije o uzroku K-T [[masovno izumiranje|masovnog izumiranja]], a najviše dokaza podržava tezu o udaru [[asteroid]]a [[promjer]]a 10&nbsp;km na [[Yucatan]] u [[Meksiko|Meksiku]]. Kraj paleocena (55.5/54.8&nbsp;Ma) je označen jednim od najznačajnijih perioda globalnih promjena za vrijeme kenozoika, naglom promjenom klime - [[Paleocensko-eocenski termanlni maksimum|Paleocensko-eocenskim termalnim maksimumom]], koji je poremetio oceansku i atmosfersku cirkulaciju i doveo do izumiranja brojnih podvodnih benthskih foraminifera a na kopnu do velikih promjena među sisavcima. == Paleocenske pod-podjele == Paleocen se obično dijeli na donje i gornje pod-podjele. [[Faunalna faza|Faunalni stadiji]] od najmlađeg prema najstarijem su: {| | [[Thanetij]] | (58,7 ± 0,2 – 55,8 ± 0,2 Ma) |- | [[Selandij]] | (61,7 ± 0,2 – 58,7 ± 0,2 Ma) |- | [[Danij]] | (65,5 ± 0,3 – 61,7 ± 0,2 Ma) |} == Paleocenska klima == Temperature su porasle tokom paleocena, te je klima bila topla i vlažna širom svijeta, sa subtropskom vegetacijom koja je rasla na [[Grenland]]u i u [[Patagonija|Patagoniji]]. Polovi su bili hladni i umjereni, Sjeverna Amerika, Evropa, Australija i jug Južne Amerike su bili topli i umjereni; tropske klime su karakterizirale ekvatorijalne oblasti, a sjeverno i južno od [[ekvator]]a klima je bila vruća i suha.<ref>[http://www.scotese.com/paleocen.htm PaleoMap Project: Paleocene Climate]</ref> == Paleocenska paleogeografija == Na mnoge načine paleocen je nastavio procese koji su započeli u kasnom periodu krede. Za vrijeme paleocena, [[kontinent]]i su se nastavili pomicati prema njihovim današnjim pozicijama. Sjeverna Amerika i Azija su još uvijek bile spojene kopnenim mostom, dok su se Grenland i Sjeverna Amerika počeli razdvajati.<ref name="Hooker">Hooker, J.J., "Tertiary to Present: Paleocene", pp. 459-465, Vol. 5. of Selley, Richard C., L. Robin McCocks, and Ian R. Plimer, Encyclopedia of Geology, Oxford: Elsevier Limited, 2005. {{ISBN|0-12-636380-3}}</ref> Južni superkontinent [[Gondwanaland]] nastavio se razdvajati, tako da su se Afrika, Južna Amerika, Antarktika i Australija nastavile micati jedna od druge. Afrika je išla na sjever prema Evropi, a Indija počela svoju migraciju prema Aziji koja će završiti s velikim tektonskim sudarom i stvaranjem Himalaja. Južna i Sjeverna Amerika su još bile razvdojene velikim ekvatorskim morem. Topli [[Ocean Tethys]] nastavio je dominirati globusom. Unutrašnja mora u Sjevernoj Americi ([[Zapadni unutrašnji morski prolaz]]) i Evropi su se povukla i konačno nestala, otvorivši put za kopnenu floru i faunu. == Paleocenska flora == Na kopnu su se razvile moderne vrste biljaka. [[Kajtus|Cacti]] i [[palme]] su se prvi put pojavile. Paleocenski i kasniji biljni [[fosil]]i se općenito pripusuju modernim [[Genus|rodovima]] ili srodnim taxama. Visoke temperature širom svijeta su omogućile globalni razvoj gustih tropskih, subtropksih i bjelogoričnih šuma (uključujući prve prepoznatljive oblike modernih [[kišne šume|kišnih šuma]]) s polarnim regijama bez leda pokrivenim bjelogoričnim i crnogoričnim drvećem.<ref name="Hooker"/> Kritosjemenjače ([[angiosperme]]), prvi put viđene u kredi, nastavile su se rasti i granati, a zajedno s njima su evoluirali insekti koji su se hranili s tim biljkama te ih oprašivali. == Paleocene fauna == === Sisavci === [[Sisavci]] su se prvi put pojavili u [[trijas]]u i razvili uz [[dinosaur]]e, koristeći [[ekološke niše]] netaknute od strane većih i poznatijih [[Mezozoik|mezozojskih]] životinja: u niskom šumskom raslinju bogatom insketima, te visoko na drveću. Te male životinje (isto kao ptice, reptili, vodozemci i insekti) preživjeli su [[masovno izumiranje]] na kraju [[Kreda (period)|krede]], koje je bilo izbrisalo dinosaure, te su se sisavci razgranali i proširili po svijetu. Dok su rani sisavci bili mala noćna stvorenja koja su se hranila biljem i kukcima, nestanak dinosaura i početak paleocena je sisavce učinio većima, sklonijima mesu, i konačno dominantim grabežljivcima koji su se proširili po svijetu. Deset miliona godina nakon smrti dinosaura, svijet je bio prepun sisavaca nalik na glodavce, sisavcima srednje veličine koji su se hranili po šumama, te velikim sisavcima-biljojedima i sisavcima-grabežljivcima koji su lovili druge sisavce, ptice i reptile. Paleocenski sisavci nisu još imali specijalizirane zube ili udove, te se smatraju primitivnim i arhaičnim. Do [[eocen]]a, 55&nbsp;Ma, se moderni sisavci još nisu razvili. Fosilni dokazi iz paleocena su rijetki, pa se relativno malo zna o sisavcima iz perioda. S obzirom na njihovu malu veličinu, kosti ranih sisavaca nisu dobro fosilizirane, te većina podataka olazi od fosilnih zubi (otpornijih na raspadanje), i nekoliko kostura. Sisavci paleocena: * [[Kljunaši]]: tri vrste kljunaša su preživjele do naših dana: [[čudnovati kljunaš]] i dvije vrste [[Echidna|Echidni]]. ''[[Monotrematum sudamericanum]]'' je živio u paleocenu. * [[Tobolčari]]: moderni [[kengur]]i su tobolčari koje karakterizira rađanja embrijskih mladunaca koji se zavuku u majčin tobolac i tamo sisaju dok se ne razviju. Bolivijski ''[[Pucadelphys andinus]]'' je paleocenski primjer. * [[Multituberculates]]: jedina izumrla porodica sisavaca, ova grupa nalik na glodavce uključuje paleocenskog ''[[Ptilodus]]a''. * [[Placentalia|Pravi sisavci]]: ova grupa sisavaca je postala najrazgranatija i najuspješnija. Članovi uključuju kopitarske ungulate, primate i grabežljivce, kao što je bio paleocenski [[mesonychid]]. === Reptili === Zahvaljujući klimatskim prilikama u paleocenu, [[reptili]] su bili šire rasprostranjeni nego danas. Među [[sub-tropi|subtropskim]] reptilima nađenim u Sjevernoj Americi tokom ove epohe bili su [[champsosaur]]i (morski reptili nalik na moderne [[gavijal]]e), [[crocodilia|krokodile]], mekoljušturne [[kornječi]], [[palaeophid]]ske [[zmije]], [[varanidski gušteri|varanidske guštere]], i ''[[Protochelydra zangerli]] '' (nalik na moderne [[Chelydridae]]). Primjeri champsosaura u paleocenu uključuju ''[[Champsosaurus gigas]]'', najvećeg champsosaura ikad otkrivenog. Ovo stvorenje je bilo neobično među paleocenskim reptilima, tako da je ''C. gigas'' postao veći od svojih poznatih [[Mezozoik|mezozojskih]] predaka: ''C. gigas'' je dvaput duži od najvećih primjeraka u kredi (3 metra u odnosu na 1,5 metara). Reptili su se uglavnom smanjili rastom nakon [[K-T izumiranje|K-T izumiranja]]. Champsosauri su počeli nestajati pred kraj paleocena i [[izumiranje|izumrli]] na kraju eocena. Primjeri paleocenskih krokodila su [[Eusuchia|euschijski]] [[krokodil]]i ''[[Leidyosuchus formidabilis]]'', the [[glavni grabežljivac]] i najveća životinja u [[Wannagan Creek]] fauni, te [[aligator]] ''[[Wannaganosuchus]]''. === Ptice === Ptice su se počele granati kroz epohu i zauzimati nove niše. Većina modernih tipova ptica se pojavila do sredine kenozoika, uključujući [[passerine|pjevice]], [[ždral]]ove, [[jastreb]]ove, [[pelikan]]e, [[čaplje]], [[sove]], [[patke]], [[golub]]ove, [[gnjurac|gnjurce]] i [[djetlić]]e. Velike hodajuće ptice-mesožderi (zvane [[Strašne ptice]]) se mogu naći među paleocenskim fosilima, uključujući zastrašujućeg ''[[Gastornis]]a'' u Evropi. Tipovi ranih sova kao ''[[Ogygoptynx]]'' i ''[[Berruornis]]'' su se pojavili u kasnom paleocenu na teritoriju današnjih SAD i Francuske. == Paleocenski oceani == Topla mora su cirkulirala kroz svijet, uključujući polarne regione. Najraniji paleocen je imao nisku razgranost i prisustvo morskog života, ali se taj trend izmijenio tokom epohe.<ref name="Hooker"/> Topli oceani su omogućili bujni morski život, uključujući [[koraljni greben|koraljne grebene]]. S nestankom morskih reptila na kraju krede, morski psi su postali glavni grabežljivci. Kraj krede je također označio izumiranja [[ammoniti|amonita]] i mnogih vrsta [[foraminifera]]. Morske faune su počele sličiti modernim faunama, s time da još nije bilo morskih sisavaca i modernih Charcharinid [[morski psi|morskih pasa]]. == Reference == {{izvori}} == Literatura == {{Commonscat|Paleocene}} * [http://paleocene-mammals.de/ Paleocene Mammals], an excellent site with lots of info * [https://web.archive.org/web/20011116222809/http://www.bbc.co.uk/beasts/changing/paleocene/index.shtml BBC Changing Worlds: Paleocene], general information * [http://www.itano.net/fossils/marylan2/marylan2.htm Maryland Paleocene Fossils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060224234252/http://www.itano.net/fossils/marylan2/marylan2.htm |date=2006-02-24 }} * [http://www.palaeos.com/Cenozoic/Paleocene/Paleocene.htm Paleos: Paleocene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204140749/http://www.palaeos.com/Cenozoic/Paleocene/Paleocene.htm |date=2004-12-04 }} * [http://www.nceas.ucsb.edu/~alroy/Paleocene.html Paleocene Evolutionary Radiation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303081230/http://www.nceas.ucsb.edu/~alroy/Paleocene.html |date=2007-03-03 }} * [http://scotese.com/ PaleoMap Project] * [http://www.nceas.ucsb.edu/~alroy/Paleocene.html John Alroy, "Evidence of a Paleocene Evolutionary Radiation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303081230/http://www.nceas.ucsb.edu/~alroy/Paleocene.html |date=2007-03-03 }} {{Paleogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Paleogen]] iki3e3pnx5kohigom57bk7jtlczteo4 0 9018 42713397 4946764 2026-10-24T16:37:46Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Dan (geologija)]] na [[Danij]] preko preusmjerenja 4946764 wikitext text/x-wiki '''Danij''' (isto tako poznat kao '''Montij''') je prvi [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[paleocen]]a. Početak stadija je definiran [[Kredsko-tercijarno masovno izumiranje|Kredsko-tercijarnim masovnim izumiranjem]] prije 65,5 ± 0,3 [[Megaanum|Ma]] (miliona godina). Stadij je završio prije 61,7 ± 0,2 Ma. {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Danian.html GeoWhen Database - Danian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] 73c2p24pbv3xft482cqqnqwkk3jwcrx 42713399 42713397 2026-10-24T16:38:05Z Edgar Allan Poe 29250 42713399 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Danij''' (isto tako poznat kao '''Montij''') je prvi [[faunalni stadij|stadij]] [[epoha (geologija)|epohe]] [[paleocen]]a. Početak stadija je definiran [[Kredsko-tercijarno masovno izumiranje|Kredsko-tercijarnim masovnim izumiranjem]] prije 65,5 ± 0,3 [[Megaanum|Ma]] (miliona godina). Stadij je završio prije 61,7 ± 0,2 Ma. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Danian.html GeoWhen Database - Danian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] cd1x8qym5alt4axnftdq2m1mihxae7v 0 9019 42713400 4947283 2026-10-24T16:38:19Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Seland]] na [[Selandij]] preko preusmjerenja 4947283 wikitext text/x-wiki '''Selandij''' je [[faunalna faza|stadij]] u sredini [[paleocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 61,7 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 58,7 ± 0,2 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Selandian.html GeoWhen Database - Selandian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] nkkfcy6ppihlk1ypho2bmoid08rx82a 42713404 42713400 2026-10-24T16:38:36Z Edgar Allan Poe 29250 42713404 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Selandij''' je [[faunalna faza|stadij]] u sredini [[paleocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 61,7 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 58,7 ± 0,2 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Selandian.html GeoWhen Database - Selandian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] d1fo5sg0afq2drav2pba5v8ro8hyc8m 0 9020 42713405 1644571 2026-10-24T16:38:49Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Tanet]] na [[Tanetij]] 1644571 wikitext text/x-wiki '''Thanetij''' (isto tako poznat kao '''Landenij''' ili '''Heersij''') je posljednji [[faunalni stadij|stadij]] [[paleocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 58,7 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 55,8 ± 0,2 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Thanetian.html GeoWhen Database - Thanetian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] bpcflo4i5k9tlfoopuldo1zo7snmi4l 42713407 42713405 2026-10-24T16:39:07Z Edgar Allan Poe 29250 42713407 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Thanetij''' (isto tako poznat kao '''Landenij''' ili '''Heersij''') je posljednji [[faunalni stadij|stadij]] [[paleocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 58,7 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 55,8 ± 0,2 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Thanetian.html GeoWhen Database - Thanetian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] 9iyliplcbcv1fdwre0nu1ot7vvet1ki 0 9028 42713393 42186567 2026-10-24T16:36:41Z Edgar Allan Poe 29250 42713393 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Eocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] (56-34 [[Megaanum|Ma]]) je važan dio [[geološka kronologija|geološke kronologije]] u druga epoha [[paleogen]]skog [[geološki period|perioda]] u [[kenozoik|kenozojskoj eri]]. Eocen pokriva vrijeme od kraja [[paleocen]]ske epohe do početka [[oligocen]]ske epohe. Početak eocena označava pojava prvih modernih [[sisavac]]a. Kraj je određen [[masovna izumiranja|masovnim izumiranjem]] koji se često tumači kao posljedica udara jednog ili više većih [[bolid (astronomija)|bolida]] čiji tragovi postoje u [[Sibir]]u i današnjem [[Chesapeake (zaljev)|Zaljevu Chesapeake]]. Isto kao i kod drugih [[geologški period|geoloških perioda]], [[Stratum|strate]] koje definiraju početak i kraj epohe su dobro identificirane, ali su točni datumi neizvjesni. Naziv ocen dolazi od grčkih riječi ''eos'' (zora) i ''ceno'' (novi) te se donosi na "zoru" moderne ('nove') faune sisavaca koja se pojavila tokom epohe. == Podjele eocena == Eocene se obično dijeli na gornji i donji. Faunalni stadiji od najmlađeg prema najstarijem su: {| | [[Priabon]]ij | (37,2 ± 0,1 – 33,9 ± 0,1 [[Megaanum|Ma]]) |- | [[Barton]]ij | (40,4 ± 0,2 – 37,2 ± 0,1 Ma) |- | [[Lutecij]] | (48,6 ± 0,2 – 40,4 ± 0,2 Ma) |- | [[Ypres]]ij | (55,8 ± 0,2 – 48,6 ± 0,2 Ma) |} == Eocenska klima == Na samom početku eocena, planet se ugrijao tokom jednog od najbržih (u geološkom smislu) i najesktermnijih globalnih zatopljenja u geološkoj historiji, zvanom [[Paleocensko-eocenski termalni maksimum|Paleocensko-eocenski termanlni maksimum]] ili Inicijalni eocenski termalni maksimum (PETM ili IETM). To je bila epizoda brzog i intenzivnog zatopljenja (do 7&nbsp;°C na visokim geografskim širinama) koja je trajala manje od 100,000 godina [http://www.giss.nasa.gov/research/intro/schmidt_02/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041207010709/http://www.giss.nasa.gov/research/intro/schmidt_02/ |date=2004-12-07 }}. Termalni maksimum je uzrokovao vidljivo masovno izumiranje koje dijeli eocensku [[fauna (životinje)|faunu]] od [[paleocen]]skih ekosistema. Eocenska globalna klima bila je možda najhomogenija u kenozoiku; temperaturni gradijent od [[ekvator]]a do [[geografski pol|polova]] iznosio je samo polovicu današnjeg, a duboke [[oceanske struje]] bile su neobično tople u usporedbi s današnjima.[http://www.ga.gov.au/odp/publications/tnotes/tn20-4/leg171c.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050125091148/http://www.ga.gov.au/odp/publications/tnotes/tn20-4/leg171c.html |date=2005-01-25 }} Polarni regioni bili su bitno topliji nego danas, tako da su se šume vezane uz umjerenu ili toplu klimu širile do polova. Također su bile mnogo vlažnije nego danas. Polarni regioni su vjerojatno imali klimu sličnu [[Pacifički Sjeverozapad|Pacifičkom Sjeverozapadu]] današnjih [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Tropska klima se na sjeveru prostirala sve do 45 stupnjeva geografske širine od ekvatora. [[Klima]] je ostala topla kroz ostatak eocena, iako je sporo globalno zahlađenje, koje je konačno dovelo do [[pleistocen]] [[glacijacija|glacijacije]], počelo pred kraj epohe kada su se oceanske struje oko [[Antarktik]]e počele hladiti. == Eocenska paleogeografija == Za vrijeme eocena, [[kontinent]]i su se nastavili [[litosferne ploče|micati]] prema njihovim današnjim pozicijama. Na početku perioda, [[Australija]] i [[Antarktik]]a su još bile spojene, a tople [[ekvator]]ijalne struje se miješale s hladnim antarktičkim vodama, distribuirajući toplinu i održavajući globalne temperature visokima. Ali kada se Australija razvdojila od južnog kontinenta oko 45 mya, tople ekvatorijalne struje su se odbile od Antarktike, i izolirani kanal hladne vlode se razvio između dva kontinenta. Antarktička regija se ohladila, a ocean oko [[Antarktik]]e počeo lediti, šaljući hladnu vodu i ledene brijegove na sjever, tako pojačavajući zahlađenje. Sjeverni [[superkontinent]] [[Laurazija]] se počeo raspadati, tako da su se [[Evropa]], [[Grenland]] i [[Severna Amerika|Sjeverna Amerika]] razdvojili. Na zapadu Sjeverne Amerike, [[Orogeneza|stvaranje planina]] je započelo u eocenu, a velika jezera su se formirala u visokim planinskim zaravnima. Blizu Evrope je [[More Tethys]] konačno nestalo, dok je rast [[Alpe|Alpa]] izolirao njegov posljednji ostatak - [[Sredozemno more]] - te stvorio još jedno plitko more s [[arhipelag]]om to na sjeveru. Iako se otvarao Sjeverni [[Atlantik]] , izgleda da je još postojao kopneni most između Sjeverne Amerike i Evrope jer su faune u dvjema regijama prilično slične. [[Indija]] je nastavila svoje putovanje iz [[Afrika|Afrike]], te se započela sudarati s [[Azija|Azijom]], stvarajući tako [[Himalaja|Himalaju]]. * [http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/terpaleo.html Detaljne karte zapada Sjeverne Amerike u doba tercijara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330213138/http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/terpaleo.html |date=2009-03-30 }}: Eocene * [http://www.scotese.com/newpage9.htm Karta eocenske Zemlje] Iznesena je hipoteza da je staklenički svijet eocena posljedica iznenadnog globalnog zatopljenja izazvanog ispuštanjem metan-katrata iz dubine oceana. Katrati su bili zakopani ispod blata koje se pomaklo sa zatopljenjem oceana. Metan (CH4) izaziva deste do dvadeset puta jači efekt staklenika od karbon dioksida (CO2). == Eocenska flora == Na početku eocena, visoke temperature i topli oceani su stvorili vlažnu, blagu okolinu, sa šumama koje su se prostirale od pola do pola. Osim najsuših pustinja, Zemlja je morala biti skoro potpuno prekrivena šumama. Polarne šume su bile prilično prostrane. Eocenski fosili i sačuvani ostaci drveća kao što su [[močvarni čempres]] i [[metaskvoja]] su pronađeni na Otoku Ellesmere u kanadskom Arktiku. Kao što je gore navedeno, sačuvani ostaci na arktiku nisu fosili, nego ostaci sačuvani u kisikom siromašnim močvarnim vodama gdje su potonuli prije nego što su se stigli raspasti. Čak i u to doba, Otok Ellesmere je nekoliko geografskih stupnjeva južnije nego što je danas. Fosilski subtropksih, pa čak i tropskih biljaka iz eocena su pronađeni na Grenlandu i Aljaski. [[Tropske šume]] su rasle daleko na sjeveru, uključujući današnji [[Pacifički Sjeverozapad]] i [[Evropa|Evropu]]. [[Palme]] su rasle na sjeveru sve do [[Aljaska|Aljaske]] i sjeverne [[Evropa|Evrope]] tokom ranog eocena, iako su postajale rjeđe što se klima više hladila. [[Metasekvoja]] je tada također bilo daleko više nego danas. Zahlađenje je započelo krajem perioda, a do kraja eocena su se unutrašnjosti kontinentaa počela sušiti, tako da su se šume znatno prorijedile u mnogim oblastima. Svježe evoluirana [[trava]] bila je ograničena na obale rijeka i jezera, te se nije proširila na [[ravnica|ravnice]] i [[savana|savane]]. Zahlađenje je sa sobom donijelo promjene godišnjih doba. [[Listopadna biljka|Bjelogorično]] drveće, sposobnije da se nosi s velikim promjenama temperature, počelo je zauzimati prostor [[zimzelen]]ih tropskih vrsta. Do kraja perioda, bjelogorične šume su pokrivale velike dijelove sjevernih kontinenata, uključujući Sjevernu Ameriku, Euraziju i [[Arktik]], a tropske šume su se zadržale samo u ekvatorijalnoj [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], [[Afrika|Africi]], [[Indija|Indiji]] i [[Australija|Australiji]]. Antarktika, koja je na eocenu varirala od umjerene do subtropske kišne šume, postala je mnogo hladnija pred kraj perioda; toplini sklona tropska [[flora (biljke)|flora]] je nestala, a do početka [[oligocen]]a kontinent je sadržavao bjelogorične šume i velike pojase [[tundra|tundre]]. == Eocenska fauna == [[Datoteka:Mesonyx.jpg|thumb|right|''Mesonyx'', kopitar-grabežljivac]] Najstariji [[fosil]]i većine modernih reodva sisavaca su se pojavili tokom kratkom perioda za vrijeme ranog eocena. Na početku eocena, nekoliko novih grupa životinja se pojavilo u Sjevernoj Americi. Ti moderni sisavci, kao [[artiodactyl]]i, [[perissodactyls]]i [[primati]], su imali, duge tanke noge te stopala i ruke sposobne za hvatanje, isto kao i posebne [[zube]] adaptirane za žvakanje. Vladali su patuljasti oblici. Svi članovi redova novih sisavaca su bili mali, ispod 10&nbsp;kg; sudeći po usporedbama zuba, eocenski sissavci su imali samo 60 % veličine primitivnih [[paleocen]]skih sisavaca koji su im bili prethodili. Bili su također bitno manji od sisavaca koji su ih slijedili. Pretpostavlja se da su visoke eocenske temperature pogodovale manjim životinjama koje su se lakše mogle nositi s vrućinom. Obje grupe modernih [[ungulate|ungulatas]] (kopitara) su počeli dominirati zahvaljujući radijaciji između Evrope i Sjeverne Amerike; to je uključivalo kopitare-grabežljivce kao ''[[Mesonyx]]a''. Rani oblici mnogih drugih redova modernih sisavaca su se pojavile uključujući [[šišmiš]]e, [[proboscidea|proboscidijane]], [[primati|primate]], [[glodavci|glodavcei]] [[tobolčari|tobolčare]]. Drugi primitivni oblici sisavaca su opali po broju, raznolikosti i važnosti. Važni fosili eocenske kopnene faune su pronađeni na zapadu Sjeverne Amerike, Evropi, [[Patagonija|Patagoniji]], [[Egipat|Egiptu]] i [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]]. Morska fauna je najbolje poznata po nalazištima u [[Južna Azija|južnoj Aziji]] i jugoistoku današnjih [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Fosili reptila također potječu iz eocena, uključujući zatrašujuće velikog krokodila ''[[Deinosuchus]]a'', koji je u doba eocena živio u današnjem Wyomingu te narsatao daleko više od današnjeg [[morski krokodil|morskog krokodila]]. Fosili pitona i kornjača su također pronađeni u [[Severna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Za vrijeme eocena su biljke i morska fauna evoluirale u prilično moderne oblike. Mnogi redovi modernih [[ptica]] su se prvi put pojavili u eocenu. == Eocenski oceani == Eocenski oceani bili su topli i prepuni [[riba|ribe]] i ostalog morskog života. Prvi [[Carcharhiniformes|carcharinidski morski psi]] su se pojavili, kao i rani morski sisavci, uključujući ''[[Basilosaurus]]a'', ranu vrstu [[kit]]a za koga se smatra da potječe od kopnenih životinja, kopitarskih grabežljivaca zvanih [[mesonychid]]i, od kojih je najpoznatiji član ''[[Mesonyx]]''. V. također: * [http://www.intersurf.com/~chalcedony/Basilosaurus1.html Basilosaurus Primitive Eocene Whales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718140648/http://www.intersurf.com/~chalcedony/Basilosaurus1.html |date=2007-07-18 }} * [http://darla.neoucom.edu/DEPTS/ANAT/whaleorigins.htm Eocene Whale Origins] {{Webarchive|url=http://web.archive.bibalex.org/web/20050207065309/http://darla.neoucom.edu/DEPTS/ANAT/whaleorigins.htm |date=2005-02-07 }} == Povezano == * [[Londonska glina]] * [[Messelska jama]] u Njemačkoj * [[Formacija Green River]] na zapadu Sjeverne Amerike == Vanjske veze == {{Commonscat|Eocene}} * [http://www.scotese.com/ PaleoMap Project] * [http://www.palaeos.com/Cenozoic/Eocene/Eocene.htm Paleos Eocene page] * [http://www.pbs.org/wgbh/evolution/change/deeptime/eocene.html PBS Deep Time: Eocene] * [http://www.coloradomtn.edu/campus_rfl/staff_rfl/kohls/eocene.html Eocene Fossils] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20021113122119/http://www.coloradomtn.edu/campus_rfl/staff_rfl/kohls/eocene.html |date=2002-11-13 }} * [http://www.dmap.co.uk/fossils/ Eocene and Oligocene Fossils] * [http://www.carnegiemnh.org/research/eosimias/index.html Eocene Primate, Carnegie Museum of Natural History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706000222/http://www.carnegiemnh.org/research/eosimias/index.html |date=2010-07-06 }} * [http://www.sas.upenn.edu/earth/arctic/ The UPenn Fossil Forest Project, focusing on the Eocene polar forests in Ellesmere Island, Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051116075532/http://www.sas.upenn.edu/earth/arctic/ |date=2005-11-16 }} {{Paleogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Paleogen]] cefyzlwhlu64v3vxp2nywl4tw1dl6n7 0 9031 42713411 40983007 2026-10-24T16:39:57Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Lutet]] na [[Lutecij (period)]] 4947049 wikitext text/x-wiki '''Lutecij''' je [[faunalna faza|stadij]] na sredini [[eocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od oko prije 48,6 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 40,4 ± 0,2 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Lutetian.html GeoWhen Database - Lutetian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] 9nv68mahrd0r14cmu9x7kbpp0psafco 42713415 42713411 2026-10-24T16:40:17Z Edgar Allan Poe 29250 42713415 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Lutecij''' je [[faunalna faza|stadij]] na sredini [[eocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od oko prije 48,6 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 40,4 ± 0,2 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Lutetian.html GeoWhen Database - Lutetian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] 5serk47wvos32f73yk75o40gu0sizan 0 9032 42713416 40983006 2026-10-24T16:40:31Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Barton]] na [[Bartonij]] preko preusmjerenja 4946686 wikitext text/x-wiki '''Bartonij''' (isto tako poznat kao '''Auversij''') je [[faunalni stadij|stadij]] na sredini [[eocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od oko prije 40,4 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 37,2 ± 0,2 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Bartonian.html GeoWhen Database - Bartonian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] o9460ly7tnk3rzx3rc0u0zizytcr2r7 42713421 42713416 2026-10-24T16:40:51Z Edgar Allan Poe 29250 42713421 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Bartonij''' (isto tako poznat kao '''Auversij''') je [[faunalni stadij|stadij]] na sredini [[eocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od oko prije 40,4 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 37,2 ± 0,2 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Bartonian.html GeoWhen Database - Bartonian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] dnamxitprcxxofo7ueg0kvy8pv6o38t 0 9033 42713422 4947232 2026-10-24T16:41:03Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Priabon]] na [[Priabonij]] preko preusmjerenja 4947232 wikitext text/x-wiki '''Priabonij''' (isto tako poznat kao '''Jacksonij''' ili '''Runangan''') je završni [[faunalna faza|stadij]] [[eocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od oko prije 37,2 ± 0,1 [[Megaanum|Ma]] do 33,9 ± 0,1 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Priabonian.html GeoWhen Database - Priabonian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] 8yso4wf44mdcom8pv98trpgcvljz6cc 42713427 42713422 2026-10-24T16:41:22Z Edgar Allan Poe 29250 42713427 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Priabonij''' (isto tako poznat kao '''Jacksonij''' ili '''Runangan''') je završni [[faunalna faza|stadij]] [[eocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od oko prije 37,2 ± 0,1 [[Megaanum|Ma]] do 33,9 ± 0,1 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Priabonian.html GeoWhen Database - Priabonian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] sel22tbtt27m6ak6twm1zdnmdzkpy1x 0 9034 42713395 42245929 2026-10-24T16:37:17Z Edgar Allan Poe 29250 42713395 wikitext text/x-wiki {{Izvori}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Oligocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] je geološki [[Geološka kronologija|period vremena]] koji pokriva vrijeme od prije 34 miliona do prije 23 miliona godina. Kao i kod drugih geoloških perioda, naslage stijena koje definiraju period su dobro identificirane, ali točni datumi početka i kraja nisu sigurni. Ime oligocen dolazi od grčkih riječi ''oligos'' (nekoliko) i ''ceno'' (novi) te se odnosi na relativnu rijetkost novih oblika moderne faune [[sisavac]]a nakon [[evolucija|evolucijske]] eksplozije u doba [[eocen]]a. Oligocen slijedi [[eocen]]sku epohu i prethodi [[miocen]]skoj epohi. Oligocen je treća i posljednja epoha [[paleogen]]skog perioda. Oligocen se često smatra kao važno prijelazno doba, karika između "arhaičnog svijeta tropskog eocena i mnogo modernijeg izgleda [[ekosistem]]a u miocenu."(1) Početak oligocena je označilo veliko [[masovna izumiranja|masovno izumiranje]] koje može biti vezano uz udar vanzemaljskog objekta na [[Sibir]] i/ili na [[Chesapeake (zaljev)|Zaljev Chesapeake]]. Oligocensko-miocenska međa nije jasno identificirana putem globalnog događaja, nego preko serije regionalnih međa između toplije oligocena i relativno hladnijeg miocena. == Oligocenske podjele == Oligocenski [[faunalni stadij]]i od najmlađeg prema najstarijem su: {| | [[Hat|Chattij]] | (28,4 ± 0,1 – 23,03 [[Megaanum|MYA]]) |- | [[Rupel]]ij | (33,9 ± 0,1 – 28,4 ± 0,1 MYA) |} == Oligocenska klima == Klima je ostala topla, iako je polagano globalno zahlađenje koje će konačno dovesti do [[pleistocen]]ske [[glacijacija|glaciatije]] započelo pred kraj epohe. V. također: [http://scotese.com/oligocen.htm PaleoMap Project: Oligocene] == Oligocenska paleogeografija == Za vrijeme ovog perioda, kontinenti su se nastavili [[kontinentalni pomak|micati]] prema svojim današnjim pozicijama. [[Antarktik]]a je nastavila biti sve izoliranijom, te je konačno razvila trajnu [[polarna kapa|polarnu kapu]].(2) [[Orogeneza|Nastanak planina]] na zapadu [[Severna Amerika|Sjeverne Amerike]] se nastavio, a [[Alpe]] su počele rasti u [[Evropa|Evropi]] zbog nastavka prodora [[Afrička ploča|Afričke ploče]] na sjever u [[Eurazijska ploča|Eurazijsku ploču]]. Kratki prodor vode obilježava rani oligocen u Evropi. Morski nalazi oligocena su rijetki u Sjevernoj Americi. Izgleda da je postojao kopneni most između Sjeverne Amerike i Evrope u ranom oligocenu jer su [[Fauna (životinje)|faune]] u dvije regije prilično slične. == Oligocenska flora == Angiosperme su nastavile svoju ekspanziju kroz svijet; tropkse i subtropske šume su zamijenjene umjerenim bjelogoričnim šumama. Ravnice i pustinje su postale češće.(3) [[Trava]] se proširila s eocenskih obala rijeke na otvorene ravnice; međutim, pred kraj perioda je nije bilo dovoljno da bi stvorila moderne [[savana|savane]].(4) U Sjevernoj Americi su bile prisutne subtropske vrste kojima su dominirala stabla [[indijski orah|indijskog oraha]] i [[liči]], te biljke umjerene klime kao [[ruža]], [[bukva]] i [[bor]]. [[Mahunarka]] iz porodice graha, te [[saš]], i [[paprat]] su nastavile svoj uspon. == Oligocenska fauna == Važna kopnena fauna oligocena se može naći na svim kontinentima osim [[Australija|Australije]]. Više otvorenih ravnica je omogućilo životinjama da narastu više nego što je to slučaj bio u paleogenu.(5) Morska fauna je postala prilično moderna, isto kao i faune kopnenih [[kralješnjaci|kralježnjaka]] na sjevernim kontinentima. To je vjerojatno bila prije posljedica izumiranja starih oblika nego evolucije novih. [[Južna Amerika]] je očito bila izolirana u odnosu na druge kontinente, te je u njoj evoluirala specifična oligocenska fauna. === Sisavci === * [[Brontotherium]] * [[Indricotherium]] * [[Enteledont]] * [[Hyaenodon]] * [[Mesohippus]] === Reptiles === === Birds === === Sea Life === * školjkaši == Oligocenski oceani == Oceani su se nastavili hladiti, posebno oko Antarktike. == Literatura == (1)Tim Haines, ''Walking with Beasts: A Prehistoric Safari,'' (New York: Dorling Kindersley Publishing, Inc., 1999), p.&nbsp;104. (2) Ibid. (3) Ibid. (4) Ibid. (5) Ibid. == Vanjske veze == {{Commonscat|Oligocene}} * [https://web.archive.org/web/20011116222814/http://www.bbc.co.uk/beasts/changing/oligocene/index.shtml BBC Changing Worlds: Oligocene] * [http://www.palaeos.com/Cenozoic/Oligocene/Oligocene.htm Paleos: Oligocene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041207032414/http://www.palaeos.com/Cenozoic/Oligocene/Oligocene.htm |date=2004-12-07 }} * [http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/oli.html UCMP Berkley Oilgocene Page] * [http://www.copyrightexpired.com/earlyimage/index.html Prehistoric Pictures, in the Public Domain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005160925/http://www.copyrightexpired.com/earlyimage/index.html |date=2009-10-05 }} * [http://www.paleodirect.com/pl-003.htm Oligocene Leaf Fossils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041211081307/http://paleodirect.com/pl-003.htm |date=2004-12-11 }} * [http://www.paleodirect.com/f1-001.htm Olicgocene Fish Fossils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103215522/http://www.paleodirect.com/f1-001.htm |date=2004-11-03 }} * [http://scotese.com/oligocen.htm PaleoMap Project] {{Paleogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] 55xxfihp7g2x78mrxvrxbrn6d4m7k06 42713396 42713395 2026-10-24T16:37:25Z Edgar Allan Poe 29250 42713396 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Oligocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] je geološki [[Geološka kronologija|period vremena]] koji pokriva vrijeme od prije 34 miliona do prije 23 miliona godina. Kao i kod drugih geoloških perioda, naslage stijena koje definiraju period su dobro identificirane, ali točni datumi početka i kraja nisu sigurni. Ime oligocen dolazi od grčkih riječi ''oligos'' (nekoliko) i ''ceno'' (novi) te se odnosi na relativnu rijetkost novih oblika moderne faune [[sisavac]]a nakon [[evolucija|evolucijske]] eksplozije u doba [[eocen]]a. Oligocen slijedi [[eocen]]sku epohu i prethodi [[miocen]]skoj epohi. Oligocen je treća i posljednja epoha [[paleogen]]skog perioda. Oligocen se često smatra kao važno prijelazno doba, karika između "arhaičnog svijeta tropskog eocena i mnogo modernijeg izgleda [[ekosistem]]a u miocenu."(1) Početak oligocena je označilo veliko [[masovna izumiranja|masovno izumiranje]] koje može biti vezano uz udar vanzemaljskog objekta na [[Sibir]] i/ili na [[Chesapeake (zaljev)|Zaljev Chesapeake]]. Oligocensko-miocenska međa nije jasno identificirana putem globalnog događaja, nego preko serije regionalnih međa između toplije oligocena i relativno hladnijeg miocena. == Oligocenske podjele == Oligocenski [[faunalni stadij]]i od najmlađeg prema najstarijem su: {| | [[Hat|Chattij]] | (28,4 ± 0,1 – 23,03 [[Megaanum|MYA]]) |- | [[Rupel]]ij | (33,9 ± 0,1 – 28,4 ± 0,1 MYA) |} == Oligocenska klima == Klima je ostala topla, iako je polagano globalno zahlađenje koje će konačno dovesti do [[pleistocen]]ske [[glacijacija|glaciatije]] započelo pred kraj epohe. V. također: [http://scotese.com/oligocen.htm PaleoMap Project: Oligocene] == Oligocenska paleogeografija == Za vrijeme ovog perioda, kontinenti su se nastavili [[kontinentalni pomak|micati]] prema svojim današnjim pozicijama. [[Antarktik]]a je nastavila biti sve izoliranijom, te je konačno razvila trajnu [[polarna kapa|polarnu kapu]].(2) [[Orogeneza|Nastanak planina]] na zapadu [[Severna Amerika|Sjeverne Amerike]] se nastavio, a [[Alpe]] su počele rasti u [[Evropa|Evropi]] zbog nastavka prodora [[Afrička ploča|Afričke ploče]] na sjever u [[Eurazijska ploča|Eurazijsku ploču]]. Kratki prodor vode obilježava rani oligocen u Evropi. Morski nalazi oligocena su rijetki u Sjevernoj Americi. Izgleda da je postojao kopneni most između Sjeverne Amerike i Evrope u ranom oligocenu jer su [[Fauna (životinje)|faune]] u dvije regije prilično slične. == Oligocenska flora == Angiosperme su nastavile svoju ekspanziju kroz svijet; tropkse i subtropske šume su zamijenjene umjerenim bjelogoričnim šumama. Ravnice i pustinje su postale češće.(3) [[Trava]] se proširila s eocenskih obala rijeke na otvorene ravnice; međutim, pred kraj perioda je nije bilo dovoljno da bi stvorila moderne [[savana|savane]].(4) U Sjevernoj Americi su bile prisutne subtropske vrste kojima su dominirala stabla [[indijski orah|indijskog oraha]] i [[liči]], te biljke umjerene klime kao [[ruža]], [[bukva]] i [[bor]]. [[Mahunarka]] iz porodice graha, te [[saš]], i [[paprat]] su nastavile svoj uspon. == Oligocenska fauna == Važna kopnena fauna oligocena se može naći na svim kontinentima osim [[Australija|Australije]]. Više otvorenih ravnica je omogućilo životinjama da narastu više nego što je to slučaj bio u paleogenu.(5) Morska fauna je postala prilično moderna, isto kao i faune kopnenih [[kralješnjaci|kralježnjaka]] na sjevernim kontinentima. To je vjerojatno bila prije posljedica izumiranja starih oblika nego evolucije novih. [[Južna Amerika]] je očito bila izolirana u odnosu na druge kontinente, te je u njoj evoluirala specifična oligocenska fauna. === Sisavci === * [[Brontotherium]] * [[Indricotherium]] * [[Enteledont]] * [[Hyaenodon]] * [[Mesohippus]] === Reptiles === === Birds === === Sea Life === * školjkaši == Oligocenski oceani == Oceani su se nastavili hladiti, posebno oko Antarktike. == Literatura == (1)Tim Haines, ''Walking with Beasts: A Prehistoric Safari,'' (New York: Dorling Kindersley Publishing, Inc., 1999), p.&nbsp;104. (2) Ibid. (3) Ibid. (4) Ibid. (5) Ibid. == Vanjske veze == {{Commonscat|Oligocene}} * [https://web.archive.org/web/20011116222814/http://www.bbc.co.uk/beasts/changing/oligocene/index.shtml BBC Changing Worlds: Oligocene] * [http://www.palaeos.com/Cenozoic/Oligocene/Oligocene.htm Paleos: Oligocene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041207032414/http://www.palaeos.com/Cenozoic/Oligocene/Oligocene.htm |date=2004-12-07 }} * [http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/oli.html UCMP Berkley Oilgocene Page] * [http://www.copyrightexpired.com/earlyimage/index.html Prehistoric Pictures, in the Public Domain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005160925/http://www.copyrightexpired.com/earlyimage/index.html |date=2009-10-05 }} * [http://www.paleodirect.com/pl-003.htm Oligocene Leaf Fossils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041211081307/http://paleodirect.com/pl-003.htm |date=2004-12-11 }} * [http://www.paleodirect.com/f1-001.htm Olicgocene Fish Fossils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103215522/http://www.paleodirect.com/f1-001.htm |date=2004-11-03 }} * [http://scotese.com/oligocen.htm PaleoMap Project] {{Paleogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] 2x8aqs21jcj4pc806m5x0e598ipg062 0 9035 42713428 5057171 2026-10-24T16:41:35Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Rupel]] na [[Rupelij]] preko preusmjerenja 5057171 wikitext text/x-wiki {{other uses}} '''Rupelij''' (isto tako poznat kao '''Stampij''', '''Tongriaj''', '''Latdorfij''' ili '''Vicksburgij''') je prvi od dva [[faunalna faza|stadija]] [[oligocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 33,9 ± 0,1 [[Megaanum|Ma]] do 28,4 ± 0,1 Ma (miliona godina). {{geol-stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Rupelian.html GeoWhen Database - Rupelian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] 8q515622v37evc2saedd58kmcd1igkj 42713434 42713428 2026-10-24T16:41:55Z Edgar Allan Poe 29250 42713434 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} {{other uses}} '''Rupelij''' (isto tako poznat kao '''Stampij''', '''Tongriaj''', '''Latdorfij''' ili '''Vicksburgij''') je prvi od dva [[faunalna faza|stadija]] [[oligocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 33,9 ± 0,1 [[Megaanum|Ma]] do 28,4 ± 0,1 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Rupelian.html GeoWhen Database - Rupelian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] fnx3bhx73cuzwdrfj4pcrg3dhlp83h3 0 9036 42713435 4997156 2026-10-24T16:42:10Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Hat (geologija)]] na [[Hatij]] 4997156 wikitext text/x-wiki {{drugo značenje3|Hat}} '''Chattij''' ili '''hat''' (isto tako poznat kao '''Chickasawhaj''') je drugi i završni [[faunalna faza|stadij]] [[oligocen]]ske [[epoha (geologija)|epoha]]. Pokriva vrijeme od prije 28,4 ± 0,1 [[Megaanum|Ma]] do prije 23,03 ± 0,05 Ma (miliona godina). {{geol-stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Chattian.html GeoWhen Database - Chattian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] co5xrkdboe0718fzt6uebai5x8zig9v 42713437 42713435 2026-10-24T16:42:31Z Edgar Allan Poe 29250 42713437 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} {{drugo značenje3|Hat}} '''Chattij''' ili '''hat''' (isto tako poznat kao '''Chickasawhaj''') je drugi i završni [[faunalna faza|stadij]] [[oligocen]]ske [[epoha (geologija)|epoha]]. Pokriva vrijeme od prije 28,4 ± 0,1 [[Megaanum|Ma]] do prije 23,03 ± 0,05 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Chattian.html GeoWhen Database - Chattian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] 1btswln81lgr3x2necijqc2x03sl7a5 0 9039 42713448 40948869 2026-10-24T16:49:47Z Edgar Allan Poe 29250 42713448 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Neogenski period''' je jedinica [[geološka kronologija|geološkog vremena]] koja se sastoji od [[miocen]]ske, [[pliocen]]ske, [[pleistocen]]ske i [[holocen]]ske epohe. Neogenski period slijedi [[paleogen]]ski period. U prošlosti su se izrazi ''neogenski sistem'' i ''sistem gornjeg tercijara'' koristili kako bi opisali današnji ''neogenski period''. U to doba je neogen završavao s početkom [[kvartar]]a, tj. na pliocensko-pleistocenskoj međi. Danas, međutim, postoji pokret među geolozima (posebno morskim geolozima specijaliziranim za neogen) da se sadašnji geološki period ([[kvartar]]) uključi u neogen, dok ostali (posebno oni specijalizirani za geologiju kopna) inzistiraju da kvartar bude posebni period zbog drukčijih nalaza. Ponešto zbunjujuća terminologija i neslaganje geologa o tome gdje treba povući hijerarhijsku među je posljedica sve finijeg granulariteta kako se nalazi približavaju sadašnjosti, i zahvaljujući tome što mlađi sedimentarni nalazi obično predstavljaju daleko veći izvor podataka od onih starijih te ukazuju na daleko veći broj oblika okoline. Dijeleći [[kenozoik|kenozojsku]] eru na tri (ili dva) perioda ([[paleogen]], neogen, [[kvartar]]) umjesto sedam epoha, periode je nešto lakše usporediti s trajanjem perioda u mezozojskoj i paleozojskoj eri. Neogen pokriva otprilike 26 miliona godina. Za vrijeme neogena su [[sisavac|sisavci]] i [[ptica|ptice]] prilično evoluirali. Većina oblika je ostala relativno nepromijenjena. Dogodilo se nešto kontinentalnog pomaka, od kojih je najvažniji događaj bilo spajanje [[Severna Amerika|Sjeverne]] s [[Južna Amerika|Južnom Amerikom]] u kasnom pliocenu. Klima je nešto zahladila za vrijeme neogena, što je kulminiralo s kontinentalnim glacijacijama u slijedećoj [[kvartar]]noj eri, koja je vidjela začetak genusa [[homo (rod)|čovjeka]]. == Galerija == {{Commonscat-inline|Neogene}} <center> <gallery> Image:Cladocora.jpg|''[[Cladocora]]'' Image:Carcharodon megalodon.jpg|Čeljusti ''[[Megalodon]]a'' Image:Cetotherium BW.jpg|''[[Cetotherium]]'' Image:Kentriodon BW.jpg|''[[Kentriodon]]'' Datoteka:Phorusrhacos.jpg|''[[Phorusrhacos]]'' Image:Purussaurus BW.jpg|''[[Purussaurus]]'' Image:Dromornis BW.jpg|''[[Dromornis]]'' Image:Dinotherium.jpg|''[[Deinotherium|Dinotherium]]'' Image:Teleoceras.jpg|''[[Teleoceras]]'' Image:Osbornoceros osborni.jpg|''[[Osbornoceros]]'' Image:Syndyoceras BW.jpg|''[[Syndyoceras]]'' Image:Thylacosmilus Amerika.jpg|''[[Thylacosmilus]]'' Datoteka:Amphicyon ingens.JPG|''[[Amphicyon]]'' Image:Australopithecus couple.jpg|''[[Australopithecus]]'' Datoteka:Paraphysornis BW-2r.jpg|''[[Paraphysornis brasiliensis]]'' </gallery> </center> {{Neogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Neogen| ]] [[Kategorija:Kenozoik]] t6m1krlh221ffd75rd85graer63f8hj 0 9063 42713453 40948880 2026-10-24T16:53:40Z Edgar Allan Poe 29250 42713453 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} [[Datoteka:Pannonian sea03-en.png|thumb|280px|Približne granice prostiranja Panonskog mora tokom epohe miocena na području današnje srednje Evrope - Srbije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine]] '''Miocenska''' epoha je [[geološka kronologija|period vremena]] koji pokriva doba od prije 23 do prije 5,3 miliona godina. Kao i s drugim starijim geološkim periodima, naslage stijena koje definiraju početak i kraj su dobro identificirane, ali točni datumi nisu sigurni. Miocenu je naziv dao [[Sir Charles Lyell]]. Ime mu dolazi od [[Grčki jezik|grčkih]] riječi ''meion'' (manje) and ''ceno'' (nov) i znači "ne tako nov" jer ima 18% (manje od pliocena) modernih morskih beskralježnjaka. Miocen slijedi [[oligocen]]sku epohu a prethodi [[pliocen]]skoj epohi. Miocen je prva epoha [[neogen]]skog perioda. Miocenske međe nisu jasno vidljivim globalnim događajima nego nizom regionalnih međa između toplijeg [[oligocen]]a i hladnijeg [[pliocen]]a. == Miocenske pod-podjele == Miocenski [[faunalni stadij]]i od najmlađeg prema najstarijem su: {| | [[Mesin|Messinij]] | (7.246 – 5.332 [[Megaanum|MYA]]) |- | [[Torton]]ij | (11,608 – 7,246 MYA) |- | [[Seraval|Serravallij]] | (13,65 – 11,608 MYA) |- | [[Langij|Langhij]] | (15,97 – 13,65 MYA) |- | [[Burdigal]]ij | (20,43 – 15,97 MYA) |- | [[Akvitan|Aquitanij]] | (23,03 – 20,43 MYA) |} Pod-podjele unutar miocena se definiraju zahvaljujući prisutnosti različitih vrsta kalceroznih nanofosilnih ([[kalcit]]nih plateleta koje luče smeđe jednostanične alge) i [[foraminifera]] (jednostaničnih protista s dijagnostičkim ljušturama). == Miocenska klima == Klima je ostala umjereno topla iako se nazavilo sporo globalno zahlađenje koje će konačno dovesti do [[pleistocen]]ske [[glacijacija|glacijacije]]. Iako se dugoročni trend zahlađenja nastavio, postoje dokazi o toplijem periodu kada je globalna klima sličila onoj u doba [[oligocen]]a. Miocensko zatopljenje je počelo prije 21 milijun godina i nastavilo se do 14 miliona godina, kada su globalne temperature zabilježile nagli pad. Prije 8 miliona godina su temperature još jednom naglo pale, a ledeni pokrov Antarktika se približio svojoj današnjoj veličini i debljini. [[Grenland]] je svoje velike ledenjake počeo dobijati prije 7 ili 8 miliona godina, iako je tamo klima veći dio perioda ostala dovoljno topla da održi šume sve do [[pliocen]]a. == Miocenska paleogeografija == [[Kontinent]]i su se nastavili [[Kontinentalni pomak|micati]] prema svojim današnjim pozicijama. Od svih današnjih važnijih geografskih detalja, jedino nije bilo kopnenog mosta između [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Severna Amerika|Sjeverne Amerike]]. Stvaranje planina se nastavilo na zapadu Sjeverne Amerike i u [[Evropa|Evropi]]. I kontinentalni i morski miocenski nalazi su česti šuirom svijeta, dok su morske naslage vidljive duž modernih obala. Dobro proučeni nalazi se mogu naći u Velikim nizinama Amerike te u [[Argentina|Argentini]]. == Miocenska flora == Trava se naglo raširila dok su šume pale kao žrtve opće hladnije i suše klime. Trava se također razgranala u niz vrsta i izazvala nagli porast bio-diverziteta među velikim biljožderima, uključujući kopitare (među koje spadaju moderna goveda i jeleni). == Miocenska fauna == I morska i kopnena [[Fauna (animals)|fauna]] su bile prilično moderne. Jedino su u izolaciji [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Australija|Australije]] postojale bitno drukčije faune. === Sisavci === Prepoznatljivi [[vuk]]ovi, [[domaći konj|konji]], [[dabrovi]], [[obični jelen|jeleni]], [[deva|deve]], [[kit]]ovi itd. su postojali u miocenu. === Ptice === Prepoznatljive [[vrana|vrane]], [[patke]], [[alcidae]], i [[sova|sove]] su se pojavile tokom miocena. == Miocenski oceani == Oceani su se nastavili hladiti, te su se [[smeđe alge]], zvane [[kelp (alga)|kelp]], raširile i počele podržavati nove oblike morskog života, kao [[vidra|vidre]], [[riba|ribe]] i razne [[beskralježnjaci|beskralježnjake]]. == Povezano == * [[Geološka kronologija]] == Literatura == {{Commonscat-inline|Miocene}} * [http://www.pbs.org/wgbh/evolution/change/deeptime/miocene.html PBS Deep Time: Eocene] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/mio.html UCMP Berkeley Miocene Epoch Page] {{Neogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Miocen| ]] [[Kategorija:Neogen]] 46s8l8jcrvxona9zouxtr6v5hq0xgun 0 9064 42713455 18891288 2026-10-24T16:56:07Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Akvitan]] na [[Akvitanij]] 18891288 wikitext text/x-wiki '''Aquitanij''' je prvi [[faunalna faza|stadij]] [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 23,03 ± 0,05 [[Megaanum|Ma]] i 20,43 ± 0,05 Ma (miliona godina). Aquitanijski stadij slijedi [[chattij]]sko doba [[oligocen]]ske epohe i prethodi [[burdigalij]]skom stadiju. {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aquitanian.html GeoWhen Database - Aquitanian] {{Neogene Footer}} [[Kategorija:Miocen]] pf6180dghtqoa45dw69ry3q2zrgv118 42713459 42713455 2026-10-24T16:56:44Z Edgar Allan Poe 29250 42713459 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Aquitanij''' je prvi [[faunalna faza|stadij]] [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 23,03 ± 0,05 [[Megaanum|Ma]] i 20,43 ± 0,05 Ma (miliona godina). Aquitanijski stadij slijedi [[chattij]]sko doba [[oligocen]]ske epohe i prethodi [[burdigalij]]skom stadiju. {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aquitanian.html GeoWhen Database - Aquitanian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Miocen]] phclrrjf0373bzuly2go965fpby8td4 0 9065 42713460 1051480 2026-10-24T16:58:54Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Akvitanij]] 42713460 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Akvitanij]] j8izj3lc0cxjeoqy4l7vldtgb0u1llc 0 9066 42713506 18891328 2026-10-25T03:04:18Z Edgar Allan Poe 29250 42713506 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Burdigalij''' je [[faunalni stadij|stadij]] rane [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 20,43 ± 0,05 [[Megaanum|Ma]] do prije 15,97 ± 0,05 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aquitanian.html GeoWhen Database - Aquitanian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Miocen]] ibk4sn0m451n5b5iq3v2n863y6bqqj5 42713507 42713506 2026-10-25T03:04:26Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Burdigal]] na [[Burdigalij]] preko preusmjerenja 42713506 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Burdigalij''' je [[faunalni stadij|stadij]] rane [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 20,43 ± 0,05 [[Megaanum|Ma]] do prije 15,97 ± 0,05 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Aquitanian.html GeoWhen Database - Aquitanian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Miocen]] ibk4sn0m451n5b5iq3v2n863y6bqqj5 0 9067 42713510 18891565 2026-10-25T03:05:45Z Edgar Allan Poe 29250 42713510 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Langhij''' je [[faunalni stadij|stadij]] srednje [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epoha]] koji pokriva vrijeme od prije 15,97 ± 0,05 [[Megaanum|Ma]] do prije 13,65 ± 0,05 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Langhian.html GeoWhen Database - Langhian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Miocen]] 3lpzrkgea4xjwsm5c4vtytv5t8xc6er 0 9068 42713511 18891406 2026-10-25T03:06:01Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Seraval]] na [[Seravalij]] 18891406 wikitext text/x-wiki '''Serravallij''' je [[faunalna faza|stadij]] srednje [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] koji pokriva vrijeme od prije 13,65 ± 0,05 [[Megaanum|Ma]] do prije 11,608 ± 0,005 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Serravallian.html GeoWhen Database - Serravallian] {{Neogene Footer}} [[Kategorija:Miocen]] kkyvadi8ni7am51nb0uqtwlp25ep15t 42713515 42713511 2026-10-25T03:06:26Z Edgar Allan Poe 29250 42713515 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Serravallij''' je [[faunalna faza|stadij]] srednje [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] koji pokriva vrijeme od prije 13,65 ± 0,05 [[Megaanum|Ma]] do prije 11,608 ± 0,005 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Serravallian.html GeoWhen Database - Serravallian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Miocen]] 9csxoh65bneg3kwbajluzkv39jbubtp 0 9069 42713516 18891634 2026-10-25T03:06:41Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Torton]] na [[Tortonij]] preko preusmjerenja 18891634 wikitext text/x-wiki '''Tortonij''' je [[faunalni stadij|stadij]] kasne [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] koji pokriva vrijeme od prije 11,608 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do prije 7,246 ± 0,005 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Tortonian.html GeoWhen Database - Tortonian] {{Neogene Footer}} [[Kategorija:Miocen]] oabmafjutu3hb4t2so105a1sfs02kqc 42713518 42713516 2026-10-25T03:07:05Z Edgar Allan Poe 29250 42713518 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} '''Tortonij''' je [[faunalni stadij|stadij]] kasne [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] koji pokriva vrijeme od prije 11,608 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do prije 7,246 ± 0,005 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Tortonian.html GeoWhen Database - Tortonian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Miocen]] mul398vis37hs7x3hrgkf06uzwy8go2 0 9070 42713519 18890964 2026-10-25T03:07:20Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Mesin]] na [[Mesinij]] 18890964 wikitext text/x-wiki '''Messinij''' je posljednji [[faunalni stadij|stadij]] [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 7,246 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do 5,332 ± 0,005 Ma (miliona godina). Nazvan je prema naslagama [[Mesinski evaporit|Mesinskog evaporita]], koji je pak nazvan prema gradu [[Messina]] na [[Sicilija|Siciliji]]. {{stub}} == Izvori == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Messinian.html GeoWhen Database - Messinian] {{Neogene Footer}} [[Kategorija:Neogen]] [[Kategorija:Miocen]] fv5hg2ne8oitwq073wzgvf7nyttx4av 42713522 42713519 2026-10-25T03:07:47Z Edgar Allan Poe 29250 42713522 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Messinij''' je posljednji [[faunalni stadij|stadij]] [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 7,246 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do 5,332 ± 0,005 Ma (miliona godina). Nazvan je prema naslagama [[Mesinski evaporit|Mesinskog evaporita]], koji je pak nazvan prema gradu [[Messina]] na [[Sicilija|Siciliji]]. == Izvori == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Messinian.html GeoWhen Database - Messinian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Neogen]] [[Kategorija:Miocen]] hm672gzz5izpt4aofjf130lc648sknm 42713539 42713522 2026-10-25T03:11:29Z Edgar Allan Poe 29250 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Neogen|Neogen]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713539 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Messinij''' je posljednji [[faunalni stadij|stadij]] [[miocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 7,246 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do 5,332 ± 0,005 Ma (miliona godina). Nazvan je prema naslagama [[Mesinski evaporit|Mesinskog evaporita]], koji je pak nazvan prema gradu [[Messina]] na [[Sicilija|Siciliji]]. == Izvori == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Messinian.html GeoWhen Database - Messinian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Miocen]] ddw3zgfxq7gde0qgcz5qwtyehx10rsv 0 9076 42713454 42708098 2026-10-24T16:55:06Z Edgar Allan Poe 29250 42713454 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Pliocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] ('''''pleiocen''''' u nekim starijim tekstovima) je period [[geološka kronologija|geološke kronologije]] od prije 5,3 miliona do prije 1,8 miliona godina. Pliocen je druga epoha [[neogen]]skog perioda [[Kenozoik|kenozojske ere]]. Pliocen slijedi [[miocen]]sku epohu i prethodi [[pleistocen]]skoj epohi. Pliocene je naziv dao [[Sir Charles Lyell]]. Ime dolazi od [[Grčki jezik|grčkih]] riječi ''pleion'' ("više") i ''ceno'' ("nov") i grubo se može prevesti kao "nastavak nedavnog" te se odnosi na faunu modernih morskih [[mekušci|mekušaca]]. Kao i kod drugih geoloških perioda, [[Stratum|geološke strate]] koje definiraju početak i kraj su relativno dobro identificirane, ali točni datumi početka i kraja epohe nisu sigurni. Međe koje definiraju početak pliocena nisu lako određene jednim velikim globalnim događajem nego nizom regionalnih međa između toplijeg miocena i relativnog hladnijeg pliocena. Gornju među je nekoć trebao označavati početak pleistocenske glacijacije, ali se danas smatra da je ona određena prekasno. Većina geologa smatra korisnijim širu podjelu na [[paleogen]] i [[neogen]]. Astronomi sumnjaju kako je velika [[supernova]] eksplodirala u blizini Zemlje te izazvala veliki poremećaj u [[ozonski omotač|ozonskom omotaču]] te izumiranje nekih oblika oceanskog života. == Pliocenske podpodjele == Pliocenski [[faunalna faza|faunalni stadiji]] od najmlađeg prema najstarijem su: {| | [[Gelasij]] | (2,588 – 1,806 [[Megaanum|MYA]]) |- | [[Piacenzij]] | (3,600 – 2,588 MYA) |- | [[Zanclej]] | (5,332 – 3,600 MYA) |} == Pliocenska klima == Klima je postala hladnija, suša i određena godišnjim dobima, slično modernoj klimi. [[Antarktika]] je postala pokrivena ledom i trajnom glacijacijom na početku pliocena. Stvaranje arktičke polarne kape prije 3 miliona godina je označeno naglom promjenom razine izotopa kisika i ledom oblikovanog kamenja na dnu Sjevernog Atlantika i Sjevernog Pacifika (Van Andel 1994, str. 226). [[Ledenjak|Glacijacija]] na srednjim geografskim širinama vjerojatno započela prije završetka epohe. == Pliocenska paleogeogragija == Kontinenti su se nastavili [[tektonske ploče|micati]] prema svojim današnjim pozicijama, pa se vjeruje da su period započeli udaljeni 250km od svojih današnjnih lokacija da bi ga završili 70 km od današnjih lokacija. Južna Amerika se spojila sa Sjevernom Amerikom preko [[Panamska prevlaka|Panamske prevlake]] za vrijeme pliocene, tako dovevši do gotovo potpunog istrebljenja specifične [[tobolčar]]ske faune Južne Amerike. Stvaranje prevlake imalo je važan efekt na globalnu temperaturu, jer su tople ekvatorijalne struje bile presječene te tako započeo ciklus hlađenja izoliranog [[Atlantik]]a preko hladnih arktičkih i antarktičkih vođa. Sudar Afrike s Evropom je stvorio [[Sredozemno more]], odsjekavši ostatke [[Ocean Tethys|Oceana Tethys]]. Smanjena razina mora je stvorela kopneni most između [[Aljaska|Aljaske]] i Azije. Pliocenske morske stijene su prilično dobro izložene u Mediteranu, Indiji i Kini. Drugdje su izložene uglavnom na obalama mora. == Pliocenska flora == Promjena prema hladnijoj, sušoj i sezonskoj klimi je imala značajan efekt na pliocensku vegetaciju, smanjujući prisustvo tropskih vrsta širom svijeta. [[Bjelogorica|Bjelogorične]] šume su cvale, [[crnogorica|crnogorične]] šume i [[tundra]] su pokrivale veliki dio sjevera, a [[trava]] se proširila na sve kontinente (osim Antarktike). Tropske šume su bile ograničene na mali pojas oko ekvatora, a uz suhe [[savane]], [[pustinje]] su se pojavile u Aziji i Africi. == Pliocenska fauna == [[Datoteka:SpondylusArticulated.jpg|thumb|200px|''Spondylus'']] I morske i kontinentalne faune su bile u suštini moderne, iako su kontinentalne faune bile vidljivo primitivnije nego danas. Prvi prepoznatljivi [[hominin]]i, [[australopitecini]], su se pojavili u pliocenu. Sudari kopneni masa su doveli do velikih migracija i miješanja prethodno izoliranih vrsta. [[Biljožder]]i su postali veći, isto kao i specijalizirani grabežljivci. === Sisavci === U Sjevernoj Americi su se [[glodavci]], veliki [[mastodont]]i i [[gomphothere|gomfoteriji]] te oposumi nastavili razvijati, dok su kopitari ([[ungulate]]s) počeli nestajati, što uključuje populacije [[deva]], [[jelen]]a i [[konj]]a. [[Nosorog|Nosorozi]], [[tapiri]] i [[chalicothere|kalikoterijisu]] izumrli. [[Mesožderi]] iz proodice [[lasica]] su se razgranali, a [[psi]]i trkajući [[medvjedi]] su prosperilirali. Kopneni [[Ljenjivac|ljenjivci]], veliki [[gliptodonti]] i [[pasanac|pasanci]] su došli na sjever sa stvaranjem [[Panamska prevlaka|Panamske prevlake]]. U [[Eurazija|Euraziji]] su se [[glodavci]] dobro razvijali, dok je smanjena distribucija [[primati|primata]]. [[Slon]]ovi, [[gomfoteriji]] i [[stegodon]]ti su bili prilično uspješni u Aziji, a [[Hyrax|damani]] su migrirali na sjever iz Afrike. Razgranatost [[konj]]a se smanjila, dok su se [[tapir]]i i nosorozi dobro razvijali. [[Govedo|goveda]] i [[antilopa|antilope]] su bile uspješne, kao i neke vrste [[deva]] koje su bile migrirale u Aziju iz Sjeverne Amerike. [[Hijena|Hijene]] i rane [[Sabljozuba mačka|sabljozube mačke]] su se pojavile, pridruživši se drugim grabežljivcima kao što su psi, medvjedi i lasice. {| border=0 cellspacing=2 cellpadding=0 width=350 align="right" style="font-size:smaller;" |+ style="font-size:larger;"| '''[[Evolucija čovjeka]] za vrijeme pliocena''' |- | <timeline> ImageSize = width:350 height:230 PlotArea = left:20 right:20 bottom:20 top:0 AlignBars = justify Colors = id:color1 value:rgb(1,1,0.7) # light yellow id:color2 value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue id:color3 value:rgb(0.7,1,0.7) # light green id:color4 value:rgb(1,0.9216,0.3843) # 255/235/98 id:events value:rgb(1,0.3,1) # light purple Period = from:1806000 till:5332000 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:1000000 start:2000000 ScaleMinor = unit:year increment:250000 start:2000000 BarData = bar:Events bar:bar0 bar:bar1 bar:bar2 bar:bar3 bar:bar4 bar:bar5 bar:bar6 bar:bar7 bar:bar8 bar:bar9 bar:bar10 bar:bar11 bar:bar12 bar:bar13 bar:bar14 bar:bar15 bar:bar16 bar:bar17 bar:bar18 bar:bar19 PlotData= width:15 mark:(line,red) textcolor:black bar:Events color:events align:right shift:(-5,10) at:5000000 text:"Razdvajanje čovjeka i majmuna~pomoću molekularnog sata, oko 5 Ma" width:7 mark:none color:events align:right shift:(-5,-4) bar:bar3 from:5200000 till:end at:5200000 text:Ar. kadabba bar:bar5 from:4200000 till:end at:4200000 text:Ar. ramidus align:left shift:(5,-4) bar:bar7 from:3900000 till:4400000 at:4400000 text:[[Australopithecus anamensis|A. anamensis]] bar:bar9 from:3000000 till:3900000 at:3900000 text:[[Australopithecus afarensis|A. afarensis]] bar:bar11 from:3000000 till:3500000 at:3500000 text:[[Australopithecus bahrelghazali|A. bahrelghazali]] bar:bar13 from:2400000 till:3300000 at:3300000 text:[[Australopithecus africanus|A. africanus]] bar:bar15 from:2000000 till:3000000 at:3000000 text:[[Australopithecus garhi|A. garhi]] bar:bar17 from:start till:2500000 at:2500000 text:[[Homo habilis|H. habilis]] bar:bar19 from:start till:1900000 at:1900000 text:[[Homo erectus|H. erectus]] bar:bar7 from:2500000 till:2700000 at:2700000 text:[[Paranthropus aethiopicus|P. aethiopicus]] bar:bar5 from:start till:2600000 at:2600000 text:[[Paranthropus boisei|P. boisei]] bar:bar3 from:start till:2000000 at:2000000 text:[[Paranthropus robustus|P. robustus]] mark:none bar:bar1 at:start text:[[Paranthropus|Genus Paranthropus]] bar:bar5 from:1806000 till:2735000 width:45 color:color1 bar:bar5 from:1856000 till:2665000 width:35 color:white bar:bar1 at:end align:right shift:(-5,-4) text:[[Ardipithecus|Genus Ardipithecus]] bar:bar4 from:4165000 till:5332000 width:29 color:color4 bar:bar4 from:4235000 till:5282000 width:19 color:white bar:bar17 at:end align:right shift:(-5,-6) text:[[Australopithecus|Genus Australopithecus]] bar:bar11 from:1965000 till:4435000 width:71 color:color2 bar:bar11 from:2035000 till:4365000 width:61 color:white bar:bar19 at:2535000 shift:(10,-10) text:[[Homo (genus)|Genus Homo]] bar:bar18 from:1806000 till:2535000 width:29 color:color3 bar:bar18 from:1856000 till:2465000 width:19 color:white TextData = pos:(59,14) text:"Godina" </timeline> |} Afrikom su dominirali kopitari, a [[primati]] su nastavili sa svojom evolucijom, s [[australopithecini]]ma (jednim od prvih [[hominid]]a) koji su se pojavili u kasnom pliocenu. [[Glodavci]] su bili uspješni, a povećale su se populacije slonova. Krave i antilope su se nastavile granati te zauzimati položaj [[svinja]] mešđu vrstama. Pojavile su se i rane [[žirafa|žirafe]], a deve su se doselile iz Sjeverne Amerike preko Azije. Pojavili su se konji i moderni nosorozi. Medvjedi, psi i lasice (iz Sjeverne Amerike) su se pridružili mačkama, hijenama i [[civetka]]ma kao afrički grabežljivci, tjerajući hijene da se adaptiraju u ulogu specijaliziranih lešinara. U Južnu Ameriku su se vrste iz Sjeverne Amerike prvi put doselile nakon [[Kreda (period)|krede]], sa sjevernoameričkim glodavcima i primatima koji su se miješali s južnim oblicima. [[Litoptern]]i i [[Notoungulata|notoungulati]], južnoamerički domoroci, dobro su se razvijali. Mali lasičasti grabežljivci - [[kune]] i [[coati]] su migrirali sa sjevera. Pasući [[gliptodont]]i, orijaški [[kopneni ljenjivac|kopneni ljenjivcii]] manji [[pasanac|pasanci]] su dobro napredovali. [[Tobolčar]]i su nastavili biti dominantnim [[Australija|australskim]] sisavcima, s biljožderima kao [[vombat]]i i [[kengur]]i, te velikim [[diprotodont]]ima. Tobolčari-grabežljivci su nastavili loviti u pliocenu, uključujući [[dasyurid]]e, psolike [[thylacine]] i mačkolike ''[[Thylacoleo]]''. Stigli su prvi glodavci, dok su [[šišmiši]] dobro napredovali, isto kao i oceanski [[kit]]ovi. Moderni [[čudnovati kljunaš]], iz reda [[kljunaš]]a se također pojavio. == Pliocenski oceani == Oceani su nastavili biti relativno topli tokom pliocena, iako su se nastavili hladiti. [[Ledeno more|Arktička ledena kapa]] se formirala te počela sušiti klimu i jačati hladne plitke struje u Sjevernom Atlantiku. Duboke hladne struje su tekle iz Antarktika. Stvaranje [[Panamska prevlaka|Panamske prevlake]] prije 3,5 miliona godina je prekinulo posljednje ostatke nekadašnje cirkum-ekvatorskse struje koja je tekla od [[Kreda (period)|krede]] do ranog [[kenozoik]]a. To je vjerojatno doprinijelo globalnom hlađenju oecanu. Pliocenski oceani su imali dosta [[Morska krava|morskih krava]], [[tuljan]]a i [[morski lav|morskih lavova]]. == Supernove == Godine 2002. astronomi su otkrili da su prije otprilike 2 miliona godina, pred kraj pliocenske epohe, grupa sjajnih [[Zvjezdana klasifikacija|O i B zvijezda]] zvanih [[Scorpius-Centaurus OB asocijacija|Scorpius-Centaurus]] [[OB asocijacija]] prošli oko 150 svjetlosnih godina blizu Zemlje te da se jedna ili više [[supernova]] vjerojatno dogodila u toj grupi u to vrijeme. Tako velika eksplozija mogla je oštetiti Zemljin ozonski omotač i izazvati izumiranje dijela oceanskog života (treba uzeti u obzir da bi supernova te veličine u to vrijeme mogla izazvati [[apsolutna magnituda|apsolutnu magnitudu]] kao i cijela galaksija od 200 milijardi zvijezda). ''(Comins, Kaufmann str. 359)'' == Literatura == * Van Andel, Tjeerd H., ''New Views on an Old Planet: a History of Global Change'' (2nd edition, 1994) * {{Cite book | first=Niel F. | last=Comins | coauthors=William J. Kaufmann III | year=2005 | title=Discovering the Universe | edition=7th edition | publisher=Susan Finnemore Brennan | location=New York, NY | id=0-7167-7584-0|ref=harv}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Pliocene}} * [https://web.archive.org/web/20011116221355/http://www.bbc.co.uk/beasts/changing/pliocene/index.shtml BBC Changing Worlds: Pliocene] * [http://www.palaeos.com/Cenozoic/Pliocene/Pliocene.htm Palaeos Pliocene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041207033036/http://www.palaeos.com/Cenozoic/Pliocene/Pliocene.htm |date=2004-12-07 }} * [http://www.pbs.org/wgbh/evolution/change/deeptime/pliocene.html PBS Change: Deep Time: Pliocene] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/pli.html UCMP Berkeley Pliocene Epoch Page] * [http://www.giss.nasa.gov/research/features/pliocene/ Mid-Pliocene Global Warming: NASA/GISS Climate Modeling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050623075602/http://www.giss.nasa.gov/research/features/pliocene/ |date=2005-06-23 }} {{Neogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Neogen]] 6xvl204j6safbwnlz97raxpprkcfc8r 42713523 42713454 2026-10-25T03:08:31Z Edgar Allan Poe 29250 dodana kategorija [[:Kategorija:Pliocen|Pliocen]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713523 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Pliocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] ('''''pleiocen''''' u nekim starijim tekstovima) je period [[geološka kronologija|geološke kronologije]] od prije 5,3 miliona do prije 1,8 miliona godina. Pliocen je druga epoha [[neogen]]skog perioda [[Kenozoik|kenozojske ere]]. Pliocen slijedi [[miocen]]sku epohu i prethodi [[pleistocen]]skoj epohi. Pliocene je naziv dao [[Sir Charles Lyell]]. Ime dolazi od [[Grčki jezik|grčkih]] riječi ''pleion'' ("više") i ''ceno'' ("nov") i grubo se može prevesti kao "nastavak nedavnog" te se odnosi na faunu modernih morskih [[mekušci|mekušaca]]. Kao i kod drugih geoloških perioda, [[Stratum|geološke strate]] koje definiraju početak i kraj su relativno dobro identificirane, ali točni datumi početka i kraja epohe nisu sigurni. Međe koje definiraju početak pliocena nisu lako određene jednim velikim globalnim događajem nego nizom regionalnih međa između toplijeg miocena i relativnog hladnijeg pliocena. Gornju među je nekoć trebao označavati početak pleistocenske glacijacije, ali se danas smatra da je ona određena prekasno. Većina geologa smatra korisnijim širu podjelu na [[paleogen]] i [[neogen]]. Astronomi sumnjaju kako je velika [[supernova]] eksplodirala u blizini Zemlje te izazvala veliki poremećaj u [[ozonski omotač|ozonskom omotaču]] te izumiranje nekih oblika oceanskog života. == Pliocenske podpodjele == Pliocenski [[faunalna faza|faunalni stadiji]] od najmlađeg prema najstarijem su: {| | [[Gelasij]] | (2,588 – 1,806 [[Megaanum|MYA]]) |- | [[Piacenzij]] | (3,600 – 2,588 MYA) |- | [[Zanclej]] | (5,332 – 3,600 MYA) |} == Pliocenska klima == Klima je postala hladnija, suša i određena godišnjim dobima, slično modernoj klimi. [[Antarktika]] je postala pokrivena ledom i trajnom glacijacijom na početku pliocena. Stvaranje arktičke polarne kape prije 3 miliona godina je označeno naglom promjenom razine izotopa kisika i ledom oblikovanog kamenja na dnu Sjevernog Atlantika i Sjevernog Pacifika (Van Andel 1994, str. 226). [[Ledenjak|Glacijacija]] na srednjim geografskim širinama vjerojatno započela prije završetka epohe. == Pliocenska paleogeogragija == Kontinenti su se nastavili [[tektonske ploče|micati]] prema svojim današnjim pozicijama, pa se vjeruje da su period započeli udaljeni 250km od svojih današnjnih lokacija da bi ga završili 70 km od današnjih lokacija. Južna Amerika se spojila sa Sjevernom Amerikom preko [[Panamska prevlaka|Panamske prevlake]] za vrijeme pliocene, tako dovevši do gotovo potpunog istrebljenja specifične [[tobolčar]]ske faune Južne Amerike. Stvaranje prevlake imalo je važan efekt na globalnu temperaturu, jer su tople ekvatorijalne struje bile presječene te tako započeo ciklus hlađenja izoliranog [[Atlantik]]a preko hladnih arktičkih i antarktičkih vođa. Sudar Afrike s Evropom je stvorio [[Sredozemno more]], odsjekavši ostatke [[Ocean Tethys|Oceana Tethys]]. Smanjena razina mora je stvorela kopneni most između [[Aljaska|Aljaske]] i Azije. Pliocenske morske stijene su prilično dobro izložene u Mediteranu, Indiji i Kini. Drugdje su izložene uglavnom na obalama mora. == Pliocenska flora == Promjena prema hladnijoj, sušoj i sezonskoj klimi je imala značajan efekt na pliocensku vegetaciju, smanjujući prisustvo tropskih vrsta širom svijeta. [[Bjelogorica|Bjelogorične]] šume su cvale, [[crnogorica|crnogorične]] šume i [[tundra]] su pokrivale veliki dio sjevera, a [[trava]] se proširila na sve kontinente (osim Antarktike). Tropske šume su bile ograničene na mali pojas oko ekvatora, a uz suhe [[savane]], [[pustinje]] su se pojavile u Aziji i Africi. == Pliocenska fauna == [[Datoteka:SpondylusArticulated.jpg|thumb|200px|''Spondylus'']] I morske i kontinentalne faune su bile u suštini moderne, iako su kontinentalne faune bile vidljivo primitivnije nego danas. Prvi prepoznatljivi [[hominin]]i, [[australopitecini]], su se pojavili u pliocenu. Sudari kopneni masa su doveli do velikih migracija i miješanja prethodno izoliranih vrsta. [[Biljožder]]i su postali veći, isto kao i specijalizirani grabežljivci. === Sisavci === U Sjevernoj Americi su se [[glodavci]], veliki [[mastodont]]i i [[gomphothere|gomfoteriji]] te oposumi nastavili razvijati, dok su kopitari ([[ungulate]]s) počeli nestajati, što uključuje populacije [[deva]], [[jelen]]a i [[konj]]a. [[Nosorog|Nosorozi]], [[tapiri]] i [[chalicothere|kalikoterijisu]] izumrli. [[Mesožderi]] iz proodice [[lasica]] su se razgranali, a [[psi]]i trkajući [[medvjedi]] su prosperilirali. Kopneni [[Ljenjivac|ljenjivci]], veliki [[gliptodonti]] i [[pasanac|pasanci]] su došli na sjever sa stvaranjem [[Panamska prevlaka|Panamske prevlake]]. U [[Eurazija|Euraziji]] su se [[glodavci]] dobro razvijali, dok je smanjena distribucija [[primati|primata]]. [[Slon]]ovi, [[gomfoteriji]] i [[stegodon]]ti su bili prilično uspješni u Aziji, a [[Hyrax|damani]] su migrirali na sjever iz Afrike. Razgranatost [[konj]]a se smanjila, dok su se [[tapir]]i i nosorozi dobro razvijali. [[Govedo|goveda]] i [[antilopa|antilope]] su bile uspješne, kao i neke vrste [[deva]] koje su bile migrirale u Aziju iz Sjeverne Amerike. [[Hijena|Hijene]] i rane [[Sabljozuba mačka|sabljozube mačke]] su se pojavile, pridruživši se drugim grabežljivcima kao što su psi, medvjedi i lasice. {| border=0 cellspacing=2 cellpadding=0 width=350 align="right" style="font-size:smaller;" |+ style="font-size:larger;"| '''[[Evolucija čovjeka]] za vrijeme pliocena''' |- | <timeline> ImageSize = width:350 height:230 PlotArea = left:20 right:20 bottom:20 top:0 AlignBars = justify Colors = id:color1 value:rgb(1,1,0.7) # light yellow id:color2 value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue id:color3 value:rgb(0.7,1,0.7) # light green id:color4 value:rgb(1,0.9216,0.3843) # 255/235/98 id:events value:rgb(1,0.3,1) # light purple Period = from:1806000 till:5332000 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:1000000 start:2000000 ScaleMinor = unit:year increment:250000 start:2000000 BarData = bar:Events bar:bar0 bar:bar1 bar:bar2 bar:bar3 bar:bar4 bar:bar5 bar:bar6 bar:bar7 bar:bar8 bar:bar9 bar:bar10 bar:bar11 bar:bar12 bar:bar13 bar:bar14 bar:bar15 bar:bar16 bar:bar17 bar:bar18 bar:bar19 PlotData= width:15 mark:(line,red) textcolor:black bar:Events color:events align:right shift:(-5,10) at:5000000 text:"Razdvajanje čovjeka i majmuna~pomoću molekularnog sata, oko 5 Ma" width:7 mark:none color:events align:right shift:(-5,-4) bar:bar3 from:5200000 till:end at:5200000 text:Ar. kadabba bar:bar5 from:4200000 till:end at:4200000 text:Ar. ramidus align:left shift:(5,-4) bar:bar7 from:3900000 till:4400000 at:4400000 text:[[Australopithecus anamensis|A. anamensis]] bar:bar9 from:3000000 till:3900000 at:3900000 text:[[Australopithecus afarensis|A. afarensis]] bar:bar11 from:3000000 till:3500000 at:3500000 text:[[Australopithecus bahrelghazali|A. bahrelghazali]] bar:bar13 from:2400000 till:3300000 at:3300000 text:[[Australopithecus africanus|A. africanus]] bar:bar15 from:2000000 till:3000000 at:3000000 text:[[Australopithecus garhi|A. garhi]] bar:bar17 from:start till:2500000 at:2500000 text:[[Homo habilis|H. habilis]] bar:bar19 from:start till:1900000 at:1900000 text:[[Homo erectus|H. erectus]] bar:bar7 from:2500000 till:2700000 at:2700000 text:[[Paranthropus aethiopicus|P. aethiopicus]] bar:bar5 from:start till:2600000 at:2600000 text:[[Paranthropus boisei|P. boisei]] bar:bar3 from:start till:2000000 at:2000000 text:[[Paranthropus robustus|P. robustus]] mark:none bar:bar1 at:start text:[[Paranthropus|Genus Paranthropus]] bar:bar5 from:1806000 till:2735000 width:45 color:color1 bar:bar5 from:1856000 till:2665000 width:35 color:white bar:bar1 at:end align:right shift:(-5,-4) text:[[Ardipithecus|Genus Ardipithecus]] bar:bar4 from:4165000 till:5332000 width:29 color:color4 bar:bar4 from:4235000 till:5282000 width:19 color:white bar:bar17 at:end align:right shift:(-5,-6) text:[[Australopithecus|Genus Australopithecus]] bar:bar11 from:1965000 till:4435000 width:71 color:color2 bar:bar11 from:2035000 till:4365000 width:61 color:white bar:bar19 at:2535000 shift:(10,-10) text:[[Homo (genus)|Genus Homo]] bar:bar18 from:1806000 till:2535000 width:29 color:color3 bar:bar18 from:1856000 till:2465000 width:19 color:white TextData = pos:(59,14) text:"Godina" </timeline> |} Afrikom su dominirali kopitari, a [[primati]] su nastavili sa svojom evolucijom, s [[australopithecini]]ma (jednim od prvih [[hominid]]a) koji su se pojavili u kasnom pliocenu. [[Glodavci]] su bili uspješni, a povećale su se populacije slonova. Krave i antilope su se nastavile granati te zauzimati položaj [[svinja]] mešđu vrstama. Pojavile su se i rane [[žirafa|žirafe]], a deve su se doselile iz Sjeverne Amerike preko Azije. Pojavili su se konji i moderni nosorozi. Medvjedi, psi i lasice (iz Sjeverne Amerike) su se pridružili mačkama, hijenama i [[civetka]]ma kao afrički grabežljivci, tjerajući hijene da se adaptiraju u ulogu specijaliziranih lešinara. U Južnu Ameriku su se vrste iz Sjeverne Amerike prvi put doselile nakon [[Kreda (period)|krede]], sa sjevernoameričkim glodavcima i primatima koji su se miješali s južnim oblicima. [[Litoptern]]i i [[Notoungulata|notoungulati]], južnoamerički domoroci, dobro su se razvijali. Mali lasičasti grabežljivci - [[kune]] i [[coati]] su migrirali sa sjevera. Pasući [[gliptodont]]i, orijaški [[kopneni ljenjivac|kopneni ljenjivcii]] manji [[pasanac|pasanci]] su dobro napredovali. [[Tobolčar]]i su nastavili biti dominantnim [[Australija|australskim]] sisavcima, s biljožderima kao [[vombat]]i i [[kengur]]i, te velikim [[diprotodont]]ima. Tobolčari-grabežljivci su nastavili loviti u pliocenu, uključujući [[dasyurid]]e, psolike [[thylacine]] i mačkolike ''[[Thylacoleo]]''. Stigli su prvi glodavci, dok su [[šišmiši]] dobro napredovali, isto kao i oceanski [[kit]]ovi. Moderni [[čudnovati kljunaš]], iz reda [[kljunaš]]a se također pojavio. == Pliocenski oceani == Oceani su nastavili biti relativno topli tokom pliocena, iako su se nastavili hladiti. [[Ledeno more|Arktička ledena kapa]] se formirala te počela sušiti klimu i jačati hladne plitke struje u Sjevernom Atlantiku. Duboke hladne struje su tekle iz Antarktika. Stvaranje [[Panamska prevlaka|Panamske prevlake]] prije 3,5 miliona godina je prekinulo posljednje ostatke nekadašnje cirkum-ekvatorskse struje koja je tekla od [[Kreda (period)|krede]] do ranog [[kenozoik]]a. To je vjerojatno doprinijelo globalnom hlađenju oecanu. Pliocenski oceani su imali dosta [[Morska krava|morskih krava]], [[tuljan]]a i [[morski lav|morskih lavova]]. == Supernove == Godine 2002. astronomi su otkrili da su prije otprilike 2 miliona godina, pred kraj pliocenske epohe, grupa sjajnih [[Zvjezdana klasifikacija|O i B zvijezda]] zvanih [[Scorpius-Centaurus OB asocijacija|Scorpius-Centaurus]] [[OB asocijacija]] prošli oko 150 svjetlosnih godina blizu Zemlje te da se jedna ili više [[supernova]] vjerojatno dogodila u toj grupi u to vrijeme. Tako velika eksplozija mogla je oštetiti Zemljin ozonski omotač i izazvati izumiranje dijela oceanskog života (treba uzeti u obzir da bi supernova te veličine u to vrijeme mogla izazvati [[apsolutna magnituda|apsolutnu magnitudu]] kao i cijela galaksija od 200 milijardi zvijezda). ''(Comins, Kaufmann str. 359)'' == Literatura == * Van Andel, Tjeerd H., ''New Views on an Old Planet: a History of Global Change'' (2nd edition, 1994) * {{Cite book | first=Niel F. | last=Comins | coauthors=William J. Kaufmann III | year=2005 | title=Discovering the Universe | edition=7th edition | publisher=Susan Finnemore Brennan | location=New York, NY | id=0-7167-7584-0|ref=harv}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Pliocene}} * [https://web.archive.org/web/20011116221355/http://www.bbc.co.uk/beasts/changing/pliocene/index.shtml BBC Changing Worlds: Pliocene] * [http://www.palaeos.com/Cenozoic/Pliocene/Pliocene.htm Palaeos Pliocene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041207033036/http://www.palaeos.com/Cenozoic/Pliocene/Pliocene.htm |date=2004-12-07 }} * [http://www.pbs.org/wgbh/evolution/change/deeptime/pliocene.html PBS Change: Deep Time: Pliocene] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/pli.html UCMP Berkeley Pliocene Epoch Page] * [http://www.giss.nasa.gov/research/features/pliocene/ Mid-Pliocene Global Warming: NASA/GISS Climate Modeling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050623075602/http://www.giss.nasa.gov/research/features/pliocene/ |date=2005-06-23 }} {{Neogene Footer}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Neogen]] [[Kategorija:Pliocen| ]] 807pdeivj1kf6g8yz28xvmv489phwv8 0 9078 42713525 17111498 2026-10-25T03:09:31Z Edgar Allan Poe 29250 42713525 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], '''Zanclej''' (isto tako poznat kao '''Tabianij''' ili '''Dacij''') je [[faunalna faza|stadij]] [[pliocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 5,332 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do 3,6 ± 0,005 Ma (miliona godina). Prethodio mu je [[messinij]]ski stadij [[miocen]]ske epohe, a slijdio [[piacenzij]]ski stadij pliocenske epohe. Započinje [[Zanklijska poplava|zanklijskom poplavom]] kojom se [[Atlantski ocean]] izlio u [[Sredozemno more]] preko [[Gibraltar]]a. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Zanclean.html GeoWhen Database - Zanclean] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Neogen]] jgp610g8wt2fn7t4slnm299gbwcdnov 42713526 42713525 2026-10-25T03:09:38Z Edgar Allan Poe 29250 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Neogen|Neogen]]; dodana kategorija [[:Kategorija:Pliocen|Pliocen]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713526 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} U [[geološka kronologija|geološkoj kronologiji]], '''Zanclej''' (isto tako poznat kao '''Tabianij''' ili '''Dacij''') je [[faunalna faza|stadij]] [[pliocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 5,332 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do 3,6 ± 0,005 Ma (miliona godina). Prethodio mu je [[messinij]]ski stadij [[miocen]]ske epohe, a slijdio [[piacenzij]]ski stadij pliocenske epohe. Započinje [[Zanklijska poplava|zanklijskom poplavom]] kojom se [[Atlantski ocean]] izlio u [[Sredozemno more]] preko [[Gibraltar]]a. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Zanclean.html GeoWhen Database - Zanclean] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Pliocen]] 1l5qzlpyofyl2b3tby5a4fxr960ynkj 0 9079 42713528 1462341 2026-10-25T03:10:36Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Pjačentin]] na [[Pjačentinij]] 1462341 wikitext text/x-wiki '''Piacenzij''' (isto tako poznat kao '''Astij''', '''Redonij''' ili '''Romanij''') je [[faunalna faza|stadij]] [[pliocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 3,6 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do prije 2,588 ± 0,005 Ma (miliona godina). {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Piacenzian.html GeoWhen Database - Piacenzian] {{Neogene Footer}} [[Kategorija:Neogen]] 9wr9piu5gm2i7qfpd8vnjorptw3ftbx 42713536 42713528 2026-10-25T03:11:01Z Edgar Allan Poe 29250 42713536 wikitext text/x-wiki {{izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Piacenzij''' (isto tako poznat kao '''Astij''', '''Redonij''' ili '''Romanij''') je [[faunalna faza|stadij]] [[pliocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 3,6 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do prije 2,588 ± 0,005 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Piacenzian.html GeoWhen Database - Piacenzian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Neogen]] 4tlp2c6lbmma88r9xnper3f8h5ze5mj 42713538 42713536 2026-10-25T03:11:09Z Edgar Allan Poe 29250 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Neogen|Neogen]]; dodana kategorija [[:Kategorija:Pliocen|Pliocen]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713538 wikitext text/x-wiki {{izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Piacenzij''' (isto tako poznat kao '''Astij''', '''Redonij''' ili '''Romanij''') je [[faunalna faza|stadij]] [[pliocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 3,6 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] do prije 2,588 ± 0,005 Ma (miliona godina). == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Piacenzian.html GeoWhen Database - Piacenzian] {{Neogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Pliocen]] ap9mkzt7iadw2ic7jnzr9c60yne6z20 0 9353 42713438 1051493 2026-10-24T16:42:56Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Lutecij (period)]] 42713438 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lutecij (period)]] kvxqvm2umi6aje0pv4ywraeng0vz70t 0 12932 42713379 42706147 2026-10-24T16:08:58Z Alekol 2231 /* Smrti */ 42713379 wikitext text/x-wiki {{godina nav}} {{godina u drugim kalendarima|1988}} __NOTOC__ Godina '''1988''' ('''[[Rimski brojevi|MCMLXXXVIII]]''') bila je [[prijestupna godina koja počinje u petak]] (link pokazuje kalendar). <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1988''': <br /> [[1988#Januar/Siječanj|<1>]] • [[1988#Februar/Veljača|<2>]] • [[1988#Mart/Ožujak|<3>]] • [[1988#April/Travanj|<4>]] • [[1988#Maj/Svibanj|<5>]] • [[1988#Jun/Juni/Lipanj|<6>]] <br /> [[1988#Jul/Juli/Srpanj|<7>]] • [[1988#Avgust/August/Kolovoz|<8>]] • [[1988#Septembar/Rujan|<9>]] • [[1988#Oktobar/Listopad|<10>]] • [[1988#Novembar/Studeni|<11>]] • [[1988#Decembar/Prosinac|<12>]] <br /> [[1988#Rođenja|Rođenja]] • [[1988#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - SFRJ je nestalna članica [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija|Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] 1988-89. * [[2. 1.]] - Potpisan Sporazum o slobodnoj trgovini između Kanade i SAD, na snazi od sledeće godine (Meksiko se pridružuje 1994, → [[NAFTA]]) * 4. 1. - Dio konstrukcije mosta na Poljičkoj ulici u Splitu se odvojio od potpornih stupova i srušio nekoliko centimetara ispred autobusa koji je stajao na stanici usmrtivši troje prolaznika.<ref>https://www.slobodnadalmacija.hr/novosti/hrvatska/clanak/id/190161/krivac-za-smrt-troje-mladih-splicana-i-dalje-mirno-seta-gradom</ref> * [[3. 1.]] - [[Slobodan Milošević]] lakše povređen u saobraćajnoj nezgodi kod Šimanovaca. * [[6. 1.]] - [[Srećko Badurina]] posvećen u Rimu za [[Šibenska biskupija|šibenskog biskupa]] (do 1996). * [[7. 1.]] - Predsedništvo [[SR Srbija|SR Srbije]] pokrenulo inicijativu za promenu ustava Srbije. * 7 - [[8. 1.]] - [[Afgansko-sovjetski rat]] - [[Bitka za brdo 3234]], sovjetski padobranci se odbranili od mnogobrojnijih mudžahedina u provinciji [[Paktijska pokrajina|Paktija]]. * [[8. 1.]] - Završena i treća jedinica [[nuklearna elektrana Palo Verde|nuklearke Palo Verde]] u Arizoni - sa 32.340 GWh neto proizvodnje (2017), najveća elektrana u SAD. * [[9. 1.]] - Jak zemljotres kod [[Tirana|Tirane]], osetio se u delovima Jugoslavije. * [[10. 1.]] - Okončana je [[operacija Magistral]], [[Opsada Kosta|Opkoljeni Host]] je deblokiran ali kada se vojska povukla krajem meseca, mudžahedini su nastavili opsadu. * [[11. 1.]] - [[Prva Intifada]]: štrajk palestinskih trgovaca u gradovima, barikade u selima, značajna izraelska represija. * [[13. 1.]] - Umro predsednik Republike Kine/[[Tajvan]]a [[Chiang Ching-kuo]], nasleđuje potpredsednik [[Lee Teng-hui]] (do 2000). * januar - Nakon 16 meseci lutanja, teretni brod ''Khian Sea'' izručio 4.000 tona toksičnog otpada na [[Haiti]]. * januar - U SSSR se feljtonski objavljuje roman "[[Doktor Živago]]". * januar - [[Radio Slobodna Evropa]] feljtonizira knjigu "Crveni horizonti" prebega iz ''[[Securitate]]e'' gen. [[Ion Mihai Pacepa|Iona Mihaia Pacepe]]: rumunske ulice su navodno puste tokom emisija, a direktor programa [[Vlad Georgescu]] umire od raka kasnije tokom godine, navodno ozračen od tajne službe<ref>Ion Mihai Pacepa. [https://www.nationalreview.com/2006/11/kremlins-killing-ways-ion-mihai-pacepa/ The Kremlin’s Killing Ways]. nationalreview.com November 28, 2006</ref>. * [[16. 1.]] - Prva [[slaninijada]] u [[Kačarevo|Kačarevu]]. * 16. 1. - U [[Narodna Republika Bugarska|Bugarskoj]] osnovano Nezavisno društvo za zaštitu prava čoveka. * 16. 1. - ''[[Carapintadas]]'': nova pobuna potpukovnika Alda Rica koji se protivi suđenjima za [[Prljavi rat]] u Argentini (još jedna slična u decembru). * [[17. 1.]] - Ponovljeni izbori na [[Haiti]]ju, [[Leslie Manigat]] izabran uz odziv manji od 10%. * [[27. 1.]] - Australija uvela prve [[plastične novčanice]] povodom 200-godišnjice naseljavanja. * [[29. 1.]] - SFRJ i Italija potpisale memorandum o razumevanju, trogodišnji program saradnje i razvoja po kome će Italija dati 417 miliona dolara pomoći i kredita<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/01/29/Italy-to-give-Yugoslavia-economic-aid/2025570430800/ Italy to give Yugoslavia economic aid]. upi.com Archives Jan. 29, 1988</ref>. * 30 - 31. 1. - [[Mateja Svet]] pobedila u veleslalomu i slalomu na Kranjskoj gori. * [[31. 1.]] - Nedeljnik "Špigel" objavljuje tekst telegrama koji bi doveo u vezu austrijskog predsednika [[Kurt Waldheim|Kurta Waldheima]] sa ratnim zločinima u Jugoslaviji, ali komisija istoričara koja se bavi njegovim slučajem ne može naći original telegrama. * 31. 1. - U Jugoslaviji zabeležen 21 slučaj AIDS<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/02/12/The-number-of-AIDS-cases-reported-to-the-World/4849571640400/ The number of AIDS cases reported to the World...]. upi.com Archives Feb. 12, 1988</ref>, u aprilu se pominje 34, u septembru 40. === Februar/Veljača === * [[4. 2.]] - [[Nikolaj Buharin]] rehabilitovan, kasnije tokom godine posmrtno vraćen u Akademiju nauka i partiju, tokom godine rehabilitovani još neki stari boljševici. * [[5. 2.]] - Sud na Floridi optužio vojnog diktatora Paname [[Manuel Noriega|Manuela Noriegu]] za trgovinu drogom, SAD sledećeg meseca uvode sankcije (→ [[Invazija SAD na Panamu]] 1989/90). * [[9. 2.]] - Velike poplave i klizišta u državi [[Rio de Janeiro (država)|Rio de Janeiro]], 300 mrtvih. * [[10. 2.]] - Jugoslovenska komisija istoričara i eksperata izjavljuje da je telegram koji povezuje Valdhajma sa ratnim zločinima falsifikat<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/02/10/Yugoslav-panel-says-Waldheim-document-forged/8738571467600/ Yugoslav panel says Waldheim document forged]. upi.com Archives Feb. 10, 1988</ref><ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/02/26/Missing-cable-linked-to-evidence-against-Waldheim/8978572850000/ Missing cable linked to evidence against Waldheim]. upi.com Archives Feb. 26, 1988</ref>. * [[12. 2.]] - Incident u Crnom moru: sovjetska fregata ''Bezzavetni'' namerno udarila u američku krstaricu ''USS Yorktown'' koji je tvrdila pravo nevinog prolaza kroz sovjetske vode. * [[12. 2.]] i [[19. 2.]] - Brojevi 8 i 9 "[[Mladina (časopis)|Mladine]]": uvodnik "Mamula Go Home" kritikuje prodaju oružja gladnoj Etiopiji, a sledeći broj izveštava o navodnoj upotrebi regruta za gradnju vile [[Branko Mamula|Branka Mamule]], saveznog sekretara narodne odbrane, u Opatiji. * [[13.2.|13]] - [[28. 2.]] - [[Zimska Olimpijada 1988|Zimska olimpijada u Kalgariju]], medalje za [[Jugoslavija na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|Jugoslaviju]]: [[Mateja Svet]] srebrna ([[alpsko skijanje]]), Muški tim u skijaškim skokovima - srebrna, [[Matjaž Debelak]] bronzana (pojedinačno [[skijaški skokovi]]). * [[14. 2.]] - Požar u [[Biblioteka Ruske akademije nauka|Biblioteci Akademije nauka SSSR]] u Lenjingradu, uništeno između 300 i 400 hiljada knjiga od 12 miliona; 3,5 miliona jedinica je nakvašeno ali je većinom spašeno. * februar-april - [[Iračko-iranski rat]]: peti i najjači "Rat gradova", Iračani ispaljuju rakete na 37 iranskih gradova, a Iranci uzvraćaju. * [[17. 2.]] - Eksplozija auto-bombe ispred banke u [[Oshakati]]ju na severu Namibije, 27 mrtvih, Južna Afrika i [[SWAPO]] se međusobno optužuju. * [[19. 2.]] - Egipat traži od Jugoslavije izručenje [[Halid Abdel Naser|Halida Abdela Nasera]], sina pokojnog predsednika, pod optužbom da je finansirao grupu koja je napadala američko i izraelsko diplomatsko osoblje. [[Datoteka:Artsakh Occupation Map.jpg|mini|250px|[[Rat za Nagorno-Karabah]] (1994)]] * [[20. 2.]] - Regionalni sovjet [[Nagorno-Karabah]]a glasa za priključenje [[Jermenska Sovjetska Socijalistička Republika|Jermenskoj SSR]]. * [[21. 2.]] - Prikazana poslednja od 16 epizoda TV serije "[[Vuk Karadžić (TV serija)|Vuk Karadžić]]". * [[21. 2.]] i [[23. 2.]] - Dva [[Sami (šimpanza)|Samijeva]] spektakularna bekstva iz [[Beogradski zoološki vrt|beogradskog zoo-vrta]]. * [[22. 2.]] - [[Sukob u Askeranu]]: u [[Nagorno-Karabah]]u ubijena dva Azera - začetak [[rat za Nagorno-Karabah|rata u Nagorno-Karabahu]] između Jermena i Azerbejdžanaca; sledi mu [[Sumgaitski pogrom]] nad Jermenima [[27. 2.]]. * [[24. 2.]] - ''Hustler Magazine v. Falwell'' - [[Vrhovni sud SAD]] staje na stranu časopisa [[Hustler]], Prvi i Četrnaesti amandman sprečavaju naknadu za duševne boli zbog karikature, parodije ili satire koju razumna osoba ne bi protumačila kao stvarne. * [[26. 2.]] - U Beogradu završen prvi skup ministara inostranih poslova balkanskih zemalja ([[Jugoslavija]], [[Albanija]], [[Bugarska]], [[Grčka]], [[Rumunija]], [[Turska]]), prvi takav susret od početka 2. svetskog rata. Inicijativa za zabranu [[nuklearno oružje|nuklearnog]] i [[kemijsko ratovanje|hemijskog oružja]] na Balkanu. * [[27. 2.]] - [[JAT]]-ov avion [[Boeing 727-200]] iznajmljen turskoj avio-kompaniji udario u planinu na [[Kipar|Kipru]] - poginulo 7 članova jugoslovenske posade i 15 putnika. * 27. 2. - Izraelac [[Mordechai Vanunu]] osuđen na 18 godina zatvora zbog otkrivanja nuklearnog programa te zemlje, od čega će 11 provesti u samici. === Mart/Ožujak === * [[3. 3.]] - [[Socijalistička Republika Rumunija|Rumunsko]] Nacionalno veće pokreće program [[Sistematizacija (Rumunija)|Sistematizacije]] koji podrazumeva da se do 2000. poruši polovina od 14.000 sela; hiljade etničkih Mađara beže u Mađarsku<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1988/08/09/romania-a-modern-horror-story/ce70356e-5c52-4f29-bb71-b1a38db9d83c/ Romania a modern horror story]. washingtonpost.com Archive By Jim Hoagl August 9, 1988</ref><ref>[http://www.nybooks.com/articles/1989/01/19/razing-romania/ Razing Romania]. nybooks.com January 19, 1989</ref>. * 3. 3. - Spajanjem Liberalne i Socijaldemokratske partije u Britaniji nastaju [[Liberalni demokrati (UK)|Liberalni demokrati]] (naziv od oktobra 1989), sledećeg jula lider postaje [[Paddy Ashdown]] (do 1999). * [[6. 3.]] - Operacija Flavius: [[Special Air Service|SAS]]-ovci ubili trojicu pripadnika [[IRA]]-e na [[Gibraltar]]u - trebalo je da ih uhapse jer su pripremali bombu. * [[8. 3.]] - Porodica Ovečkin, majka i 11-oro dece, otela avion kako bi pobegli iz SSSR - u napadu specijalaca poginula četiri taoca, petoro Ovečkinih izvršilo samoubistvo. * [[13. 3.]] - Japanska ostrva [[Honshu]] i [[Hokkaidō]] povezana [[tunel Seikan|tunelom Seikan]], dužine 53,85&nbsp;km, od čega 23,3 ispod mora. * 13. 3. - Članak Nine Andrejeve "Ne mogu se odreći principa" u "Sovjetskoj Rosiji": kritika Gorbačova i perestrojke - otkriveni konzervativni otpori promenama, strah liberala do odgovora u "Pravdi" 5. aprila. * [[14. 3.]] - [[Mihail Gorbačov]] stigao u petodnevnu posetu Jugoslaviji (Beograd, Ljubljana, Dubrovnik), potpisan dokument o poštovanju "jednakih prava i jednake sigurnosti" svih država (nemešanje u unutrašnje stvari drugih država), poziva na ujedinjenu Evropu s manje naoružanja. * mart - [[Iračko-iranski rat]]: iransko-kurdske ofanzive prema [[Sulejmanija (grad)|Sulejmaniji]] i brani Darbandikhan. * [[16. 3.]] - [[Hapad otrovnim gasom na Halabdžu]], [[Sadam Husein|Sadamov]] genocidni napad na domaće [[Kurdi|Kurde]] u gradu koju su nedavno zauzeli Iranci. * 16. 3. - [[Afera Iran-Contra]]: optuženi su potpukovnik [[Oliver North]] i kontraadmiral [[John Poindexter]]. * 16. 3. - Napad na groblju Milltown u Belfastu: militantni unionista napao pištoljem i bombama okupljene na sahrani trojice pripadnika IRA, ubijeno troje, šezdeset ranjenih. * [[17. 3.]] - Operacija Golden Pheasant: američko pojačanje honduraskoj vojsci, nakon što su nikaragvanske trupe ušle u Honduras protiv kontraških pozicija. * [[19. 3.]] - "Ubistvo kaplara" u Belfastu: dvojica britanskih kaplara ubijena nakon što su se uvezli u pogrebnu povorku ubijenih tri dana ranije. [[Datoteka:McD Slavija, Beograd 2.JPG|mini|200px|[[McDonald's]] na Slaviji (2013)]] * [[20. 3.]] - [[Eritrejski rat za nezavisnost]]: Eritrejci odneli važnu pobedu kod Afabeta. * [[23. 3.]] - [[Angolski građanski rat]]: okončana sedmomesečna Bitka kod Cuito Cuanavalea - obe strane tvrde da su pobedile, levičari iz FAPLA imaju više mrtvih. * 23. 3. - [[Nikaragva]]nska vlada i [[kontraši]] potpisali sporazum u Sapoi: primirje i neki ustupci kontrašima, sporazum propao posle nekoliko meseci<ref name="StedmanRothchild2002">{{cite book|author1=Stephen John Stedman|author2=Donald S. Rothchild|author3=Elizabeth M. Cousens|title=Ending Civil Wars: The Implementation of Peace Agreements|url=https://books.google.com/books?id=8Mj32gB7y3IC&pg=PA362|year=2002|publisher=Lynne Rienner Publishers|isbn=978-1-58826-083-3|pages=362–}}</ref>. * [[24. 3.]] - U kooperaciji sa Genexom, otvoren restoran [[Mekdonalds]] na [[beograd]]skoj Slaviji, prvi u Jugoslaviji i nekoj socijalističkoj zemlji, stotine ljudi u redu<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/03/24/Police-directed-traffic-and-kept-order-Thursday-in-front/1715575182800/ Police directed traffic and kept order Thursday in front...]. upi.com Archives March 24, 1988</ref>. * [[25. 3.]] - [[Demonstracija svećama u Bratislavi]] - prva javna demonstracija u Čehoslovačkoj od 1969. * [[29. 3.]] - U Parizu ubijena aktivistkinja [[Afrički nacionalni kongres|Afričkog nacionalnog kongresa]] [[Dulcie September]]. * 29. 3. - Sednice nekih odbora Skupštine SFRJ o napadima na JNA i SDB: liče na "kontrarevoluciju", "eskaliraju", "specijalni rat". * [[30. 3.]] - U Mađarskoj osnovan [[Fidesz]] (Savez mladih demokrata), u početku liberalna partija. === April/Travanj === * [[7. 4.]] - Umro [[Hamdija Pozderac]], bivši potpredsednik Jugoslavije. * [[10. 4.]] - Eksplozija skladišta oružja u kampu Ojhri kod [[Rawalpindi]]ja u Pakistanu, 93 mrtvih. * 10. 4. - Između japanskih ostrva [[Šikoku]] i [[Honshu]] otvoren [[Veliki most Seto]], niz od šest mostova i pet vijadukata dužine 13,1&nbsp;km. * [[11. 4.]] - [[60. dodjela Oscara]]: najbolji film je "[[The Last Emperor|Posljednji kineski car]]", ukupno devet nagrada od isto toliko nominacija; ''[[Moonstruck]]'' tri nagrade od šest nominacija. * [[14. 4.]] - [[Rat u Avganistanu (sovjetska invazija)|Rat u Avganistanu]]: [[Ženevski sporazum (1988)|Ženevski sporazum]] između [[Demokratska Republika Afganistan|afganistanske vlade]] i [[Pakistan]]a, uz SAD i SSSR kao garantore - određeno povlačenje sovjetskih trupa do februara 1989, zabranjeno slanje oružja ali obe strane to krše. * 14. 4. - [[Operacija Earnest Will]]: američka fregata ''USS Samuel B. Roberts (FFG-58)'' naletela na minu u Persijskom zalivu. * april - Militanti na čelu sa [[Vojislav Šešelj|Vojislavom Šešeljom]] prekinuli beogradsko predavanje ekonomiste [[Branko Horvat|Branka Horvata]], zbog njegovih stavova o kosovskom pitanju<ref name="Dragović-Soso2002">{{cite book|author=Jasna Dragović-Soso|title=Saviours of the Nation?: Serbia's Intellectual Opposition and the Revival of Nationalism|url=http://books.google.com/books?id=ruiZyNgIII8C|date=January 2002|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|isbn=978-1-85065-457-5|page=158}}</ref>. (?) * [[16. 4.]] - U Tunisu ubijen [[Abu Džihad]], komandant vojnog krila [[Fatah]]a - [[Izrael]] ga optuživao za eskalaciju nasilja u [[Prva Intifada|Prvoj Intifadi]]. * 16. 4. - [[Crvene brigade]] u Italiji ubile senatora Ruffillija, savetnika premijera de Mite. * [[17. 4.]] - Operacija Ramadan Mubarak ili Druga bitka za Fao: Iračani proterali Irance sa poluostrva u [[Šat al-Arab]]u uz pomoć hemijskog oružja. To je prva od pet Operacija Tawakalna ala Allah (Verovali smo u Boga), uspešnih iračkih ofanziva do jula. * [[18. 4.]] - [[Operacija Praying Mantis]], odmazda za štetu na na Samuel B. Robertsu: američka mornarica potopila pet iranskih plovila uz 56 ubijenih i uništila dve naftne platforme. * [[22. 4.]] - Sporazum Jugoslavije i komiteta banaka-kreditora kojim je obuhvaćeno 6,5 milijardi dolara dugova bankama (reprogram u vidu 18-godišnjeg kredita sa grejs periodom od 6 godina na glavnicu). * 22. 4. - 5. 5. - Talačka kriza na francuskoj [[Nova Kaledonija|Novoj Kaledoniji]], nacionalisti ubili četiri žandarma. * [[24. 4.]] - Tuča na rukometnoj utakmici Pelister - Metaloplastika u Bitolju. * [[25. 4.]] - Počinju [[Poljski štrajkovi 1988.|prolećni štrajkovi]] i demonstracije u [[Poljska Narodna Republika|Poljskoj]] - za desetak dana su ugušeni intervencijom snaga reda. * 25. 4. - [[Ivan Demjanjuk]] prvi put osuđen u Izraelu za [[holokaust]] - na smrt, ali vrhovni sud će ukinuti presudu. * [[26. 4.]] - U Beogradu ustanovljena književna [[Nagrada Meša Selimović (Srbija)|nagrada "Meša Selimović"]], prvi dobitnici [[Dubravka Ugrešić]] ("Forsiranje romana rijeke") i [[Milorad Pavić]] ("Predeo slikan čajem"). * [[28. 4.]] - Aloha Airlines Flight 243 uspeo da sleti na Havajima nakon što mu je otpalo nekoliko metara trupa. * [[30. 4.]] - [[Pesma Evrovizije 1988.|Pesma Evrovizije]] u Dablinu: pobeđuje [[Celine Dion]] za Švajcarsku, [[Srebrna krila]] ("Mangup") šesti. * april-maj - [[Libanski građanski rat]]: sukob između [[Hezbolah]]a i pokreta [[Amal]] u [[Bejrut]]u, Hezbolah zauzima 80% šiitskih područja grada. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - Predsednik Predsedništva Lazar Mojsov otvorio Staru [[Budva|Budvu]], koja se obnavljala od potresa [[1979]]. * 1. 5. - [[InterCity-Express]] postigao brzinski rekord na specijalnoj deonici između Fulde i Würzburga, 406,9&nbsp;km/h. * [[4. 5.]] - [[Katastrofa PEPCON]] - ogromna eksplozija u fabrici raketnog goriva u [[Henderson, Nevada]]. * [[7. 5.]] (ili 8. 5.?) - Održan prvi [[Beogradski maraton]] - pobednici Rifat Zilkić i Radisavka Račić (23&nbsp;km). * [[8. 5.]] - Osnovan Demokratski savez, prva opoziciona partija u SSSR. * [[10. 5.]] - [[Afera Agrokomerc]]: pročitana optužnica protiv [[Fikret Abdić|Fikreta Abdića]] , [[Hakija Pozderac|Hakije Pozderca]] i još 23<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/05/10/Officials-indicted-in-Yugoslavian-financial-scandal/1336579240000/ Officials indicted in Yugoslavian financial scandal]. upi.com Archives May 10, 1988</ref> - menice bez pokrića u vrednosti od milijardu dolara, pominje se mogućnost smrtne kazne. * 10. 5. - Štrajkuje 3.000 radnika prištinske građevinske firme "Ramiz Sadiku", traže se martovska i aprilska plata i povišica od 100%. * 10. 5. - Zaplenjen ceo tiraž "Mladine" zbog članka "Noć dugih noževa", koji je najavljivao hapšenja u Sloveniji. * [[11. 5.]] - [[FK Borac Banja Luka]] osvojio [[Kup Maršala Tita]] (jedini drugoligaš koji je to uspeo). * [[13. 5.]] - [[Vijetnam]]ski politbiro usvojio rezoluciju br. 13 o inostranoj politici: proširiti odnose, okončati embargoe, privući strane investicije. U toku je povlačenje vijetnamskih trupa iz [[Narodna Republika Kampućija|Kampućije]]. * [[14. 5.]] - Savezna skupština podržala [[Savezno izvršno vijeće]] [[Branko Mikulić|Branka Mikulića]], što otvara put za sporazum sa MMF<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/05/14/Parliament-voted-Saturday-to-support-the-economically-embattled-government/9159579585600/ Parliament voted Saturday to support the economically embattled government...]. upi.com Archives May 14, 1988</ref>. Mikulić odbacuje pozive za ostavku iz Slovenije i Hrvatske zbog loše ekonomske situacije. * [[15. 5.]] - [[Raif Dizdarević]] dolazi na čelo [[Predsedništvo SFRJ|Predsedništva SFR Jugoslavije]] nakon [[Lazar Mojsov|Lazara Mojsova]]. * 15. 5. - [[TV Zagreb]] počinje emitirati eksperimentalni treći program, u Zagrebu i okolici. * 15. 5. - Počinje povlačenje Sovjeta iz Afganistana. * [[16. 5.]] - Rekonstrukcija Saveznog izvršnog veća, gen. [[Veljko Kadijević]] postaje savezni sekretar za narodnu odbranu nakon adm. [[Branko Mamula|Branka Mamule]] (do 1992). ** SIV uvodi '''ograničenje uvećanja plata''', u skladu sa sporazumom sa MMF (stand-by kredit od 430 mil. dolara); prethodnog dana Skupština donela i zakon kojim se '''smanjuje javna potrošnja'''. Ovo izaziva nove štrajkove, npr. marš rudara iz Tuzle do Savezne skupštine krajem meseca<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/05/27/Communist-Party-seeks-way-out-of-Yugoslav-crisis/9215580708800/ Communist Party seeks way out of Yugoslav crisis]. upi.com Archives May 27, 1988</ref>. [[Datoteka:The Soviet Union 1988 CPA 5942 stamp (Perestroika (reformation). Worker. Industries and agriculture).jpg|mini|200px|Propagandna markica za [[Perestrojka|Perestrojku]]]] * maj - [[Perestrojka]]: stupa na snagu Zakon o kooperativama, prvi put od [[Nova ekonomska politika|Nove ekonomske politike]] 1920-tih dozvoljeno privatno vlasništvo u preduzećima. * maj - Gilgitski masakr: ugušena pobuna šiita na severu Pakistana, u čemu je učestvovala i oružana grupa na čelu sa [[Osama bin Laden|Osamom bin Ladenom]]. * svibanj - U Zagrebu otvorena Vojna bolnica, kasnija [[Klinička bolnica Dubrava]]. * [[22. 5.]] - [[János Kádár]] se povukao sa čela Mađarske radničke socijalističke partije, sledi [[Károly Grósz]] (do 1989). [[Narodna Republika Mađarska|Mađarska]] je u ekonomskim problemima, ove godine je olakšano putovanje na zapad. * [[24. 5.]] - ''Section 28'': u Velikoj Britaniji zabranjena promocija homoseksualnosti - povučeno 2000. u Škotskoj i 2003. u Engleskoj i Velsu. * [[25. 5.]] - U [[Beograd]]u održan poslednji [[Slet mladosti]] (poslednja štafeta nošena prethodne godine). * 25. 5. - Skupština SR Srbije donela Zakon o zabrani pušenja u javnim i radnim prostorijama. * [[26. 5.]] - Predsedništvo SFRJ demantuje pisanje "Mladine" da je vojska planirala puč i hapšenje nekih intelektualaca u SR Sloveniji prošlog marta. * [[27. 5.]] - Somalilandski rat za nezavisnost: gerila pokreće Hargeisa-Buraosku ofanzivu - [[Burao]] pada danas a [[Hargeisa]] do 1. juna. Vladine trupe vrše masovnu pljačku i ubijanje, oba grada su razorena u artiljerijskom i avionskom bombardovanju vlade. * [[28. 5.]] - SIV najavljuje ostatak paketa mera: kontrola plata, uklanjanje kontrole sa nekih uvoznih artikala i većine cena (što izaziva nezadovoljstvo radnika) - ovo je uslov da [[MMF]] reprogramira dugove i dâ nove kredite. Dinar devalviran 23,9%<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/05/28/Yugoslavia-introduces-sweeping-economic-reforms/8854580795200/ Yugoslavia introduces sweeping economic reforms]. upi.com Archives May 28, 1988</ref> (srednji kurs USD 1.922,75 din; DEM 1.129,4); struja skuplja 31%, benzin 32%. * [[29.5.|29]] - [[31. 5.]] - Konferencija SKJ: kritika rukovodstva jer ekonomska kriza podriva autoritet partije (zaduženost 21 mlrd. dolara, inflacija 170%, nezaposlenost 15%, životni standard pao 40% od 1980). CK SKJ dobio ovlašćenje da sazove vanredni kongres i zameni rukovodstvo ako se ekonomske reforme ne sprovedu brzo<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/05/31/The-ruling-Communist-Party-Central-Committee-received-authorization-Tuesday/7841581054400/ The ruling Communist Party Central Committee received authorization Tuesday...]. upi.com Archives May 31, 1988</ref>. * [[29. 5.]] - [[3. 6.]] - [[Moskovski samit (1988)|Moskovski samit]]: Gorbačov i Regan finalizuju [[Ugovor o nuklearnim snagama prelaznog dometa]] (INF); Regan se 31. 5. obraća studentima. [[Datoteka:EPP Summit March 2011 Jansa.jpg|mini|200px|[[Janez Janša]] (2011)]] * [[31. 5.]] - [[Janez Janša]], član predsedništva Socijalističke omladine u Sloveniji i saradnik "[[Mladina|Mladine]]", pritvoren u Ljubljani pod optužbom "odavanja vojne tajne", kao i zastavnik Ivan Borštner. Novinar David Tasić uhapšen 4. juna, svi su predati vojnom sudu. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - SIV podneo Skupštini paket "radikalnih" protržišnih mera (slobodne cene, profitni motiv, akcije, likvidiranje preduzeća u stečaju). * [[3. 6.]] - Štrajk u pamučnoj industriji "Đuro Salaj" u Mostaru protiv vladinog dekreta o ograničenju plata. * [[4. 6.]] - [[Arzamas]]ka železnička katastrofa: eksplodirala tri vagona sa 120 tona eksplozivnih materija, 91 poginuli. * [[6. 6.]] - Predsedništvo SK Slovenije traži od vojnog suda da opravda optužbe protiv uhapšene trojice. * [[10. 6.]] - "[[Pevajuća revolucija]]", masovne pevačke demonstracije u [[Estonska Sovjetska Socijalistička Republika|Estonskoj SSR]]. * [[11. 6.]] - Na Wembleyju održan veliki koncert povodom predstojećeg 70. rođendana [[Nelson Mandela|Nelsona Mandele]]. * 11. 6. - Operacija Mount Hope III: Amerikanci pokupili u Čadu helikopter sovjetske izrade [[Mil Mi-24]], zaostao iz konflikta sa Libijom. * [[12. 6.]] - Završeno Prvenstvo Jugoslavije u fudbalu: Crvena Zvezda poen ispred Partizana, u Kup UEFA idu još Velež i Dinamo (Zg). * 12. 6. - [[Parlamentarni izbori u Francuskoj 1988]] na kojima pobjedu odnosi lijevi blok na čelu sa [[Socijalistička partija (Francuska)|socijalistima]] i preuzima vladu od [[Okupljanje za republiku|desnice]], okončavši tako kohabitaciju predsjednika [[François Mitterrand|Mitteranda]] i premijera [[Jacques Chirac|Chiraca]]. * 12. 6. - Vrhunac proslave [[1000-godišnjica krštenja Rusije|1000-godišnjice krštenja Rusije]] (→ [[Krštenje Rusije]]). * 13 - 16. 6. - Očajnički iranski kontranapad - početni prodori odbijeni. * [[14. 6.]] - Počinje mali požar u [[Yellowstone]]-u koji će do jeseni sagoreti 3.000 kv.km (36%) parka. * [[jun]] - U intervjuu [[NIN]]-u Milošević poziva na slogu svih nacionalnih snaga, "Srbija mora da se... konstituiše kao država, odnosno kao republika, bez obzira na specifičnosti, na način na koji su to druge republike u Jugoslaviji". * jun - Samit [[Arapska liga|Arapske lige]] u Alžiru, odlučeno da se finansijski pomaže Prva intifada. * [[16. 6.]] - Demonstracije u Budimpešti povodom 30-godišnjice pogubljenja [[Imre Nagy]]a, policija pretukla stotinak ljudi i uhapsila 19. * [[17. 6.]] - Demonstracije radnika "Zmaja" pred zgradom Skupštine SFRJ. Taj prvobitno socijalni protest, kao i mnogi masovni protesti koji su usledili, predstavljao je uvod u "događanje naroda". * [[18. 6.]] - Operacija Četrdeset zvezda: iračke snage i [[Narodni mudžahedini Irana]] zauzeli Mehran. * [[20. 6.]] - Festival [[Ilidža]] - najuspešniji debitant [[Svetlana Ceca Ražnatović|Svetlana Veličković]], sa pesmom "Ja sam cvetak zanovetak". * 20. 6. - Vojni udar na Haitiju: odgovor komandanta vojske i bivšeg šefa države [[Henri Namphy|Henrija Namphyja]] na pokušaj predsednika [[Leslie Manigat|Manigata]] da ga smeni. * [[21. 6.]] - U [[Ljubljana|Ljubljani]] veliki miting podrške uhapšenoj [[Ljubljanska četvorica|trojici]] (Janša, Borštner, Tasić, kao i Zavrl - optužnica podignuta 30. juna). Istog dana počinje štrajk radnika mariborskog TAM-a<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/06/23/About-10000-strike-over-wage-freeze/2065583041600/ About 10,000 strike over wage freeze]. upi.com Archives June 23, 1988</ref>, traže 50% povišice, u jednom trenutku su blokirali međunarodnu prugu. JNA tvrdi da se uvećalo neprijateljstvo prema njenom osoblju u Sloveniji<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/06/23/Local-officials-defend-anti-state-protests/9164583041600/ Local officials defend anti-state protests]. upi.com Archives June 23, 1988</ref>. * [[22. 6.]] - Prikazan film ''[[Who Framed Roger Rabbit]]''. * [[25. 6.]] - Okončan [[UEFA Euro 1988]] u Zapadnoj Nemačkoj: SSSR - Holandija 0:2. * [[26. 6.]] - [[Airbus A320]]-111 pao na aeromitingu u Habsheimu. * [[27. 6.]] - Sudar vozova na pariskoj Gare de Lyon, 56 mrtvih. * [[28. 6.]] - Hanoverski samit [[Evropski savet|Evropskog saveta]] ponovo pokreće debatu o [[Ekonomska i monetarna unija Europske unije|Ekonomskoj i monetarnoj uniji]], od Delorovog komiteta guvernera centralnih banaka zatraženo da predlože novi raspored koraka. * [[30. 6.]] - [[Stipe Šuvar]] novi predsjednik Predsjedništva CK SKJ nakon [[Boško Krunić|Boška Krunića]] (protukandidat bio [[Ivica Račan]]). === Jul/Juli/Srpanj === * [[1. 7.]] - Završena XIX konferencija [[KPSS]]: okončava se monopol partije u ekonomskim i drugim nepolitičkim pitanjima, najesen izmene ustava i izbornog sistema, biće osnovan Kongres narodnih deputata. * 1. 7. - Uveden nemački indeks akcija [[DAX]]. [[Datoteka:Iran Air 655 Strait of hormuz 80.jpg|mini|200px|[[Iran Air let 655]]]] * [[3. 7.]] - [[Iran Air let 655]]: američka krstarica [[USS Vincennes (CG-49)|USS ''Vincennes'']] oborila [[iran]]ski putnički avion, nakon što je pogrešno identifikovan kao lovac - poginulo 290 ljudi. * 3. 7. - Završen drugi most preko [[Bosfor]]a, [[most Fatih Sultan Mehmet|Fatih Sultan Mehmet]], raspona 1.090 metara. * [[4. 7.]] - Izdat je debitantski album [[Kylie Minogue]], ''[[Kylie (album)|Kylie]]'' (godinu dana nakon debitantskog singla ''Locomotion''). * [[6. 7.]] - Radnici iz Borova pred Saveznom skupštinom, deo upao u zgradu, traže duplo veće plate. Radnici varaždinskog "Vartilena" u Zagrebu. * 6. 7. - Eksplozija gasne platforme ''Piper Alpha'' u Severnom moru, poginulo 165 radnika i dvojica na spasilačkom brodu. * [[7. 7.]] - Sastanak [[Savet za uzajamnu ekonomsku pomoć|Saveta za uzajamnu ekonomsku pomoć]] (SEV) u Pragu ističe cilj stvaranja integrisanog tržišta, uz više pažnje prema kapitalističkim zakonima ponude i potražnje - Rumunija protiv. * [[9. 7.]] - U [[Novi Sad|Novom Sadu]] održan prvi miting u znak podrške srpskom državnom rukovodstvu: došlo je oko 1000 Srba sa Kosmeta kojima se pridružuje više desetina hiljada Novosađana. Do oktobra se u svim većim mestima Srbije, pod pokroviteljstvom Socijalističkog saveza, organizuju mitinzi podrške Srbima i Crnogorcima sa Kosova, kao i predsedniku CK [[SK Srbije]] [[Slobodan Milošević|Slobodanu Miloševiću]]). Ova događanja nazvana su "mitinzi istine" ili "mitinzi solidarnosti". * 9. 7. - U "[[Politika (novine)|Politici]]" prvi put objavljena rubrika "Odjeci i reagovanja"<ref>[http://www.vreme.rs/cms/view.php?id=304239 Govor naroda], vreme.rs</ref>. * [[11. 7.]] - [[Mihail Gorbačov]] stigao u šestodnevnu posetu Poljskoj. * 11. 7. - Palestinski militanti napali grčki kruzer ''City of Poros'', ubijeno devet turista, ranije tokom dana na doku u Pireju eksplodirala auto-bomba s dvojicom putnika, možda namenjena brodu. * [[12. 7.]] - Prikazan prvi film ''[[Die Hard]]''. * jul - [[Dejan Savićević]] i [[Darko Pančev]] potpisali za [[FK Crvena Zvezda|"Zvezdu"]]. * jul - Odbor za odbranu slobode misli i izražavanja izneo Predlog za kritičko preispitivanje istorijske uloge [[Tito|Josipa Broza Tita]]. * 17. 7. - Prema "Vjesnikovoj" analizi, tokom 1987. i '88. nije bilo susreta fudbalske Velike četvorke bez sukoba navijača, što je naročito bilo izraženo između Crvene zvezde i Hajduka; rivalstvo postoji i između riječke "Armade" i Dinamovih [[Bad Blue Boys]]a.<ref>"Od navijača Zvezde spasavaj se ko može!", Borba, 19. jul 1988, str. 9</ref> * [[18. 7.]] - Počelo suđenje Četvorici pred vojnim sudom u Ljubljani, pred zgradom su protesti. Dva dana kasnije, deo delegata slovenačke skupštine stoji minut tišine, protestujući zbog suđenja trojici novinara. * [[19. 7.]] - Početak masovnih pogubljenja političkih zatvorenika u Iranu, uglavnom Narodnih mudžahedina ali i ostalih levičara - narednih meseci ubijeno najmanje 4.400 ljudi. Između ostalih, stavljeno na teret zameniku teheranskog tužitelja [[Ebrahim Raisi|Ebrahimu Raisiju]] (izabran za predsednika 2021). * [[20. 7.]] - [[Michael Dukakis]] imenovan za kandidata [[Demokratska stranka SAD|Demokrata]] na predsedničkim izborima (jaki kandidati su bili i [[Jesse Jackson]] i [[Al Gore]]). * 20. 7. - Rezolucija 598 poziva na primirje između Iraka i Irana - Iran je prihvata. * [[23. 7.|23]] - [[30. 7.]] - 35. [[Pulski filmski festival]]: [[Velika zlatna arena za najbolji film|Velika zlatna arena]] za film "[[Život sa stricem]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/35-pulski-filmski-festival/ 35. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016111449/https://arhiv.pulafilmfestival.hr/35-pulski-filmski-festival/ |date=2021-10-16 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[25. 7.]] - Skupština Srbije usvojila Nacrt amandmana na Ustav SR Srbije. Iste večeri, CK SK Srbije oštro osudio "autonomaško ponašanje vojvođanskih komunista" i pozvao narod da masovno izađe na ulice i dâ podršku "ugroženim Srbima sa Kosova". * [[26. 7.|26.]] - [[30. 7.]] - Operacija Mersad ("Zaseda") je poslednja velika operacija Iračko-iranskog rata, uspešan iranski kontranapad na Narodne mudžahedine. * [[27. 7.]] - Četvorica osuđena na zatvorske kazne u Ljubljani (na slobodi do pravosnažnosti), 10.000 okupljenih pred zgradom suda.<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/07/27/A-military-court-Wednesday-sentenced-three-journalists-and-a/4603585979200/ A military court Wednesday sentenced three journalists and a...]. upi.com Archives July 27, 1988</ref> Vrhovni vojni sud potvrdio u oktobru. * [[28. 7.]] - Mošti kneza [[Lazar Hrebeljanović|Lazara]] krenule iz Nove Ravanice kod [[Vrdnik]]a u njegovu zadužbinu [[manastir Ravanica|Ravanicu]] kod [[Ćuprija|Ćuprije]], (stižu [[9.9.|9. septembra]] [[1989]]). * [[30. 7.]] - CK SKJ preti oštrijim merama na Kosovu, poziva na zaustavljanje iseljavanja Srba i Crnogoraca sa Kosova, neki traže smenu [[Boško Krunić|Boška Krunića]] i dr. * [[31. 7.]] - [[Jordan]] se odriče pretenzija na [[Zapadna obala|Zapadnu obalu]]. === Avgust/August/Kolovoz === * [[4. 8.]] - SFRJ: struja skuplja 40%, železnica 70, ulje 66%. * [[8. 8.]] - [[Ustanak 8888]] u [[Burma|Burmi]] protiv socijalističko-vojne hunte u kome će stradati hiljade ljudi. * 8. 8. - Predstavnici Angole, Južne Afrike i Kube dogovorili primirje. * 8. 8. - [[Hip hop]] grupa N.W.A objavila album ''[[Straight Outta Compton]]'', proboj za ''[[gangsta rap]]''. * [[10. 8.]] - Jugoslovenski general-major [[Slavko Jović]] postavljen za komandanta vojnih posmatrača u Iraku i Iranu (misija [[UNIIMOG]]). * [[11. 8.]] - [[Osama bin Laden]], [[Abdulah Jusuf Azam]] i [[Ayman al-Zawahiri|al-Zawahirijeva]] frakcija [[Egipatski islamski džihad|Egipatskog islamskog džihada]] stvaraju [[Al-Kaida|Al-Kaidu]] ("Osnova"), savez bin Ladenovog novca i egipatske ekspertize. * [[12. 8.]] - Prikazan film ''[[The Last Temptation of Christ]]'', neki hrišćani protestuju, u nekim zemljama će biti zabranjen. * [[15. 8.]] - Počinju [[Poljski štrajkovi 1988.|letnji štrajkovi]] u [[Poljska Narodna Republika|Poljskoj]], masovniji od prolećnih * avgust - [[Jarkko Oikarinen]] napravio u Finskoj protokol ''Internet Relay Chat'' ([[IRC]]), krajem godine se povezuje američka i skandinavska mreža. * 16 - 18. 8. - Talačka kriza u Gladbecku: pljačka banke se pretvara u talačku krizu i jurnjavu po Nemačkoj i Holandiji. * [[17. 8.]] - U avionskom udesu poginuo vojni predsednik [[Pakistan]]a [[Muhammad Zia-ul-Haq]], kao i načelnik generalštaba i američki ambasador u toj zemlji. * [[18. 8.]] - Potpredsednik [[George H. W. Bush]] prihvata nominaciju Republikanske stranke i obećava: "Čitajte mi s usana: nema novih poreza" (što će ga progoniti u kampanji 1992.). * [[20. 8.]] - Okončan [[Iračko-iranski rat]] - odneo milion života. * [[20.8.|20]] - [[21. 8.]] - U [[Titograd]]u i [[Kolašin]]u masovni mitinzi solidarnosti sa Srbima i Crnogorcima na Kosovu - prvi takvi van Srbije, u Titogradu se skandira "Hoćemo oružje". * [[21. 8.]] - Nepalski zemljotres pogodio tu zemlju i severnu Indiju, najmanje 700 mrtvih. * ca. 23. 8. - Stampedo u redu za hleb u Titovom [[Veles]]u, povređeno 20 osoba. * [[26. 8.]] - [[Aung San Suu Kyi]] se obraća masi pred pagodom Shwedagon i postaje simbol borbe protiv burmanskog režima. * 26. 8. - Iranski izbeglica [[Mehran Karimi Nasseri]] se "zaglavio" na aerodromu De Gaulle u Parizu do 2006. * [[28. 8.]] - Nesreća na aero-mitingu u bazi [[Ramstein]] u Nemačkoj - tri aviona iz akro-grupe ''[[Frecce Tricolori]]'' se sudarila, jedan pao u masu, poginulo 75 ljudi. * [[31. 8.]] - Autobus se sudario sa kamionom kod [[Jablanica|Jablanice]] i pao u jezero, poginula 32 putnika iz [[Paraćin]]a. * 31. 8. - Sastanak [[Lech Wałęsa|Lecha Wałęse]] i ministr un. poslova gen. [[Czesław Kiszczak|Czesława Kiszczaka]]: štrajkovi će biti okončani a "[[Solidarnost (sindikat)|Solidarnost]]" će biti legalizovana. === Septembar/Rujan === * Krajem leta u Jugoslaviji uveden "narodni hleb/kruh". * septembar?<ref>[http://visoko.co.ba/belma-buljubasic-osvajanje-slobode-u-tamnom-vilajetu/63310/ Belma Buljubašić: Osvajanje slobode u “tamnom vilajetu”]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. visoko.co.ba</ref> - [[Afera Neum]] dobija publicitet: partijski funkcioneri SR BiH su dobijali povoljne kredite za podizanje vikendica u [[Neum]]u. * [[3. 9.]] - Veliki miting u [[Smederevo|Smederevu]], traži se ujedinjena Srbija. [[Datoteka:50k-Yugoslav dinar-1988 05.jpg|mini|250px|Novčanica od 50.000 dinara ("pet miliona" starih)]] * [[5. 9.]] - U opticaj ulazi novčanica od 50.000 (novih) [[jugoslovenski dinar|dinara]] (zelena, lik devojke i Dubrovnik), vredi oko 17,8 dolara, prosečna plata je 316.000 dinara (novčanica vredi oko 33 DEM, do decembra 1989. pada ispod 1 DEM<ref name="povteclist">[http://www.kunalipa.com/katalog/tecaj/yu-dinar-1966-1991.php Povijesne tečajne liste: Jugoslavenski dinar 1966.-1991.] kunalipa.com</ref>). * 5. 9. - Zajednička sednica predsedništava SR Srbije i CK SK Srbije o Kosovu: tamo je teror, treba prihvatiti poruke sa mitinga solidarnosti (srpsko rukovodstvo se pozicionira i kao vlast i kao opozicija "birokratama"<ref>Jović 2003, 423</ref>). * [[7. 9.]] - SKJ traži od Miloševića da zabrani mitinge, što on odbija<ref name="PoliceSep131988">[http://www.upi.com/Archives/1988/09/13/Police-reinforcements-sent-to-troubled-province/3989590126400/ Police reinforcements sent to troubled province]. upi.com Archives Sept. 13, 1988</ref>. * [[11. 9.]] - Masakr u St. Jean Bosco na Haitiju: napad na parohiju [[Jean-Bertrand Aristide|Jean-Bertrand Aristida]], gine najmanje 13 ljudi, crkva izgorela a učesnici sledećeg dana prete novim napadima. * 12 - [[14. 9.]] - Uragan Gilbert razara Jamajku i meksički Jukatan. * [[13. 9.]] - Na Kosovo poslato još 270 milicionera zbog velikih tenzija (prošlog oktobra poslato 300); srpska deca iz Prekala bojkotovala školu jer ih Albanci maltretiraju<ref name="PoliceSep131988" />. * [[14. 9.]] - Predsednik Saveznog odbora SUBNOR-a Jugoslavije gen. [[Petar Matić Dule]] dao ostavku nakon što je u medijima kritikovan kao separatista; ostavku podneo i sekretar gen. [[Dušan Pekić]] koji je bio s njim u sporu<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/09/16/Demonstrations-plague-Yugoslavia/1845590385600/ Demonstrations plague Yugoslavia]. upi.com Archives Sept. 16, 1988</ref>. * [[15. 9.]] - Miting radnika u beogradskoj Rakovici. * [[16. 9.]] - Otkriven spomenik braniocima Beograda u Prvom svetskom ratu. * [[17. 9.]] - [[2. 10.]] - [[Datoteka:Olympic rings.svg|45px]] Održane [[XXIV. Olimpijske igre - Seul 1988.|XXIV. Olimpijske igre]] u [[Seul]]u. Poslednje [[Jugoslavija na Letnjim olimpijskim igrama 1988.|učešče SFR Jugoslavije]] na letnjim igrama, osvojeno 12 medalja: 3 zlatne ([[Jasna Šekarić]] i [[Goran Maksimović]] u streljaštvu i vaterpolisti), 4 srebrne i 5 bronzanih. * [[18. 9.]] - Mitinzi solidarnosti na Cetinju i Nikšiću (gde je izvikivano "Hoćemo Ruse" ili možda "Hoćemo gusle"). * 18. 9. - Još jedan vojni udar na Haitiju, doveden gen. [[Prosper Avril]] (do 1990). * [[20. 9.]] - Govor [[Margaret Thatcher]] u [[Brugge|Bruggu]] protiv evropske ekonomske i političke unije, protivi se totalnom ukidanju kontrole na granicama. * [[21. 9.]] - Grupa pitomaca vojnih škola napadnuta u sarajevskoj ulici Vase Miskina, od strane grupe, većinom, maloletnika (slični napadi i 31. 8. i 28. 9.).<ref>"Huliganstvo sa daljinskim upravljačem", Borba 1988-10-01, str. 7</ref> * [[22. 9.]] - Veliki miting u [[Kraljevo|Kraljevu]] - protiv "socijalističke buržoazije", za solidarnost sa Srbima na Kosovu. * 22. 9. - Istekao mandat predsjednika [[Libanon]]a [[Amine Gemayel|Amina Gemayela]], nasljednik ne može biti izabran do novembra 1989; [[Selim Hoss]] i [[Michel Aoun]] imaju suparničke administracije. * [[23. 9.]] - Oko 10.000 srpskih i crnogorskih srednjoškolaca bojkotuje nastavu i protestuje u Prištini. "Oslobođenje" javlja da su četvorica vojnika Albanaca osuđeni za planiranje ubistva stražara i krađu oružja iz skladišta<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/09/23/Serbian-teenagers-demonstrate-in-Yugoslavia/9461590990400/ Serbian teenagers demonstrate in Yugoslavia]. upi.com Archives</ref>. * 23. 9. - Kod [[Stratzing]]a u Austriji pronađena [[Venera iz Galgenberga]] stara 30.000 godina. * [[24. 9.]] - [[Bogoljub Karić]], privatni preduzetnik iz [[Peć]]i, odlikovan [[Orden rada|Ordenom rada]] sa srebrnim vencem. * 24. 9. - [[Ben Johnson (atletičar)|Ben Johnson]] postavlja svetski rekord na 100 metara sa 9,79 sekundi, ali tri dana kasnije je diskvalifikovan zbog dopinga. * [[24.9.|24]] - [[26. 9.]] - Veliki protesti oko sastanka Svetske banke i MMF-a u Zapadnom Berlinu. * [[26. 9.]] - [[Franc Šetinc]] i [[Boško Krunić]], članovi politbiroa SKJ, dali ostavku; Šetinc napada srpski nacionalizam i "bezumlje koje nas... gura u katastrofu...". * [[28. 9.]] - Na Kosovu uhapšeno 42-oje osumnjičenih separatista koji su delili letke u kojima se pozivalo na pobunu. * [[29. 9.]] - [[NASA]] nastavlja sa letovima [[Space Shuttle]]-a, prekinutim 1986. zbog tragedije "Čelendžera". * [[30. 9.]] - Dr. Josip Sokolić izveo prvu transplantaciju srca u Zagrebu. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Andrej Gromiko]] se povlači s položaja predsednika Prezidijuma Vrhovnog sovjeta SSSR, nastavlja [[Mihail Gorbačov]] (položaj ukinut sledeće godine). [[Vladimir Krjučkov]] novi šef [[KGB]] umesto [[Viktor Čebrikov|Viktora Čebrikova]] (do 1991). * [[2. 10.]] - Zvanični početak proizvodnje [[Jugo Florida|Jugo Floride]].<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19881003|page:1 "Borba", 3. okt. 1988]</ref> * [[4. 10.]] - Ispred savezne skupštine u Beogradu se okupili radnici iz [[Rakovica|Rakovice]], nezadovoljni platama - Slobodan Milošević im obećao ispunjenje zahteva, kao i izmene ustava Srbije te "zaustavljanje kontrarevolucije na Kosovu" ("A sad svako na svoj radni zadatak!"). [[Datoteka:Novi Sad, Mihajla Pupina, budova vlády Vojvodiny večer.jpg|mini|"Banovina" u Novom Sadu]] * [[5. 10.]] - Demonstranti iz Bačke Palanke dolaze u [[Novi Sad]], gde sa još nekoliko desetina hiljada ljudi traže ostavke pokrajinskih i lokalnih rukovodilaca ("Srušićemo vladu u Novome Sadu"); SK Srbije podržava demonstracije, optužuje vojvođansko rukovodstvo da je ohrabrilo albanski separatizam odbijanjem podrške mitinzima istine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/10/05/Rally-shakes-local-Yugoslav-leaders/3812592027200/ Rally shakes local Yugoslav leaders]. upi.com Archives Oct. 5, 1988</ref><ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/10/06/Yugoslav-provincial-Communist-Party-leadership-quits-as-protesters-clash-with-police/6588592113600/ Yugoslav provincial Communist Party leadership quits as protesters clash with police]. upi.com Archives Oct. 6, 1988</ref>. "Banovina" i rukovodioci tadašnje [[SAP Vojvodina|SAP Vojvodine]] su gađani jogurtom. * 5. 10. - [[Brazil]] dobija demokratski [[Ustav Brazila|Ustav]]. * 5. 10. - [[Augusto Pinochet]] poražen na referendumu za još jedan mandat - odlazi s vlasti 1990. * 5. 10. - Krvavi neredi u [[Alžir]]u protiv vladajuće [[Fronta narodnog oslobođenja (Alžir)|Fronte narodnog oslobođenja]] isprovocirani skokom cena; [[Chadli Bendjedid]] sutradan proglasio vanredno stanje; uvertira za reforme. * [[6. 10.]] - "[[Jogurt revolucija]]": sukob demonstranata i milicije, Milovan Šogorov i predsedništvo [[SK Vojvodine]] daju ostavku (protesti se nastavljaju i sutradan). * [[7. 10.]] - [[Antibirokratska revolucija]] u [[SR Crna Gora|Crnoj Gori]] započinje s masovnim radničkim demonstracijama čiji je cilj srušiti rukovodstvo [[SK Crne Gore]]; traže se veće plate i izražava podrška Miloševiću. * [[8. 10.]] - Milicija razbija demonstracije oko crnogorske skupštine, kod Žute Grede bačen suzavac na radnike koji su dolazili iz Nikšića; savezna partija osuđuje "nacionalističke snage" koje koriste proteste za "podrivanje ustavnog položaja" ove republike. * [[9. 10.]] - Radnici i studenti u Titogradu i Nikšiću štrajkuju zbog upotrebe sile prethodnog dana. * 9. 10. - Predsednik predsedništva [[Raif Dizdarević]] se obratio naciji preko televizije, upozorava na mogućnost vanrednog stanja usred krize u kojoj se zemlja nalazi. * 9. 10. - Predsedništvo CK SK Slovenije šalje pismo podrške P CK SK Crne Gore: šovinisti pokušavaju iskoristiti stihiju nezadovoljstva zbog stanja u zemlji. Slovensko rukovodstvo prvi put otvoreno kritizira srpske političare.<ref>Jović 2003, 425</ref> * 9. 10. - Dva vagona ekspresnog voza Skopje-Beograd iskočila iz šina u Lapovu, 33 mrtvih. * [[11. 10.]] - CK SK Srbije osuđuje podršku koju je slovenački CK dao intervenciji milicije u Titogradu i odbacuje optužbe za nacionalizam. * [[12. 10.]] - Izašao prvi broj hrvatskog časopisa za žene "Mila" (izlazi do 2005.). * [[13. 10.]] - Crnogorski sekretar za unutrašnje poslove Lazar Đođić podneo ostavku (titogradski studenti štrajkuju glađu, pridružilo im se nekoliko stotina beogradskih kolega). Peticija radnika banjalučkog "Rudija Čajavca" zahteva hitne reforme i rešavanje kosovskog problema. Ivica Račan indirektno optužuje Miloševića da želi biti "novi Tito". * 13. 10. - Druga predizborna debata u SAD, Dukakis kaže da ne bi podržao smrtnu kaznu čak i ako bi njegova supruga bila žrtva - misli se da mu je to bio glavni razlog za neuspeh. * [[14. 10.]] - Intervju predsednika predsedništva Slovenije [[Janez Stanovnik|Janeza Stanovnika]], u kome optužuje svog srpskog pandana Miloševića za staljinističke tendencije i nameru prevlasti u federaciji. * 14. 10. - SIV najavljuje olakšavanje programa štednje. * [[15. 10.]] - Milošević u intervjuu: biće ustavne krize ako Srbija ne dobije veću kontrolu nad pokrajinama<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/10/15/Serbian-Communist-Party-leader-Slobodan-Milosevic-said-in-an/1720592891200/ Serbian Communist Party leader Slobodan Milosevic said in an...]. upi.com Archives Oct. 15, 1988</ref>. * oktobar - [[Salvadorski građanski rat]]: izveštaj Amnesty International tvrdi da su odredi smrti oteli, mučili i ubili stotine osumnjičenih disidenata u proteklih 11 meseci. * [[16. 10.]] - [[Milanko Renovica]] i [[Kolj Široka]], članovi predsedništva CK SKJ dali ostavke (prvi se dovodi u vezu sa "nezakonitim dozvolama za građenje"). * [[17.10.|17]] - [[19. 10.]] - XVII (vanredna) sednica CK SKJ koja se trebala baviti krizom u zemlji, ali bez rezultata; na glasanju o poverenju predstavnik Srbije [[Dušan Čkrebić]] nije dobio dovoljan broj glasova (ponudio ostavku, ali Milošević to nije dozvolio); [[Vasil Tupurkovski]] prvi put koristi izraz "[[neprincipijelna koalicija]]"; [[Vinko Hafner]] preti prstom Miloševiću. * [[19. 10.]] - U Ujedinjenom Kraljevstvu zabranjeno prenošenje intervjua sa pripadnicima [[IRA]]-e - [[BBC]] ovo zaobilazi angažovanjem glumaca. * [[20. 10.]] - U [[škotska|škotskom]] gradu [[Kirkcaldy]]ju hrvatski politički emigrant [[Nikola Štedul]] preživljava atentat nakon koga je uhapšen njegov počinitelj, agent [[UDBA|SDB]] [[Vinko Sindičić]]. * 20. 10. - Oko 40.000 Srba protestuje u Kosovu Polju zbog glasa nepoverenja Dušanu Čkrebiću, učenici i studenti nastavljaju bojkot nastave. * [[22. 10.]] - Savezna skupština odobrila ustavne amandmane - više tržišnih mehanizama, Srbija ima veću kontrolu na Kosovu (treba da ih odobre i republičke i pokrajinske skupštine). * [[25. 10.]] - Predsjednik crnogorskog izvršnog vijeća [[Vuko Vukadinović]] daje ostavku nakon što pet članova vlade nije dobilo povjerenje u skupštini. * [[27. 10.]] - Predsednik Regan odlučio da se zbog ugrađenih prislušnih uređaja sruši skoro završena nova ambasada u [[Moskva|Moskvi]]. * [[29. 10.]] - Masakr kod El Ampara u Venecueli, 14 ribara ubijeno jer su zamenjeni za gerilce. * 29. 10. - U Japanu puštena konzola [[Sega Mega Drive]] (u Evropi od 1990). * [[30. 10.]] - Prva intifada: autobus kod Jerihona napadnut Molotovljevim koktelima, stradalo pet Izraelaca. * 30. 10. - [[Ayrton Senna]] dobio prvi od tri šampionata Formule 1. * [[oktobar]] - Inflacija u Jugoslaviji 217%. * jesen - Pokret imama u [[BiH]], povodom odnosa u [[Islamska zajednica|Islamskoj zajednici]]. === Novembar/Studeni === * [[2. 11.]] - [[Morisov crv]] se smatra prvim [[kompjuterski crv|kompjuterskim crvom]]. * [[3. 11.]] - [[Sri Lanka]]nski [[Tamili]] pokušali puč na [[Maldivi]]ma ali sprečila ih indijska vojska. * [[8. 11.]] - [[Predsjednički izbori u SAD 1988]] na kojima pobjeđuje [[Republikanska stranka SAD|republikanski]] kandidat i tadašnji [[potpredsjednik SAD|potpredsjednik]] [[George H. W. Bush]] sa 426 elektorskih glasova prema 111 za [[Michael Dukakis|Dukakisa]] (40:10 u državama, 53,4:45,6% u glasovima). * [[9. 11.]] - Prvi put se sastaje [[Međuvladin panel o klimatskim promjenama]]. * [[10. 11.]] - Američko vazduhoplovstvo priznalo postojanje aviona [[Lockheed F-117 Nighthawk]]. * 10. 11. - Predsednik Bundestaga Philipp Jenninger drži kontroverzan i loše oblikovan govor povodom 50-godišnjice [[Kristalna noć|Kristalne noći]], sutradan podnosi ostavku. * [[13. 11.]] - Američki [[American Broadcasting Company|ABC]] prikazao prvu epizodu serije "[[Rat i sećanje (serija)|Rat i sećanje]]", snimljenu 1986-87, nastavak "[[Vetrovi rata (serija)|Vetrova rata]]" iz 1983. Dvanaest epizoda je prikazano do maja 1989, tada je to bio najskuplji TV projekt. Nagrađena je ali i izgubila dosta novca - sa širenjem video uređaja i kablovske televizije dolazi do opadanja formata mini serije. * [[15. 11.]] - Palestinska deklaracija nezavisnosti: [[PLO]] proglasio u Alžiru [[Država Palestina|Državu Palestinu]] uz pominjanje UN-ovog Plana o podeli iz 1947 i svih rezolucija od tada, što se smatra indirektnim priznanjem Izraela (→ [[Rešenje sa dve države]]). SFRJ sutradan priznaje Palestinu. * 15. 11. - Prvi i poslednji let sovjetskog "šatla" [[Buran]]. * novembar - Cena nafte u SAD je svega 10,31 dolar za barel<ref>[https://www.eia.gov/dnav/pet/hist/LeafHandler.ashx?n=pet&s=f000000__3&f=m U.S. Crude Oil First Purchase Price (Dollars per Barrel)]. eia.gov</ref> (oko 29 dolara iz 2026). * [[16. 11.]] - Na prvim slobodnim izborima u 10 godina, glasači u [[Pakistan]]u izabiru [[Benazir Bhutto]] za premijera. Time je postala prva žena u modernoj historiji muslimanskih zemalja koja je izabrana za ovako visoku funkciju. * 16. 11. - Vrhovni Sovjet [[Estonska Sovjetska Socijalistička Republika|Estonske SSR]] usvojio Deklaraciju suverenosti, po kojoj su zakoni republike iznad zakona SSSR - prvi takav čin (ocenjeno neustavnim 26. 11.). * [[17. 11.]] - Na sednici Pokrajinskog komiteta [[SK Kosova]], sa dužnosti predsednika Predsedništva PK SKK smenjena [[Kaćuša Jašari]], a [[Azem Vlasi]] razrešen članstva u tom telu. * [[17.11.|17]] - [[21. 11.]] - Masovne demonstracije Albanaca u Prištini zbog smene Jašari i Vlasija, došli i rudari iz Trepče - najveća albanska okupljanja od 1981. * [[18. 11.]] - Američki predsjednik [[Ronald Reagan]] potpisao zakon o smrtnoj kazni rasparčivačima droge. * [[19. 11.]] - Masovni miting na [[beograd]]skom Ušću, milion ljudi iskazalo podršku tadašnjem srpskom rukovodstvu na čelu sa [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]]. * [[22. 11.]] - Javnosti predstavljen prototip stelt bombardera [[B-2 Spirit]]. * [[23. 11.]] - Kosovska vlada zabranila javna okupljanja i grupna putovanja. * [[25. 11.]] - [[Alija Izetbegović]] pušten iz zatvora posle pet godina. * [[24. 11.]] - Prva epizoda ''[[Mystery Science Theater 3000]]''. * [[25. 11.]] - Amandmani IX-XLVIII na [[Ustav SFRJ]]. Nema više predstavnika SKJ u Predsedništvu SFRJ, koje tako ima 8 članova. Ozvaničena himna "[[Hej Sloveni]]". Više nezavisnosti za državne i privatne firme, pravo na štrajk, utrostručen zemljišni maksimum, mogućnost akcionarstva. * [[26. 11.]] - U Berlinu prvi put dodeljene [[Evropske filmske nagrade]]. * [[27. 11.]] - Demonstracije Hrvata ispred jugoslovenskog konzulata u [[Sidnej]]u, jedan od tinejdžera koji su pokušali da preskoče ogradu pogođen u vrat. * [[29. 11.]] - [[Bangladeš]] i Zapadni Bengal u Indiji pogođeni ciklonom, 6.240 mrtvih. === Decembar/Prosinac === [[Datoteka:Benazir bhutto 1988 cropped.jpg|mini|180px|[[Benazir Bhutto]]]] * [[1. 12.]] - [[Bahrudin Bijedić]], generalni konzul SFRJ u Čikagu, Vinko Mir, šef njujorškog ogranka [[Ljubljanska banka|Ljubljanske banke]], i još trojica optuženi u SAD za pranje novca (Bijedić i Mir oslobođeni optužbi sledećeg septembra); sumnjiče se i za špijunažu<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/12/05/Espionage-hinted-in-money-laundering-case/4352597301200/ Espionage hinted in money-laundering case]. upi.com Archives Dec. 5, 1988</ref><ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/12/15/Indicted-Yugoslav-consul-general-target-of-spy-probe/1419598165200/ Indicted Yugoslav consul general target of spy probe]. upi.com Archives Dec. 15, 1988</ref>. * 1. 12. - Održan prvi [[Svetski dan borbe protiv side]]. * 1. 12. - Vrhovni sovjet SSSR sproveo amandmane na ustav i izbornu reformu, izbori za [[Kongres narodnih deputata SSSR]] sledećeg marta. * 1. 12. - Počinje desetogodišnji Bugenvilski građanski rat za otcepljenje [[Otok Bougainville|otoka Bougainvilla]] od Papue Nove Gvineje. * [[2. 12.]] - [[Australija|Australska]] vlada zatvorila jugoslovenski konzulat u Sidneju, jer nisu želeli predati policiji čuvara koji je ranio hrvatskog demonstranta pre pet dana. * 2. 12. - [[Benazir Buto]] postala premijer [[Pakistan]]a, kao prva žena na čelu jedne [[islam]]ske zemlje (1988-90 i 1993-96). * [[5. 12.]] - Kosovski PK odbio povratak Kaćuše Jašari i Azema Vlasija na položaje i ocenio da su novembarske demonstracije u Prištini bile spontane i nisu bile antijugoslovenske (podele između Albanaca i Srba u tom telu). * [[5.12.|5]] - [[6. 12.]] - Štrajk u rudniku uglja u [[Labin]]u (traže bonus jer su ispunili godišnju kvotu), radnici iz obućarske industrije pred Saveznom skupštinom u Beogradu. [[Datoteka:1988 Spitak earthquake - Collapse of Floors, Leninakan, Armenia.tif|mini|230px|Jermenski zemljotres]] * [[7. 12.]] - Spitački zemljotres na severu [[Jermenska Sovjetska Socijalistička Republika|Jermenske SSR]], poginulo više od 25.000 ljudi, 12.000 je povrijeđeno, a pola miliona ostalo bez domova. Uništeno je deset odsto jermenske industrije. * 7. 12. - Samit [[Mihail Gorbačov|Gorbačov]]-[[Ronald Reagan|Reagan]]-[[George H. W. Bush|Bush]] na Governors Islandu kod New Yorka. Gorbačov u UN najavljuje smanjenje sovjetske vojske za 500.000 ljudi (10%) i povlačenje 10.000 tenkova, 8.500 artiljerijskih cevi i 800 borbenih aviona iz istočne Evrope i evropskog SSSR. * [[9. 12.]] - Prvi let švedskog aviona [[JAS 39 Gripen]]. * [[11. 12.]] - Pao jugoslovenski vojni transportni avion koji je dopremao pomoć u Jermeniju, posada nastradala. * [[12. 12.]] - Otvoren Muzej zvuka u Beogradu. * [[14. 12.]] - Proradio [[TAT-8]], prvi transatlantski telefonski kabl sa [[Optičko vlakno|optičkim vlaknima]]. * [[16. 12.]] - Prikazan ''[[Rain Man]]'', najunosniji film iz ove godine u SAD, dobitnik četiri Oskara. * [[18. 12.]] - U Poljskoj osnovan [[Građanski komitet "Solidarnost"]] - put prema [[Okrugli stol (Poljska)|Okruglom stolu]] u februaru. * [[19. 12.]] - Fudbaler [[Miodrag Belodedić]] legalno stigao iz Rumunije u Jugoslaviju, gde zatim i ostaje - igraće za Zvezdu, u početku bez ugovora<ref>[http://jurnalul.ro/scinteia/special/viata-de-fotbalist-belodedici-a-ramas-in-iugoslavia-318175.html Viaţă de fotbalist: Belodedici a rămas în Iugoslavia!]. jurnalul.ro</ref>. * [[20. 12.]] - "Imigranti iz Jugoslavije" ukrali na njujorškoj Petoj aveniji dijamante vredne 700.000 dolara (ekvivalent 1,4 miliona iz 2016) - uhapšeni kasnije tokom dana, dok su pregledali plen i pili šampanjac<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/12/20/Suspects-arrested-in-diamond-heist/2519598597200/ Suspects arrested in diamond heist]. upi.com Archives Dec. 20, 1988</ref>. * 20. 12. - U Beču potpisana [[Konvencija Ujedinjenih nacija protiv nezakonitog prometa opojnih droga i psihotropnih supstanci]] (na snazi od 1990). [[Datoteka:Boeing 747-121, Pan American World Airways - Pan Am AN0076297.jpg|mini|220px|Nastradali Pan Amov avion]] * [[21. 12.]] - '''Eksplodirao [[Pan Am]]-ov avion iznad [[Lokerbi]]ja''' u Škotskoj - 259 mrtvih iz aviona i 11 iz naselja - za teroristički akt je optužena Libija. * [[22. 12.]] - U sarajevskoj "[[Skenderija|Skenderiji]]" prikazan "[[Dom za vešanje]]". * 22. 12. - Potpisani Njujorški sporazumi između Kube, Angole i Južne Afrike kojim se strane trupe povlače iz Angole i omogućava nezavisnost [[Namibija|Namibije]] 1990. Rezolucijom SB UN osnovana Verifikaciona misija UN za Angolu (tamošnji [[Angolski građanski rat|građanski rat]] se nastavlja). * 22. 12. - Ubijen [[Chico Mendes]], brazilski sindikalista i ekologista. * [[28. 12.]] - Savezna skupština odbila prihvatiti zakon potreban za nastavak podrške MMF-a Jugoslaviji - povod za ostavku vlade. * [[29. 12.|29.]] i 30. 12. - Savezna skupština usvojila Zakon o preduzećima (stupa na snagu 1. januara)<ref>Službeni list SFRJ 77/88, → [http://bpp.uzzpro.gov.rs/Register.aspx?AspxAutoDetectCookieSupport=1 Baza pravnih propisa] bpp.uzzpro.gov.rs</ref> - osnova [[Markovićeva privatizacija|Markovićeve privatizacije]]. Sutradan usvojen i Zakon o stranim ulaganjima. * [[30. 12.]] - Predsednik [[SIV]]-a [[Branko Mikulić]] dao ostavku, ne želeći da prihvata odgovornost za nagomilane ekonomske probleme (inflacija 250% itd.) - prvi pad jugoslovenske vlade od [[1939]]. === Kroz godinu === * Prosečna radnička plata u Jugoslaviji 116 dolara<ref>[http://www.nytimes.com/1988/10/05/world/irate-yugoslavs-march-on-parliament.html?scp=54&sq=Yugoslavia&st=nyt Irate Yugoslavs March on Parliament], New York Times, Oct. 4, 1988</ref> (ekvivalent 238 dolara iz 2017. prema [http://www.bls.gov/data/inflation_calculator.htm CPI Inflation Calculator] u SAD). Zvanični tečaj dinara prema [[Njemačka marka|DEM]] pao je sa 773,70 na 2.728,55 novih dinara.<ref name="povteclist" /> * Opozicioni pokreti cvetaju u istočnoj Evropi<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/12/13/Opposition-movements-bloom-in-East-Europe/8871597992400/ Opposition movements bloom in East Europe]. upi.com Archives Dec. 13, 1988</ref>. * Nastala Inicijativa za globalnu [[Eradikacija poliomijelitisa|eradikaciju poliomijelitisa]]. * Otkriven [[Gigantski magnetootpornički efekat]]. * [[Stephen Hawking]] objavio ''[[A Brief History of Time]]''. == 1988. u temama == * [[Televizija]]. TV serije: "[[Đekna još nije umrla, a ka' će ne znamo]]" (TV Titograd); "Ranjenik", "Tragom ptice dodo", "Zagubljen govor" (TV Sarajevo); "Četrdeset osma - Zavera i izdaja", "Mala Nada", "[[Portret Ilije Pevca]]", "Roman o Londonu", "Večernja zvona" (TV Beograd). * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Dom za vešanje]]", "[[Život sa stricem]]", "[[Sokol ga nije volio]]" "[[Braća po materi]]", "[[Zaboravljeni (film)|Zaboravljeni]]", "[[Za sada bez dobrog naslova]]", "[[Kuća pored pruge]]", "[[Šta radiš večeras]]", "[[Tako se kalio čelik]]", "[[Vanbračna putovanja]]", "[[Klopka (film iz 1988.)|Klopka]]", "[[Čavka (film)|Čavka]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1988.]]). * Neki domaći muzički/glazbeni albumi<ref>[https://www.discogs.com/search/?format_exact=LP&format_exact=Album&year=1988&decade=1980&country_exact=Yugoslavia Explore Yugoslavia LP Album from 1988 on Discogs]. discogs.com (pristup. 17. 7. 2016.)</ref> (→ [[:Kategorija:Albumi 1988.]]): ** Pop/rock: <small>[[Bijelo dugme]]</small>: "Ćiribiribela"; <small>[[Riblja čorba]]</small>: "Priča o ljubavi obično ugnjavi"; <small>[[Parni valjak]]</small>: "Sjaj u očima"; <small>[[Bajaga i instruktori]]</small>: "Prodavnica tajni"; <small>[[Haustor]]</small>: "Tajni grad"; <small>[[Električni orgazam]]</small>: "Letim, sanjam, dišem"; <small>[[Partibrejkers]]</small>: "Partibrejkers II"; <small>[[Prljavo kazalište]]</small>: "Zaustavite Zemlju"; <small>[[Bolero (muzička grupa)|Bolero]]</small>: "O Jesenjinu"; <small>[[Đorđe Balašević]]</small>: "Panta rei"; <small>[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]]</small>: "Čudesan svijet privatluka"; <small>[[Đavoli (glazbeni sastav)|Đavoli]]</small>: "Ostani uz mene"; <small>[[Crvena jabuka]]</small>: "Sanjati"; <small>[[Galija (muzička grupa)|Galija]]</small>: "Daleko je Sunce"; <small>[[Oktobar 1864]]</small>: "Igra bojama"; <small>[[Yu grupa]]</small>: "Ima nade"; <small>[[Valentino (sastav)|Valentino]]</small>: "No.4"; <small>[[Rambo Amadeus]]</small>: "O tugo jesenja"; <small>[[Kerber (muzička grupa)|Kerber]]</small>: "Ljudi i bogovi"; <small>[[Tutti Frutti Band]]</small>: "Stvari lagane"; <small>[[Psihomodo pop]]</small>: "Godina zmaja"; <small>[[Massimo Savić|Massimo]]</small>: "Riječi čarobne"; <small>[[Snežana Mišković|Viktorija]]</small>: "Spavaćeš sam"; <small>[[ITD Band]]</small>: "Skidam te pogledom"; <small>[[Kaliopi]]</small>: "Rođeni"; <small>[[Slađana Milošević]]</small>: "Alexandra Slađana Milošević & Darko Kraljić"; <small>[[Zana (grupa)|Zana]]</small>: "Grupa Zana"; <small>[[Neki to vole vruće (bend)|Neki to vole vruće]]</small>: "Kakva noć"; <small>[[Heroji (grupa)|Heroji]]</small>: "88"; <small>[[Fit]]</small>: "Uz Rijeku"; <small>[[Griva (muzička grupa)|Griva]]</small>: "Što te tata pušta samu"; <small>[[Boye (grupa)|Boye]]</small>: "Dosta! Dosta! Dosta!" ** Zabavni: <small>[[Hari Mata Hari]]</small>: "Ja te volim najviše na svijetu"; <small>[[Magazin (grupa)|Magazin]]</small>: "Besane noći"; <small>[[Boris Novković]]</small>: "Dok svira radio"; <small>[[Novi fosili]]</small>: "Nebeske kočije"; <small>[[Neda Ukraden]]</small>: "Posluži nas srećo" i "Ponoć je"; <small>[[Meri Cetinić]]</small>: "Potraži me"; <small>[[Oliver Dragojević]]</small>: "Svirajte noćas za moju dušu"; <small>[[Vlado Kalember]]</small>: "Vino na usnama"; ** Folk: <small>[[Nervozni Poštar]]</small>: "Nervozni Poštar"; <small>[[Miroslav Ilić]]</small>: "Balada o nama"; <small>[[Dragana Mirković]]</small>: "Najlepši par"; <small>[[Svetlana Ražnatović|Svetlana Veličković]] - Ceca</small>: "Cvetak zanovetak"; <small>[[Boban Zdravković]]</small>: "Klinka"; <small>[[Džej Ramadanovski]]</small>: "Ljubio sam nisam znao" i "Zar ja da ti brišem suze"; <small>[[Mira Kosovka]]</small>: "Za šaku ljubavi"; <small>Mikić, Perčević</small>: "Niko nema što Srbin imade". ** Debitantski albumi (ne mora biti početak karijere): Ceca, Rambo Amadeus, [[Snežana Babić]] - Sneki, Psihomodo pop, Legende, Ruž, [[Mira Škorić]], Viktorija, Džej, Fit, [[Garavi sokak]], Boye, [[Marta Savić]], [[Instant Karma]]... * Neka vozila uvedena 1988: <gallery> Fiat Tipo silver 5door.jpg|[[Fiat Tipo]] (Evropski auto godine '89) 1990 Opel Vectra GLS (19384050978).jpg|[[Opel Vectra]] Volkswagen Passat sedan B3.jpg|[[Volkswagen Passat]] B3 1989 BMW 525i (E34) sedan (2015-11-13) 01.jpg |[[BMW E34]] Renault 19 rear 20071126.jpg|[[Renault 19]] 1992-1994 Suzuki Vitara (SE416C Type2) JX softtop 01.jpg|[[Suzuki Vitara]] Bundesarchiv Bild 183-1990-0404-423, Pkw Wartburg 1.3.jpg|[[Wartburg 1.3]] </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1988.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[5. 1.]] - [[Miroslav Raduljica]], srpski košarkaš * [[13. 1.]] - [[Miloš Biković]], glumac * [[15. 1.]] - [[Skrillex]], muzičar, DJ * [[21. 1.]] - [[Ashton Eaton]], američki dekatlonac * [[15. 2.]] - [[Rui Patrício]], portugalski golman * [[17. 2.]] - [[Natascha Kampusch]], austrijska djevojka, poznata po bijegu nakon osam godina zatočeništva * [[20. 2.]] - [[Robyn Rihanna Fenty|Rihanna]], kraljica r'n'b glazbe sa Barbadosa * [[29. 2.]] - [[Marko Marković (trubač)|Marko Marković]], trubač * [[10. 3.]] - [[Ivan Rakitić]], nogometaš * [[14. 3.]] - [[Sasha Grey]], erotski model, glumica * [[16. 3.]] - [[Miloš Mićović]], model, pevač * [[27. 3.]] - [[Ermin Zec]] , bosansko-hercegovački nogometaš * 27. 3. - [[Jessie J]], kantautorka * [[29. 3.]] - [[Bojana Drča]], odbojkašica === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[1. 4.]] - [[Sandra Afrika]], pevačica * [[9. 4.]] - [[Mate Selak]], hrvatski nogometaš * [[10. 4.]] - [[Haley Joel Osment]], glumac * [[20. 4.]] - [[Nina Janković]], glumica * [[5. 5.]] - [[Adele (pjevačica)]] * [[8. 5.]] - [[Danijel Alibabić]], kantautor * [[23. 5.]]? - [[Petar Strugar]], glumac * [[29. 5.]] - [[Daria Kinzer]], hrvatska pjevačica * [[1. 6.]] - [[Domagoj Duvnjak]], hrvatski rukometni reprezentativac * [[7. 6.]] - [[Michael Cera]], glumac * [[11. 6.]] - [[Claire Holt]], glumica * [[20. 6.]] - [[Marco Graziani]], hrvatski violinist === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[14. 7.]] - [[Damir Martin]], veslač * [[1. 8.]] - [[Nemanja Matić]], fudbaler * [[2. 8.]] - [[Valent Sinković]], veslač * [[7. 8.]] - [[Anikka Albrite]], glumica * [[11. 8.]] - [[Boris Malagurski]], proizvođač dokumentaraca * [[12. 8.]] - [[Tyson Fury]], britanski bokser * [[21. 8.]] - [[Robert Lewandowski]], fudbaler * [[23. 8.]] - [[Niki Leinso]], hrvatska glazbenica * [[26. 8.]] - [[Tori Black]], glumica * [[30. 8.]] - [[Ernests Gulbis]], letonski teniser * [[3. 9.]] - [[Jérôme Boateng]], nemački fudbaler * [[4. 9.]] - [[Doris Pinčić]], glumica * [[21. 9.]] - [[Bilawal Bhutto Zardari]], pakistanski političar, Benazirin sin * [[23. 9.]] - [[Juan Martín del Potro]], argentinski teniser * [[24. 9.]] - [[Monika Kiš]], model, glumica i voditeljica * [[28. 9.]] - [[Danijela Grgić]], hrvatska atletičarka * 28. 9. - [[Marin Čilić]], tenisač * [[29. 9.]] - [[Anja Alač]], glumica === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[7. 10.]] - [[Diego Costa]], španski fudbaler * [[20. 10.]] - [[Candice Swanepoel]], južnoafrički model * [[2. 11.]] - [[Igor Karačić]], hrvatski rukometaš * [[5. 11.]] - [[Virat Kohli]], kriketaš * [[6. 11.]] - [[Emma Stone]], glumica * 6. 11. - [[Conchita Wurst]], ''drag'' persona, pobednica Pjesme Evrovizije 2014. * [[7. 11.]] - [[Tinie Tempah]], engleski reper * [[15. 11.]] - [[B.o.B]], hip hop muzičar i producent * [[20. 11.]] - [[Dušan Tadić]], fudbaler * [[1. 12.]] - [[Armin Muzaferija]], pjevač * 1. 12. - [[Manuel Štrlek]], hrvatski rukometaš * [[5. 12.]] - [[Miralem Sulejmani]], srpski fudbaler * [[17. 12.]] - [[David Rudisha]], kenijski atletičar * 17. 12. - [[Filip Kasalica]], fudbaler * [[27. 12.]] - [[Hayley Williams]], pjevačica ''Paramore'' == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1988.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[4. 1.]] - [[Predrag Milošević]], kompozitor, dirigent, pedagog (* [[1904]]) * [[5. 1.]] - [[Pete Maravich]], košarkaš (* [[1947]]) * [[7. 1.]] - [[Venko Markovski]], makedonski pisac. (* [[1915]].) * 7. 1. - [[Milan Srdoč]], glumac (* [[1920]]) * 7. 1. - [[Trevor Howard]], glumac (* [[1913]]) * [[9. 1.]] - [[Juraj Krnjević]], predratni hrvatski političar (* [[1895]]) * [[14. 1.]] - [[Georgij Maljenkov]], bivši premijer SSSR (* [[1902]]) * [[15. 1.]] - [[Seán MacBride]], lider IRA, nobelovac za mir (* [[1904]]) * [[16. 1.]] - [[Andrija Artuković]], ministar u NDH, ratni zločinac (* [[1899]]) * [[20. 1.]] - [[Philippe de Rothschild]], automobilista, dramaturg, uzgajivač vina (* [[1902]]) * [[25. 1.]] - [[Colleen Moore]], glumica (* [[1899]]) * [[28. 1.]] - [[Klaus Fuchs]], fizičar, špijun (* [[1911]]) * [[31. 1.]] - [[Nedeljko Gvozdenović]], srpski slikar (* [[1902]]) * [[1. 2.]] - [[Heather O'Rourke]], glumica (* [[1975]]) * [[5. 2.]] - [[Emeric Pressburger]], filmski producent (* [[1902]]) * [[6. 2.]] - [[Zvonimir Rogoz]], hrvatski glumac i redatelj (* [[1887]].) * 6. 2. - [[Vladislav Todorović]] Šilja, slikar (* 1933) * [[10. 2.]] - [[Krsto Popivoda]], učesnik NOB, društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1910]]) * [[15. 2.]] - [[Richard Feynman]], američki fizičar, nobelovac (* [[1918]]). === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[7. 3.]] - [[Divine]], američki glumac/ca (* [[1945]]) * [[9. 3.]] - [[Kurt Georg Kiesinger]], bivši kancelar Nemačke (* [[1904]]) * [[10. 3.]] - [[Andy Gibb]], kantautor, muzičar (* [[1958]]) * 10. 3. - [[Svetislav Glišović]], fudbaler, trener (* [[1913]]) * [[13. 3.]] - [[John Holmes]], američki pornografski glumac (* [[1944]].) * [[22. 3.]] - [[Rudolf Matz]], hrvatski skladatelj i glazbeni pedagog (* [[1901.]]) * [[24. 3.]] - [[Hamid Hadžibegić]], historičar, filolog (* [[1898]]) * [[7. 4.]] - [[Hamdija Pozderac]], bivši potpredsednik predsedništva SFRJ === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[8. 5.]] - [[Robert A. Heinlein]], američki SF pisac (* [[1907]]) * [[10. 5.]] - [[Mato Džaja]], bh. povjesničar književnosti (* [[1906]]) * [[11. 5.]] - [[Kim Philby]], britanski obaveštajac, špijun za Sovjete (* [[1912]]) * [[3. 6.]] - [[Anna Mahler]], vajarka (* [[1904]]) * [[11. 6.]] - [[Giuseppe Saragat]], bivši predsednik Italije (* [[1898]]) * [[18. 6.]] - [[Ivica Ivanac]], književnik, dramaturg (* [[1936]]) * [[16. 6.]] - [[Kim Milford]], kantautor (* [[1951]]) * [[25. 6.]] - [[Hillel Slovak]], gitarista ''Red Hot Chili Peppers'' (* [[1962]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[18. 7.]] - [[Nico]], kantautorka, manekenka, glumica (* [[1938]]) * [[25. 7.]] - [[Judith Barsi]], glumica, žrtva zločina (* [[1978]]) * [[27. 7.]] - [[Frank Zamboni]], pronalazač (* [[1901]]) * [[30. 7.]] - [[Raško Dimitrijević]], književnik, kritičar, prevodilac (* [[1898]]) * [[2. 8.]] - [[Nada Klaić]], hrvatska povjesničarka (* [[1920]].) * 2. 8. - [[Raymond Carver]], pisac kratkih priča (* [[1938]]) * [[10. 8.]] - [[Arnulfo Arias]], bivši predsednik [[Panama|Paname]]. (* [[1901]]) * [[11. 8.]] - [[Anne Ramsey]], američka glumica (* [[1929]]) * 11. 8. - [[Ahmed Smajlović]], islamski učenjak, prevodilac (* [[1938]]) * [[12. 8.]] - [[Jean-Michel Basquiat]], američki umetnik (* [[1960]]) * [[13. 8.]] - [[Momčilo Novković]], viceadmiral JRM, narodni heroj (* [[1916]]) * [[14. 8.]] - [[Enzo Ferrari]], proizvođač automobila (* [[1898]]) * [[17. 8.]] - [[Muhammad Zia-ul-Haq]], predsednik Pakistana (* [[1924]]) * [[21. 8.]] - [[Ray Eames]], umetnik, dizajner (* [[1912]]) * [[22. 8.]] - [[Rejhan Demirdžić]], bosanskohercegovački glumac (* [[1927]]) * [[25. 8.]] - [[Milan Prelog]], povjesničar umjetnosti (* [[1919]]) * [[27. 8.]] - [[Milivoj Nikolajević]], slikar (* [[1912]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[1. 9.]] - [[Luis Alvarez]], fizičar, nobelovac (* [[1911]]) * [[5. 9.]] - [[Gert Fröbe]], glumac (* [[1913]]) * [[21. 9.]] - [[Rudi Alvađ]], bh. glumac (* [[1929]]) * [[23. 9.]] - [[Tibor Sekelj]], geograf, istraživač i putopisac (* [[1912]]) * [[26. 9.]] - [[Branko Zebec]], hrvatski nogometaš i trener (* [[1929]].) * [[28. 9.]] - [[Vicko Krstulović]], učesnik NOB, društveno-politički radnik SRH i SFRJ, narodni heroj (* [[1905]]) * [[1. 10.]] - [[Pavle Vuisić]], srpski glumac (* [[1926]]) * 1. 10. - [[Aleksa Benigar]], slovensko-hrvatski svećenik (* [[1893]].) * [[2. 10.]] - [[Alec Issigonis]], dizajner Mini Morrisa (* [[1906]]) * [[3. 10.]] - [[Franz Josef Strauss]], njemački političar iz CSU, premijer Bavarske (* [[1915]]) * [[4. 10.]] - [[Zlatko Grgić]], hrvatski autor crtanih filmova i karikatura (* [[1931]]) * [[9. 10.]] - [[Felix Wankel]], pronalazač tipa motora sa rotacionim klipom (* [[1902]]) * [[23. 10.]] - [[Branko Lalović]], nuklearni fizičar, solarista (* [[1928]]) * [[29. 10.]] - [[Dmitar Zaklan]], general-potpukovnik JNA, narodni heroj (* [[1915]]) * [[31. 10.]] - [[George Uhlenbeck]], fizičar (* [[1900]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[12. 11.]] - [[Janika Balaž]], romski muzičar iz Novog Sada (* [[1925]]) * [[13. 11.]] - [[Milan Timotić]], predratni pevač (* [[1908]]) * [[19. 11.]] - [[Veljko Mandić]], glumac (* [[1924]]) * 19. 11. - [[Christina Onassis]], Aristotelova kćerka (* [[1950]]) * [[20. 11.]] - [[Ante Gabrić]], hrvatski katolički svećenik (* [[1915]].) * [[27. 11.]] - [[John Carradine]], glumac (* [[1906]]) * [[28. 11.]] - [[Dragutin Dobričanin]] - Guta, srpski glumac (* [[1922]]) * 28. 11. - [[Vlado Dijak]], pjesnik, tekstopisac (* 1925) * [[30. 11.]] - [[Aleksandar Deroko]], srpski arhitekta (* [[1894]]) * [[6. 12.]] - [[Roy Orbison]], pevač (* [[1936]]) * [[16. 12.]] - [[Sylvester James|Sylvester]], disko muzičar (* [[1947]]) * [[22. 12.]] - [[Rexhai Surroi]], novinar, diplomat (* [[1929]]) * [[27. 12.]] - [[Hal Ashby]], filmski režiser (* [[1929]]) === Kroz godinu === * [[Rešad Kadić]], književnik, novinar (* 1912) * [[Selim Salihović]], sevdalija i sazlija (* 1910) * [[Meho Meha Sefić]], slikar (* 1919) == Nobelova nagrada za 1988. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Leon Max Lederman]], [[Melvin Schwartz]] i [[Jack Steinberger]] (za metod [[Neutrino|neutrinskog]] zraka i demonstraciju dubletske strukture [[lepton]]a putem otkrića [[Mionski neutrino|mionskog neutrina]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Johann Deisenhofer]], [[Robert Huber]] i [[Hartmut Michel]] (određenje trodimenzionalne strukture [[fotosintetski reakcioni centar|fotosintetskog reakcionog centra]], → [[:en:Photosynthetic reaction centre|en]]) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[James W. Black]], [[Gertrude B. Elion]] i [[George H. Hitchings]] (otkriće važnih principa u tretmanu lekovima) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Naguib Mahfouz]] (koji je, putem dela bogatih u nijansi - sad jasno realističan, sad evokativno dvosmislen - formirao arapsku narativnu umetnost koja važi za celo čovečanstvo) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Mirovne snage UN]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Maurice Allais]] (pionirski doprinos teoriji tržišta i efikasnom korišćenju resursa) == Literatura == * [http://www.e-novine.com/feljton/27459-Priprema-odstrel.html Priprema za odstrel (1) (e-novine)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612124143/http://www.e-novine.com/feljton/27459-Priprema-odstrel.html |date=2010-06-12 }} * [https://www.znaci.org/00001/23_8.htm Besmislena Yu-ratovanja] == Povezano == * [[Antibirokratska revolucija]] * [[Kronologija raspada SFRJ]] == Reference == {{reference|2}} ;Literatura * Jović, Dejan. ''Jugoslavija Država koja je odumrla''. Prometej Zagreb 2003 == Vanjske veze == * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/87-4-8.shtml Yugoslavia's "Serbian Question"]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Patrick Moore, Radio Free Europe (Open Society Archives) * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/87-4-22.shtml What Went Wrong in Yugoslavia: the Failure of the Self-Management Model]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Vladimir Sobell and Ljubo Siro, RFE-OSA {{commonscat|1988}} [[Kategorija:1988.]] hynojpsln7l97prwpdz5duwfpnxhkhl 0 17113 42713484 42576196 2026-10-24T21:16:59Z CommonsDelinker 806 Zamjenjujem datoteku Bcoulomb.png datotekom [[:File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png|Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criteri 42713484 wikitext text/x-wiki [[File:Cargas electricas.png|thumb|Vrste interakcije (privlačenje ili odbijanje), ovisno o naelektrisanju čestica.]] {{Elektromagnetizam}} '''Naelektrisanje''' ('''električni naboj''' ili '''količina elektriciteta''', oznaka ''Q'') je osnovno svojstvo subatomskih [[čestica]], kojim se odlikuju [[elektromagnetna interakcija|elektromagnetne interakcije]]. Naelektrisana tvar stvara [[Elektromagnetsko polje|elektromagnetno polje]]. Naelektrisanje je uzrok, a takođe podleže dejstvu elektromagnetnih polja. Međudejstvo naelektrisanja i polja je uzrok [[elektromagnetska sila|elektromagnetne sile]] koja predstavlja jednu od četiri [[osnovne sile]] u prirodi. Postoje dve vrste naelektrisanja, pozitivno i negativno, a obeležavaju se znacima plus (+) i minus (-). Različita naelektrisanja se privlače, a ista odbijaju. Naelektrisanje se nekada smatralo neprekidnom i beskonačno deljivom osobinom. Danas je poznato da postoji najmanja količina naelektrisanja. Ona se vezuje za [[Elementarni naboj|elementarno naelektrisanje]] [[elektron]]a. Svako naelektrisano telo u prirodi ima višak ili manjak elektrona. Stoga se kaže da je količina naelektrisanja konačan skup [[količina elementarnog naelektrisanja|elementarnih količina elektriciteta]].{{physconst|e|ref=only}} Količina naboja ''Q'' u nekom provodniku jednaka je umnošku naboja elektrona ''e'' i broja tih elektrona ''N'', odnosno <math>Q = e\cdot N</math> U [[Hidraulička analogija|hidrauličnoj analogiji]], ekvivalent količini elektriciteta je količina vode. == Objašnjenje == Naelektrisanje je svojstvo subatomskih čestica i u prirodi se javlja samo kao '''celobrojni''' umnožak [[količina elementarnog naelektrisanja|elementarnog naelektrisanja]]. Zato se kaže da je naelektrisanje diskretno odnosno kvantovano. Kada se izražava kao umnožak elementarnog naelektrisanja, [[elektron]] ima naelektrisanje -1 a [[proton]] naelektrisanje +1. [[Kvark]], zavisno od vrste, može da ima naelektrisanje &minus;1/3 ili +2/3. [[Antičestica|Antičestice]] imaju naelektrisanja suprotna od odgovarajućih čestica (pozitron +1, antiproton -1). Postoje i druge naelektrisane čestice (tau, mion...). Nalektrisanje [[makroskopski|makroskopskog]] tela je zbir naelektrisanja svih čestica od kojih je telo sastavljeno. Često, ukupno nalektrisanje je jednako nuli, pošto je broj elektrona u svakom [[atom]]u jednak broju [[proton]]a, pa se njihova naelektrisanja poništavaju. Pojava u kojoj ukupno naelektrisanje nije jednako nuli, i pritom su ta naelektrisanja nepokretna i njihova količina se ne menja u vremenu, naziva se [[statički elektricitet]]. Dalje, čak i kada je zbir naelektrisanja jednak nuli, pozitivna i negativna nelektrisanja ne moraju biti ravnomerno raspoređena unutar tela (na primer pod uticajem spoljnjeg [[električno polje|električnog polja]]), i onda se za materijal kaže da je [[Polarizacija|polarizovan]], a naelektrisanje koje nastaje usled polarizacije naziva se [[vezano naelektrisanje]] (dok se dodatno naelektrisanje doneto spolja u telo nnaziva ''slobodno naelektrisanje''). Uređeno kretanje naelektrisanih čestica u određenom smeru naziva se [[električna struja]]. Strogo, količina naelektrisanja mora biti umnožak elementarnog naelektrisanja ''e'' (naelektrisanje je [[kvant]]ovano). Ali, pošto je količina naelektrisanja prosečna, [[makroskopski|makroskopska]] veličina, mnogo redova veličine veća od elementarnog naelektrisanja, efektivno može imati bilo koju [[realan broj|realnu vrednost]]. == Jedinice == [[Međunarodni sistem jedinica|SI]] jedinica naelektrisanja naziva se [[kulon (jedinica)|kulon]] i označava se sa ''C''.<ref name=CIPM1946/> Kulon je izveden kao količina naelektrisanja koja prolazi kroz [[cross section (geometry)|poprečni presek]] [[electrical conductor|električnog provodnika]] noseći jedan [[ampere|amper]] u [[second|sekundi]].<ref name=CIPM1946>{{cite web |url=https://www.bipm.org/en/CIPM/db/1946/2/ |publisher=BIPM |title=CIPM, 1946: Resolution 2 |access-date=2020-08-15 |archive-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010095320/https://www.bipm.org/en/CIPM/db/1946/2/ |dead-url=yes }}</ref> Količina naelektrisanja u 1 elektronu ([[elementary charge|elementrarno naelektrisanje]]) je aproksimativno {{val|1.6|e=-19|u=C}}, a 1 kulon korespondira količini naelektrisanja od oko {{val|6.24|e=18|u=elektrona}}. Količina električnog naboja se može direktno meriti pomoću [[electrometer|elektrometra]], ili indirektno pomoću [[galvanometer|galvanometra]]. U modernoj praksi, fraza „količina naelektrisanja” se koristi umesto „kvantitet naelektrisanja”.<ref name=SIBrochure>{{SIbrochure8th}}, p. 150</ref> Nakon utvrđivanja [[Količina elementarnog naelektrisanja|kvantizovanog]] karaktera naelektrisanja, 1891. godine [[George Johnstone Stoney|Džordž Stoni]] je predložio jedinicu 'elektron' za ovu fundamentalnu jedinicu električnog naelektrisanja. To je bilo pre nego što je česticu otkrio [[J. J. Thomson|Džozef Tomson]] 1897. godine. Ova jedinica se u današnje vreme tretira kao bezimena, te se naziva {{em|elementarnim naelektrisanjem}}, {{em|fundamentalnom jedinicom naelektirsanja}}, ili jednostavno {{em|e}}. Mera naelektirsanja je umnožak elementarnog naelektrisanja ''e'', iako se čini da se [[macroscopic scale|velika]] naelektirsanja ponašaju kao [[real number|realni kvantiteti]]. U pojedinim kontekstima je smisledno da se govori o frakcijama naelektirsanja; na primer pri naelektrisavanju [[capacitor|kondenzatora]], ili u opisu [[fractional quantum Hall effect|frakcionog kvantnog Holovog efekta]]. Jedinica [[Faraday constant|faradej]] se ponekad koristi u elektrohemiji. Jedan faradej naelektrisanja je magnituda naelektrisanja jednog mola elektrona,<ref>{{cite book |last1=Gambhir |first1=RS |last2=Banerjee |first2=D |last3=Durgapal |first3=MC |title=Foundations of Physics, Vol. 2 | date=1993 |publisher=Wiley Eastern Limited |location=New Dehli |page=51 |url=https://books.google.dk/books?id=r-Qpy0KQayIC&pg=PA51 |accessdate=10. 10. 2018}}</ref> i.e. 96485.33289(59) C. U sistemima jedinica izvan SI, kao što je [[Centimetre–gram–second system of units|cgs]], električno naelektrisanje se izražava kao kombinacija samo tri fundamentalna kvantiteta (dužine, mase, i vremena), a ne četiri, kao u SI, gde je električno naelektirsanje kombinacija dužine, mase, vremena, i električne struje.<ref>{{cite web | url= https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1506/1506.01951.pdf | title= Babel of units: The evolution of units systems in classical electromagnetism | access-date=31. 3. 2018 | last= Carron | first= Neal J. | page= 5 | date=21. 5. 2015 }}</ref><ref> {{cite book | last= Purcell | first= Edward M. |author2=David J. Morin | title= Electricity and Magnetism | publisher= Cambridge University Press | date= 2013 | edition= 3rd | pages= 766 | url= https://books.google.com/books?id=A2rS5vlSFq0C&pg=PA364 | isbn= 9781107014022 }} </ref> == Historija == {{See also|Istorija elektromagnetne teorije|Elektricitet}} [[File:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb|Kulonova [[torsion balance#Torsion balance|torziona vaga]]]] Od davnina su ljudi poznavali četiri tipa pojava, sve od kojih bi se danas mogli objasniti upotrebom koncepta električnog naboja: (a) [[lightning|munje]], (b) [[električna raža]], (c) [[vatra svetog Elma]] i (d) da trljanje [[ćilibar]]a [[krzno]]m dovodi do privlačenja malih, lakih predmete.<ref>{{cite book |last1=Roller |first1=Duane |author-link1= |last2=Roller |first2=D.H.D.|date=1954 |title=The development of the concept of electric charge: Electricity from the Greeks to Coulomb |url=https://archive.org/details/developmentofcon0000roll|url-access=registration |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |page=[https://archive.org/details/developmentofcon0000roll/page/n18 1] |isbn=}}</ref> Prvi opis {{em|efekta ćilibara}} često se pripisuje drevnom grčkom matematičaru [[Tales iz Mileta|Talesu iz Mileta]], koji je živeo od c. 624 – c. 546 godine pre nove ere, mada postoje sumnje da li je Tales ostavio bilo kakve spise;<ref>{{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |date=2002 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |url=https://books.google.com?id=ZTUlDwAAQBAJ|location= |publisher=Ashgate |page=8 |isbn= 978-1351895378|author-link=}}</ref> njegov izveštaj o ćilibaru poznat je iz jednog zapisa iz ranih 200-ih.<ref name=DL/> Ovaj zapis se može uzeti kao dokaz da je pojava bila poznata još od oko 600. godine pne, mada je Tales objasnio ovaj fenomen kao dokaz da neživi predmeti imaju dušu.<ref name=DL>[https://en.wikisource.org/wiki/Lives_of_the_Eminent_Philosophers/Book_I#Thales_24 Lives of the Eminent Philosophers by Diogenes Laërtius, Book 1, §24]</ref> Drugim rečima, nije bilo indikacije o postojanju bilo kakvog razumevanja koncepta električnog naboja. Generalno, stari Grci nisu razumeli povezanost između ove četiri vrste pojava. Grci su primetili da naelektrisana ćilibarska dugmad mogu privući lagane predmete poput [[kosa|kose]]. Takođe su otkrili da ako dovoljno dugo trljaju jantar, mogu čak uzrokovati da i [[electric spark|električna iskra]] skoči, mada postoje i tvrdnje da se električne iskre ne spominju do kraja 17. veka.<ref>{{cite journal |last1=Roller |first1=Duane |author-link1= |last2=Roller |first2=D.H.D.|date=1953 |journal=American Journal of Physics|volume=21|issue=5 |doi=10.1119/1.1933449|page=348|title=The Prenatal History of Electrical Science|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physics_1953-05_21_5/page/348 |bibcode=1953AmJPh..21..343R |issn=0002-9505 }}</ref> Ovo svojstvo proizilazi iz [[triboelectric effect|triboelektričnog efekta]]. Krajem 1100-ih, primećeno je da supstanca [[gagat]], zbijeni oblik uglja ispoljava ćilibarski efekat,<ref>{{cite journal |last1=Roller |first1=Duane |author-link1= |last2=Roller |first2=D.H.D.|date=1953 |journal=American Journal of Physics|volume=21|issue=5 |doi=10.1119/1.1933449|page=351|title=The Prenatal History of Electrical Science|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physics_1953-05_21_5/page/351 |bibcode=1953AmJPh..21..343R}}</ref> a sredinom 1500-ih [[Đirolamo Frakastoro]] je otkrio da i [[dijamant]] pokazuje ovo dejstvo.<ref>{{cite journal |last1=Roller |first1=Duane |author-link1= |last2=Roller |first2=D.H.D.|date=1953 |journal=American Journal of Physics|volume=21|issue=5 |doi=10.1119/1.1933449|page=353|title=The Prenatal History of Electrical Science|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physics_1953-05_21_5/page/353 |bibcode=1953AmJPh..21..343R}}</ref> Izvesne napore su uložili Frakastoro i drugi, a posebno [[Đirolamo Kardano]], da se razvije objašnjenja ovog fenomena.<ref name=Roller356>{{cite journal |last1=Roller |first1=Duane |author-link1= |last2=Roller |first2=D.H.D.|date=1953 |journal=American Journal of Physics|volume=21|issue=5 |doi=10.1119/1.1933449|page=356|title=The Prenatal History of Electrical Science|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physics_1953-05_21_5/page/356 |bibcode=1953AmJPh..21..343R}}</ref> Za razliku od [[astronomija|astronomije]], [[mehanika|mehanike]] i [[optika|optike]], koja su kvantitativno proučavane još od antike, početak sadašnjih kvalitativnih i kvantitativnih istraživanja električnih pojava može se obeležiti objavljivanjem dela ''[[De Magnete]]'' od strane engleskog naučnika [[Vilijam Gilbert|Vilijama Gilberta]] 1600. godine.<ref>{{cite book|last1=Roche|first1=J.J.|title=The mathematics of measurement|date=1998|publisher=The Athlone Press |location=London |isbn=978-0387915814 |page=62 }}</ref> U ovoj knjizi nalazio se mali odeljak gde se Gilbert vratio efektu ćilibara (kako ga je nazvao) u adresiranju mnogih ranijih teorija,<ref name=Roller356/> i skovao [[New Latin|novolatinsku]] reč ''electrica'' (od {{lang|grc|ἤλεκτρον|el}} (elektron), [[ancient Greek|grčke reči]] za ćilibar). Latinska reč je prevedena na engleski jezik kao {{em|electrics}}.<ref>{{cite book |last1=Roller |first1=Duane |author-link1= |last2=Roller |first2=D.H.D.|date=1954 |title=The development of the concept of electric charge: Electricity from the Greeks to Coulomb |url=https://archive.org/details/developmentofcon0000roll|url-access=registration |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |pages=[https://archive.org/details/developmentofcon0000roll/page/6 6–7] |isbn=}}<br>{{cite book |last= Heilbron| first= J.L.|title= Electricity in the 17th and 18th Centuries: A Study of Early Modern Physics|publisher= University of California Press|year= 1979|page= 169|isbn= 978-0-520-03478-5|url= https://books.google.com/?id=UlTLRUn1sy8C&pg=PA169}}</ref> Gilbert je takođe zaslužan za termin ''električni'', dok je izraz za ''električnu energiju'' došao kasnije, pri čemu se prva upotreba pripisuje ser [[Thomas Browne|Tomasu Braunu]] u njegovom delu ''[[Pseudodoxia Epidemica]]'' iz 1646. godine.<ref>{{cite book |last1=Brother Potamian |author-link1= |last2=Walsh |first2=J.J.|date=1909 |title=Makers of electricity|url=https://archive.org/details/cu31924004627059 |location=New York|publisher=[[Fordham University Press]] |page=[https://archive.org/details/cu31924004627059/page/n81 70] |isbn=}}</ref> (Za dodatne jezičke detalje pogledajte [[Etymology of electricity|etimologiju električne energije]].) Gilbert je hipotetisao da se ovaj efekt ćilibara može objasniti efluvijumom (malim tokom čestica koje teku iz električnog objekta, bez umanjivanja njegove mase ili težine) koji deluje na druge objekte. Ova ideja materijalnog električnog efluvijuma bila je uticajna u 17. i 18. veku. Ona je bila preteča ideja razvijenih u 18. veku o „električnom fluidu” (Dufaj, Nolet, Franklin) i „električnom naboju”.<ref name=Baigrie11>{{cite book|last=Baigrie|first=Brian |title=Electricity and magnetism: A historical perspective|year=2007|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|page=11}}</ref> == Osobine == Količina naelektrisanja je relativistički invarijantna. To znači da naelektrisanje čestice ''q'', ostaje konstantno bez obzira koliko se brzo čestica kreće. Ova osobina je i eksperimentalno potvrđena. Pokazano je da je naelektrisanje ''jednog'' [[atomsko jezgro|jezgra]] [[helijum]]a (dva [[proton]]a i dva [[neutron]]a) koje se kreće velikom brzinom isto kao i naelektrisanje ''dva'' jezgra [[deuterijum]]a (jedan proton i jedan neutron) koja se kreću mnogo sporije nego jezgro helijuma. == Zakon održanja naelektrisanja == Ukupna količina naelektrisanja izolovanog sistema ostaje konstantna nezavisno od promena u samom sistemu. Ovaj zakon je nasledan za sve procese poznate u fizici. U opštem slučaju, ukupna promena u vremenu gustine naelektrisanja <math>\rho</math> unutar neke zapremine <math>V</math> jednaka je površinskom integralu gustine struje kroz površinu <math>S</math> te zapremine, što je dalje jednako [[električna struja|struji]] <math>I</math>: :<math>- \frac{\partial}{\partial t} \int_V \rho\, dV = \int_S \mathbf{J} \cdot \mathbf{dS} = I</math> Odnosno da bi unutar neke zapremine <math>V</math> došlo do promene ukupne količine naelektrisanja (a samim tim i promene gustine naelektrisanja <math>\rho</math>), određena količina naelektrisanja mora da uđe u tu zapreminu, ili da izađe iz nje. Prolaskom tih naelektrisanja kroz površinu <math>S</math> te zapremine, dobija se struja <math>I</math>. Ukoliko ista količina naelektrisanja uđe i izađe iz zapremine, onda imamo dve struje tih naelektrisanja kroz površinu <math>S</math>, +<math>I</math> i -<math>I</math>. Zbir ove dve struje je 0, pa je i ukupna promena naelektrisanja u zapremini <math>V</math> jednaka nuli. Iz ovoga se vidi da je [[prvi Kirhofov zakon]] specijalni slučaj zakona o održanju količine naelektrisanja. == Literatura == {{refbegin}} * [[Jovan Surutka]], Osnovi elektrotehnike, Prvi deo, Elektrostatika, III izdanje, [[Naučna knjiga]], Beograd, 1980, s1-3 {{refend}} == Izvori == {{reflist|2}} == Povezano == * [[Elektricitet]] * [[Električna struja]] * [[Električni napon]] * [[Kulonov zakon]] * [[Električno polje]] == Vanjske veze == * [http://www.unitconversion.org/unit_converter/charge.html Onlajn konverzija jedinica] - konvertovanje između različitih jedinica naelektrisanja, kao što su ''kulon'', ''EMU naelektrisanja'', ''franklin'', ''amper-sat'', ''faradej'' itd. * [https://web.archive.org/web/20071122174619/http://www.scienceaid.co.uk/physics/electricity/charge.html Elektrostatičko naelektrisanje] Lako razumljiva strana o elektrostatičkom naelektrisanju. Na engleskom. {{normativna kontrola}} [[Kategorija:Elektrostatika]] [[Kategorija:Elektricitet]] [[Kategorija:Fundamentalni koncepti fizike]] [[Kategorija:Fizikalne veličine]] [[Kategorija:Fizika]] [[Kategorija:Elektrotehnika]] [[Kategorija:Hemijske osobine]] lawewtla2n6t3wcg0vq7ftvxashiu50 0 17131 42713482 42712533 2026-10-24T21:04:12Z CommonsDelinker 806 Zamjenjujem datoteku Christiaan_Huygens-painting.jpeg datotekom [[:File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg|Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; 42713482 wikitext text/x-wiki '''Vjerojatnost''' ili '''verovatnoća''' je [[Mera (matematika)|kvantifikacija]] očekivanja da će se neki [[događaj (teorija verovatnoće)|događaj]] desiti.{{sfn|Reichl|1998|p=173}} [[Teorija verovatnoće]] kvantifikuje verovatne događaje.<ref>[https://web.archive.org/web/20150428142545/http://machaut.uchicago.edu/?resource=Webster%27s&word=probability&use1913=on "Probability"]. ''[[Webster's Dictionary|Webster's Revised Unabridged Dictionary]]''. G & C Merriam, 1913</ref> Verovatnoća se izražava brojem između 0 i 1, gde, slobodno govoreći,<ref>Strogo govoreći, verovatnoća od 0 ukazuje na to da se događaj [[skoro sigurno|''skoro'' nikad]] ne događa, dok verovatnoća od 1 ukazuje na to da se događaj [[gotovo sigurno|''gotovo'' sigurno]] zbiva. Ovo je važna razlika kada je [[prostor elementarnih ishoda]] beskonačan. Na primer, za [[Uniformna raspodela|uniformnu raspodelu]] na [[Realan broj|realnom]] intervalu [5, 10], postoji beskonačan broj mogućih ishoda, a verovatnoća bilo kojeg ishoda da se ispolji - na primer, tačno 7 - je 0. To znači da kada se napravi obzervacija, ona će ''skoro sigurno neće'' biti tačno 7. Međutim, to '''ne''' znači da je tačno 7 nemoguće. Ultimatno neki specifični ishod (sa verovatnoćom 0) biće uočen, i jedna od mogućnosti za taj specifičan ishod je tačno 7.</ref> 0 ukazuje na nemogućnost, a 1 ukazuje na sigurnost.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord. {{page|edition=6th|year=2009|isbn=9780534243128|pages=}}</ref><ref name = Feller>William Feller, "An Introduction to Probability Theory and Its Applications", (Vol 1), 3rd Ed, , Wiley. {{page|year=1968|isbn=978-0-471-25708-0|pages=}}</ref> Što je veća verovatnoća jednog dogaćaja, to je verovatnije da će doći do događaja. Jednostavan primer je bacanje (nepristrasnog) novčića. Pošto je kovanica nepristrasna, dva ishoda („glava“ i „rep“) su jednako verovatna; verovatnoća „glave“ jednaka verovatnoći „repa“; i pošto nijedan drugi ishod nije moguć, verovatnoća bilo koje „glave“ ili „repa“ je 1/2 (što bi takođe moglo biti napisano kao 0,5 ili 50%). Ovim konceptima je data [[Aksiome verovatnoće|aksiomatska]] [[matematika|matematička]] formalizacija u [[teorija verovatnoće|teoriji verovatnoće]], koja je u širokoj upotrebi u takvim [[Pregled akademskih disciplina|oblastima studiranja]] kao što su [[matematika]], [[statistika]], [[finansije]], [[kockanje]], [[nauka]] (posebno [[fizika]]), [[veštačka inteligencija]]/[[mašinsko učenje]], [[informatika]], [[teorija igara]], i [[filozofija]] da se, na primer, izvuku zaključci o očekivanim učestalostima događaja. Teorija verovatnoće se takođe koristi za opisivanje ishodišne mehanike i regularnosti [[Kompleksin sistemi|kompleksnih sistema]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/477530/probability-theory Probability Theory] The Britannica website</ref> == Historija == Naučno izučavanje verovatnoće je moderni razvoj u matematici. [[Kockanje]] pokazuje da je već milenijumima postojao znatan interes za kvantifikaciju ideja verovatnoće, ali su precizni matematički opisi nastali znatno kasnije. Postoje razlozi za spor razvoj matematike verovatnoće. Dok su igre na sreću pružile impetus za matematičke studije verovatnoće, fundametalna pitanja su ostala nejasna zbog sujeverja kockara.<ref>[[John E. Freund|Freund, John.]] . ''Introduction to Probability''. Dickenson. {{page|year=1973|isbn=978-0822100782|pages=1}}</ref> [[Datoteka:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|mini|140p|[[Kristijan Hajgens]] je verovatno objavio prvu knjigu od verovatnoći]] Prema [[Richard Jeffrey|Ričardu Džefriju]], „pre sredine sedamnaestog veka, termin „verovatan” (latinski ''probabilis'') je značio ''potvrdiv'', i primenjivao se u tom smislu, nedvosmisleno, na mišljenja i na dela. Verovatno delo ili mišljenje je bilo ono koje bi razumni ljudi preduzeli ili držali, u datim situacijama.”<ref name="Jeffrey">{{Cite book|last=Jeffrey, R.C.| title = Probability and the Art of Judgment| publisher = Cambridge University|year=1992|isbn=978-0-521-39459-8|pages=54–55}}</ref> Međutim, specifično u pravnom kontekstima, 'verovatno' je isto tako moglo da se odnosi na propozicije za koje postoje dobri dokazi.<ref name="Franklin">Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (pp. 22, 113, 127)</ref> [[Datoteka:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg|mini|140p|[[Đirolamo Kardano]]]] Šesnaestovekovni [[Italijani|italijanski]] polimat [[Đirolamo Kardano]] je demonstrirao efikasnost definisanja [[odds|šansi]] kao odnos povoljnih i nepovoljnih ishoda (što podrazumeva da je verovatnoća događaja data odnosom povoljnih ishoda i ukupnog broja mogućih ishoda<ref>[http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf ''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012]</ref>). Nauka o verovatnoći datira od prepiske [[Pjer de Ferma|Pjera Ferma]] i [[Blez Paskal]]a iz [[1654]]. godine, a za njeno zasnivanje zaslužan je i [[Antoan Gombo]]. [[Kristijan Hajgens]] se od [[1657]]. godine prvi posvetio izučavanju ove oblasti i sa njegovim rezultatima verovatnoća je dobila naučni karakter.<ref>{{citation| url = http://www.secondmoment.org/articles/probability.php| publisher = Second Moment| accessdate = 23. 5. 2008.| title = A Brief History of Probability| last = Abrams| first = William| archive-date = 2017-07-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php| dead-url = yes}}</ref> Verovatnoća se kao grana [[matematika|matematike]] tretira od vremena [[Jakob Bernuli|Jakoba Bernulija]] i njegovog posthumno objavljenog rada ''Ars Conjectandi'' [[1713]], i [[Abraham de Muar|Abrahama de Muara]] u njegovoj ''Doktrini slučajnosti'' izdatoj [[1718]].<ref>{{cite book|last=Ivancevic| first = Vladimir G. | last2=Ivancevic| first2 = Tijana T. | title = Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind | year =2008| publisher = World Scientific | location = Singapore ; Hackensack, NJ |isbn=978-981-281-927-7 | pages =16}}</ref> Dodatne informacije su dostupne u delu [[Ian Hacking|Ijana Hakinga]] ''Pojava verovatnoće''<ref name=Emergence>{{Cite book|author=[[Ian Hacking|Hacking, I.]]| title = The Emergence of Probability: A Philosophical Study of Early Ideas about Probability, Induction and Statistical Inference|url=https://archive.org/details/isbn_9780521685573_2edi| publisher = Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-68557-3|pages=}}</ref> i radu [[James Franklin (philosopher)|Džejmsa Frenklina]] ''Nauka o pretpostavkama'',<ref>{{Cite book|last=Franklin| first = James| title = The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal|year=2001| publisher = Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6569-5|pages=}}</ref> koji se bave istorijama ranog razvoja samog koncepta matematičke verovatnoće. [[Propagation of uncertainty|Teorija grešaka]] datira još iz rada [[Roger Cotes|Rodžera Kotesa]] ''Opera Miscellanea'' (posthumno objavljenog 1722. godine), dok je memoare pripremio [[Thomas Simpson|Tomas Simpson]] 1755. godine (ovjavljene 1756). Kotes je prvi primenio teoriju u diskusiji grešaka opservacija. U ponovnom izdanju (1757) tih memoara su položeni aksiomi prema kojima su pozitivne i negativne greške jednako verovatne, i da određeni pripisivi limiti definišu opseg svih grešaka. Simpson je isto tako diskutovao kontinuirane greške i opisao verovatnoću krive. Prva dva zakona greške je formulisao [[Pjer Simon Laplas]]. Prvi zakon je objavljen 1774. godine, i prema njemu se frekvencija greške može izraziti kao eksponencijalna funkcija numeričke veličine greške, bez obzira na znak. Drugi zakon greške je Laplas predložio 1778. godine, i prema njemu je frekvencija greške eksponencijalna funkcija kvadrata greške.<ref name=Wilson1923>Wilson EB (1923) "First and second laws of error". [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143</ref> Drugi zakon greške se naziva normalnom distribucijom ili Gausovim zakonom. „Teško je istorijski pripisati taj zakon Gausu, koji uprkos svoje dobre poznate rane zrelosti, verovatno nije napravio ovo otkriće pre nego što je imao dve godine.”<ref name=Wilson1923 /> [[Danijel Bernuli]] (1778) uveo je princip maksimalnog proizvoda verovatnoća sistema istovremenih greški. [[Datoteka:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|mini|140p|[[Karl Fridrih Gaus]]]] [[Adrijen-Mari Ležandr]] (1805) razvio je [[method of least squares|metod najmanjih kvadrata]], a uveo je taj metod u svom radu ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (''Novi metodi za određivanje orbita kometa'').<ref>{{cite web|last=Seneta| first = Eugene William|title="Adrien-Marie Legendre" (version 9)| url = http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html| website = StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies| accessdate=27. 1. 2016.|url-status=dead| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html| archivedate=3. 2. 2016.|df=dmy-all}}</ref> Uprkos Ležandrovog doprinosa, jedan irsko-američki pisac, [[Robert Adrain|Robert Adrijan]], editor časopisa „''The Analyst''” (1808), prvi je izveo zakon o grešci, :<math>\phi(x) = ce^{-h^2 x^2},</math> gde je <math>h</math> konstanta koja zavisi od preciznosti opservacije, i <math>c</math> je faktor veličine koji osigurava da je površina ispod krive jednaka jedinici. On je dao dva dokaza, drugi od kojih je esencijalno bio isti kao [[Džon Heršel]]ov (1850). [[Karl Fridrih Gaus|Gaus]] je dao prvi dokaz koji izgleda da je bio poznat u Evropi (treći nakon Adrajanovog) 1809. godine. Dalje dokaze su dali Laplas (1810, 1812), Gaus (1823), [[James Ivory (mathematician)|Džejms Ajvori]] (1825, 1826), Hejgen (1837), [[Fridrih Besel]] (1838), [[W. F. Donkin|Donkin]] (1844, 1856), i [[Morgan Crofton|Krofton]] (1870). Dodatne doprinose su napravili Elis (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glejšer]] (1872), i [[Đovani Skjapareli]] (1875). [[Christian August Friedrich Peters|Petersova]] (1856) formula za ''r'', [[probable error|verovatnu grešku]] pojedinačne opservacije, je dobro poznata. U devetnaestom veku autori na opštoj teoriji su bili [[Pjer Simon Laplas|Laplas]], [[Sylvestre Lacroix|Lakrua]] (1816), Litrov (1833), [[Adolf Ketle]] (1853), [[Julijus Vilhelm Rihard Dedekind|Ričard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Herman Loran]] (1873), Liagre, Didion, i [[Karl Pearson|Karl Pirson]]. [[Augustus De Morgan|De Morgan]] i [[Džordž Bul]] su uvećali izloženost teorije. [[Andrej Markov]] je uveo<ref>{{cite web|url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf | title = Markov Chains }}</ref> notaciju [[Lanci Markova|Markovih lanaca]] (1906), što je igralo važnu ulogu u teoriji [[stochastic process|stohastičkih procesa]] i njenih aplikacija. Modernu teoriju verovatnoće koja je bazirana na [[Mera (matematika)|teoriji mera]] je razvio [[Andrej Kolmogorov]] (1931).<ref>{{cite journal|last=Vitanyi| first = Paul M.B.| title = Andrei Nikolaevich Kolmogorov| journal = CWI Quarterly|year=1988| issue = 1| url = http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html| accessdate=27. 1. 2016.|pages=3–18}}</ref> U pogledu geometrijskih aspekata (pogledajte [[integral geometry|integralnu geometriju]]) bili su uticajni doprinosi u časopisu ''[[The Educational Times]]'' (Miler, Krofton, Makol, Volstenholme, Votson, i [[Artemas Martin]]<ref>{{MacTutor Biography|id=Martin}}</ref>). == Teorija verovatnoće == {{Main article|Teorija verovatnoće}} Poput drugih [[teorija]], [[teorija verovatnoće]] predstavlja svoje koncepte u formalnom smislu – t.j. u vidu termina koji se mogu razmatrati odvojeno od njihovog značenja. Takvi formalni termini se manipulišu pravilima matematike i logike, i svi rezultati se interpretiraju i transliraju nazad u domen problema. Opšta teorija verovatnoće se deli na: * [[Aleatorna verovatnoća]] * [[Epistemička verovatnoća]] Postoje su bar dva uspešna pokušaja formalizacije verovatnoće, naime [[Andrej Kolmogorov|Kolmogorova]] formulacija i [[Richard Threlkeld Cox|Koksova]] formulacija. U Kolmogorovoj formulaciji (pogledajte [[probability space|prostor verovatnoće]]), [[skup]]ovi se interpretiraju kao [[Događaj (teorija verovatnoće)|događaji]], a sama verovatnoća kao [[Mera (matematika)|mera]] na klasi skupa. U [[Koksova teorema|Koksovoj teoremi]], verovatnoća se uzima kao polazna tačka (drugim rečima ne analizira se dalje) i naglasak se stavlja na konstruisanje doslednog dodeljivanja vrednosti verovatnoća propozicijama. U oba slučaja, [[Aksiome verovatnoće|zakoni verovatnoće]] su isti, izuzev tehničkih detalja. Postoje i druge metode kvantifikacije neizvesnosti, kao što je [[Dempster–Shafer theory|Teorija Dempstera — Šafera]] ili [[possibility theory|teorija mogućnosti]], ali one su esencijalno različite i nisu kompatibilne sa zakonima verovatnoće kao što se obično shvataju. == Interpretacije == {{Main article|Tumačenja verovatnoće}} Kada se koriste [[eksperiment]]i koji su [[Randomness|slučajni]] i [[well-defined|dobro definisani]] u čisto teoretskom okruženju (poput bacanja novčića), verovatnoće mogu da budu numerički opisane brojem željenih ishoda podeljenim ukupnim brojem svih ishoda. Na primer, bacanje novčića dva puta može da proizvede „glava-glava”, „glava-rep”, „rep-glava”, i „rep-rep” ishode. Verovatnoća dobijanja ishoda „glava-glava” je 1 od 4 ishoda ili 1/4 ili 0,25 (ili 25%). U pogledu praktičnih primena razlikuju se dve glavne konkurentne kategorije ''tumačenja verovatnoće'', čiji pripadnici poseduju različita gledišta o osnovnoj prirodi verovatnoće: # [[Objektivnost|Objektivisti]] dodeljuju brojeve radi opisivanja nekog objektivnog ili fizičkog stanja stvari. Najpopularnija verzija objektivne verovatnoće je [[frequentist probability|frekventna verovatnoća]], koja tvrdi da verovatnoća slučajnog događaja označava ''relativnu učestalost pojave'' ishoda eksperimenta, pri ponavljanju eksperimenta. Ovo tumačenje smatra da je verovatnoća relativna „dugoročna” učestalost ishoda.<ref>{{Cite book|title=The Logic of Statistical Inference |url=https://archive.org/details/logicofstatistic0000ianh | last=Hacking| first = Ian|authorlink = Ian Hacking |year=1965| publisher = Cambridge University Press|isbn=978-0-521-05165-1|pages=}}</ref> Modifikacija ovoga je [[propensity probability|verovatnoća sklonosti]], koja interpretira verovatnoću kao tendenciju nekog eksperimenta da proizvede izvestan ishod, čak i kad se izvede samo jednom. # [[Bajesova verovatnoća|Subjektivisti]] dodeljuju brojeve po subjektivnoj verovatnoći, tj., kao stepen verovanja.<ref>{{cite journal|title=Logical foundations and measurement of subjective probability | first = Bruno de | last=Finetti| journal = Acta Psychologica | volume = 34 | issue = |year=1970| doi = 10.1016/0001-6918(70)90012-0 |pages=129–145}}</ref> Stepen verovanja se interpretira kao „cena po kojoj biste kupili ili prodali opkladu koja plaća 1 jedinicu korisnosti ako je E, 0 ako nije E.”<ref>{{cite web|last=Hájek| first = Alan| title = Interpretations of Probability| url = http://plato.stanford.edu/archives/win2012/entries/probability-interpret/| work = The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2012 Edition), Edward N. Zalta (ed.)| accessdate=22. 4. 2013.}}</ref> Najpopularnija verzija subjektivne verovatnoće je [[Bajesova verovatnoća]], koji uključuje stručno znanje kao i eksperimentalne podatke pri evaluaciji verovatnoće. Stručno znanje se predstavlja putem neke (subjektivne) distribucije [[Prior probability|prethodne verovatnoće]]. Ovi podaci se inkorporiraju u [[likelihood function|funkciju verovatnoće]]. Normalizovani proizvod prethodne i sadašnje verovatnoće rezultira u distribuciji [[Posterior probability|posterine verovatnoće]] koja inkorporira sve informacije koje su do sada poznate.<ref>{{Cite book|title=Introduction to Mathematical Statistics | first = Robert V. | last=Hogg| first2 = Allen | last2=Craig| first3 = Joseph W. | last3=McKean| edition = 6th |year=2004| location = Upper Saddle River | publisher = Pearson |isbn=978-0-13-008507-8|pages=}}</ref> Prema [[Aumann's agreement theorem|teoremi Aumanove saglasnosti]], Bajesovi uticaji čija prethodna verovanja su slična, proizvode slična posteriorna verovanja. Međutim, znatno različita prethodna verovanja mogu da dovedu do različitih zaključaka nezavisno od toga koliko informacija ti uticaja dele.<ref>{{Cite book|section=Section 5.3 Converging and diverging views | url = https://www.amazon.com/Probability-Theory-Science-T-Jaynes/dp/0521592712| title = Probability Theory: The Logic of Science| last=Jaynes| first = E. T.|year=2003-06-09| publisher = Cambridge University Press|isbn=9780521592710|editor-last=Bretthorst|editor-first=G. Larry| edition = 1| language = English}}</ref> == Primene == Teorija verovatnoće se primenjuje u svakodnevnom životu u proceni [[rizik]]a i [[Statistical model|modelovanju]]. Industrija osiguranja i [[Tržište|tržišta]] koriste [[actuarial science|aktuarsku nauku]] za određivanje cena i donošenje odluka o trgovini. Vlade primenjuju probalilističke metode u [[environmental regulation|regulaciji životne sredine]], analizi ovlašćenja ([[Reliability theory of aging and longevity|teorija pouzdanosti starenja i dugovečnosti]]), i [[financial regulation|finansijskoj regulaciji]]. Dobar primer primene teorije verovatnoće u trgovanju akcijama je uticaj percepirane verovatnoće bilo kakvog široko rasprostranjenog sukoba na Bliskom istoku na cene nafte, što ima dalekosežne uticaje na ekonomiju kao celinu. Procena robnog trgovca da je rat verovatniji može da uzrokuje porast ili pad cena robe, i da bude signal drugim trgovcima sa sličnim stanovištem. Shodno tome, verovatnoće se ne procenjuju nezavisno, niti su nužno veoma racionalne. Teorija [[behavioral finance|bihevioralnih finansija]] je formulisana da bi se opisao efekat takvog [[groupthink|grupnog razmišljanja]] na određivanje cena, na politiku, i na mir i konflikte.<ref>Singh, Laurie (2010) "Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance". The Finance Professionals' Post, 2010.</ref> Pored finansijskih procena, verovatnoća se koristiti u analizi trendova u biologiji (npr. širenje bolesti<ref name=math>{{cite journal|vauthors=Siettos CI, Russo L.| title = Mathematical modeling of infectious disease dynamics.| journal = Virulence|date=15. 5. 2013.| volume=4| issue=4| doi = 10.4161/viru.24041| pmid = 23552814| pmc=3710332|pages=295–306}}</ref><ref name=pnas>{{cite journal|vauthors=Wesolowski A, Metcalf CJ, Eagle N, Kombich J, Grenfell BT, Bjørnstad ON, Lessler J, Tatem AJ, Buckee CO | title = Quantifying seasonal population fluxes driving rubella transmission dynamics using mobile phone data| journal = PNAS|date=1. 9. 2015.| volume=112| issue=35| doi=10.1073/pnas.1423542112| pmid=26283349| pmc=4568255|pages=11114–11119}}</ref>), kao i u ekologiji (npr. biološki Panetovi kvadrati<ref>{{Cite book|title=An Introduction to Genetic Analysis. 7th edition. | vauthors = Griffiths AJ, Miller JH, Suzuki DT, etal | first = | publisher = W. H. Freeman|year=2000|id=| location = New York| via = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22098/figure/A220/|pages=}}</ref><ref>{{cite web|last=Art| first = Deviant| title = Dominant/Recessive vs Hetero/Homozygous| url = https://athenamyth.deviantart.com/journal/Dominant-Recessive-vs-Hetero-Homozygous-461235429| website = DeviantArt| publisher = AthenaMyth| accessdate=19. 11. 2017.}}</ref>). Kao i u finansijama, procena rizika može da bude korisna kao statističko oruđe za izračunavanje verovatnoće nastanka neželjenih događaja i može da pomogne u implementaciji protokola za izbegavanje takvih situacija. Verovatnoća se koristi pri dizajnu [[games of chance|igara na sreću]], tako da kasina mogu da ostvare garantovane profite, uz istovremeno obezbeđivanje isplata igračima koje su dovoljno česte da podstiču kontinuiru igru.<ref>{{cite journal|last=Gao| first = J.Z.| last2=Fong| first2 = D.| last3=Liu| first3 = X.| title = Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling| journal = International Gambling Studies|year=2011| volume = 11| issue = 1| doi = 10.1080/14459795.2011.552575|pages=93–106}}</ref> Otrkiće rigoroznih metoda za procenu i kombinovanje procena verovatnoće je izmenilo društvo.<ref name=":0">{{Cite web| url = http://archon.educ.kent.edu/Oasis/Resc/Educ/data.html| title = Data: Data Analysis, Probability and Statistics, and Graphing| website = archon.educ.kent.edu| accessdate = 28. 5. 2017.| archive-date = 2018-09-30| archive-url = https://web.archive.org/web/20180930011751/http://archon.educ.kent.edu/Oasis/Resc/Educ/data.html| dead-url = yes}}</ref> Za većinu građana je važno da razumeju kako se procene verovatnoće vrše, i kako oni mogu da doprinesu odlukama.<ref name=":0" /> Još jedna značajna primena teorije verovatnoće u svakodnevnom životu je [[reliability (statistics)|pouzdanost]].<ref>{{Cite book|last=Carlson| first = Neil R. | title = Psychology : the science of behaviour|url=https://archive.org/details/psychologyscienc0004unse|year=2009| publisher = Pearson| location = Toronto|isbn=978-0-205-64524-4| edition = 4th Canadian}}</ref><ref name="themasb.org">The [[Marketing Accountability Standards Board]] (MASB) endorses this definition as part of its ongoing [http://www.themasb.org/common-language-project/ Common Language: Marketing Activities and Metrics Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212100753/http://www.themasb.org/common-language-project/ |date=2013-02-12 }}</ref> Pri izradi mnogih potrošačkih proizvoda, kao što su [[automobil]]i i potrošačka elektronika, koristi se teorija pouzdanosti u dizajnu proizvoda da bi se redukovala verovatnoća kvarova. Verovatnoća kvarova može da utiče na odluke proizvođača u pogledu [[warranty|garancija]] proizvoda.<ref>Gorman, Michael (2011) "Management Insights". ''Management Science''</ref> == Formalizacija verovatnoće == Kao i druge teorije, [[teorija verovatnoće]] je opis koncepta u formalnim terminima, odnosno terminima koji se posmatraju odvojeno od njihovog značenja. Ovim formalnim terminima upravljaju pravila matematike i logike i rezultati se tumače i prenose i u tom objašnjenom obliku vraćaju u oblast okvirne teorije. Postoje najmanje dva uspešna sistema [[Aksiome verovatnoće|aksioma verovatnoće]], dva uspešna pokušaja da se formalizuje verovatnoća, koji su nazvani [[Kolmogorov]]a formulacija i Koksova formulacija. U oba slučaja zakoni verovatnoće su isti, sa malom razlikom u tehničkim detaljima: * <math>0 \leq P(A) \leq 1</math>. Verovatnoća je broj između 0 i 1; * <math>P(\Omega)=1\,</math>. Zbir verovatnoća da će se posmatrani događaj dogoditi, i da se on neće dogoditi iznosi 1; * <math>P(\bar{A}) = 1 - P(A)</math>. Verovatnoća da će se neka dva događaja dogoditi je jednaka proizvodu verovatnoće jednog od njih i verovatnoće drugog pri uslovu da se prvi već dogodio; * <math>P(\emptyset)=0</math>. Verovatnoća nemogučeg događaja; * <math>\sum_{i=1}^n P(A_i) = 1</math>. U jednom potpunom sistemu događaja <math>A_i</math> je njihov proizvod verovatnoće jednak 1. {| class="wikitable" |+Pregled verovatnoća |- !Događaj!!Verovatnoća |- | align = center|A||<math>P(A)\in[0,1]\,</math> |- | align = center|A suprotno||<math>P(A')=1-P(A)\,</math> |- | align = center|A ili B |<math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{ako su A i B međusobno isključivi}\\ \end{align}</math> |- | align = center|A i B |<math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) \\ & = P(A)P(B) \qquad\mbox{ako su A i B nezavisni}\\ \end{align}</math> |- | align = center|A uslovno B |<math>P(A|B)\,</math> |} === Predstavljanje i interpretacija vrednosti === Verovatnoća događaja se predstavlja kao realan broj između 0 i 1. ''Nemoguć'' događaj ima verovatnoću 0, a ''siguran'' događaj ima verovatnoću 1. U slučaju da je jednaka verovatnoća da će se događaji dogoditi, kao i da neće, verovatnoća je 0,5. === Raspodele === Raspodela verovatnoće je [[Funkcija (matematika)|funkcija]] koja dodeljuje verovatnoće elementima nekog [[skup]]a. Raspodela je '''diskretna''' ako je taj skup prebrojiv (najčešće [[podskup]] skupa [[prirodan broj|prirodnih brojeva]]), a '''neprekidna''' ako je funkcija raspodele definisana na nekom konačnom ili beskonačnom intervalu skupa [[realan broj|realnih brojeva]] i neprekidna na njemu. Skoro sve raspodele od praktične važnosti su ili diskretne ili neprekidne. == Povezano == * [[Teorija igara]] * [[Informaciona teorija]] * [[Slučajna promenljiva]] * [[Statistika]] * [[Stohastički proces]] == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == {{refbegin|30em}} * {{Cite book| ref=harv|last=Carlson| first = Neil R. | title = Psychology : the science of behaviour| url=https://archive.org/details/psychologyscienc0004unse|year=2009| publisher = Pearson| location = Toronto|isbn=978-0-205-64524-4| edition = 4th Canadian}} * {{Cite book| ref=harv | last=Franklin| first = James| title = The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal|year=2001| publisher = Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6569-5|pages=}} * {{Cite book| ref=harv |author = [[Ian Hacking|Hacking, I.]]| title = The Emergence of Probability: A Philosophical Study of Early Ideas about Probability, Induction and Statistical Inference| url=https://archive.org/details/isbn_9780521685573_2edi | publisher = Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-68557-3|pages=}} * {{Cite book| ref=harv | last=Jeffrey, R.C.| title = Probability and the Art of Judgment| publisher = Cambridge University|year=1992|isbn=978-0-521-39459-8|pages=54–55}} * {{Cite book| ref=harv | title = Introduction to Mathematical Statistics | first = Robert V. | last=Hogg| first2 = Allen | last2=Craig| first3 = Joseph W. | last3=McKean| edition = 6th |year=2004| location = Upper Saddle River | publisher = Pearson |isbn=978-0-13-008507-8|pages=}} * {{Cite book| ref=harv | title = The Logic of Statistical Inference | url=https://archive.org/details/logicofstatistic0000ianh | last=Hacking| first = Ian|authorlink = Ian Hacking |year=1965| publisher = Cambridge University Press|isbn=978-0-521-05165-1|pages=}} * {{Cite book| ref=harv | first = L. E.| last=Reichl| title = A Modern Course in Statistical Physics| edition = 2nd| publisher = Wiley|year=1998|isbn=978-0-471-59520-5|pages=}} * [[Olav Kallenberg|Kallenberg, O.]] ''Probabilistic Symmetries and Invariance Principles''. Springer -Verlag, New York. 510 pp. {{page|year=2005|isbn=978-0-387-25115-8|pages=}} * {{Cite book| ref=harv | last=Kallenberg| first = O| title = Foundations of Modern Probability| location = | publisher = 2nd ed. Springer Series in Statistics. 650 pp|year=2002|isbn=978-0-387-95313-7|pages=}} * Olofsson, Peter ''Probability, Statistics, and Stochastic Processes'', Wiley-Interscience. 504 pp. {{page|year=2005|isbn=978-0-471-67969-1|pages=}} * {{Cite book| ref=harv | last=Rosenthal| first = Jacob| title = Wahrscheinlichkeiten als Tendenzen. Eine Untersuchung objektiver Wahrscheinlichkeitsbegriffe | publisher = Mentis, Paderborn |year=2004|isbn=978-3-89785-373-7|pages=}} * {{Cite book| ref=harv | last=Barnett| first = Vic| title = Comparative Statistical Inference | publisher = John Willey & Sons | location = Chichester |year=1999|isbn=978-0-471-97643-1|pages=}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Probability}} * [http://www.feynmanlectures.caltech.edu/I_06.html Richard P. Feynman's Lecture on probability.] {{Oblasti matematike}} {{Authority control}} [[Kategorija:Bezdimenzionalni brojevi]] [[Kategorija:Vjerovatnoća| ]] [[Kategorija:Primijenjena matematika]] [[Kategorija:Statistika]] jl0t7t7d6sqvykhnzqv96icvilejk77 0 23788 42713488 42325955 2026-10-24T21:50:34Z Alekol 2231 /* Januar/Siječanj */ 42713488 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{godina u drugim kalendarima|1927}} Godina '''1927''' ('''[[Rimski brojevi|MCMXXVII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]]. __NOTOC__ <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1927''': <br /> [[1927#Januar/Siječanj|1]] • [[1927#Februar/Veljača|2]] • [[1927#Mart/Ožujak|3]] • [[1927#April/Travanj|4]] • [[1927#Maj/Svibanj|5]] • [[1927#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1927#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1927#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1927#Septembar/Rujan|9]] • [[1927#Oktobar/Listopad|10]] • [[1927#Novembar/Studeni|11]] • [[1927#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1927#Rođenja|Rođenja]] • [[1927#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Kraljevskom poveljom osnovan [[BBC]] (''British Broadcasting Corporation'') kao javno finansirana korporacija (umesto komercijalne ''British Broadcasting Company'' osnovane 1922.). * 1. 1. - U [[Kraljevina Mađarska (1920–1946)|Mađarskoj]] uvedna nova valuta [[penge]] ili pengov (''pengő '' - "zvonki", kao što srebro zvoni) - traje do hiperinflacije 1945-46. * 1. 1. - [[Wang Jingwei]] u saradnji sa komunistima uspostavio vladu u [[Wuhan]]u - Wangova frakcija [[Kuomintang]]a je u rivalitetu sa [[Chiang Kai-shek]]ovom. * [[2. 1.]] - U Meksiku počinje [[Kristeroski rat]]: katolici digli pobunu protiv izrazito antiklerikalne [[Plutarco Elías Calles|Callesove]] vlade (do 1929). * 3 -6. 1. - Kineski nacionalisti zauzimaju britanske koncesije [[Hankou]] i [[Jiujiang]] (ili u februaru?). * [[7. 1.]] - Prvi transatlantski [[telefon]]ski poziv Njujork-London, putem radio talasa. * [[9. 1.]] - [[Požar u Lauriel Palaceu]]: 78-oro dece stradalo u montrealskom bioskopu. * [[10. 1.]] - Premijera filma "[[Metropolis (film)|Metropolis]]" u Berlinu. * [[23. 1.]] - Oblasni izbori u Kraljevini SHS<ref>"Politika" od 3. dec 1926 i kasnije je davala neke izborne okruge</ref>, radikali ometaju HSS, naročito u Vojvodini i Bosni. * [[25. 1.]] - Fuzijom firmi ''Remington Typewriter Company'' i ''Rand Kardex Bureau'' nastaje proizvođač poslovnih mašina [[Remington Rand]] (Sperry Rand 1955, [[Unisys]] 1986). * [[28. 1.]] - [[HSS]]-ovci govore o izbornom teroru, na osnovu dobrih rezultata traže peto ministarstvo, glasaju sa opozicijom. Ostavka pete vlade [[Nikola Uzunović|Nikole Uzunovića]]. * [[29. 1.]] - [[Ibn Saud]] uzdigao svoj stari [[Sultanat Nadžd]] u kraljevinu (pošto je već kralj [[Kraljevina Hidžaz|Hidžaza]], kojeg je osvojio 1925). * [[30. 1.]] - Austrija: sukob desničarskih veterana i socijaldemokratskog [[Republikanischer Schutzbund|Schutzbunda]] sa dvoje mrtvih u [[Schattendorf]]u. * [[31. 1.]] - Zatvorena [[Međusaveznička vojna kontrolna komisija]] u Berlinu (u različite datume za razne zemlje tokom godine). === Februar/Veljača === [[Datoteka:Sava Šumanović - Luncheon on the Grass.jpg|mini|200px|[[Sava Šumanović]]: "Doručak na travi"]] [[Datoteka:Sava Šumanović - Pijana lađa.jpg|mini|200px|[[Sava Šumanović]]: "Pijana lađa"]] * [[1. 2.]] - Šesta vlada [[Nikola Uzunović|Nikole Uzunovića]] - koalicija dve struje [[narodna radikalna stranka|radikala]] i [[Slovenska ljudska stranka (1892)|klerikalaca]] (bez [[Hrvatska pučka seljačka stranka|radićevaca]]). * [[3. 2.]] - Pobuna protiv portugalske vlade u Portu, traje šest dana, stradalo je 120 ljudi. * [[6. 2.|6]] - [[18. 2.]] - [[Nikaragvanski građanski rat (1926–27)]]: Bitka za Chinandegu je najkrvaviji okršaj rata, stotine mrtvih i razrušena [[Chinandega]]. * [[8. 2.]] - Sahranjen japanski [[Joshihito, car Taishō]] (umro u decembru). * [[10. 2.]] - Antiimperijalistički kongres u Briselu, osnovana [[Liga protiv imperijalizma]] s jakim uticajem Kominterne. * [[12. 2.]] - Britanski vojnici se iskrcavaju u [[Šangaj]]u (Kinezi štrajkuju zbog toga nedelju dana kasnije). * [[14. 2.]] - Jak zemljotres kod [[Ljubinje|Ljubinja]] u Hercegovini ([[Magnituda zemljotresa|M]] 6.0, int. VIII) - 100 mrtvih. * februar - ''[[Tenentismo]]'': posle skoro dve i po godine okončana lutanja [[Luís Carlos Prestes|Prestesove]] kolone po unutrašnjosti Brazila (levičarski mlađi oficiri pobunjeni protiv vlade). * [[18. 2.]] - [[Kanada]] uspostavila diplomatske odnose sa [[SAD]] (ranije preko Londona). * [[19. 2.]] - Film ''[[It (film, 1927)|It]]'' ulazi u masovno prikazivanje u SAD, [[Clara Bow]] postaje zvezda. * 19. 2. - Radio stanica [[CFRB]] u Torontu je prva na svetu koja radi na naizmeničnu struju, umesto jednosmernu iz baterije. * [[23. 2.]] - [[Werner Heisenberg]] formulisao [[Relacije neodređenosti|princip neodređenosti]]. * 23. 2. - Sastaju se oblasne skupštine u KSHS i biraju svoje organe. * [[24. 2.]] - Tokom odgovora ministra unutrašnjih poslova [[Božidar Maksimović|Bože Maksimovića]] (zvani "Boža Kundak") na optužbe za policijsku brutalnost, opozicija uvela u skupštinu i ogolela pretučenog čoveka<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/2/25?pageIndex=00002 Politika, 25. februar 1927. str. 2]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. * [[26. 2.]] - [[Đuro Basariček]] tvrdi da Maksimović nije kriv za krizu već "tajne sile" protivne parlamentarizmu<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/2/27?pageIndex=00002 Politika, 27. februar 1927. str. 2]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref> (pretpostavlja se Kralj i [[Bela ruka|belorukaški]] oficiri<ref>East Central Europe between the two World Wars, By Joseph Rothschild, page 227</ref>) - Radić se ograđuje. * [[27. 2.]] - U Šangaj stižu i američki marinci iz 4. regimente. === Mart/Ožujak === * [[2. 3.]] - Rešen granični spor između [[Kvebek]]a i [[Newfoundland i Labrador|Newfoundlanda]] na [[Labrador (poluotok)|Labradoru]] (tj. između dominionâ Kanada i Newfoundland). * [[3. 3.]] - Ciklon pogodio [[Madagaskar]], stotine mrtvih. * [[4. 3.]] - Zagrepčanka [[Štefica Vidačić]] u Berlinu izabrana za mis Evrope; doček u [[Zagreb]]u [[6. 3.]]<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/3/8?pageIndex=00003 Politika, 8. mart 1927. str. 3]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. * [[7. 3.]] - Zemljotres pogađa zapadni [[Honšu]] u Japanu - blizu 3.000 mrtvih. * [[10. 3.]] - Mobilizacija u Albaniji usled zategnutosti sa Kraljevinom SHS. * 10. 3. - Italija ratifikovala Pariski ugovor iz 1920, kojim je Besarabija priznata kao deo Rumunije (pošto ga Japan nije ratifikovao, nije stupio na snagu)<ref>{{cite book|title=Multinational Operations, Alliances, and International Military Cooperation Past and Future|url=https://books.google.com/books?id=I6n97Zl9tqsC&pg=PA66|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-087242-6|pages=66–}}</ref>. * [[15. 3.]] - Finansijska kriza Shōwa u Japanu, krah više banaka. * [[19. 3.]] - Italijanska vlada tvrdi da Jugoslavija namerava da upadne u Albaniju, što ona, zbog ugovora sa Tiranom, "ne može trpeti" - kriza sa Italijom. * [[21. 3.]] - Komunisti na čelu sa [[Zhou Enlai]]em i [[Chen Duxiu]]om digli ustanak u Šangaju, podržavajući napredovanje [[Chiang Kai-shek]]a. * [[24. 3.]] - [[Nankinški incident]]: Kuomintangove trupe ulaze u [[Nanking]], u kome su neredi i napadi na zapadnjake, na šta ovi odgovaraju bombardovanjem grada. * [[26. 3.]] - Chiang Kai-shek stigao u Šangaj. === April/Travanj === [[Datoteka:Velimir vukicevic.jpg|mini|150px|[[Velimir Vukićević|Velja Vukićević]], premijer KSHS 1927-28]] * [[5. 4.]] - Italija i Mađarska potpisale Ugovor o prijateljstvu, pomirenju i arbitraciji. * [[7. 4.]] - Bell System preneo živu TV sliku sekretara trgovine SAD [[Herbert Hoover|Herberta Hoovera]] iz Washingtona na Manhattan - prva javna demonstracija dalekometne televizije (elektromehanički sistem, neonska lampa kao "ekran")<ref>[http://www.corp.att.com/attlabs/reputation/timeline/27tv.html 1927: Long Distance TV Transmission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629100508/http://www.corp.att.com/attlabs/reputation/timeline/27tv.html |date=2015-06-29 }}. corp.att.com (pristup. 20.9.2015.)</ref>. * 7. 4. - U Parizu prikazan ''[[Napoléon (1927 film)|Napoléon]]'', film [[Abel Gance|Abela Ganca]] sa mnogim inovativnim tehnikama. * [[9. 4.]] - [[Sacco i Vanzetti]] osuđeni na smrt na drugom suđenju za dva ubistva tokom pljačke 1920. - protesti širom sveta. * 9. 4. - U Pekingu uhapšen suosnivač KPK [[Li Dazhao]], pogubljen kasnije tokom meseca. * [[11. 4.]] - Počeo [[Vizantologija|vizantološki]] kongres u Beogradu. * [[12. 4.]] - [[Šangajski masakr 1927.]] - kineski [[Kuomintang]] se okrenuo protiv dojučerašnjih saveznika [[Komunistička partija Kine|komunista]] - raskid KMT sa KPK i Sovjetskim Savezom, ali i između levog i desnog krila KMT. [[Kineski građanski rat]] traje s prekidima do 1949-50. * 12. 4. - Zakon o kraljevskoj i parlamentarnoj titulaturi menja ime [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske]] u Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Severne Irske. * [[14. 4.]] - Zvanični datum prvog proizvedenog švedskog automobila [[Volvo]]. * [[16. 4.]] - Ostavka Uzunovićeve vlade. * [[17. 4.]] - Novi premijer KSHS je [[Velimir Vukićević|Velja Vukićević]], vlada je koalicija radikala, [[Vojislav Marinković|Marinkovićeve]] struje [[demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrata]] i [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spahe]]. * [[19. 4.]] - [[Mae West]] osuđena na deset dana zatvora zbog "opscenosti" u komadu ''Sex''. * [[22. 4.]] - [[5. 5.]] - [[Velika poplava Misisipija (1927)|Velika poplava Misisipija]], najrazornija rečna poplava u istoriji SAD. === Maj/Svibanj === [[Datoteka:Volvo ÖV4 1927.jpg|mini|200px|[[Volvo ÖV 4]], prvi model firme]] * [[4. 5.]] - Mir iz Tipitape (Espino Negro) uz američko posredovanje okončava građanski rat u Nikaragvi, ali neki liberali, naročito [[Augusto César Sandino]] ga ne priznaju. * [[6. 5.]] - Prikazan film ''[[7th Heaven (film, 1927)|7th Heaven]]''. * [[8. 5.]] - Avijatičari [[Tadija Sondermajer]] i [[Leonid Bajdak]] svečano dočekani u Beogradu nakon etapno preletenog puta Pariz - Bombaj - Beograd (podsticaj za novo preduzeće u osnivanju, [[Aeroput]]). * 8. 5. - [[Charles Nungesser]] i [[François Coli]] poleteli sa "Belom pticom" (''[[L'Oiseau Blanc]]'') iz Pariza prema Njujorku, moguće da su se srušili na američko kopno. * [[9. 5.]] - Australski parlament prvi put zaseda u [[Canberra|Canberri]] (ranije u [[Melbourne|Melbournu]]). Parlament je otvorio [[George VI od Ujedinjenog Kraljevstva|vojvoda od Yorka]], budući kralj George VI, kome je to bila prva veća proba posle terapije govora sa [[Lionel Logue|Lionelom Logueom]]. * [[10. 5.]] - [[Konkordat]] između Kraljevine Rumunije i Svete stolice. * [[11. 5.]] - U SAD osnovana Akademija filmskih umetnosti i nauka (''[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]''). * [[12. 5.]] - Racija na sovjetsko trgovačko poslanstvo u Londonu, pronađeni dokazi o špijunaži. * [[15. 5.]] - Katastrofalni "[[Rudnik|Rudnički]] zemljotres" u Šumadiji ([[Magnituda zemljotresa|M]] 5.9, int. IX). * [[16. 5.]] - Bitka u La Paz Centru, okršaj otpadničkih liberala i američkih marinaca u Nikaragvi. * maj? - Ida Kravanja, najlepša Slovenka i buduća glumica [[Ita Rina]], otišla krišom od majke u Berlin, ubrzo snima prvi film<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1927/05/30?pageIndex=00007 ''"Kako deca varaju svoje roditelje"''. Politika, 30. 5. 1927, str 7]. digitalna.nb.rs</ref>. * [[18. 5.]] - Katastrofa u školi u [[Bath, Michigan]] - član školskog odbora, pritisnut porezima i hipotekom, digao školu u vazduh - poginulo ukupno 45 osoba, od toga 38 dece. * [[20. 5.]] - Ugovorom iz Džede Velika Britanija priznaje [[Ibn Saud]]ov suverenitet nad [[Kraljevina Hidžaz i Nadžd|Kraljevinom Hidžaz i Nadžd]] (od 1932. [[Saudi Arabija]]). [[Datoteka:Lindbergh takes off from Roosevelt Field.jpg|mini|280px|[[Charles Lindbergh|Lindberghov]] ''[[Spirit of St. Louis]]'' uzleće]] * [[20.5.|20]]-[[21. 5.]] - '''[[Charles Lindbergh]]''' sam preleteo preko Atlantika, od Njujorka do Pariza, čime je osvojio [[Orteigova nagrada|Orteigovu nagradu]]. * [[22. 5.]] - Od zemljotresa kod grada [[Xining]] u centralnoj Kini stradalo 200.000 ljudi. * 22. 5. - [[Carlos Ibáñez del Campo]] dobija sumnjivih 98% glasova na [[čile]]anskim predsedničkim izborima - diktatorska vlast s velikim javnim radovima i potrošnjom na osnovu zajmova (predsednik 1927-31. i 1952-58). * [[25. 5.]] - [[Clärenore Stinnes]] krenula iz Berlina sa [[Carl-Axel Söderström|Carl-Axelom Söderströmom]] na putovanje oko sveta automobilom (do juna 1929). * [[27. 5.]] - V. Britanija prekinula diplomatske odnose sa SSSR zbog špijunaže i podzemne agitacije. * [[31. 5.]] - Proizveden poslednji [[Ford Model T]] (15.007.033 komada za 19 godina). === Jun/Juni/Lipanj === * [[4. 6.]] - KSHS prekinula diplomatske odnose sa Albanijom nakon što je uhapšen jedan službenik poslanstva u Tirani i zbog prošlomesečnih graničnih incidenata; odnosi obnovljeni sledećeg meseca uz posredovanje evropskih sila<ref name="Indi"/> * [[7. 6.]] - Ruski emigrant u Varšavi ubio sovjetskog ambasadora [[Pjotr Vojkov|Pjotra Vojkova]]. * [[9. 6.]] - U SSSR pogubljeno 20 "monarhista" zbog navodnih ubistava, zavere i špijunaže. * [[12. 6.]] - Sastanak inostranih ministara Društva naroda u Ženevi povodom zategnutosti između Albanije i Kraljevine SHS. * [[14. 6.]] - Kralj potpisao ukaz o [[veliki župan|velikim županima]] (poglavari oblasti u KSHS). * [[15. 6.]] - Raspuštena Skupština KSHS, izbori [[11. 9.]]; rekonstrukcija vlade. * [[17. 6.]] - Osnovano preduzeće "[[Aeroput]]", prva jugoslovenska avio-kompanija, preteča [[JAT]]-a (prva linija otvorena [[14. 2.]] [[1928]]). * [[18. 6.]] - Mandžurski gospodar rata [[Zhang Zuolin]] zavladao [[Beiyanška vlada|pekinškom (beiyanškom) vladom]], protiv kuomintangovaca i komunista (ostaje nepunih godinu dana). * [[19. 6.]] - Makedonci iz Bugarske nastavili upade<ref name="Indi">[http://www.indiana.edu/~league/1927.htm Chronology 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102174021/http://www.indiana.edu/~league/1927.htm |date=2010-01-02 }}, Univ. of Indiana</ref>. * [[24. 6.]] - [[Corneliu Zelea Codreanu]] osnovao u Rumuniji Legiju arhanđela Mihajla, kasnije poznatu kao [[Željezna garda]]. * [[28. 6.]] - [[Tragedija u Steglitzu]], dvojica srednjoškolaca osnovala klub samoubojica, jedan od njih počinio ubojstvo treće osobe i samoubojstvo. * [[29. 6.]] - Totalno pomračenje Sunca, u KSHS pokriveno 60 - 80% diska, više na severozapadu. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:Sacvan.jpg|mini|210px|[[Sacco i Vanzetti]]]] * [[1. 7.]] - [[Richard E. Byrd]] sa posadom leti od Njujorka do Pariza, ali se zbog magle vraća na obalu Normandije gde se prinudno spuštaju. * [[4. 7.]] - Mladi inženjer [[Sukarno]] osnovao [[Indonežanska nacionalna partija|Indonežansku nacionalnu partiju]] u [[Nizozemska Istočna Indija|Nizozemskoj Istočnoj Indiji]]. * 4. 7. - Prvi put poletela [[Lockheed Vega]], prvi [[Lockheed]]ov avion. * [[9. 7.]] - Poplava Elbe u Nemačkoj, stradalo mesto [[Bad Gottleuba-Berggießhübel|Berggießhübel]]. * [[10. 7.]] - Sporazum [[Anton Korošec|Korošca]] i premijera Vukićevića na Bledu - [[Slovenska ljudska vlada (1892)|SLS]] bi ušla u vladu, ali posle izbora. * 10. 7. - [[IRA]] ubila [[Kevin O'Higgins|Kevina O'Higginsa]], potpredsednika Izvršnog veća [[Irska Slobodna Država|Irske Slobodne Države]]. * [[11. 7.]] - [[Jerihonski zemljotres (1927)|Jerihonski zemljotres]] u [[Britanski mandat nad Palestinom|mandatnoj Palestini]] i [[Emirat Transjordanija|Transjordaniji]], velika razaranja u Nablusu i Jerusalimu, najmanje 500 mrtvih. * [[15. 7.]] - [[Julska pobuna 1927.|Julska pobuna]] ili Bečka paljevina Palate pravde - u sukobu levičarskih demonstranata i policije gine 85 demonstranata i pet policajaca. * 15. 7. - U Grčkoj zabranjen makedonski jezik. * jul - Uhapšen [[Radomir Vujović]], član Politbiroa KPJ (u zatvoru do 1932). * [[17. 7.]] - [[Prvi radio prijenos nogometne utakmice u Hrvatskoj]]/Jugoslaviji - Vilim Brkić prenosio utakmicu [[Građanski]] - [[HAŠK Zagreb]]. * [[20. 7.]] - Umro rumunski kralj [[Ferdinand I (Rumunija)|Ferdinand I]], nasleđuje ga petogodišnji unuk [[Mihai I (Rumunija)|Mihai I]] (1927-30. i 1940-47; dečakov otac [[Carol II (Rumunija)|Carol II]] se vratio u zemlju 1930-40). * [[26. 7.]] - Nakon što je ranije tokom meseca osudio liberalnog vođu [[José María Moncada|Moncadu]] kao izdajnika i objavio rat SAD, [[Augusto César Sandino]] neuspešno [[Bitka za Ocotal|napada Ocotal]] (Amerikanci su upotrebili avione dvokrilce) - počinje šestogodišnja pobuna. * 26. 7. - Osnovana [[Iberijska anarhistička federacija]] (FAI). * [[29. 7.]] - [[Patrijarh moskovski Sergije]] objavio apsolutnu lojalnost Crkve sovjetskoj državi - mnogi jerarsi se odvajaju. * 29. 7. - ''Trade Disputes and Trade Unions Act'' u Ujedinjenom Kraljevstvu: zabranjeni solidarni štrajkovi i oni koji bi vršili pritisak na vladu, učešće u nezakonitom štrajku je krivično delo (zakon povučen 1946, solidarni štrajkovi opet zabranjeni 1990). === Avgust/August/Kolovoz === [[Datoteka:中國工農紅軍軍旗.svg|mini|150px|Zastava kineske Radničke i seljačke crvene armije]] * [[1. 8.]] - [[Ustanak u Nančangu]] u jugoistočnoj Kini - prvi veći sukob Kuomintanga i [[Komunistička partija Kine|KP Kine]] nakon raskida u aprilu. Ovo se smatra datumom osnivanja [[Narodnooslobodilačka armija (Kina)|Narodnooslobodilačke armije]]. * [[2. 8.]] - [[Harold Stephen Black]] izmislio [[pojačavač sa negativnom povratnom spregom]] (patent dobio tek 1937.). * 2. 8. - Predsednik SAD [[Calvin Coolidge]] objavio da neće tražiti drugi puni mandat 1928. * [[9. 8.]] - [[Sisowath Monivong]] je novi kralj [[Francuski protektorat u Kambodži|francuskog protektorata Kambodže]] (do 1941). * [[12. 8.]] - Prikazan američki film ''[[Wings (film)|Wings]]'', neke kopije imaju sinhronizovane zvučne efekte i muziku. * 14 - 28. 8. - Prvo izdanje fudbalskog [[Mitropa kup 1927.|Mitropa kupa]]: u četvrtfinalu ubedljivo poraženi jugoslovenski učesnici, Hajduk i BSK. * [[17. 8.]] - Trgovački sporazum između Francuske i Nemačke. * 19 - 21. 8. - [[Nirnberški miting]]: 3. partijski kongres [[NSDAP]] pod sloganom "Dan buđenja", snimljen prvi dokumentarac ''Eine Symphonie des Kampfwillens''. * [[23. 8.]] - [[Sako i Vanceti]] pogubljeni u SAD, uprkos međunarodnim protestima. * [[24. 8.]] - Uragan pogodio atlantske provincije Kanade, naročito Novu Skotiju - 184 mrtvih, uglavnom na moru. * [[27. 8.]] - Jugoslovenski avijatičari potpukovnik Petrović i poručnik Pajević stradali na glečeru u Tirolu<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Vreme/1927/09/04?pageIndex=00003 "Vreme", 4. septembar 1927, str. 3]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. === Septembar/Rujan === * [[3. 9.]] - Tokom zbora na sarajevskom Vratniku pucano u pravcu [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spahe]] (musliman SRNAO-vac?). * [[7. 9.]] - [[Philo Farnsworth]] preneo u svojoj laboratoriji prvu TV sliku elektronskog tipa. * 7. 9. - Komunisti na čelu sa [[Mao Ze Dong|Mao Zedongom]] dižu neuspešni [[Ustanak jesenje žetve]] u provincijama [[Hunan]] i [[Jiangxi]]. * [[8. 9.]] - [[Clyde Cessna]] i Victor Roos osnovali proizvođača aviona [[Cessna]]. * [[11. 9.]] - [[Parlamentarni izbori u Kraljevini SHS 1927.|Parlamentarni izbori]]: [[Narodna radikalna stranka]] 112 mesta (-30), [[Hrvatska pučka seljačka stranka|Narodna seljačka stranka]] (Radić) 61 (-6), [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]] 61 mesto (+25) itd. * 11. 9. - [[Krimski zemljotresi (1927)|Krimski zemljotresi]]: jak potres pogađa Krim, sutradan ujutru opaženi veliki plamenovi na moru. * [[16. 9.]] - [[Niels Bohr]] izneo [[princip komplementarnosti]] na kongresu u Italiji. * [[18. 9.]] - Osnovana mreža radio-stanica Columbia Phonographic Broadcasting System - kasniji [[CBS]]. * [[22. 9.]] - "Meč dugog odbrojavanja": bivši šampion [[Jack Dempsey]] je oborio [[Gene Tunney|Genea Tunneya]], ali pošto nije odmah otišao u neutralni kut, Tunneyu je duže odbrojavano, na kraju je i pobedio. * [[23. 9.]] - Prikazan nagrađivani film ''[[Sunrise: A Song of Two Humans]]'', prvi dugometražni sa sistemom ''[[Movietone]]'' (muzika i zvučni efekti). * jesen - Seljaci u SSSR počinju smanjivati prodaju žita državi. === Oktobar/Listopad === * [[2. 10.]] - Na beogradskom Jevrejskom groblju otkriven spomenik palim ratnicima 1912-18. * 2. 10. - Ženska stranka održala prvi zbor u Beogradu - traže žensko pravo glasa. * [[4. 10.]] - Počinje rad na kolosalnim likovima američkih predsednika na [[Maunt Rašmor]]u (do [[1941]]). * [[5. 10.]] - U [[Štip]]u ubijen gen. [[Mihailo Kovačević]] - počinioci iz [[VMRO]]-a. * [[6. 10.]] - Kasno uveče komitski napad na selo Klisuru kod [[Bosilegrad]]a. [[Datoteka:Al Jolson Jazz Singer.JPG|mini|220px|''[[The Jazz Singer]]'']] * 6. 10. - Premijera filma "[[The Jazz Singer|Džez pevač]]", prvog (delimično) ton-filma sa [[Al Jolson]]om - postiže veliki uspeh. * [[10. 10.]] - Španski diktator [[Miguel Primo de Rivera]] otvorio Nacionalnu skupštinu - ima samo savetodavnu ulogu, zadatak joj je da napravi novi ustav. * [[14. 10.]] - U Pragu ubijen albanski poslanik Cena-beg ([[Ceno Bey Kryeziu]]), pretpostavlja se po nalogu [[Ahmed Zogu|Ahmeda Zogua]]. * [[15. 10.]] - Pronađena nafta u [[Baba Gurgur]]u na severu Iraka. * oktobar - Peta [[Solvayska konferencija]] o [[Kvantna mehanika|kvantnoj mehanici]] (→ [[Debate Bohr–Einstein]], [[Kopenhagenska interpretacija]]). * [[19. 10.]] - Prvi let kompanije ''[[Pan American World Airways]]'' (bakrotirala [[1991]]). * [[20. 10.]] - Početak proizvodnje [[Ford Model A (1927–31)|Forda Model A]], zamene za [[Ford Model T|Model T]], (u prodaji od decembra) - do marta 1932. proizvedeno 4.858.644 komada u različitim stilovima. * [[22. 10.]] - HSS, [[Samostalna demokratska stranka|samostalci]] i [[Zemljoradnička stranka (Jugoslavija)|zemljoradnici]] pozvali [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrate]] i [[JMO]] u blok (Seljačko-demokratski savez), ali oni zasad ostaju u vladi. * [[23. 10.]] - Poslednji članovi [[Leva opozicija|Leve opozicije]], [[Lav Trocki]] i [[Grigorij Zinovjev]] izbačeni iz Centralnog komiteta [[SKP(b)]]. * [[25. 10.]] - Italijanski putnički brod ''[[SS Principessa Mafalda]]'' potonuo pored Brazila, 314 mrtvih. * [[26. 10.]] - HSS pred Skupštinom optužuje vladu za izborni teror u septembru. * [[28. 10.]] - [[Datoteka:Kurdish flag (1932).png|25px]] Na istoku [[Turska|Turske]] proglašena [[Kurdska Republika Ararat]] (Turci je povratili [[1930]]). * [[30. 10.]] - Grčki predsednik [[Pavlos Kunduriotis]] preživeo atentat. * [[31. 10.]] - Japanski ribarski brod ''Ryo Yei Maru'' pronađen pored države Washington sa 12 tela - brod je plutao od prošlog decembra, poslednji član posade je umro u maju. === Novembar/Studeni === [[Datoteka:Radic govori na skupstini.jpg|mini|240px|[[Seljačko-demokratska koalicija]]]] * [[5. 11.]] - U Arabiji počinje [[Ikhwanska pobuna]]: prkoseći [[Ibn Saud]]u, elementi verske milicije [[Ikhwan]] upadaju u [[Britanski mandat nad Mezopotamijom|mandatni Irak]]. * [[6. 11.]] - Osvećenje temelja [[Umetnički paviljon "Cvijeta Zuzorić"|umetničkog paviljona "Cvijeta Zuzorić"]] u Beogradu. * [[7. 11.]] - Desetogodišnjica [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]]: unutarpartijska opozicija je u Moskvi pokušala organizovati nezavisne demonstracije ali su rasterani silom. * [[8. 11.]] - Imenovana Simonova komisija za ispitivanje ustavne reforme u Britanskoj Indiji. * [[10. 11.]] - Osnovana [[Seljačko-demokratska koalicija]] ([[Stjepan Radić]] iz HSS i [[Svetozar Pribićević]] iz [[Samostalna demokratska stranka|samostalaca]]). * [[11. 11.]] - U [[Parizu]] potpisan ugovor između Francuske i Kraljevine SHS ("Pariski pakt"), kao protivteža italijanskom napredovanju na Balkanu. * [[14. 11.]] - Trocki i Zinovjev izbačeni iz partije. * [[17. 11.]] - Novi sultan [[Maroko|Maroka]] je [[Muhamed V (Maroko)|Muhamed V]] (vl. 1927-53 i 1955-61, od 1957. kao kralj). * [[22. 11.]] - Drugi Tiranski ugovor - praktično italijanski protektorat nad [[Albanija|Albanijom]]. * [[27. 11.]] - ''Columbine Mine massacre'': policija pucala na štrajkujuće rudare u [[Lafayette, Colorado]], petorica ubijena. === Decembar/Prosinac === [[Datoteka:Ford A dutch licence registration EE-94-90-.JPG|mini|180px|[[Ford Model A (1927–31)]]]] * [[2. 12.|2]] - [[19. 12.]] - [[XV kongres SKP(b)]]: izbačeni pripadnici Leve opozicije i trockisti tj. 75 aktivnih članova "trockističko-zinovjevskog bloka" (npr. [[Lev Kamenjev]], [[Hristijan Rakovski]], [[Karl Radek]]) i 23 iz grupe [[Timofej Sapronov|Timofeja Sapronova]]; ojačana [[Staljin]]ova vlast. Direktiva za Petogodišnji plan ekonomskog razvoja i plan za dobrovoljnu kolektivizaciju. * [[3. 12.]] - ''Putting Pants on Philip'' je zvanično prvi film sa dvojcem [[Stanlio i Olio]]. * [[5. 12.]] - U Skoplju počinje suđenje dvadesetorici studenata iz omladinske VMRO, savetnik odbrane je advokat i poslanik [[Ante Pavelić]]. * [[11. 12.]] - [[Kantonski ustanak (1927)|Kantonski ustanak]]: komunisti stavili Kanton ([[Guangzhou]]) pod kontrolu, ali ustanak ugušen u roku od dva dana, uz pogibiju hiljada komunista. * [[15. 12.]] - U Los Angelesu oteta 12-godišnja devojčica Marion Parker - raskomadano telo je pronađeno 19. 12. a osumnjičeni je uhvaćen tri dana kasnije. * [[17. 12.]] - Američka podmornica [[USS S-4 (SS-109)]] potonula nakon sudara kod obale Masačusetsa, stradalo svih 40 članova posade, uprkos operaciji spasavanja. * [[30. 12.]] - Otvorena prva linija [[Tokijski metro|Tokijskog metroa]] (Ginza), najstarija u Aziji. === Kroz godinu === * [[Svjetsko stanovništvo]] dostiže 2 milijarde. * Nastali domaći filmovi "[[Kralj Čarlstona]]" i "[[Grešnica bez greha]]". * Na univerzitetu u [[Brisbane|Brisbanu]] započeo [[eksperiment s kapi katrana]] - potrebno je desetak godina da iz levka kapne jedna kap. * Početak [[Kvantna hemija|kvantne hemije]]: Walter Heitler i Fritz London objavili rad o vezi u molekulu vodonika. * [[Davisson–Germerov eksperiment]]: dokazana talasna svojstva elektrona i de Brogliejeva hipoteza. == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1927.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[2. 1.]] - [[Rejhan Demirdžić]], glumac († [[1988]]) * [[6. 1.]] - [[Aleksandar Despić]], fizikohemičar, predsednik SANU († [[2005]]) * [[9. 1.]] - [[Nada Mamula]], pevačica († [[2001]]) * [[11. 1.]] - [[Mato Ergović]], glumac († [[2013]]) * 11. 1. - [[Bogumil Hrabak]], istoričar († [[2010]]) * [[17. 1.]] - [[Slavko Vukosavljević]], književnik i novinar († [[2004]]) * 17. 1. - [[Eartha Kitt]], pevačica, glumica († [[2008]]) * [[18. 1.]] - [[Lea Deutsch]], glumica, žrtva Holokausta († [[1943]]) * [[30. 1.]] - [[Olof Palme]], premijer Švedske († [[1986]]) * [[6. 2.]] - Kosta Carina, književnik, filmski radnik, prevodilac († [[2007]]) * [[7. 2.]] - [[Juliette Gréco]], francuska šansonijerka i glumica († [[2020]]) * 7. 2. - [[Dušan Vukotić]], animator, oskarovac († [[1998]]) * [[10. 2.]] - [[Konstantin Babić]], srpski kompozitor († [[2009]]) * 10. 2. - [[Pero Gotovac]], skladatelj, dirigent († [[2017]]) * [[14. 2.]] - [[Lois Maxwell]], glumica († [[2007]]) * [[15. 2.]] - [[Harvey Korman]], glumac († [[2008]]) * [[19. 2.]] - [[Zvonimir Golob]], hrvatski pjesnik († [[1997]].) * [[20. 2.]] - [[Sidney Poitier]], glumac († [[2022]]) * 20. 2. - [[Hubert de Givenchy]], modni kreator († [[2018]]) * 20. 2. - [[Roy Cohn]], saradnik senatora McCarthyja († [[1986]]) * [[24. 2.]] - [[Emmanuelle Riva]], glumica († [[2017]]) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Harry Belafonte]], kantautor, glumac († [[2023]]) * [[2. 3.]] - [[Adem Čejvan]], glumac († [[1989]]) * [[4. 3.]] - [[Pero Kvrgić]], glumac († [[2020]]) * [[6. 3.]] - [[Gordon Cooper]], astronaut († [[2004]]) * 6. 3. - [[Gabriel García Márquez]], književnik, nobelovac († [[2014]]) * [[11. 3.]] - [[Himzo Polovina]], pjevač († [[1986]]) * [[12. 3.]] - [[Raúl Alfonsín]], predsednik Argentine († [[2009]]) * 12. 3. - [[Gajo Petrović]], filozof praxisovac († [[1993]]) * [[15. 3.]] - [[Iljaz Kurteši]], predsednik Narodne skupštine SAP Kosovo († [[2016]]) * [[16. 3.]] - [[Vladimir Komarov]], kosmonaut († [[1967]]) * [[21. 3.]] - [[Hans-Dietrich Genscher]], nemački političar († [[2016]]) * [[23. 3.]] - [[Mato Damjanović]], šahovski velemajstor († [[2011]]) * 23. 3. - [[Sonja Hlebš]], glumica († [[2005]]) * [[27. 3.]] - [[Mstislav Rostropovič]], čelista († [[2007]]) * [[31. 3.]] - [[Cesar Chavez]], radnički lider u SAD († [[1993]]) * [[2. 4.]] - [[Ferenc Puskás]], fudbaler († [[2006]]) * [[16. 4.]] - [[Benedikt XVI|Joseph Aloisius Ratzinger]], papa Benedikt XVI. († [[2022]]) * [[18. 4.]] - [[Samuel P. Huntington]], američki politikolog († [[2008]]) * 18. 4. - [[Tadeusz Mazowiecki]], autor, premijer Poljske, izvestilac o ljudskim pravima u ex Yu († [[2013]]) * [[25. 4.]] - [[Albert Uderzo]], kokreator Asteriksa († [[2020]]) * [[27. 4.]] - [[Drago Tršar]], vajar († [[2023]]) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[1. 5.]] - [[Bernard Vukas]], hrvatski nogometaš († [[1983]]) * [[13. 5.]] - [[Danilo Krstić]], episkop budimski († [[2002]]) * [[25. 5.]] - [[Robert Ludlum]], pisac trilera († [[2001]]) * [[4. 6.]] - [[Geoffrey Palmer]], glumac († [[2020]]) * [[5. 6.]] - [[Dušan Jakšić]], glumac i pevač († [[2009]]) * [[8. 6.]] - [[Jerry Stiller]], glumac, komičar († [[2020]]) * [[10. 6.]] - [[Vidoje Žarković]], član Predsjedništva SFRJ, predsjednik Predsjedništva CK SKJ († [[2000]]) * [[15. 6.]] - [[Hugo Pratt]], crtač stripa ''Corto Maltese'' († [[1995]]) * [[18. 6.]] - [[Paul Eddington]], glumac († [[1995]]) * [[29. 6.]] - [[Slavoljub Stefanović Ravasi]], TV i pozorišni reditelj († [[1996]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[3. 7.]] - [[Ken Russell]], britanski filmski režiser († [[2011]]) * [[4. 7.]] - [[Gina Lollobrigida]], glumica († [[2023]]) * [[5. 7.]] - [[Pero Pirker]], gradonačelnik Zagreba († [[1972]]) * [[6. 7.]] - [[Janet Leigh]], glumica († [[2004]]) * [[7. 7.]] - [[Enzo Bettiza]], novinar, književnik, političar († [[2017]]) * [[14. 7.]] - [[Petar Otoranov]], fotoreporter († [[1997]]) * [[28. 7.]] - [[Dalibor Brozović]], lingvist i političar († [[2009]]) * [[29. 7.]] - [[Harry Mulisch]], nizozemski pisac († [[2010]]) * [[30. 7.]] - [[Miodrag Zdravković]], spiker RTV Beograd († [[2017]]) * 30. 7. - [[Victor Wong]], glumac († [[2001]]) * [[7. 8.]] - [[Miroslav Belović]], pozorišni reditelj i književnik († [[2005]]) * 7. 8. - [[Dušan Čkrebić]], predsednik Predsedništva SR Srbije († [[2022]]) * [[9. 8.]] - [[Marvin Minsky]], istraživač veštačke inteligencije († [[2016]]) * [[18. 8.]] - [[Rosalynn Carter]], Prva dama SAD († [[2023]]) * [[22. 8.]] - [[Aleksandar Obradović (kompozitor)|Aleksandar Obradović]], kompozitor († [[2001]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[15. 9.]] - [[Margaret Keane]], slikarka († [[2022]]) * [[16. 9.]] - [[Peter Falk]], američki glumac († [[2011]]) * 16. 9. - [[Sadako Ogata]], šefica UNHCR († [[2019]]) * [[27. 9.]] - [[Milo Đukanović (reditelj)|Milo Đukanović]], filmski reditelj († [[1989]]) * [[1. 10.]] - [[Tom Bosley]], američki glumac († [[2010]]) * [[6. 10.]] - [[Ante Babaja]], filmski režiser i scenarista († [[2010]]) * [[13. 10.]] - [[Turgut Özal]], premijer, predsednik Turske († [[1993]]) * [[14. 10.]] - [[Roger Moore]], glumac († [[2017]]) * [[16. 10.]] - [[Günter Grass]], njemački književnik, nobelovac († [[2015]]) * [[18. 10.]] - [[George C. Scott]], glumac († [[1999]]) * [[23. 10.]] - [[Leszek Kołakowski]], filozof, istoričar ideja († [[2009]]) * [[24. 10.]] - [[Gilbert Bécaud]], pevač, glumac († [[2001]]) * [[27. 10.]] - [[Stevan Mirković]], general-pukovnik JNA, načelnik Generalštaba († [[2015]]) * [[31. 10.]] - [[Branko Petranović]], istoričar, pravnik († [[1994]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[2. 11.]] - [[Steve Ditko]], kokreator ''Spider-Man''-a († [[2018]]) * [[8. 11.]] - [[Mitar Pešikan]], lingvista, akademik († [[1996]]) * 8. 11. - [[Patti Page]], pevačica († [[2013]]) * [[11. 11.]] - [[Martin Špegelj]], general JNA i HV, ministar obrane RH († [[2014]]) * [[30. 11.]] - [[Nikola Majdak]], filmski reditelj i scenarista, prof. FDU u Bg. († [[2013]]) * [[3. 12.]] - [[Andy Williams]], pevač († [[2012]]) * [[5. 12.]] - [[Bhumibol Adulyadej]], kralj Tajlanda († [[2016]]) * [[7. 12.]] - [[Vlastimir Peričić]], kompozitor i muzikolog († [[2000]]) * [[18. 12.]] - [[Nikola Pantić]], geolog († [[2002]]) * [[25. 12.]] - [[Ram Narayan]], indijski glazbenik * [[26. 12.]] - [[Ognjenka Milićević]], pozorišni, radio i TV reditelj, teatrolog, pedagog... († [[2008]]) * [[27. 12.]] - [[Šime Đodan]], hrvatski političar, ekonomist († [[2007]]) === Kroz godinu === * [[Vladimir Delač]], karikaturist, crtač stripova († [[1968]]) * [[Ibe Palikuća]], učesnica NOB, narodni heroj († [[1944]]) == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1927.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[2. 1.]] - [[Danilo Pantelić]], episkop dalmatinski (* [[1865]]) * [[3. 1.]] - [[Carl Runge]], matematičar (* [[1856]]) * [[9. 1.]] - [[Houston Stewart Chamberlain]], rasistički autor, mentor nacizma (* [[1855]]) * [[16. 1.]] - [[Jovan Cvijić]], srpski geograf (* [[1865]]) * [[19. 1.]] - [[Carlota od Meksika]], bivša carica (* [[1840]]) * [[21. 1.]] - [[Charles Warren]], britanski vojnik i arheolog (* [[1840]]) * [[3. 2.]] - [[Isidor Kršnjavi]], hrvatski slikar, kulturni i javni djelatnik (* [[1845]].) * [[4. 2.]] - [[Janko Vukotić]], vojskovođa crnogorske i SHS vojske (* [[1866]]) * [[13. 2.]] - [[Brooks Adams]], američki istoričar (* [[1848]]) * febr. - [[Krste Ljondev]] (Кръсте Льондев), atentator iz VMRO * [[27. 2.]] - [[Stjepan Bojničić]], glumac (* [[1884]]) * [[4. 3.]] - [[Ira Remsen]], hemičar, pronalazač saharina (* [[1846]]) * 4. 3. - [[Max Théon]], kabalista, okultista (* [[1848]]) * [[5. 3.]] - [[Kosta Hristić]], srpski diplomata, prevodilac (* [[1852]]) * [[14. 3.]] - [[Jānis Čakste]], prvi predsednik Latvije (* [[1859]]) * [[15. 3.]] - [[Gligorije Jeftanović]], trgovac i političar (* [[1840]]) * [[17. 3.]] - [[Charles Emmett Mack]], glumac (* [[1900]]) * [[21. 3.]] - [[Gajo Bulat (prevoditelj)|Gajo Bulat]], bivši načelnik splitske općine, prevoditelj (* [[1867]]) === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[15. 4.]] - [[Gaston Leroux]], pisac, novinar (* [[1868]]) * [[20. 4.]] - [[Enrique Simonet]], slikar (* [[1866]]) * [[25. 4.]] - [[Earle Williams]], glumac (* [[1880]]) * {{circa}} [[8. 5.]] - [[Charles Nungesser]], avijatičar, avanturista (* [[1892]]) * [[11. 5.]] - [[Juan Gris]], slikar (* [[1887]]) * [[22. 5.]] - [[Nikola Kašiković]], publicista (* [[1861]]) * [[1. 6.]] - [[Lizzie Borden]], osumnjičena za ubistvo roditelja (* [[1860]]) * 1. 6. - [[J. B. Bury]], istoričar (* [[1861]]) * [[4. 6.]] - [[Robert McKim]], glumac (* [[1886]]) * [[9. 6.]] - [[Victoria Woodhull]], sifražetkinja, spiritualistkinja (* [[1838]]) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[5. 7.]] - [[Albrecht Kossel]], pionir genetike, nobelovac (* [[1853]]) * [[8. 7.]] - [[Max Hoffmann]], nemački general (* [[1869]]) * [[10. 7.]] - [[Louise Abbéma]], francuska slikarka (* [[1853]].) * [[20. 7.]] - [[Ferdinand I (Rumunija)|Ferdinand I]], kralj Rumunije (* [[1865]]) * [[26. 7.]] - [[June Mathis]], scenaristkinja (* [[1889]]) * [[23. 8.]] - [[Sacco i Vanzetti]], italijanski anarhisti, centar pravne kontroverze (* [[1891]] odn. [[1888]]) * 23. 8. - [[Saad Zaghloul]], bivši premijer Egipta (* 1859) * [[31. 8.]] - [[Andranik Ozanijan]], jermenski vojnik i državnik (* [[1865]]) * [[1. 9.]] - [[Ferdo Kovačević]], hrvatski slikar (* [[1870]].) * [[5. 9.]] - [[Marcus Loew]], pionir filmske industrije, osnivač MGM (* [[1870]]) * [[14. 9.]] - [[Isadora Duncan]], američka plesačica (* [[1878]].) * 14. 9. - [[Hugo Ball]], književnik, dadaista (* [[1886]]) * [[15. 9.]] - [[Ljubomir Jezdić]], bivši četnički vojvoda (* [[1884]]) * [[29. 9.]] - [[Willem Einthoven]], pronalazač praktičnog EKG, nobelovac (* [[1860]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[2. 10.]] - [[Svante Arrhenius]], hemičar, nobelovac (* [[1859]]) * [[5. 10.]] - [[Sam Warner]], suosnivač ''Warner Bros.'' (* [[1887]]) * oktobar - [[Milan Ciganović]], jedan od učesnika Sarajevskog atentata (* [[1888]]) * [[22. 10.]] - [[Borisav Stanković|Bora Stanković]], književnik (* [[1876]].) * [[31. 10.]] - [[Vjera Petrović Njegoš]], kćerka kralja Nikole (* [[1887]]) * [[1. 11.]] - [[Florence Mills]], pevačica, igračica, komičarka (* [[1895]]) * [[4. 11.]] - [[Valli Valli]], englesko-nemačka glumica (* [[1882]]) * [[17. 11.]] - [[Adolf Jofe]], sovjetski političar i diplomata (* [[1883]]) * [[23. 11.]] - [[Alfred III. zu Windisch-Grätz]], bivši premijer Austrije (Cislajtanije) (* [[1851]]) * [[13. 12.]] - [[Ellen Stone]], misionarka (* [[1846]]) * [[27. 12.]] - [[Sulejman Šarac]], bivši reis-ul-ulema (* 1850) * [[31. 12.]] - [[Josip Papić]], glumac (* [[1881]]) === Kroz godinu === * [[Šota Galica]], kačakinja (* [[1895]]) == Nobelova nagrada za 1927. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Arthur Holly Compton]] (otkriće [[Komptonov efekat|efekta nazvanog po njemu]]) i [[Charles Thomson Rees Wilson]] (metod vizuelizacije putanja naelektrisanih čestica putem kondenzacije pare, → [[maglena komora]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Heinrich Otto Wieland]] (ispitivanje sastava [[Žučne kiseline|žučnih kiselina]] i povezanih supstanci) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Julius Wagner-Jauregg]] (otkriće terapeutske vrednosti cepljenja protiv malarije u lečenju ''dementia paralytica'') * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Henri Bergson]] (bogate i životvorne ideje i briljantne veštine s kojima su predstavljene) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Ferdinand Buisson]] (zalaganje za pomirenje Francuske i Nemačke) i [[Ludwig Quidde]] (mirovni pokret) == Reference == {{reference}} <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1927}} [[Kategorija:1920-e]] [[Kategorija:20. vijek|27]] [[Kategorija:Godine]] [[nv:1901 – 1950]] cfscovdwm6hzzj7wizicofbrpex7pdi 0 27294 42713540 42599728 2026-10-25T03:11:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713540 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ruslana, 2009-05-09 (2).jpg|right|thumb|Ruslana]] '''Ruslana Stepanivna Ližičko''' ([[ukrajinski]]: Руслана Степанівна Лижичко; [[Lavov]], [[24. svibnja]] [[1973.]]), poznatija kao '''Ruslana''', [[ukrajina|ukrajinska]] je pjevačica, plesačica, producentkinja, glumica, aktivistica i bivša političarka. Postala je globalno popularna nakon što je s pjesmom "[[Wild Dances]]" pobijedila na [[Eurosong 2004.|Eurosongu 2004.]] godine. == Diskografija == {{Ažuriranje}} === Albumi === * ''Myt Vesny-Dzinchir Viter Live'' (1998) * ''Ostanne Ridvo x-90'' (1999) * ''Najrashche'' (2001) * ''Diki Tantsi'' (2003) * ''Diki Tantsi + Eurobonus'' (2004) * ''Wild Dances'' (2004) * ''Wild Dances International'' * ''Welcome To My Wild World'' (2005) * ''Wild Dances-Christmas Edition'' (2005) * ''Wild Dances-New Year Edition'' (2005) * ''Club'in'' (2006) * ''Amazonka'' (2008) * ''Wild Energy'' (2008) === Hitovi === * "Wild Dances" (2004) * "Dance With The Wolves" (2004) * "The Same Star" (2005) * "Dika Energyia"/"'Wild Energy" (2006) == Vanjske veze == {{Commonscat|Ruslana}} * [http://www.ruslana.ua Zvaničan vebsajt Ruslana] * [https://web.archive.org/web/20121008003503/http://fanclub.ruslana.ua/ Fanclub.ruslana.ua] * [http://www.ruslanatv.com RuslanaTV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630103736/http://www.ruslanatv.com/ |date=2012-06-30 }} * [http://www.youtube.com/RuslanaTube RuslanaTube (YouTube)] {{Pobjednici Eurosonga}} {{Authority control}} {{klica-muzičar}} {{Životni vijek|1973||Ruslana}} [[Kategorija:Ukrajinske pjevačice]] [[Kategorija:Predstavnici Ukrajine na Eurosongu]] [[Kategorija:Pobjednici Eurosonga]] [[Kategorija:Multiinstrumentalisti]] [[Kategorija:Ukrajinski političari]] bthexhjurw5bi2j72p6f8ngoqjo8uze 0 30920 42713198 42441780 2026-10-24T12:43:02Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713198 wikitext text/x-wiki {{Ažuriranje}} Knjige o '''[[Harry Potter]]u''' čine seriju fantastičnih romana autorice [[J. K. Rowling]] koji opisuju pustolovine malog čarobnjaka koji je kao beba postao siroče i kojeg su odgojili nemagični ljudi. Romani o Harry Potteru postale su najomiljenija - i najkritiziranija - djela dječje književnosti na svijetu, sa čitateljima svih uzrasta koje su njihovu autoricu lansirale među zvijezde. Samo je u Americi štampano 80 miliona knjiga o Harry Potteru, a pretpostavlja se da je u svijetu štampano oko 300 miliona primjeraka. == Spisak prijevoda po jezicima == Knjige o Harry Potteru prevedene su na otprilike 62 jezika i prodaju se u više od 200 zemalja. Knjige su službeno prevedene na sljedeće jezike (jezici su navedeni dvaput ako postoji više od jednog prijevoda): # '''[[Afrikaans]]''', [[Južna Afrika]]: [http://www.nb.co.za/HumanRousseau/hrNew.asp?iCategory_id=23 Human & Rousseau (pty) Ltd.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822211045/http://www.nb.co.za/HumanRousseau/hrNew.asp?iCategory_id=23 |date=2006-08-22 }}, prevela [http://www.stellenboschwriters.com/oosttaylorj.html Janie Oosthuysen] # '''[[Albanski jezik|Albanski]]''', [[Albanija]]: Izdavačka kuća Dituria, preveo Amik Kasoruho # '''[[Arapski jezik|Arapski]]''', [[Egipat]]: preveo Nahdet Misr # '''[[Baskijski jezik|Baskijski]]''', [[Španija]]: Ediciones Salamandra / Elkarlanean, preveo Iñaki Mendiguren (I-IV) # '''[[Bengalski jezik|Bengalski]]''', [[Bangladeš]]: Ankur Prakashani # '''[[Bugarski jezik|Bugarski]]''', [[Bugarska]]: [http://www.egmontbulgaria.com/harrypotter/ Egmont Bulgaria], prevela Teodora Djebarova (I), [http://www.sofiaecho.com/article/potter-mania-reaches-bulgaria/id_2691/catid_29 Mariana Melnishka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050523111415/http://www.sofiaecho.com/article/potter-mania-reaches-bulgaria/id_2691/catid_29 |date=2005-05-23 }} (II-IV), Emiliya L. Maslarova (V-VII) # '''[[Katalonski jezik|Katalonski]]''', [[Španski]]: Editorial Empuries, prevela Laura Escorihuela (I-IV), Marc Alcega (IV), Xavier Pàmies (V) # '''[[Kineski jezik|Kineski]]''', [[Kina]]: [http://www.harrypotter.net.cn/ People's Literature Publishing House] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614030825/http://www.harrypotter.net.cn/ |date=2006-06-14 }}, preveli Su Nong (I) (苏农), Ma Aixin (II, IV, V) (马爱新), Zheng Xumi (III) (郑须弥), Ma Ainong (V) (马爱农), i Cai Wen (V) (蔡文) # '''[[Kineski jezik|Kineski]]''', [[Tajvan]]: [http://www.crown.com.tw/harrypotter/ Crown Publishing Company Ltd], preveo Peng Chien-Wen (彭倩文; Peng Qianwen) # '''[[Hrvatski jezik|Hrvatski]]''', [[Hrvatska]]: preveo Zlatko Crnković; (I-III), Dubravka Petrović; (IV-VI) # '''[[Češki jezik|Češki]]''', [[Češka]]: [http://www.albatros.cz/phprs_harry/ Albatros]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, preveo Vladimír Medek (I, II, IV), [http://www.radio.cz/en/issue/44547 Pavel Medek] (III, V, VI) # '''[[Danski jezik|Danski]]''', [[Danska]]: [http://www.harrypotter.dk/ Gyldendal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040725080037/http://harrypotter.dk/ |date=2004-07-25 }}, prevela Hanna Lützen (I-VI) # '''[[Nizozemski jezik|Nizozemski]]''', [[Nizozemska]]: Standaard /[http://www.harrypotter.nl/index_flash.html Uitgeverij De Harmonie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217020140/http://www.harrypotter.nl/index_flash.html |date=2008-12-17 }} (I-V), preveo Wiebe Buddingh' # '''[[Engleski jezik|Engleski]]''': [[Australija]], [http://www.allenandunwin.com/harrypotter/series.asp Allen & Unwin Pty Ltd ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829091224/http://www.allenandunwin.com/harrypotter/series.asp |date=2006-08-29 }}; [[Kanada]], [http://www.raincoast.com/harrypotter/ Bloomsbury/Raincoast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804170447/http://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2004-08-04 }}; [[Južna Afrika]], Jonathan Ball Publishers ; [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]: [http://www.scholastic.com/harrypotter/home.asp Scholastic] # '''[[Estonski jezik|Estonski]]''', [[Estonija]]: [http://www.varrak.ee/ Varrak Publishers], prevela Krista Kaer, Kaisa Kaer # '''[[Farski jezik|Farski]]''', [[Farski otoci]]: [http://www.bfl.fo/bkeninfo.htm Bokadeild Foroya Laerarafelags] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040806080554/http://www.bfl.fo/bkeninfo.htm |date=2004-08-06 }}, preveo Gunnar Hoydal (I-III), Malan Háberg (IV) # '''[[Finski jezik|Finski]]''', [[Finska]]: [http://www.tammi.net/harrypotter/flash/index.html Tammi], prevela Jaana Kapari (I-V) # '''[[Francuski jezik|Francuski]]''', [[Francuska]] i [[Kanada]]: [[Gallimard Jeunesse]] [http://www.harrypotter.gallimard-jeunesse.fr/Pages/Menu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827163607/http://www.harrypotter.gallimard-jeunesse.fr/Pages/Menu.html |date=2006-08-27 }}, preveo [http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3246,36-695928@51-663034,0.html Jean-François Ménard]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (I-VI) # '''[[Galicijski jezik|Galicijski]]''', [[Španija]]: Ediciones Salamandra, preveo Marilar Aleixandre # '''[[Gruzijski jezik|Gruzijski]]''', [[Gruzija]]: [http://www.sulakauri.ge/main.html Bakur Sulakauri] Publishing, preveo Manana Antadze (I), Davit Gabunia (II, III) i Ketevan Kanchashvili (IV, VI forthcoming) # '''[[Njemački jezik|Njemački]]''', [[Njemačka]]: [http://www.carlsen-harrypotter.de/ Carlsen Verlag], preveo Klaus Fritz (I-VI) # '''[[Donjenjemački jezik]]''', [[Njemačka]]: Verlag Michael Jung, preveo Hartmut Cyriacks, Peter Nissen et al # '''[[grčki jezik|Grčki]]''' (savremeni), [[Grčka]]: [http://www.psichogios.gr/intro/index.asp Psicholgios Publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207145803/http://www.psichogios.gr/intro/index.asp |date=2005-02-07 }}, prevela Máia Roútsou (book I); Kaíti Oikonómou (book II-V) # '''[[grčki jezik|Grčki]]''' (starogrčki): Bloomsbury, preveo [https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm Andrew Wilson], [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1676134 NPR interview] # '''[[Grenlandski jezik|Grenlandski]]''', [[Grenland]]: [http://www.atuakkiorfik.gl/ Atuakkiorfik Greenland Publishers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091208050205/http://www.atuakkiorfik.gl/ |date=2009-12-08 }}, preveo Stephen Hammeken # '''Gujarati''', [[Indija]]: Manjul Publishing House Pvt. Ltd., preveli Jagruti Trivedi i Harish Nayak # '''[[Hebrejski jezik|Hebrejski]]''', [[Izrael]]: [http://www.ybook.co.il/proza/potter/potter.asp Books in the Attic Ltd. / Miskal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040507013135/http://www.ybook.co.il/proza/potter/potter.asp |date=2004-05-07 }}, preveo Gili Bar-Hillel (I-VI) # '''[[Hindi]]''', [[Indija]]: Manjul Publishing House Pvt. Ltd., preveo [http://www.newindpress.com/Newsitems.asp?ID=IEO20031102135134&Title=This+is+India&Topic=0 Sudhir Dixit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929103136/http://www.newindpress.com/Newsitems.asp?ID=IEO20031102135134&Title=This+is+India&Topic=0 |date=2007-09-29 }} (I-III) # '''[[Mađarski jezik|Mađarski]]''', [[Mađarska]]: [http://www.libri.hu/ Animus Publishing], preveo Tóth Tamás Boldizsár (I-VI) # '''[[Islandski jezik|Islandski]]''', [[Island]]: Bjartur, preveli Helga Haraldsdóttir (I-V) i Jón Hallur Stefánsson (V) # '''[[Indonezijski jezik|Indonezijski]]''', [[Indonezija]]: [http://www.gramedia.com/ Penerbit PT Gramedia Pustaka Utama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040728054036/http://www.gramedia.com/ |date=2004-07-28 }}, prevela [http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20030713.G01 Listiana Srisanti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929111613/http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20030713.G01 |date=2007-09-29 }} (I-V) # '''[[Irski jezik|Irski]]''': Bloomsbury, prevela Máire Nic Mhaoláin # '''[[Talijanski jezik|Talijanski]]''', [[Italija]]: [http://www.salani.it/ Adriano Salani Editore], prevela Marina Astrologo (I-II), [http://blogalization.info/reorganization/?q=node/view/173 Beatrice Masini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620193230/http://www.blogalization.info/reorganization/?q=node%2Fview%2F173 |date=2013-06-20 }} (III-V) # '''[[Japanski jezik|Japanski]]''', [[Japan]]: [http://www.sayzansha.com/ Say-zan-sha Publications Ltd.], preveo [http://www.japantimes.co.jp/cgi-bin/getarticle.pl5?fl20040104a1.htm Yuko Matsuoka] # '''[[Khmerski jezik|Khmerski]]''', [[Kambodža]]: University of Cambodia Press, preveo [http://www.tharum.info/2005/09/08/khmer-version-of-harry-potter-available/ Un Tim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070721172753/http://www.tharum.info/2005/09/08/khmer-version-of-harry-potter-available/ |date=2007-07-21 }} [http://www.time.com/time/asia/2005/heroes/bernard_krisher.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619034457/http://www.time.com/time/asia/2005/heroes/bernard_krisher.html |date=2006-06-19 }} # '''[[Korejski jezik|Korejski]]''', [[Sjeverna Koreja]] i [[Južna Koreja]]: [http://www.moonhak.co.kr/htdoc/moonhak_best.asp Moonhak Soochup Publishing Co.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050407085505/http://www.moonhak.co.kr/htdoc/moonhak_best.asp |date=2005-04-07 }}, preveo Kim Hye-won (I-IV), Inja Choe (V) # '''[[Latinski jezik|Latinski]]''': Bloomsbury, preveo Peter Needham # '''[[Latvijski jezik|Latvijski]]''', [[Latvija]]: preveo Ingus Josts (I-VI), Ieva Kolmane (IV-VI), Sabīne Ozola (V), Māra Poļakova (V) # '''[[Litavski jezik|Litavski]]''', [[Litva]]: [http://www.almalittera.lt/lt.php/28;book;7868 Alma Littera Company Limited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829052756/http://www.almalittera.lt/lt.php/28;book;7868 |date=2006-08-29 }}, prevela Zita Mariene (I-V) # '''[[Makedonski jezik|Makedonski]]''', [[Makedonija]]: Izdavačka kuća Kultura # '''[[Marathski jezik|Marathi]]''', [[Indija]]: Manjul Publishing House Pvt. Ltd., prevela [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=17645 Shukla Vikas] # '''[[Malezijski jezik|Malezijski]]''', [[Malezija]]: [http://www.pelangibooks.com/module/series/series.aspx?seriesid=SBSHPM53 Pelangi Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051226163928/http://www.pelangibooks.com/module/series/series.aspx?seriesid=SBSHPM53 |date=2005-12-26 }} # '''Malayalam''', [[Indija]]: Manjul Publishing House Pvt. Ltd., preveo [http://www.hindu.com/thehindu/mp/2004/07/05/stories/2004070502450100.htm Dr. Radhika C. Nair] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040912214333/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2004/07/05/stories/2004070502450100.htm |date=2004-09-12 }} # '''[[Norveški jezik|Norveški]]''', [[Norveška]]: N.W. Damm & Son A.S., preveo [http://www.snitchseeker.com/vb3/showthread.php?t=11777 Torstein Bugge Høverstad]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (I-VI) # '''[[Perzijski jezik|Perzijski]]''', [[Iran]]: Vidaa Slamiyeh [http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=236648] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617144324/http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=236648 |date=2008-06-17 }}/Ghazal, preveo Saeed Kebriyaee (I), Nahid (I-V) # '''[[Poljski jezik|Poljski]]''', [[Poljska]]: [http://www.mediarodzina.com.pl/nowa/harry_potter/index.php Media Rodzina of Poznań], preveo Andrzej Polkowski (I-VI) # '''[[Portugalski jezik|Portugalski]]''', [[Portugal]]: [http://www.editpresenca.pt/ Editorial Presença], preveli Isabel Fraga (I), Isabel Nunes i Manuela Madureira # '''[[Portugalski jezik|Portugalski]]''', [[Brazil]]: Editora Rocco Ltda. [http://www.rocco.com.br/ Editora Rocco Ltda.], prevela Lia Wyler # '''[[Rumunski jezik|Rumunjski]]''', [[Rumunija]]: Egmont Rumunija, prevela [http://www.cji-bullet.ro/article.html?id=396&cadate=1075327200 Ioana Iepureanu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060214225121/http://www.cji-bullet.ro/article.html?id=396&cadate=1075327200 |date=2006-02-14 }} # '''[[Ruski jezik|Ruski]]''', [[Rusija]]: [http://www.rosman.ru/harrypotter/index.xml Rosman Publishing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221032450/http://www.rosman.ru/harrypotter/index.xml |date=2006-02-21 }}, preveo Igor W. Oranskij (I), Marina D. Litvinova (II-V), Vladimir Babkov (V), Viktor Golyshev (V), Leonid Motylev (V), Sergei Iljin (VI), Maya Lahuti (VI) # '''[[Škotsko galski jezik|Škotsko galski]]''', Bloomsbury, izlazi u prosincu 2006 [http://www.hpana.com/news.17417.html 1] # '''[[Srpski jezik|Srpski]]''', [[Srbija]]: [http://www.evro.co.yu/ Evro Giunti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013233841/http://www.evro.co.yu/ |date=2008-10-13 }} (ranije [http://www.narodnaknjiga.co.yu/ Alfa – Narodna Knjiga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060826002805/http://www.narodnaknjiga.co.yu/ |date=2006-08-26 }}), preveli Vesna Stamenković Roganović & Draško Roganović; (I-VII); Ana Vukomanović (II) # '''Sinhala''', [[Šri Lanka]]; nelegalni prijevodi [http://www.lankabusinessonline.com/new_full_story.php?subcatcode=11&catname=Law&newscode=1862492683] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203141558/http://www.lankabusinessonline.com/new_full_story.php?subcatcode=11&catname=Law&newscode=1862492683 |date=2006-02-03 }}; # '''[[Slovački jezik|Slovački]]''', [[Slovačka]]: [http://www.harrypotter.sk/ IKAR], prevela Jana Petrikovičová (I,II) Oľga Kralovičová (III,IV) # '''[[Slovenski jezik|Slovenski]]''', [[Slovenija]]: [http://www.harryjezakon.com/ EPTA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822182233/http://www.harryjezakon.com/ |date=2006-08-22 }}, preveli Jakob J. Kenda (I-V) i Branko Gradišnik (VI) # '''[[Španski jezik|Španski]]''', [[Španija]] i [[Latinska Amerika]]: Emece Editores / [http://www.salamandra.info/ Salamandra]: translated by Alicia Dellepiane Rawson (I), Adolpho Muñoz Garcia (II-IV), Nieves Martín Azofra (II-IV), Gemma Rovira Ortega (V-VI) # '''[[Švedski jezik|Švedski]]''', [[Švedska]]: [http://www.harrypotter.nu/ Tiden Young Books] / Raben & Sjogren, prevela [http://www.swedishbookreview.com/old/2002s-gedin.html Lena Fries-Gedin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113193027/http://www.swedishbookreview.com/old/2002s-gedin.html |date=2007-11-13 }} (I-V) # '''Tamil''', [[Indija]] i [[Šri Lanka]]; nelegalni prijevodi (?) # '''[[Tajlandski jezik|Thai]]''', [[Tajland]]: [http://www.nanmeebooks.com/microsite/index.php?mcs_id=1 Nanmee Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130012936/http://www.nanmeebooks.com/microsite/index.php?mcs_id=1 |date=2009-01-30 }}, prevela Sumalee Bumrungsuk (I-II, V), Waleephon (III), Ngarmphan Wetchacheewa (IV) # '''[[Turski jezik|Turski]]''', [[Turska]]: [http://www.harrypotter.gen.tr/ Yapi Kredi Kultur Sanat Yayincilik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809205952/http://www.harrypotter.gen.tr/ |date=2007-08-09 }}, preveli Mustafa Bayindir, Ülkü Tamer (I), Sevin Okyay (II-V) and Kutlukhan Kutlu (IV, V) # '''[[Ukrajinski jezik|Ukrajinski]]''', [[Ukrajinski]]: A-BA-BA-HA-LA-MA-HA, preveli [http://www.victormorozov.com Victor Morozov] (I - V), i Sofiia Andrukhovich (IV) # '''Urdu''', [[Pakistan]]: [http://www.oup.com.pk/ Oxford University Press], preveo [http://www.dawn.com/2002/03/30/nat28.htm Darakhshanda Asghar Khokhar] (I-III) # '''[[Valencijski jezik|Valencijski]]''', [[Španija]]: Editorial Empuries # '''[[Vijetnamski jezik|Vijetnamski]]''', [[Vijetnam]]: Trẻ Publishing House, preveo Lý Lan # '''[[Velški jezik|Velški]]''' (UK), prevela [http://icwales.icnetwork.co.uk/0900entertainment/1900playtime/page.cfm?objectid=13412315&method=full&siteid=50082 Emily Huws ] Neki prijevodi, kao npr. latinski i starogrčki, rađeni su kao akademske vježbe, ali i kako bi se povečao interes za te jezike i kako bi učenici mogli čitati nove tekstove. Starogrčka verzija, kako tvrde prevoditelji, je najduži tekst preveden na taj jezik u posljednjih 1500 godina, i trebala je godina dana da ga se dovrši. U nekim su zemljama, npr. Španiji i Indiji, knjige prevedene na više lokalnih jezika (tj. narječja). == Vanjske veze == * Article from "Translorial", [http://bytelevel.com/global/translating_harry_potter.html Part I], [http://bytelevel.com/global/translating_harry_potter_2.html Part II] * [https://archive.today/20130107000602/http://cle.ens-lsh.fr/61048728/0/fiche___pagelibre/ The Intricacies of Onomastics in Harry Potter and its French Translation (La Clé des Langues)] * [http://www.cesnur.org/recens/potter_040.htm Article about American English "translation"] * [https://web.archive.org/web/20160105083605/https://www.swedishbookreview.com/old/2002s-gedin.html Interview with the Swedish translator of the series] * [https://web.archive.org/web/20130212051944/http://www.rogalinski.com.pl/jezyki-obce/harry-potters-translation-has-andrzej-polkowski-managed-to-put-it-into-polish-successfully/ Harry Potter's Polish Translation – Has Andrzej Polkowski Managed to Put it Into Polish Successfully?] * [http://harrypotter.wikia.com/wiki/Harry_Potter_in_translation Article on the Harry Potter Wiki] * [http://home.hccnet.nl/h.kip/kaft/ International cover gallery] * [https://web.archive.org/web/20070724184838/https://www.iti.org.uk/pdfs/newPDF/HarryPotter.pdf The Sphinx's Song in 13 Languages] * [https://web.archive.org/web/20130718014514/http://harry-potter-kolekcja.blog.onet.pl/2008/02/28/alfabetyczny-spis-wydan/ Collection of foreign editions of "Harry Potter" books]<!-- ===Glossaries=== * [http://www.m5p.com/~pravn/hp/langs/ Omnilingual] * [https://web.archive.org/web/20040408132244/http://www.eulenfeder.de/int/gbint.html European] * [http://www.cjvlang.com/Hpotter/index.html Chinese, Japanese and Vietnamese] * [https://web.archive.org/web/20070209135536/http://www.crown.com.tw/harrypotter/english.asp Chinese] * [http://home.hccnet.nl/h.kip/woordenboek/index.html Dutch] * [https://web.archive.org/web/20050501182458/http://www.harry-auf-deutsch.de/HaD/lexikon.php German] * [https://web.archive.org/web/20041205082053/http://home.online.no/~bjaas/potter/ Norwegian] * [https://web.archive.org/web/20040804164531/http://www2.rosenet.ne.jp/~chatnoir/harry/terms/1_3_a.htm Japanese]--> {{Harry Potter}} {{Authority control}} [[Kategorija:Knjige iz serijala o Harryju Potteru]] hqezunabzzjegvnw9wg5p6d3kebw6tw 0 45245 42713575 42713107 2026-10-25T11:09:33Z -Lemmy- 74464 42713575 wikitext text/x-wiki {{Nogometni klub | bg = | tekst = | ime kluba = Eintracht Frankfurt | puno ime = Eintracht Frankfurt eingetragener Verein | slika = | boje = {{color box|#000000}} {{color box|#FF0000}} | mjesto = [[Frankfurt na Majni]] | savez = [[Fudbalski savez Njemačke|DFB]] | liga = [[Njemačka nogometna Bundesliga|Bundesliga]] | godina osnivanja = {{Birth date and age|1899|03|8|df=y}} | godina raspuštanja = | nadimak = „SGE” ili „Adler” | igralište = [[Deutsche Bank Park]]<br />(prije: ''Waldstadion'') | kapacitet stadiona = 60.100 | direktor = {{flagicon|Nemačka}} [[Mathias Beck]] | trener = {{flagicon|AUT}} [[Adi Hütter]] | nastupi = | golovi = | kapetan = {{flagicon|Nemačka}} [[Robin Koch]] | sezona = 2025/26. | plasman = 8. | trenutačna sezona = 2026./27. | liga1 = | liga1N = | liga2 = | liga2N = | liga3 = | liga3N = | nacionalni kup1 = | nacionalni kup1N = | nacionalni kup2 = | nacionalni kup2N = | nacionalni kup3 = | nacionalni kup3N = | nacionalni kup4 = | nacionalni kup4N = | nacionalni kup5 = | nacionalni kup5N = | LP = | EL = | IT = | KPK = | SK = | IK = | ALP = | AK = | CALP = | KK = | ASK = | CLP = | CL = | CS = | RCS = | OCL = | SKP = | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Eintracht Frankfurt''' je profesionalni [[fudbal]]ski klub iz [[Frankfurt na Majni]] u [[Hessen]]u u [[Nemačka]]. Jedan su od najstarijih klubova u Njemačkoj. Riječ „Eintracht”<ref>[https://www.duden.de/rechtschreibung/Eintracht Eintracht], dudenonline, prist. 23. 7. 2024.]</ref> na [[njemački|njemačkom]] znači sloga. == Historija == [[Datoteka:Spielszene Karlsruher FV gegen Eintracht Frankfurt in der Oberliga Sued.jpg|left|thumb|300px|Utakmica između [[Karlsruher FV]]a i Eintracht Frankfurta iz [[1946]].]] U razdoblju od [[1899.]] do [[1927.]] godine u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu]] je nastalo nekoliko klubova, koji su spajani i razdvajani. Za prvog među njima smatra se ''Frankfurter Fußball-Club Viktoria von 1899'', osnovan [[8. 3.|8. marta]] [[1899]]. U [[maj]]u [[1911.]] klubu je pridružen ''Frankfurter Fußball-Club Kickers von 1899'' te je promjenjeno ime u ''Frankfurter FV (Kickers-Viktoria)''. Svoje današnje ime ''Eintracht'' je dobio [[1920]], kada je spojen s ''Frankfurter Turngemeinde von 1861'', stvorivši tako ''TuS Eintracht Frankfurt von 1861''. U konačnom obliku fudbalski klub Eintrach Frankfurt je bio formiran tek [[1967.]] godine. Daleko najjači u [[Hesen]]u, Eintracht nikada nije imao previše uspeha na državnoj razini, ne ostvarivši nikakav značajniji uspeh prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. U poslijeratnoj Njemačkoj „Orlovi” su osvojili dva prvenstva južne zone - [[1953.]] i [[1959.]] godine. Poslije drugog od njih odigrali su dobro i u play-off grupi, pa su za titulu igrali sa lokalnim rivalom [[Kickers Offenbach|Kickersom]] iz [[Offenbach]]a. Uzbudljivi finalni okršaj [[28. jun]]a u [[Berlin]]u završen je pobedom Eintrachta poslije produžetka od 5{{nbsp}}:{{nbsp}}3 i jedinom titulom u povijesti kluba. U povijesti europskog fudbala, Eintracht je se upisao sljedeće godine, kao učesnik najatraktivnijeg finala u historiji [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]]. [[Alfredo di Stefano]] i [[Ferenc Puškaš]] dali su njemačkom prvaku sve golove u pobedi 7{{nbsp}}:{{nbsp}}3 na [[Hampden Park]]u. [[Datoteka:Europacup III FC Utrecht tegen Eintracht Frankfurt 2-1, Bestanddeelnr 931-1009.jpg|thumb|left|285px|Utrecht protiv Eintrachta 2:1, 1980.]] Kada je [[1963.]] osnovana [[Njemačka nogometna Bundesliga|Bundesliga]], Eintracht je bio jedan od šesnaest njenih članova i to će ostati neprekidno u prva 33 šampionata. Za to vrijeme klub je osvojio niz trofeja u [[DFB-Pokal|Kupu Nemačke]] - [[1974]], [[1975]], [[1981]], [[1988]], i [[2018.]] godine. Najveći uspeh je ostvaren [[1980.]] godine, kada je Eintracht osvojio [[UEFA Europska liga|Kup UEFA]]. Te sezone u polufinalu su igrale četiri njemačke ekipe, a Eintracht je pobedio [[FC Bayern München|Bayern]] i [[Borussia Mönchengladbach|Borussiju iz Mönchengladbacha]]. Najbliže novoj tituli Eintracht je bio [[1992.]] godine, kada je za [[VfB Stuttgart|Stuttgartom]] zaostao dva boda na kraju sezone, ali nikada u Bundesligi nije završio na prve dvije pozicije. Od tada je Eintracht konstantni putnik iz prve u drugu ligu i nazad. Fudbalski klub je postao akcionarsko društvo [[1. jul]]a [[2000]]. godine. Vode ga tri člana poslovodnog odbora, na čelu sa predsjednikom Heribertom Bruchhagenom, bivšim igračem [[FC Gütersloh|Gütersloha]] (1969—1982). Poslovodni odbor nadzire osmočlani nadzorni odbor na čelu sa Herbertom Beckerom, predstavnikom glavnog Eintrachtovog sponzora ''Fraporta'' ([[aerodrom Frankfurt]]). == Klupski uspjesi == === Domaći uspjesi === [[Njemačka nogometna prvenstva|Prvenstvo Zapadne Njemačke]]: * Prvak (1): 1959. [[Njemačka nogometna prvenstva|Prvenstvo Njemačke]]: * Drugi (1): 1932. [[2. njemačka nogometna Bundesliga|2. Bundesliga]]: * Prvak (1): 1998. * Drugi (1): 2012. [[DFB-Pokal|Njemački kup (DFB-Pokal)]]: * Prvak (5): 1974., 1975., 1981., 1988., 2018. * Finalist (4): 1964., 2006., 2017., 2023. === Regionalna natjecanja === {{Div col|colwidth=24em}} * [[Oberliga Süd]] ** prvak: 1953., 1959. ** drugoplasirani: 1954., 1961., 1962. * [[Prvenstvo Južne Njemačke]] ** prvak: 1930., 1932. ** doprvak: 1913., 1914., 1931. * [[Nordkreis Liga]] ** prvak: 1912., 1913., 1914. * [[Kreisliga Nordmain]] ** prvak: 1920., 1921. ** doprvak: 1922. * [[Bezirksliga Main-Hessen]] ** prvak: 1928., 1929., 1930., 1931., 1932. ** doprvak: 1933. * [[Gauliga Südwest/Mainhessen]] ** prvak: 1938. ** doprvak: 1937. * [[Kup Hessena]] ** pobjednik: 1946., 1969. {{Div col end}} === Europski uspjesi === [[UEFA Liga prvaka|Kup prvaka]] * Finalist (1): [[Kup prvaka 1959/60.|1959/60.]] ([[Finale Kupa prvaka 1960.|finale]]) [[Kup UEFA]]/[[UEFA Europska liga]]: * Prvak (2): [[Kup UEFA 1979/80.|1979/80.]], [[UEFA Europska liga 2021./22.|2021./22.]] [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]]: * Prvak (1): [[Intertoto kup 1966/67.|1966/67.]] [[Kup Alpa]]: * Prvak (1): [[Kup Alpa 1967.|1967.]] == Trenutni sastav == Ažurirano: 25. oktobra/listopada 2026.<ref>{{cite web |url=https://en.eintracht.de/squad/ |title=Eintracht Frankfurt |website=eintracht.de |publisher=Eintracht Frankfurt |accessdate=25. 10. 2026. }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=GER|pos=GK|name=[[Noah Atubolu]]}} {{Fs player|no=2|nat=GER|pos=DF|name=[[Elias Baum]]}} {{Fs player|no=3|nat=FRA|pos=DF|name=[[Lilian Brassier]]}} {{Fs player|no=4|nat=GER|pos=DF|name=[[Robin Koch]]}} {{Fs player|no=5|nat=BRA|pos=DF|name=[[Otávio]]}} {{Fs player|no=6|nat=DEN|pos=MF|name=[[Oscar Højlund]]}} {{Fs player|no=7|nat=GER|pos=FW|name=[[Ansgar Knauff]]}} {{Fs player|no=8|nat=ALG|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]}} {{Fs player|no=9|nat=GER|pos=FW|name=[[Jonathan Burkardt]]}} {{Fs player|no=11|nat=GER|pos=FW|name=[[Younes Ebnoutalib]]}} {{Fs player|no=15|nat=GER|pos=MF|name=[[Noël Aséko]]}} {{Fs player|no=20|nat=JPN|pos=FW|name=[[Ritsu Dōan]]}} {{Fs player|no=22|nat=USA|pos=DF|name=[[Timothy Chandler]]}} {{Fs player|no=25|nat=NGA|pos=MF|name=[[Raphael Onyedika]]}} {{Fs player|no=26|nat=JPN|pos=DF|name=[[Keita Kosugi]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=27|nat=GER|pos=MF|name=[[Mario Götze]]}} {{Fs player|no=29|nat=MAR|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]}} {{Fs player|no=31|nat=SWE|pos=MF|name=[[Love Arrhov]]}} {{Fs player|no=33|nat=GER|pos=GK|name=[[Jens Grahl]]}} {{Fs player|no=34|nat=GER|pos=DF|name=[[Nnamdi Collins]]}} {{fs player|no=35|nat=DEN|pos=FW|name=[[Malik Pimpong]]}} {{fs player|no=37|nat=GER|pos=DF|name=[[Jeremiaha Maluze]]}} {{Fs player|no=39|nat=BIH|pos=GK|name=Amil Šiljević}} {{Fs player|no=40|nat=BRA|pos=GK|name=[[Kauã Santos]]}} {{Fs player|no=42|nat=TUR|pos=FW|name=[[Can Uzun]]}} {{Fs player|no=44|nat=ECU|pos=DF|name=Davis Bautista}} {{Fs player|no=45|nat=USA|pos=MF|name=Marvin Dills}} {{Fs player|no=49|nat=ESP|pos=DF|name=Derek Boakye Osei}} {{Fs player|no=50|nat=GER|pos=FW|name=Alessandro Gaul Souza}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Jessic Ngankam]]}} <!-- {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=MF|name=[[Jean-Mattéo Bahoya]]}} {{Fs player|no=|nat=MLI|pos=DF|name=[[Fousseny Doumbia]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Noel Futkeu]]}} {{Fs player|no=|nat=SWE|pos=MF|name=[[Hugo Larsson]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=MF|name=[[Noel Futkeu]]}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Krisztián Lisztes]]}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=DF|name=[[Niels Nkounkou]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Alexander Staff]]}} {{Fs player|no=|nat=BEL|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]}} {{Fs player|no=|nat=CIV|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]}} On loan until July 2027 --> {{Fs end}} == Treneri == {{Div col|colwidth=24em}} * 1963/64 – [[Paul Oßwald|Oßwald]], [[Ivica Horvat|Horvat]] * 1964/65 – [[Ivica Horvat|Horvat]] * 1965/66 – [[Elek Schwartz|Schwartz]] * 1966/67 – [[Elek Schwartz|Schwartz]] * 1967/68 – [[Elek Schwartz|Schwartz]] * 1968/69 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1969/70 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1970/71 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1971/72 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1972/73 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1973/74 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1974/75 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1975/76 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1976/77 – [[Hans-Dieter Roos|Roos]], [[Gyula Lóránt|Lóránt]] * 1977/78 – [[Gyula Lóránt|Lóránt]], [[Dettmar Cramer|Cramer]] * 1978/79 – [[Otto Knefler|Knefler]], [[Friedel Rausch|Rausch]] * 1979/80 – [[Friedel Rausch|Rausch]] * 1980/81 – [[Lothar Buchmann|Buchmann]] * 1981/82 – [[Lothar Buchmann|Buchmann]] * 1982/83 – [[Helmut Senekowitsch|Senekowitsch]], [[Branko Zebec|Zebec]] * 1983/84 – [[Branko Zebec|Zebec]], [[Dietrich Weise|Weise]] * 1984/85 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1985/86 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1986/87 – [[Dietrich Weise|Weise]], [[Timo Zahnleiter|Zahnleiter]] * 1987/88 – [[Karl-Heinz Feldkamp|Feldkamp]] * 1988/89 – [[Karl-Heinz Feldkamp|Feldkamp]], [[Pál Csernai|Csernai]], [[Jörg Berger|Berger]] * 1989/90 – [[Jörg Berger|Berger]] * 1990/91 – [[Jörg Berger|Berger]], [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]] * 1991/92 – [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]] * 1992/93 – [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]], [[Horst Heese|Heese]] * 1993/94 – [[Klaus Toppmöller|Toppmöller]], [[Karl-Heinz Körbel|Körbel]] * 1994/95 – [[Jupp Heynckes|Heynckes]], [[Karl-Heinz Körbel|Körbel]] * 1995/96 – [[Karl-Heinz Körbel|Körbel]], [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]] * 1996/97 – [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]], [[Horst Ehrmantraut|Ehrmantraut]] * 1997/98 – [[Horst Ehrmantraut|Ehrmantraut]] * 1998/99 – [[Horst Ehrmantraut|Ehrmantraut]], [[Bernhard Lippert|Lippert]], [[Reinhold Fanz|Fanz]], [[Jörg Berger|Berger]] * 1999/00 – [[Jörg Berger|Berger]], [[Felix Magath|Magath]] * 2000/01 – [[Felix Magath|Magath]], [[Rolf Dohmen|Dohmen]], [[Friedel Rausch|Rausch]] * 2001/02 – [[Martin Andermatt|Andermatt]], [[Armin Kraaz|Kraaz]] * 2002/03 – [[Willi Reimann|Reimann]] * 2003/04 – [[Willi Reimann|Reimann]] * 2004/05 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2005/06 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2006/07 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2007/08 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2008/09 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2009/10 – [[Michael Skibbe|Skibbe]] * 2010/11 – [[Michael Skibbe|Skibbe]], [[Christoph Daum|Daum]] * 2011/12 – [[Armin Veh|Veh]] * 2012/13 – [[Armin Veh|Veh]] * 2013/14 – [[Armin Veh|Veh]] * 2014/15 – [[Thomas Schaaf|Schaaf]] * 2015/16 – [[Armin Veh|Veh]], [[Niko Kovač|Kovač]] * 2016/17 – [[Niko Kovač|Kovač]] * 2017/18 – [[Niko Kovač|Kovač]] * 2018/19 – [[Adi Hütter|Hütter]] * 2019/20 – [[Adi Hütter|Hütter]] * 2020/21 – [[Adi Hütter|Hütter]] * 2021/22 – [[Oliver Glasner|Glasner]] * 2022/23 – [[Oliver Glasner|Glasner]] * 2023/24 – [[Dino Toppmöller|Toppmöller]] * 2024/25 – [[Dino Toppmöller|Toppmöller]] * 2025/26 – [[Dino Toppmöller|Toppmöller]], [[Dennis Schmitt|Schmitt]] & [[Alexander Meier|Meier]], [[Albert Riera|Riera]] * 2026/27 – [[Adi Hütter]] {{Div col end}} == Najpoznatiji igrači == {{Div col|colwidth=24em}} * {{flagicon|Turska}} [[Halil Altıntop]] * {{flagicon|Norveška}} [[Jørn Andersen‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Michael Aničić]] * {{flagicon|Brazil}} [[Anderson Bamba]] * {{flagicon|Njemačka}} {{flagicon|Gana}} [[Kevin-Prince Boateng]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Ronny Borchers]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Nathaniel Brown]] * {{flagicon|Brazil}} [[Caio (fudbaler, 1986)|Kaio]] * {{flagicon|KOR}} [[Cha Bum-kun]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Hans-Walter Eigenbrodt]] * {{flagicon|Francuska}} [[Hugo Ekitike]] * {{flagicon|Švicarska}} [[Gelson Fernandes]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Michael Fink (fudbaler)|Michael Fink]] * {{flagicon|Norveška}} [[Jan Åge Fjørtoft]] * {{flagicon|Srbija}} [[Mijat Gaćinović‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Maurizio Gaudino‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Jürgen Grabowski]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Mario Götze‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Hermann Höfer]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Bernd Hölzenbein]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Harald Karger]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Andreas Köpke‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Charly Körbel]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Richard Kress]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Dieter Lindner (fudbaler)|Dieter Lindner]] * {{flagicon|Grčka}} [[Nikos Liberopoulos]] * {{flagicon|Danska}} [[Jesper Lindstrøm]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Werner Lorant]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Joachim Löw‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Egon Loy]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Friedel Lutz]] * {{flagicon|Iran}} [[Mehdi Mahdavikia‎]] * {{flagicon|Egipat}} [[Omar Marmoush]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Erich Meier]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Andreas Möller]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Norbert Nachtweih]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Willi Neuberger]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Bernd Nickel]] * {{flagicon|Nigerija}} [[Jay-Jay Okocha‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Jürgen Pahl]] * {{flagicon|Austrija}} [[Bruno Pezzey]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Alfred Pfaff]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Uwe Rahn]] * {{flagicon|Hrvatska}} [[Ante Rebić‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Erwin Stein (fudbaler)|Erwin Stein]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Dieter Stinka]] * {{flagicon|Japan}} [[Naohiro Takahara‎]] * {{flagicon|Izrael}} [[Taleb Tawatha]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Dino Toppmöller]]‎ * {{flagicon|Njemačka}} [[Wolfgang Trapp]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Hans Weilbächer]] {{Div col end}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Eintracht Frankfurt}} * [https://www.eintracht.de/ Zvanična stranica kluba] * [http://www.sge4ever.de/ Fanklub sge4ever.de] * [http://www.eintracht-stats.de/ eintracht-stats.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615015515/http://www.eintracht-stats.de/ |date=2008-06-15 }} * [http://www.eintracht-archiv.de/ eintracht-archiv.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329201943/http://www.eintracht-archiv.de/ |date=2010-03-29 }} {{Fußball-Bundesliga}} {{Pobjednici UEFA Europske lige}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fudbalski klubovi u Njemačkoj]] [[Kategorija:Sport u Njemačkoj]] 48zrdsck1q0s4bf1525z6joce1pbbkw 0 45676 42713501 42252599 2026-10-25T01:27:17Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713501 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 glumac | slika = | datum_rođenja = {{birth date |1937|10|11|df=y}} | mjesto_rođenja = [[New York]], [[Država New York]], [[SAD]] - [[6.12.]] [[2019]] | supružnik = [[Linda Lavin]] (1969 - 1981) <br /> [[Jessica Walter]] (1983 -2019) | znamenite_uloge = Kaz u [[Kaz (TV serija)|''Kaz'']] | nagrade = {{awd|award=[[Primetime Emmy Award za najboljeg glumca u dramskoj seriji|Emmy za glumca u dramskoj seriji]]|year=1978|title=[[Kaz (TV serija)|Kaz]]|role=Martin "Kaz" Kazinsky}} }} '''Ron Leibman''' ([[11.10.]], [[1937]].- [[6.12.]] [[2019]]) je bio [[SAD|američki]] [[Emmy Award|Emmyjem]] i [[Tony Award|Tonyjem]] nagrađeni glumac. Leibman je rođen u [[New York]]u kao sin Grace ([[djevojačko prezime|née]] Marks) i Murrayja Leibmana koji su radili u [[odjeća|odjevnoj]] industriji.<ref>[http://www.filmreference.com/film/31/Ron-Leibman.html Ron Leibman Biography (1937-)<!-- Bot generated title -->]</ref> Godine 1958. je diplomirao na [[Ohio Wesleyan University|Univerzitetu Wesleyan u Ohiou]]. Kasnih [[1950-e|1950-ih]] se Leibman priključio znamenitoj trupi glumaca i kabaretskih zabavljača pod nazivom [[Compass Players]]. Nakon toga je slijedio niz nastupa u filmovima gdje je pokazao komičarski talent, a uglavnom se ističu naslovi kao što su ''[[Where's Poppa?]]'', ''[[The Hot Rock]]'', ''[[Slaughterhouse-Five (film)|Slaughterhouse-Five]]'', ''[[The Super Cops]]'', ''[[Up the Academy]]'', ''[[Norma Rae]]'', ''[[Zorro, The Gay Blade]]'', ''[[Garden State (film)|Garden State]]'' i''[[Rhinestone]]''. Leibman se još 1970-ih nametnuo kao jedan od najuglednijih američkih glumaca. Godine [[1978]]. je kreirao TV-seriju ''[[Kaz (TV serija)|Kaz]]'' u kojoj je tumačio naslovni lik, a za što je nagrađen [[Emmy Award|Emmyjem]]. Nešto kasnije je dobio i [[Tony Award]] za nastup u kazališnoj predstavi ''[[Angels in America]]''. Mlađim generacijama publike je poznat kao [[Popis povremenih likova u Friends#Dr. Leonard Green|Leonard Green]], dominantni otac [[Rachel Green|Rachel]] u popularnom [[sitcom]]u ''[[Friends]]'', a pojavljivao se i u ulozi dr. Plešplera u TV-seriji ''[[The Sopranos]]''. Leibman trenutno vodi odjel za glumu u [[The New School for Drama|Novoj školi drame]] u New Yorku. Leibman je od 1969. do 1981. bio oženjen za glumicu [[Linda Lavin|Lindu Lavin]]. Od godine 1983. je oženjen za glumicu [[Jessica Walter|Jessicu Walter]]. S njom je zajedno nastupao u kazališnoj predastavi ''[[Rumors]]'' [[Neil Simon|Neila Simona]]. Zajedno su se pojavili tumačeći likove muža i žene u filmu ''[[Dummy (film)|Dummy]]'' kao i u TV-seriji ''[[Law & Order]]'' u epizodi "[http://www.imdb.com/title/tt0629302/ House Counsel]." == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{IMDb ime|0500038}} * [https://web.archive.org/web/20130204204950/http://www.newschool.edu/drama/ The New School for Drama] {{authority control}} {{Lifetime|1937|2019|Leibman, Ron}} [[Kategorija:Američki glumci]] [[Kategorija:Dobitnici i dobitnice Emmy Award]] [[Kategorija:Dobitnici i dobitnice Tony Award]] 8i55l53850j29qo4jwzeehs2esm5k7o 0 55885 42713479 42515281 2026-10-24T21:03:30Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713479 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |official_name = Reggio Calabria |established_title = Osnovan |established_date = [[720. pne.]]<ref>{{cite book | last = Foulke | first = Robert| title =The Sea Voyage Narrative| publisher =Routledge| url =http://books.google.com/books?id=cwpdkrGMS38C&pg=PA45&lpg=PA45&dq=%22reggio+calabria+founded+by+chalcis+and+messenia+ca+720+bc%22&source=web&ots=odjWOYr1A0&sig=aPQjWmBlQKDqnza9D0iB5k4aIPA&hl=en| isbn = 0415938945}}</ref> |nickname = |motto = |website = http://www.reggiocal.it |image_skyline = Collage Reggio Calabria.jpg |image_flag = |image_shield = |seal_size = 85px |image_map = |mapsize = 215px |map_caption = Položaj grada Reggija (crvena točka) u Italiji |subdivision_type = [[Regije Italije|Regija]] |subdivision_name = [[Kalabrija]] |subdivision_type1 = [[Metropole Italije|Metropolitanski grad]] |subdivision_name1 = [[Metropolitanski grad Reggio Calabria|Reggio Calabria]] |leader_title = [[Gradonačelnik]] |leader_name = Giuseppe Falcomatà |area_magnitude = |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 236 |population_footnotes = |population_as_of = januar 2009 |population_total = 186.134 ([[Popis italijanskih gradova po broju stanovnika|18^.]]) |population_urban = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |population_metro = |population_density_km2 = 790 |population_density_sq_mi = 2.025 |timezone = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=38 |latm=06 |lats=41 |latNS=N |longd=15 |longm=39 |longs=43 |longEW=E |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = poštanski brojevi |postal_code = 89100 |area_code = 0965 |blank_name = Sveci zaštitnici |blank_info = [[Sveti Juraj]] |footnotes = }} '''Reggio di Calabria''' (italijanski izgovor: {{IPA|/ˈrɛʤ:o ˌdikaˈlabrja/}}; [[Kalabrijski jezici|kalabrijski dijalekt]]: ''Rìggiu'', [[Grčko-kalabrijski dijalekt|grčko-kalabrijski]]: ''Righi'', [[Grčki jezik|grčki]]: {{Polytonic|Ῥήγιον}}- ''Rhegion''), kolokvijalno poznat kao '''Reggio Calabria''' ili '''Reggio''', je grad u [[južna Italija|južnoj]] [[Italija|Italiji]], [[glavni grad]] [[Metropolitanski grad Reggio Calabria|metropolitanskskog područja Reggio Calabrije]] te najveći i najstariji grad u [[Kalabrija|Kalabriji]]. Grad je star preko 2700 godina i bio je glavni grad Kalabrije, sve dok se glavni grad nije premjestio [[Catanzaro]], s time da je u Reggiu ostalo sjedište [[Consiglio regionale|kalabrijske regionalne skupštine]]. Osnovali su ga [[Antička Grčka|drevni Grci]] pod nazivom Rhegion, što znači ''otcjepljuje se'', a kasnije je postao jedno od najznačajnijih naselja ''[[Magna Graecia|Velike Grčke]]''. Kasnije je postao dio [[Rimska Republika|Rimske Republike]] i [[Bizantsko Carstvo|Bizanstkog Carstva]]. Nadalje je sjedište [[Popis grofova i vojvoda Apulije i Kalabrije|Vojvodstva Kalabrija]], prije nego što je uključen u [[Kraljevina Sicilija|Kraljevinu Siciliju]]. Kasnije je postao dio [[Napuljsko Kraljevstvo|Napuljskog Kraljevstva]], kasnije poznatog kao [[Dvije Sicilije]], od 1282. do 1860. godine, kada je izvršeno [[ujedinjenje Italije]]. Smješten na samom vršku "čizme" [[Italijanski poluotok|poluotoka]], Reggio je zadržao [[ruralnost|ruralni]] ugođaj usprkos brojnog stanovništva. U samom gradu živi oko 186.000 stanovnika. Industrija se uglavnom temelji na poljoprivredi, odnosno izvozu [[voće|voća]] i [[duhan]]a, a Reggio je također i [[lučki grad]] s ribarskom industrijom. Plaže oko grada su ga učinile popularnim [[Turizam|turističkim]] odredištem.<ref>{{cite news|url=http://www.questia.com/library/encyclopedia/reggio_di_calabria.jsp|publisher=Questia.com|title=Reggio di Calabria|date=8. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204092255/http://www.questia.com/library/encyclopedia/reggio_di_calabria.jsp|archive-date=2008-12-04|access-date=2009-03-17|url-status=dead}}</ref> Općina Reggio Calabria sadrži ''[[frazione|frazioni]]'' (podopćine, uglavnom sela i zaselke) Catona, Gallico, Archi, Pentimele, Gallina, Mosorrofa ({{lang-el|Messorofè}}), Ortì ({{lang-el|Orthioi}}), [[Pellaro]] ({{lang-el|Pèllaros}}) i Saracinello. == Značajne osobe == {{div col}} * [[Pitagora iz Regija|Pitagora]] (5. vijek), kipar * [[Ibik]] (6. vijek), pjesnik * [[Gaetano Catanoso]] (1879 – 1963), svetac, svećenik * [[Umberto Boccioni]] (1882 – 1916), slikar, kipar * [[Goffredo Zehender]] (1901 – 1958), vozač Grand Prixa * [[Gianni Versace]] (1946 – 1997), modni dizajner * [[Donatella Versace]] (1955 – ), modni dizajner {{div col end}} == Povezano == * [[Univerzitet Reggio Calabria]] * [[Popis gradonačelnika grada Reggio Calabria]] * [[Aerodrom Reggio Calabria]] * [[Rimokatolička nadbiskupija Reggio Calabria-Bova]] * Sveti [[Franjo iz Paole]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Reggio Calabria}} * [http://www.reggiocal.it Official website] * [http://turismo.reggiocal.it Official tourist site] * [http://www.unirc.it/english The City of Reggio Calabria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060506094628/http://www.unirc.it/english/ |date=2006-05-06 }} * [http://turismo.provincia.rc.it Province of Reggio Calabria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041102010151/http://turismo.provincia.rc.it/ |date=2004-11-02 }} {{Normativna kontrola}} {{coord|38|06|41|N|15|39|43|E|display=title}} [[Kategorija:Reggio Calabria| ]] [[Kategorija:Gradovi u Kalabriji]] [[Kategorija:Drevni grčki gradovi]] 3hed0n16vfyni50d0sg5iu4h20e16fd 0 56402 42713570 42674530 2026-10-25T08:59:13Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713570 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija |ime = Sasha (Saša) Skenderija |slika = Sasha_Skenderija.jpg |širina_slike = |opis = |datum_rođenja = 1968 |mjesto_rođenja = [[Vitez (BiH)|Vitez]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] |datum_smrti = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> |poznat_po = [[poezija]]<br />[[lirika]] |obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br />[[Karlov univerzitet]] |poslodavac = [[Cornell University]] |zanimanje = pjesnik, pisac }} '''Saša Skenderija''' (isto tako poznat i kao '''Sasha Skenderija''') ([[Vitez (BiH)|Vitez]], [[Bosna i Hercegovina]], bivša [[Jugoslavija]], 4. jul 1968) je bosanski [[pjesnik]] koji trenutno živi u gradu [[Ithaca (New York)|Ithaca]] u [[SAD|američkoj državi]] [[New York (država)|New York]]. Poeziju, prozu i književnu kritiku je počeo objavljivati u jugoslavenskoj književnoj periodici krajem 1980-ih, a diplomirao je svjetsku kniževnost i bibliotekarstvo na [[Univerzitet u Sarajevu|sarajevskom Univerzitetu]] godine 1991. Nakon što je preživio šest mjeseci [[opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]], pobjegao je u [[Prag]], gdje je doktorirao [[informatika|informatiku]] na [[Karlovom univerzitetu]] (1997). Prije nego što se preselio u [[SAD]], radio je kao znanstveni asistent na [http://uisk.ff.cuni.cz/index.jsp LIS Institutu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401082442/http://uisk.ff.cuni.cz/index.jsp |date=2009-04-01 }} Karlovog univerziteta, odnosno sistemski bibliotekar u [http://www.stk.cz Češkoj državnoj bibliotrci nauke i tehnologije] u Pragu. Godine 1999. se uz pomoć [[Wayles Browne|Waylesa Brownea]], prevoditelja i profesora lingvistike na [[Cornell University]],<ref>{{cite book | last = Skenderija | first = Sasha | coauthors = [[Wayles Browne]] | title = Why the Dwarf Had to be Shot | publisher = Black Buzzard Press | date = 2008 | location = Austin, Texas | pages = 96 | url = http://www.blackbuzzardpress.com/home5.html | isbn = 0938872397 | quote = Afterword (p. 90-92) and About the Translators (p.94) describe history of Skenderija/Browne collaboration. | access-date = 2009-03-27 | archive-date = 2009-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090105233018/http://www.blackbuzzardpress.com/home5.html | deadurl = yes }}</ref> preselio u Ithacu, gdje radi kao [https://web.archive.org/web/20100607073702/http://library.lawschool.cornell.edu/WhoWeAre/Skenderija.cfm koordinator za istraživačke tehnologje] u [https://web.archive.org/web/20120602133726/http://library.lawschool.cornell.edu/ Pravnoj biblioteci Cornella]. Kao gostujući profesor nastavlja surađivati s magistarskim [http://web.ff.cuni.cz/nm/en/sasha_skenderija_ph_d_0 Programom za studije novih medija] Karlovog univerziteta, čije je osnivanje inicirao te sudjelovao u izradi curriculuma. == Djela == Knjige poezije na bosanskom uključuju: <ul> <li>''Golo O (Naked O)'' <ref>{{cite book |title=Golo O |last=Skenderija |first=Sasha |year=1987 |location=[[Banja Luka]] |url=http://cobiss2.izum.si/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=1827059636629558&rec=1&sid=3 }}{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></li> <li>''Kako naslikati žar-pticu (How to Draw a Phoenix)'' <ref>{{cite book |title=Kako naslikati žar-pticu |last=Skenderija |first=Sasha |year=1999 |location=[[Sarajevo]] |url=http://cobiss2.izum.si/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=1827059636629558&rec=4&sid=4 }}{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></li> <li>''Ništa nije kao na filmu (Nothing's Like in the Movies)'' <ref>{{cite book |title=Ništa nije kao na filmu |last=Skenderija |first=Sasha |year=1993 |location=[[Prag]] |url=http://www1.cuni.cz/~skenders/poetry/kao_na_filmu.pdf}} </ref></li> <li>''Praški fraktali (Prague Fractals)'' <ref>{{cite book |title=Praški fraktali |last=Skenderija |first=Sasha |year=1998 |location=Online |url=http://www1.cuni.cz/~skenders/poetry/fraktali.pdf}} </ref></li> <li>''Zašto je patuljak morao biti ustrijeljen (Why the Dwarf Had to be Shot)'' <ref>{{cite book |title=Zašto je patuljak morao biti ustrijeljen |last=Skenderija |first=Sasha |year=2005 |location=Tesanj |url=http://lccn.loc.gov/2005484212}} </ref></li> </ul> Sažetak djela na engleskom je dostupan kao ''Why the Dwarf Had to be Shot.''<ref>{{cite book | last = Skenderija | first = Sasha | coauthors = [[Wayles Browne]] | title = Why the Dwarf Had to be Shot | publisher = Black Buzzard Press | date = 2008 | location = Austin, Texas | pages = 96 | url = http://www.blackbuzzardpress.com/home5.html | isbn = 0938872397 | access-date = 2009-03-27 | archive-date = 2009-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090105233018/http://www.blackbuzzardpress.com/home5.html | deadurl = yes }}</ref> Poezija mu se nalazi u nekoliko bosanskih i hrvatskih antologija te je prevedena na [http://www1.cuni.cz/~skenders/poetry/czech.pdf češki], [http://www1.cuni.cz/~skenders/poetry/english.pdf engleski], makedonski<!-- <ref>{{cite journal | last = Скендерија | first = Саша |date=March 2004 |journal=ПОРТАЛ : гласник на Македонски духовни конаци |volume=5 |issue=9/10}} </ref>--> i slovenski<ref>http://cobiss2.izum.si/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=1827059636629558&fmt=14&rec=11&sid=1</ref>: <ul> <li>''Prague Tales: A Collection of Central European Contemporary Writing'', <ref>{{cite book |title=Prague Tales: A Collection of Central European Contemporary Writing |last=a'Beckett |first=John |year=2007 |publisher=New Europe Writers |url=http://www.thymeworks.com/new/}}</ref></li> <li>''Absinthe, New European Writing'',<!-- Title is missing <ref>{{cite journal |date=March 2006 |journal=Absinthe, New European Writing |issue=5 |url=http://www.absinthenew.com |accessdate = 2009-02-06}}</ref>--></li> <li>''There is Less and Less Space: Panorama of the Newest Bosnian Poetry (in Bosnian)'', <ref>{{cite book |title=There is Less and Less Space: Panorama of the Newest Bosnian Poetry |last=Grahovac |first= Željko |year=2000 |publisher=Delta |location=Bihać |isbn=9958974444 |url=http://www.worldcat.org/oclc/51282949}}</ref></li> <li>''Scar on the Stone: Contemporary Poetry from Bosnia'', <ref>{{cite book |title=Scar on the Stone: Contemporary Poetry from Bosnia |last=Agee |first=Chris |authorlink=Chris Agee |year=1998 |publisher=Bloodaxe Books |location=UK |isbn=1852244151 |url=http://www.bloodaxebooks.com/titlepage.asp?isbn=1852244151 |access-date=2009-03-27 |archive-date=2007-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018234558/http://www.bloodaxebooks.com/titlepage.asp?isbn=1852244151 |deadurl=yes }}</ref></li> <li>''Conan Lives Here: Young Bosnian Poetry 1992-1996 (in Croatian)'', <ref>{{cite book |title=Conan Lives Here: Young Bosnian Poetry 1992-1996 |last=Jergović |first= Miljenko |year=1997 |publisher=Durieux |location=Zagreb |isbn=9531880700 |url=http://www.worldcat.org/oclc/38445829}}</ref></li> <li>''Messages from the Bottom of the Night: Literature of Bosnia and Herzegovina under Siege and in Exile (in Czech)'', <ref>{{cite book |title=Messages from the Bottom of the Night: Literature of Bosnia and Herzegovina under Siege and in Exile |last=Karpatský |first=Dušan |year=1995 |publisher=Mladá fronta |location=Prague |isbn=8020405429 |url=http://www.worldcat.org/oclc/36611543 }}</ref></li> <li>''The Passion of Difference/Dark Sound of Emptiness: Croatian Poetry of the 1990s (in Croatian)''<!-- Title is missing <ref>{{cite journal |last=Mićanović |first=Miroslav |coauthors=Branko Čegec |date=March 1995 |journal=Strast razlike, tamni zvuk praznine |volume=11 |issue=5/6 |pages=364-459 |url=http://katalog.nsk.hr/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?v1=12&ti=1,12&Search_Arg=Skenderija&SL=None&Search_Code=NAME_&CNT=20&PID=5SVH1gABGDsX3GFf5Sn7-AHSnJpk&SEQ=20090206204318&SID=5 |accessdate = 2009-02-06}} </ref>--></li> </ul> Engleski prijevodi pjesama su uključeni u: <ul> <li>''Balkan Visions and Silver Visions II,'' <!-- Title is missing <ref>{{cite journal |year=1995, 2005 |journal=Balkan Visions and Silver Visions II |volume=VI |issue=#48, #72 |pages=364-459 |url=http://www.blackbuzzardpress.com/home.html |accessdate = 2009-02-06}} </ref>--></li> <li>''Witness: Exile in America''<!-- Title is missing <ref>{{cite journal |year=2006 |journal=Witness |volume=XX |url=http://witness.blackmountaininstitute.org/archive.htm}} </ref>--></li> <li>''Like a Fragile Index of the World: Poems for David Skorton,''<!-- Title is missing <ref>{{cite journal |last=Fulton |first=Alice |authorlink=Alice Fulton |journal=Like a Fragile Index of the World: Poems for David Skorton |year=2006 |url=http://www.cornell.edu/humanities/features/fragileindex.cfm |accessdate = 2009-02-06}} </ref>--></li> <li>''Spirit of Bosnia,''<!-- Title is missing <ref>{{cite journal |date=April 2008 |journal=Spirit of Bosnia |volume=3 |issue=2 |pages=364-459 |url=http://www.blackbuzzardpress.com/home.html |accessdate = 2009-02-06} </ref>--></li> </ul> Skenderija je također napisao stihove za pjesme na tri albuma sarajevskog kultnog tehno-industrijskog benda [http://www.sch.ba SCH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622034156/http://sch.ba/ |date=2013-06-22 }} (''[http://www428.pair.com/skenders/discography01.html#6 VRIL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310000018/http://www428.pair.com/skenders/discography01.html#6 |date=2009-03-10 }}'', 2002; ''[http://www428.pair.com/skenders/discography01.html#7 Eat This!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310000018/http://www428.pair.com/skenders/discography01.html#7 |date=2009-03-10 }}'', 2004; and ''[http://www428.pair.com/skenders/discography01.html#10 Dance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310000018/http://www428.pair.com/skenders/discography01.html#10 |date=2009-03-10 }}'', 2007). == Reference == {{reflist}} == Povezano == * [http://www.skenderija.com Author's web site] * [http://www.sch.ba/ SCH Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622034156/http://sch.ba/ |date=2013-06-22 }} * [http://www.blackbuzzardpress.com/home5.html#sasha Why the Dwarf Had to be Shot at Black Buzzard Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105233018/http://www.blackbuzzardpress.com/home5.html#sasha |date=2009-01-05 }} * [https://web.archive.org/web/20200122120524/https://www.cornell.edu/video/Untitled-by-Sasha-Skenderija Reading excerpt from Prague Fractals] (link to video) * [http://scholar.google.com/scholar?num=100&hl=en&lr=&q=author%3A%22s+skenderija%22+OR+author%3A%22sasha+skenderija%22+OR+author%3A%22sasa+skenderija%22+OR+author%3A%22saša+skenderija%22&btnG=Search Sasha Skenderija on Google Scholar] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] tmgppgoyxutrpq678auiwvw303oqlwl 0 57868 42713581 42658205 2026-10-25T11:47:09Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713581 wikitext text/x-wiki {{Infookvir fiktivni lik | colour = #DEDEE2 | colour text = | ime = Sherlock Holmes | serija = | image = [[Datoteka:Sherlock Holmes Portrait Paget.jpg|220px]] | caption = [[Sidney Paget]]: ''Sherlock Holmes'' ([[1904.]]) | premijera = ''[[A Study in Scarlet]]'' | odlazak = | razlog = | kreator = [[Arthur Conan Doyle]] | glumi = | glas = | epizode = | nadimak = | alias = | vrsta = | spol = muškarac | starost = | rođenje = [[1854.]] | smrt = | zanimanje = detektiv-savjetnik | obitelj = [[Mycroft Holmes]] (brat) | brak = | partner = | djeca = | rođaci = | adresa = [[221B Baker Street]]<br /><small>{{flagicon|UK}} [[London]], [[Britanski Imperij]]</small> | vjera = [[ateizam|ateist]] | nacionalnost = [[Englezi|Englez]] | državljanstvo = {{flagicon|UK}} [[UK|britansko]] }} '''Sherlock Holmes''' je fiktivni lik kog je stvorio [[Škotska|škotski]] pisac i liječnik [[Arthur Conan Doyle]]. Holmes je "detektiv-savjetnik" s [[london]]skom adresom čije sposobnosti graniče s fantastičnim, a svjetsku slavu stekao je zbog svog [[logika|logičkog razmišljanja]], izvanrednih sposobnosti maskiranja i korištenja [[forenzika|forenzičkih metoda]] u rješavanju kompleksnih slučajeva. Holmes, koji se prvi put pojavio [[1887.]] godine, glavni je lik u ukupno četiri romana i 56 kratkih priča. Prvi roman, ''[[A Study in Scarlet]]'', pojavio se u časopisu ''[[Beeton's Christmas Annual]]'' [[1887.]] godine, a drugi, ''[[The Sign of the Four]]'', u časopisu ''[[Lippincott's Monthly Magazine]]'' [[1890.]] godine. Ipak, Holmes je svoju popularnost stekao tiskanjem prve serije priča u ''[[The Strand Magazine|Strandu]]'', a koja je započela pričom "[[A Scandal in Bohemia]]" [[1891.]] godine. Ostale priče i još dva romana pojavljivala su se u serijskoj formi sve do [[1927.]] godine, tri godine prije Doyleove smrti. Priče pokrivaju vremenski period od [[1880.]] do [[1914.]] godine. Sve, osim četiri, priče o Holmesu pisane su iz perspektive njegovog prijatelja i kroničara, [[Dr. Watson|doktora Johna Watsona]]. Dvije priče prepričao je sam Holmes ("[[The Blanched Soldier]]" i "[[The Lion's Mane]]"), a dvije su pisane u trećem licu ("[[The Mazarin Stone]]" i "[[His Last Bow (priča)|His Last Bow]]"). U dvije priče ("[[The Musgrave Ritual]]" i "[[The Gloria Scott|The ''Gloria Scott'']]"), Holmes prepričava Watsonu glavnu priču, dok doktor postaje narator okvirne priče. Prvi i četvrti roman, ''A Study in Scarlet'' i ''[[The Valley of Fear]]'', sadržavaju duge pasuse iz perspektive [[Sveznajući pripovjerač|sveznajućeg pripovjedača]] koji opisuju događaje nepoznate kako Watsonu tako i Holmesu. == Originalne priče == {{main|Kanon o Sherlocku Holmesu}} Takozvani [[kanon o Sherlocku Holmesu]] sadrži ukupno četiri romana i 56 kratkih priča u kojima se, kao glavni lik, pojavio slavni detektiv. Autor svih romana i priča je [[Arthur Conan Doyle]]. Dakako, Holmes se pojavljivao i u djelima brojnih drugih autora, ali ta djela ne spadaju u sam kanon već u derivativna djela, kojima će više pažnje biti posvećeno kasnije u tekstu. === Romani === * ''[[A Study in Scarlet]]'' (izdan [[1887.]], u časopisu ''Beeton's Christmas Annual'') * ''[[The Sign of the Four]]'' (izdan [[1890.]], u časopisu ''Lippincott's Monthly Magazine'') * ''[[The Hound of the Baskervilles]]'' (izdavan u seriji [[1901]]–[[1902]] u ''Strandu'') * ''[[The Valley of Fear]]'' (izdavan u seriji [[1914]]–[[1915]] u ''Strandu'') === Kratke priče === Kratke priče su, onda, tiskane kao pojedinačne epizode u časopisima, a kasnije su sabrane u pet antologijskih zbirki: * ''[[The Adventures of Sherlock Holmes]]'' (sadrži priče izdavane u periodu 1891–1892 u ''Strandu'') * ''[[The Memoirs of Sherlock Holmes]]'' (sadrži priče izdavane u periodu 1892–1893 u ''Strandu'' kao nastavak priča iz ''Pustolovina'') * ''[[The Return of Sherlock Holmes]]'' (sadrži priče izdavane u periodu 1903–1904 u ''Strandu'') * ''[[His Last Bow: Some Later Reminiscences of Sherlock Holmes]]'' (sadrži priče izdavane 1892, te u periodu 1908–1913)<ref>{{cite book |last= Redmond|first= Christopher|title= Sherlock Holmes Handbook|url= http://books.google.com/books?id=X3OIoRbJFhAC&pg=PA31&dq=the+reminiscences+of+sherlock+holmes&hl=en&sa=X&ei=6_KtUfKFHsaayQGXpoGABA&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=the%20reminiscences%20of%20sherlock%20holmes&f=false|accessdate = 4. 6. 2013.|year= 2009|publisher= Dundurn|isbn= 9781770705920|page= 31}}</ref><ref>http://www.s4ulanguages.com/holmes2.html</ref> * ''[[The Case-Book of Sherlock Holmes]]'' (sadrži priče izdavane u periodu 1921–1927) == Inspiracija za lik Sherlocka Holmesa == [[Datoteka:Joseph Bell.jpg|left|150px|thumb|Glavna inspiracija za Holmesa bio je Doyleov kolega i prijatelj, doktor [[Joseph Bell]].]] Doyle je rekao da je inspiracija za lik Sherlocka Holmesa bio [[Joseph Bell|doktor Joseph Bell]], za kog je Doyle radio u [[Kraljevska ambulanta u Edinburghu|Kraljevskoj ambulanti u Edinburghu]]. Kao i Holmes, Bell je bio slavan po tome što je iz najsitnijih detalja bio u stanju izvuči velike zaključke.<ref>{{cite book |last=Lycett |first=Andrew |title=The Man Who Created Sherlock Holmes: The Life and Times of Sir Arthur Conan Doyle |url=https://archive.org/details/manwhocreatedshe00lyce |publisher=Free Press |year=2007 |isbn=978-0-7432-7523-1 |pages=[https://archive.org/details/manwhocreatedshe00lyce/page/53 53]–54, 190}}</ref> Ipak, nekoliko godina kasnije, Bell je u pismu Doyleu napisao sljedeću stvar: "Ti sam si Sherlock Holmes i to jako dobro znaš."<ref>{{cite book|last=Barring-Gould |first=William S. |title=The Annotated Sherlock Holmes|publisher=Clarkson N. Potter, Inc.|isbn=0-517-50291-7|page=8}}</ref> Sir [[Henry Littlejohn]], predavač forenzičke medicine i javnog zdravstva pri [[Kraljevski kirurški kolegij|Kraljevskom kolegiju kriruga]], također se navodi kao uzor za Holmesa. Littlejohn je radio i kao policijski kirurg i zdravstveni djelatnik u Edinburghu, što je Doyleu dalo vezu između medicinske istrage i istraživanja zločina.<ref>{{cite book |last=Doyle |first=A. Conan |title=The Boys' Sherlock Holmes, New & Enlarged Edition |publisher=Harper & Row |year=1961 |page=88}}</ref> == Biografija == === Rani život === [[Datoteka:A Study in Scarlet from Beeton's Christmas Annual 1887.jpg|170px|thumb|Prvo pojavljivanje Sherlocka Holmesa - roman ''[[A Study in Scarlet]]'' iz [[1887.]] godine.]] Eksplicitni detalji o Holmesovom životu prije pustolovina koje je opisao [[dr. Watson]] su malobrojni i raštrkani po Doyleovim pričama. Ipak, u raznim pričama se pojavljuju određeni detalji koji nam omogućuju konstruiranje određene biografije prije susreta s Watsonom. Okvirna procjena Holmesove dobi prema priči "[[His Last Bow (priča)|His Last Bow]]" navodi na zaključak kako je Holmes rođen [[1854.]] godine - radnja priče smještena je u [[kolovoz]] [[1914.]] godine, kada slavni detektiv ima 60 godina. Autor Leslie Klinger bio je još precizniji i kao datum rođenja naveo [[6. siječnja]].<ref>{{cite book | last = Klinger | first = Leslie | title = The New Annotated Sherlock Holmes | publisher=W.W. Norton | location = New York | year = 2005 | isbn = 0-393-05916-2 |page=xlii}}</ref> Holmes sam navodi kako je svoje metode prvi put razvio tokom studija. Njegovi najraniji slučajevi, koje je rješavao kao amater, dolazili su upravo od njegovih studijskih kolega.<ref name="musgrave1989" /> Prema detektivovim vlastitim riječima, tek ga je susret s ocem jednog od kolega inspirirao da se bavi detektivskim radom kao profesijom<ref>"[[The Adventure of the Gloria Scott]]"</ref> te je šest godina nakon diplomiranja proveo radeći kao detektiv-savjetnik sve dok ga financijske poteškoće nisu prisilile da uzme Watsona za sustanara. U tom trenu započinje i glavna priča. Od [[1881.]] godine, Holmes stanuje na [[london]]skoj adresi [[221B Baker Street]], odakle i pruža svoje detektivske usluge. Stan 221B nalazi se na vrhu stubišta koje ima 17 stuba i, kako se navodi u jednom ranom rukopisu, nalazi se na gornjem kraju puta. Do dolaska doktora Watsona, Holmes je redovito radio sam, tek povremeno koristeći pomoć agenata iz nižih društvenih slojeva, poput raznih doušnika ili skupine djece koju naziva "the [[Baker Street Irregulars]]". Djeca se pojavljuju u ukupno tri priče - ''[[A Study in Scarlet]]'', ''[[The Sign of the Four]]'' i "[[The Adventure of the Crooked Man]]". O njegovoj obitelji rečeno je jako malo, gotovo ništa. Roditelje nikada nije spominjao, a spomenuo je tek kako su mu preci bili "seoski [[štitonoša|štitonoše]]". U priči "[[The Adventure of the Greek Interpreter]]", Holmes govori kako mu je praujak bio francuski slikar [[Horace Vernet]], koji je bio brat njegove bake. Holmes ima i brata, [[Mycroft Holmes|Mycrofta]], o kojemu jako rijetko govori (toliko rijetko da se Watson iznenadio kada je čuo za njega), a koji je visoko pozicionirani vladin službenik koji se pojavljuje u tri priče<ref>"[[The Adventure of the Greek Interpreter|The Greek Interpreter]]", "[[The Final Problem]]" i "[[The Adventure of the Bruce-Partington Plans|The Bruce-Partington Plans]]"</ref> te spominje u još jednoj.<ref>"[[The Empty House]]"</ref> Mycroftov posao u javnoj službi je unikatan - on predstavlja svojevrsnog ''memory mana'', odnosno hodajuću bazu podataka za sva pitanja državne politike. Sedam godina stariji, Mycroft je opisan kao još talentiraniji od Sherlocka na polju opservacije i dedukcije, ali bez energije i duha koje posjeduje njegov mlađi brat. On će svoje vrijeme radije provoditi u [[Klub Diogenes|klubu Diogenes]], opisanom kao "klub za najnedruželjubivije ljude u Londonu". === Suživot s dr. Watsonom === [[Datoteka:The Adventure of the Empty House 07.jpg|thumb|left|220px|Netom nakon što ga je uzeo za svog sustanara, Holmes je u Watsonu pronašao vjernog prijatelja i pomoćnika u svojim slučajevima.]] Holmes je većinu svoje profesionalne karijere proveo surađujući sa svojim prisnim prijateljem i kroničarem, [[Dr. Watson|doktorom Watsonom]], koji je živio s Holmesom sve do svog vjenčanja [[1887.]] godine te ponovo nakon smrti [[Mary Morstan|supruge]]. Njihova stanodavka je [[gospođa Hudson]], koja živi na istoj adresi, u prizemlju. Watson igra dvije uloge u Holmesovom životu. Prva, i svakako važnija, je ona Holmesove desne ruke - Watson, naime, često asistira Holmesu u slučajevima, pruža mu praktične medicinske savjete te često obavlja raznorazne zadatke poput promatranja, diverzija ili prenošenja poruka. Druga Watsonova uloga je ona Holmesova kroničara (Holmes ga čak i naziva "svojim [[James Boswell|Boswellom]]"). Većina priča o Holmesu su zapravo priče pisane iz Watsonove perspektive u kojima on iznosi skraćeni prikaz detektivovih najzanimljivijih slučajeva. Ipak, Holmes je nerijetko kritizirao Watsonovo pisanje, nazvavši ga populističkim i senzacionalističkim, navodeći dalje kako sve njegove priče ne uspijevaju čitatelju predočiti čistu "znanost" njegovog posla. {{izdvojeni citat|Detekcija je, ili bi trebala biti, egzaktna nauka i prema njoj bi se trebalo odnositi na isti hladni i neemotivni način. Pokušali ste joj dati romantičnu žicu, što stvara utisak kao da ste preradili neku ljubavnu priču ili bijeg u peti Euklidov teorem. (...) Neke činjenice trebale bi biti izostavljene ili, u najmanju ruku, trebao bi se primijetiti točan smisao za proporciju u odnosu prema njima. Jedina stvar u tom slučaju (''[[A Study in Scarlet|Skica u grimizu]]'') koja zaslužuje biti spomenuta jeste zanimljivo analitičko zaključivanje od posljedica prema uzroku, kojim sam ga uspio rasplesti.<ref>''[[The Sign of the Four]]''; Poglavlje I. ''Znanost o dedukciji''; str. 90; autorsko pravo [[Sir Arthur Ignatius Conan Doyle]]".</ref>|Sherlock Holmes komentira Watsonom "pamflet" u romanu ''[[The Sign of the Four|The Sign of Four]]''.}} Unatoč svemu, Holmesovo prijateljstvo s Watsonom je njegov najvažniji odnos s nekim drugim čovjekom. U nekoliko je priča - skrivena iza njegovog hladnog, intelektualnog eksterijera - prezentirana Holmesova simpatija prema Watsonu. Primjerice, u priči "[[The Adventure of the Three Garridebs]]", kada je Watson zadobio ozljedu u konfrontaciji sa zlikovcem, Watson je bio prilično dirnut Holmesovom brigom, unatoč činjenici da se rana pokazala bezopasnom: {{izdvojeni citat|Bilo je vrijedno rane; bilo je vrijedno mnogo rana; znati dubinu odanosti i ljubavi koja leži iza te hladne maske. Bistre, surove oči za trenutak su bile zamagljene, a čvrste usne su podrhtavale. Jedan i jedini put uhvatio sam bljesak velikog srca, kao i velikog mozga. Sve godine moje skromne, ali predane službe kulminirale su u tom trenutku otkrovenja.}} U priči "[[The Adventure of the Veiled Lodger]]", otkriveno je kako je Holmes aktivno radio 23 godine, od kojih je Watson bio prisutan njih 17. === "Velika stanka" === [[Datoteka:Sidney Paget - Original illustration of The Death of Sherlock Holmes, 1893.png|170px|thumb|Kultna [[Sidney Paget|Pagetova]] ilustracija borbe Holmesa i [[Profesor Moriarty|Moriartyja]] kod [[Slapovi Reichenbach|slapova Reichenbach]].]] Prvu seriju priča o Holmesu, Doyle je pisao u periodu od 10 godina. Želeći posvetiti više vremena povijesnim romanima i liječničkoj praksi, Doyle je ubio Holmesa u priči "[[The Final Problem]]", koja se u tisku pojavila [[1893.]], mada je radnja priče smještena [[1891.]] godine. Suočen s pritiskom javnosti, koja je zahtijevala nove slučajeve slavnog detektiva, Doyle je, nakon 8 godina opiranja, napisao roman ''[[The Hound of the Baskervilles]]'', koji je tiskan [[1901.]] godine. Roman je, implicitno, smješten prije Holmesove "smrti", mada neki sugeriraju kako je zapravo smješten nakon iste, s tim da je Watson podmetao dokaze da bi ispao raniji datum.<ref>{{cite book|author=Dakin, D. Martin|title=A Sherlock Holmes Commentary|url=https://archive.org/details/sherlockholmesco0000dmar|publisher=David & Charles, Newton Abbot|year=1972 |isbn=0-7153-5493-0}}</ref><ref>{{cite book|author=McQueen, Ian|title=Sherlock Holmes Detected|url=https://archive.org/details/sherlockholmesde0000mcqu_o0c0|publisher=David & Charles, Newton Abbot|year=1974 |isbn=0-7153-6453-7}}</ref> Godine [[1903.]], Doyle je napisao priču "[[The Adventure of the Empty House]]", smještenu [[1894.]] godine, u kojoj se Holmes vraća i šokiranom Watsonu objašnjava da je zapravo lažirao svoju smrt kako bi prevario svoje preostale neprijatelje. Priča "The Adventure of the Empty House" označila je početak druge serije priča o Holmesu, koju je Doyle pisao sve do [[1927.]] godine. Fanovi serijala često referiraju na period od [[1891.]] do [[1894.]] - odnosno od Holmesovog navodnog nestanka i smrti u priči "The Final Problem" do njegovog povratka u priči "The Adventure of the Empty House" - kao na "Veliku stanku".<ref>[http://www.nplh.co.uk/the-great-hiatus-years-1891-1894.html The Great Hiatus Years]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://voices.yahoo.com/sherlock-holmes-great-hiatus-great-game-1723853.html Sherlock Holmes' Great Hiatus and The Great Game]</ref><ref>[http://www.worlds-best-detective-crime-and-murder-mystery-books.com/sherlock-holmes.html Sherlock Holmes]</ref> Ipak, jedna kasnija priča, točnije "[[The Adventure of Wisteria Lodge]]", trebala bi biti smještena [[1892.]] godine, što nema logike, ali to se vrlo lako može pripisati Doyjelovoj nemarnosti, koja se nerijetko manifestirala u pričama o Holmesu. === Umirovljenje === U priči "[[His Last Bow (priča)|His Last Bow]]", Holmes je otišao u mirovinu i povukao se na farmu u mjestu [[Sussex Downs]]. Taj događaj nije precizno datiran, ali se može zaključiti kako se zbio prije [[1904.]] godine, s obzirom da se retrospektivno spominje u priči "[[The Second Stain]]", koja je izdana te godine. U mirovini, Holmes se odlučio baviti [[pčelarstvo]]m, iz čega je proizašao rad naslova ''Practical Handbook of Bee Culture, with some Observations upon the Segregation of the Queen'' (eng. ''Praktični priručnik o pčelarstvu, uz neka opažanja u vezi s odvajanjem matice''). U toj priči, Holmes i Watson po posljednji put izlaze iz mirovine kako bi pomogli u događajima povodom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Samo još jedna priča, "[[The Adventure of the Lion's Mane]]", koju prepričava sam Holmes, smještena je nakon detektivova umirovljenja. Detalji oko njegove smrti nisu poznati. == Navike i osobnost == [[Datoteka:Sherlock Holmes - The Man with the Twisted Lip.jpg|thumb|310px|left|Jedna od najpoznatijih Pagetovih ilustracija prikazuje nam Sherlocka Holmesa s lulom i na hrpi jastuka, na kojima je cijelu noć razmišljao o slučaju. Ilustracija za priču "[[The Man with the Twisted Lip]]".]] Watson je Holmesov životni stil i navike opisao terminom "[[Boemština|boemski]]". Iako je u romanu ''[[The Hound of the Baskervilles]]'' opisan kao osoba koja ima gotovo "mačju" opsjednutost osobnom higijenom, Watson je Holmesa istovremeno opisao kao ekscentrika bez ikakvog obzira prema suvremenim standardima reda i urednosti. U priči "[[The Musgrave Ritual]]", Watson je Holmesa opisao na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Iako je u svojim metodama razmišljanja bio najsređeniji i najmetodičniji od svih ljudi... cigare drži u kanti za ugalj, duhan u prstima perzijske pokućne papuče, a poruke na koje nije odgovorio zakucao je džepnim nožićem na drvenu policu kod kamina... Užasavao se uništavanja dokumenata... Tako su se mjesec za mjesecom papiri nagomilavali sve dok svaki ugao njegove sobe nije bio zatrpan hrpama rukopisa koji nipošto nisu smjeli biti spaljeni niti ih je itko mogao skloniti osim njihovog vlasnika.<ref name=musgrave1989>{{cite book|last=Doyle|first=Arthur Conan|title=The Original illustrated 'Strand' Sherlock Holmes|publisher=Wordsworth |location=Ware, England|year=1893|edition=1989|pages=354–355|isbn=978-1-85326-896-0}}</ref>}} Ono što drugima izgleda kao nekontrolirani kaos, za Holmesa je, pak, vrijedan izvor korisnih informacija. Kroz priče, čitatelj je nerijetko imao priliku vidjeti kako Holmes kopa po očiglednom neredu svojih papira i iz tog istog nereda izvuče točno one dokumente i podatke koje je tražio. Posebna tema Watsonovih bilješki bile su i Holmesove neuredne prehrambene navike. Detektiv je nerijetko prikazan kako se izgladnjuje u trenucima velike umne aktivnosti, među kojima se ističe Watsonov opis iz priče "[[The Adventure of the Norwood Builder]]": {{izdvojeni citat|Holmes nije doručkovao, jer je jedna od njegovih osobitosti bila da u svojim najintenzivnijim trenucima nije sebi dozvoljavao hranu i znam da je iskorištavao svoju željeznu snagu dok se ne bi onesvijestio od čiste iscrpljenosti.<ref>Conan Doyle, Arthur (1903). "The Adventure of the Norwood Builder", ''Strand Magazine''.</ref>}} Ovakve situacije pojavljivale su se i u nekoliko drugih priča, gdje bi Holmes naprosto odbio servirano mu jelo ili bi isto naručio tek za sljedeći dan. Usko povezano s ovime je i njegova navika nespavanja u trenucima intelektualne zaokupljenosti, što se moglo vidjeti u priči "[[The Man with the Twisted Lip]]". Watson njegovo pušenje [[lula|lule]], ili pak rjeđe konzumiranje cigareta i cigara, ne smatra porokom. Ipak, više je nego očito kako Watson ima puno strože standarde po tom pitanju te je povremeno kritizirao Holmesa zbog stvaranja "otrovne atmosfere" duhanskog dima.<ref>"[[The Hound of the Baskervilles]]"</ref> U priči "[[The Adventure of the Devil's Foot]]", Holmes se čak i osvrnuo na tu Watsonovu naviku ovim riječima: "''Mislim, Watsone, da ću nastaviti s tim trovanjem duhanom koje tako često i tako opravdano osuđujete.''" Zanimljivo je kako Watson ne osuđuje ni Holmesovu povremenu naviku da iskrivi istinu ili prekrši zakon (npr. laganje policiji, prikrivanje dokaza ili provala u tuđe kuće) kada to smatra moralno opravdanim.<ref>"[[The Adventure of Charles Augustus Milverton]]"; "[[The Adventure of the Illustrious Client]]"</ref> Ipak, takve Holmesove radnje nisu prošle bez komentara, što je razvidno u pričama "[[The Adventure of the Abbey Grange]]" (u kojoj je Holmes odbio prijaviti ubojicu jer je čin smatrao opravdanim) i "[[The Adventure of the Devil's Foot]]" (u kojoj je također odbio prijaviti policiji počinitelja smatrajući njegove motive opravdanima). Ipak, Watson nije odobravao Holmesove planove kada su uključivali manipulaciju drugim ljudima, za što je primjer igranje sa srcem jedne dame u priči "[[The Adventure of Charles Augustus Milverton]]", unatoč činjenici da je manipulacija izvršena iz plemenitih pobuda kako bi se mnoge druge žene spasile od zlobnog Milvertona. U nekoliko priča, Holmes je prikazan kao [[patriotizam|patriot]] koji radi na zadacima od nacionalne sigurnosti u ime vlade.<ref>"[[The Adventure of the Bruce-Partington Plans]]"; "[[The Adventure of the Naval Treaty]]".</ref> U priči "[[His Last Bow (priča)|His Last Bow]]", koja je smještena na sam početak [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], Holmes čak obavlja kontraobavještajni posao. U prilog njegovom patriotizmu ide i zidna dekoracija u Baker Streetu koja oblikuje slova "VR" ([[Kraljica Viktorija|''Victoria Regina'']]), a nastala je tako što je detektiv na zidu vježbao pucanje iz [[pištolj]]a.<ref name="musgrave1989" /> Holmes ima [[ego]] koji ponekad graniči s arogancijom, iako s opravdanjem; veliki užitak predstavlja mu zbunjivanje policijskih inspektora svojom superiornom dedukcijom. Ipak, ne pati za slavom tako da će nerijetko dozvoliti policiji da preuzme sve zasluge za rješavanje slučaja, bez ikakvog spominjanja njegova imena.<ref>In ''[[The Adventure of the Naval Treaty]]'', Holmes remarks that, of his last fifty-three cases, the police have had all the credit in forty-nine.</ref> Dapače, Holmesova uloga u pojedinim pričama postala bi jasna tek ako bi ih Watson zapisao i objavio. Ipak, Holmes nije mogao izbjeći slavu, zahvaljujući što novinama što Watsonovim pričama, tako da mnogi klijenti dolaze k njemu nakon, ili čak prije nego što se obrate policiji.<ref>"The Adventure of the Reigate Squire" and "The Adventure of the Illustrious Client" are two examples.</ref> Među njegovim klijentima bili su i vladini dužnosnici i plemstvo. U priči "[[The Adventure of the Second Stain]]", njegov klijent je neimenovani [[premijer Ujedinjenog Kraljevstva]], a u priči "[[A Scandal in Bohemia]]", njegov klijent je budući [[Popis čeških vladara|kralj Češke]]. Isto tako, Holmes je u barem dva navrata pomogao [[Vatikan]]u,<ref>''The Hound of the Baskervilles'' and "The Adventure of Black Peter"</ref> a službena [[Francuska]] nagradila ga je odrenom [[Legija časti|Legije časti]].<ref>"The Adventure of the Golden Pince-Nez"</ref> Njegov ego jako dobro reagira na priznanje svoje superiornosti kao i na pohvale i laskanja, što je Watson usporedio s djevojkom koja prima komplimente na račun svoje ljepote. Holmesovo ophođenje načelno je prikazano kao bezosjećajno i hladno. Ipak, kada je usred zagonetke, Holmes može pokazati izuzetnu strast. Voli prirediti ''show'' tako da će nerijetko prirediti komplicirane i maštovite zamke kako bi uhvatio ili razotkrio počinitelja, samo kako bi impresionirao Watsona ili nekog od inspektora iz [[Scotland Yard]]a.<ref>See, for example, Inspector Lestrade at the end of "[[The Adventure of the Norwood Builder]]".</ref> Isto tako, Holmes je samotnja i ne teži sklapanju prijateljstava, mada izrazito cijeni ona koja ima, a najviše, dakako, ono s Watsonom. Svoj samoću pripisuje specifičnim interesima i teškom karakteru. U priči "[[The Adventure of the Gloria Scott|The Adventure of the ''Gloria Scott'']]", Holmes govori Watsonu kako je tokom dvije godine studija stekao tek jednog prijatelja, kolegu po imenu Victor Trevor. Holmes je rekao: "''Nikad nisam bio društven, Watsone, i uvijek sam radije čamio u svojoj sobi i razrađivao svoje male metode razmišljanja, tako da se nikad nisam mnogo miješao s ostalima na mojoj godini; ... moje studiranje bilo je prilično različito od ostalih, tako da uopće nismo imali dodirnih točaka.''" Slično ga je opisao i mladi Stamford u romanu ''[[A Study in Scarlet]]''. Holmesovo [[emocija|emocionalno]] stanje i [[duševna bolest|duševno]] [[zdravlje]] desetljećima su bili tema [[analiza]]. Prilikom njihovog prvog susreta u romanu ''[[A Study in Scarlet]]'', Holmes upozorava Watsona da "ponekad zapada u potištenost" i "ne otvara usta danima". Mnogi čitatelji i književni stručnjaci sugerirali su da Holmes pokazuje znakove [[manično-depresivna psihoza|manične depresije]], s trenucima intenzivnog entuzijazma pomiješanim s trenucima indolentne preokupiranosti samim sobom. Drugi moderni čitatelji špekuliraju da Holmes možda ima [[Aspergerov sindrom]], što zasnivaju na njegovoj jakoj pažnji prema detaljima, nedostatku interesa za međuljudske odnose i tendenciji da govori u dugim [[monolog|monolozima]].<ref>Dr. Lisa Sanders, [http://www.nytimes.com/2009/12/06/magazine/06diagnosis-t.html?_r=3&scp=2&sq=sherlock%20holmes&st=cse "Hidden Clues"], ''[[The New York Times]]'', [[4. decembar]] [[2009]].</ref> Za njegovu izoliranost i skoro [[ginofobija|ginofobično]] nepovjerenje prema [[žena]]ma rečeno je da sugeriraju želju za bijegom; Holmesov "biograf" [[William Baring-Gould]] i drugi, uključujući [[Nicholas Meyer|Nicholasa Meyera]], autora knjige ''[[The Seven-Per-Cent Solution]]'', implicirali su da je osnovni uzrok možda teška porodična [[trauma]] (tj. ubojstvo Holmesove majke). Ipak, takva teza nikada nije potvrđena u Doyleovim pričama. === Holmes i droga === Holmes ima povremenu naviku korišenja opojnih droga, pogotovo u nedostatku stimulirajućih slučajeva. Vjeruje kako korištenje [[kokain]]a stimulira njegov mozak kada ga on ne koristi. Kokain koristi tek povremeno, a u ubrizgava ga kroz osobnu špricu u [[The Seven-Per-Cent Solution|sedampostotnoj otopini]]. Špricu drži u navlaci od [[Marokanska koža|marokanske kože]]. akođer ponekad koristi i [[morfij]], ali je izrazio jako negodovanje u vezi s posjećivanjem [[Opijumska jazbina|opijumske jazbine]]. Ove dvije droge bile su legalne u [[Viktorijanizam|kasnoviktorijanskoj]] [[Engleska|Engleskoj]]. I Holmes i Watson koriste [[duhan]]ske proizvode, uključujući cigare, cigarete i lule, mada to nije bila neuobičajena praksa u tom razdoblju. Također, Holmes ima sposobnost identificirati različite vrste duhana po pepelu te je čak autorizirao [[monografija|monografiju]] na tu temu. Dr. Watson se oštro protivi Holmesovom korištenju [[kokain]]a, opisujući ga kao detektivov "jedini porok", izražavajući pritom brigu oko mogućih posljedica koje kokain može imati na njegovo mentalno zdravlje i intelekt.<ref>{{cite journal |author=Dalby, J.T. |title= Sherlock Holmes's Cocaine Habit | journal=Irish Journal of Psychological Medicine |year = 1991 |volume = 8 |pages = 73–74 |url=http://bakerstreetdozen.com/coca.html}}</ref><ref>"The Sign of Four"</ref> U priči "[[The Adventure of the Missing Three-Quarter]]", Watson navodi kako je "odvikao" Holmesa od droga. Ipak, Watson i dalje tvrdi kako je Holmes ostao ovisnik, čija navika "nije mrtva, već samo usnula". === Financije === [[Datoteka:Dying detective.jpg|220px|thumb|Holmes u svom krevetu u priči "[[The Adventure of the Dying Detective]]".]] Iako mu je Watson u početku bio potreban zbog dijeljenja stanarine, u priči "[[The Adventure of the Dying Detective]]", kad je Holmes već živio sam, Watson otkriva da "''ne sumnja da je kuća možda kupljena po cijeni koju Holmes plaća za svoje sobe''", sugerirajući da je Holmes stekao dosta prihoda od svoje prakse, iako se rijetko otkriva koliko točno naplaćuje svoje usluge. U priči "[[A Scandal in Bohemia]]" plaćeno mu je zapanjujućih (za to vrijeme) [[Britanska funta|£]]1,000 (300 u zlatu i 700 u obveznicama) za "trenutne troškove". U priči "[[The Problem of Thor Bridge]]", Holmes je izjavio: "''Cijene mojih profesionalnih usluga su fiksne. Ne mijenjam honorar, osim kad ga se u potpunosti odreknem.''" Ova izjava dana je kao replika u situaciji kada klijent nudi da udvostruči njegov honorar. Međutim, vjerovatno je da bogatiji klijenti nagrade Holmesa honorarom koji daleko premašuje njegov standardni. Npr., u priči "[[The Final Problem]]", Holmes navodi da su mu poslovi koje je obavio za francusku vladu i skandinavsku kraljevsku kuću donijeli zaradu s kojom bi se mirno mogao povući iz prakse. U priči "[[The Adventure of Black Peter]]", Watson bilježi da bi Holmes odbio pomoći bogatima i moćnima ako mu slučajevi ne bi bili zanimljivi, dok bi tjednima znao posvetiti vrijeme slučajevima najskromnijih klijenata. U priči "[[A Case of Identity]]", Holmes govori Watsonu o zlatnoj [[burmutica|burmutici]] koju je dobio na dar od češkog kralja nakon priče "[[A Scandal in Bohemia]]", kao i o prelijepom prstenu kog je dobio od nizozemske kraljevske obitelji; u priči "[[The Adventure of the Bruce-Partington Plans]]", Holmes je dobio [[smaragd]]nu kopču od [[Viktorija|kraljice Victorije]]. Ostale uspomene na Holmesove slučajeve jesu zlatna funta koju je dobio od [[Irene Adler]] ("[[A Scandal in Bohemia]]") te potpisano pismo zahvale francuskog predsjednika i [[Legija časti]] zbog pronalaska atentatora po imenu Huret ("[[The Adventure of the Golden Pince-Nez]]"). U priči "[[The Adventure of the Priory School]]", Holmes "razdragano trlja ruke" kad mu vojvoda od Holdernessea napiše ček na [[Britanska funta|£]]6,000, što iznenadi čak i Watsona, a zatim pogladi ček govoreći "''Ja sam siromašan čovjek''"; ovaj incident može se promatrati kao reprezentativan primjer njegove sklonosti [[sarkazam|sarkazmu]]. Svakako je razvidno da je Holmes, tokom svoje karijere, radio za ljude iz svih društvenih slojeva - kako za one iz bogataških ili kraljevskih kuća, ili pak brojnih europskih vlada, tako i za one iz najnižih društvenih slojeva. Holmes je poznat po tome što je od svojih klijenata znao tražiti naknadu svojih troškova i po prihvaćanju svih mogućih darova u svrhu naplate - u priči "[[The Adventure of the Speckled Band]]", gospođici Stoner govori kako može platiti troškove kojima bi mogao biti izložen, a u priči "[[The Red-Headed League]]" zahtijeva od banke naknadu novca kog je potrošio radeći na slučaju. U slučaju "[[The Adventure of the Beryl Coronet]]", Holmes je od svog bogatog klijenta zahtijevao kako naknadu svih troškova koje je imao pri pronalasku dragulja tako i isplatu nagrade koju je bankar ponudio za pronalazak istih. === Odnos s Irene Adler === {{main|A Scandal in Bohemia}} [[Irene Adler]] je bivša [[opera|operna]] pjevačica i glumica rođena u [[New Jersey]]ju koja se pojavljuje u priči "[[A Scandal in Bohemia]]". Iako se Irene Adler pojavljuje u tek jednoj priči (mada se spominje u još par), ona je jedan od najznačajnijih likova u cijeloj franšizi o slavnom detektivu. Pet godina prije radnje same priče, dok je Irene Adler radila kao ''prima donna'' u Carskoj operi u [[Varšava|Varšavi]], imala je kratku vezu s Wilhelmom von Ormsteinom, budućim [[Popis čeških vladara|kraljem Češke]]. Kako se, netom prije dolaska u [[London]], razučio za kći skandinavskog kralja, von Ormstein se pobojao da bi njegova ranija avantura mogla izazvati probleme s konzervativnom obitelji njegove zaručnice. Iz tog je razloga posjetio Holmesa, tražeći od njega da povrati ljubavna pisma i jednu fotografiju koja prikazuje Irene Adler i njega. Iako je Holmes spretno izveo svoj plan, Irene Adler ga je prozrela na samom kraju i uspjela pobjeći s dokumentima koje je Holmes tražio. Za sobom je ostavila tek jednu fotografiju same sebe i pismo upućeno Holmesu, u kojem mu navodi kako se Von Ormstein ne mora bojati za svoju budućnost te kako je ona sav materijal zadržala kako bi se mogla obraniti od eventualnih radnji prijestolonasljednika. [[Datoteka:A Scandal in Bohemia-09.jpg|thumb|220px|left|U priči "[[A Scandal in Bohemia]]", Irene Adler ne samo da je postala jedina žena koja je nadmudrila slavnog detektiva već i kultna figura unutar franšize zbog činjenice da je jedina žena prema kojoj je Holmes pokazao istinsko i trajno divljenje.]] Sam početak priče "[[A Scandal in Bohemia]]" daje nam adekvatan opis divljenja što ga Holmes pokazuje prema Irene Adler: {{izdvojeni citat|Za Sherlocka Holmesa ona je zauvijek ostala '''Ž'''ena. Rijetko kad sam čuo da ju spominje pod bilo kojim drugim imenom. U njegovim očima zasjenila je i premašila sve osobe svog spola. Nije da je prema Irene Adler gajio osjećaje slične ljubavi. Sva osjećanja, a posebno ovakva, bila su strana njegovom hladnom, preciznom i savršeno uravnoteženom razumu. Smatram da je on bio najsavršeniji stroj za rasuđivanje i zapažanje kojeg je svijet ikada vidio. Ali kao ljubavnik, nije se snalazio. O njenim osjećajima govorio je s podsmijehom i ruganjem. Za promatrača su to bile divne stvari - izvrsne da bi čovjek maknuo veo s ljudskih pobuda i postupaka. Ali kad bi uvježbani promatrač dopustio takvo prodiranje u svoju pažljivo podešenu i osjetljivu prirodu, to bi značilo da uvodi faktor koji odvraća i može baciti sumnju na sva njegova postignuća. Sitni pijesak u nekom osjetljivom instrumentu ili naprslina na jednoj od njegovih jakih leća, kod prirode kao što je njegova ne bi predstavljala manju smetnju od jakog uzbuđenja. Pa ipak, za njega je postojala samo jedna žena, a ta žena bila je Irene Adler, osoba sumnjivog ugleda.|Dr. Watson u priči "[[A Scandal in Bohemia]]"}} Holmesovo "sjećanje" na Irene Adler održano je preko fotografije koju je ''[[femme fatale]]'' namijenila kralju, ali ju je Holmes zahtijevao kao nagradu za odrađeni slučaj. Interesantno je, doduše, kako Doyle više nikada nije uveo Irene Adler u svoje priče (osim preko spomena), unatoč njezinom gotovo kultnom statusu unutar franšize. Čak se postavlja pitanje je li Doyle imao namjeru od Irene Adler učiniti kultni lik ili je tek trebala biti jedan od mnogih ženskih likova u franšizi. Takva realizacija lika otvorila je široke mogućnosti različitim interpretacijama odnosa Holmesa i Irene Adler koje se mogu vidjeti u različitim ekranizacijama i derivativnim djelima, o čemu će više riječi biti kasnije. === Holmes i druge žene === U priči "[[The Adventure of Charles Augustus Milverton]]", Holmes se zaručio za domaćicu Charlesa Augustusa Milvertona. Ipak, to je učinio samo kako bi od nje dobio potrebne informacije, što je izazvalo Watsonovu osudu. Iako Holmes naizgled pokazuje određeni interes za svoje ženske klijentice (posebice su to Violet Hunter u priči "[[The Copper Beeches]]", Violet Smith u priči "[[The Solitary Cyclist]]" i Helen Stoner u priči "[[The Speckled Band]]"), Watson navodi kako neizbježno "''nije manifestirao dalje zanimanje za klijenticu čim bi ona prestala biti centar nekog od njegovih problema''". Holmes njihovu mladost, ljepotu i energiju (kao i slučajeve koje donose) smatra okrepljujućim, ali bez ikakvih romantičnih konotacija. U tim slučajevima Holmes pokazuje visok stupanj šarmantnosti. Watson navodi da Holmes ima "averziju prema ženama", ali "naročito umilno ophođenje prema njima". Holmes kaže: "Ja nisam svesrdni ljubitelj ženskog roda"; zapravo, on motive žena smatra "nedokučivima... Kako se može nešto graditi na živom pijesku? Njihovi najbeznačajniji postupci mogu kriti knjige u sebi... Njihovo izvanredno ponašanje može zavisiti od ukosnice." Kako je Doyle jednom prilikom rekao Josephu Bellu, inspiraciji za detektiva, Holmes je "toliko neljudski koliko i [[Charles Babbage|Babbageov]] stroj za računanje i ima otprilike iste takve izglede da se zaljubi". Jedina radost koju Holmes izvlači iz ženskog društva su slučajevi koje mu donose. U romanu ''[[The Sign of the Four]]'', Watson navodi kako je Holmes poput "robuta, poput stroja za računanje", a sam Holmes kaže: "''Od presudne je važnosti ne dozvoliti da na vaše rasuđivanje utječu lične kvalitete. Klijent je za mene puka jedinica - faktor u problemu. Emocionalne osobine antagonistične su u odnosu na čisto rasuđivanje. Uvjeravam vas da je najprivlačnija žena koju sam ikad poznavao obješena zbog trovanja troje male djece radi novca od njihovog osiguranja''" (ovo je bilo izrečeno kao replika na Watsonovo oduševljenje s [[Mary Morstan]]). Ovo, dakako, ukazuje na Holmesov nedostatak interesa za bilo kakav oblik emocionalnog vezivanja sa ženama općenito, posebice s klijentima, na što je Watson primijetio kako "ponekad u vama postoji nešto apsolutno nečovječno". Na samom kraju priče "[[The Devil's Foot]]", Holmes sam kaže: "''Nikad nisam volio, Watsone, ali da jesam, i da je žena koju volim skončala na ovakav način, možda bih postupio kao naš buntovni lovac na lavove''" (u ovoj je pripovijetki istraživač, dr. Sterndale, ubio čovjeka koji je ubio njegovu voljenu ženu, Brendu Tregennis, kako bi došao do osvete koju zakon nije mogao ponuditi). U priči "[[The Adventure of the Dying Detective]]", Watson navodi kako [[gospođa Hudson]] voli Holmesa na svoj specifičan način, usprkos svim naporima koje joj zadaje kao stanar, razlog čega je njegova "izvanredna blagost i ljubaznost u ophođenju sa ženama". Holmesov odnos prema ženama može se zaokružiti još jednom njegovom izjavom, koju Watson zapisuje u romanu ''[[The Sign of the Four]]'': "''Ne bih im rekao previše. Ženama se nikad ne može potpuno vjerovati - ni najboljima od njih.''" Watson primjećuje da je, iako mu se ne sviđaju i iako im ne vjeruje, Holmes ipak "galantan protivnik". == Detekcijske metode == === Holmsijanska dedukcija === [[Datoteka:Sherlock Holmes.jpg|320px|thumb|Sherlock Holmes je svoju detekcijsku metodu temeljio primarno na sitnicama, iz kojih je izvlačio i najkompleksnije zaključke.]] Holmesova primarna metoda detekcija je [[abdukcija]],<ref name=Bird/><ref>{{harvnb|Sebeok|Umiker-Sebeok|1984|pp=19–28, esp. p. 22}}</ref> mada ju je on često pogrešno nazivao [[dedukcija|dedukcijom]].<ref>The Critical Thinking Co., [http://www.criticalthinking.com/company/articles/deductive-reasoning-skills.jsp "Sherlock Holmes: The Skill That Made Him Famous!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419004642/http://www.criticalthinking.com/company/articles/deductive-reasoning-skills.jsp |date=2012-04-19 }}, oktobar [[2005]], [[10. novembar]] [[2009]].</ref> "Iz kapi vode", piše Holmes, "logičar može izvesti zaključak o mogućnosti postojanja [[Atlantik]]a ili [[Niagara|Niagare]], a da nije vidio ili čuo ni za jedno ni za drugo."<ref>A Study in Scarlet</ref> Pripovijetke o Holmesu obično počinju hvalisavim prikazom njegovog talenta za "dedukciju". [[Logika|Logičarima]] i onima koji se zanimaju za [[logika|logiku]] od izvjesnog je interesa da pokušaju analizirati što Holmes zapravo radi kad primjenjuje svoju "dedukciju". Izgleda da se "Holmsijanska dedukcija" sastoji primarno od izvlačenja zaključaka zasnovanih ili na direktnim praktičnim principima - koji su rezultat pažljivog promatranja, kao što je Holmesova studija o različitim vrstama duhanskog pepela ili vrstama tla - ili na zaključku koji vodi do najboljeg objašnjenja.<ref name="Bird">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=yMDWLq2FdrIC|title=Oxford studies in epistemology|editors=Tamar Szabo Gendler and John Hawthorne |author=Alexander Bird |chapter=Abductive Knowledge and Holmesian Inference |page=11 |isbn=978-0-19-928590-7 |date = 27. 6. 2006.}}</ref><ref>{{cite book |title=Encyclopedia Sherlockiana |author=Matthew Bunson |url=http://books.google.com/?id=aSgfAQAAIAAJ |page=50 |isbn=978-0-671-79826-0 |date = 19. 10. 1994.}}</ref><ref>{{cite book |title=Fact and feeling: Baconian science and the nineteenth-Century literary imagination |page=214 |author=Jonathan Smith |year=1994 |url=http://books.google.com/?id=hFn1Zx_desIC |isbn=978-0-299-14354-1}}</ref> Poznati je Holmesov citat: "Kad eliminirate nemoguće, ono što ostane, koliko god bilo nevjerovatno, mora biti istina." Holmesova izravna, praktična načela svode se na formu "Ako ''p'', onda ''q''", gdje ''p'' predstavlja neku činjenicu koja se promatra, a ''q'' dokaz na koji upućuje. No, tu postoje, kako ćemo vidjeti u sljedećem primjeru, međukoraci koji upotpunjuju elementarni oblik. U priči "[[A Scandal in Bohemia]]", Holmes zaključuje kako se Watson nedavno smočio i kako je imao "najnespretniju i najnemarniju služavku". Kada ga Watson, potpuno iznenađen, upita kako je došao do tog zaključka, Holmes mu da sljedeći odgovor: {{izdvojeni citat|To je sâmā jednostavnost... Moje mi oči govore da je na unutrašnjoj strani vaše lijeve cipele, točno gdje je obasjava svjetlost vatre, koža zarezana sa šest gotovo paralelnih rezova. Njih je, očito, uzrokovao netko tko je veoma nemarno strugao rubove đona kako bi uklonio skoreno blato. Tako je, vidite, nastao moj dvostruki zaključak da ste bili vani po lošem vremenu i da ste imali naročito loš čizmorezački primjerak londonske služavke.}} U ovom je slučaju Holmes primijenio nekoliko povezanih načela: * ako je koža na rubu cipele zarezana s nekoliko paralelnih rezova, njih je uzrokovao netko tko je strugao rub đona da odstrani skoreno blato * ako su cipele londonskog doktora ostrugane da se odstrani skoreno blato, osoba koja ih je tako strugala jest doktorova služavka * ako netko zareže cipelu dok je struže kako bi uklonio skoreno blato, ta je osoba nespretna i nemarna * ako nečije cipele na sebi imaju skoreno blato, onda je vjerojatno da ih je osoba nosila po kišnom vremenu, kad je vjerojatno da je ta osoba i pokisla Primjenjujući navedena načela na očit način (pri čemu ponavljano koristi ''[[modus ponens]]''), Holmes može iz svoje početne opservacije ("rubovi Watsonove cipele zarezani su s nekoliko paralelnih rezova") izvuči svoja dva zaključka ("Watsonova služavka je nespretna i nemarna" i "Watson je nedavno pokisao i bio vani po lošem vremenu"). S druge strane, nije da je Holmes u potpunosti zanemario dedukciju. [[Dedukcija]] detektivu omogućava da lako zaključi o zanimanju nekog stranca, kao što je bio slučaj s umirovljenim mornaričkim časnikom u romanu ''[[A Study in Scarlet]]'', bivšim brodskim tesarom koji je postao trgovac u priči "[[The Red-Headed League]]" ili pak s izrađivačem stolova za [[biljar]] i bivšim oficirom u priči "[[The Adventure of the Greek Interpreter]]". Sličnu metodu može primijeniti i na stvarima, promatranjem kojih može izvuči nevjerojatno precizne detalje o njihovim vlasnicima. Primjeri za to su Watsonova džepna ura u romanu ''[[The Sign of the Four]]'', šešir,<ref>"[[The Adventure of the Blue Carbuncle]]".</ref> lula<ref name="ReferenceA">"[[The Adventure of the Yellow Face]]"</ref> i štap za hodanje.<ref>''The Hound of the Baskervilles''.</ref> Ipak, Doyle je bio pažljiv u tome da Holmes ne ispadne nepogrešiv, što je centralna tema priče "[[The Adventure of the Yellow Face]]".<ref name="ReferenceA"/> Na kraju spomenute priče, suzdržani Holmes Watsonu govori sljedeće: "''Ako ikad pomislite da postajem previše siguran u svoje sposobnosti ili da slučaju posvećujem manje pažnje no što zaslužuje, ljubazno šapnite 'Norbury' u moje uho i bit ću Vam beskrajno dužan.''" === Prerušavanje === [[Datoteka:Strand2-070-ASimpleMindedClergyman.jpg|thumb|left|180px|U priči "[[A Scandal in Bohemia]]", Holmes se, prilično uvjerljivo, prerušio čak dva puta. Jedna od njegovih uloga bila je i ona dobroćudnog svećenika.]] Holmes pokazuje iznimnu sposobnost za glumi i prerušavanje. U nekoliko priča, Holmes se prerušio kako bi na taj način prikupljao dokaze; te su uloge bile toliko dobre da je čak i Watson povjerovao u njih. Primjeri koji svjedoče toj sposobnosti su priče "[[The Adventure of Charles Augustus Milverton]]", "[[The Man with the Twisted Lip]]", "[[The Final Problem]]", "[[The Adventure of the Empty House]]" i "[[A Scandal in Bohemia]]" te roman ''[[The Sign of the Four]]''. Nerijetko je Holmes i glumio bolest ili ozljedu kako bi postigao željeni učinak ili inkriminirao sumnjivce, čemu svjedoče priče "[[The Adventure of the Dying Detective]]" i "[[A Scandal in Bohemia]]". U potonjoj priči, Watson je njegove sposobnosti prerušavanja prokomentirao na sljedeći način: "''Pozornica je izgubila izvrsnog glumca, [pa čak i znanost pronicljivog analitičara,] kad je on postao specijalist za zločine.''" === Oružje i borilačke vještine === [[Datoteka:British Army Mark III Model of 1872.JPG|thumb|Mark III model ([[Revolver Beaumont-Adams|Adams]]) kog je koristila Britanska vojska, a razlikuje se od ranijeg Mark II modela po dizajnu i ispaljivanju.]] [[Datoteka:WebleyBBD.JPG|thumb|Britanski [[Webley Bulldog]] [[revolver]].]] [[Datoteka:Webley 1868 RIC.JPG|thumb|[[Webley RIC]] iz [[1868.]] godine ]] [[Datoteka:Holmes Adventures.jpg|thumb|220px|upright|U priči "[[The Beryl Coronet]]", Holmes je uperio svoj [[pištolj]] u Sir Georgea Burnwella.]] ;Pištolji Holmes i Watson nerijetko nose pištolje sa sobom tokom slučajeva. Watson najčešće nosi svoj stari [[revolver]] iz vojske - Mk III [[Revolver Beaumont-Adams|Beaumont–Adams]] revolver koji se tokom [[1870ih]] izdavao britanskim vojnicima.<ref name="Guns & Ammo">{{cite web|title=The Guns of Sherlock Holmes|url=http://archives.gunsandammo.com/content/guns-sherlock-holmes|accessdate=27. 4. 2012.|archivedate=2014-01-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140130150751/http://archives.gunsandammo.com/content/guns-sherlock-holmes|deadurl=yes}}</ref> Watson navodi ukupno sedam slučajeva kada su Holmes i on koristili te pištolje: u romanu ''[[The Sign of the Four]]'', obojica pucaju na [[Andamanci|Andamanca]]; u romanu ''[[The Hound of the Baskervilles]]'', Holmes i Watson pucaju na psa; u priči "[[The Adventure of the Copper Beeches]]", Watson puca i ubija pregladnjelog [[mastif]]a; u priči "[[The Adventure of the Empty House]]", Watson drškom pištolja udari [[Sebastian Moran|pukovnika Morana]]; u priči "[[The Adventure of the Three Garridebs]]", Holmes drškom pištolja udari "Killer" Evansa nakon što je Watson propucan; u priči "[[The Musgrave Ritual]]", Holmes je zid svog stana dekorirao domoljubnim "V.R." (''Victoria Regina'') pucnjevima iz pištolja; u priči "[[The Final Problem]]", Holmes drži pištolj pri ruci tokom razgovora s [[profesor Moriarty|profesorom Moriartyjem]]; konačno, u priči "[[The Adventure of the Beryl Coronet]]", Holmes je uperio pištolj u Sir Georgea Burnwella. U pričama "[[The Adventure of the Solitary Cyclist]]", "[[The Adventure of Black Peter]]" i "[[The Adventure of the Dancing Men]]" Holmes i/ili Watson koriste pištolj kako bi priveli kriminalce. U priči "[[The Problem of Thor Bridge]]", Holmes koristi Watsonov pištolj kako bi rekonstruirao zločin. Holmes i Watson su također u nekoliko navrata nosili sa sobom pištolje, ali ih nisu koristili. Sljedeći pištolji su dovedeni u vezu s Holmesom i Watsonom: * [[Webley Bulldog]] (nosi ga Holmes)<ref name="Guns & Ammo"/> * [[Webley RIC]]<ref name="Guns & Ammo"/> * Vojni revolver [[Webley revolver|Webley]]-Government "WG"<ref name="Guns & Ammo"/> ;Štap Holmes, kao pravi [[london]]ski ''gentleman'', često sa sobom nosi štap za hodanje. Watson ga je opisao kao stručnjaka za ''[[singlestick]]'', a detektiv je u dva navrata svoj štap koristio kao oružje.<ref>See "[[The Red-Headed League]]" and "[[The Adventure of the Illustrious Client]]".</ref> ;Mačevanje U romanu ''[[A Study in Scarlet]]'', Watson je Holmesa opisao kao stručnjaka za borbu s [[mač]]em, mada Holmes ni u jednoj priči ne koristi mač.<ref>However, in the Granada TV version of "[[The Adventure of the Naval Treaty]]" Holmes uses a [[sword cane]] to force Joseph Harrison to give up the stolen treaty.</ref> U priči "The ''Gloria Scott''", spomenuto je kako je Holmes trenirao [[mačevanje]]. ;Jahački štap U nekoliko priča, Holmes se pojavljuje s [[jahački štap|jahačkim štapom]], a u priči "[[A Case of Identity]]" je gotovo izmlatio jednog prevaranta s njim. Koristeči "lovački štap", Holmes je izbio pištolj iz ruke Johna Clayja u priči "[[The Red-Headed League]]" i otjerao [[guja|guju]] u priči "[[The Adventure of the Speckled Band]]". U priči "[[The Six Napoleons]]" se navodi kako je to njegovo najdraže oružje te ga koristi kako bi razbio jednu bistu s njim. ;Borba šakama Holmes je opisan kao izvrstan borac golim šakama. U romanu ''[[The Sign of the Four]]'', Holmes se jednom [[boks|profesionalnom boksaču]] predstavlja kao: {{izdvojeni citat|"Amater koji se borio 3 runde s vama kod Alisona na vašu dobrotvornu večer prije 4 godine". McMurdo odgovara: "Ah, vi ste onaj koji je protratio dar. Mogli ste ciljati visoko da ste pratili želju."}} U nekoliko navrata, tokom priča, Holmes ulazi u fizički sukob sa svojim protivnicima i neizbježno izlazi kao pobjednik iz tih okršaja.<ref>Inter alia "[[The Adventure of the Solitary Cyclist]]" and "[[The Adventure of the Naval Treaty]]".</ref> U priči "The ''Gloria Scott''" je spomenuto kako je Holmes trenirao [[boks]], a u priči "[[The Yellow Face]]" Watson komentira kako je "nesumnjivo bio jedan od najboljih boksača u svojoj kategoriji koje sam ikad vidio". ;Borilačke vještine U priči "[[The Adventure of the Empty House]]", Holmes govori Watsonu kako je koristio svoje poznavanje borilačkih vještina da svlada [[Profesor Moriarty|profesora Moriartyja]] i baci ga u ponor [[Slapovi Reichenbach|slapova Reichenbach]]. Holmes je jednom prilikom rekao: "Imam izvjesno znanje, dakako, u ''[[baritsu]]u'', ili japanskom sistemu hrvanja, koje mi je više puta bilo od koristi." Naziv "baritsu" je vjerojatno referenca na stvarnu vještinu [[bartitsu]], koja kombinira [[boks]] sa mačevanjem. ;Fizička kondicija U nekoliko priča se navodi kako Holmes posjeduje natprosječnu fizičku snagu. Primjerice, u priči "[[The Adventure of the Speckled Band]]", doktor Roylott, visok 180&nbsp;cm i širok kao ormar, demonstrira svoju snagu savijajući metalni žarač iz Holmesova [[kamin]]a. Nakon što Roylott ode, Holmes "kaže smijući se: 'Nisam baš toliko krupan, ali, da je ostao, možda bih mu pokazao da moj stisak nije mnogo slabiji od njegovog'". Dok je to govorio, pokupio je žarač i uspio ga ispraviti i vratiti u prvobitno stanje. U priči "[[The Yellow Face]]", Watson o Holmesu govori kako je "malo ljudi bilo sposobno za veći mišićni napor". === Znanje i vještine === U prvoj priči o Holmesu, romanu ''[[A Study in Scarlet]]'', čitatelji dobivaju određene podatke o detektivu. Početkom [[1881.]] godine, Holmes je predstavljen kao nezavisni student [[kemija|kemije]] s nizom neobičnih zanimacija, velika većina kojih je usmjerena ka tome da ga učine superiornim u rješavanju zločina. U svom prvom pojavljivanju, Holmes likuje od oduševljenja što je izumio novu metodu za otkrivanje mrlja od krvi, dok u drugim pričama često izvodi raznorazne pokuse po stanu, što nerijetko dovodi stvaranja parā neugodnog mirisa. Jedna ranija priča, "[[The Adventure of the Gloria Scott|The Adventure of the ''Gloria Scott'']]", daje više podataka oko toga zašto je Holmes postao detektiv: otac studijskog kolege je nahvalio njegove deduktivne sposobnosti. Holmes se u svom radu strogo drži znanstvenih metoda i temelji svoj rad na logici te gotovo nadljudskim sposobnostima uočavanja i dedukcije. Holmes se povremeno služi i [[frenologija|frenologijom]], koja je bila jako popularna u viktorijanskom periodu, ali se sada smatra [[pseudoznanost|pseudoznanstvenom]]; u priči "[[The Adventure of the Blue Carbuncle]]" iz velikog šešira izvlači zaključak da je njegov vlasnik inteligentan i sklon intelektualnom radu, a sve to na osnovu toga da "čovjek s toliko velikim mozgom mora imati nešto u njemu". Holmesova primjena određenih frenoloških postupaka može se, svakako, pripisati samom Doyleu i ugledu kog je ta disciplina uživala u tom vremenskom periodu. U romanu ''[[A Study in Scarlet]]'', Holmes izjavljuje kako ne zna da se [[Zemlja (planet)|Zemlja]] vrti oko [[Sunce|Sunca]] jer je takav podatak irelevantan za njegov rad. Nakon što mu je Watson predstavio taj podatak, Holmes je izjavio kako će se potruditi zaboraviti ga. Holmes vjeruje da um ima ograničen kapacitet za skladištenje informacija tako da učenje beskorisnih stvari samo smanjuje njegovu sposobnost da uči korisne stvari. U istoj priči, dr. Watson daje sljedeću ocjenu detektivovih sposobnosti: {{izdvojeni citat| # Poznavanje [[književnost]]i – nula. # Poznavanje [[filozofija|filozofije]] – nula. # Poznavanje [[astronomija|astronomije]] – nula. # Poznavanje [[politika|politike]] – slabo. # Poznavanje [[botanika|botanike]] – promjenjivo. Zna dosta o [[velebilje|velebilju]], opijumu i [[otrov]]ima općenito. Ne zna ništa o praktičnom vrtlarstvu. # Poznavanje [[geologija|geologije]] – praktično, ali ograničeno. Na letimičan pogled može razlikovati vrste tla. Nakon nekih šetnji pokazao mi je mrlje od prskanja na svojim pantalonama i po njihovoj boji i sastavu rekao mi u kojem ih je [[Geologija Londona|dijelu Londona]] zadobio. # Poznavanje [[kemija|kemije]] – duboko. # Poznavanje [[anatomija|anatomije]] – precizno, ali nesistematično. # Poznavanje [[Senzacionalistička književnost|senzacionalističke literature]] – ogromno. Izgleda da poznaje svaki detalj svakog užasa u ovom vijeku. # Dobro svira [[violina|violinu]]. # Stručnjak je u borbi štapom, boksu i mačevanju. # Ima dobro praktično znanje iz [[Britansko pravo|britanskog prava]]. |Sir Arthur Conan Doyle, ''A Study in Scarlet'' }} [[Datoteka:Paget holmes.png|frame|left|[[Dr. Watson]] i Sherlock Holmes u priči "[[The Greek Interpreter]]". Ilustracija [[Sidney Paget|Sidneyja Pageta]], objavljena u ''[[Strand]]u'' u rujnu [[1893.]] godine.]] Isto tako, na samom kraju romana ''[[A Study in Scarlet]]'', vidljivo je kako Holmes razumije [[latinski jezik]] te kako nema problema s čitanjem izvornih [[Antički Rim|rimskih]] [[epigram]]a. Iako se da diskutirati o tome koliko je poznavanje latinskog korisno u njegovom detektivskom radu, valja naglasiti kako su svi britanski studenti u tom razdoblju morali poznavati latinski. Kasnije priče također uvelike proturiječe Watsonovoj izvornoj listi. Primjerice, Watsonova bilješka o slabom poznavanju politike naišla je na osporavanje u priči "[[A Scandal in Bohemia]]", u kojoj je Holmes odmah prepoznao navodnog "grofa von Kramma". Po pitanju poznavanja nesenzacionalističke književnosti, razvidno je kako su njegove replike često obogaćene citatima iz [[Biblija|Biblije]] kao i djela [[William Shakespeare|Shakespearea]] pa čak i [[Goethe]]a. Također, Holmes je u jednom navratu citirao dio [[Gustave Flaubert|Flaubertovog]] pisma [[George Sand]] na izvornom [[francuski|francuskom jeziku]]. Dapače, u romanu ''[[The Hound of the Baskervilles]]'', Holmes uspijeva prepoznati djela [[Martin Knoller|Martina Knollera]] i [[Joshua Reynolds|Joshue Reynoldsa]], rekavši: "Izvinite što se jedan ljubitelj umjetnosti na trenutak zaboravio diveći se umjetničkom djelu (...) Watson, istina, tvrdi da se ja ni najmanje ne razumijem u umjetnost, ali to je čista ljubomora, pošto se moja načela ne slažu s njegovima. Ali ovo je zaista čitava zbirka vrlo lijepih slika." Na kraju je dodao: "Kad vidim neku sliku, znam da li je dobra ili ne, a ove ovdje vrlo su dobre". Uz sve to, Watson u priči "[[The Adventure of the Bruce-Partington Plans]]", navodi kako se, u studenom [[1895.]], "Holmes izgubio u monografiji o polifonijskim [[motet]]ima [[Orlando di Lasso|Orlanda di Lassa]] koju je radio" – prilično [[ezoterija|ezoteričnoj]] temi zbog koje je detektiv morao "zatrpati svoju memoriju" enormnom količinom podataka koji nisu imali nikakve veze s rješavanjem slučajeva – znanju toliko širokom da se ta monografija smatrala ultimativnim autoritetom o temi.<ref>{{cite web|url=http://webpages.charter.net/lklinger/lassus.htm|last=Klinger|first=Leslie|title=Lost in Lassus: The missing monograph|year=1999|accessdate=20. 10. 2008.|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725150841/http://webpages.charter.net/lklinger/lassus.htm|dead-url=yes}}</ref> Kasnije priče također pobijaju tezu kako je Holmes odbijao znati išta što nije imalo veze s njegovim poslom – u drugom poglavlju romana ''[[The Valley of Fear]]'', Holmes izjavljuje da je "svako znanje korisno jednom detektivu", a pred kraj priče "[[The Adventure of the Lion's Mane]]", Holmes sebe naziva "svestranim čitateljem s memorijom koja nevjerojatno dobro pamti tričarije." Holmes je i izrazito sposoban [[kriptoanaliza|kriptoanalitičar]]. Watsonu govori: "Prilično sam upoznat sa svim vrstama tajnog pisanja i autor sam male monografije o toj temi u kojoj analiziram 160 zasebnih šifara." Jedan takav primjer je [[analiza frekventnosti]] u priči "[[The Adventure of the Dancing Men]]". Holmesova analiza materijalnih dokaza je istovremeno i znanstvena i precizna. Njegove metode uključuju korištenje skrivenih tragova, poput otisaka stopala ili kotača bicikle, kako bi otkrio što se odvilo na mjestu zločina (''[[A Study in Scarlet]]'', "[[The Adventure of Silver Blaze]]", "[[The Adventure of the Priory School]]", ''[[The Hound of the Baskervilles]]'', "[[The Boscombe Valley Mystery]]"), korištenje cigaretnog pepela ili opušaka kako bi identificirao osobu ("[[The Adventure of the Resident Patient]]", ''[[The Hound of the Baskervilles]]''), usporedbu tiskanog teksta kako bi otkrio prevaru ("[[A Case of Identity]]"), korištenje baruta kako bi razotkrio dvojicu ubojica ("[[The Adventure of the Reigate Squire]]"), usporedbu metaka s dvije različite lokacije ("[[The Adventure of the Empty House]]"), analiza sitnih ljudskih ostataka kako bi razotkrio ubojice ("[[The Adventure of the Cardboard Box]]") te rani oblik korištenja otisaka prstiju ("[[The Norwood Builder]]"). U nekoliko slučajeva, Holmes pokazuje i svoje poznavanje [[psihologija|psihologije]], primjerice u priči "[[A Scandal in Bohemia]]", kada namami Irene Adler da otkrije gdje je skrila tražene dokumente, a sve to temeljem premise da će neudana žena u slučaju vatre prvo spašavati svoje najdragocjenije predmete, dok bi udana žena prvo spašavala dijete. Još jedan primjer je i priča "[[The Adventure of the Blue Carbuncle]]", u kojoj je Holmes dobio podatke od jednog trgovca tako što je zazvao okladu, a ne ispitivanjem ili mitom, objašnjavajući Watsonu: "kada vidite čovjeka s takvim brkom i ''Pink 'unom'' u džepu, uvijek ga možete namamiti okladom... usudim se reći da mi taj čovjek, da sam pred njega stavio 100 funti, ne bi dao tako potpune podatke kao kada je bio uvjeren da me pobjeđuje u okladi". Holmes je i veliki ljubitelj [[klasična glazba|glazbe]], u kojoj nerijetko pronalazi relaksaciju, kao i u sviranju [[violina|violine]]. Eklatantan dokaz ovoga imamo u priči "[[The Red-Headed League]]", u kojoj Holmes uzima pauzu od slučaja kako bi s Watsonom mogao poslušati [[Pablo de Sarasate|Pabla de Sarasatea]], koji je tada gostovao u [[London]]u. U priči "[[The Adventure of the Red Circle]]" saznajemo i kako je ljubitelj vokalne glazbe, posebice one [[Richard Wagner|Richarda Wagnera]]. == Utjecaj == === Forenzika === [[Datoteka:Igmicro.jpg|220px|thumb|[[Mikroskop]] iz [[1852.]] godine - Holmes je u svom radu koristio sličan uređaj.]] Sherlock Holmes ostaje velika inspiracija za [[forenzika|forenzičku znanost]] u književnosti, osobito zbog načina na koji njegova precizna studija mjesta zločina daje dokaze u vezi s preciznim slijedom događaja. U svom radu koristi analizu tragova, poput otisaka stopala ili otisaka kotača, ali i otisaka prstiju, [[balistika|balistiku]] i analizu rukopisa, ponekad i [[grafologija|grafologiju]]. Te se metode koriste kada se žele dokazati teorije koje je konstruirala policija, primjerice, ili pak sam istražitelj. Sve tehnike koje je Holmes koristio postale s stvarnost, ali su u vrijeme kada je Doyle pisao priče bile tek u svojim začecima. U mnogim slučajevima Holmes se žali zbog načina na koji mjesto zločina bude kompromitirano, naročito od strane policije, naglašavajući ogromnu važnost zadržavanja njegovog integriteta, što je danas dobro poznata karakteristika uviđaja na mjestu zločina. Zbog sićušnosti dokaza u tragovima (kao što su duhanski pepeo, dlake ili otisci prstiju), Holmes nerijetko koristi [[povećalo]] na samom mjestu zločina, a u svom stanu u Baker Streetu i [[optički mikroskop]]. Često koristi [[analitička kemija|analitičku kemiju]] za analizu [[krv]]i kao i [[toksikologija|toksikološku]] analizu te identifikaciju [[otrov]]a. Holmes u stanu, očigledno, ima maleni [[kemija|kemijski]] laboratorij, gdje se vjerojatno koristi jednostavnim kemijskim metodama za otkrivanje određenih otrova, kao što je slučaj u priči "[[The Adventure of the Naval Treaty]]". [[Balistika|Balistiku]] koristi onda kada uspije doći do ispaljenih metaka, nakon čega mjeri njihov [[kalibar]] i uspoređuje s oružjem, kao primjerice u priči "[[The Adventure of the Empty House]]". Holmes je, također, dobro opažao odjeću i stanje uma svojih klijenata i osumnjičenika, uočavajući stil odjeće i koliko je nošena, bilo kakvu nečistoću (npr., zemlju na čizmama), ali i njihovo psihičko stanje, kako bi došao do zaključka o njihovom porijeklu i bliskoj prošlosti. Tragovi na [[koža|koži]], poput [[tetovaža]], mogu puno otkriti o njihovoj prošlosti. Istu je metodu primijenjivao i na osobne predmete poput štapa za hodanje (slavna dedukcija iz romana ''[[The Hound of the Baskervilles]]'') ili šešira (priča "[[The Blue Carbuncle]]"), a mali detalji, kao što su medaljoni, pohabanost ili onečišćenost, često su mu davali ključne pokazatelje o njihovim odsutnim vlasnicima. Godine [[2002.]], ''[[Royal Society of Chemistry]]'' imenovala je Sherlocka Holmesa svojim počasnim članom,<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/2332461.stm |title=NI chemist honours Sherlock Holmes |date = 16. 10. 2002. |publisher=BBC News |accessdate = 19. 6. 2011.}}</ref> zbog korištenja forenzike i analitičke kemije u književnosti, čime je (stanje od [[2010.]] godine) postao jedini fiktivni lik koji je dobio tu čast. === Uloga u povijesti detektivske priče === [[Datoteka:The Purloined Letter.jpg|thumb|220px|[[Edgar Allan Poe|Poeov]] [[C. Auguste Dupin]] (ovdje prikazan u priči "[[The Purloined Letter]]") bio je prvi pravi literarni detektiv.]] Mada Sherlock Holmes nije bio prvi literatni detektiv (prethode mu i [[C. Auguste Dupin]] [[Edgar Allan Poe|Edgara Allana Poea]] i [[Monsieur Lecoq]] [[Émile Gaboriau|Émilea Gaboriaua]]; mada je sam Holmes otvoreno izražavao prijezir prema obojici), postao je praktički jedini sinonim za taj tip lika. Priče o Holmesu također sadrže i nekoliko arhetipskih likova iz detektivskih priča, najbolji primjer čega je [[dr. Watson]], koji je danas postao sinonim za odanog, ali osjetno manje inteligentnog pomoćnika glavnom detektivu. Nakon Holmesove "smrti", detektivski žanr postao je prilično popularan preko autora kao što su [[Agatha Christie]] i [[Dorothy Sayers]], odnosno likova [[Hercule Poirot|Herculea Poirota]] i [[Lord Peter Wimsey|Lorda Wimseyja]]. Isto tako, forenzika je s vremenom postajala sve manje bitna u odnosu na psihologiju samog kriminalca, mada je policijsko korištenje forenzike početkom [[20. vijek|XX. stoljeća]] postalo sve učestalije. === Holmes u stručnoj literaturi === Sherlock Holmes se povremeno pojavljuje i u stručnoj literaturi. John Radford (1999)<ref>{{cite book |last=Radford |first=John |title=The Intelligence of Sherlock Holmes and Other Three-pipe Problems |publisher=Sigma Forlag |year=1999 |isbn=82-7916-004-3}}</ref> u svom radu raspravlja o Holmesovoj inteligenciji. Koristeći Doyleove priče kao temelj, Radford koristi tri različite metode kako bi procijenio Holmesov [[IQ]] i zaključuje kako je slavni detektiv zaista imao visoki kvocijent inteligencije, negdje oko 190. Snyder (2004)<ref>{{cite journal |author=Snyder LJ|title= Sherlock Holmes: Scientific detective |url=https://archive.org/details/sim_endeavour_2004-09_28_3/page/104| journal=Endeavour |year = 2004 |volume = 28 |pages = 104–108|doi= 10.1016/j.endeavour.2004.07.007 |pmid= 15350761 |issue= 3 | issn = 0160-9327}}</ref> analizira Holmesove metode u sklopu znanosti i [[kriminologija|kriminologije]] njegova razdoblja. Kempster (2006)<ref>{{cite journal |author=Kempster PA |title= Looking for clues | journal=Journal of Clinical Neuroscience |year = 2006 |volume = 13 |pages = 178–180|doi= 10.1016/j.jocn.2005.03.021 |pmid= 16459091 |issue= 2 }}</ref> uspoređuje sposobnosti [[neurolog]]a s onima slavnog detektiva. Konačno, Didierjean i [[Fernand Gobet|Gobet]] (2008)<ref>{{cite journal |author=Didierjean, A & Gobet, F |title= Sherlock Holmes&nbsp;– An expert's view of expertise | journal=British Journal of Psychology |year = 2008 |volume = 99 |pages = 109–125|url= http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/854 |doi= 10.1348/000712607X224469 |pmid= 17621416 |issue= Pt 1}}</ref> pregledali su literaturu o psihologiji vještačenja uzevši za model fiktivnog vještaka - Sherlocka Holmesa. Istaknuli su aspekte Doyleovih knjiga koji su u skladu s onim što je trenutno poznato o tome, zatim aspekte koji nisu vjerojatni te aspekte koji zahtijevaju daljnje istraživanje. == Ostavština == === "Elementary, my dear Watson" === Mada slavna, uzrečicu "''Elementary, my dear Watson''" ([[engleski]]: ''Elementarno, dragi Watsone'') Holmes nije izgovorio ni u jednoj od ukupno 60 priča koje je napisao Doyle. U samim pričama, Holmes često navodi kako su njegovi zaključci "elementarni", želeći time reći da ih smatra jednostavnima i očitima. Isto tako, u navratima, Watsona oslovljava s "dragi Watsone". Dvije fraze, ipak, nikada se nisu našle u istoj rečenici. Jedna od situacija koja je skoro dovela do takve izjave bila je u priči "[[The Adventure of the Crooked Man]]", kada je Holmes objasnio jednu dedukciju: {{izdvojeni citat|"''Izvrsno!''", viknuo sam. "''Elementarno''", reče on.}} Prvo poznato korištenje ove fraze je u romanu [[P. G. Wodehouse]]a ''[[Psmith, Journalist]]'', iz [[1915.]] ("Elementarno, moj dragi prijatelju, prilično elementarno" u ''[[Psmith in the City]]'', 1909-1910). Također se koristi na samom kraju filma ''[[The Return of Sherlock Holmes (film, 1929)|The Return of Sherlock Holmes]]'', prvog zvučnog filma o Holmesu. [[William Gillette]], koji je još ranije glumio Holmesa u kazalištu i na radiju, koristio je sličnu frazu (''Oh, ovo je elementarno, moj dragi prijatelju''). Popularnost ove fraze moguće je pripisati njezinoj uporabi u radio emisiji ''[[The New Adventures of Sherlock Holmes]]'' koju je od [[1939.]] do [[1947.]] vodila Edith Meiser. === 'The Great Game' === {{main|Šerlokijanska igra}} [[Datoteka:Hugh laurie as dr greg house.JPEG|thumb|210px|left|Doktor [[Gregory House]] zamišljen je kao suvremena verzija Holmesa - briljanti, ali arogantni liječnik koji, koristeći najsitnije detalje, uspijeva postaviti najsloženije dijagnoze. Broj njegovog stana je 221B, a njegovo prezime ("House") zapravo predstavlja jedninu imenice "homes", što je izgorov prezimena slavnog detektiva.]] Pedeset i šest kratkih priča i četiri romana koje je napisao [[Arthur Conan Doyle]] su, među fanovima, poznati kao "[[Kanon o Sherlocku Holmesu|kanon]]" o Sherlocku Holmesu. Među ranim analitičarima "kanona" bili su [[Ronald Knox]]<ref>{{cite web |url=http://www.kirjasto.sci.fi/knox.htm |title=Ronald Arbuthnott Knox (1888–1957) |accessdate=13. 2. 2011. |archive-date=2015-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210175324/http://www.kirjasto.sci.fi/knox.htm |dead-url=yes }}</ref> u Britaniji, kog se smatra ocem "Igre",<ref name="wnyc.org">Montague, Sarah. "A Study in Sherlock." WNYC : New York, New York Public Radio. 13 January 2011. http://www.wnyc.org/articles/features/2011/jan/13/study-sherlock/# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601054129/https://www.wnyc.org/articles/features/2011/jan/13/study-sherlock/ |date=2020-06-01 }} . Accessed 16 June 2013.</ref> te [[Christopher Morley]]<ref>{{cite web|url=http://www.online-literature.com/morley/ |title=Christopher Morley|accessdate = 13. 2. 2010.}}</ref> u New Yorku, koji je [[1934.]] godine osnovao udrugu [[Baker Street Irregulars]], prvu udrugu posvećenu isključivo proučavanju "kanona".<ref>{{cite web|url=http://www.sherlockian.net/societies/index.html|title=Sherlockian.Net: Societies|accessdate=13. 2. 2011.|archivedate=2017-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170717155811/http://www.sherlockian.net/societies/index.html|deadurl=yes}}</ref> [[Šerlokijanska igra]] (poznata još i kao Holmsijanska igra, ''the Great Game'' ili naprosto Igra) je poznata razonoda kojoj je cilj razriješiti anomalije i pojasniti implicirane detalje o Sherlocku Holmesu i dr. Watsonu temeljem analize ukupno 60 Doyleovih priča koje sačinjavaju "kanon". Igra Holmesa i Watsona tretira kao stvarne osobe, pri čemu Doyle preuzima ulogu Watsonovog "izdavača", i koristi aspekte kanonskih priča u kombinaciji s poviješću toga razdoblja kako bi konstruirala biografije dvojice likova i pisala znanstvene radove vezane uz Holmesa i Watsona.<ref name="wnyc.org"/> Jedna od prominentnih tema analiziranih u sklopu Igre bio je Holmesov rođendan. Morley u svojoj analizi tvrdi kako je Sherlock Holmes rođen [[6. siječnja]] [[1854.]] godine.<ref>{{cite web |url=http://www.sherlockian.net/world/ |title=The world of Holmes and Watson |publisher=Sherlockian.Net |date= |accessdate=28. 08. 2012. |archivedate=2017-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170925074727/http://www.sherlockian.net/world/ |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bsiweekend.com/ |title=Baker Street Irregulars Weekend |publisher=Bsiweekend.com |date = 05. 11. 2011. |accessdate = 28. 08. 2012.}}</ref> Autorica [[Laurie R. King]] je također pisala o Holmesovom rođendanu, koristeći kao izvor priče ''[[A Study in Scarlet]]'' i "[[The Adventure of the Gloria Scott|The Adventure of the ''Gloria Scott'']]". Određeni detalji iz navedene kratke priče indiciraju kako je Holmes svoju drugu i posljednju godinu studija završio ili [[1880.]] ili [[1885.]] godine. Prema Watsonovom vlastitom izvještaju o ranjavanju u [[Drugi anglo-afganistanski rat|Drugom anglo-afganistanskom ratu]] u romanu ''[[A Study in Scarlet]]'', doktor se uselio u Baker Streer ili [[1881.]] ili [[1882.]] godine. Zajedno, ovi detalji sugeriraju kako je Holmes napustio sveučilište [[1880.]] godine; ako je na sveučilište krenuo sa 17 godina, godina njegova rođenja trebala bi biti [[1861.]] godina.<ref>{{cite web |url=http://www.laurierking.com/?page_id=769#chronology |title=LRK on: Sherlock Holmes : Laurie R. King: Mystery Writer |publisher=Laurie R. King |accessdate=10. 1. 2011. |archivedate=2011-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110127142236/http://www.laurierking.com/?page_id=769#chronology |deadurl=yes }}</ref> Još jedna značajna tema bilo je sveučilište koje je Holmes pohađao. Autorica [[Dorothy L. Sayers]] je sugerirala, temeljem detalja iz dvaju pustolovina, kako je Holmes prije bio na [[Sveučilište u Cambridgeu|Cambridgeu]] nego na [[Sveučilište u Oxfordu|Oxfordu]] te kako je "od svih fakulteta u Cambridgeu, [[Koledž Sidney Sussex, Cambridge|Sidney Sussex]] vjerojatno pružao najveći broj prednosti čovjeku u Holmesovoj poziciji".<ref>[[Dorothy L. Sayers]], "Holmes's College Career," for the ''Baker Street Studies'', edited by H.W. Bell, 1934. In the foreword to ''Unpopular Opinions'', in which her essay appeared, Sayers says that the "game of applying the methods of the [[Higher Criticism]] to the [[Canon of Sherlock Holmes|Sherlock Holmes canon]]... has become a [[Sherlock Holmes speculation|hobby among a select set of jesters]] here and in America."</ref> Brojni pisci i umjetnici su, tokom godina, stvorili niz [[Reference na Sherlocka Holmesa u pop kulturi|referenci na slavnog detektiva u pop kulturi]], kao i na Doylea i ostale likove iz priča. Neke su bile očite, poput onih u kojima je Holmes smješten u novi ambijent, a neke ipak suptilnije, poput onih u kojima je holmsijanski lik živio u stanu broj 221B. Vjerojatno najpoznatiji primjer ovoga je [[Gregory House]], naslovni lik serije ''[[House, M.D.]]'', čije su ime i adresa očite reference na Holmesa. Često je najjednostavnija referenca koju netko može učiniti lik koji se bavi detektivskim poslom, noseći pri tom na glavi ''[[deerstalker]]'', a na ramenima [[Inverness plašt]]. Ipak, tokom svih priča, nikada nije eksplicitno navedeno kako je Holmes nosio slavni ''deerstalker''. Tek u priči "[[The Adventure of Silver Blaze]]" vidimo kako Holmes navlači svoju "putnu kapu". [[Sidney Paget]], službeni ilustrator ''[[Strand]]a'', prvi je puta nacrtao Holmesa s ''deerstalkerom'' i Inverness plaštom u priči "[[The Boscombe Valley Mystery]]". === Udruge === [[Datoteka:Statue of Sherlock Holmes in Edinburgh.jpg|thumb|220px|Kip Sherlocka Holmesa u [[Edinburgh]]u, Doyleovom rodnom mjestu.]] Godine [[1934.]] osnovane su čak dvije udruge posvećene Sherlocku Holmesu - "Sherlock Holmes Society" u [[London]]u i [[Baker Street Irregulars]] u [[New York (grad)|New Yorku]]. Obje udruge su još i danas aktivne (mada je ona [[london]]ska raspuštena [[1937.]] da bi bila ponovo osnovana [[1951.]] godine). Londonska udruga je jedna od mnogih koja organizira posjete lokacijama iz Holmesovih pustolovina, poput [[Slapovi Reichenbach|slapova Reichenbach]] u [[Alpe|Alpama]]. Nakon što su [[1934.]] osnovane prve dvije udruge, uslijedilo je osnivanje brojnih drugih, prvo u [[SAD|Sjedinjenim Državama]], a onda u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Danska|Danskoj]]. Danas, takva i slična udruženja postoje diljem svijeta, uključujući [[Australija|Australiju]], [[Indija|Indiju]] i [[Japan]]. === Muzeji === Tokom nacionalne izložbe ''[[Festival of Britain]]'' [[1951.]] godine, dnevna soba Sherlocka Holmesa rekonstruirana je kao remek-djelo eksponata posvećenog slavnom detektivu, a sadržavala je brojne jedinstvene primjerke originalnog materijala. Nakon zatvaranja izložbe, predmeti iz eksponata su prebačeni u pub ''Sherlock Holmes'' u [[London]]u i u Zbirku Conana Doylea u [[Lucens]]u u [[Švicarska|Švicarskoj]]. Obje su izložbe, od kojih svaka sadrži vlastitu rekonstrukcije dnevne sobe u Baker Streetu, otvorene za javnost i danas. Godine [[1990.]], u [[london]]skoj [[Ulica Baker|ulici Baker]] otvoren je [[Muzej Sherlocka Holmesa]], a sljedeće godine je u švicarskom [[Meiringen]]u otvoren još jedan muzej. Londonski muzej postao je, tako, prvi muzej u svijetu u potpunosti posvećen jednom fiktivnom liku. Isto tako, privatna zbirka posvećena Conanu Doyleu nalazi se, kao stalni eksponat, u gradskom muzeju u [[Portsmouth]]u, kao počast činjenici da je Doyle živio i radio u gradu mnogo godina. === Ostale počasti === [[London]]ska [[Metropolitanska željeznica]] nazvala je jednu od svojih 20 [[električna lokomotiva|električnih lokomotiva]], puštenih u promet tokom [[1920-ih]], po Sherlocku Holmesu. Lokomotiva br. 8 povučena je [[1962.]] godine, a bila je posebna po tome što je Holmes bio jedini fiktivni lik među serijom poznatih Britanaca poput [[Lord Byron|Lorda Byrona]], [[Benjamin Disraeli|Benjamina Disraelija]] ili [[Florence Nightingale]].<ref name="reed1934">{{cite book | title=Railway Engines of the World | publisher=Oxford University Press | author=Reed, Brian | year=1934 | page=133}}</ref> == Adaptacije i derivativna djela == Holmesova kontinuirana popularnost dovela je do nastanka stotina djela zasnovanih na njemu, i kao adaptacije za druge medije i kao originalne priče. [[Autorska prava]] za sva Doyleova djela istekla su [[1980.]] godine u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] tako da su u toj zemlji, ali i u većem dijelu svijeta (ondje gdje je datum isteka autorskih prava 50 ili 70 godina nakon autorove smrti), njegova djela [[javno dobro]].<ref name="NYTcopyright">{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2010/01/19/books/19sherlock.html?pagewanted=all | work=The New York Times | title=For the Heirs to Holmes, a Tangled Web | first=Dave | last=Itzkoff | date = 19. 1. 2010.}}</ref> Sva djela objavljena u [[SAD|Sjedinjenim Državama]] prije [[1923.]] u javnom su vlasništvu; u to spadaju sve priče o Holmesu, izuzev nekih iz zbirke ''[[The Case-Book of Sherlock Holmes]]''. Za djela objavljena između [[1923.]] i [[1963.]] autorska prava traju 95 godina, ako su registrirana.<ref>{{cite web |url=http://copyright.cornell.edu/resources/publicdomain.cfm |title=Copyright Term and the Public Domain in the United States |publisher=Copyright.cornell.edu |accessdate=10. 1. 2011. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110411050138/http://copyright.cornell.edu/resources/publicdomain.cfm |archive-date=2011-04-11 |url-status=dead}}</ref> Doyleovi nasljednici registrirali su autorska prava na zbirku ''The Case-Book'' [[1981.]] godine (objavljena je u SAD-u nakon 1923).<ref>{{cite web |url=http://www.techdirt.com/blog.php?tag=sherlock+holmes&edition=techdirt |title=Techdirt article |publisher=Techdirt article |accessdate=10. 1. 2011. |archive-date=2018-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706022518/https://www.techdirt.com/blog.php?tag=sherlock+holmes&edition=techdirt |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.techdirt.com/articles/20091223/1120407488.shtml |title=Elementary My Dear Watson...It's Called the Public Domain...Or is It? |publisher=Techdirt.com |date = 24. 12. 2009. |accessdate = 10. 1. 2011.}}</ref> Dana [[14. veljače]] [[2013.]] godine, Leslie S. Klinger podigao je tužbu protiv Doyleovih nasljednika u [[Illinois]]u, tražeći od suda da prizna da su likovi Holmesa i Watsona [[javno dobro]], odnosno da ne podliježu zaštiti autorskih prava u [[SAD|Sjedinjenim Državama]].<ref>{{cite web|url=http://free-sherlock.com/ |title=Holmes belongs to the world |publisher=Free Sherlock! |date = 14. 02. 2013. |accessdate = 15. 04. 2013.}}</ref> === Holmes na pozornici, filmu i radiju === {{glavni|Adaptacije Sherlocka Holmesa}} {{vidi još|Popis glumaca koji su tumačili Sherlocka Holmesa}} [[Datoteka:Sherlock Holmes Baffled.jpg|thumb|220px|Sherlock Holmes presreće uljeza u filmu ''[[Sherlock Holmes Baffled]]''. Ne samo da je to bio prvi film o slavnom detektivu, već i prvi snimljeni detektivski film u historiji.]] ''[[Guinnessova knjiga rekorda]]'' redovito navodi Holmesa kao "najportretiranijeg likana filmu"<ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/6789921/Sherlock-Holmes-pipe-dreams.html Sherlock Holmes: pipe dreams], ''Daily Telegraph'' 15 December 2009. Retrieved 23 April 2010.</ref> s gotovo 70 glumaca koji su tumačili lika u preko 200 filmova. Holmesovo prvo pojavljivanje na filmu bilo je [[1900.]] godine u [[nijemi film|nijemom filmu]] ''[[Sherlock Holmes Baffled]]'', mada u prilično neprepoznatljivoj formi.<ref name=Tuska>{{cite book |first=Jon |last=Tuska |title=The Detective in Hollywood |url=https://archive.org/details/detectiveinholly00tusk |location=New York |publisher=Doubleday |year=1978 |page=[https://archive.org/details/detectiveinholly00tusk/page/n43 1] |isbn=978-0-385-12093-7}}</ref> [[Datoteka:Sherlock Holmes William Gillette play.jpeg|thumb|220px|left|Prikaz [[New York (grad)|njujorške]] kazališne adaptacije Doyle-Gilletteove drame ''[[Sherlock Holmes (drama)|Sherlock Holmes]]''. Ovo je prva adaptacija Holmesa koja je doživjela veliku popularnost.]] Godine [[1899.]], američki glumac [[William Gillette]] tumačio je Holmesa u drami ''[[Sherlock Holmes (drama)|Sherlock Holmes, or The Strange Case of Miss Faulkner]]''. Ova drama, koju potpisuju Gillette i sam [[Arthur Conan Doyle]], predstavlja svojevrsnu sintezu svih Doyleovih priča o slavnom detektivu, a glavninu elemenata zapleta crpi iz priča "[[A Scandal in Bohemia]]" (tema Holmesovog ljubavnog interesa), "[[The Final Problem]]" (konflikt Holmesa i Moriartyja) te "[[The Copper Beeches]]" i ''[[A Study in Scarlet]]''. Predstava je bila izniman uspjeh te je potaknula još nekolicinu filmskih ekranizacija. Holmesa je na kazališnim daskama igrao i [[Harry Arthur Saintsbury]], koji je do [[1916.]] odigrao više od 1,000 predstava tumačeći slavnog detektiva.<ref>Robert W. Pohle, Douglas C. Hart, ''Sherlock Holmes on the screen: the motion picture adventures of the world's most popular detective'' (A. S. Barnes, 1977), pp. 54, 56, 57</ref> Upravo je gore spomenuta drama bila temelj za film ''[[Sherlock Holmes (film, 1916)|Sherlock Holmes]]'' iz [[1916.]] godine. Gillete je u filmu reprizirao svoju ulogu Sherlocka Holmesa, dok su se u ulogama [[dr. Watson]]a i [[Profesor Moriarty|profesora Moriartyja]] pojavili [[Edward Fielding]], odonsno [[Ernest Maupain]]. Od filma je danas ostalo tek nekoliko fotografija te se, stoga, smatra izgubljenim. Od [[1921.]] do [[1923.]], kuća [[Stoll Pictures]] je producirala [[Sherlock Holmes (serijal Stoll Picturesa)|serijal]] nijemih, crno-bijelih filmova prema Doyleovim pričama o Holmesu. Producirano je ukupno 45 kratkih i dva cjelovečernja filma<ref name="screen1">{{cite book |author=Alan Barnes |title=Sherlock Holmes on Screen |url=https://archive.org/details/sherlockholmeson00unse |year=2002 |publisher=Reynolds & Hearn Ltd |page=13 |isbn=1-903111-04-8 }}</ref> u kojima je Holmesa tumačio [[Eille Norwood]], dok je Watsona tumačio [[Hubert Willis]], uz izuzetak ekranizacije romana ''[[The Sign of the Four]]'', gdje ga je tumačio [[Arthur Cullin]]. Prvi zvučni film o Sherlocku Holmesu pojavio se [[1929.]] godine pod naslovom ''[[The Return of Sherlock Holmes (film, 1929)|The Return of Sherlock Holmes]]''. Film je sniman u [[New York (grad)|New Yorku]] prema scenariju [[Basil Dean|Basila Deana]],<ref name="sherlockiana1">{{cite book |author=Matthew E. Bunson |title=Encyclopedia Sherlockiana |url=https://archive.org/details/encyclopediasher0000matt |year=1997 |publisher=[[Simon & Schuster]] |page=[https://archive.org/details/encyclopediasher0000matt/page/213 213] |isbn=0-02-861679-0 }}</ref> a glavne uloge tumačili su [[Clive Brook]] (Holmes), [[H. Reeves-Smith]] (Watson) i [[Harry T. Morey]] (Moriarty). ''The Return of Sherlock Holmes'' je prikazivan, doduše, i kao nijemi film, kako bi se prilagodio kino dvoranama koje, tada, nisu podržavale zvuk.<ref name="sherlockiana1"/> [[Datoteka:Sherlock Holmes and the Secret Weapon 2.jpg|thumb|220px|[[Basil Rathbone]] i [[Nigel Bruce]] su bili prvi Holmes-Watson tandem koji je dosegnuo kultni status. Ovdje prikazani u filmu ''[[Sherlock Holmes and the Secret Weapon]]'' iz [[1943.]] godine.]] Prva kultna adaptacija priča o slavnom detektivu prikazana je od [[1939.]] do [[1946.]], kada su, u ukupno [[Sherlock Holmes (serijal iz 1939)|14 američkih filmova]] (dva za [[20th Century Fox]] te dvanaest za [[Universal Pictures]]), Holmesa i Watsona tumačili [[Basil Rathbone]] i [[Nigel Bruce]], koji su uloge ponovili i u radijskoj emisiji "[[The New Adventures of Sherlock Holmes]]", koja je emitirana u istom periodu (nakon [[1946.]] Rathbone je ulogu prepustio [[Tom Conway|Tomu Conwayju]]). Dva Foxova filma još i slijede radnju Doyleovih priča, dok su Universalovi filmovi započeli, isprva, kao ratna propaganda da bi kasnije nastali novi, originalni filmovi. Film ''[[The Hound of the Baskervilles (film, 1939)|The Hound of the Baskervilles]]'' iz [[1939.]] godine sadrži, što je uvelike specifično, vrlo direktnu referencu na Holmesovo korištenje droga - u posljednoj rečenici filma, Holmes uzvikuje: "''Watsone, iglu!''". Specifičnost ovog serijala je i ta što su Universalovi filmovi smješteni tokom perioda [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Prva američka televizijska serija temeljena na Holmesu pojavila se [[1954.]] godine pod naslovom ''[[Sherlock Holmes (serija, 1954)|Sherlock Holmes]]''. U ukupno 39 polusatnih epizoda prilagođenih američkoj publici, Holmesa je tumačio [[Ronald Howard]], dok se kao Watson pojavio [[Howard Marion Crawford]]. Epizode su činile veliki otklon od Doyleovih priča, mijenjajući kako likove tako i druge detalje. Godine [[1959.]], [[Peter Cushing]] se pojavio kao Sherlock Holmes u filmu ''[[The Hound of the Baskervilles (film, 1959)|The Hound of the Baskervilles]]'' u produkciji [[Hammer Film Productions|Hammer Filma]]. Ova verzija specifična je po tome što se radi o prvom filmu o Sherlocku Holmesu koji je snimljen u boji. Watsona je u filmu tumačio [[André Morell]]. Cushing je Holmesa tumačio u još nekoliko navrata, uključujući i seriju ''[[Sir Arthur Conan Doyle's Sherlock Holmes]]'' iz [[1960-ih]] te film ''[[The Masks of Death]]''. [[Fritz Weaver]] je tumačio Holmesa u [[Broadway|brodvejskom]] mjuziklu ''[[Baker Street (mjuzikl)|Baker Street]]'', koji je prikazivan od [[16. veljače]] do [[14. studenog]] [[1965.]] godine. [[Peter Sallis]] je tumačio dr. Watsona, [[Inga Swenson]] se pojavila kao [[Irene Adler]], a [[Martin Gabel]] je tumačio [[Profesor Moriarty|Moriartyja]]. U mjuziklu su sudjelovali i [[Virginia Vestoff]], [[Tommy Tune]] i [[Christopher Walken]].<ref>[http://www.ibdb.com/production.php?id=3227 Internet Broadway Data Base – ''Baker Street'']. Retrieved 31 May 2010.</ref> U filmu ''[[Sherlock Holmes in New York]]'' ([[1976.]], u kojem Holmes i Watson odlaze u [[SAD|Sjedinjene Države]] kako bi istražili novu Moriartyjevu prijetnju, u ulozi slavnog detektiva pojavio se [[Roger Moore|Sir Roger Moore]], uz [[Patrick Macnee|Patricka Macneeja]] u ulozi Watsona. [[Charlotte Rampling]] se u ovom filmu pojavljuje kao [[Irene Adler]], dok je Holmesovog rivala, profesora Moriartyja, tumačio [[John Huston]]. Slavni redatelj [[Billy Wilder]] je duže vrijeme planirao filmsku adaptaciju Sherlocka Holmesa u kojoj bi [[Peter O'Toole]] tumačio detektiva, a [[Peter Sellers]] njegovog prijatelja, dr. Watsona. Ipak, kada se ''[[The Private Life of Sherlock Holmes]]'' [[1970.]] godine konačno pojavio u kinima, uloge Holmesa i Watsona pripale su [[Robert Stephens|Robertu Stephensu]] i [[Colin Blakely|Colinu Blakelyju]]. U filmu se pojavio i [[Christopher Lee]], u ulozi [[Mycroft Holmes|Mycrofta Holmesa]]. Film je uvelike montiran i rezan nakon što je pušten u promet i neki njegovi dijelovi danas su izgubljeni. Iako nije bio uspješan u vrijeme kad je snimljen, danas ovaj film smatraju jednim od Wilderovih kasnih remek-djela. Godine [[1987.]], [[CBS]] je producirao televizijski film ''[[The Return Of Sherlock Holmes (film, 1987)|The Return Of Sherlock Holmes]]'' u kojem je slavnog detektiva smjestio u suvremeno doba. Jane Watson (koju tumači [[Margaret Colin]]) je [[boston]]ska privatna detektivka i pra-praunuka dr. Watsona koja naleti na zamrznuto tijelo slavnog detektiva (kog tumači [[Michael Pennington]]) te ga vrati u život tokom 1980-ih godina. Film je trebao biti pilot za seriju koja nikada nije realizirana. Sličan zaplet prisutan je i u filmu ''[[1994 Baker Street: Sherlock Holmes Returns]]'', u kojem dr. Amy Winslow (koju tumači [[Debrah Farentino]]) otkrije zamrznuto tijelo Sherlocka Holmesa u podrumu kuće u [[San Francisco|San Franciscu]] koja pripada potomku gđe. Hudson. Holmes (kog tumači [[Anthony Higgins]]) je zamrznuo sam sebe u nadi kako će kriminal u budućnosti biti manje dosadan. Promatrajući svoju okolinu, Holmes zaključuje kako su privatne detektive zamijenili forenzički odjeli u sklopu policije te kako obitelj Moriarty još uvijek vlada svijetom zločina. Oba su filma dobila prilično loše kritike. [[Datoteka:Jeremy_Brett_Sherlock_Holmes.jpg|thumb|220px|left|[[Jeremy Brett]] je po mnogima najbolji Sherlock Holmes svih vremena, a u svom je tumačenju slavnog detektiva afirmirao viktorijanski ambijent koji se uvijek vezao uz Doyleove priče.]] Druga kultna adaptacija Sherlocka Holmesa pojavila se, premijerno, [[1984.]] godine kada je [[ITV]] emitirao epizodu "[[A Scandal in Bohemia (1984)|A Scandal in Bohemia]]". U ulozi Sherlocka Holmesa pojavio se [[Jeremy Brett]], dok se kao Watson pojavio [[David Burke]]. [[Granada|Granadina]] adaptacija trajala je sve do [[1994.]] godine, a ekranizirane su 42 od ukupno 60 Doyleovih priča. Do danas, ova se verzija smatra najuvjerljivijom ekranizacijom Doyleovih priča (mada jesu vršene neke promjene u scenariju), a Brett najboljim Sherlockom Holmesom, što potvrđuje i Julian Wolfreys.<ref>{{cite book|last=Wolfreys|first=Julian|title=Adventures of Sherlock Holmes|url=https://archive.org/details/adventuresofsher00doyl_0|year=1996|publisher=Wordworth Editions|location=Ware, England|isbn=1-85326-033-9|page=ix|quote=Holmes was reinvented definitively by Jeremy Brett...It is Brett's Holmes...which comes closest to Conan Doyle's original intentions.}}</ref> U seriji su glumili i [[Charles Gray]], kao Holmesov brat Mycroft, [[Rosalie Williams]], kao gđa. Hudson, [[Gayle Hunnicutt]], kao Irene Adler te [[Eric Porter]] kao profesor Moriarty. Valja istaknuti kako se David Burke povukao iz serije [[1985.]] godine iz privatnih razloga, a zamijenio ga je [[Edward Hardwicke]], koji je Watsona tumačio do kraja serijala. Ova je adaptacija dosegnula kultni status među fanovima i kritičarima zbog kvalitete produkcije i adekvatne realizacije Doyleovih priča, uz poseban naglasak na ambijent i realističnost, a prekinuta je zbog lošeg zdravstvenog stanja i prerane smrti Jeremyja Bretta. [[Nicol Williamson]] je glumio Holmesa u hvaljenom filmu ''[[The Seven-Per-Cent Solution]]'', temeljenom na istoimenoj knjizi [[Nicholas Meyer|Nicholasa Meyera]], režiranom od strane [[Herbert Ross|Herberta Rossa]] [[1976.]] godine. U filmu, Watson (kog tumači [[Robert Duvall]]) odvodi Holmesa u [[Beč]] na liječenje kod [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]] (kog tumači [[Alan Arkin]]) zbog posljedica detektivove ovisnosti o [[kokain]]u. Ipak, tokom liječenja, u kojem otkrivamo tajne iz Holmesovog privatnog života, slavni detektiv dobiva slučaj otmice s međunarodnim implikacijama. U filmu se pojavljuju i [[Charles Gray]], koji je reprizirao svoju ulogu iz Granadine serije, te [[Laurence Olivier]], koji tumači Moriartyja. Godine [[1979.]], [[Bob Clark]] je režirao film ''[[Murder by Decree]]'' u kojem Sherlock Holmes (tumači ga [[Christopher Plummer]]) i Watson ([[James Mason]]) rješavaju slučaj zloglasnog [[Jack Trbosjek|Jacka Trbosjeka]]. U filmu se pojavljuju još i [[Anthony Quayle]], kao [[Charles Warren|Sir Charles Warren]], [[Donald Sutherland]], kao [[Robert Lees]], te [[John Gielgud]] kao [[premijer Ujedinjenog Kraljevstva]]. [[Datoteka:Livanov.jpg|thumb|220px|Portret [[Vasilij Livanov|Vasilija Livanova]] u ulozi Sherlocka Holmesa.]] Od [[1979.]] do [[1986.]] godine, [[TV SSSR|sovjetska televizija]] je producirala filmski serijal pod naslovom ''[[Priključenja Šerloka Holmsa i doktora Vatsona]]'' u kojem je detektiva tumačio [[Vasilij Livanov]], a doktora [[Vitalij Solomin]]. Godine [[2006.]], [[Elizabeta II|kraljica Elizabeth II]] nagradila je Livanova titulom MBE (Red Britanskog Imperija) zbog njegova rada na Holmesu. [[Christopher Lee]], koji je ranije tumačio Mycrofta, pojavio se kao Holmes u tri adaptacije - ''[[Sherlock Holmes and the Deadly Necklace]]'' ([[1962.]]), ''[[Incident at Victoria Falls]]'' ([[1991.]]) i ''[[Sherlock Holmes and the Leading Lady]]'' ([[1992.]]). U prvom filmu, Watsona je tumačio [[Thorley Walters]], dok je u posljednja dva to učinio [[Patrick Macnee]], koji je već ranije tumačio Watsona. U posljednjem od tri Leeova filma, ulogu Irene Adler tumačila je [[Morgan Fairchild]]. Jedini glumci koji su Holmesa i Watsona tumačili u adaptaciji svih Doyleovih priča su [[Clive Merrison]] i [[Michael Williams]], koji su detektiva i doktora tumačili u emisiji koju je od [[1989.]] do [[1998.]] emitirao [[BBC Radio 4]].<ref>{{cite web|url=http://www.merrisonholmes.com/|title=MerrisonHolmes.com|accessdate = 19. 5. 2013.}}</ref> === Povezana i derivativna djela === {{main|Nekanonska djela o Sherlocku Holmesu}} Kao dodatak opusu o Holmesu, Doyle je [[1898.]] godine napisao priču "[[The Lost Special]]" u kojoj je glavni lik neimenovani "istražitelj amater" koji istražuje misteriozni nestanak vlaka na putu za [[London]]. Tog istražitelja čitatelji vrlo rado identificiraju sa Sherlockom Holmesom. Ipak, njegovo objašnjenje za nestanak vlaka, iako prezentirano u maniri Holmesa, pokazalo se pogrešnim – očito se Doyle nije libio našaliti na račun svog junaka. Koristeći sličnu premisu, Doyle je napisao i priču "[[The Man with the Watches]]". Još jedan primjer Doyleovog humora je priča "[[How Watson Learned the Trick]]" iz [[1924.]] godine, koja predstavlja parodiju poznatih Holmes-Watson scena za doručkom. U toj priči Watson pokušava defamirati Holmesovu logiku izvlačeći zaključke o slavnom detektivu koji, mada lijepo izvedeni, nemaju nikakve veze s istinom. Još jedna, ranija, parodija koju je Doyle napisao je "[[The Field Bazaar]]". Uz sve to, Doyle je pisao i druga djela, posebice drame, o Holmesu. Mnoga od njih nalaze se u zbirkama ''Sherlock Holmes: The Published Apocrypha'' [[Jack Tracy|Jacka Tracyja]], ''The Final Adventures of Sherlock Holmes'' [[Peter Haininig|Petera Haininga]] i ''The Uncollected Sherlock Holmes compiled'' [[Richard Lancelyn Green|Richarda Lancelyna Greena]]. S početkom u [[1907.]], Sherlock Holmes je bio glavni lik u serijalu [[Njemačka|njemačkih]] priča. Među autorima je bio [[Theo van Blankensee]]. U tim je pričama Watsona zamijenio devetnaestogodišnji dječak s ulice, ranije je bio dio ''Baker Street Irregularsa'', po imenu Harry Taxon, a gospođu Hudson je zamijenila gospođa Bonnet. Od desetog broja, serijal je promijenio ime u ''Aus den Geheimakten des Welt-Detektivs'' ([[njemački]]: ''Iz tajnih dosjea svjetskog detektiva''). Francusko izdanje promijenilo je ime iz ''Les Dossiers Secrets de Sherlock Holmes'' u ''Les Dossiers du Roi des Detectives'' ([[francuski]]: ''Dosjei kralja detektiva'').<ref>[[Nils Nordberg|Nordberg, Nils]]: Døden i kiosken. Knut Gribb og andre heftedetektiver.</ref> Holmesove logičke i borilačke sposobnosti bile su blagodat za druge pisce koji su posudili njegovo ime ili detalje iz njegovih slučajeva za svoje zaplete. To se kreće u rasponu od Holmesove ovisnosti o [[kokain]]u, čije su posljedice deluzije koje dovode do toga da nevinog Moriartyja vidi kao supernegativca (''[[The Seven-Per-Cent Solution]]''), pa do [[SF|znanstvenofantastičnih]] zapleta, u kojima bude oživljen nakon smrti kako bi se borio protiv zločina u budućnosti (''[[Sherlock Holmes in the 22nd Century]]''). Neki su pisci ponudili priče kako bi zanimljive reference u kanonu povezali s neobjavljenim slučajevima (npr. "Veliki [[sumatra]]nski [[štakor]] - priča za koju svijet još nije spreman" spomenuta u priči "[[The Adventure of the Sussex Vampire]]"), a najpoznatije među njima su svakako zbirke ''[[The Exploits of Sherlock Holmes]]'', čiji su autori [[Adrian Conan Doyle]], Doyleov sin, i [[John Dickson Carr]], te ''[[The Lost Adventures of Sherlock Holmes]]'', autora Kena Greenwalda. Drugi su, pak, autori koristili druge likove iz kanona kao detektive u vlastitim pričama, primjerice, [[Michael P. Hodel]] i [[Sean M. Wright]], koji u svojoj priči "Enter the Lion" iz [[1979.]] koriste [[Mycroft Holmes|Mycrofta Holmesa]] kao detektiva, ili Gerard Williams, koji u svojim knjigama koristi doktora Jamesa Mortimera, lika iz romana ''[[The Hound of the Baskervilles]]''. [[Laurie R. King]] koristi Sherlocka Holmesa u svom serijalu o [[Mary Russell (lik)|Mary Russell]] (počevši s romanom ''[[The Beekeeper's Apprentice]]''), smještenom tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] i [[1920-ih]] godina. Njezin je Holmes u nekakvoj polumirovini u Sussexu, gdje ga, doslovno, opsjeda američka tinejdžerka. Prepoznavši njezinu dobru dušu, prihvati je kao svoju učenicu te ju, u konačnici, i oženi. [[Carole Nelson Douglas]] je u svom radu koristila [[Irene Adler]], lik kojeg je Doyle uveo u priči "[[A Scandal in Bohemia]]". Njezina prva knjiga, ''Good Night, Mr. Holmes'', donosi Doyleovu priču iz perspektive Irene Adler. Cijeli serijal prepričava Penelope Huxleigh, asistentica Irene Adler koja ima sličnu ulogu kao dr. Watson u odnosu na Holmesa. Romantična komedija ''[[They Might Be Giants]]'' iz [[1971.]], temeljena na istoimenoj drami [[James Goldman|Jamesa Goldmana]] iz [[1961.]] godine, donosi nam priču o Justinu Playfairu, kog tumači [[George C. Scott]], čovjeku koji je uvjeren da je Sherlock Holmes, u što uspijeva uvjeriti i mnoge druge, uključujući i psihijatricu Mildred Watson, koju glumi [[Joanne Woodward]], koja mu je dodijeljena kako bi procijenila treba li ga poslati u ustanovu za psihički poremećene osobe. [[Datoteka:YoungSherlockHolmes.jpg|thumb|left|220px|[[Nicholas Rowe]] kao Sherlock Holmes (lijevo) i [[Alan Cox]] kao John Watson (desno) u filmu ''[[Young Sherlock Holmes]]''.]] Godine [[1985.]], u režiji [[Barry Levinson|Barryja Levinsona]], a prema scenariju [[Chris Columbus|Chrisa Columbusa]], snimljen je detektivski film za djecu, ''[[Young Sherlock Holmes]]''. U ovoj ekranizaciji, Holmes i Watson su učenici u jednom internatu, što je ujedno i njihov prvi susret, te ubrzo bivaju upleteni u slučaj u kojem sudjeluje njihov profesor, po imenu [[Profesor Moriarty|Rathe]] (kog tumači [[Anthony Higgins]], koji je ranije tumačio Holmesa).<ref>{{cite web |url=http://www.levinson.com/bl/ysherlock/index.htm |title=film menu |publisher=Levinson.com |accessdate=10. 1. 2011. |archivedate=2009-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905011545/http://www.levinson.com/bl/ysherlock/index.htm |deadurl=yes }}</ref> U filmu se pojavljuje i [[inspektor Lestrade]] (glumi ga [[Roger Ashton-Griffiths]]), a na samom se kraju Rathe, koji uspijeva pobjeći, prijavljuje u hotel i potpisuje kao "Moriarty". Holmesa je u filmu tumačio [[Nicholas Rowe]], a Watsona [[Alan Cox]]. Iako vrši tek određene reference na kanon i predstavlja u potpunosti originalnu priču, ''Young Sherlock Holmes'' je dobro prošao među kritičarima.<ref>http://www.rottentomatoes.com/m/young_sherlock_holmes/</ref><ref>{{cite news |author=[[Roger Ebert]] |title=Young Sherlock Holmes |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19851204%2FREVIEWS%2F512040301%2F1023 |quote= |work=[[Chicago Sun-Times]] |date=4. 12. 1985. |accessdate=17. 3. 2011. |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011224428/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19851204%2FREVIEWS%2F512040301%2F1023 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.filmcritic.com/reviews/1985/young-sherlock-holmes/ |title=Young Sherlock Holmes |accessdate=17. 3. 2011. |quote= |publisher=[[Filmcritic.com]] |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629101847/http://www.filmcritic.com/reviews/1985/young-sherlock-holmes/ |dead-url=yes }}</ref> Godine [[1988.]], [[Ben Kingsley]] je tumačio [[dr. Watson]]a u britanskoj komediji ''[[Without a Clue]]''. Komični zaplet ovoga filma temeljen je na premisi da je dr. Watson zapravo briljantni detektiv te da je unajmio glumca po imenu Sherlock Holmes ([[Michael Caine]]) kako bi skrenuo pažnju sa sebe. Moćni kriminalac, profesor Moriarty ([[Paul Freeman]]) u ovom filmu zna kako je Sherlock Holmes glumac i kako su njegove detekcijske sposobnosti zapravo nikakve. Film nije izazvao oduševljenje kritike.<ref name="ebert">{{cite news |author=[[Roger Ebert]] |title=Without A Clue |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19881021%2FREVIEWS%2F810210306%2F1023 |quote= |work=[[Chicago Sun-Times]] |date=21. 10. 1988. |accessdate=17. 3. 2011. |archive-date=2012-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012073905/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19881021%2FREVIEWS%2F810210306%2F1023 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |author=[[Vincent Canby]] |title=Without A Clue (1988) Review/Film; The Case Of an Identity Crisis |url=http://movies.nytimes.com/movie/review?res=940DEFDC1E38F932A15753C1A96E948260 |quote= |work=[[New York Times]] |date = 21. 10. 1988. |accessdate = 17. 3. 2011. }}</ref> Utjecaj Sherlocka Holmesa izvan [[Europa|Europe]] uvelike se očitovao u [[Japan]]u, gdje je poznati detektiv doživio nekoliko inkarnacija. Od [[1984.]] do [[1985.]] godine, [[japan]]ska [[TV Asahi]] je prikazivala [[anime]] ''[[Sherlock Hound]]'', u kojem su Doyleove priče prilagođene mlađim uzrastima, a glavni likovi prikazani kao antropomofrni psi. Suredatelj serije bio je i [[Hajao Mijazaki]], koji će se kasnije proslaviti hitovima ''[[Tonari no Totoro]]'' i ''[[Sen to Chihiro no Kamikakushi]]'',<ref>{{cite book|last = Clements|first = Jonathan|authorlink = Jonathan Clements|coauthors = [[Helen McCarthy|McCarthy, Helen]]|title = [[The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917]]|publisher = Stone Bridge Press|edition = 2nd edition (Revised & Expanded Edition)|year = 2006|pages = [https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem_0/page/581 580]–581|isbn = 978-1-933330-10-5}}</ref> a znakovita je i po tome što je inkorporirala elemente ''[[steampunk]]a''. [[Datoteka:ShinichiConan.jpg|220px|thumb|[[Conan Edogawa]] (lijevo), odnosno [[Shin'ichi Kudō]] (desno), odjeveni kao Sherlock Holmes u animeu ''[[Detektiv Conan]]''.]] Isto tako, [[anime]] serijal ''[[Detektiv Conan|Meitantei Konan]]'' (koji se prvi put pojavio kao [[manga]] [[1994.]] godine), koji je s emitiranjem počeo [[1996.]] godine, sadrži brojne reference na Sherlocka Holmesa i predstavlja svojevrsni ''hommage'' Doyleovom opusu. Glavni lik je dječak [[Conan Edogawa]], odnosno mladić [[Shin'ichi Kudō]], koji rješava zamršene slučajeve od kojih su neki bili temeljeni upravo na Doyleovim pričama (primjerice "[[The Red-Headed League]]" i "[[The Dancing Men]]"). Jedno poglavlje romana ''[[English Music]]'' ([[1992.]]) [[Peter Ackroyd|Petera Ackroyda]] pisano je u stilu Conana Doylea i govori o detektivu po imenu Austin Smallwood koji živi u ulici Berner i kog glavni lik, slučajem, zamijeni za Sherlocka Holmesa. Godine [[2000.]], [[The Hallmark Channel]] je započeo s produkcijom četiri filma o Holmesu u kojem je slavnog detektiva tumačio [[Matt Frewer]], a dr. Watsona [[Kenneth Welsh]]. Prva dva filma, ''[[The Hound of the Baskervilles (film, 2000)|The Hound of the Baskervilles]]'' i ''[[The Sign of Four (film, 2001)|The Sign of Four]]'', temeljena su na Doyleovim pričama, dok su filmovi ''[[The Royal Scandal]]'' i ''[[The Case of the Whitechapel Vampire]]'' originalne priče temeljene na određenim Doyleovim pričama. U televizijskom filmu ''[[Sherlock: Case of Evil]]'' iz [[2002.]], [[James D'Arcy]] je tumačio Holmesa u njegovim dvadesetim godinama. Ova priča uvelike odskače od izvornog kanona, a D'Arcyjeva interpretacija Holmesa kao psihički poremećenog ovisnika o [[absint]]u i ženskaroša prilično je drugačija od većine ostalih interpretacija. Autor [[J. F. Englert]] u romanu ''A Dog About Town'' daje reference na Holmesa, upoređujući pripovjedača, koji je crni labrador retriver po imenu Randolph, sa Doyleovim detektivom i imenujući fiktivnog duhovnog vođu po njemu.<ref>{{cite web |url=http://bluestalking.typepad.com/the_bluestalking_reader/2007/06/two-cozies-feat.html |title=Bluestalking: Two Cozies Featuring Bookish Sleuths, One Human and One... Not |publisher=Bluestalking.typepad.com |date=25. 6. 2007. |accessdate=10. 1. 2011. |archive-date=2012-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511234733/http://bluestalking.typepad.com/the_bluestalking_reader/2007/06/two-cozies-feat.html }}</ref> Roman ''[[The Final Solution (roman)|The Final Solution]]'' ([[2004.]]) [[Michael Chabon|Michaela Chabona]] bavi se umirovljenim detektivom koji bi mogao, ali i ne mora biti Sherlock Holmes. Radnja je smještena [[1944.]] godine i bavi se 89-godišnjim umirovljenim detektivom koji se bavi [[pčelarstvo]]m i trenutno riješava slučaj nestalog [[papagaj]]a, koji je najbolji prijatelj nijemog [[Židovi|židovskog]] dječaka. Naslov je aluzija i na Doyleovu priči "[[The Final Problem]]", ali i na "[[konačno rješenje]]", [[nacizam|nacistički]] plan za [[genocid]] nad [[Židovi]]ma. Godine [[2006.]] "vaudeville-nouveau" grupa iz [[Kalifornija|južne Kalifornije]], poznata kao Sound & Fury (po [[William Faulkner|Faulknerovom]] [[The Sound and the Fury|romanu]]), počela je izvoditi parodiju ''Sherlock Holmes & The Saline Solution'', koja prikazuje Holmesa kao prilično nespretnog lika koga vodi nešto manje nespretni dr. Watson. Predstava se prikazivala tokom [[2009.]] u [[Los Angeles]]u, kao i na Fringe festivalima u [[Edinburgh]]u i [[Adelaide]]u. Poznati ruski pisac [[Boris Akunjin]] u [[novela|noveli]] "Uznica bašni, ili Kratkij, no prekrasnjij put trejh mudrijh" ([[ruski]]: "Zatvorenik u kuli, ili Kratko, ali prekrasno putovanje trojice mudraca"), koja predstavlja posljednji dio zbirke ''[[Nefritovije četki|Tajna ogrlice od žada]]'' ([[2007.]]), ujedinjuje svog slavnog detektiva, [[Erast Fandorin|Erasta Fandorina]], s Holmesom i Watsonom u zajedničkoj borbi potiv kriminalca svjetskog glasa, [[Arsène Lupin|Arsèna Lupina]]. Radnja priče odvija se [[31. prosinca]] [[1899.]] godine u jednom zamku u [[Bretagne|Bretagni]]. [[Datoteka:Sherlock holmes ver5.jpg|thumb|220px|left|[[Robert Downey, Jr.]] kao Sherlock Holmes i [[Jude Law]] kao [[dr. Watson]] na kino posteru za film ''[[Sherlock Holmes (2009)|Sherlock Holmes]]''.]] Godine [[2009.]], kuća [[Warner Bros.]] odlučila je producirati serijal filmova o slavnom detektivu potaknuta uspjehom [[Christopher Nolan|Nolanove]] trilogije o [[Batman]]u. Film ''[[Sherlock Holmes (2009)|Sherlock Holmes]]'' temeljen je na priči [[Lionel Wigram|Lionela Wigrama]],<ref>{{cite web |url=http://blog.newsarama.com/2009/05/07/sherlock-holmes-mystery-solved/ |title=Sherlock Holmes Mystery Solved |publisher=Blog.newsarama.com |date=7. 5. 2009. |accessdate=10. 1. 2011. |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214210238/http://blog.newsarama.com/2009/05/07/sherlock-holmes-mystery-solved/ |dead-url=yes }}</ref> a snimljen pod redateljskom palicom [[Guy Ritchie|Guyja Ritchieja]]. Slavnog detektiva tumačio je [[Robert Downey, Jr.]], a dr. Watsona [[Jude Law]]. Uz pojavljivanje drugih kanonskih likova, ''Sherlock Holmes'' predstavlja originalni pristup Doyleovim pričama u kojima je znatno naglašenija akcija i dinamika koja je u pričama bila tek spominjana. Downeyjev Holmes je neviđen ekscentrik briljantna uma i istančanog poznavanja borilačkih vještina, ali lik s još naglašanijim antisocijalnim poremećajem. Downey je za svoju ulogu nagrađen [[Zlatni globus|Zlatnim globusom]],<ref>{{cite web |url=http://www.goldenglobes.org/nominations/year/2009/ |title=HFPA – Nominations and Winners |publisher=Goldenglobes.org |accessdate=10. 1. 2011. |archive-date=2012-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019154639/http://www.goldenglobes.org/nominations/year/2009/ |dead-url=yes }}</ref> a Law i on su reprizirali svoje uloge u nastavaku, ''[[Sherlock Holmes: A Game of Shadows]]'', u kojem je prikazan Holmesov posljednji okršaj s Moriartyjem. Treći nastavak iz serijala najavljen je za [[2020.]] godinu, s Downeyjem i Lawom u glavnim ulogama. Sherlock Holmes i dr. Watson se pojavljuju u epizodi "Trials of the Demon" animirane serije ''[[Batman: The Brave and the Bold]]''. [[Ian Buchanan]] je posudio glas Holmesu, dok je Watsonu glas posudio [[Jim Piddock]]. {{double image|right|Benedict Cumberbatch filming Sherlock cropped.jpg|180|Martin Freeman during filming of Sherlock cropped.jpg|170|[[Benedict Cumberbatch]] i [[Martin Freeman]] su izabrani kao Sherlock Holmes i dr. Watson u seriji ''[[Sherlock (TV serija)|Sherlock]]''.}} [[BBC One]] je [[25. srpnja]] [[2010.]] godine započeo s emitiranjem serije ''[[Sherlock (TV serija)|Sherlock]]'', čiji su autori [[Mark Gatiss]] i [[Steven Moffat]], najpoznatiji kao autori popularne serije ''[[Doctor Who]]''. ''Sherlock'' slavnog detektiva izvlači iz [[Viktorijanizam|viktorijanskog]] ambijenta i stavlja ga u suvremeno doba gdje koristi sve blagodati suvremene tehnologije ([[blog]]ovi, [[smartphone]], [[SMS]], ...)<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2010/jul/18/sherlock-holmes-is-back-bbc | title = The Guardian. ''Sherlock Holmes is back... sending texts and using nicotine patches'' | location=London | first=Vanessa | last=Thorpe | date = 18. 7. 2010.}}</ref> kako bi rješavao slučajeve, a kao mig prema promjeni zakona o pušenju, novi Sherlock je svoju lulu zamijenio [[nikotin]]skim flasterima pošto je [[London]] zabranio pušenje na gotovo svim javnim mjestima, mada i u ovoj interpretaciji nikotin pomaže Holmesu u njegovim misaonim procesima.<ref>{{cite web | url = http://www.heraldscotland.com/news/home-news/times-have-changed-but-crimes-are-the-same-for-new-sherlock-holmes-1.1042129 | title = The Herald Scotland. ''Times have changed but crimes are the same for new Sherlock Holmes'' | access-date = 2013-08-09 | archive-date = 2013-11-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105135259/http://www.heraldscotland.com/news/home-news/times-have-changed-but-crimes-are-the-same-for-new-sherlock-holmes-1.1042129 | dead-url = yes }}</ref> Moffat je o promjeni scenografije rekao sljedeće: "''Priče Conana Doylea nikada nisu bile o frakovima i petrolejkama; one su o briljantnoj detekciji, groznim zlikovcima i krvavim zločinima – i, iskreno, dovraga s tim krinolinama! Drugi detektivi imaju slučajeve, Holmes ima pustolovine i to je jedino što je bitno.''" Sherlocka Holmesa u seriji tumači [[Benedict Cumberbatch]], a dr. Watsona [[Martin Freeman]]. U seriji se pojavljuju i Holmesov brat Mycroft, kog tumači [[Mark Gatiss]], [[Irene Adler]], ovdje prikazana kao zavodljiva domina koju tumači [[Lara Pulver]], [[Inspektor Lestrade|DI Greg Lestrade]], kog glumi [[Rupert Graves]] te izvanredno smišljeni [[Profesor Moriarty|Jim Moriarty]], kojega je u prve dvije sezone, koje su bile usredotočene na njegov konflikt s Holmesom, tumačio [[Andrew Scott]]. Serija je dobila izvanredne kritike uz ostvarivanje globalne popularnosti, a osvojila je i nekoliko nagrada. Nezavisna filmska kompanija [[The Asylum]] izdala je [[2010.]] film ''[[Sherlock Holmes (film, 2010)|Sherlock Holmes]]'' u kojem se Holmes i Watson bore protiv kriminalnog genija kog zovu "[[Spring-Heeled Jack]]", a koji kontrolira nekoliko mehaničkih stvorenja kako bi činio zločine po [[London]]u. Iako je Holmes ([[Ben Syder]]) prikazan znatno mlađim u ovom filmu, većina podataka o njemu ostala je naizmijenjena. U filmu se pojavljuje i Holmesov brat Thorpe, kog su producenti izmislili iz čiste kreativne slobode. Watsona je u filmu tumačio [[Gareth David-Lloyd]]. [[Datoteka:Testament of SH - Holmes closeup.JPG|thumb|220px|left|Uvećani prikaz Sherlocka Holmesa u igri ''[[The Testament of Sherlock Holmes]]''.]] Slavni detektiv je bio tema i nekolicine video igara, započevši s igrom ''[[Sherlock (video igra)|Sherlock]]'' iz [[1984.]] godine. Tijekom [[1980-ih]] godina izdano je još nekoliko video igara temeljenih na jednostavnom principu istraživanja zločina bez zahtjevne grafike, a osim američkih izdanja, tri su igre izrađene u [[Japan]]u - ''[[Young Sherlock: The Legacy of Doyle]]'' ([[1987.]]), ''[[Sherlock Holmes: Hakushaku Reijō Yūkai Jiken]]'' ([[1986.]]) i ''[[Meitantei Holmes: M-Kara no Chousenjou]]'' ([[1989.]]). Tokom [[1990-ih]] došlo je do izdavanja dva serijala igara. Prvi serijal, ''Sherlock Holmes: Consulting Detective'', započeo je s igrom ''[[Sherlock Holmes: Consulting Detective]]'' [[1991.]] godine, a zaključen je s igrom ''[[Sherlock Holmes: Consulting Detective Vol. III]]'' iz [[1993.]] godine. Drugi serijal, ''[[The Lost Files of Sherlock Holmes]]'', sastoji se od dvije igre izdane [[1992.]] i [[1996.]] godine. Najpopularniji i najuspješniji serijal je ''[[Adventures of Sherlock Holmes (serijal)|Adventures of Sherlock Holmes]]'', koji je započeo [[2002.]] godine igrom ''[[Sherlock Holmes: The Mystery of the Mummy]]''. Izvorno je serijal razvijan isključivo za [[Microsoft Windows]] operativne sustave, što je rezultiralo s ukupno četiri igre: ''[[Sherlock Holmes: The Case of the Silver Earring|The Case of the Silver Earring]]'' ([[2004.]]), ''[[Sherlock Holmes: The Awakened|The Awakened]]'' ([[2006.]]), ''[[Sherlock Holmes versus Arsène Lupin]]'' ([[2007.]]) i ''[[Sherlock Holmes Versus Jack the Ripper]]'' ([[2009.]]). Ipak, s igrom ''[[The Testament of Sherlock Holmes]]'' ([[2012.]]), cijeli se serijal preselio i na [[Xbox 360]] i [[PS3]] konzole, a to je nastavljeno i s igrom ''[[Crimes & Punishments]]''. Autori serijala, [[Frogwares]], izdali su i mini igru ''[[Sherlock Holmes: The Mystery of the Persian Carpet]]'' te dvije igre za [[Nintendo DS]], odnosno 3DS, konzole - ''[[Sherlock Holmes and the Mystery of Osborne House]]'' i ''[[Sherlock Holmes: The Mystery of the Frozen City]]''. Valja naglasiti kako je Holmes u ovom serijalu temeljen na interpretaciji lika koju je igrao [[Jeremy Brett]], a svi su slučajevi originalni i nisu temeljeni na Doyleovim pričama. Godine [[2011.]], [[Anthony Horowitz]], autor romana o [[Alex Rider|Alexu Rideru]], serijala ''[[The Power of Five]]'' i serije ''[[Foyle's War]]'', izdao je novi, "autorizirani" roman o Holmesu, naslovljen ''[[The House of Silk]]''. Roman je predstavljen kao kontinuitet Doyleovih priča i pisan je iz Watsonove perspektive.<ref>Sanson, Ian. 27 Oct 2011. "''[http://www.guardian.co.uk/books/2011/oct/27/house-silk-anthony-horowitz-sherlock-holmes The House of Silk'' by Anthony Horowitz--Review]" ''The Guardian''.</ref> Dana [[27. rujna]] [[2012.]] godine, [[CBS]] je započeo s prikazivanjem serije ''[[Elementary (TV serija)|Elementary]]''. Radnja ove serije odvija se u suvremenom [[New York (grad)|New Yorku]] gdje [[Jonny Lee Miller]] tumači bivšeg ovisnika iz Britanije, Sherlocka Holmesa, a [[Lucy Liu]] tumači doktoricu Joan Watson. Zanimljivost ove interpretacije jest ta da su likovi profesora Moriartyja i Irene Adler objedinjeni u jednu osobu koju tumači [[Natalie Dormer]]. Na jesen [[2013.]] emitirana je [[Rusija|ruska]] verzija serije, ''[[Šerlok Holms (TV serija)|Šerlok Holms]]'' u kojoj Holmesa tumači [[Igor Petrenko]], a Watsona [[Andrej Panjin]], što je bila glumčeva posljednja uloga. Emitirano je ukupno osam epizoda, nakon čega je serija prekinuta. Tokom [[2015.]] godine, emitiran je film ''[[Mr. Holmes]]'', temeljen na knjizi ''[[A Slight Trick of the Mind]]'' [[Mitch Cullin|Mitcha Cullina]]. Film prati devedesetrogodišnjeg Sherlocka Holmesa, koji se brine o [[pčele|pčelama]], kako iz sjećanja pokušava izvući svoj posljednji slučaj i prezentirati istinu o njemu, u suprotnosti s fiktivnim izvještajem kojeg je napisao [[Dr. Watson]]. Holmesa je u filmu tumačio [[Ian McKellen]], a zanimljivo je kako se u filmu, u ulozi Holmesa, pojavljuje i [[Nicholas Rowe]], koji se pojavio kao Sherlock Holmes na filmu u ''Sherlock Holmes and the Grey Lady'', kojega je pravi Holmes (McKellen) gledao, a koji je bio ekranizacija Watsonove priče o Ann Kelmot. == Reference == {{reflist|2}} == Ostale knjige == * Baring-Gould, William S. - ''The Annotated Sherlock Holmes''. Clarkson N. Potter, Inc., New York & John Murray Publishers, London, 1967. {{ISBN|0-517-50291-7}} * Klinger, Leslie S. - ''The New Annotated Sherlock Holmes''. W.W. Norton & Company, Inc., New York & London, 2004-.5. {{ISBN|0-393-05916-2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Category:Sherlock Holmes}} * [http://www.sherlock-holmes.org.uk Udruga "Sherlock Holmes" - London] * [http://www.gutenberg.org/browse/categories/1 "Projekt Gutenberg" - besplatna knjižnica] * [http://webpages.charter.net/lklinger/Chrotabl.htm Kronologija Sherlockovog života, prema različitim izvorima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051112073131/http://webpages.charter.net/lklinger/Chrotabl.htm |date=2005-11-12 }} * [http://www1.webng.com/SherlockHolmesCases/ Zbirka nekih od najpoznatijih Holmesovih slučajeva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104025649/http://www1.webng.com/SherlockHolmesCases/ |date=2007-01-04 }} * [http://sherlock.mindcop.net Javna knjižnica "Sherlock Holmes", s tekstualnim i zvučnim zapisima] * [http://www.westminster.gov.uk/libraries/special/sherlock.cfm Posebna zbirka o Sherlocku Holmesu iz knjižnice Marylebone u Westminsteru] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110928204036/http://www.westminster.gov.uk/libraries/special/sherlock.cfm |date=2011-09-28 }} * [http://www.thevoiceofreason.com/sherlock/index.html Priče i filmovi o Sherlocku Holmesu, koji su javno dobro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210200336/http://www.thevoiceofreason.com/sherlock/index.html |date=2007-02-10 }} * [http://www.sherlockian.net/ Sherlockian.net] * [http://sirconandoyle.com Sir Arthur Conan Doyle, tvorac Sherlocka Holmesa] {{SherlockHolmesRomani}} {{SherlockHolmesFilmovi}} {{Authority control}} {{Izabran}} {{DEFAULTSORT:Holmes, Sherlock}} [[Kategorija:Sherlock Holmes| ]] [[Kategorija:Likovi iz serijala o Sherlocku Holmesu]] [[Kategorija:Filmski likovi]] [[Kategorija:Likovi iz TV-serija]] [[Kategorija:Likovi iz videoigara]] [[Kategorija:Fiktivni detektivi]] [[Kategorija:Fiktivni pisci]] [[Kategorija:Fiktivni naučnici]] [[Kategorija:Fiktivni špijuni]] cruem34acy617tljpxfurg77si3il3d 0 58497 42713565 42252688 2026-10-25T06:47:57Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713565 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezik |ime=Sandawe |domaće ime=Sandaweeki {{IPA|[sàndàwěːkí]}} |porodicaboja=Kojsanski |fam1=[[Khoe-Sandawe jezici|Khoe-Sandawe]] (sporno) |države=[[Tanzanija]] |region=[[Dolina Rasjeda]] |govornici=cca. 40.000 |iso2=sad |iso3=sad }} '''Sandawe''' ili '''Sandawi''' je [[tonalni jezik]] kojim govori oko 40.000 pripadnika naroda [[Sandawe]] u oblasti [[Dodoma]] u [[Tanzanija|Tanzaniji]]. Jezikom podjednako dobro govore i odrasli i djeca, a u nekim oblastima su monolingvalni. Sandawe se općenito klasificira kao [[kojsanski jezik]] od istraživanja Alberta Drexela 1920-ih, prije svega zahvaljujući [[klik (suglasnik)|klikova]] u jeziku. Novija istraživanja (Güldemann) sugeriraju kako je Sandawe vjerojatno srodan porodici [[Khoe jezik|Khoe]] bez obzira pripadao kojsanskoj porodici ili ne. == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20070609220829/http://ling.cornell.edu/khoisan/sandawe/sandawesyntax.htm Sandawe grammar at Cornell] * [http://archive.phonetics.ucla.edu/Language/SAD/sad.html Sandawe wordlists and accompanying soundfiles at UCLA] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=SBR Ethnologue Report for Sandawe] * [http://www.sil.org SIL International] * [http://www.drhelenipresume.com Helen Eaton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170927033807/http://www.drhelenipresume.com/ |date=2017-09-27 }} ''More information on SIL International's work on Sandawe, with papers for downloading.'' [[Kategorija:Kojsanski jezici]] [[Kategorija:Jezici Tanzanije]] [[Kategorija:Izolirani jezici]] {{ling-stub}} dc8xn5t6q5hiiuskzt6g0lfjnzfrx7d 0 62365 42713477 42658046 2026-10-24T20:32:07Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713477 wikitext text/x-wiki '''Računarstvo''' ('''računarska znanost''', te još i '''računalna znanost''', '''znanost o računalima'''<ref name="InfoRjecnik">Kiš Miroslav, ''Englesko-hrvatski i hrvatsko-engleski informatički rječnik'', Zagreb, Naklada Ljevak, 2000., str. 223</ref>; ili '''računalstvo'''<ref>''Leksikon znanosti: fizika, matematika, kemija, računalstvo'', Neil Ardley (preveo s engleskoga Predrag Raos) Mozaik knjiga, 1997. Zagreb {{ISBN|953-173-527-1}}</ref>) se bavi proučavanjem teoretskih osnova [[informacija|informacije]] i [[računanje|računanja]], te njihovim implementacijama i primjenama u [[računalni sustav|računalnim sustavima]].<ref>"''Računarstvo je proučavanje informacije''" [http://www.njit.edu/v2/archivecatalog/undergraduate/91/19-und.html Department of Computer and Information Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529005415/http://www.njit.edu/v2/archivecatalog/undergraduate/91/19-und.html |date=2009-05-29 }}, Guttenberg Information Technologies</ref><ref>"''Računarstvo je proučavanje računanja.''" [http://www.csbsju.edu/computerscience/curriculum Computer Science Department, College of Saint Benedict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203190237/http://www.csbsju.edu/computerscience/curriculum/ |date=2007-02-03 }}, Saint John's University</ref><ref>"''Računarstvo je proučavanje svih aspekata računalnih sustava, od teoretskih osnova pa do krajnje praktičnih aspekata upravljanja velikim računalnim sustavima''" [http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068 Massey University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619125916/http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068 |date=2006-06-19 }}</ref> Računarstvo ima mnoga [[raznolikost računarstva|potpolja]]; neki naglašavaju računanje i specifične rezultate (kao što je [[računalna grafika]]), dok drugi naglašavaju svojstva [[računski problem|računskih problema]], (kao što je [[računska teorija složenosti]]). Treći se sredotoče na izazove u ostvarenju računanja. Na primjer, [[teorija programskih jezika]] proučava pristupe u opisu računanja, dok [[računalno programiranje]] primjenjuje specifične [[programski jezik|programske jezike]] za rješavanje specifičnih računskih problema sa rješenjima. Daljnje potpolje, [[interakcija čovjeka i računala]], se fokusira na izazove u činjenju računala i računanja korisnima, koristivima i univerzalno pristupačnima svim [[javno dobro|ljudima]]. == Historija == {{glavni| Povijest računalne znanosti}} Povijest računarstva predatira mnogo godina invenciju suvremenog [[digitalno računalo|digitalnog računala]]. Strojevi za računanje specifičnih zadataka poput [[abakus]]a su postojali još od davnina. [[Wilhelm Schickard]] je izgradio prvi mehanički kalkulator [[1623]].<ref>{{cite web|author=Nigel Tout|title=Calculator Timeline|url=http://www.vintagecalculators.com/html/calculator_time-line.html|work=Vintage Calculator Web Museum|date=2006|accessdate = 18. 09. 2006.}}</ref> [[Charles Babbage]] je dizajnirao [[diferencijalni stroj]] u [[viktorijansko doba]]<ref>{{cite web | url=http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/babbage/index.asp | title=Science Museum - Introduction to Babbage | accessdate=24. 09. 2006. | archive-date=2006-09-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060908054017/http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/babbage/index.asp | dead-url=yes }}</ref>, a oko 1900. je tvrtka [[IBM]] prodavala strojeve sa bušenim karticama <ref>{{cite web | url=http://www.pattonhq.com/ibm.html | title=IBM Punch Cards in the U.S. Army | accessdate = 24. 09. 2006.}}</ref>. Međutim, svi ovi strojevi su bili ograničeni na obavljanje jednog zadatka ili, u najboljem slučaju, nekog podskupa svih mogućih zadataka. Tokom 1940-ih, kako su bili razvijani noviji i moćniji strojevi za računanje, naziv ''računalo'' se počeo odnositi na strojeve, radije nego na njihove ljudske prethodnike. Kad je postalo jasno da računala mogu biti korištena za više od pukih matematičkih računanja, polje računarstva se proširilo i na proučavanje [[računanje|računanja]] u općem smislu. Računarstvo se etabliralo kao zasebna akademska disciplina 1960-ih, stvaranjem prvih odsjeka i studija računarstva..<ref name="Denning_cs_discipline">{{cite journal | last=Denning | first=P.J. | authorlink=Peter J. Denning | year=2000 | title=Computer Science: The Discipline | url=http://www.idi.ntnu.no/emner/dif8916/denning.pdf | journal=Encyclopedia of Computer Science | access-date=2009-08-04 | archive-date=2006-05-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060525195404/http://www.idi.ntnu.no/emner/dif8916/denning.pdf | dead-url=yes }}</ref> Budući da su praktična računala postala dostupna, mnoge primjene računarstva su postale zasebna istaknuta područja proučavanja. == Veći uspjesi == [[Datoteka:Enigma Machine at NSA.jpg|170px|minijatura|desno|Njemačka vojska je koristila [[Enigma (stroj)|stroj Enigmu]] za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] za komunikaciju za koju su vjerovali da će ostati tajna. Dekriptiranje Enigme u velikim razmjerima u [[Bletchley park]]u je bio važan faktor u pobjedi Saveznika u 2. svjetskom ratu.<ref name="kahnbook" />]] Unatoč svojoj relativno kratkoj povijesti kao formalna akademska disciplina, računarstvo je načinilo mnogo fundamentalnih doprinosa [[znanost]]i i [[društvo|društvu]], između kojih su: ;Primjene unutar računarstva * Formalna definicija [[računanje|računanja]] i [[izračunljivost]]i, te dokaza da postoje [[problem zaustavljanja|nerješivi]] i [[računska teorija složenosti|neukrotivi]] problemi<ref>{{cite paper | author=Constable, R.L. | date=March 2000 | url=http://www.cs.cornell.edu/cis-dean/bgu.pdf | title=Computer Science: Achievements and Challenges circa 2000}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000817203314/http://www.cs.cornell.edu/cis-dean/bgu.pdf |date=2000-08-17 }}</ref>. * Koncept [[programski jezik|programskog jezika]], alata za precizno izražavanje metodoloških informacija na raznim razinama apstrakcije <ref>{{cite book| | last=Abelson | first=H. | authorlink=Hal Abelson | coauthors=G.J. Sussman with J.Sussman | year=1996 | title=Structure and Interpretation of Computer Programs | url=https://archive.org/details/pdfy-x0q2Q4K6h-gsWbes | edition=2nd Ed. | publisher=MIT Press | isbn = 0-262-01153-0 | quote=Računalna revolucija je revolucija u načinu na koji mislimo i načinu na koji izražavamo što mislimo. Esencija ove promjene jest emergencija onoga što bi se najbolje moglo opisati kao ''proceduralna epistemiologija'' - proučavanje strukture znanja sa imperativnog gledišta, kao suprotnost deklarativnom gledištu klasičnih matematičkih subjekata. }}</ref> ;Primjene izvan računarstva * Potaknulo je [[digitalna revolucija|digitalnu revoluciju]], koja je vodila ka trenutnom [[informacijsko doba|informacijskom dobu]]<ref name="bgu">{{Cite web |url=http://www.cis.cornell.edu/Dean/Presentations/Slides/bgu.pdf |title=Archive copy |access-date=2009-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911104502/http://www.cis.cornell.edu/Dean/Presentations/Slides/bgu.pdf |archive-date=2006-09-11 |url-status=dead}}</ref> * U [[kriptografija|kriptografiji]], razbijanje [[Enigma (stroj)|stroja Enigma]] je bio značajan faktor koji je doprinjeo pobjedi Saveznika u drugom svjetskom ratu.<ref name="kahnbook">[[David Kahn]], [[The Codebreakers]], 1967, {{ISBN|0-684-83130-9}}.</ref> * [[Znanstveno računarstvo]] je omogućilo napredno proučavanje uma i preslikavanje ljudskog genoma u sklopu [[Projekt ljudski genom|projekta ljudski genom]].<ref name="bgu"/> Projekti iz [[Raspodijeljeno računarstvo|raspodijeljenog računarstva]], poput [[Folding@home]], istražuju [[uvijanje bjelančevina]]. == Odnosi sa drugim disciplinama == {{glavni | Raznolikost računarstva}} Unatoč svome imenu, većina računarstva ne uključuje bavljenje samim računalima. Ustvari, istaknuti računalni znanstvenik [[Edsger Dijkstra]] je često citiran kako kaže: ''"Računarstvo nije ništa više o računalima, nego što je astronomija o teleskopima."'' Dizajn i dostava računala i računalnih sustava se općenito smatra područjem disciplina koji nisu računarstvo. Na primjer, proučavanje [[računalno sklopovlje|računalnog sklopovlja]] je uobičajeno smatrano dijelom [[računalno inženjerstvo|računalnog inženjerstva]], dok je proučavanje komercijalnih [[računalni sustav|računalnih sustava]] i njihove dostave često zvano [[informacijska tehnologija]] ili [[informacijski sustavi]]. Računarstvo je ponekad kritizirano kao nedovoljno znanstveno, pogled koji je utjelovljen u izjavi ''"Znanost je računarstvu ono što je hidrodinamika vodoinstalaterstvu"'', pripisana [[Stan Kelly-Bootle|Stanu Kelly-Bootleu]]<ref>'''Computer Language''', Oct 1990</ref> i drugima. Međutim, znatna se interdisciplinarna suradnja odvija između različitih disciplina vezanih za računala. Računarstvo je također nerijetko prešlo u druge discipline, kao što je [[umjetna inteligencija]], [[kognitivna znanost]], [[fizika]] (vidi [[kvantno računarstvo]]), te [[jezikoslovlje]]. Neki smatraju da je računarstvo srodnije [[matematika|matematici]] od mnogih drugih znanstvenih disciplina<ref name="Denning_cs_discipline" />. Rano je računarstvo bilo pod strogim utjecajem rada matematičara kao što su [[Kurt Gödel]] i [[Alan Turing]], i postoji jako plodonosna razmjena ideja između dvaju polja u područjima kao što su [[matematička logika]], [[teorija kategorija]], [[teorija domena]] i [[algebra]]. Odnos između računarstva i [[programsko inženjerstvo|programskog inženjerstva]] je predmet mnogih prijepora, a što je još dodatno zamućeno mnogim sporovima oko toga što točno naziv "programsko inženjerstvo" znači, te kako [[Raznolikost računarstva|je računarstvo definirano]]. [[David Parnas]], uzimajući za uzor odnose između ostalih inženjerskih i znanstvenih disciplina, je tvrdio da je principijelni fokus računarstva proučavanje općenitih svojstava računanja, dok je principijelni fokus programskog inženjerstva dizajn specifičnih računanja kako bi se postigli praktični rezultati, što to dvoje čini različitim ali komplementarnim disciplinama.<ref>{{cite journal | last = Parnas | first = David L. | authorlink = David Parnas | year = 1998 | title = [http://citeseer.ist.psu.edu/parnas98software.html Software Engineering Programmes are not Computer Science Programmes] | journal = Annals of Software Engineering | volume = 6 | pages = 19–37 }}, p. 19: "Radije nego da programsko inženjerstvo tretiram kao potpolje računarstva, tretiram ga kao element skupa {civilno inženjerstvo, mehaničko inženjerstvo, kemijsko inženjerstvo, elektrotehnika,....}."</ref>. == Polja računarstva == Računarstvo istražuje koncepte i dokaze kako bi objasnilo i opisalo zanimljive računske sustave. Kao i kod svake znanosti, ove teorije mogu biti iskorištene prilikom sinteze praktičnih inženjerskih aplikacija, koje zauzvrat mogu voditi ka novim sustavima za proučavanje i analiziranje. Iako se može koristiti ACM sustav za razredbu računarstva, slijedi nešto deskriptivnija podjela: === Matematičke osnove === ==== [[Matematička logika]] ==== : Bulovska logika i ostali načini modeliranja logičkih upita; uporabe i ograničenja formalnih metoda dokazivanja. ==== Teorija brojeva ==== : Teorija dokaza i heuristika za nalaženje dokaza u jednostavnoj domeni cijelih brojeva. Korištena kako u [[kriptografija|kriptografiji]], tako i u domeni [[umjetna inteligencija|umjetne inteligencije]]. ==== Teorija grafova ==== : Osnove za podatkovne strukture i algoritme pretraživanja. ==== Teorija tipova ==== : Formalna analiza tipova podataka, te uporaba ovih tipova za razumijevanje svojstava programa - napose sigurnosti programa. ==== Teorija kategorija ==== : Teorija kategorija pruža sredstva za obuhvaćanje cijele matematike i računanja u jednoj sintezi. === Teorija računanja === {{glavni | Teorija računanja}} ; [[Teorija automata]] : Različite logičke strukture za rješavanje problema. ; [[Teorija izračunljivosti (računarstvo)|Teorija izračunljivosti]] : Što je izračunljivo trenutnim modelima računala. Dokazi koje su razvili [[Alan Turing]] i drugi pružaju uvid u mogućnosti što može biti izračunato, a što ne. ; [[Računska teorija složenosti]] : Fundamentalna ograničenja (napose vremenska i prostorna) nad klasama računanja. ; [[Kvantno računarstvo]] === Algoritmi i strukture podataka === ; [[Analiza algoritama]] : Vremenska i prostorna složenost algoritama. ; [[Algoritam|Algoritmi]] : Formalni logički procesi korišteni za računanje, te učinkovitost ovih procesa. ; [[Struktura podataka|Strukture podataka]] : Organizacija i pravila manipuliranja podatcima. === Programski jezici i jezični procesori === ; [[Jezični procesor]]i : Načini translacije računalnih programa, obično iz [[viši programski jezik|viših]] jezika u [[niži programski jezik|niže]] jezike. ; [[Programski jezik|Programski jezici]] : Paradigme formalnih jezika za izražavanje algoritama, te svojstva ovih jezika (npr. za rješavanje kakvih problema su prikladni) === Konkurentni, paralelni i raspodijeljeni sustavi === ; [[Konkurentnost (računarstvo)|Konkurentnost]] : Teorija i praksa simultanih računanja; sigurnost podataka u višezadaćnom i višenitnom okolišu. ; [[Raspodijeljeno računarstvo]] : Računanje korištenjem višestrukih računarskih uređaja preko mreže u svrhu ostvarenja zajedničkog zadatka te reduciranja latencije koja je na taj način uključena u doprinos jednog procesora za bilo koji zadatak. ; [[Paralelno računarstvo]] : Računanje korištenjem višestrukih konkurentnih niti izvršavanja. === Programsko inženjerstvo === ; [[Dizajn algoritama]] : Korištenje ideja iz teorije algoritama za kreativnno dizajniranje rješenja konkretnih zadataka. ; [[Računalno programiranje]] : Praksa korištenja programskog jezika za implementiranje algoritama ; [[Formalne metode]] : Matematički pristupi opisivanju i zaključivanju o dizajnu programske podrške. ; [[Reverzno inženjerstvo]] : Primjena znanstvene metoda u razumijevanju neke proizvoljne postojeće programske podrške ; [[Programsko inženjerstvo]] : Principi i praksa dizajna, razvijanja i testiranja programa, kao i pravilne inženjerske prakse. === Arhitektura računala === ; [[Arhitektura računala]] : Dizaj, organizacija, optimizacija i verifikacija računalnog sustava, većinom se vrti oko [[CPU]] i [[memorija (računala)|memorijskih]] podsustava (te sabirnice koja ih spaja). ; [[Organizacija računala]] : Implementacija računalnih arhitektura, u terminima opisa njihovih specifičnih [[električni krug|električnih krugova]] ; [[Operacijski sustav]]i : Sustavi za upravljanje računalnim programima i pružanja baze koristivih sustava. === Komunikacije === ; [[Računalni zvuk]] : Algoritmi i podatkovne strukture za stvaranje, manipulaciju, pohranu i prijenos zapisa [[digitalni zvuk|digitalnog zvuka]]. Također je važan u aplikacijama za [[prepoznavanje glasa]]. ; [[Računalne mreže|Umrežavanje]] : Algoritmi i protokoli za pouzdano komuniciranje podatcima duž različitih dijeljenih ili dediciranih medija, često uključujući [[ispravljane greške|ispravljanje grešaka]]. ; [[Kriptografija]] : Primjenjuje rezultate iz složenosti, vjerojatnost i teorije brojeva kako bi izmislila i razbila kodove za šifriranje. === Baze podataka === ; [[Rudarenje podataka]] ; [[Relacijske baze podataka]] : Proučavanje algoritama za pretragu i obradu informacija u dokumentima i bazama podataka; usko je povezano sa [[dohvaćanje informacije|dohvaćanjem informacije]]. === Umjetna inteligencija === ; [[Umjetna inteligencija]] : Implementacija i proučavanje sustava koji ispoljavaju autonomnu inteligenciju ili ponašanje. ; [[Automatizirano zaključivanje]] : Strojevi za rješavanje, kao što ih koristi [[Prolog (programski jezik)|Prolog]], koji proizvode korak do rezultata za dani upit o činjenici i bazu podataka sa pravilima. ; [[Računalni vid]] : Algoritmi za identificiranje trodimenzionalnih objekata iz jedne ili više dvodimenzionalnih slika. ; [[Strojno učenje]] : Automatsko stvaranje skupa pravila i aksioma ovisno o ulazu. ; [[Obrada prirodnog jezika]]/[[Računska lingvistika]] : Automatsko razumijevanje i generiranje ljudskog jezika ; [[Robotika]] : Algoritmi za kontrolu ponašanja robota. === Meko računarstvo === {{glavni | Meko računarstvo}} Zajednički naziv za tehnike korištene u rješavanju specifičnih problema. Vidjeti glavni članak. === Računalna grafika === ; [[Računalna grafika]] : Algoritmi i za sintetičko generiranje vizualnih slika, te za integriranje i mijenjanje vizualne i prostorne informacije uzorkovane iz stvarnog svijeta. ; [[Obrada slike]] : Određivanje informacije iz slike koristeći računanje. === Interakcija čovjeka i računala === ; [[Interakcija čovjeka i računala]] : Proučavanje činjenja računala i računanja korisnim, koristivim i univerzalno pristupačnim [[korisnik (računarstvo)|ljudima]], uključujući proučavanje i dizajn računalnih sučelja kroz koja ljudi koriste računala. === Znanstveno računarstvo === ; [[Bioinformatika]] : Uporaba računarstva u svrhu održavanja, analize i pohranjivanja [[biološki podatak|bioloških podataka]], te u svrhu rješavanja bioloških problema poput [[uvijanje bjelančevina|uvijanja bjelančevina]] (engl. ''protein folding''), predviđanje funkcije i [[filogenija|filogenije]]. ; [[Kognitivna znanost]] : Računsko modeliranje stvarnih umova ; [[Računska kemija]] : Računsko modeliranje teoretske kemije u svrhu određivanja kemijskih struktura i svojstava ; [[Računska neuroznanost]] : Računsko modeliranje stvarnih mozgova ; [[Računska fizika]] : Numeričke simulacije velikih neanalitičkih sustava ; [[Numerički algoritmi]] : Numerička rješenja matematičkih problema kao što su [[algoritam pronalaženja korijena|pronalaženje korijena]], [[numerička integracija|integracija]], [[numeričke obične diferencijalne jednadžbe|rješenja običnih diferencijalnih jednadžbi]] te aproksimacija [[specijalne funkcije|specijalnih funkcija]]. ; [[Simbolička matematika]] : Manipulacija i rješavanje izraza u simboličkom obliku, poznato i kao [[računalna algebra]]. == Obrazovanje i računarstvo == Neka sveučilišta poučavaju računarstvo kao teoretsko proučavanje računanja i algoritamskog zaključivanja. Ovakvi programi često između ostaloga naglašavaju [[teorija računanja|teoriju računanja]], [[analiza algoritama|analizu algoritama]], [[konkurentnost (računarstvo)|teoriju konkurentnosti]], [[baza podataka|baze podataka]] i [[analiza sustava|analizu sustava]]. Također tipično poučavaju [[računalno programiranje]], koje pak tretiraju radije kao alat za podršku ostalim poljima računarstva, nego kao središnji fokus proučavanja. Druge škole i sveučilišta, kao i [[srednja škola|srednje škole]] i vokacijski programi koji poučavaju računarstvo, naglašavaju praksu naprednog [[računalno programiranje|računalnog programiranja]] radije nego teoriju algoritama i računanja u svojem programu. Takvi programi se više fokusiraju na vještine koje su važne radnicima koji ulaze u industriju programske podrške. Ovi praktični aspekti računalnog programiranja se često pokrivaju nazivom [[programsko inženjerstvo]]. S druge strane, postoji mnogo prijepora oko toga što točno naziv "programsko inženjerstvo" znači, i je li to ista stvar kao i programiranje. : Vidi [[Peter J. Denning]], ''[http://portal.acm.org/citation.cfm?id=971303&dl=ACM&coll=&CFID=15151515&CFTOKEN=6184618 Great principles in computing curricula]'', Technical Symposium on Computer Science Education, 2004. == Povezano == : ''Glavni popis: [[Popis osnovnih tema u računarstvu]]'' * [[Informatika]] * [[Računalna djelatnost u Hrvatskoj]] * [[Popis konferencija u računarstvu]] * [[Popis otvorenih problema u računarstvu]] * [[Popis istaknutih pionira računarstva]] * [[Popis važnih publikacija u računarstvu]] * [[Popis tema u programskom inženjerstvu]] * [[Popis računalnih znanstvenika]] == Izvori == {{reflist|2}} <div class="references-small"> * [[Association for Computing Machinery]]. [http://www.acm.org/class/1998/overview.html 1998 ACM Computing Classification System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828002940/http://www.acm.org/class/1998/overview.html |date=2008-08-28 }}. 1998. * [[IEEE Computer Society]] i [[Association for Computing Machinery]]. [http://www.computer.org/portal/cms_docs_ieeecs/ieeecs/education/cc2001/cc2001.pdf Computing Curricula 2001: Computer Science]. 15. prosinca 2001. * [[Peter J. Denning]]. ''[http://portal.acm.org/citation.cfm?id=1053309&coll=&dl=ACM&CFID=15151515&CFTOKEN=6184618 Is computer science science?]'', Communications of the ACM, travanj 2005. </div> == Vanjske veze == {{Commonscat|Computer science}} * [http://liinwww.ira.uka.de/bibliography/ Collection of Computer Science Bibliographies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607123538/http://liinwww.ira.uka.de/bibliography/ |date=2011-06-07 }} * [http://se.ethz.ch/~meyer/gallery/ Photographs of computer scientists] (galerija [[Bertrand Meyer|Bertranda Meyera]]) * [http://www.lecturefox.com/computerscience/ Lecturefox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512152252/http://lecturefox.com/computerscience/ |date=2008-05-12 }} Besplatna predavanja iz računarstva * [http://dzs.ffzg.hr/text/Uvod%20u%20informacijske%20znanosti/index.html Uvod u Informacijske znanosti - e-knjiga na srpskohrvatskom jeziku] {{Tehnologija}} [[Kategorija:Računarstvo| ]] [[Kategorija:Primijenjene nauke]] fagnkkhrq6zic0fop4rlquf23q91nx5 0 66313 42713489 42511394 2026-10-24T22:13:56Z SrpskiAnonimac 101643 42713489 wikitext text/x-wiki {{Okvir bivše zemlje svijeta |ime=Atena |hr_ime=Atena |izvorno_ime=Ἀθῆναι<br /> |genitiv = Atene |kontinent = [[Europa]] |regija = |status = |era = [[antika]] |godina_start = [[510. pne.]] |godina_kraj = [[338. pne.]] |datum_start = |datum_kraj = |događaj_start = [[Klisten|Kleisten]] osnovao [[Demokracija|demokraciju]] |događaj_kraj = Makedonski kralj [[Filip II Makedonski|Filip II.]] asimilira Atenu u svoje kraljevstvo |p1 = Rimska Republika |s1 = Rimsko Carstvo |flag_s1 = SPQRomani.svg |s2 = |flag_s2 = | |zastava = | |vjera = [[Starogrčka religija|antičkogrčka religija]] |mapa = Map athenian empire 431 BC-fr.svg |mapa_opis = ''Delski savez'' („''Atensko Carstvo''“) oko [[431. pne.]] |jezik = [[Starogrčki jezik|starogrčki]] |glavni_grad = [[Atena]] |vlada_tip = [[republika]] |titula_vođa = [[Strateg]] |vođa1 = [[Perikle|Periklo]] |godina_vođa1 = [[449. pne.|449.]] - [[429. pne.]] |vođa2 = |godina_vođa2 = |titula_zamjenik = |zamjenik1 = |godina_zamjenik1 = |zamjenik2 = |godina_zamjenik2 = |događaj_prije = |godina_prije = |događaj1 = |datum_događaj1 = |legislatura = ekklesia |geslo = |događaj2 = |datum_događaj2 = |događaj3 = |datum_događaj3 = |stat_godina1 = [[5. vijek pne.|5. stoljeće pne.]] |stat_površina1 = |stat_godina2 = |stat_pop1 = 250.000<br />(građanska prava: 30.000) |stat_površina2 = |stat_godina3 = |stat_površina3 = |stat_pop3 = |stat_godina4 = |stat_površina4 = |valuta = [[Drahma#Antička drahma|drahma]] |vremenska_zona = |broj = |fusnote = >[http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_03.shtml BBC (engl.)] }} '''Atena''' ili '''Atina''' ({{jez-stgrč|Ἀθῆναι}} [{{transl|grc|Athênai}} – Atenai, <small>moderno</small> {{transl|el|Athínai}} – Atinai]), je u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]] bila jedan od najvećih [[polis]]a i jedno vrijeme glavni grad panhelenskog (sve-grčkog) saveza; središte [[Grčka umjetnost|grčke umjetnosti]] i kulture i mjesto rođenja [[Demokracija|demokracije]]. == Historija == Već u [[neolit]]iku (oko [[40. vijek pne.|4000.]] - [[30. vijek pne.|3000. pne.]]) na području Atene odnosno na [[Atenska akropola|Akropoli]] i u okolici rijeke [[Ilis]] postojalo je organizirano naselje. U [[Brončano doba|brončanom dobu]] (oko [[20. vijek pne.|2000. pne.]]) Atenska naselja su zauzela [[Grci|helenska]] plemena i oni su je proširili te donijeli naprednu poljoprivredu. Za vrijeme [[Mikenska Grčka|Mikenske kulture]] ([[1550. pne.|1550.]] - [[1050. pne.]]) stanovnici Atene su razvili trgovinu, umjetnost i uspostavili su kontakte s drugim područjima [[Egejsko more|Egejskog mora]]. Vrlo brzo, u [[16. vijek pne.|16. stoljeću pne.]], [[Mikenjani]] su se naselili na Akropoli gdje je izgrađena kraljevska palača ograđena zidinama. U brojnim [[grčka mitologija|grčkim mitovima]] i legendama opisani su doživljaji tih prvih vladara Atene. U [[12. vijek pne.|12. stoljeću pne.]] brojni mikenski gradovi su propadali i zauzeli su ih [[Antička Tesalija|Tesalijci]] i [[Dorani]], no [[Atika (pokrajina)|Atika]] i Atena nisu nikada pali. Atenjani su najvjerojatnije direktni potomci Atenjana koji su se miješali s okolnim plemenima i [[Jonjani]]ma. Do [[8. vijek pne.|8. stoljeća pne.]] Jonjani su se s ostalim plemenima proširili prema istoku i naselili na obalama [[Mala Azija|Male Azije]]. Stanovnici Atike su se podijelili na klanove i plemena kojima je glavni grad postao Atena, čime je stvorena grad-država – [[polis]]. [[Datoteka:Map ancient athens.png|thumb|left|200px|Mapa antičke Atene]] U razvoju ''Arhajskog razdoblja'' ([[7. vijek pne.|7.]] i [[6. vijek pne.|6. stoljeća pne.]]) Atena je imala vodeću ulogu u [[Antička Grčka|Grčkoj]], a [[Agora]] je postala središte grada, dok je [[Akropolj (Atina)|Akropola]] sve više postajala religijsko središte s novim [[Grčki hram|hramovima]] i svetištima. U isto vrijeme dogodila su se krunske društvene promjene. Politička vlast, koja je do tada bila u rukama [[kralj]]eva, prešla je u ruke bogatih zemljoposjednika čime su oni postala jaka [[aristokracija]]. Nakon nekoliko pokušaja preuzimanja vlasti, atensko pravo je kodificirano za vrijeme vladara [[Drakon]]a, ali ni to nije spriječilo društvenu pobunu [[594. pne.]] kada su Atenjani povjerili [[Solon]]u da sastavi novi zakonik. Solon je kao izrazito patriotski pjesnik koji je uživao veliko povjerenje Atenjana, postavio opće interese na prvo mjesto i odredio je koja mjesta u upravi mogu zauzeti građani, ali i koje su im obveze na osnovu njihovih prihoda. Demokratska tijela, kao [[Sabor]] na Demosu i [[Vrhovni sud]], birali su [[arhont]]e (glavne [[Magistar|magistre]]) i upravno [[sud]]stvo, čime su utemeljene institucije koje su činile političku vlast. Iako su ove reforme bile prvi korak ka [[Demokracija|demokraciji]], uslijedili su daljnji sukobi ([[561. pne.|561.]] - [[560. pne.]]) koji su, uz potporu niže klase građana, na vlast doveli [[Pizistrat]]a koji je uveo [[tiranin|tiraniju]]. On je ustanovio temelje atenske mornarice, a grad ispunio novim svetištima i spomenicima, posebno posvećenima [[Dioniz]]u i [[Atena (mitologija)|Ateni]]. Također je dao da se [[Homer]]ovi epovi zabilježe u pisanoj formi, te je reorganizirao Panatenske svečanosti, festival u čast božice Atene. Nakon njegove smrti ([[528. pne.]]) njegovo djelo su nastavili njegovi sinovi [[Hiparkus]] i [[Hipias]]; sve do [[510. pne.]] kada je ukinuta tiranija. Arhon [[Klisten|Kleisten]], koji je izabran [[508. pne.]], smatra se za utemeljitelja demokracije u Ateni. Njegovim [[reforma]]ma su svi stanovnici Atike, sada podijeljeni na deset plemena, mogli obavljati državnu službu i aktivno učestvovati u političkom životu. Također je ograničio administraciju i dao je veće ovlasti Saboru. [[Datoteka:112307-BritishMuseum-Perikles.jpg|thumb|150px|[[Perikle|Periklo]], Atenski general, političar i govornik iz "Zlatnog doba" Atene.]] U ranom [[5. vijek pne.|5. stoljeću pne.]] Atenjani su pomogli [[jonski ustanak]] i time izazvali sukob sa [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskim Carstvom]]. Nakon perzijske pobjede protiv [[Jonija|Jonije]] i njihovih saveznika, [[persijanci|perzijski]] vladar [[Darije I|Darije Veliki]] naredio je svojim [[satrap]]ima iz [[Mala Azija|Male Azije]] kažnjenički pohod protiv Atene i [[Eretreja|Eretreje]] čime započinju [[grčko-perzijski ratovi]]. Eretrija je poražena, no Atenjani se uspijevaju obraniti u [[maratonska bitka|bitci na Maratonskom polju]] [[490. pne.]] Ipak, [[Darije I|Darijev]] sin [[Kserks I|Kserkso]] [[480. pne.]] osobno vodi [[ahemenidska Monarhija#Vojska|perzijsku vojsku]] u pohod protiv Atene, dok se [[antička Grčka|grčka]] vojska povlači pred nadmoćnijim neprijateljem na [[Peloponez]], gdje se sklanjaju i atenski stanovnici. [[Kserks I|Kserkso]] je dao spaliti Atenu kao odgovor na njihovo pustošenje grada [[Sard]]a, glavnog grada perzijske [[Satrapija|satrapije]] [[Lidija|Lidije]]. Perzijska vojska se nakon toga povukla, dok je atenska mornarica porazila perzijsku flotu u [[Bitka kod Salamine|bitci kod Salamine]] [[480. pne.]] i time zadržala pomorsku premoć na istočnom [[Sredozemno more|Mediteranu]]. Nakon rata, [[Temistokle|Temistoklo]] je obnovio Atenu i 7&nbsp;km dugim zidinama utvrdio njenu [[Pirej]]sku luku ([[478. pne.]]). On je također zaslužan i za osnivanje [[Delski savez|Delskog saveza]] u koju su se uključili brojni grčki [[polis]]i, osim onih pod utjecajem [[Sparta|Sparte]]. [[Datoteka:Pelopennesian War, Walls Protecting the City, 431 B.C..JPG|thumb|levo|200px|[[Atena]] povezana s [[Pirej]]om za vrijeme [[Peloponeski rat|Peloponeskog rata]] [[431. pne.]] ]] Razmirice između Sparte i Atene su odavno postojale, a kulminirale su kada je [[Kimon]]ova atenska flota počela dominirati [[Egejsko more|Egejskim morem]]. Uslijedio je [[Prvi peloponeski rat]] (460.-[[445. pne.]]) između grčkih gradova podijeljenih u svojoj lojalnosti Ateni ili Sparti. U tom razdoblju, koje se naziva ''„zlatno doba“ (Klasično doba)'' grčke povijesti, u Ateni je vodeću ulogu preuzeo [[Perikle|Periklo]], državnik koji je odigrao vodeću ulogu dok je Atena bila najjačim polisom u Grčkoj. Ovaj karizmatični vođa je doveo atensku demokraciju do vrhunca, a grad je obogatio najpoznatijim spomenicima i hramovima vrhunske umjetničke vrijednosti. U tom uzdižućem duhu panatenski festival je postao još svečaniji, te je bio prilika da Atena pokaže svoje bogatstvo i snagu kroz kreativnost. Ovakvo očito pokazivanje bogatstva samo je dodalo ulje na vatru razmirica sa Spartom što je dovelo do novih sukoba ova dva najjača grčka polisa. U [[Peloponeski rat|Drugom Peloponeskom ratu]] ([[431. pne.|431.]] - [[404. pne.]]) [[Sparta]] je uz golemu [[ahemenidska Monarhija|perzijsku]] pomoć porazila Atenu, koja je bila prisiljena predati svoju flotu, te srušiti vlastite zidine. Također je morala prihvatiti politički sustav koji je bio kod njenih suparnika, te su u gradu vlast prigrabile grupe [[oligarh]]a, znan kao vrijeme trideset tiranina. [[Datoteka:Aleksander-d-store.jpg|thumb|left|150px|[[Aleksandar Veliki]]]] Tijekom [[470-e pne.|470-ih pre Krista]] [[Delski savez]] vodio je pohode u [[Tračka|Tračkoj]] i Egeju s ciljem da ukloni preostale perzijske [[garnizon]]e u regiji. Atenjane i njihove saveznike predvodio je atenski političar [[Kimon]]<ref>Sealey, str. 250.</ref>. Početkom sljedećeg [[460-e pne.|desetljeća]], Kimon je vodio vojne ekspediciju u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] gdje je želio učvrstiti grčku prisutnost<ref>Plutarh: ''Kimon'', 12.</ref>. U [[bitka na Eurimedonu|bitci kod Eurimedona]] u [[Pamfilija|Pamfiliji]] Atenjani su ostvarili vrijednu dvostruku pobjedu; porazili su perzijsku flotu nakon čega su vojnici iz brodova pristali na obalu i napali perzijsku vojsku. Krajem [[460-e pne.|460-ih pre Krista]] Atenjani su se odlučili na ambiciozan potez podrške ustanku u perzijskoj [[Satrapija|satrapiji]] [[Stari Egipat|Egiptu]]. Iako su grčke snage u početku nizale uspjehe, nisu uspjeli zauzeti perzijski [[garnizon]] u [[Memfis]]u ni nakon tri godine opsade grada<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200;query=chapter%3D%23104;layout=;loc=1.103.1 Tukidid, I 104.]</ref>. Perzijanci su tada krenuli u protunapad pa se atenska vojska našla pod opsadom 18 mjeseci, nakon čega je potpuno uništena<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200;query=chapter%3D%23109;layout=;loc=1.110.1 Tukidid, I 109.]</ref>. Ovaj katastrofalan atenski poraz kao i međugrčki vojni sukobi prisilio je Atenu na odustajanje od ratova protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskog Carstva]]<ref>Sealey, str. 271.–273.</ref>. Godine [[451. pne.]] u [[Antička Grčka|Grčkoj]] je dogovoreno primirje pa je [[Kimon]] nesmetano mogao pokrenuti novu vojnu ekspediciju na [[Cipar|Cipru]]. Ipak, prilikom opsade grada [[Larnaka|Kitiona]] Kimon je umro, a atenska mornarica odlučila se povući. Prilikom bijega uspjela je pobijediti perzijsku mornaricu [[bitka kod Salamine na Kipru|kod ciparske Salamine]] [[450. pne.]] koja ih je pokušala spriječiti u povlačenju<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200;query=chapter%3D%23112;layout=;loc=1.113.1 Tukidid, I 112.]</ref>. Ovaj neuspješni atenski pohod označio je kraj neprijateljstva između [[Delski savez|Delskog saveza]] i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskog Carstva]], odnosno prestanak vojnih operacija [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]<ref>Plutarh: ''Kimon'', 19</ref>. Nedugo kasnije sklopljen je [[Kalijin mir]], čime su njihovi sukobi i službeno bili završeni. Od grčkih država [[Makedonija (antička)|Makedonija]] je postala vodećom vojnom silom i njezin kralj, [[Filip II Makedonski|Filip II. Makedonski]] ([[359. pne.|359.]] - [[336. pne.]]), je zauzeo Atenu [[338. pne.]], te je slijedeće godine priznat za vođu svih Grka u borbi protiv Perzijanaca. Njegovu borbu je dovršio njegov sin [[Aleksandar Veliki]] (336.-[[323. pne.]]) koji je proširio svoju vlast duboko u [[Azija|Aziju]]. U ''Helenističkom razdoblju'' ([[323. pne.|323.]] - [[146. pne.]]), koje je uslijedilo po smrti Aleksandra Velikog, Atena je postala ovisna o djelovanju makedonskih vladara koji su postavili atenske upravitelje ([[Demetrije Faler]] [[317. pne.]] i [[Demetrije Polior]] [[307. pne.]]). Naposljetku su Atenom vladali kraljevi [[Pergam]]a i [[Stari Egipat|Egipta]], od kojih su mnogi dodatno ukrasili grad i studirali u atenskim školama. Godine [[146. pne.]] [[Antički Rim|Rimljani]] su osvojili Grčku i iako je Atena imala povlašten status, možemo reći da je to bio kraj atenskog [[polis]]a. [[Datoteka:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|200px|[[Akropolj (Atina)|Akropola (Atena)]] u klasičnom razdoblju]] == Kultura == {{glavni|Umjetnost antičke Grčke}} U doba ''Geometrijskog razdoblja'' ([[1050. pne.|1050.]] - [[700. pne.]]) [[grčka kultura]], koja je cvala u široj okolici Atene, je dobila prepoznatljive karakteristike: * religija se ujedinila oko dvanaest bogova koji su smješteni na [[Olimp]]u; * nastalo je [[grčki alfabet|grčko pismo]], temelj svih ostalih europskih [[alfabet]]a; * udareni su temelji [[poezija|pjesništva]] s [[Homer]]ovim [[epika|epovima]], * [[likovna umjetnost]] se razvija od [[Geomatrija|geometrijskih]] ukrasa na [[vaza]]ma do slika s temama iz [[Grčka mitologija|mitologije]]; U [[7. vijek pne.|7. stoljeće pne.]] [[Grci]] su bili pod direktnim utjecajima s Istoka, ali su uskoro njihova djela poprimila autohtone grčke odlike. U stoljećima koja su uslijedila bila su zlatno doba mramornih [[dorski red|dorskih]] i [[jonski red|jonskih hramova]], skulptura božanstava ([[kouros]]i i kore) i crnih figura na vazama. U to vrijeme razvila se epska, korska i lirska [[poezija]] ([[Sappho|Sapfo]], [[Stezikorus]],[[Hesiod]]), ali i vrijeme Jonske [[Filozofija|filozofije]] ([[Tales]], [[Heraklit]], [[Pitagora]]), kao i uspostave panhelenskih svečanosti, te stvaranje nacionalne svijesti i grčkog jedinstva. U ''klasičnom (zlatnom) dobu'' Atene (460.-323. pne.) danak od atenskih saveznika i svi državni prihodi iskorišteni su za izgradnju umjetničkih remek-djela od kojih su najvažnija djela na [[Akropolj (Atina)|Akropoli]] kao što je [[Partenon]], simbolični spomenik atenskoj demokraciji. [[Skulptura|Kiparstvo]] ([[Fidija]], [[Praksitel]], [[Miron]]) je uznapredovalo od strogog stila do skulptura koje su veličale ljepotu ljudskog tijela koje se smatralo fizičkim utjelovljenjem ljudske duše, a ljepota se krila u [[Harmonija (filozofija)|harmoničnoj]] [[Ravnoteža|ravnoteži]] [[proporcija]]. Sličan napredak je doživjelo i slikarstvo na vazama s pojavom crvenih likova na crnoj pozadini koje je isticalo vještinu umjetnika. [[Datoteka:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|150px|[[Lizip]]ov [[portret]] [[Aristotel]]a]] [[Perikle|Periklo]] je također poticao i [[književnost]] i [[teatar|kazalište]], osobito besplatnim kazališnim kartama za građane Atene. U Ateni 5. st. pne. javilo se nekoliko [[drama]]tičara ([[Eshil]], [[Sofokle|Sofoklo]], [[Euripid]] i [[Aristofan]]), [[filozof]]a ([[Sokrat]]), [[nauka|znanstvenika]] ([[Demokrit]]) i [[historičar|povjesničara]] ([[Herod Veliki|Herod]] i [[Thycydides]]) koji su zadužili cjelokupnu svjetsku [[umetnost|umjetnost]] i [[nauka|znanost]]. I kraljevi, [[Filip II Makedonski|Filip II. Makedonski]] i [[Aleksandar Veliki]], štovali su atensku kulturu, a osobito osobe kao [[Platon]]a i [[Aristotel]]a. == Znamenitosti antičke Atine == === Dijelovi antičke Atene === * [[Akropolj (Atina)|Akropola (Atena)]] – vjersko središte * [[Agora (Atena)]] – upravno središte * Kerameiskos – groblje starih atenjana * Brdo [[Areopag]]a – sudnica za ubojstva * Područje [[Ilis]]a – grčke i rimske građevine * Plaka – stambena zona === Spomenici antičke Atene === * [[Propileje]] – trijumfalni ulaz na Akropolu * Hram Atene Nike * [[Kalkoteka]] * [[Partenon]] – hram Ateninog rođenja * [[Erehteion|Erehtejon]] – hram Atene i Posejdona, te prvih atenskih kraljeva * Panatenski put * [[Lizikratov spomenik]] * [[Dionizovo kazalište]] * Asklepijevo svetište * [[Stoa]] * Klepsidra * [[Bulaterion]] * [[Gimnazija]] * [[Hram Olimpijskog Zeusa]] * Demetrino svetište == Reference == {{reflist}} {{Commonscat|Ancient Athens}} [[Kategorija:Drevna Atena| ]] [[Kategorija:Historija Atene]] [[Kategorija:Drevni grčki gradovi|Atena]] [[Kategorija:Antička Grčka|Atena]] plt1y4w7hw05483xi6g6m874eu1bucm 42713490 42713489 2026-10-24T22:14:22Z SrpskiAnonimac 101643 42713490 wikitext text/x-wiki {{Okvir bivše zemlje svijeta |ime=Atena |hr_ime=Atena |izvorno_ime=Ἀθῆναι<br /> |genitiv = Atene |kontinent = [[Europa]] |regija = |status = |era = [[antika]] |godina_start = [[510. pne.]] |godina_kraj = [[338. pne.]] |datum_start = |datum_kraj = |događaj_start = [[Klisten|Kleisten]] osnovao [[Demokracija|demokraciju]] |događaj_kraj = Makedonski kralj [[Filip II Makedonski|Filip II.]] asimilira Atenu u svoje kraljevstvo |p1 = Rimska Republika |s1 = Rimsko Carstvo |flag_s1 = SPQRomani.svg |s2 = |flag_s2 = | |zastava = | |vjera = [[Starogrčka religija|antičkogrčka religija]] |mapa = Map athenian empire 431 BC-fr.svg |mapa_opis = ''Delski savez'' („''Atensko Carstvo''“) oko [[431. pne.]] |jezik = [[Starogrčki jezik|starogrčki]] |glavni_grad = [[Atena]] |vlada_tip = [[republika]] |titula_vođa = [[Strateg]] |vođa1 = [[Perikle|Periklo]] |godina_vođa1 = [[449. pne.|449.]] - [[429. pne.]] |vođa2 = |godina_vođa2 = |titula_zamjenik = |zamjenik1 = |godina_zamjenik1 = |zamjenik2 = |godina_zamjenik2 = |događaj_prije = |godina_prije = |događaj1 = |datum_događaj1 = |legislatura = ekklesia |geslo = |događaj2 = |datum_događaj2 = |događaj3 = |datum_događaj3 = |stat_godina1 = [[5. vijek pne.|5. stoljeće pne.]] |stat_površina1 = |stat_godina2 = |stat_pop1 = 250.000<br />(građanska prava: 30.000) |stat_površina2 = |stat_godina3 = |stat_površina3 = |stat_pop3 = |stat_godina4 = |stat_površina4 = |valuta = [[Drahma#Antička drahma|drahma]] |vremenska_zona = |broj = |fusnote = >[http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_03.shtml BBC (engl.)] }} '''Atena''' ili '''Atina''' ({{jez-stgrč|Ἀθῆναι}} [''{{transl|grc|Athênai}}'' – Atenai, <small>moderno</small> ''{{transl|el|Athínai}}'' – Atinai]), je u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]] bila jedan od najvećih [[polis]]a i jedno vrijeme glavni grad panhelenskog (sve-grčkog) saveza; središte [[Grčka umjetnost|grčke umjetnosti]] i kulture i mjesto rođenja [[Demokracija|demokracije]]. == Historija == Već u [[neolit]]iku (oko [[40. vijek pne.|4000.]] - [[30. vijek pne.|3000. pne.]]) na području Atene odnosno na [[Atenska akropola|Akropoli]] i u okolici rijeke [[Ilis]] postojalo je organizirano naselje. U [[Brončano doba|brončanom dobu]] (oko [[20. vijek pne.|2000. pne.]]) Atenska naselja su zauzela [[Grci|helenska]] plemena i oni su je proširili te donijeli naprednu poljoprivredu. Za vrijeme [[Mikenska Grčka|Mikenske kulture]] ([[1550. pne.|1550.]] - [[1050. pne.]]) stanovnici Atene su razvili trgovinu, umjetnost i uspostavili su kontakte s drugim područjima [[Egejsko more|Egejskog mora]]. Vrlo brzo, u [[16. vijek pne.|16. stoljeću pne.]], [[Mikenjani]] su se naselili na Akropoli gdje je izgrađena kraljevska palača ograđena zidinama. U brojnim [[grčka mitologija|grčkim mitovima]] i legendama opisani su doživljaji tih prvih vladara Atene. U [[12. vijek pne.|12. stoljeću pne.]] brojni mikenski gradovi su propadali i zauzeli su ih [[Antička Tesalija|Tesalijci]] i [[Dorani]], no [[Atika (pokrajina)|Atika]] i Atena nisu nikada pali. Atenjani su najvjerojatnije direktni potomci Atenjana koji su se miješali s okolnim plemenima i [[Jonjani]]ma. Do [[8. vijek pne.|8. stoljeća pne.]] Jonjani su se s ostalim plemenima proširili prema istoku i naselili na obalama [[Mala Azija|Male Azije]]. Stanovnici Atike su se podijelili na klanove i plemena kojima je glavni grad postao Atena, čime je stvorena grad-država – [[polis]]. [[Datoteka:Map ancient athens.png|thumb|left|200px|Mapa antičke Atene]] U razvoju ''Arhajskog razdoblja'' ([[7. vijek pne.|7.]] i [[6. vijek pne.|6. stoljeća pne.]]) Atena je imala vodeću ulogu u [[Antička Grčka|Grčkoj]], a [[Agora]] je postala središte grada, dok je [[Akropolj (Atina)|Akropola]] sve više postajala religijsko središte s novim [[Grčki hram|hramovima]] i svetištima. U isto vrijeme dogodila su se krunske društvene promjene. Politička vlast, koja je do tada bila u rukama [[kralj]]eva, prešla je u ruke bogatih zemljoposjednika čime su oni postala jaka [[aristokracija]]. Nakon nekoliko pokušaja preuzimanja vlasti, atensko pravo je kodificirano za vrijeme vladara [[Drakon]]a, ali ni to nije spriječilo društvenu pobunu [[594. pne.]] kada su Atenjani povjerili [[Solon]]u da sastavi novi zakonik. Solon je kao izrazito patriotski pjesnik koji je uživao veliko povjerenje Atenjana, postavio opće interese na prvo mjesto i odredio je koja mjesta u upravi mogu zauzeti građani, ali i koje su im obveze na osnovu njihovih prihoda. Demokratska tijela, kao [[Sabor]] na Demosu i [[Vrhovni sud]], birali su [[arhont]]e (glavne [[Magistar|magistre]]) i upravno [[sud]]stvo, čime su utemeljene institucije koje su činile političku vlast. Iako su ove reforme bile prvi korak ka [[Demokracija|demokraciji]], uslijedili su daljnji sukobi ([[561. pne.|561.]] - [[560. pne.]]) koji su, uz potporu niže klase građana, na vlast doveli [[Pizistrat]]a koji je uveo [[tiranin|tiraniju]]. On je ustanovio temelje atenske mornarice, a grad ispunio novim svetištima i spomenicima, posebno posvećenima [[Dioniz]]u i [[Atena (mitologija)|Ateni]]. Također je dao da se [[Homer]]ovi epovi zabilježe u pisanoj formi, te je reorganizirao Panatenske svečanosti, festival u čast božice Atene. Nakon njegove smrti ([[528. pne.]]) njegovo djelo su nastavili njegovi sinovi [[Hiparkus]] i [[Hipias]]; sve do [[510. pne.]] kada je ukinuta tiranija. Arhon [[Klisten|Kleisten]], koji je izabran [[508. pne.]], smatra se za utemeljitelja demokracije u Ateni. Njegovim [[reforma]]ma su svi stanovnici Atike, sada podijeljeni na deset plemena, mogli obavljati državnu službu i aktivno učestvovati u političkom životu. Također je ograničio administraciju i dao je veće ovlasti Saboru. [[Datoteka:112307-BritishMuseum-Perikles.jpg|thumb|150px|[[Perikle|Periklo]], Atenski general, političar i govornik iz "Zlatnog doba" Atene.]] U ranom [[5. vijek pne.|5. stoljeću pne.]] Atenjani su pomogli [[jonski ustanak]] i time izazvali sukob sa [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskim Carstvom]]. Nakon perzijske pobjede protiv [[Jonija|Jonije]] i njihovih saveznika, [[persijanci|perzijski]] vladar [[Darije I|Darije Veliki]] naredio je svojim [[satrap]]ima iz [[Mala Azija|Male Azije]] kažnjenički pohod protiv Atene i [[Eretreja|Eretreje]] čime započinju [[grčko-perzijski ratovi]]. Eretrija je poražena, no Atenjani se uspijevaju obraniti u [[maratonska bitka|bitci na Maratonskom polju]] [[490. pne.]] Ipak, [[Darije I|Darijev]] sin [[Kserks I|Kserkso]] [[480. pne.]] osobno vodi [[ahemenidska Monarhija#Vojska|perzijsku vojsku]] u pohod protiv Atene, dok se [[antička Grčka|grčka]] vojska povlači pred nadmoćnijim neprijateljem na [[Peloponez]], gdje se sklanjaju i atenski stanovnici. [[Kserks I|Kserkso]] je dao spaliti Atenu kao odgovor na njihovo pustošenje grada [[Sard]]a, glavnog grada perzijske [[Satrapija|satrapije]] [[Lidija|Lidije]]. Perzijska vojska se nakon toga povukla, dok je atenska mornarica porazila perzijsku flotu u [[Bitka kod Salamine|bitci kod Salamine]] [[480. pne.]] i time zadržala pomorsku premoć na istočnom [[Sredozemno more|Mediteranu]]. Nakon rata, [[Temistokle|Temistoklo]] je obnovio Atenu i 7&nbsp;km dugim zidinama utvrdio njenu [[Pirej]]sku luku ([[478. pne.]]). On je također zaslužan i za osnivanje [[Delski savez|Delskog saveza]] u koju su se uključili brojni grčki [[polis]]i, osim onih pod utjecajem [[Sparta|Sparte]]. [[Datoteka:Pelopennesian War, Walls Protecting the City, 431 B.C..JPG|thumb|levo|200px|[[Atena]] povezana s [[Pirej]]om za vrijeme [[Peloponeski rat|Peloponeskog rata]] [[431. pne.]] ]] Razmirice između Sparte i Atene su odavno postojale, a kulminirale su kada je [[Kimon]]ova atenska flota počela dominirati [[Egejsko more|Egejskim morem]]. Uslijedio je [[Prvi peloponeski rat]] (460.-[[445. pne.]]) između grčkih gradova podijeljenih u svojoj lojalnosti Ateni ili Sparti. U tom razdoblju, koje se naziva ''„zlatno doba“ (Klasično doba)'' grčke povijesti, u Ateni je vodeću ulogu preuzeo [[Perikle|Periklo]], državnik koji je odigrao vodeću ulogu dok je Atena bila najjačim polisom u Grčkoj. Ovaj karizmatični vođa je doveo atensku demokraciju do vrhunca, a grad je obogatio najpoznatijim spomenicima i hramovima vrhunske umjetničke vrijednosti. U tom uzdižućem duhu panatenski festival je postao još svečaniji, te je bio prilika da Atena pokaže svoje bogatstvo i snagu kroz kreativnost. Ovakvo očito pokazivanje bogatstva samo je dodalo ulje na vatru razmirica sa Spartom što je dovelo do novih sukoba ova dva najjača grčka polisa. U [[Peloponeski rat|Drugom Peloponeskom ratu]] ([[431. pne.|431.]] - [[404. pne.]]) [[Sparta]] je uz golemu [[ahemenidska Monarhija|perzijsku]] pomoć porazila Atenu, koja je bila prisiljena predati svoju flotu, te srušiti vlastite zidine. Također je morala prihvatiti politički sustav koji je bio kod njenih suparnika, te su u gradu vlast prigrabile grupe [[oligarh]]a, znan kao vrijeme trideset tiranina. [[Datoteka:Aleksander-d-store.jpg|thumb|left|150px|[[Aleksandar Veliki]]]] Tijekom [[470-e pne.|470-ih pre Krista]] [[Delski savez]] vodio je pohode u [[Tračka|Tračkoj]] i Egeju s ciljem da ukloni preostale perzijske [[garnizon]]e u regiji. Atenjane i njihove saveznike predvodio je atenski političar [[Kimon]]<ref>Sealey, str. 250.</ref>. Početkom sljedećeg [[460-e pne.|desetljeća]], Kimon je vodio vojne ekspediciju u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] gdje je želio učvrstiti grčku prisutnost<ref>Plutarh: ''Kimon'', 12.</ref>. U [[bitka na Eurimedonu|bitci kod Eurimedona]] u [[Pamfilija|Pamfiliji]] Atenjani su ostvarili vrijednu dvostruku pobjedu; porazili su perzijsku flotu nakon čega su vojnici iz brodova pristali na obalu i napali perzijsku vojsku. Krajem [[460-e pne.|460-ih pre Krista]] Atenjani su se odlučili na ambiciozan potez podrške ustanku u perzijskoj [[Satrapija|satrapiji]] [[Stari Egipat|Egiptu]]. Iako su grčke snage u početku nizale uspjehe, nisu uspjeli zauzeti perzijski [[garnizon]] u [[Memfis]]u ni nakon tri godine opsade grada<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200;query=chapter%3D%23104;layout=;loc=1.103.1 Tukidid, I 104.]</ref>. Perzijanci su tada krenuli u protunapad pa se atenska vojska našla pod opsadom 18 mjeseci, nakon čega je potpuno uništena<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200;query=chapter%3D%23109;layout=;loc=1.110.1 Tukidid, I 109.]</ref>. Ovaj katastrofalan atenski poraz kao i međugrčki vojni sukobi prisilio je Atenu na odustajanje od ratova protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskog Carstva]]<ref>Sealey, str. 271.–273.</ref>. Godine [[451. pne.]] u [[Antička Grčka|Grčkoj]] je dogovoreno primirje pa je [[Kimon]] nesmetano mogao pokrenuti novu vojnu ekspediciju na [[Cipar|Cipru]]. Ipak, prilikom opsade grada [[Larnaka|Kitiona]] Kimon je umro, a atenska mornarica odlučila se povući. Prilikom bijega uspjela je pobijediti perzijsku mornaricu [[bitka kod Salamine na Kipru|kod ciparske Salamine]] [[450. pne.]] koja ih je pokušala spriječiti u povlačenju<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200;query=chapter%3D%23112;layout=;loc=1.113.1 Tukidid, I 112.]</ref>. Ovaj neuspješni atenski pohod označio je kraj neprijateljstva između [[Delski savez|Delskog saveza]] i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskog Carstva]], odnosno prestanak vojnih operacija [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]<ref>Plutarh: ''Kimon'', 19</ref>. Nedugo kasnije sklopljen je [[Kalijin mir]], čime su njihovi sukobi i službeno bili završeni. Od grčkih država [[Makedonija (antička)|Makedonija]] je postala vodećom vojnom silom i njezin kralj, [[Filip II Makedonski|Filip II. Makedonski]] ([[359. pne.|359.]] - [[336. pne.]]), je zauzeo Atenu [[338. pne.]], te je slijedeće godine priznat za vođu svih Grka u borbi protiv Perzijanaca. Njegovu borbu je dovršio njegov sin [[Aleksandar Veliki]] (336.-[[323. pne.]]) koji je proširio svoju vlast duboko u [[Azija|Aziju]]. U ''Helenističkom razdoblju'' ([[323. pne.|323.]] - [[146. pne.]]), koje je uslijedilo po smrti Aleksandra Velikog, Atena je postala ovisna o djelovanju makedonskih vladara koji su postavili atenske upravitelje ([[Demetrije Faler]] [[317. pne.]] i [[Demetrije Polior]] [[307. pne.]]). Naposljetku su Atenom vladali kraljevi [[Pergam]]a i [[Stari Egipat|Egipta]], od kojih su mnogi dodatno ukrasili grad i studirali u atenskim školama. Godine [[146. pne.]] [[Antički Rim|Rimljani]] su osvojili Grčku i iako je Atena imala povlašten status, možemo reći da je to bio kraj atenskog [[polis]]a. [[Datoteka:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|200px|[[Akropolj (Atina)|Akropola (Atena)]] u klasičnom razdoblju]] == Kultura == {{glavni|Umjetnost antičke Grčke}} U doba ''Geometrijskog razdoblja'' ([[1050. pne.|1050.]] - [[700. pne.]]) [[grčka kultura]], koja je cvala u široj okolici Atene, je dobila prepoznatljive karakteristike: * religija se ujedinila oko dvanaest bogova koji su smješteni na [[Olimp]]u; * nastalo je [[grčki alfabet|grčko pismo]], temelj svih ostalih europskih [[alfabet]]a; * udareni su temelji [[poezija|pjesništva]] s [[Homer]]ovim [[epika|epovima]], * [[likovna umjetnost]] se razvija od [[Geomatrija|geometrijskih]] ukrasa na [[vaza]]ma do slika s temama iz [[Grčka mitologija|mitologije]]; U [[7. vijek pne.|7. stoljeće pne.]] [[Grci]] su bili pod direktnim utjecajima s Istoka, ali su uskoro njihova djela poprimila autohtone grčke odlike. U stoljećima koja su uslijedila bila su zlatno doba mramornih [[dorski red|dorskih]] i [[jonski red|jonskih hramova]], skulptura božanstava ([[kouros]]i i kore) i crnih figura na vazama. U to vrijeme razvila se epska, korska i lirska [[poezija]] ([[Sappho|Sapfo]], [[Stezikorus]],[[Hesiod]]), ali i vrijeme Jonske [[Filozofija|filozofije]] ([[Tales]], [[Heraklit]], [[Pitagora]]), kao i uspostave panhelenskih svečanosti, te stvaranje nacionalne svijesti i grčkog jedinstva. U ''klasičnom (zlatnom) dobu'' Atene (460.-323. pne.) danak od atenskih saveznika i svi državni prihodi iskorišteni su za izgradnju umjetničkih remek-djela od kojih su najvažnija djela na [[Akropolj (Atina)|Akropoli]] kao što je [[Partenon]], simbolični spomenik atenskoj demokraciji. [[Skulptura|Kiparstvo]] ([[Fidija]], [[Praksitel]], [[Miron]]) je uznapredovalo od strogog stila do skulptura koje su veličale ljepotu ljudskog tijela koje se smatralo fizičkim utjelovljenjem ljudske duše, a ljepota se krila u [[Harmonija (filozofija)|harmoničnoj]] [[Ravnoteža|ravnoteži]] [[proporcija]]. Sličan napredak je doživjelo i slikarstvo na vazama s pojavom crvenih likova na crnoj pozadini koje je isticalo vještinu umjetnika. [[Datoteka:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|150px|[[Lizip]]ov [[portret]] [[Aristotel]]a]] [[Perikle|Periklo]] je također poticao i [[književnost]] i [[teatar|kazalište]], osobito besplatnim kazališnim kartama za građane Atene. U Ateni 5. st. pne. javilo se nekoliko [[drama]]tičara ([[Eshil]], [[Sofokle|Sofoklo]], [[Euripid]] i [[Aristofan]]), [[filozof]]a ([[Sokrat]]), [[nauka|znanstvenika]] ([[Demokrit]]) i [[historičar|povjesničara]] ([[Herod Veliki|Herod]] i [[Thycydides]]) koji su zadužili cjelokupnu svjetsku [[umetnost|umjetnost]] i [[nauka|znanost]]. I kraljevi, [[Filip II Makedonski|Filip II. Makedonski]] i [[Aleksandar Veliki]], štovali su atensku kulturu, a osobito osobe kao [[Platon]]a i [[Aristotel]]a. == Znamenitosti antičke Atine == === Dijelovi antičke Atene === * [[Akropolj (Atina)|Akropola (Atena)]] – vjersko središte * [[Agora (Atena)]] – upravno središte * Kerameiskos – groblje starih atenjana * Brdo [[Areopag]]a – sudnica za ubojstva * Područje [[Ilis]]a – grčke i rimske građevine * Plaka – stambena zona === Spomenici antičke Atene === * [[Propileje]] – trijumfalni ulaz na Akropolu * Hram Atene Nike * [[Kalkoteka]] * [[Partenon]] – hram Ateninog rođenja * [[Erehteion|Erehtejon]] – hram Atene i Posejdona, te prvih atenskih kraljeva * Panatenski put * [[Lizikratov spomenik]] * [[Dionizovo kazalište]] * Asklepijevo svetište * [[Stoa]] * Klepsidra * [[Bulaterion]] * [[Gimnazija]] * [[Hram Olimpijskog Zeusa]] * Demetrino svetište == Reference == {{reflist}} {{Commonscat|Ancient Athens}} [[Kategorija:Drevna Atena| ]] [[Kategorija:Historija Atene]] [[Kategorija:Drevni grčki gradovi|Atena]] [[Kategorija:Antička Grčka|Atena]] 758ablf0pch0r2cbztdynrktwf1uuc5 0 77434 42713464 42551239 2026-10-24T17:57:30Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713464 wikitext text/x-wiki '''Radno pravo''' je naziv za skup [[pravne norme|pravnh normi]] kojima se uređuje nastanak, sadržina i prestanak [[radni odnos|radnog odnosakao]] i pravni položaj subjekata radnog prava. Razvilo se iz [[građansko pravo|građanskog prava]] i ispočetka reguliralo isključivo pojedinačne odnose između poslodavaca i posloprimaca, da bi s vremenom dobilo i određene elemente javnog prava kada je počelo regulirati i odnose između poslodavaca i [[sindikat]]a. == Povezano == * [[Kolektivno pregovaranje]] * [[Radnički pokret]] * [[Minimalna plata|Minimalna nadnica]] * [[Osmosatni radni dan]] * [[Sigurnost na radu]] * [[Antidiskriminacijski zakoni]] * [[Dječji rad]] * [[Štrajk]] * [[Međunarodna organizacija rada]] * [[Evropsko radno pravo]] == Vanjske veze == * [http://www.1911encyclopedia.org/Labour_Legislation Labour Legislation] from 1911 Encyclopedia.org, ''Encyclopædia Britannica'''s 1911 edition * [http://www.emplaw.co.uk British employment law at emplaw.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228235329/http://www.emplaw.co.uk/ |date=2010-12-28 }} * [http://www.dbj.at/phps/start.php?noie=&lang=de&content=publikationen_show.php&navi=publikationen&publikation_nr=167 Overview article on Austrian labour law]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.g-p.ge/files/25_37_111820_newsletter_5.pdf Overview article on Georgian labour law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319202726/http://www.g-p.ge/files/25_37_111820_newsletter_5.pdf |date=2009-03-19 }} at Getsadze & Pateishvili Law Office * [http://www.lassche.nl/en/employmentlaw.html Summary of Dutch labour law in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619195700/http://www.lassche.nl/en/employmentlaw.html |date=2010-06-19 }} * [http://www.dbj.co.at/phps/start.php?noie=1&lang=en&content=publikationen_liste.php&fach_nr=8&navi=publikationen Other articles on Austrian labour law (mainly in German language)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001035201/http://www.dbj.co.at/phps/start.php?noie=1&lang=en&content=publikationen_liste.php&fach_nr=8&navi=publikationen |date=2011-10-01 }} * [http://www.law.harvard.edu/programs/lwp Labor and Worklife Program] at [http://www.law.harvard.edu Harvard Law School] * [http://www.iww.org/en/culture/articles/zinn13.shtml Repression Against the IWW] * [http://finduslaw.com/california_labor_code California Labor Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227075026/http://finduslaw.com/california_labor_code |date=2011-12-27 }} * [http://library.msstate.edu/content/templates/?a=1323&z=83 Foreign Countries - Labor, Employment & Income Data, Policy & Law Research Guide from the Mississippi State University Libraries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321071919/http://library.msstate.edu/content/templates/?a=1323&z=83 |date=2008-03-21 }} * [https://web.archive.org/web/20100410050651/http://www.ilr.cornell.edu/library/research/subjectGuides/laborEmploymentLaw.html Labor and Employment Law Subject Guide from Catherwood Library, ILR School, Cornell University] * [http://www.alpha-hr.co.uk/employment-law-training.html British Employment Law Training] * [http://www.acftu.net/ All China Federation of Trade Unions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006091732/http://www.acftu.net/ |date=2010-10-06 }} * [http://www.szlaodong.com/laodongfa/ Labour Related Laws and Regulations of P.R.China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809102918/http://www.szlaodong.com/laodongfa/ |date=2010-08-09 }} * [http://www.svenskarbetsratt.se Swedish labour law] Information about Swedish labour law {{Pravo}} [[Kategorija:Radno pravo| ]] [[Kategorija:Rad|Pravo]] [[Kategorija:Pravo]] dehsubg03oyf3snewx4dfhvccv32wyx 0 84455 42713476 42647682 2026-10-24T20:31:14Z CommonsDelinker 806 Zamjenjujem datoteku GBU-12_xxl.jpg datotekom [[:File:GBU-12_profile_view_picture.jpg|GBU-12_profile_view_picture.jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless 42713476 wikitext text/x-wiki {{Vojni avion |ime= Rafal |slika=Rafale - RIAT 2009 (3751416421).jpg|250p |namena= višenamenska |posada= jedan član |prvi let= [[4. 7.|4. jula]] [[1986]]. |početak proizvodnje= [[2. 5.|2. maj]] [[2001]]. |proizvođač= Marsel Daso |dužina= 15,30 |razmah krila= 10,90 |visina= 5,34 |površina krila= 46 |prazan= 9 060 |poletna= 23 700 |maksimalna težina= 24 500 |težina naoružanja= 9 500 |TMM= 2 × M88-2 Snekma |TMMpot= 2 × 75,6 / 2 × 50 |RM= |RMpot= |TEM= |TEMsnaga= |KEM= |KEMsnaga= |brzina= 2 390 |brzina0= 1 290 |radijus kretanja= 1 850 |dolet= |plafon leta= 16 800 |brzina penjanja= 18 600 }} '''Rafal''' ({{jez-fr|Rafale}}) je [[Francuska|francuski]] višenamenski dvomotorni [[borbeni avion]]. Razvio ga je i proizvodi [[Marsel Daso]], zajedno sa svojim tradicionalnim kooperantima. Koncepcijski, ovaj avion se zasniva na [[Aerodinamika|aerodinamičkoj]] šemi [[delta krilo|delta krila]], blisko spregnutog sa ''kanarom'' ({{jez-fr|canard}}). Rafal treba da bude oslonac francuskog [[nacija|nacionalnog]] [[zrakoplovstvo|vazduhoplovstva]] i [[ratna mornarica|ratne mornarice]], kao i inostranih tradicionalnih korisnika borbenih aviona Marsel Daso, za dejstva sa kopna i mora, u periodu do [[2040]]. godine. Namenjen je da ravnopravno izvršava zadatke protivvazduhoplovne odbrane, premoći u vazdušnom prostoru i dejstva [[vazduh-zemlja]] i [[vazduh-more]].<ref name="Optimizacija rešenja">[http://www.dassault-aviation.com/en/defense/rafale/optimized-airframe.html?L=1 Optimizacija rešenja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091206042026/http://www.dassault-aviation.com/en/defense/rafale/optimized-airframe.html?L=1 |date=2009-12-06 }}, uzeto 8.12.2009.</ref><ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10">[http://www.bbsoft.co.rs/aeromagazin/arhiva/aero02/c10.htm Rafal u aeromagazin/arhiva/aero02/c10]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 8.12.2009.</ref> U periodu najveće integracije svih [[Evropa|evropskih]] resursa, pa i vazduhoplovnih [[tehnologija]], [[francuska]] [[vazduhoplovna industrija]] je u duhu svoje tradicije, sačuvala autonomnost nad razvojem i proizvodnjom aviona Rafal i pored najvećeg [[saradnja|kooperacijskog]] programa svih vremena [[Jurofajter Tajfun]]a. Za razliku od [[Švedska|švedskog]] [[JAS 39 Gripen|Gripena]], Rafal je potpuno nacionalni program. Francuska odluka o programu Rafala je bila zasnovana na interesu da samostalno integrišu svoje nove tehnologije u napredni avion, koji će im u narednom periodu zameniti postojeće [[Miraž F-1]], [[Super Etandar]], [[Miraž 2000]], [[F-8 Krusejder]] i [[SEPECAT Jaguar]]. Program je počeo sa integracijom novih tehnologija u eksperimentalni avion, ''demonstrator novih tehnologija'' ('''ACX'''). Iz njega je proizašao [[prototip]]ski razvoj i serijska proizvodnja aviona Rafal, u više varijanti.<ref name="Daso Rafal">[http://www.faqs.org/docs/air/avrafa.html Daso Rafal], uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="Rafal u FAS">[http://www.fas.org/man/dod-101/sys/ac/row/rafale.htm Rafal u FAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140721184746/http://fas.org/man/dod-101/sys/ac/row/rafale.htm |date=2014-07-21 }}, uzeto 10.12.2009.</ref> Rafal je uveden u operativnu upotrebu u Francuskoj, a uvođenje u operativnu upotrebu ozbiljno razmatraju i [[Brazil]], [[Indija]], [[Grčka]], [[Švajcarska]], [[Libija]], [[Emirati]], [[Kuvajt]] i [[Katar]]. Rafal je [[28. 3.|28. marta]] i [[1. 4.|1. aprila]] [[2007]]. godine, imao vatreno krštenje u [[borba (razvrstavanje)|borbenoj]] primeni, u okviru [[NATO]] operacija u [[Afganistan|Avganistanu]].<ref name="Rafal nad Avganistanom">[http://www.dassault-aviation.com/en/defense/dassault-aviation-a-magazine-focusing-on-defense/rafale-over-afghanistan.html?L=1 Rafal nad Avganistanom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526000818/http://www.dassault-aviation.com/en/defense/dassault-aviation-a-magazine-focusing-on-defense/rafale-over-afghanistan.html?L=1 |date=2011-05-26 }}, uzeto 8.12.2009.</ref> == Zahtevi i razvoj == [[Datoteka:Rafale_Logo.jpg|thumb|desno|250px|Logo programa Rafal]] Rafal je nastao iz potrebe francuske vojske da u određenom vremenskom periodu zameni postojeće kopnene i mornaričke jurišne i [[lovački avion|lovačke avione]] sa savremenijim rešenjima. Planirano je da višenamenski Rafal, u budućnosti, sam preuzme većinu zadataka iz namene postojećih aviona [[SEPECAT Jaguar]], [[F-8 Krusejder]] i [[Miraž 2000]]. Takvu koncepciju su Francuzi postavili, kao zadatak, pred svoje istraživačko–razvojne i proizvodne institucije. Francuski oslonac na vlastite snage, nauku, vazduhoplovnu industriju i [[tehnologija|tehnologiju]] je tradicionalno i strategijsko opredeljenje, koje je ustrojeno još od vremena predsednika [[Charles de Gaulle|Šarla de Gola]]. To nije mogla poremetiti ni velika privrženost evropskim integracijama. Francuzi su se odupreli iskušenju i ostali izvan kooperacijskog programa [[Evrofajter Tufon|Evrofajtera]], iako je on bio pokazni model saradnje i integracije evropskih država. Francuzi su želeli da avion Rafal bude prestižan i potpuno nacionalni program, s maksimalnom primenom vlastite tehnologije i proizvoda. To je bio veliki izazov i priznanje njihovoj celukupnoj vazduhoplovnoj industriji, a posebno [[Marsel Daso]]u, [[Snekma|Snekmi]], [[Tomson]]u, [[Matra|Matri]], [[Serž Daso|Seržu Dasou]] i drugima. Pri programiranju se računalo na tradicionalni izvoz i povratak finansijskih sredstava uloženih u razvoj novih tehnologija, integrisanih u Rafala. Prema svome iskustvu, Francuzi su težili da pokriju potrebe svetskog tržišta sa dvomotornom i jeftinijom jednomotornom verzijom istog tipa aviona (Miraži 2000 i 4000), do sada to nije realizovano. {{efn|Princip vezivanja razvoja aviona sa dva i s jednim motorom je bio planiran i u programu Rafal. Razvoj [[Jugoslavija|Jugoslovenskog]] jednomotornog [[Novi avion|Novog aviona]] se vremenski odvijao iza Rafala, na bazi prenosa francuske tehnologije. Tehnološka podrška, na bazi Rafala, je bila uslovljena sa angažovanjem francuske vazduhoplovne industrije na njegovoj proizvodnji i izvozu. Na taj način je bio planiran izvoz tehnologije Rafala i kroz realizaciju izvoza jednomotornog [[Novi avion|Novog aviona]]. Program [[Novi avion|Novog aviona]] će kasnije, zbog [[raspad SFRJ|raspada Jugoslavije]], biti prekinut. Na taj način je prostor na tržištu i potrebu sa jednomotornim avionom te kategorije, potpuno samostalno zauzeo švedski [[JAS 39 Gripen]].<ref name="Krila Armije 1989">Krila Armije, 27 decembar 1989.g., "nas intervju", str.7, General armije Jean Fleury nacelnik generalstaba RV Republike Francuske prilikom posete RV i PVO SFRJ, Rodoljub Matovic</ref><ref name="ReferenceA">INTERAVIA 1/1988.g. intervju Predsednika (vlasnika) firme, Serge Dassault</ref><ref name="Članak o Novom avionu">[http://en.wikipedia.org/wiki/Datoteka:YUsupersonikClanak.jpg Članak o Novom avionu], uzeto 8.12.2009.</ref>}} Marsel Daso je dobio, od svoje vlade, pismo o namerama [[30. 10.|30. oktobra]] [[1978]]. godine, za proučavanje budućeg aviona za protivvazduhoplovnu odbranu od potencijalnog napada iz vazduha. Tome zahtevu su kasnije priključene potrebe i zahtevi mornarice. Institut [[ONERA]] je, na osnovu tih zahteva, otpočeo detaljna istraživanja i ispitivanja u [[aerotuneli]]ma. Pažljivo su izučena rešenja u tadašnjim, naprednim programima u svetu. Sa posebnom pažnjom je izučavana [[aerodinamika]] aviona [[F-22 Raptor]]. Definisan je zadatak, za razvoj sopstvenog višenamenskog aviona velike agilnosti, koju omogućava delta [[krilo]], blisko spregnuto s ''kanarom'' i sa polubočnim [[Uvodnik vazduha|uvodnicima vazduha]] sa fiksnom geometrijom. Zahtevano je obezbeđenje smanjene [[Radarsko otkrivanje|elektro–magnetne]] i [[Toplotno zračenje|infracrvene uočljivosti]], povećanja zaštite od [[nuklearno zračenje|nuklearnog zračenja]] i elektrolučnog i magnetnog pražnjenja. [[Datoteka:Rafale A.JPG|thumb|desno|250px|<small>Rafal A</small>]] Takvi zahtevi se značajno razlikuju u odnosu na zahteve prethodne generacije francuskih borbenih aviona. Odlučeno je da se sve pripremljene nove tehnologije za avion Rafal provere kroz integraciju na eksperimentalnom avionu, a istovremeno, da on bude i osnova za prototipski razvoj varijanti aviona u [[serijska proizvodnja|serijskoj proizvodnji]]. Taj eksperimentalni avion se opisno nazivao ''demonstrator novih tehnologija''.<ref name="Tehnologija strukture Rafala">[http://www.avions-militaires.net/rafale/materiaux.php Tehnologija strukture Rafala]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 8.12.2009.</ref> Zbog činjenice da je [[motor]] M88-2 Snekma još uvek bio u razvoju, Marsel Daso je bio primoran da definiše ''demonstrator novih tehnologija'' upotrebom američkih motora [[Dženeral elektrik|Dženeral Elektrik]] F-404. U početku su bila ugrađena oba motora F404. Kasnije je jedan od njih zamenjen novim motorom M88-2 Snekma, s ciljem da se isti ispita i verifikuje u letu. Na tome avionu su prvi put zajedno i u funkcionalnoj celini, integrisane i potvrđene mnoge nove [[tehnologija|tehnologije]]. ''Demonstrator novih tehnologija'' je dobio naziv '''ACX''', a poleteo je [[4. 7.|4. jula]] [[1986]]. godine. Bio je to 92-gi eksperimentalni avion firme Daso, za 40 godina njenog postojanja. ACX je imao 460 letova u funkciji ispitivanja i merenja, u vremenskom periodu od jula [[1986]]. do jula [[1989]]. godine. Kasnije je preimenovan u Rafal A, a kroz njegova ispitivanja u letu je potpuno potvrđena primenjivost planiranih novih tehnologija i izvodljivost koncepcije višenamenskog aviona. Potvrđena je racionalna koncepcija dvomotornog aviona četvrte generacije, velikih mogućnosti, za svega 1 360&nbsp;kg veće [[masa|mase]] od jednomotornog [[F–16 Borbeni soko|F-16 Falkon]] (prazni opremljeni), a čak 4 535&nbsp;kg više pri poletanju, s maksimalnim teretom.<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Program Rafal">[http://www.avions-militaires.net/rafale/programme.php Program Rafal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200910114827/http://archive.vn/tgQN |date=2020-09-10 }}, uzeto 8.12.2009.</ref><ref name="Rafal Marsel Dasoa">[http://www.vectorsite.net/avrafa.html#m3 Rafal Marsel Dasoa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202052056/http://www.vectorsite.net/avrafa.html#m3 |date=2009-12-02 }}, uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="Rafal M"/> === Prototipski razvoj varijanti Rafala === Na osnovu rezultata ispitivanja i iskustva stečenog na ''demonstratoru novih tehnologija'' (ACX), razvijena su četiri [[prototip]]a, u funkciji definisanja standarda varijanti serijskog Rafala. Odluka o razvoju prototipova je doneta [[26. 1.|26. januara]] [[1988]]. godine. Standard svake varijante Rafala, imao je svoj prototipski razvoj: * Prototip za vazduhoplovstvo, Rafal C 01 je ugovoren [[21. 4.|21. aprila]] [[1988]], a poleteo je [[19. 5.|19. maja]] [[1991]]. godine. * Prototipovi za mornaricu, Rafal M 01 i M 02 su podešeni da koriste palubu broda, nosača aviona, za poletno–sletnu stazu. Ovi prototipovi su ugovoreni [[6. 12.|6. decembra]] [[1988]], a poleteli su [[12. 12.|12. decembra]] [[1991]]. i [[8. 11.|8. novembra]] [[1993]]. godine.{{efn|Rafal M 01 je transportovan u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], u [[New Jersey|Nju Džersi]], u mornarički poligon za ispitivanje palubnih aviona. Takav uporediv objekat ne postoji u Evropi, za ispitivanje poletanja mornaričkih aviona s katapultom. Tada je Rafal M 01 ispitan na katapultu za inicijalno ubrzanje u poletanju, a ujedno je tada i prvi put sleteo na nosač aviona Foš ({{jez-fra|FOCH}}), u aprilu 1993.<ref name="Daso Rafal"/>}} * Prototip dvoseda namenjen za vazduhoplovstvo, Rafal B 01, je poleteo [[30. 4.|30. aprila]] [[1993]]. godine. Prototip, B 02, je otkazan u jesen [[1991]]. godine, a prototip MB za ratnu mornaricu je otkazan [[22. 9.|22. septembra]] [[2004]]. godine, zbog racionalizacije raspoloživog budžeta. Kasnije je usvojen serijski standard za mornarički dvosed pod oznakom N, na osnovu prototipova M 01 i B 01. Integracija opreme i naoružanja na serijskim avionima Rafal se odvijala sukcesivno, po fazama pod oznakom F i brojem u indeksu. Tako, da se oznake odnose na nivo razvoja ugrađene opreme i naoružanja: * F₁ je standard, opremljen sa oružjem samo za dejstvo [[raketa vazduh–vazduh|vazduh-vazduh]] i sa osnovnim paketom za [[elektronska bomba|elektronsku borbu]]. * F₂ je standard, opremljen sa oružjem za dejstvo vazduh–zemlja, uključujući i Apač, sa senzorima za detekciju radarskih i toplotnih zračenja, integrisan je napadno–navigacijski sistem sa ''Linkom 16'' i povećan mu je izbor [[spoljni rezervoar goriva|spoljnih rezervoara goriva]], za podvešavanje. * F₃ je standard, sa implementacijom svih predviđenih režima rada RBE2 [[radar]]a, integracijom [[nuklearno oružje|nuklearnog oružja]] i protiv–brodske rakete ''Eksocet''. Integrisana je kaciga sa prikazivačem u viziru, kao i rezervoari goriva, aerodinamički profilisani i prilepljeni na gornje bokove trupa. * F₄ je još uvek u procesu razmatranja i definisanja. Svi avioni se retroaktivno ažuriraju na poslednje postignuto stanje integracije opreme i naoružanja.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Rafal u FAS"/><ref name="Varijante Rafala">[http://www.avions-militaires.net/rafale/versions.php Varijante Rafala] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120718082953/http://www.avions-militaires.net/rafale/versions.php |date=2012-07-18 }}, uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="Mornarički Rafal">[http://wikiwix.com/cache/?url=http://frenchnavy.free.fr/aircraft/rafale/rafale_fr.htm Mornarički Rafal]</ref><ref name="Paluba">[http://www.paluba.info/smf/avioni-i-helikopteri/dassault-rafale-t5596/ Paluba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111205043/http://www.paluba.info/smf/avioni-i-helikopteri/dassault-rafale-t5596/ |date=2009-11-11 }}, uzeto 9.12.2009.</ref> == Troškovi i budžet == Proračun troškova programa Rafal u [[2005]]. godini, za ukupan razvoj i proizvodnju 294 aviona, iznosio je 33,3 milijarde evra. Ovaj iznos je revidiran [[2008]]. godine na 39,6 milijardi evra. Prosečna cena aviona (računajući sve verzije) je procenjena na po 138,5 miliona evra, bez troškova operativne upotrebe aviona. Pošto je broj naručenih aviona smanjen na 286 primeraka, cena po primerku je porasla na 140 miliona evra. Jedinična cena, navedena u [[#Karakteristike|donjoj zbirnoj tabeli]], je definisana za daleko veći broj primeraka aviona u serijskoj proizvodnji u odnosu na samo francusku porudžbinu, te je verovatno i iz tih razloga i niža.{{efn|Podaci o troškovima i cenama, u pojedinim izvorima se međusobno dosta razlikuju. Negde je cena postavljena samo za avion, a na drugim mestima sa borbenim kompletom oružja. U troškovima razvoja nije jasno odvojeno na šta se odnosi, da li je na primer u pitanju i razvoj namenjenog naoružanja? Prema tome, podatke o troškovima treba prihvatati uslovno i samo kao orijentaciju.}} [[Ministarstvo odbrane Francuske|Francusko ministarstvo odbrane]] je u funkciji raspodele budžeta i usklađenja broja naručenih aviona, umanjilo planirani ukupni nalet aviona Rafal sa 35 000 na 10 000 sati, a za mornaričku varijantu na 7 000 sati leta do kraja [[2012]]. godine.<ref>[http://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html#toc236 Nacrt zakona o budžetu za 2009], uzeto 8.12.2009.</ref><ref name="Budžet za Rafal">[http://www.assemblee-nationale.fr/12/budget/plf2006/a2572-08.asp#P409_12225 Budžet za Rafal], uzeto 8.12.2009.</ref><ref>[http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.ccomptes.fr/CC/documents/RPT/McoRapport.pdf Armijski operativni plan], uzeto 8.12.2009.</ref> == Porudžbina francuske vojske == U toku [[1992]]. godine, prethodni broj od 336 primeraka naručenih za francusku vojsku je smanjen na 294 aviona, i to 234 za vazduhoplovstvo i 60 za mornaricu.<ref name="Budžet za Rafal"/> Naredno preispitivanje i usklađivanje budžeta i potreba francuske vojske je učinjeno [[17. 3.|17. marta]] [[2008]]. godine, kada je odlučeno da se ide na dodatno smanjivanje broja naručenih aviona i da se produži vreme proizvodnje, a razlika finansijskih sredstava iz budžeta usmeri na opremanje aviona dodatnom, savremenom i sofisticiranom opremom.<ref>[http://secretdefense.blogs.liberation.fr/defense/2008/10/exclusif-srieux.html Odbrana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820001538/http://secretdefense.blogs.liberation.fr/defense/2008/10/exclusif-srieux.html |date=2009-08-20 }}, uzeto 8.12.2009.</ref> Doneta je nova odluka, [[20. 11.|20. novembra]] [[2008]]. godine, o ukupnoj porudžbini od 286 aviona, od toga 228 za vazduhoplovstvo i 58 za mornaricu.<ref name="Budžet za Rafal"/> Velika finansijska ulaganja u razvoj novih tehnologija, integrisanih u avion Rafal, razvoj samog aviona, njegove opreme i naoružanja, može se jedino povratiti sa većom serijskom proizvodnjom. To se svakako ne može odgovarajuće realizovati samo sa količinama naručenim za francusko vazduhoplovstvo i mornaricu. Iz tih razloga se čine veliki napori za pronalaženje partnera za izvoz Rafala, kroz podmirivanje potreba i drugih zemalja sa takvim avionom i obezbeđenje raspodele sredstava uložena u razvoj, na veći broj serijski proizvedenih jedinica. == Izvoz == Do kraja 2009-te, nisu realizovana nastojanja da se ugovori izvoz, bez obzira što je celi politički i privredni sistem države angažovan na tom pitanju. Čak je i Predsednik [[Francuska|Republike Francuske]], u svim prilikama obavljanja redovnih državničkih međunarodnih poslova, veoma aktivan promoter pregovora o izvozu Rafala. Jedno od spornih pitanja pri izvozu Rafala je pitanje [[radar]]a. Na Rafalu je integrisan radar, koji zadovoljava francuske uslove borbene upotrebe, u sprezi sa sistemom Avaks ({{jez-eng|AWACS}}). Potencijalni kupci nemaju te uslove da koriste avione u tako integrisanom [[sistem]]u, te zahtevaju avionski radar većih mogućnosti. Francuzi ubrzano rade na razrešenju toga pitanja, kako bi ostali u međunarodnoj konkurenciji. U pregovorima se najdalje otišlo sa [[Brazil]]om, za ugovaranje izvoza 36 Rafala. Međutim, međunarodna konkurencija je velika, naročito po pitanju cene, ali i sa drugim uslovima, u ponudi švedskog [[JAS 39 Gripen]]a i [[sjedinjene Američke Države|američkog]] [[F/A-18 Hornet]]a. Po računu Francuza, čak i smanjivanje cene Rafala neće biti dovoljno za pobedu, pošto drugi nude avione po daleko nižim cenama. Međutim, u odnosu na brazilski zakon da ovakvi veliki ugovori moraju podrazumevati prenos savremene tehnologije, francuski fleksibilni prilaz je velika prednost nad drugima.<ref name="brazil-names-three-finalists-for-f-x2-contract-rejects-three. Rafal u Brazilu Flight International, 6 October 2008.">[http://www.flightglobal.com/articles/2008/10/06/316814/brazil-names-three-finalists-for-f-x2-contract-rejects-three.html brazil-names-three-finalists-for-f-x2-contract-rejects-three. Rafal u Brazilu Flight International, [[6. 10.|6 October]] [[2008]].], uzeto 15.11.2009.</ref><ref name="Rafal za Brazil, u novinama La tribune">[http://www.latribune.fr/page.php?Id=441111 Rafal za Brazil, u novinama "La tribune"]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 15.11.2009.</ref><ref name="Predsednik Sarkozi promoter Rafala.">[http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.lepoint.fr/actualites-societe/2009-09-03/exportation-le-bresil-s-interesse-au-rafale/920/0/374182 Predsednik Sarkozi promoter Rafala.], uzeto 15.11.2009.</ref><ref name="americas/8242751.stm Brazil i Francuska u pregovoru o Rafalu"> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8242751.stm "Brazil and France in jets talks" americas/8242751.stm Brazil i Francuska u pregovoru o Rafalu]. BBC, [[7. 9.|7 September]] [[2009]], uzeto 15.11.2009.</ref><ref name="Brazil i Francuska u pregovoru o Rafalu 2">[http://www.rfi.fr/actuen/articles/117/article_5052.asp Brazil i Francuska u pregovoru o Rafalu 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916034319/http://www.rfi.fr/actuen/articles/117/article_5052.asp |date=2009-09-16 }}, uzeto 15.11.2009.</ref><ref name="Oštra konkurencija u Brazilu">[http://www.defenseindustrydaily.com/brazil-embarking-upon-f-x2-fighter-program-04179/ Oštra konkurencija u Brazilu], uzeto 15.11.2009.</ref> Dana [[8. 9.|8. septembra]] [[2009]]. godine, ažurirani su pregovori sa Brazilom i proizilazi da je saradnja na Rafalu sasvim izvesna. Dogovoreno je da se saradnja verifikuje ugovorima tokom [[2010]]. godine. Sporazum obuhvata kupovinu 36 Rafala, prenos njegove tehnologije i proizvodnje u [[Brazil]], uz perspektivu da se broj jedinica uveća na 120, ali i pravo da se avioni prodaju trećim zemljama. Kontra–isporuka Brazila Francuskoj bila bi u avionima iz njihove proizvodnje, ali i druga vojna oprema.<ref name="Brazil i Francuska su blizu oko Rafala">[http://actualite.aol.fr/premiere-pour-le-rafale-le-bresil/article/200909071539551202229 Brazil i Francuska su blizu oko Rafala]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 10.12.2009.</ref> Francuzi polažu velike nade i u tradicionalni izvoz svojih borbenih aviona u [[Arapi|arapske]] zemlje, posebno su intenzivirani pregovori sa [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Emiratima]] (63), [[Kuvajt]]om (14–28), [[Oman]]om, [[Katar]]om i [[Libija|Libijom]] (14).<ref name="Rafal u novinama La tribune">[http://www.latribune.fr/entreprises/industrie/aeronautique-defense/20091112trib000442814/dassault-souffre-la-france-lui-achete-des-rafale.html Rafal u novinama "La tribune"]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 15.11.2009.</ref><ref name="hasen/spages/813144.html Report:Libya to order 13-18 French Rafale fighter jets in $3.24 b deal">[https://web.archive.org/web/20070121044521/http://www.haaretz.com/hasen/spages/813144.html "Report:Libya to order 13-18 French Rafale fighter jets in $3.24 b deal"], ''Haaretz'', [[Januar|14. January]] [[2007]]., uzeto 15.11.2009.</ref><ref name="Rafal u Emiratima">[http://in.reuters.com/article/asiaCompanyAndMarkets/idINLB71245420090211 Rafal u Emiratima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919061444/http://in.reuters.com/article/asiaCompanyAndMarkets/idINLB71245420090211 |date=2009-09-19 }}, uzeto 8.12.2009.</ref><ref name="Pregovori s Emiratima i Grcima">[http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.reuters.com/article/rbssIndustryMaterialsUtilitiesNews/idUSL0770152220080607 Pregovori s Emiratima i Grcima], uzeto 8.12.2009.</ref> [[Indija]] tradicionalno naoružava svoje vazduhoplovstvo i sa francuskim borbenim avionima, te se računa i na izvoz Rafala u tu zemlju. Međutim, pošto je u pitanju velika zemlja s velikim budžetom za opremanje vazduhoplovstva, nikad se ne oslanja samo na jednu opciju, na jednog partnera i na jedan tip aviona. Uvek kombinuje opremanje s avionima, ranije [[sovjetski Savez|sovjetskog]], a sada [[Rusija|ruskog]] porekla, sa zapadnim. Samom takvom politikom je već predodređena oštra konkurencija Rafala s Migovima i Suhojima, a nije izbegnut ni manji i jeftiniji švedski [[JAS 39 Gripen]].<ref name="article/SB123988139175724889.html Dasoova ponuda Indiji">[http://online.wsj.com/article/SB123988139175724889.html "India Rejects Dassault Aviation's Bid" article/SB123988139175724889.html Dasoova ponuda Indiji]. ''Wall Street Journal'', [[April|16 April]] [[2009]], uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="French-fighter-jet-out-of-race-for-biggest-IAF-deal/articleshow/4412257.cms Rafal u Indiji">[http://timesofindia.indiatimes.com/French-fighter-jet-out-of-race-for-biggest-IAF-deal/articleshow/4412257.cms French-fighter-jet-out-of-race-for-biggest-IAF-deal/articleshow/4412257.cms Rafal u Indiji]. The Times of India, 17 April 2009, uzeto 9.12.2009.</ref> Na evropskom tržištu aviona su najbliži kupci [[Grčka]] (40) i [[Švajcarska]]. Pregovori su u toku, ažuriranje ponuda prema novim uslovima i demonstriranje i ispitivanje aviona na zemlji i u letu. Očekuje se u 2010-toj godini da će Švajcarska napraviti izbor između ponuđenih aviona Rafala, Gripena i Evro Fajtera.<ref name="Paluba"/><ref name="Pregovori s Emiratima i Grcima"/><ref name="Rafal je kandidat za Švajcarce">[http://www.news.admin.ch/message/index.html?lang=fr&msg-id=21921 Rafal je kandidat za Švajcarce]{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="Švajcarcima je ažurirana ponuda za Rafala.">[http://www.ar.admin.ch/internet/armasuisse/fr/home.html Švajcarcima je ažurirana ponuda za Rafala.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702105725/http://www.ar.admin.ch/internet/armasuisse/fr/home.html |date=2010-07-02 }}, uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="Rafal u Flajtu">[http://www.flightglobal.com/articles/2009/06/10/327206/paris-air-show-rafales-fighting-chance.html Rafal u Flajtu], uzeto 9.12.2009.</ref> == Serijski standard i proizvodnja == Serijski standard Rafala se malo razlikuje u odnosu na ACX (Rafal A). Zadržano je delta [[krilo]], jedan [[vertikalni rep]], celoobrtni ''kanari'' na prednjem delu trupa i specifično utapanje polubočnih usisnika u konturu trupa. Serijski standard je nešto manjih i kompaktnijih dimenzija. Oblik mu je doteran u funkciji integracije [[motor]]a M-88-2 umesto F-404. Umanjena mu je uočljivost sa većom primenom materijala koji upijaju radarske zrake i sa redukcijom zračenja sopstvenih senzora. Površina kanara je povećana, a njegov koreni deo je integrisan sa konzolnim vratilom, koje izlazi iz strukture trupa aviona. Koreni deo krila je izdužen unapred, duž spoljašnjeg zida uvodnika vazduha, u obliku i sa doprinosom ''strejka''. Zadržana je kabina kapljastog oblika, s tim što joj je unutrašnjost dorađena. Sedište pilota je nagnuto unazad, pod uglom od 29 stepeni, što je smanjenje u odnosu na vrednost od 32 stepena na Rafalu A. Ovo je posledica optimizacije položaja glave pilota za uslove sletanja. Pritisak [[hidro–sistem]]a je povećan sa 280 na 350 bara, sa čime su povećane moguće maksimalne sile [[hidro–pokretača]] komandnih površina. Serijski Rafal je osposobljen za prijem goriva u toku leta. Pri sletanju, posle spuštanja nosne noge na zemlju, kanari se koriste kao aerodinamičke kočnice. Rafal A je imao aerodinamičke kočnice ugrađene na leđima, zadnjeg dela trupa.<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Daso Rafal"/><ref name="Program Rafal"/><ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Paluba"/> {| border="2" cellpadding="2" |+|<div class="NavHead" style=" text-align:left;font-size:130%">'''Dinamika proizvodnje''' <ref name="Program Rafal"/> |- |- |- bgcolor="#F0FFFF" ! colspan="2" |Dinamika po godinama &nbsp; ! width="55px" |do 2002. ! width="55px" |2002. ! width="55px" |2003. ! width="55px" |2004. ! width="55px" |2005. ! width="55px" |2006. ! width="55px" |2007.<ref>[http://www.defense.gouv.fr/defense/layout/set/popup/content/download/48000/476270/file/projet_de_loi_de_finances_pour_2007_getdata.pdf Projet de loi de finances 2007 du ministère de la Défense français (27 septembre 2006)]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 9.12.2009.</ref> ! width="55px" |2008.<ref>[http://www.defense.gouv.fr/defense/content/download/93789/830798/file/plf%20mindef%201-65.pdf Projet de loi de finances 2008 du ministère de la Défense français (26 septembre 2007)]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 9.12.2009.</ref> ! width="55px" |2009.<ref>[http://www.defense.gouv.fr/defense/content/download/129788/1135476/file/PLF%202009%20-%20Budget%20MINDEF.pdf Projet de loi de finances 2009 du ministère de la Défense français (26 septembre 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010085904/http://www.defense.gouv.fr/defense/content/download/129788/1135476/file/PLF%202009%20-%20Budget%20MINDEF.pdf |date=2008-10-10 }}, uzeto 9.12.2009.</ref> ! width="55px" | od 2009. ! Ukupno |- ! rowspan="2" | <div class="NavHead" style="width:100px;background:#9BDDFF ;text-align:center;font-size:100% ">Rafal za vazduhopl. !Ugovoreno |align="center"|36 |align="center"|0 |align="center"|46 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|48 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|51 |align="center"|47 |align="center"|<div class="NavHead" style="width:70px;background:#9BDDFF;text-align:center;font-size:120%"> 228 |- !Isporuka |align="center"|2 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|3 |align="center"|11 |align="center"|12 |align="center"|6 |align="center"|7 |align="center"|14 |align="center"|171 |align="center"|<div class="NavHead" style="width:70px;background:#9BDDFF;text-align:center;font-size:130%"> '''228''' |- ! rowspan="2"| <div class="NavHead" style="width:100px;background:#A9D3D9;text-align:center;font-size:100%"> Rafal za mornaricu !Ugovoreno |align="center"|25 |align="center"|0 |align="center"|13 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|18 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|2 |align="center"|<div class="NavHead" style="width:70px;background:#A9D3D9;text-align:center;font-size:120%"> 58 |- !Isporuka |align="center"|7 |align="center"|1 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|6 |align="center"|6 |align="center"|6 |align="center"|32 |align="center"| <div class="NavHead" style="width:70px;background:#A9D3D9;text-align:center;font-size:130%"> '''58''' |- ! colspan="14"| Na osnovu projekta svoga budžeta, [[Francuska]] Vlada planira da obezbedi ukupno '''286''' aviona tipa '''Rafal'''. |} === Aerodinamika === [[Datoteka:Rafale_B_at_Paris_Air_Show_2007.jpg|thumb|desno|250px|<small>Ilustracija integrisanih polubočnih uvodnika vazduha na Rafalu</small>.]] [[Aerodinamika]] delta [[krilo|krila]] je kararakteristična po malom talasnom otporu i niskoj vrednosti maksimalnog [[koeficijent uzgona|koeficijenta uzgona]] (<math>C_{z_{max}}</math>). Te karakteristike određuju bolje performanse aviona na krozvučnim i nadzvučnim [[brzina]]ma leta i visoke vrednosti minimalnih brzina, što znači lošije karakteristike u poletanju i sletanju. U cilju smanjenja brzine poletanja i sletanja Rafala, sa delta [[krilo]]m, izvršena je bliska integracija krilo–''kanar''. Ostvarena sprega delta krila sa ''kanarom'' stvara zatvoren (kanalisan) sloj strujanja vazduha, sličnog efekta kao kroz procep zakrilca. To aerodinamičko rešenje obezbeđuje stabilnost uzgona u celoj [[Anvelopa leta|anvelopi leta]], sa značajnim povećanjem njegove maksimalne vrednosti, što znači osetno smanjenje minimalne brzine i dobar manevar u rasponu od + 9g i – 3g. U izuzetnim slučajevima se može ostvariti vertikalno ubrzanje, čak i do + 11g. Ostvareno aerodinamičko rešenje obezbeđuje male brzine [[Poletanje|poletanja]] i [[Sletanje|sletanja]] i [[stacionarni horizontalni zaokret]] malog poluprečnika. Integracija polubočnih uvodnika vazduha, sa ulaznim delom ispod ''kanara'', daje dopunski aerodinamički doprinos u poboljšanju opstrujavanja kanara i korenog dela krila. Nastrešnica [[uvodnik vazduha|uvodnika]] je utopljena u prelaz [[Trup aviona|trupa]] i u koreni deo krila aviona, što je povećalo efekat ugla strele napadne ivice (na tome delu), a to se manifestuje u efekat ''strejka'' i ''trisoničnog'' krila. U ranoj fazi razvoja se razmatrala koncepcija ''trisoničnog'' [[krilo|krila]] sa lomljenom strelom napadne ivice, kao kod Evrolovca. Od toga se odustalo s postizanjem željenog efekta sa blisko spregnutim kanarom i utopljenim uvodnicima vazduha, pošto lomljenje strele napadne ivice krila znači i povećanje [[masa|mase]] strukture. Kod Rafala su uspešno uravnotežene performanse leta na malim i velikim, brzinama. Nisu penalisane njegove performanse u uslovima borbe vazduh–vazduh, zbog ispunjenja zahteva za poletanje i sletanje sa smanjenom brzinom, uslovljenom i sa brodskom palubom. Na režimima velikih koeficijenata uzgona se obara napadna i izlazna ivica, duž celog razmaha krila Rafala. To su dvodelna obarajuća pretkrilca i dvodelni ''elevoni''. Realizovana je zajednička funkcija zakrilaca i krilaca za oba segmenta izlazne ivice, u funkciju ''elevona''. To znači, da se oba segmenta izlazne ivice krila mogu otklanjati na dole i na gore diferencijalno, to jest u funkciji povećavanja ukupnog koeficijenta uzgona i pravljenja njegove razlike na levom i desnom polukrilu, to jest stvaranje momenta rotacije aviona oko uzdužne ose. Takvo rešenje je tradicija za borbene avione Marsel Dasoa. Marsel Daso je na Rafalu optimalno primenio svoje višedecenisko iskustvo s delta krilima, kanarima umesto [[Horizontalni rep|horizontalnog repa]] i u integraciji zakrilaca i krilaca u elevone. Kod Rafala je prevaziđena posledica klasične primene delta krila na porast minimalne brzine, dok to nije slučaj kod njegovih ranijih aviona [[Miraž III]] i [[Miraž 2000]]. Polubočni uvodnici [[vazduh]]a su dobar kompromis, u međusobnom izmirenju prednosti i mana potrupnog i bočnih. Ovo usvojeno rešenje na Rafalu, obezbeđuje podjednako dobro napajanje motora s vazduhom u svim položajima aviona, u toku njegovog manevrisanja. Pošto su polubočni uvodnici vazduha spušteni prema donjem delu trupa, postignuto je da nosni deo trupa skreće strujanje [[vazduh]]a u kanale prema [[motor]]ima i pri velikim [[napadni ugao|napadnim uglovima]] leta aviona. Sa tim položajem uvodnika je spuštena donja linija centralnog dela trupa, pa su i glavne noge stajnih organa kraće, što znači i da im je i manja [[masa]], a i prostor za podvešavanje naoružanja pod trup nije ugrožen s putanjom uvlačenja dugačkih nogu. Uvodnici vazduha su jednostavne konstrukcije, fiksne geometrije, što [[avion]]u ne degradira borbene performanse. Za skraćenje staze protrčavanja, posle sletanja, koristi se kočeći [[padobran]], koji je ugrađen u kontejner u korenom delu vertikalnog repa. Za mornaričku varijantu je primenjen sistem kuke i elastičnog užeta, zategnutog poprečno po palubi nosača aviona.<ref name="Optimizacija rešenja"/><ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/> === Struktura, tehnologija i materijali === Struktura aviona Rafal je intregralne konstrukcije, s primenom naprednih materijala i savremenih [[tehnologija]]. Veliki tehnološki podsklopovi su jedinstvene celine, međusobno spojeni vezivnim elementima. Upotrebom naprednih materijala, u izradi strukture Rafala, smanjena je njegova [[masa]] za približno 1.000&nbsp;kg, u odnosu na slučaj potpune upotrebe klasičnih [[aluminijum]]skih [[legura]]. Procenjuje se da je oko 35% strukture aviona Rafala izrađeno od naprednih materijala, uz primenu novih tehnologija i to od kompozita sa ugljeničnim vlaknima, kevlara, legura aluminijum–litijuma i titanijuma s primenom [[superplastično oblikovanje|superplastičnog oblikovanja]] i [[difuzno zavarivanje|difuznog zavarivanja]]. Od ukupne strukture Rafala, 24% je od kompozitnog materijala ili 70% od ukupne ''okvašene'' [[površina (geometrija)|površine]] zmaja aviona (površine u dodiru s vazdušnom strujom). [[Titan]] i njegove [[legura|legure]] se prvenstveno koriste za izradu okova za prenos velikih specifičnih opterećenja, za delove složenog oblika, za delove s glatkom površinom, napadne ivice uzgonskih površina male debljine i za specijalne metalne premaze. Alumijinijum–litijumska legura je optimalan izbor za izradu podsklopova trupa [[avion]]a. U serijskoj proizvodnji delova i podsklopova Rafala, značajna je primena tehnologije superplastičnog oblikovanja i difuznog [[zavarivanje|zavarivanja]] titana. Te tehnologije su primenjene za izradu okova i napadnih ivica krila i ''kanara''. Sva struktura [[krilo|krila]] je od kompozitnih materijala, izuzev okova za vezu s trupom i okova za veze pretkrilaca i elevona sa kesonskim delom krila. Struktura elevona je takođe od kompozitnih materijala. Napadna ivica krila, odnosno pretkrilca su izrađena sa superplastičnim oblikovanjem titana. Napadna ivica ''kanara'' je takođe izrađena sa superplastičnim oblikovanjem titana, a zadnji deo od kompozita. Vratilo je tehnološki integrisano u deo strukture kanara, izrađenog od titana. Vertikalni rep i krmilo pravca su napravljeni od kompozita a napadna ivica od aluminijum–litijuma. Njegovi okovi su od titana i legura [[čelik]]a. Struktura polukrila je kesonskog principa, a predstavlja jedinstven sklop. Jedinstvenost sklopa (integralna struktura) je ostvarena postupkom polimerizacije između pojedinačnih, prethodno pripremljenih podsklopova i delova od kompozita. Kesonski prostor krila je ujedno i rezervoar za [[goriva|gorivo]]. Sa posebnim premazima je obezbeđen hemijski pasivan odnos, u dodiru [[kerozin]]a i zidova rezervoara od kompozita. Za odluku o serijskoj proizvodnji aviona od kompozitnih polimerizovanih struktura primarne nosivosti, neophodno je veliko znanje, iskustvo i posedovanje detaljnih povratnih informacija iz proizvodnje i eksploatacije za podešavanje primenjenih ''matrica'' za smole i ugljenična vlakna. U segmentu primene kompozita, avion Rafal je daleko iskoračio ispred švedskog [[JAS 39 Gripen|Gripena]]. Pri izboru materijala za Rafal, pažljivo su vrednovane prednosti i mane u pogledu: * uštede u masi, odnosno u dobitku u performansama, * [[statika|statičkog]] i [[dinamika (razvrstavanje)|dinamičkog]] [[umor|zamora]], * [[Modul elastičnosti|modula elastičnosti]], * otpornosti na [[korozija|koroziju]], * [[Grejanje|zagrevanja]], * elektro i elektromagnetnog ponašanja, * ponašanja na okolinu i susedne podsklopove, * pogodnosti implementacije u proizvodnji, * ponašanja u eksploataciji i * mogućnosti opravki pri oštećenju.<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Tehnologija strukture Rafala"/> === Pogon === Rafal pokreću dva [[Dvoprotočni motor|dvoprotočna motora]] M88-2, francuske firme Snekma. {{efn|Taj motor je bio podešen i za jednomotorni avion, pod oznakom M88Y, namenjen za »YU« [[Novi avion]]. Oznaka »y« je označavala državu nosioca razvoja aviona. M88Y se razlikovao od Rafalovih motora M88-2 u opremanju s agregatima, na osnovu propisa i razlika u zahtevima, za jednomotorni i dvomotorni avion.<ref name="Krila Armije 1989">Krila Armije, 27 decembar 1989.g., "nas intervju", str.7, General armije Jean Fleury nacelnik generalstaba RV Republike Francuske prilikom posete RV i PVO SFRJ, Rodoljub Matovic</ref><ref name="ReferenceA">INTERAVIA 1/1988.g. intervju Predsednika (vlasnika) firme, Serge Dassault</ref><ref name="Članak o Novom avionu"/>}} Motor M88-2 je savremene koncepcije sa primenom naprednih tehnologija. Primenjene su [[Ekologija|ekološke]] [[Komora sagorevanja|komore sagorevanja]], monokristalne lopatice [[turbina|turbine]] i metalurgija praha za izradu njenog diska. Lopatice turbine se hlade s vazduhom. Sa [[motor]]om se upravlja s digitalnim elektronskim uređajem ''FADEC''. Motor M88-2 je sa dva vratila i sastoji se iz 21 modula, koji se održavaju prema stanju, a prilikom zamene se ne kalibrišu niti balansiraju. Veći broj delova se može zamenjivati bez skidanja celog motora sa aviona. Na [[motor]]u M88 je primenjen princip smanjenja infracrvenog odraza. Ostvaren je visok odnos potiska i mase od 9,4 N / kg, sa karakteristikama brzog prelaza s jednog na drugi režim rada. Poseduje značajnu perspektivu daljeg razvoja. Sve te karakeristike ga stavljaju na čelnu poziciju, u poređenju s ostalim motorima iz te klase. U cilju smanjenja specifične potrošnje goriva (za 2–4%), razvijena je nova verzija M88–2E4. Ovaj [[standard]] je uveden u serijsku proizvodnju od [[2004]]. godine. {{double image|right|Salon_du_Bourget_20090619_246.jpg|250|M88-2_Engine.JPG|220|<small>Snekmin motor M88, pogled iz dve pozicije. Primenjen je na avionu Rafal, a bio je programiran i za [[Novi avion]], s oznakom „y“</small>.}} [[Datoteka:Salon_du_Bourget_20090619_046.jpg|thumb|desno|255px|<small>Pogled na izduvne cevi Rafala i zadnje delove motora, na salonu u Buržeu, 2009.</small>]] {| border="2" cellpadding="2" |+|<div class="NavHead" style=" text-align:left"> '''<big>Karakteristike motora M88-2</big>''' !style="width:240px;background:#9BDDFF;" center;font-size:120% | '''Vrsta''' &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;background:#E0FFFF;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;background:#F0FFFF;text-align:center;font-size:120%"><div class="NavHead" style=" color:#5094be;text-align:center;font-size:110%"> '''Brojčane vrednosti '''</div> |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Dužina &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 3 520&nbsp;mm |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Prečnik uvodnika &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 700&nbsp;mm |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Masa s [[fluid]]om &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 901&nbsp;kg |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Potisak &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> S dopunskim sagorevanjem (SDS) 2×75,62&nbsp;kN; Bez dopunskog sagorevanja (BDS) 2×50,02&nbsp;kN |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Stepen sabijanja &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> &pi;_c = 24 |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Stepen dvoprotčnosti &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> μ = 0,40 |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| spesifična potrošnja SDS &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 170,0&nbsp;kg/kNh |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| spesifična potrošnja BDS &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 8,0&nbsp;kg/kNh |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Procentualan porast potiska pri uključenju DS &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 55,7 % |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Odnos potiska i mase &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 0,0940 dN/kg |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Stepen sabijnja vazduha &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal"|<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:font-size:100% ">Maksimalni 1,64; Nominalni 1,01; Minimalni 0,61 |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Broj stepeni [[tlak|pritiska]] kompresora &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 9 (3 stepena niskog i 6 stepeni visokog pritiska ) |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"|Maseni protok vazduha &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 65&nbsp;kg/s |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| [[Temperatura]] ispred turbine &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% ">T = 1 850 °K |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Broj stepeni [[tlak|pritiska]] turbine &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 2 |- !style="width:240px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| Stepen širenja mlaznika &nbsp;&nbsp;||style="width:240px;font-weight:normal" |<div class="NavHead" style="width:560px;text-align:center;font-size:100% "> 24,5 % |} Sledeći korak u razvoju je motor M88–3, s potiskom od 90&nbsp;kN sa dopunskim sagorevanjem, on će zahtevati veće uvodnike vazduha. Ovaj motor će imati novi kompresor niskog pritiska, većeg prečnika i protoka [[vazduh]]a. Imaće ulazne statorske lopatice promenljivog koraka, zbog optimalnijeg ulaza vazduha i manjih gubitaka i potrošnje [[goriva]]. Krajnja perspektiva razvoja se ceni da je do postizanja potiska od 105&nbsp;kN.<ref name="Optimizacija rešenja"/><ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Paluba"/><ref>[http://www.snecma.com/IMG/swf/anim_moteurs_militaires.swf Motor M88-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081113012947/http://www.snecma.com/IMG/swf/anim_moteurs_militaires.swf |date=2008-11-13 }}, uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="M88">[http://www.snecma.com/spip.php?rubrique40&lang=en M88] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081115132143/http://www.snecma.com/spip.php?rubrique40&lang=en |date=2008-11-15 }}, uzeto 9.12.2009.</ref><ref>{{cite web | url=http://www.dassault-aviation.com/fileadmin/user_upload/redacteur/presse/Backgrounders/RAFALE_EN.doc | title=RAFALE | publisher=[[Dassault Aviation]] | quote=''The core of the enhanced capabilities of the RAFALE lies in a new Modular Data Processing Unit (MDPU). It is composed of up to 18 flight line-replaceable modules, each with a processing power 50 times higher than that of the 2084 XRI type computer fitted on the early versions of Mirage 2000-5.'' | date=12. 06. 2005. | accessdate=09. 02. 2008. | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071204095221/http://www.dassault-aviation.com/fileadmin/user_upload/redacteur/presse/Backgrounders/RAFALE_EN.doc | archivedate=2007-12-04 | deadurl=no }}, uzeto 9.12.2009.</ref> === Oprema === ==== Kabina ==== Izabrano rešenje za [[Pilotova kabina|kabinu]], zajedno sa izborom tipa i nagiba [[Izbacivo sedište|pilotskog sedišta]], dominantno utiče na: * čeoni profil trupa i na ukupni otpor aviona, * izbor [[Pokazivačko–upravljački sistem|pokazivačko–upravljačkog sistema]] i njegovog razmeštaja, * radne uslove pilota i * efikasnost u borbi. Rafal je prepoznatljiv po nagnutom (zavaljenom) sedištu pilota pod uglom od 29 stepeni. Nagnuto sedište omogućuje pilotu radni poluležeći položaj. U poluležećem položaju, [[pilot]] lakše podnosi opterećenja „g“, u toku borbe. Uz pomoć anti „g“ odela, pilot može dugo da manevriše blizu graničnih opterećenja od 9g, izbegavajući protivničke rakete, a za lansiranje svojih može da bira pogodan položaj i trenutak. Kratkotrajno može preći i do 11g. Pritisak u ''kanalima'' (cevima) anti „g“ odela se reguliše preko signala iz sistema upravljanja sa avionom. U zavaljenom poluležećem položaju, po vertikali se smanjuje rastojanje od pilotovog [[mozak|mozga]] do [[srce|srca]], što mu ublažava negativni uticaj opterećenja „g“ na [[cirkulatorni sistem|krvotok]]. Ovakvo rešenje uslovljava premeštanje pilotove komandne palice udesno, sa istovremenim smanjenjem njene veličine. Na ovaj način se oslobađa ceo vizuelni prostor ispred pilotovih očiju do pokazivača na instrumentalnoj tabli. Sa leve strane je mala palica za upravljanje motorima M88-2. Male komandne ručice (palice) imaju ergonomski podešene rukohvate, za šake leve i desne ruke, a pilotove podlaktice imaju odgovarajuće naslone na bočnim stranama sedišta. Na rukohvatima su raspoređeni komandni prekidači, za upravljanje sa sistemima opreme i naoružanjem u realnom vremenu. Pilot, tokom leta i tokom vođenja borbe, drži obe ruke na palicama i upravlja avionom, njegovim sistemima opreme i oružjem. Riječ je o takozvanom sistemu ''HOTAS'' ({{jez-en|hands on throtle and stick}}). U njega je integrisan i sistem za upravljanje govorom, sa nekim sekundarnim radnjama i funkcijama. U paketu tih radnji za upravljanje govorom su i izbor radio-frekfencije, upravljanje naoružanjem, izbor režima upravljanja avionom i poziv pojedinih opštih informacija za prikaz na pokazivaču. Pilot jednostavnim pritiskom na komandno dugme uključi u rad funkciju upravljanja govorom. Sistem poseduje rečnik do 300 reči, prepoznaje memorisani glas pilota i uključuje izgovorene radnje. Odziv sistema je izuzetno brz, svega nekoliko milisekundi. Pilot, kao potvrdu, na pokazivaču ujedno ima i grafički prikaz govorom zahtevanih radnji. Međusobno integrisani sistemi ''HOTAS'' i upravljanje govorom, se zajedno skraćeno nazivaju ''VTAS'' ({{jez-eng|Voice, Throttle and Stick}}). Sistem upravljanja govorom ima i dodatnu funkciju, a to je da upozorava pilota o pojedinim kvarovima na avionu.<ref name="Rafal Marsel Dasoa"/> Izbor zavaljenog pilotskog sedišta za Rafal, je uslovio novi razvoj njegovog [[standard]]a, u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanskoj]] firmi Martin Beker ({{jez-en|Martin-Baker}}), pod oznakom MK16F, osposobljenog za spašavanje pri nultoj brzini i visini leta („0–0“ ).<ref name="Sedište">[http://www.martin-baker.co.uk/products/Ejection-Seats/Mk--16-high-speed.aspx Sedište] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709085851/http://www.martin-baker.co.uk/products/Ejection-Seats/Mk--16-high-speed.aspx |date=2010-07-09 }}, uzeto 9.12.2009.</ref> Za razliku od drugih klasičnih sedišta, kod ovoga se podešavanje vrši u pravcu vertikalne ose, a ne duž ravni njegovog naslona. Takvo klasično podešavanje bi ovde ugrozilo komfor pristupa komandama i pokazivačima na instrumentalnoj tabli, pošto bi udaljavalo pilota od njih. Ovo se naročito odnosi na slučaj kada je pilot niskog rasta. Kabina je opremljena sa uređajem za samostalnu proizvodnju kiseonika, što avionu povećava autonomiju i čini pogodnost i prednost u eksploataciji.<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Daso Rafal"/><ref name="Paluba"/><ref name="Kabina Rafala">[http://www.avions-militaires.net/rafale/cockpit.php Kabina Rafala]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="Rafal višenamenski avion">[http://www.airforce-technology.com/projects/rafale/ Rafal višenamenski avion]</ref> '''Vizualizacija''' služi pilotu za uvid u funkcije i stanje svih avionskih sistema i za komunikaciju s njima. Na Rafalu je realizovana s primenom novih tehnologija. Gornji pokazivač (HUD) je sa vidnim poljem od 30×22°. Na njemu se prikazuje taktička situacija, u funkciji zadataka napada i nišanjenja cilja. Ispod njega je ugrađen donji (HLD), u visini pilotove glave. Oba su fokusirana u beskonačnosti, tako da pilot može lako s njih očitavati podatke, sa olakšanim prilagođavanjem očiju. Sistem potpomaže prilagođavanje pilota na izmene na slici i na razliku između slike i spoljnjeg sveta. Ovo značajno smanjuje umor i zabunu pilota, a i ubrzava njegovu adaptaciju na vizuelne promene. Na donjem pokazivaču se prikazuju TV i termovizijska slika. Na njemu se prikazuje i geografska karta. Na bočnim stranama centralne instrumentalne table se nalaze dva višenamenska pokazivača u boji, a u sredini, između kolena pilota, je rezervni pokazivač s tečnim kristalom. Bočni pokazivači služe za prikaz podataka o avionu (stanje oružja, goriva, i ostalih sistema). Oni su potpuno zamenljivi u radu, kada je jedan u kvaru, drugi u potpunosti preuzima sve funkcije. Na centralnom delu instrumentalne table se nalazi višenamenska tastatura, za izbor režima navigacije, radio–komunikacije i identifikacije. Pilot može ostvariti interakciju sa sistemom i preko dodira slike. Za tu svrhu pilot nosi specijalne rukavice, preko kojih s dodirom slike bira informaciju na pokazivačima. Pored ovih pokazivača Rafal omogućava integraciju specijalne kacige pilota, na čiji vizir se prenosi slika s gornjeg nišanskog prikazivača. Na ovaj način pilot nema potrebu da usmerava glavu i pogled prema unutrašnjosti kabine i da traži sliku na gornjem pokazivaču, već to sve vidi u viziru u trenutnom položaju glave i da tako produži da prati spoljnu situaciju. Zadržava položaj glave, zbog istog razloga što mu se glava i zatekla u tome položaju. Taj sistem se naziva Topsajt ({{jez-eng|Topsight}}). Topsajt obezbeđuje prednost u borbi vazduh–vazduh, nad protivnikom koji ga nema. Pilot može napraviti i održavati vizuelni kontakt s protivnikom bez okretanja glave prema nišanskom pokazivaču i bez potrebe da usmerava avion prema cilju da bih ga gledao kroz nišansku glavu. To su karakteristike zbog kojih pilot ne gubi vreme pred napad, to jest pred lansiranje svojih raketa i pri izbegavanju protivničkih. To je velika prednost, ako se iskoristi i odlučujuće je za ishod borbe. U budućnosti će Topsajt u potpunosti zameniti gornji nišanski pokazivač na Rafalu, kao što je sličan [[sistem]] to učinio kod [[sjedinjene Američke Države|američkog]] novog [[Lovački avion|lovca]] [[F-35 Laiting II]].<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Daso Rafal"/><ref name="Paluba"/> <ref name="Kabina Rafala"/><ref name="Rafal u »Tehnici«">{{Cite web |title=Rafal u »Tehnici« |url=http://www.rafale-schweiz.ch/images/stories/pdf/Rafale_Technical_D.pdf |access-date=2010-07-06 |archivedate=2016-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161218005200/http://www.rafale-schweiz.ch/images/stories/pdf/Rafale_Technical_D.pdf |deadurl=yes }}</ref> ==== Napadno-navigacijski sistem ==== [[Napadno–navigacijski sistem]] (NNS) je, preko [[Magistrala podataka|magistrale podataka]],<ref name="Magistrala podataka">[http://www.mil-1553.com/Templates/showpage.asp?DBID=1&TMID=512&FID=69&PID=912 Magistrala podataka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714094238/http://www.mil-1553.com/Templates/showpage.asp?DBID=1&TMID=512&FID=69&PID=912 |date=2011-07-14 }}, uzeto 17.12.2009.</ref> integrisan sa ostalim sistemima aviona i s njima ''komunicira'', to jest izmenjuje podatke u realnom vremenu. Obezbeđuje obradu podataka, prepoznavanje i identifikaciju letelica i prikazivanje kompletne situacije za vreme trajanja borbe u vazduhu. Sa stanovišta prikupljanja (akvizicije) podataka, prostor oko aviona Rafala je podeljen na uticajne zone. Svakom cilju, u zoni oko Rafala, napadno-navigacijski [[sistem]] dodeljuje određenu simbologiju i prioritet. Važniji ciljevi se pilotu prikazuju na listi prioriteta i on ima opciju da istu prihvati ili izmeni. U slučaju saglasnosti pilota, sistem sam određuje početne uslove i vreme kada treba lansirati određeno sredstvo od oružja. Ovaj sistem dejstvuje i izvan zone vizuelnog dometa. Pri svome aktivnom radu NNS bitno smanjuje emisiju sopstvenog zračenja i tako smanjuje elektromagnetni odraz za otkrivanje i praćenje od strane protivničkih letelica i zemaljskih sistema. Detektuje i upozorava na uočene signale o svojoj primećenosti i o osvetljenosti s neprijateljskim senzorima. Podsistemi NNS su: * Radar [[RBE2]] <!--Tales {{jez-fr|Thales}-->. *[[Tales SPECTRA]], sistem za elektronsku borbu. *Sažem OSF ({{jez-fr|SAGEM}}) Tales je sistem za infracrveno i TV otkrivanje, snimanje i praćenje. *Računar zadataka (misija). *Inercijalna platforma s [[laserski žiroskop|laserskim žiroskopima]], [[senzor|davačima]] globalnog položaja i pozicije aviona u prostoru. *Zaštita govorne komunikacije i veze sa datotekom taktičkih podataka, preko ''Linka 16''.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Rafal višenamenski avion"/><ref name="Rafal u »Tehnici«"/><ref name="RAFALE">{{cite web | url=http://www.dassault-aviation.com/fileadmin/user_upload/redacteur/presse/Backgrounders/RAFALE_EN.doc |title=RAFALE | publisher=[[Dassault Aviation]] | quote=''The core of the enhanced capabilities of the RAFALE lies in a new Modular Data Processing Unit (MDPU). It is composed of up to 18 flight line-replaceable modules, each with a processing power 50 times higher than that of the 2084 XRI type computer fitted on the early versions of Mirage 2000-5.'' | date=12. 06. 2005. | accessdate=09. 02. 2008.}}, uzeto 9.12.2009.</ref> =====Radar [[RBE2]]===== RBE2 je višerežimski [[radar]], što znači da ima više načina rada, za različite potrebe. Može elektronski da menja pravac snopa (ugao), prema udaljenim ciljevima i do 100&nbsp;km (skenira), pri tome može istovremeno pratiti i do 40 ciljeva, od kojih osam obrađuje i ažurira za lansiranje npr [[raketa|rakete]] vazduh–vazduh Mika. To je prvi operativni [[radar]] na borbenom [[avion]]u u [[Evropa|Evropi]], s antenom sa elektronskim skeniranjem (softverski se elektronski skenira, bez fizičkog otklanjanja antene) i sa mogućnošću rada ''na dole'' (ignoriše odraz tla) i ''na gore''. Radar RBE2 se zasniva na sasvim novom konceptu uz korišćenje iskustava iz prethodnih rešenja. Kod prethodnih radara je bilo nezamislivo otkrivati, pratiti i obrađivati podatke o većem broju ciljeva i istovremeno raditi u više različitih režima. Ta mogućnost je na Rafalovom radaru realizovana. Radar RBE2 istovremeno može: *otkrivati i pratiti više ciljeva ''prema dole'' i ''prema gore'', na kratkim i dugačkim udaljenostima, po svim vremenskim i meteo uslovima, *u realnom vremenu generiše trodimenzionalne mape za praćenje terena i *u realnom vremenu generiše sliku, visoke rezolucije, zemaljske mape za navigaciju i za gađanje ciljeva. U zadacima vazduh–vazduh radar RBE2 ima sledeće režime: *pretraživanje u ''gledanju'' na dole i na gore u ugaonom opsegu +/– 60°, *identifikacija cilja u smislu prijatelj ili neprijatelj, *automatsko praćenje više ciljeva i *bliska vazdušna borba. U zadacima vazduh–zemlja radar RBE2 ima sledeće režime: *automatsko praćenje terena (izbegavanje prepreka u niskom letu), *mapiranje terena u visokoj rezoluciji, *pronalaženje stacionarnih ciljeva, *pronalaženje i praćenje pokretnih ciljeva i *merenje visine ([[visinomer]]). Iznad mora, radar omogućava detekciju površinskih ciljeva na velikim udaljenostima, njihovo razdvajanje i prepoznavanje u uslovima njihove koncentracije u grupi. U uslovima podrške aviona ''AWACS'', ovaj radar potpuno zadovoljava francuske potrebe. Međutim, potencijalni kupci traže veće mogućnosti u autonomnim uslovima rada. Iz tih razloga je razvijen novi [[radar]] pod istim nazivom [[RBE2]], sa povećanim daljinama otkrivanja ciljeva. Radar RBE2 je modularan, sastoji se od prijemnika, predajnika i procesorske jedinice. Svaki modul radi autonomno za sebe, sa samostalnim izvorom zračenja i sa različitom učestalošću. Kod klasičnog radara su svi moduli na istoj učestalosti i sa jednim izvorom zračenja. Iz ovih je razloga teško otkriti i ometati zračenje radara RBE2.<ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Paluba"/><ref name="Rafal u Flajtu"/><ref name="Rafal u »Tehnici«"/><ref name="RAFALE"/><ref name="Rafal Daso-Bregej">[http://www.fighter-planes.com/info/rafale.htm Rafal Daso-Bregej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514145412/http://www.fighter-planes.com/info/rafale.htm |date=2012-05-14 }}, uzeto 9.12.2009.</ref> =====Tales SPECTRA===== [[Tales SPECTRA]] je [[sistem]] za [[elektronska borba|elektronsku borbu]]. Pruža visok nivo zaštite od pretnje iz vazdušnog prostora i sa [[zemlja|zemlje]]. Sastoji se od skupa više [[senzor]]a (davača) za detekciju elektromagnetnih signala širokog opsega frekvencija i sistema za aktivno i pasivno ometanje uočenih pretnji. Sistem je visokog stepena automatizacije, a komunicira sa ''prijateljskim'' avionima i komandnim centrima. Uključuje radarsku, [[laser]]sku i infracrvenu detekciju za otkrivanje pretnji od zahvata neprijateljskih senzora i projektila. Elektronski detektuje i registruje podatke i informacije, vrši klasifikaciju i analizu njihovih izvora i karakteristika. Rezultat toga je, što je u kombinaciji s podacima iz drugih avionskih i radarskih sistema, pilotu preko pokazivača dostupna kompletna mogućnost prezentacije taktičke situacije. Veći deo sistema je fizički ugrađen na gornjem delu vertikalnog stabilizatora, u kontejner postavljen u pravcu leta, a ostali su razmešteni po ostalim delovima aviona. Dve [[antena|antene]] za detekciju radarskog zračenja su ugrađene na uvodnicima vazduha, dok je treća smeštena u kontejneru na vertikalnom repu. Svaka antena pokriva 120° po azimutu, sa rasponom frekvencije od 2 do 40&nbsp;GHz. Zajedno mogu da detektuju signale i do udaljenosti preko 200&nbsp;km, sa greškom od 1° po azimutu. Pored navedenog, ove antene obezbeđuju podatke za gađanje zemaljskih radarskih ciljeva s protivradarskim raketama, kao i prikupljanje podataka o njima i o drugim uređajima sa elektromagnetnim emisijama. Antene za aktivno ometanje neprijateljskih radara su ugrađene u korenu kanara i vertikalnog repa. Detekcija lansiranja neprijateljskih raketa se vrši sa [[Infracrvena svetlost|infracrvenim]] (IC) [[senzor]]ima, smeštenim na bočnim stranama kontejnera SPECTRA, na vertikalnom repu (vidi se na slici gore, desno). Oni obezbeđuju detekciju u celom kružnom opsegu od 360°. Rafal je opremljen i sa tri [[laserski detektor|laserska detektora]], pošto većina protivavionskih sistema koriste laserske daljinomere. Dva detektora se nalaze na trupu, a jedan u zadnjem delu SPECTRA kontejnera, na vertikalnom repu. Za pasivno ometanje IC vođenih raketa ugrađena su 4 lansera baklji (IC mamaca), na delu trupa kod izlazne ivice krila, a protivradarski dipol–mamci se izbacuju iz zadnjeg dela trupa. [[Datoteka:NAVFLIR DAMOCLES P1220870.jpg|thumb|desno|250px|<small>Sistem FLIR integrisan u podvesni kontejner DAMOCLES</small>.]] Sistem SPECTRA proizvode firme Daso Elektronika, Tomson i Matra. Za misije, koje zahteva Rafal, koristiće se i elektronsko–optički laserski sistem DAMOCLES smešten u podvesni kontejner, čija će kamera biti sposobna da funkcioniše danju i noću, sa laserskim obeležavanjem ciljeva i navođenjem bombi na njih. Svi senzori su međusobno uvezani tako je između njih potpuna razmena informacija u realnom vremenu. Na ovaj način je moguće otkriti i pratiti cilj, pre nego što on postane svestan o prisustvu Rafala. Sve ove informacije se izmenjuju sa drugim avionima, brodovima i sistemima na kopnu, preko ''Linka 16'' po NATO standardu. {{efn|Zahvaljujući načinu integracije senzora i uvezanosti Rafala sa sistemom AWACS i sa ''Linkom 16'', može se otkriti i uništiti cilj i bez uključenja radara i bez činjenja elektromagnetnog odraza. To je demonstrirano [[11. jun]]a [[2007]]. godine. Na spektakularan način je Rafal gađao metu u vazdušnom prostoru, koja je bila iza njega, bez učešća sopstvenog radara, zahvaljujući podacima dobijenim preko ''Linka 16'', od drugih aviona. Meta je uništena sa raketom Mika sa aktivnim radarskim samonavođenjem i sa upravljanjem vektorom potiska, tako da je ista posle lansiranja vrlo brzo promenila pravac za oko 180°, presrela je i uništila cilj, koji se pojavio iz zadnje polusfere Rafala.<ref name="Paluba"/>}} <ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Paluba"/><ref name="Rafal u »Tehnici«"/><ref name="dassault-aviation.com">{{cite web | url=http://www.dassault-aviation.com/fileadmin/user_upload/redacteur/presse/Backgrounders/RAFALE_EN.doc |title=RAFALE | publisher=[[Dassault Aviation]] | quote=''The core of the enhanced capabilities of the RAFALE lies in a new Modular Data Processing Unit (MDPU). It is composed of up to 18 flight line-replaceable modules, each with a processing power 50 times higher than that of the 2084 XRI type computer fitted on the early versions of Mirage 2000-5.'' | date=12. 06. 2005. | accessdate=09. 02. 2008.}}</ref> ===== Sažem OSF ===== Sažem OSF je sistem koji sačinjavaju podsistemi pasivnih optoelektronskih [[senzor]]a. Sa svojim radnim mogućnostima dopunjava ulogu radara. Sposoban je da otkrije neprijateljske avione i bez uključivanja [[radar]]a i bez sopstvenog kompromitovanja sa elektromagnetnim zračenjem. Postavljen je ispred vetrobranskog stakla kabine pilota i osmatra prednju polusferu. Infracrveni tragač je smešten u sfernom kućištu sa desne strane, a TV kamere su spregnute sa laserskim daljinomerom i nalaze se u kućištu sa leve strane. OSF funkcioniše u optičkom i infracrvenom talasnom opsegu. Poseduje mogućnost širokog ugla infracrvenog pretraživanja i praćenja, a s TV kamerama i sa [[laser]]skim daljinskim detektorom obavlja borbenu identifikaciju. Kompletan sistem otkriva i prati ciljeve u vazdušnom prostoru i na tlu (zemlja i more). Infracrveni [[senzor]] je veoma efikasan u otkrivanju ciljeva i u uslovima smanjene optičke vidljivosti. TV kamere obezbeđuju praćenje, automatsku identifikaciju i trodimenzionalnu akviziciju cilja uz pomoć [[laser]]skog daljinomera, u funkciji definisanja parametara za vođene [[raketa|rakete]] u pripremi za napad. Sistem prati cilj u režimu automatskog određivanja prioriteta, s prikazivanjem na gornjem prikazivaču.<ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Paluba"/><ref name="Rafal u »Tehnici«"/><ref name="dassault-aviation.com"/> ===== Računar zadataka ===== Računar zadataka, je moćan modularni procesor, zasnovan na komercijalnim komponentama. Sastoji se od 18 zamenljivih modula. Svaki modul ponaosob je 50 puta moćniji od celog računara [[avion]]a [[Miraž 2000|Miraž 2000-5]]. Smatra se da će mu aktuelnost trajati do [[2030]]. godine. Veoma brzo i lako ažurira podatke, velike je propusne moći. Integrisano upravlja s informacijama i sa svim avionskim sistemima, preko [[magistrala podataka|magistrale podataka]].<ref name="Magistrala podataka"/> Suštinski koncept sproveden na Rafalu je „fuzija“ multisenzorskih podataka. Ono što Rafala odvaja od prethodnih aviona je to što se na njemu signali senzora oplemenjuju s procesorskom realizacijom kontinualne njihove fuzije u taktičku situaciju, serviranu pilotu na prepoznatljiv način. Taj proces sprovodi i realizuje ''Računar zadataka'', a pored toga nadgleda sve avionske sisteme i ispravnost celog aviona, figurativno rečeno, nadgleda njegovo ''zdravstveno stanje''. U slučaju kada je [[pilot]] prinuđen da promeni namenu aviona, prema nametnutim novim okolnostima i prioritetom zadatka u toku leta, može brzo i lako da izvrši rekonfiguraciju [[računar]]a, saglasno novom zadatku.<ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="RAFALE"/><ref>[http://www.dassault-aviation.com/en/defense/rafale/computing-power.html?L=1 Avion. računar], uzeto 9.12.2009.</ref> ===Komande leta=== Spregnuto delta krilo–''kanar'', realizovano na Rafalu, je [[aerodinamika|aerodinamička]] konfiguracija kod koje se manje pomera ''neutralna tačka'' sa izmenom napadnog [[ugao|ugla]] i [[Mahov broj|Mahovog broja]] u letu, što olakšava ispunjavanje kriterijuma stabilnosti i upravljivosti. Serijski Rafal poseduje 11 pokretnih aerodinamičkih površina u funkciji upravljanja s njim u letu. Od toga su 4 elevona, 4 sekcije pretkrilaca, dva kanara i jedno krmilo pravca. Ove komandne površine se pomeraju pod dejstvom [[hidro–pokretač]]a na osnovu električnog signala, pristiglog iz [[računar]]a u njihove servo [[ventil]]e. Izraženu želju pilota (sa pomeranjem palice) i signale izmerene sa [[senzor]]ima položaja aviona (vektor stanja), računar obrađuje sa optimizacijom po projektovanim (zadatim) zakonima upravljanja i transformiše ih u upravljački signal. Taj definisani signal upravljanja, računar šalje u servo ventil odgovarajućeg hidrauličkog pokretača, sa kojim se saglasno pomera komandna površina. Mogući hod klipa hidrauličkih pokretača, usled električnog signala, je u celom rasponu njegovog hoda, između dva krajnja položaja. Znači, potpuni je autoritet električnog signala za pomeranje komandne površine, bez mešanja bilo kakvog drugog ulaza (komande). Ovaj sistem se naziva [[Sistem komandi leta aviona|električne komande leta]] ({{jez-en|fly-by-wire}}), a definiše se kao ''sistem komandi leta sa potpunim autoritetom''. Na Rafalu je izveden u koncepciji tri paralelna, međusobno nezavisna, [[digitalni signal|digitalna]] kanala i jedan rezervni u [[analogni signal|analognoj]] tehnologiji. Na ovaj način je obezbeđena visoka pouzdanost njegovog rada. Ova koncepcija sistema komandi leta je razvijena za francuski [[lovački avion]] [[Miraž 2000]], a usavršena je za avion Rafal. Istraživačko-razvojna ispitivanja, za definisanje standarda za Rafal, su realizovana na avionima laboratorijama [[SEPECAT Jaguar]] (Jaguar fly-by-wire ) i na Miraž III Nova generacija. Avion Rafal je, u uzdužnom kretanju, prirodno aerodinamički ''statički nestabilan''. U računaru je memorisan ''model'' njegovih dinamičkih karakteristika. Na osnovu te dinamike, ulaznih signala od pilota i pristiglih signala iz [[senzor]]a, [[softver]]ski se određuje upravljački signal (izlaz) za optimalni odgovor aviona u cilju anuliranja odstupanja između vrednosti željenog i trenutno ostvarenog [[vektor stanja|vektora stanja]] (položaja aviona). Pri tome pilot ne mora voditi računa o nikakvim ograničavajućim parametrima leta aviona. Na osnovu trenutno izmerenih komponenti vektora stanja sa senzorima, računar ograničava izlazni–komandni signal, sa čime je obezbeđen let aviona do granice njegove anvelope, bez ikakve rezerve i rizika pilota. Zakoni upravljanja, u računaru sistema komandi leta, su modelirani prema visokim zahtevima optimizacije ponašanja aviona u toku izvršavanja zadataka. Važna karakteristika sistema komandi leta, je brz odziv bez kašnjenja, od trenutka izražene želje pilota i poremećaja aviona, do njegovog odgovora na izazvani komandni signal iz računara. Princip međusobne nezavisnosti između kanala, predstavlja osnovu pouzdanosti [[sistem]]a. Cilj je da se izbegnu fatalne istovremene greške u kanalima. Ako se i pojavi greška u nekom od kanala, sa nadglasavanjem signala u kanalima, taj se različit signal odbacuje, pošto je u manjini. Visoka pouzdanost je dokazana u [[Fizika|fizičkoj]] simulaciji u [[Laboratorija|laboratoriji]] od milion sati ''leta'' s električnim komandama, pri isključenim mehaničkim komponentama. U procesu, od milion sati ''leta'', nije se pojavila ni jedna greška u signalu upravljanja. Električne komande leta doprinose: *Optimizaciji aerodinamičkih konfiguracija za ubrzanje aviona i povoljan odnos [[uzgon]]a i otpora u nadzvučnom letu. *Realizaciji zadate (željene) statičke i dinamičke stabilnosti, u celoj anvelopi leta aviona, što omogućava i let sa težištem iza ''neutralne tačke'' (nedopustiva statička nestabilnost u klasičnoj aerodinamici aviona), što poboljšava performanse aviona. *Optimalnom modeliranju odgovora aviona na pilotovu komandu (izraženu želju sa pomeranjem palice). *Integraciji [[autopilot]]a, širokog spektra funkcija. *Realizaciji lake, pouzdane i blagovremene razmene podataka sa sistemom za navigaciju. *Razvoju sistema komandi leta, pošto se lako i u ranoj fazi uključuje i pilot u taj proces, preko [[simulator leta|simulatora leta]], koji počinje da funkcioniše od samog početka razvoja aviona.<ref name="Optimizacija rešenja"/><ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref>[http://www.avions-militaires.net/rafale/manoeuvrabilite.php Električne komande leta]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 9.12.2009.</ref> === Smanjena uočljivost === Rafal se definiše kao diskretan avion, za razliku od [[F-22 Raptor|Raptora]], koji se definiše kao prikriven (tajni). Ove karakteristike Rafala su ostvarene kroz vrhunsko [[Aerodinamika|aerodinamičko]] oblikovanje, prioritetnu primenu kompozitnih materijala i sa smanjenjem elektromagnetnog zračenja senzora i drugih elektronskih uređaja. Efekti ovih mera su degradirani sa spoljnim podvešavanjem naoružanja (povećan radarski odraz) i sa nemogućnošću ostvarenja nadzvučnog leta bez dopunskog sagorevanja motora (superkrstarenja), što izaziva povećano toplotno zračenje.<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Rafal Marsel Dasoa"/> === Karakteristike === [[Datoteka:Dassault_Rafale_silhouette-top.svg|thumb|desno|200px|<small>Silueta Rafala</small>.]] [[Datoteka:Dassault Rafale B 02.jpg|thumb|desno|200px|<small>Dvosed Rafal »B« na poletanju</small>.]] [[Datoteka:Dassault_Rafale_B.jpg|thumb|desno|200px|<small>Rafal »B« na [[Paris]]koj izložbi [[2007]].god</small>.]] [[Datoteka:Rafale_and_CVN_74.jpg|thumb|desno|200px|<small>Rafal M iznad nosača aviona</small>.]] === Naoružanje === Rafal je naoružan prema [[NATO]] standardu<!--broj 1760-->, u okviru čega su sadržana sredstva: * '''Top''' [[GIAT 30]] <!--([[:en:GIAT 30|GIAT 30]]--> je fiksno ugrađen u strukturu aviona, u predelu desnog usisnika (preko svoga nosača) i zajedno s [[borbeni komplet|bojevim kompletom]] (BK) od 125 granata predstavlja stalno naoružanje aviona Rafal. Početna brzina granate je 1 025 m/sec, a [[kadenca]] mu je 2 500 granata u minuti. * Ostalo oružje se podvešava spolja na avion, do 9 500&nbsp;kg ukupne nosivosti [[masa|mase]], na 14 veznih tačaka (prikazano u narednoj tabeli), u mogućoj kombinaciji s 5 rezervoara goriva (kod varijante „M“ je isključena mogućnost za centralni).<ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Paluba"/><ref name="Rafal u »Tehnici«"/> {{div col}} * '''Rakete vazduh–vazduh''' ** [[MBDA MICA|Mika]] <!--([[:en:MBDA MICA|MIKA]])--> '''ili''' ** [[R550 Madžik II]] <!--([[:en:Magic II|R530 Madžik II]])--> a i biće ** [[MBDA Meteor]] <!--([[:en:MBDA Meteor|MBDA Meteor]])--> ** '''Sajdvinder''' ** '''''AMRAAM''''' ** '''''ASRAAM''''' * '''Rakete vazduh–tlo (zemlja, more)''' ** [[Apač (oružje)]]<ref>Armada International 2/1986.g., str. 28</ref> <!--([[:en:MBDA Apache|Apač (oružje)]])--> '''ili''' ** {{jez-fr|Storm Shadow}} <!--[[:en:Storm Shadow|Storm Shadow]]--> '''ili''' ** [[AASM]] <!--([[:en:AASM|AASM]])--> '''ili''' ** [[GBU-12]] <!--([[:en:GBU-12 Paveway II|GBU-12 ]])--> '''ili''' ** AM 39 [[Eksocet]] <!--([[:en:Exocet]])--> '''ili''' ** Raketa s nuklearnom glavom <!--([[:en:Air-Sol Moyenne Portée|ASMP-A nuclear missile]])--> {{div col end}} ==== Galerija naoružanja ==== <gallery perrow=5> Datoteka:DEFA 791 cannon for the Dassault Rafale fighter.jpg|<small>Top [[GIAT 30]] s [[borbeni komplet|borbenim kompletom]] granata</small>. Datoteka:Magic II and Super 530D.jpg|<small>Raketa za blisku borbu vazduh-vazduh [[R530 Madžik]] (prva levo)</small>. Datoteka:MICA_P1220885.jpg|<small>[[Raketa]] [[MIKA]] postavljena na avion Rafal</small>. Datoteka:Meteor (Luft-Luft-Rakete).jpg|<small>Raketa [[MBDA Meteor]] za dejstvo vazduh-vazduh, izvan vizuelnog dometa</small>. Datoteka:Exocet AM39 P1220892-detoured.jpg|<small>Protivbrodska raketa [[Egzosit]] ({{jez-fra|Exocet}})</small>. Datoteka:Salon_du_Bourget_20090619_100.jpg|<small>Lanser nevođenih raketa i bombe '''GBU-12 Paveway II''', Burže 2009</small>. Datoteka:Salon_du_Bourget_20090619_101.jpg|<small>Bočni izgled bombe '''GBU-12 Paveway II''', Burže 2009</small>. Datoteka:Storm Shadow p1220865.jpg|<small>Raketa za dejstvo vazduh-tlo, dugog dometa {{jez-fr|Storm Shadow}}</small>. Datoteka:GBU-12 profile view picture.jpg|<small>Bomba s [[laser]]skim navođenjem [[GBU-12]]</small>. Datoteka:SG1059332.JPG|<small>Raketa s [[nuklearno oružje|nuklearnom glavom]]</small>. </gallery> === Podvesni tereti === Pored dve tačke na krajevima krila za podvešavanje, pod krilom se nalaze dva puta po tri tačke, prednje i zadnje sa obe strane trupa i prednja i zadnja ispod centralnog dela trupa. U tabeli su date varijante podvešavanja istorodnih sredstava po nosećim tačkama za razne vrste raketa vazduh–vazduh, vazduh–zemlja, bombe sa slobodnim padom, s ubrzavanjem s pogonom, za rezervoare s gorivom, za kontejnere sa spoljnim topovima i za kontejnere za za raznu opremu za izviđanje, lasersko označavanje ciljeva na zemlji, elektronsko ratovanje i noćno otkrivanje i snimanje.<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Rafal u FAS"/><ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Paluba"/> {| border="2" cellpadding="2" |+|<div class="NavHead" style=" text-align:left;font-size:100%"> '''[[Podvesni tereti|Nošenje tereta]]/oružja, u raznim tipičnim kombinacijama''' |rowspan="2" align="left"| |colspan="13" align="center"|<div class="NavHead" style="background:#87CEEB;text-align:center;font-size:100%"> |- |align="center"|D |align="center"|D |align="center"|D |align="center"|D |align="center"|D |align="center"|D |align="center"|C |align="center"|L |align="center"|L |align="center"|L |align="center"|L |align="center"|L |align="center"|L |- |colspan="14" align="center"|<div class="NavHead" style="width:100%;background:#F0FFFF;text-align:center;font-size:120%" > <div class="NavHead" style=" color:#5094be;text-align:center;font-size:110%"> '''Rakete'''</div> |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Madžik''' |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Mika''' |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Sajdvinder''' |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''''ASRAAM''''' |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''''AMRAAM''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Eksocet''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Pengun 3''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Harpun''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''''AS 30L''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Apač''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa Apach.svg|centar|40px]] |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa Apach.svg|centar|40px]] |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa Apach.svg|centar|40px]] |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''''ALARM''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|[[Datoteka:Raketa P2.svg|centar|20px]] |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''''HARM''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Maverik''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- |colspan="14" align="center"|<div class="NavHead" style="width:100%;background:#F0FFFF;text-align:center;font-size:120%" > <div class="NavHead" style=" color:#5094be;text-align:center;font-size:110%">'''Bombe'''</div> |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''1.000&nbsp;kg''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''400&nbsp;kg''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''GBU 12''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''''GBU 10''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''250&nbsp;kg/''Mk 82''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''400&nbsp;kg/''Mk 83''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Beluga''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''''Bap 100''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- |colspan="14" align="center"|<div class="NavHead" style="width:100%;background:#F0FFFF;text-align:center;font-size:120%" > <div class="NavHead" style=" color:#5094be;text-align:center;font-size:110%"> '''Bombe s raketnim pogonom i nevođene rakete'''</div> |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Durandal''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''Lanseri''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- |colspan="14" align="center"|<div class="NavHead" style="width:100%;background:#F0FFFF;text-align:center;font-size:120%"><div class="NavHead" style=" color:#5094be;text-align:center;font-size:110%"> '''Spoljni rezervoari goriva'''</div> |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''2.000 lit''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''3.000 lit''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''1.250 lit''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''1.250 lit''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- |colspan="14" align="center"|<div class="NavHead" style="width:100%;background:#F0FFFF;text-align:center;font-size:120%" > <div class="NavHead" style=" color:#5094be;text-align:center;font-size:110%"> '''Kontejneri sa elektronskom opremom'''</div> |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"| '''''PDLCT-TV''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"|'''''FLIR''''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"|'''Ometač''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"|'''IC detektor''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"|'''Izviđačka oprema''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"|'''Laserski označivač''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- |colspan="14" align="center"|<div class="NavHead" style="width:100%;background:#F0FFFF;text-align:center;font-size:120%" > <div class="NavHead" style=" color:#5094be;text-align:center;font-size:110%"> '''Ostalo'''</div> |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"|'''Uređaj za predakanje ''' '''goriva u letu''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |- !style="width:140px;background:#9BDDFF;font-weight:normal"|'''Kontejner s dva topa''' |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"| |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |align="center"|– |} [[Datoteka:Dassault Rafale weaponry DSC04186.JPG|left|thumb|700px|<small>Ilustracija podvešavanja na izložbi u Buržeu, 2009. godine. Sleva nadesno, na kraju krila raketa Mika, krstareća raketa {{jez-eng|Storm Shadow}}, 3 vođene bombe, spoljni rezervoar goriva i laserski označavač cilja </small>.]] {{clear}} === Spoljašnje gorivo === Rafal, kao višenamenski avion, ima set različitih spoljnih [[Rezervoar za gorivo|rezervoara za gorivo]]. Rezervoari su razvijani u tri faze, zajedno sa [[avion]]ima, prateći njihove namenske potrebe. Razvijeni i integrisani rezervoari su: * 1 do 5 od po 1 250 litara goriva; * 1 do 3 od po 2 000 litara goriva; * 1 od 3 000 litara goriva i * dva posebno oblikovana za priljubljenu ugradnju na leđa trupa aviona od po 1150 litara goriva. Sa leđnim rezervoarima se povećava dolet, bez zauzimanja linija za podvešavanje naoružanja i uz značajno smanjenje otpora aviona, u odnosu na slučaj sa podvešenima. Rafal je takođe opremljen sistemom za punjenje gorivom u toku leta, iz aviona ''cisterne'', kao i podvesnim sistemom za pretakanje goriva u letu iz aviona u avion.<ref name="Paluba"/> ==== Profili borbenog leta, u okviru namene Rafala ==== U okviru definicije višenamenske funkcije Rafala, može se tipizirati nekoliko karakterističnih profila leta, kojima odgovaraju određene varijante nošenja spoljnih tereta. Tipične varijante podvešavanja tereta, za namene i odgovarajuće profile leta Rafala su:<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/><ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Mornarički Rafal"/><ref name="Paluba"/><ref name="Rafal u »Tehnici«"/> * <big>''Lovačka namena''</big> ** 2 do 6 samovođenih raketa '''Mika''' + jedan rezervoar goriva ili ** 4 rakete '''Mika''' + 2 '''Madžik''' + jedan rezervoar goriva * <big>''Bliska podrška''</big> ** 2 rakete '''Madžik''' + 2 do 6 vođenih bombi '''''AASM ''''' + tri rezervoara goriva * <big>Prodor u neprijateljsku teritoriju</big> ** 2 rakete '''Mika''' + 2 krstareće rakete + tri rezervoara goriva * <big>''Bombardovanje na moru''</big> ** 4 rakete '''Mika''' + 2 rakete '''Eksocet''' + dva rezervoara goriva * <big>''Nuklearni udar''</big> ** 2 do 4 rakete '''Mika''' + vođene rakete '''''ASMP''''' (sa nuklearnom glavom) + dva rezervoara goriva === Održavanje === Sastavni deo taktičko–tehničkih zahteva su i kriterijumi o logističkoj podršci, koji važe za čitav period Rafalove operativne upotrebe, u toku njegovog predviđenog veka od 25–30 godina. Ti zahtevi su ispunjeni i oni su imali značajan uticaj na razvoj rešenja, tako da se konfiguracija za jednu vrstu zadatka postavi u toku 15 minuta, zamena jednog motora za 60 minuta, punjenje [[goriva|gorivom]] traje 6–7 minuta, a provera komandi leta se obavi za jedan minut. Automatizovano je i nadgledanje naoružanja, koje se na pokazivaču prikazuje u realnom vremenu. Obezbeđen je lak pristup tačkama podvešavanja spoljnjeg tereta, topu, lanserima i opremi. Održavanje aviona i motora se vrši prema stanju, koje se stalno prati. Na ovaj način je značajno smanjeno potrebno vreme za održavanje, troškovi i neophodni kadrovi.<ref name="aeromagazin/arhiva/aero02/c10"/> == Varijante aviona == Rafal je proizašao iz eksperimentalnog ''demonstratora tehnologija'' (Rafal A), koji je ujedno bio preteča razvoju varijanti aviona. Varijante su, sa svojim specifičnostima, iz njega razvijene preko odgovarajućih prototipova.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Varijante Rafala"/> === Rafal A === Rafal A je demonstrator planiranih novih [[tehnologija]] i koncepta [[Višenamenski borbeni avion|višenamenskog borbenog aviona]]. Zbog iznuđenih razloga, u početku je bio opremljen motorima F-404. Poslužio je kao eksperimentalni avion i osnova za prototipski razvoj Rafala. Poleteo je [[1986]]. godine. Njime su rešavane i istraživačko–razvojne integracije različitog naoružanja za nove varijante [[avion]]a, sve do poletanja [[prototip]]ova C 01, M 01, M 02 i B 01.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Varijante Rafala"/> === Rafal B === Rafal B je dvoseda varijanta osnovnog aviona za vazduhoplovne snage. Njegov [[prototip]] je poleteo [[april]]a [[1993]]. godine. Osnovna namena mu je prelazna, trenažna i borbena obuka. Na osnovu iskustva u [[Afganistan|Avganistanu]], kao i iz iskustava sa vežbi, ispostavilo se da je pogodniji za zadatke bombardovanja i izviđanja od jednoseda. Uzimajući to u obzir, povećana je njegova proizvodnja u naoružanoj opciji i izmenjena struktura porudžbine za [[francusko ratno vazduhoplovstvo]], tako da su više od polovine poručenih aviona, dvosedi. Mornarica je takođe promenila strukturu svoje porudžbine nauštrb jednoseda.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Varijante Rafala"/><ref name="Paluba"/> === Rafal C === Rafal C je jednosed namenjen za [[ratno zrakoplovstvo|ratno vazduhoplovstvo]]. Ovaj standard se razvio kroz prototip Rafal C 01. Bio je planiran i drugi C 02, ali se od njega odustalo. Rafal C 01 je poleteo u [[decembar|decembru]] [[1991]]. godine.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Varijante Rafala"/> === Rafal D === Rafal D je jednosed, i definisan je kao avion sa smanjenom uočljivošću. Početkom [[1990]]. godine je počeo njegov razvoj, na osnovu standardne varijante, sa dodacima vlastite [[Tehnologija stelt|''stelt'' tehnologije]]. Cilj razvoja je bio dopunsko smanjenje uočljivosti, u smeru približavanja ''stelt'' karakteristikama aviona [[F-22 Raptor]]a. Dopunski mu je umanjena vizuelna, radarska, elektronska, toplotna i zvučna upadljivost i odraz, tj. smanjena je mogućnost njegovog otkrivanja. U periodu ranih 1990-tih, reklamiran je kao ''polu–tajni'' avion.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Rafal Marsel Dasoa"/><ref name="Varijante Rafala"/> === Rafal M === [[Datoteka:French_Rafale_M_launch_from_USS_Enterprise.jpg|thumb|desno|276px|<small>Rafal „M“ napušta palubu broda u poletanju</small>.]] Rafal M je jednosed, i definisan je za operativnu upotrebu u [[Ratna mornarica|ratnoj mornarici]]. Poleteo je decembra [[1993]]. godine. Zbog unifikacije proizvodnje i olakšanja održavanja, kod aviona Rafal M se ne sklapaju krila.{{efn|Kod mornaričkih aviona je zastupljen princip sklapanja krila, zbog stacioniranja u relativno malom prostoru na brodu nosaču. Tradicija je kod Francuza različita. Svi njihovi mornarički avioni su indentičnog projekta krila, kao i oni u vazduhoplovnim snagama.}} Rafal M je ojačan, robusnije je strukture zbog težih uslova sletanja na palubu broda, u odnosu na aerodromsku stazu. Posledica toga je da ima veću masu za 500&nbsp;kg u odnosu na varijantu „C“. Po spoljašnjem izgledu su veoma slični. Varijanta „M“ je nastala sa modifikacijama: * Ojačani su stajni organi, zbog većih brzina propadanja i jačeg udara o tlo, pri sletanju. Kod aviona za sletanje na palube [[brod]]ova nosača je propis da se uzima, kao ulazni parametar za proračun stajnih organa, vertikalna brzina propadanja od 6,5 m/sec. Za ojačavanje stajnih organa su korišćeni materijali [[titan]] i specijalni [[čelik]]. * Nosna noga je produžena zbog povećanja postavnog, odnosno [[napadni ugao|napadnog ugla]] aviona, u zaletu. Većem napadnom uglu odgovara i veći [[koeficijent uzgona]], što je potrebno u trenutku pred napuštanje palube broda nosača, pri poletanju aviona. Na prednju nogu je ugrađena veza, za njeno zabravljivanje s katapultom za ubrzavanje aviona, za poletanje. Veza se ostvaruje preko konzolne poluge ugrađene na mehanizam ''makaza'' amortizera noge. Konzolna poluga se zakrene na dole i tada se njen prednji deo zabravi u katapult. Pri tome se ''makaze'' sklope, a nosna noga se prinudno skrati, sa sabijanjem amortizera. Sa tako skraćenom prednjom nogom, Rafal se ubrzava na napadnom uglu kome odgovara minimalni [[čeoni otpor]]. Sa smanjenim otporom, avion postiže veću [[brzina|brzinu]] na kraju zatrčavanja, pred trenutak silaska s katapulta i pred poletanje s palube broda. Pri kraju palube se prednja noga odbravljuje i napušta navoz katapulta. U tome trenutku, posle odbravljivalja, usled pritiska hidro–ulja u [[amortizer]]u, noga se vraća (izdužuje) u svoj ravnotežni položaj. U tome ravnotežnom položaju prednje noge, nosni deo se uzdigne i poveća se postavni, odnosno napadni ugao aviona. Sa takvim skokom vrednosti napadnog ugla i sa ranije postignutom brzinom zatrčavanja, naglo naraste i vrednost [[sila|sile]] uzgona, dovoljne veličine za uravnoteženje težine aviona, za uzletanje sa palube. Na slici nosne noge i na filmu (na videu) je ovo uočljivo. Postoje i drugačija rešenja za olakašavanje poletanja s palube, kao što je staza, slična skijaškoj skakaonici.<ref name="Paluba"/><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ZGSAPoe7De4 Rafal na videu ], uzeto 9.12.2009.</ref><ref>[http://www.avions-militaires.net/videos/video-16.php Video 3]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, uzeto 17.12.2009.</ref> * Ukinut je centralni podvesni rezervoar, zbog potrebnog većeg prostora za smeštaj duže nosne noge i oslobađanja prostora ispred kuke. * Ugrađena je kuka, na sredini zadnjeg dela trupa, za zakačinjanje užeta za usporavanje i zaustavljanje aviona pri sletanju na palubu nosača aviona. [[Datoteka:Dassault Rafale landing aboard USS Theodore Roosevelt (CVN-71) 080719-N-4519D-010.jpg|thumb|desno|250px|<small>Rafal „M“ sleće na palubu broda, nosača aviona</small>.]] * Ugrađene su teleskopske merdevine za ulazak u kabinu i izlazak iz nje. * Ugrađena su dva avionska [[akumulator]]a, umesto jednog. * U pilotskoj opremi za spašavanje na moru, ugrađen je mešoviti (inercijalni i infra-crveni) uređaj za lociranje ''Telemir'', firme Sažem.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Rafal M">[http://www.deagel.com/Strike-and-Fighter-Aircraft/Rafale-M_a000479001.aspx Rafal M], uzeto 9.12.2009.</ref><ref name="Varijante Rafala"/><ref name="Mornarički Rafal"/><ref name="Paluba"/> === Rafal N === Rafal N je imao prvobitni naziv Rafal BM, a bio je planiran kao dvosed za mornaricu. Ranije se od njega bilo odustalo, zbog povećanja troškova. Međutim, kasnije je porudžbina reprogramirana, te se od ukupno 58 ugovorenih aviona, trenutno traži njih 40.<ref name="Daso Rafal"/><ref name="Varijante Rafala"/><ref name="Paluba"/> == Operativna upotreba == [[Datoteka:Rafale_USS_Dwight_D._Eisenhower.jpg|thumb|desno|250px|<small>Rafal na nosaču aviona</small>.]] Iznad teritorija [[Afganistan|Avganistana]], [[14. 3.|14. marta]] [[2007]]. godine, Rafal je izvršio prvi operativno–borbeni let. Bio je naoružan sa četiri bombe [[GBU-12]], a misija mu je ukupno trajala četiri časa i nije borbeno dejstvovao. Nekoliko dana kasnije, [[28. 3.|28. marta]], Rafal iz eskadrona 12F, sa nosača aviona „Šarl de Gol“, je prvi koji je borbeno dejstvovao bombama. Operacija je bila u funkciji podrške [[Holandija|holandskim]] vojnim snagama u odbrani od napada [[Talibani|Talibana]]. Dana [[1. 4.|1. aprila]], Rafal je sa [[GBU-12]] dejstvovao protiv neprijateljskih ciljeva, po pećinama u regionu [[Helmand]]a, za koje se verovalo da su skrovišta Talibana. Ove dve operacije su označene kao ''vatreno krštenje'' aviona Rafal. Rafal je učestvovao u više multinacionalnih i [[NATO]] vežbi.<ref name="Rafal nad Avganistanom"/><ref name="Rafal M"/><ref name="Mornarički Rafal"/> == Korisnici == {{flagcountry|FRA}}; Zaključno sa 2009. godinom, planirana porudžbina je 181 + 56 aviona, a isporuka 57 + 26 aviona Rafal (Vazduhoplovstvo + Mornarica). == Potencijalni korisnici == {|width="100%" |----- valign="top" | * {{zastava|Brazil}} <ref name="brazil-names-three-finalists-for-f-x2-contract-rejects-three. Rafal u Brazilu Flight International, 6 October 2008."/><ref name="Rafal za Brazil, u novinama La tribune"/><ref name="Predsednik Sarkozi promoter Rafala."/><ref name="americas/8242751.stm Brazil i Francuska u pregovoru o Rafalu"/><ref name="Brazil i Francuska u pregovoru o Rafalu 2"/><ref name="Oštra konkurencija u Brazilu"/><ref name="Brazil i Francuska su blizu oko Rafala"/> * {{zastava|Indija}} <ref name="article/SB123988139175724889.html Dasoova ponuda Indiji"/><ref name="French-fighter-jet-out-of-race-for-biggest-IAF-deal/articleshow/4412257.cms Rafal u Indiji"/> * {{zastava|Kuvajt}} <ref name="Rafal u novinama La tribune"/> | * {{zastava|Libija}} <ref name="hasen/spages/813144.html Report:Libya to order 13-18 French Rafale fighter jets in $3.24 b deal"/> * {{zastava|Ujedinjeni Arapski Emirati}} <ref name="Predsednik Sarkozi promoter Rafala."/><ref name="Rafal u Emiratima"/> * {{Zastava|Švajcarska}} <ref name="Rafal je kandidat za Švajcarce"/><ref name="Švajcarcima je ažurirana ponuda za Rafala."/> |} == Povezano == * [[F-22 Raptor]] * [[Su-30]] * [[Evrofajter Tajfun]] <!--([[:en:Eurofighter Typhoon|Evrolovac]])--> * [[JAS 39 Gripen]] * [[Novi avion]] == Napomene == {{notelist}} == Izvori == {{izvori|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Dassault Rafale|Avion Rafal}} * [http://www.defense.gouv.fr/marine/decouverte/equipements/aeronefs/rafale_m Rafal na francuskom.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221004044235/http://www.defense.gouv.fr/marine/decouverte/equipements/aeronefs/rafale_m |date=2022-10-04 }} * [http://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html#toc236 Troškovi] * [http://www.mycity-military.com/Avijacija-i-PVO/Licna-karta-Dassault-Rafale.html Rafal na sajtu] * [http://www.defense.gouv.fr/marine/base/mediatheque/videos/rafale_sur_uss_enterprise Rafal M na video snimku 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919194052/http://www.defense.gouv.fr/marine/base/mediatheque/videos/rafale_sur_uss_enterprise |date=2020-09-19 }} * [http://www.military-heat.com/85/dassault-rafale-omnirole-fighter/ Rafal na video snimku 2] * [http://www.avions-militaires.net/videos/videos-page-4.php Rafal na video snimku u raznim ulogama]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.defense-aerospace.com/dae/articles/communiques/FighterCostFinalJuly06.pdf Cene borbenih aviona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521060907/http://www.defense-aerospace.com/dae/articles/communiques/FighterCostFinalJuly06.pdf |date=2009-05-21 }} [[Kategorija:Francuski lovački avioni 1980-ih‎]] [[Kategorija:Dassault|Rafale]] t2mm1onry0ntkfhkck6x01bcuhfjm6f 0 84758 42713524 42378123 2026-10-25T03:08:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713524 wikitext text/x-wiki {{Oružani sukob |naziv=Rusko-turski rat 1877–1878. |sukob=Rusko-turski ratovi |slika = [[Datoteka:Plevna monument.jpg|265px]] |opis slike= ''Spomenik Plevna blizu zidina Kitaj-grada u Moskvi'' |datum=24. april 1877. – 3. mart 1878. |mjesto=[[Balkan]], [[Kavkaz]] |povod=nacionalno buđenje na Balkanu |teritorij= |rezultat=Ruska pobjeda, [[Berlinski kongres]] |sukobljeni1=[[Datoteka:Flag of Russia (1668).svg|25px]] [[Rusko Carstvo|Rusija]]<br />[[Datoteka:Civil Flag of Serbia.svg|25px]] [[Kneževina Srbija]]<br />[[Datoteka:Flag of the United Principalities of Romania (1862 - 1866).svg|25px]] [[Kneževina Rumunjska]]<br />[[Datoteka:Flag of the Principality of Montenegro.svg|25px]] [[Kneževina Crna Gora]]<br />[[Datoteka:Samara flag.png|25px]] Bugarski dobrovoljački odredi |sukobljeni2=[[Datoteka:Ottoman Flag.svg|25px]] [[Osmansko carstvo]] |sukobljeni3= |sukobljeni1_zapovjednik = [[Datoteka:Flag of Russia (1668).svg|25px]] Mihajlo Skobelev<br />Mihajlo Nikolajevič<br />Mihajlo Loris-Melikov<br />Josif Gurko<br />Ivan Lazarev <br />[[Datoteka:Civil Flag of Serbia.svg|25px]]Kosta Protić<br />[[Datoteka:Flag of the United Principalities of Romania (1862 - 1866).svg|25px]] [[Karlo I., rumunjski kralj]] |sukobljeni2_zapovjednik = [[Datoteka:Ottoman Flag.svg|25px]] Ahmed Muhtar Paša<br />Osman Paša<br />Sulejman Paša<br />Mehemet Ali<br />Veisel Paša |komandant3= |sukobljeni1_snage = |sukobljeni2_snage = |jačina3= |sukobljeni1_gubici ='''Ruski gubitci:''' 27,512 poginulih i nestalih u borbi, 49,828 ranjenih. 46,000 umrlih zbog bolesti.<ref>L. S. Kaminski i S. A. Novoselski: ''Poteri v proshlykh voinakh'' (Žrtve prošlih ratova). Medgiz, Moskva, 1947, str. 36, 37</ref> '''Rumunjski gubitci:''': 4,302 poginulih i nestalih u borbi, 3,316 ranjenih, 19,904 oboljelih.<ref>Cornel Scafes i suradnici: ''Armata Romania in Razvoiul de Independenta 1877–1878'' (Rumunjska vojska u ratu za nezavisnost 187-1878). Bukurešt, Editura Sigma, 2002, str. 149</ref> |sukobljeni2_gubici = 151,750 poginulih, ranjenih i zarobljenih |posljedice3= |bilješke= }} '''Rusko-turski rat 1877–1878.''' bio je jedan u nizu [[Rusko-turski ratovi|Rusko–turskih ratova]], između [[Rusko Carstvo|Carske Rusije]] i [[Otomansko carstvo|Otomanskog carstva]]. Korijeni Rusko-turskog rata 1877–1878]. bili su u nacionalnom buđenju [[balkan]]skih naroda, kao i nastojanju [[Rusko Carstvo|Rusije]] da izbije na [[Crno more]], da nadoknadi teritorijalne gubitke koje je pretrpjela tijekom [[Krimski rat|Krimskog rata]]. U Rusko-turskom ratu iz 1877–1878, Rusija i [[Srbija]] udružile su se protiv Turske oko borbe za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]]. Rusija je odnela pobedu, ali uspesi postignuti [[Sanstefanski mir|Sanstefanskim mirom]] (1878) ograničeni su Berlinskim kongresom (1878), kojeg su nametnule zapadne sile.<ref>ENCIKLOPEDIJA Britanika, P-R. - Beograd: Politika: Narodna knjiga, 2005, str. 192</ref> Neposredni rezultat Rusko-turskog rata bio je potpuna nezavisnost tadašnjih kneževina; [[Rumunjska|Rumunjske]], [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]], koje su i dotad imala [[de facto]] [[Suverenitet|suverenost]], ali su nakon rata i formalno proglasile nezavisnost od [[Osmansko carstvo|Osmanskog carstva]] (do tad im je [[sultan]] formalno bio suveren). Nakon gotovo pet stoljeća turske vladavine ([[1396]]-[[1878]]), ponovno je uspostavljena [[bugarska]] država, [[Kneževina Bugarska]], pokrivajući zemlje između [[Dunav]]a i [[Balkan (planina)|Planine Balkan]] (osim [[Dobrudža|Sjeverne Dobrudže]] koja je pripala [[Rumunjska|Rumunjskoj]]). Indirektna posljedica rata bio je i [[Berlinski kongres]], kojim je dopušteno [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] [[Austro-ugarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878|da okupira]] [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], kao i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] da okupira [[Cipar]], dok je [[Rusko Carstvo|Ruskom Carstvu]] pripojena [[Besarabija|Južna Besarabija]] i [[Kavkaz|kavkaska]] oblast [[Karska oblast|Kars]]. == Historijske prilike prije izbijanja rata == === Položaj kršćana unutar Osmanskog carstva === Članak 9. Pariškog mirovnog ugovora iz [[1856]], kojim je završen predhodni Krimski rat, obavezao je Osmansko Carstvo da ono treba dodijeliti jednaka građanska prava kršćanima kao i muslimanima. Sultanovim ediktom - ''Hatt-ı Hümayun'', načelno su postali ravnopravni svi stanovnici Osmanskog carstva, [[Islam|muslimani]] kao i ostalo nemuslimansko stanovništvo.<ref>[http://www.anayasa.gen.tr/reform.htm Pogledajte puni tekst zakona Hatt-ı Hümayun]</ref> Tim ukazom je ukinut između ostalog i ''jizy'' (porez zbog nesluženja vojske), te je istovremeno i ne-muslimanima bilo je dopušteno služenje vojnog roka.<ref>P. J. Vatikiotis: ''The Middle East'' London, Routledge, 1997. str. 217 {{ISBN|0-415-15849-4}}</ref> Međutim u Osmanskom carstvu ostalo je još puno toga diskriminatorskog, tako su neki ključni aspekti Zimmi statusa (odnos prema nemuslimanskom stanovništvu) zadržani, tako se na primjer svjedočenje kršćana protiv muslimana nije prihvaćalo na sudovima, a to je praktički osiguravalo imunitet muslimanima za kaznena djela koja bi počinili protiv kršćana. Premda su na lokalnoj razini, odnosi među različitim vjerskim zajednicama bili u većini slučajeva i nadalje dobri i u najmanju ruku toleratni, ipak je ova sudska praksa potaknula najgore dijelove muslimanskog društva da se okoriste nastalom situacijom. Zloupotrebe su bile najgore u regijama koje su imale pretežito kršćansko stanovništvo, a to se uglavnom nalazilo u evropskom dijelu Carstva, gdje su lokalne vlasti često vrlo otvoreno podupirale takve akcije, kao preventivno sredstvo za držanje kršćana u potpunoj pokornosti.<ref>[http://www.archive.org/details/easternquestionf01argyuoft "The Eastern question from the Treaty of Paris 1836 to the Treaty of Berlin 1878 and to the Second Afghan War (1879)" 2 Poglavlje]</ref> Drugi veliki uzrok pogoršanja stanja u Osmanskom carstvu, bio je veliki financijski pritisak na ispražnjenu carsku blagajnu, koja je podigla niz velikih inozemnih kredita s visokim kamatama zbog Krimskog rata. Unatoč brojnih fiskalnih reformi, carstvo je tonulo u sve veće dugove i privredne teškoće. Stanje se dodatno zakompliciralo, kod se trebalo primiti više od 600 000 [[Islam|muslimanskih]] [[Čerkezi|čerkeza]], koje su Rusi protjerali iz [[Kavkaz]]a i sa [[Crno more|crnomorskih]] luka sjeverne [[Anatolija|Anatolije]] te iz [[Constanţa (grad)|Constanţe]] i [[Varna|Varne]].<ref>Caroline Finkel, ''The History of the Ottoman Empire'', str. 467, 2005, Basic Books</ref> === Libanonska kriza 1860. god. === Libanonski [[maronit]]ski seljaci koje su pobudili lokalni kršćanski svećenici, pobunili su se [[1858]]. godine, protiv svojih feudalnih gospodara ([[Druzi|Druza]]) i uspjeli su uspostavti svoju seljačku republiku u južnom [[Libanon]]u. Zbog tog su se manje više svi [[Druzi]] (i zemljoposjednici ali i obični seljaci) pobunili protiv Maronita tako da se sukob pretvorio u građanski rat. Iako su obje strane pretrpjele gubitke, ipak ostaje činjenica da je oko 10 000 Maronita masakrirano od strane Druza.<ref>{{Cite web |url=http://dlxs2.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=cdl;idno=cdl324 |title=C. Churchill: ''The Druzes and the Maronites under the Turkish rule from 1840 to 1860'', London: B.Quaritch 1862, str. 219 |access-date=2010-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615173033/http://dlxs2.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=cdl;idno=cdl324 |archive-date=2009-06-15 |url-status=dead}}</ref> Ovi događaji imali su odjeka i u [[Sirija|Siriji]], gdje je lokalno muslimansko stanovništvo [[Damask]]a krenulo u napade na svoje susjede iz kršćanskih manjinskih zajednica, tako da je oko 5 000 do 25 000 ljudi pobijeno u odmazdama, između ostalih nastradali su [[SAD|američki]] i [[Holandija|holandski]] [[konzul]]i, time su ti događaji dobili i međunarodni značaj. Pod prijetnjom evropske intervencije, osmanske vlasti uspjele su zavesti red. No i nakon toga uslijedila je intervencija francuskih i britanskih snaga.<ref>Stanford J. Shaw and Ezel Kural Shaw. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808–1975''. Cambridge: Cambridge University Press, 1977, str. 142–143 {{ISBN|0-521-29166-6}}.</ref> Evropske sile tražile su da [[sultan]] imenuje kršćanskog [[guverner]]a u Libanonu, čija će kandidatura također ići preko sultana, ali kojeg trebaju odobriti i evropskih sile. === Ustanak na Kreti 1866–1869. === [[Datoteka:MoniArkadiou2.JPG|thumb|desno|280px|Manastir Moni Arkadio na Kreti]] Ustanak na [[Kreta|Kreti]], desio se zbog dva najvažnija razloga: neuspjeha Osmanskog carstva da uspješno provede reforme koje bi poboljšale život stanovništva i zbog želje većine Krećana za "Enosisom" (sjedinjenje s [[Grčka|Grčkom]]).<ref>The Historical Journal, Vol. 3, No. 1 (1960), str. 38–55</ref> Ustanici su vrlo brzo stekli kontrolu nad cijelim otokom, osim u pet gradova u kojim su se utvrdili muslimani. Naslovi i tekstovi u grčkim novinama koji su tvrdili da muslimani masakriraju Grke, imali su odjeka i proširili se diljem Evrope. Istovremeno je regrutirano na hiljade grčkih dobrovoljaca koji su poslani na otok. Početkom [[1869]]. ustanak je ugušen, ali je nakon njega [[Visoka Porta|Porta]] bila prinuđena dati neke ustupke lokalnom stanovništvu, a to je bilo; uvođenje otočke samouprave i povećanje prava kršćanskog stanovništva. Od cijelog Ustanka na Kreti, vjerojatno najpoznatiji događaj postao je opsada manastira Moni Arkadio, u kojem se utaborilo oko 150 kretskih grčkih ustanika, uz oko 600 žena i djece, okruženih snagama od oko 23 000 kretskih muslimana i osmanskih vojnika. Nakon višednevnih krvavih borbi s velikim brojem žrtava na obje strane, ustanici su se predali kad ima je ponestalo municije, nakon predaje su svi pobijeni.<ref> [http://www.gutenberg.org/files/11594/11594.txt William James Stillman: The Autobiography of a Journalist], II Tom, Projekt Gutenberg eBook objavljeno 15. marta 2004.</ref> Važnost Kretskog ustanka, na kraju se svela na brutalnost njegova gušenja od strane Osmanskog carstva, i veliki interes poličke elite koji je taj događaj izazvao po cijeloj Evropi, naročito u Velikoj Britaniji, nakon ustanka narasla je osjetljivost britanske političke javnosti za pitanja položaja potlačenih kršćana u Osmanskom carstvu. === Promjena odnosa snaga u Evropi === Raspored evropske ravnoteže snaga, koji je ustanovljen [[1856]]. dobrano je uzdrman [[1859]]. kad su se [[Francuska]] i [[Austrija]] zaratile oko [[Italija|Italije]]. Na to su se nadovezali [[Otto von Bismarck|bismarckovi]] ratovi za ujedinjenje [[Njemačka|Njemačke]]; pobjednički rat protiv Austrije [[1866]]. godine i Francuske [[1870]]. godine. Tako da je [[Austro-Ugarska]] ostala jedina dominantna sila u srednjoj Evropi. [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanija]] se istrošila svojim sudjelovanjem u netom minulom [[Krimski rat|Krimskom ratu]], a u to vrijeme njihova pažnja bila je skrenuta na narasle probleme oko [[Irska|irskih]] pitanja, tako da su odlučili da se ne miješaju u probleme oko evropske ravnoteže snaga. Bismarck pak nije želio raspad Osmanskog carstva, jer bi to moglo dovesti do stvaranja rivalstva, koje bi kasnije moglo dovesti do rata. Dok je Francuska [[Napoleon III.|Napoleona III]]. podržavala pobunu u [[Poljska|Poljskoj]], protiv Rusije. Rusija je pak činila sve da ponovno povrati pravo da ima [[Crno more|Crnomorsku]] flotu i zajedno s Francuskom činila sve da poveća svoj utjecaj na [[Balkan]]u pomoću novih panslavenskih ideja po kojim bi svi [[Slaveni]] bi trebao biti ujedinjeni pod ruskom vodstvom, a to se je moglo ostvariti samo tako da se razbiju dva carstva u kojima su živjela većina ne-ruskih Slavena; Austro-Ugarsku i Osmansko carstvo. === Stanje na Balkanu === Odnos snaga u Evropi direktno se odražavao na stanje Balkana. Osmanska administracija bila je sve slabija tokom cijelog [[19. vijek]]a, tako da je središnja vlada povremeno gubila stvarnu kontrolu nad cijelim provincijama. Reforme koje su Osmanskom carstvu nametale evropske sile, rezultirale su gotovo nikakvim poboljšanjima za kršćansko stanovništvo, istovremeno tim reformama nije bio zadovoljan ni veći dio muslimanskog stanovništva. Zbog tog je [[Bosna i Hercegovina]] pretrpjela najmanje dva vala pobuna od strane lokalnog muslimanskog stanovništva, posljednja se zbila [[1850]]. godine [[Datoteka:Bismarck44.jpg|thumb|left|Otto von Bismarck]] Nakon nemira u prvoj polovici [[19. vijek]]a Austrija se otresla briga te je tražila priliku za svoju dugogodišnji politiku ekspanzije na zemlje Osmanskog carstva. Službeno autonomne, ali ''[[de facto]]'' nezavisne kneževine; [[Srbija]] i [[Crna Gora]] tražile su priliku za proširenje na područja naseljena njihovim sunarodnjacima. U Crnoj Gori je vladao ambiciozni [[Nikola I. Petrović|knjaz Nikola]], kad je izbio ustanak (pretežno pravoslavnih kršćana) u Hercegovini [[1875]], Crnogorci su odmah požurili pomoći svoje susjede, i objavili rat Osmanskom carstvu. Ubrzo nakon toga planuo je ustanak u [[Bugarska|Bugarskoj]]. Pritješnjen tim događajima a i zbog velikog pritiska javnosti, i srpski knez [[Milan Obrenović]] objavio je rat Osmanskom carstvu [[1876]]. godine. == Balkanska kriza 1875–1876. == Od [[1873]]. godine pa nadalje Osmansko carstvo bila je suočene s razdobljem suša i pojave gladi u [[Anadolija|Anadoliji]], što je dovelo do masovnih pojava siromaštva i nezadovoljstva. Zbog tog su izostali porezni prihodi, sve je do dospjelo do kulminacije u oktobru [[1875]]. godine, kad se carska blagajna toliko ispraznila, da je osmanska vlada proglasila [[bankrot]]. Ustanak protiv osmanlija buknuo je u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] u ljeto [[1875]]. Glavni razlog za nezadovoljstvo stanovništva, bilo je teško porezno opterećenje koje im je nametnula središnja vlast gladna nasušnje potrebnih novaca. Obje susjedne kneževine [[Crna Gora]] i [[Srbija]] ubacile su svoje naoružane skupine. Unatoč nekim kasnijim mjerama za smanjenjem poreza, ustanak se nastavio i nakon [[1875]]. godine i na izvjestan način služio kao okidač za Bugarski ustanak u aprilu [[1876]]. godine. === Bugarski ustanak iz 1876. === Od jeseni [[1875]], osmanske vlasti su postale svjesne da se nešto kuha i da je pobuna na vidiku. Zbog toga su povećali broj svojih patrola na [[Dunav]]u i poslali više špijuna i svojih doušnika i provokatora po cijeloj Bugarskoj, koji su uspjeli napraviti znatnu štetu u ustaničkoj organizaciji.<ref>R.J. Crampton: ''Bulgaria'', str. 206. Objavljeno 2007. Oxford University Press.</ref> Ustanak u Bugarskoj bio je djelo relativno male grupe nacionalista. Oni su na taj način željeli ishoditi brzu i potpunu nezavisnost, po uzoru na predhodne ustanke [[Srbi|Srba]] i [[Grci|Grka]], i oni su računali na pomoć Rusije i Srbije.<ref>Lord Kinross, ''The Ottoman Centuries'', 1977, str. 509, Morrow Quill</ref> Pobuna u Bosni i Hercegovini ubrzala je tok događaja, ustanici su mada nedovoljno pripremljeni željeli iskoristiti osmansku okupiranost događajima u Bosni i Hercegovini. Ali se ubrzo ugasio, nakon toga ustanak je planuo u središnjoj Bugarskoj, i ovaj je bio loše pripremljen i vrlo loše vođen, sa gomilom nepotrebnih akata nasilja prema muslimanskom stanovništvu. [[Datoteka:Konstantin Makovsky - The Bulgarian martyresses.jpg|right|thumb|280px|Konstantin Makovski ''Bugarske žrtve'', slika koja opisuje teror bašibozuka u Bugarskoj]] Osmanlijama su nedostajale jedinice redovne vojske zbog problema na sjeverozapadu, tako da su se morale koristiti neregularnim dobrovoljačkim [[Bašibozuk]] jedinicama pri gušenju Bugarskog ustanka (11. maj - 9. jun 1876). Ti odredi bili su sastavljeni uglavnom od [[Islam|muslimanskih]] stanovnika iz Bugarske, od kojih su mnogi bili [[Čerkezi|čerkeske]] izbjeglice protjerane iz [[Kavkaz]]a ili [[Krimski Tatari]] protjerani tokom [[Krimski rat|Krimskog rata]]. Zbog toga takvi odredi nisu pravili razlike između aktivnih ustanika i pasivnih lokalnih seljaka, već bi pobili sve na što bi naišli i tako su gušili ustanak pobunjenika.<ref>Robert Seton-Watson, ''Disraeli, Gladstone and the Eastern Question: A Study in Diplomacy and Party Politics''. London: Macmillan, 1935, str. 58.</ref> Vijesti o masakrima u Bugarskoj do Britanije su stizale posredstvom misionara, novinara i diplomatskih predstavnika na Balkanu. Britanska štampa je podigla veliku galamu opisujući ''bugarski užas'' uz brojne reportaže o hiljadama nezaštićenih kršćana zaklanih od strane fanatičnih muslimana. Američki misionari su procjenjivali da je ubijeno oko 15 000 ljudi, Bugari su pak izašli s procjenama od 30 000 do čak 100 000 ubijenih. === Srpsko-turski rat i diplomatske igre oko njega === {{glavni|Carigradske konferencije}} * [[Srbija]] te odmah zatim [[Crna Gora]] su [[30. jun]]a [[1876]], objavile rat [[Osmansko carstvo|Osmanskom carstvu]]. * [[8. jul]]a [[1876]]. godine, održan je važan sastanak u dvorcu Reichstadt u [[Češka|Češkoj]], između [[Rusko Carstvo|Rusije]] i [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]. S ruske strane predstavnici su bili car [[Aleksandar II., ruski car|Aleksandar II]]. te ministar vanjskih poslova knez Aleksandar Gorčakov, a s Austro-Ugarske car [[Franjo Josip I]]. i grof Gyula Andrássy. Ovaj tajni dogovor nije rezultirao nikakvim službenim dokumentom - koji bi potpisle obje strane, ali je usmeno navodno dogovoreno slijedeće; Rusija je pristala dati podršku austrijskoj okupaciji Bosne i Hercegovine, a Austro-Ugarska je u zamjenu za to pristala da Rusija povrati [[Besarabija|Južnu Besarabiju]] (izgubljenu za posljednjeg [[Krimski rat|Krimskog rata]]), kao i to da Rusija anektira luku Batumi na istočnoj obali Crnog mora, kao i na buduću bugarsku autonomiju.<ref>{{Cite web |url=http://www.diphis.ru/index.php?option=content&task=view&id=100#3 |title=V. P. Potemkin: ''History of world diplomacy XV century BC — 1940 AD'' |access-date=2010-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611074157/http://www.diphis.ru/index.php?option=content&task=view&id=100#3 |archive-date=2008-06-11 |url-status=dead}}</ref> * Tokom jula i augusta, loše pripremljena i loše opremljena srpska vojska, pomognuta od ruskih dobrovoljaca nije uspjela postići neke uvjerljivije rezultate, te nije uspjela odbiti tursku ofenzivu na Srbiju. Tako da se 26. augusta, Srbija obratila evropskim silama da posreduju za okončanje rata. Zajednički ultimatum evropskih sila prisilio je [[Visoka Porta|Visoku Portu]] na jednomjesečno primirje i početak mirovnih pregovora. Turske mirovne uvjete su evropske sile odbacile kao pregrube. Početkom listopada, nakon isteka primirja, turska vojska nastavila je svoju ofenzivu, tako da je srpski položaj ubrzo postao očajan. Zbog toga je [[31. oktobar|31. oktobra]] [[1876]]. Rusija dala ultimativni zahtijev Turskoj da mora obustaviti neprijateljstva i potpisati novo primirje sa Srbijom u roku od 48 sati. Uz zahtjev je uslijedila i djelomična mobilizacija ruske vojske (20 divizija). Turski sultan je zbog tog prihvatio uvjete ultimatuma. * Za rješavanje krize organizirana je [[11. decembar|31. 11. decembra]] [[1876]]. godine, [[Carigradske konferencije]] velikih sila u [[Istanbul|Carigradu]] (na koju Turci nisu bili ni pozvani). Raspravljalo se o jednom kompromisnom rješenju, kojim bi se dala autonomija [[Bugarska|Bugarskoj]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] pod zajedničkom kontrolom europskih sila. Turci su pak pronašli način da diskreditiraju rezultate konferencije. Na dan zatvaranja konferencije 23. decembra, usvojili su svoj prvi ustav kojim se garantiraju jednaka prava za vjerske zajednice unutar carstva, na temelju toga Turska je donijela odluku da je rezultati konferencije uopće ne zanimaju. * [[15. januar]]a [[1877]]. godine, Rusija i Austro-Ugarska potpisale su pismeni sporazum kojim su potvrdili raniji usmeni dogovor iz Reichstadta u julu [[1876]], tim sporazumom je [[Austro-Ugarska]] obećala svoju neutralnost u predstojećem ratu koju bi povela Rusija. * [[31. mart]]a [[1877]]. godine, Rusija je uspjela uvjeriti evropske sile da potpišu Londonsku Konvenciju, kojom se tražilo od Turske da uvede one reforme koje je sama najavila. Ali su evropske sile bile te koje bi nadgledale rezultate reformi, te ukoliko se situacija ne popravlja, zadržavaju pravo "da izjave da je takvo stanje stvari nije u skladu s njihovim interesima kao ni Evrope u cjelini". No Turci su se osjećali dovoljno osnaženi i odbacili su taj prijedlog s obrazloženjem da se njime krši Mirovni ugovor iz Pariza. Na kraju je [[24. april]]a [[1877]]. godine, nakon gotovo dvije godine uzaludnih pregovora, Rusija je objavila rat [[Osmansko carstvo|Osmanskom carstvu]]. == Ratne pripreme == [[12. april]]a [[1877]]. godine [[Rumunjska]] je dala dozvolu da ruske trupe prođu preko njenog teritorija i napadnu Turke, zbog tog su [[Turci]] granatirali rumunjske gradove na Dunavu. Kao odgovor na to [[10. maj]]a [[1877]]. godine Kneževina Rumunjska, koja je tad bila pod formalnim otomanskim suverenitetom, proglasila je svoju nezavisnost.<ref>{{Cite web |title=Chronology of events from 1856 to 1997 period relating to the Romanian monarchy on Kent State University website, Ohio, United States |url=http://www.cs.kent.edu/~amarcus/Mihai/english/cronologieen.html |access-date=2010-07-09 |archivedate=2007-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071230042922/http://www.cs.kent.edu/~amarcus/Mihai/english/cronologieen.html |deadurl=yes }}</ref> Ishod ovog rata je bio nepredvidiv. Rusi su mogli poslati na [[Balkan]] veću vojsku: čak oko 300 000 vojnika, jer im je to bilo na dohvat ruke. Osmanlije su pak imale oko 200 000 vojnika na Balkanskom poluotoku, od kojih su njih oko 100 000 bili posade utvrđenih [[garnizon]]a, tako da im je ostajalo oko 100 000 vojnika za vojne operacije. Osmanlije su imali prednost dobro utvrđenih gradova, kao i potpunu kontrolu plovidbe po Crnom moru, te u brojnim riječnim brodovima na Dunavu.<ref>[http://www.archive.org/details/warineastillustr00scheiala A. J. Schem: ''The war in the East. An illustrated history of the conflict between Russia and Turkey with a review of the Eastern question (1878)'']</ref> Njihova prednost bila je i u vrlo modernom oružju koju su netom kupili od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanaca]], [[SAD|Amerikanaca]] i [[Prusija|Nijemaca]]. [[Datoteka:Pereprava cherez Dunaj.jpg|thumb|desno|280px|Ruska vojska prelazi Dunav, slika Nikolaja Dmitrijeva-Orenburgskog 1883]]. Osmanski u [[Istanbul|Carigradu]] vrlo je loše procijenilo stvarne ruske namjere, oni su držali da će Rusi glavni udar izvršiti kod delte Dunava i duž [[Crno more|crnomorske]] obale, gdje je najbliži i najlakši put prema Carigradu, unatoč tome što bi im na tom putu stajale najsnažnije i najbolje opskrbljene turske utvrde. Nasuprot tome u gornjem dijelu Dunava, samo je utvrda [[Vidin]] imala značajniju posadu na čelu s Osman pašom, koji se upravo vratio u Vidin, nakon što je porazio [[Srbi|Srbe]] u njihovu nedavnom ratu protiv Osmanskog carstva. Ruska kampanja je bila bolje planirana, ali se previše oslanjala na tursku pasivnost. Presudna ruska pogreška bila je previše slanja vojnika u početku sukoba, već u junu na početku rata, kad su prešli Dunav, njihov ekspedicioni korpus brojao je oko 185 000, što je bilo svega nešto malo manje nego svih turskih snaga na cijelom Balkanu (oko 200 000 ljudi). Nakon zastoja u julu (kod Plevena i [[Stara Zagora|Stare Zagore]]), ruski generalštab shvatio je da nema rezerve za održanje napada te je prešao na obranu. == Tok rata == [[Datoteka:Boj u Ivanovo-Chiflik.jpg|thumb|desno|280px|Borbe pored mjesta Ivanovo-Čiflik]] Na početku rata, [[Rusko Carstvo|Rusija]] i [[Rumunjska]] uništile su sve brodove duž [[Dunav]]a i minirale rijeku, čime su htjele osigurati slobodan prijelaz Dunava ruskih snaga, bez otpora turske mornarice. Turski generalšatab nije dobro procijenio značaj ruske akcije. U junu je jedan manji ruski odred prešao Dunav u blizini delte, kod mjesta [[Galaţi (grad)|Galaţi]], i uputio se prema tadašnjem Rusčuku (današnji grad [[Ruse]]). Na taj način su uvjerili (i obmanuli) osmanlije da će težište ruskog napada biti upravo tu na Dunavsko-crnomorskoj nizini. Pod direktnom komandom [[general major]]a Mihajla Ivanoviča Dragomirova, u noći 27/28 juna [[1877]]. godine ruski vojnici su izgradili pontonski most preko Dunava kod mjesta [[Svištov]]. Nakon kratke borbe u kojoj su Rusi pretrpjeli gubitke od 812 ubijenih i ranjenih vojnika <ref>''Bayonets before Bullets: The Imperial Russian Army, 1861–1914'', Bruce Menning, Indiana University Press, 2000, str. 57</ref> ruska vojska uspjela je ovladati drugom stranom Dunava i napala na osmansku pješadijsku brigadu koja je branila [[Svištov]]. U ovom trenutku ruske snage bile su podijeljene u tri dijela: istočne odred pod komandom prijestolonasljednika Aleksandra Aleksandroviča (budući ruski car [[Aleksandar III., ruski car|Aleksandar III]].), određen je za zauzimanje utvrde Rusčuk i osiguranje lijevog krila ruske vojske, zapadni odred, trebao je zauzeti utvrdu [[Oblast Pleven|Nikopol]], i osiguravati zapadni bok, a jurišni odred pod komandom grofa Josifa Vladimiroviča Gurka, trebao je brzim maršem zauzeti [[Veliko Trnovo|Veliko Tarnovo]] i prodrijeti do [[Balkan (planina)|Planine Balkan]] , najznačajnije barijere između Dunava i Carigrada. Nakon uspješnog ruskog prijelaza Dunava, Osmanski generalštab iz Carigrada naredio je Osman Nuri Paši da kao protumjeru zaposjedne utvrdu Nikopol, zapadno od grada Vidina i mjesta ruskog prelaska Dunava. Na maršu za Nikopol, Osman Paša je saznao da su Rusi već zauzeli Nikopol, tako da mu nije preostalo ništo drugo nego da zauzme grad Plevnu (današnji [[Pleven]]), sa svojih 15 000 ljudi, 19. jula.<ref>Frederick William von Herbert: ''The Defense of Plevna 1877'', Longmans, Green, and Co, London, 1895, str. 131</ref> Rusi su s oko 9 000 vojnika pod komandom generala Schilder-Schuldnera, stigli pred Plevna rano ujutro slijedećeg dana, tako je započela opsada utvrde Plevna. [[Datoteka:GhaziOsmanPasha.jpg|thumb|desno|240px|Gazi Osman Paša]] Osman Paša uspio je dobro organizirati obranu i odbio dva ruska napada s velikim brojem poginulih na ruskoj strani. U tom trenutku su se sukobljene strane izjednačile, a ruska vojska je bila vrlo obeshrabrena brojnim neuspjelim jurišima. Većina kasnijih analitičara smatra da bi Turci, da su tad izveli protunapad, pobijedili bi Ruse. Međutim za razliku od toga, Osman Paša se držao naredbi svog generalšataba i ostao u utvrđenom Plevenu. [[Datoteka:Nikopol dmitriev.jpg|thumb|left|260px|Turska predaja kod Nikopola]] Rusija nije imala više vojnika za slanje na Plevnu, pa su Rusi grad opkolili i zatražili od Rumunja dodatne snage. Ubrzo nakon toga, rumunjske snage prešle su Dunav i pridružile se opsadi grada. 16. augusta. Rusi i Rumunji su se snažno borili da osmanlijama ne dođe pomoć u Pleven, tek nakon što su ruske i rumunjske snage uspjele presjeći sve pravce opskrbe pao je Pleven. Istina Osman Paša pokušao je 9. decemba u samoubilačkom napadu razbiti rusku opsadu, čak je uspio probili prvu liniju ruskih rovova. No nakon ranjavanja Osman Paše, i glasina da je ubijen, u turskim redovima zavladala je panika. Zbog tog su se Turci povukli u grad izgubivši u uzaludnom pokušaju proboja 5 000 ljudi. Slijedećeg dana garnizon se predao. Tad je i kneževina Srbija, objavila rat Osmanskom carstvu opet. U njihovoj vojsci je ovaj put bilo je puno manje ruskih [[oficir]]a nego prije, ali su oni ipak ovaj put imali puno više iskustva iz rata [[1876]]–[[1877]]. Srpskom vojskom zapovjedao je formalno knez [[Milan Obrenović]] (ali u stvarnosti je to bio [[general]] Kosta Protić, načelnik generalštaba). Planiranu ofenzivu na [[Sandžak]] i [[Novi Pazar]] Srbi su morali odbaciti zbog snažnog diplomatskog pritiska Austro-Ugarske, koja je na taj način željela spriječiti Srbiju i Crnu Goru da dođu u kontakt. Osmanska vojska ovaj put brojčano daleko slabija, ograničila se samo na pasivnu obranu utvrđenih položaja. Do kraja neprijateljstava Srbija je uspjela zauzeti Ak-Palanku (današnju [[Bela Palanka|Belu Palanku]]), [[Pirot]], [[Niš]] i [[Vranje]]. [[Datoteka:Zahvat grivickogo reduta.jpg|thumb|desno|260px|Zauzimanje Grivice]] Ruska vojska [[feldmaršal]]a Josifa Vladimiroviča Gurka uspjela je ovladati važnim strateškim prijevojem na Staroj Planini -Šipka. Nakon pada prijevoja Šipka u ruske ruke velik broj osmanskih crnomorskih utvrda i gradova kao i jedinica u njima praktički je ispao iz ratnih zbivanja. Pored ruske i rumunjske vojske (koja je mobilizirala oko 130 000 ljudi (10 000 je poginulo), na bugarskom frontu sudjelovao je i snažan finski kontingent te više od 12 000 dobrovoljaca iz Bugarske (Opalčenje), kao i brojne hajdučke čete. === Kavkaski front === [[Datoteka:Shipka field.jpg|thumb|desno|260px|Prijevoj Šipka nakon bitke]] Rusi su na Kavkazu (u [[Gruzija|Gruziji]] i Armeniji) imali snage od oko 75 000 ljudi, pod zapovjedništvom velikog vojvode Mihajla Nikolajeviča [[guverner]]a Kavkaza. Osmanlije su na tom području imali vojsku od 80 000 ljudi na čelu s [[general]]om Ahmed Muhtar Pašom. Mnogi ruski komandanti u vojsci Mihajla Nikolajeviča bili su od armenskog porijekla, uključujući i generale Bejbut Šelkovnikova, Mihajla Loris-Melikova, Ivana Lazareva i Aršak Ter-Gukasova. Prvi je napao general poručnik Ter-Gukasov, koji je bio stacioniran u blizini [[Erevan]]a , on je [[27. april]]a [[1877]]. zauzeo pogranični grad Bajazid. Nakon pada Bajazida, ruske snage su napredovale dublje i zauzele cijelu regiju [[Karska oblast|Ardahan]] [[17. maj]]a. Pri kraju maja ruske jedinice opkolile su utvrdu [[Kars]], turskom garnizonu stiglo je pojačanje i oni su uspjeli odbiti napade. Ratna zbivanja u [[Armenija|zapadnoj Armeniji]] teško su se odrazila na lokalno [[Armenci|armensko]] stanovništvo. Otomanske vlasti nahuškale su [[Kurdi|Kurde]] da za odmazdu napadnu Armence pored Bajazita i Alaškerta, u tim odmazdama pobijeno je oko 30 000 Armenaca. U oktobru [[1877]], turska vojska krenula je u veliku kontraofenzivu protiv ruske vojske u regiji Adžarija. Do 19. jula snage pod vodstvom Muhtar Paše uspjele su ovladati planinskim visovima Adžarije.<ref>"Sovjetsko armenska enciklopedija, Erevan, Armenska SSR: Armenska Akademija Nauka 1974, str. 138.</ref> U sljedećim mjesecima, ruske snage pod generalom Lazarevim pokušale su ponovno ovladati regijom, ali to nisu uspjele. Zatim je uslijedila druga turska ofenziva u oktobru koju je Lazarov odbacio i u protuudaru zauzeo čitavu regiju 15. oktobra. Turski gubici u borbama za Adžariju iznosili su 5-6 000 mrtvih ili ranjenih, sa više od 8 500 ratnih zarobljenika, dok je broj poginulih na ruskoj strani bio blizu 15 500. U februaru [[1878]]. ruska vojska zauzela je turski grad Erzerum praktički bez otpora. == Završetak rata == === Intervencija velikih sila === Zbog [[Ujedinjeno kraljevstvo|britanskog]] pritiska Rusija je prihvatila ponuđeno primirje Osmanskog carstva [[31. januar]]a [[1878]], ali su se ruske trupe nastavile kretati prema Carigradu. Zbog tog su Britanci poslali flotu bojnih brodova, koja je trebala zastrašiti Ruse i spriječiti njihov ulazak u grad, i privoliti ih da potpišu [[Sanstefanski mir]]. Na kraju je Rusija podpisala Sanstefanski mir, [[3. mart]]a [[1878]]. godine. Po odredbama tog mirovnog sporazuma Otomansko carstvo moralo je priznati nezavisnost [[Rumunjska|Rumunjske]], [[Srbija|Srbije]], [[Crna Gora|Crne Gore]] te dati autonomiju [[Bugarska|Bugarskoj]]. Ruska ekspanzija na [[Balkan]], uznemirila je velike sile, tako da je ubrzo došlo do revizije San Stefanskog mira, kasnijim izmjenama klauzala mirovnog ugovora na [[Berlinski kongres|Berlinskom kongresu]]. Glavna promjena koju je donio [[Berlinski kongres]], bila je u smanjenju Bugarske (mnogi su se ipak preplašili tako velike [[Slaveni|slavenske]] države), te je ona podijeljena u skladu s ranijim sporazumima između velikih sila koji nisu dozvoljavali stvaranje velike slavenske države. Tako su bugarski sjeverni i istočni dijelovi postali su (i ostali) Kneževina Bugarska i [[Istočna Rumelija]], a [[Makedonija (regija)|Makedonija]] je vraćena pod osmanski suverenitet. === Posljedice rata === ==== Bugarska ==== Svega nekoliko gradova, i vrlo malo sela bili su poprišta dugotrajnih bitaka, tako da su civilni gubici bili relativno mali. Nakon potpisivnja Mirovnog sporazuma iz San Stefana, Rusi su postavili svoj sistem vlasti u novoustanovljenu Bugarsku. Ruski vojnici, [[kozaci]], kao i brojni bugarski dobrovoljci otpočeli su s teroriziranjem i progonima seljačkog muslimanskog stanovništva. U tim progonima po nekim procjenama stradalo je 260 000 do 262 000 muslimana, a gotovo pola milijuna izbjeglica pobjeglo je zajedno s turskom vojskom.<ref>D. Hupchick: ''The Balkans'' 2002. str. 265, Palgrave</ref> Tokom sukoba brojni [[Islam|muslimanski]] vjerski i kulturni spomenici su objekti uništeni. Velika biblioteka starih turskih knjiga uništena kada je izgorjela [[džamija]] u [[Veliko Trnovo|Velikom Trnovu]] [[1877]]. Većina [[džamija]] u [[Sofija|Sofiji]] su sistematski uništene, sedam ih je minirano u jednoj noći u decembru [[1878]]. Treba napomenuti i to da je i kršćansko stanovništvo, naročito u početnim fazama rata, ako se našlo putu osmanske vojske također puno propatilo. To se zbilo nakon bitke kod [[Stara Zagora|Stare Zagore]], kada su se snage generala Gurka, povukle nakon neuspjelog napada na Prijevoj Šipka. Sulejman paša dao je zapaliti grad Staru Zagoru, koji je u to vrijeme bio jedan od većih bugarskih gradova. Sulejman Paša je također za odmazdu po cijeloj dolini rijeke [[Marica (rijeka)|Marice]] dao povješati sve one bugarske seljake za koje bi se na bilo koji način posumnjalo da su pomogali Rusima (leševi su tako visjeli danima). Zbog toga je gotovo 100 000 Bugara izbjeglo na sjever na teritorij koji su već zauzeli Rusi.<ref>Francis Vinton Greene: ''Report on the Russian Army and its Campaigns in Turkey in 1877-1878'', D. Appleton and Company, 1879. str. 204</ref> ==== Trajne posljedice rata Crveni križ i Crveni polumjesec ==== [[Datoteka:Croixrouge logos.jpg|thumb|desno|280px|Crveni križ i Crveni polumjesec]] Ovaj rat izazvao je i sukobe i polemike oko amblema [[Međunarodni Crveni križ|Međunarodnog Crvenog križa]] i [[Crveni polumjesec|Crvenog polumjeseca]] koje se nastavljaju do današnjih dana. I [[Rusko Carstvo|Rusija]] i [[Osmansko Carstvo]] bili supotpisnici [[Ženevske konvencije|Prve Ženevske konvencije iz 1864]], po kojoj je Međunarodni crveni križ, uzeo za svoj amblem zastavu neutralne [[Švicarska|Švicarske]], i to je trebao biti jedini znak zaštite vojnih objekata i medicinskog osoblja za vrijeme rata. Međutim za vrijeme tog rata križ je podsjetio osmanlije na [[Križari|križarske]] pohode, tako da su oni izabrali kao zamjenu za križ - Crveni polumjesec. Taj amblem je na kraju postao simbol nacionalnih humanitarnih društava u većini muslimanskih zemalja, te je i službeno ratificiran kao simbol zaštite kasnijim Ženevskim konvencijama iz [[1929]]. i [[1949]]. godine. == Izvori == {{izvori|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Russo-Turkish War (1877–1878)}} * [http://grandwar.kulichki.net/turkwar/index.html Ruski portal o ratu 1877–1878.] {{ru icon}} * [http://www.suc.org/culture/history/berlin78/index.html Poglavlje o ratu iz knjige Stavrianosa "The Balkans Since 1453"] {{en icon}} * [http://www.digitalbookindex.com/_search/search010hstmilitaryrussoturkishwara.asp Vojna povijest: Rusko-turski rat 1877–1878.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523161411/http://www.digitalbookindex.com/_SEARCH/search010hstmilitaryrussoturkishwara.asp |date=2013-05-23 }} {{en icon}} * [http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/ Steven W. Sowards: Dvadestipet članaka o suvremenoj povijesti Balkana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015050852/http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/ |date=2007-10-15 }} {{en icon}} * [http://grandwar.kulichki.net/turkwar/index.html ''Rusko-turski rat 1877–1878. i podhvati osloboditelja] {{ru icon}} * [http://erastimes.8m.net/gambit_b3.htm Galerija slika iz rata 1877–1878.] {{Rusko-turski ratovi}} [[Kategorija:1877.]] [[Kategorija:1878.]] [[Kategorija:Rusko-turski ratovi]] pxlu63bxs28ylp6jh3wi1gz2vw60knk 0 84885 42713498 42712155 2026-10-25T00:16:10Z Inokosni organ 160059 42713498 wikitext text/x-wiki {{Književnik | Ime = Ludovico Ariosto | boja = | slika = Ludovico Ariosto.jpg | veličina = 200px | opis slike = Ludovico Ariosto | puno ime = | pseudonim = | rođenje = [[8.9.]] [[1474.]], Reggio Emilia | smrt = [[6.7.]] [[1533.]], [[Ferrara]] | zanimanje = | nacionalnost = | period pisanja = | vrsta = | teme = | period = [[renesansa]] | supruga = | suprug = | djeca = | djela = | nagrade = | potpis = | web = | fusnote = }} [[File:Ariosto.jpg|thumb|left]] '''Ludovico Ariosto''' ([[Reggio Emilia]], [[8. 9.]] [[1474]]. – [[Ferrara]], [[6. 7.]] [[1533]]), [[Italija|talijanski]] [[renesansa|renesansni]] [[pjesnik]] i književnik. Pisao je [[latinski|latinske]] i [[talijanski|talijanske]] stihove, renesansne [[komedija|komedije]] i društvene [[satira|satire]], no životno mu je djelo veliki viteški ep ''[[Bijesni Orlando]]'', zamišljen kao nastavak nedovršena [[Boiard]]ova spjeva ''[[Zaljubljeni Orlando]]'' ([[1506.]]), u kojem Ariosto oživljuje fantastični [[srednji vijek|srednjovjekovni]] [[vitez (titula)|viteški]] svijet i pretvara njegove legendarne junake u moderne ljude, sa strastima i osjećajima renesansnog čovjeka. Djelo nema ni jednog glavnog junaka, ni jedne glavne radnje, već opisuje ''[[ljubav]], gospe, borbe, vitezove'', odnosno junake i zbivanja vezana uz imaginarnu [[saraceni|saracensku]] opsadu [[Pariz]]a u doba [[Karlo Veliki|Karla Velikoga]], te u nizu glavnih i sporednih radnji razvija raskošnu sliku života u kojoj se nerazdruživo isprepleću mašta i realnost, prošlost i sadašnjost. [[Ep]] odiše životnom radošću, protkan je finim humorom, pisan s dubokim razumijevanjem za čovjeka i njegove slabosti, te - mada mu nedostaje organsko jedinstvo kompozicije - predstavlja vrhunsko dostignuće talijanske renesansne [[epika|epike]]. Ispjevan je u savršenim stancama ([[strofa]]ma od 8 rimovanih jedanaesteraca), a u završnoj redakciji sadrži 46 pjevanja. == Sadržaj Bijesnog Orlanda == {{glavni|Bijesni Orlando}} Radnja spjeva nastavlja se na mjestu gdje je Boiardo zbog smrti prekinuo svog ''Zaljubljenog Orlanda'', tj. Saraceni su po porazu franačke vojske na Pirenejima dospjeli do Pariza, gdje su se oko Karla Velikoga okupili u obranu [[kršćanstvo|kršćanstva]] i mnogi drugi europski vitezovi. U složenoj strukturi epa, u kojem se spajaju motivi iz srednovjekovne junačke i viteške epike (karolinški i bretonski coklus) te elementi preuzeti od klasika rimske književnosti, radnja se uz mnogobrojne samostalne epizode razvija na tri osnovna plana: borba Saracena i kršćanske vojske Karla Velikoga, ljubav Orlanda prema Angeliki koja završava nesretno po naslovnog junaka te on od tuge pomahnita saznavši da je ona pošla za Saracena Medora, i konačno brakom okrunjana ljubav Bradamante i Ruggiera, rodonačelnika ferrarske obitelji d'Este, zaštitinika Ariostovih. == Ostala djela == * ''Komedija o škrinji'' * ''Zamjenjivanja''' * ''Negromant'' * ''Lena'' * ''Studenti'' {{Commonscat|Ludovico Ariosto}} {{Renesansni književnici}} {{Normativna kontrola}} {{Lifetime|1474|1533|Ariosto, Ludovico}} [[Kategorija:Italijanski pisci]] [[Kategorija:Italijanski dramski pisci]] [[Kategorija:Italijanski pjesnici]] [[Kategorija:Renesansni književnici]] [[Kategorija:Komediografi]] [[Kategorija:Bijesni Orlando]] [[Kategorija:Biografije, Reggio Emilia]] [[Kategorija:Biografije, Ferrara]] f79u0hbbhs0rw48zu697y9dnxs7ioov 0 86589 42713573 42695447 2026-10-25T10:31:29Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713573 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Infokutija filozof | ime = Lucije Anej Seneka | epoha = [[Antička filozofija]] | regija = | slika = Seneca-berlinantikensammlung-1.jpg | širina_slike = | opis = Antičko poprsje Seneke, dio [[Dvostruka herma Sokrata i Seneke|dvostruke herme Sokrata i Seneke]] | ime_po_rođenju = ''Lucius Annaeus Seneca'' | datum_rođenja = oko 4. g. pne. | mjesto_rođenja = [[Cordoba (Španija)|Córdoba]], [[Hispania Baetica]] | datum_smrti = AD {{Death year and age|65|-4}} | mjesto_smrti = [[Rim]] | počivalište = [[Rim]] | pseudonim = Seneka Mlađi, Seneka Filozof | državljanstvo = [[Stari Rim|Rimljanin]] | rodbina = [[Seneka Stariji]] (otac), [[Junije Anej Galion|Galion]] (brat), [[Lukan]] (nećak) | supružnik = [[Pompeja Paulina]] | partner = | djeca = | obrazovanje = | alma_mater = | zanimanje = | tradicija = [[Stoicizam]] | glavni_interesi = [[Etika]] | jezik = [[Latinski]] | značajne_ideje = [[Problem zla]] | glavna_djela = ''[[Pisma Luciliju o moralu]]'' | nagrade = | utjecaj_od = [[Platon]], [[Epikur]], [[Zenon iz Kitijuma|Zenon iz Kitija]], [[Kleant]], [[Hrizip]], [[Publilije Sirijac]], [[Atal (filozof)|Atal]], [[Sotion (filozof)|Sotion]] | utjecaj_na = [[Marko Aurelije]], [[Michel de Montaigne]], [[Dante Alighieri]], [[Augustin]], [[Albertino Mussato]], [[Giovanni Colonna (kardinal, 1295–1348)|kardinal Giovanni Colonna]], [[Tertulijan]], [[Martin od Brage]], [[srednjovjekovna filozofija]] | citati = | potpis = }} '''Lucije Anej Seneka''' ({{jez-lat|Lucius Annaeus Seneca}}; [[Córdoba (Španjolska)|Córdoba]], oko [[4. pne.]] – [[Rim]], [[65]]), poznat kao '''Seneka Mlađi''' ili '''Seneka Filozof''', bio je [[Stari Rim|rimski]] filozof i književnik, glavni predstavnik modernog, "novog stila", koji se u [[Rimska književnost|rimskoj književnosti]] razvio u vrijeme [[Neron]]ove vladavine. Seneka je rođen u [[Cordoba (Španija)|Cordobi]] u [[Hispanija|Hispaniji]], a odrastao je u [[Rim]]u, gdje je stekao obrazovanje iz [[Retorika|retorike]] i [[Filozofija|filozofije]]. Otac mu je bio [[Seneka Stariji]], stariji brat [[Junije Anej Galion|Lucije Junije Galion Anejan]], a nećak pjesnik [[Lukan]]. Godine 41. n.e., pod carem [[Klaudije]]m, protjeran je na otok Korziku,<ref>{{Cite book|last=Fitch|first=John|title=Seneca|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-928208-1|location=New York|pages=32}}</ref> ali mu je dopušteno da se vrati 49. godine i postane odgajatelj mladog Nerona. Kad je Neron postao car 54. godine, Seneka je postao njegov savjetnik i, zajedno s [[Pretorijanski prefekt|pretorijanskim prefektom]] [[Sekst Afranije Bur|Sekstom Afranijem Burom]], osigurao je Rimu odgovornu i umerenu upravu tijekom prvih pet godina Neronove vladavine. Utjecaj Seneke na Nerona s vremenom je opadao i 65. godine Seneka je bio prisiljen oduzeti si život zbog navodnog sudioništva u [[Pizonova zavjera|Pizonovoj zavjeri]], u okviru koje se pripremao [[atentat]] na Nerona, premda je Seneka u toj stvari vjerojatno bio nevin.<ref>{{cite book| author=Bunson, Matthew| title= A Dictionary of the Roman Empire| page = 382| publisher= [[Oxford University Press]]|date= 1991}}</ref> Njegovo stoičko i mirno držanje dok sebi oduzima život postalo je predmetom brojnih slika. Kao književnik, Seneka je poznat po svojim [[Filozofija|filozofskim]] djelima i po [[drama]]ma, koje su sve [[Tragedija|tragedije]]. Njegova prozna djela uključuju desetak eseja i 124 [[Pisma Luciliju o moralu|pisma]] koja se bave [[moral]]nim pitanjima. Ti spisi čine jedno od najvažnijih izvora primarne građe za antički [[stoicizam]]. Kao tragičar, najpoznatiji je po komadima kao što su ''[[Medeja (Seneka)|Medeja]]'', ''[[Tijest (Seneka)|Tijest]]'' i ''[[Fedra (Seneka)|Fedra]]''. Senekin je utjecaj na kasnije generacije bio neizmjeran: tijekom [[Renesansa|renesanse]] smatrao se "mudracem kojem su se divili i štovali ga kao svojevrsno proročište za moralna pitanja, čak i za kršćanski odgoj, majstorom književnog stila i uzorom [dramske umjetnosti]".<ref>{{Cite book|last1=Watling|first1=E. F.|author-link1=E. F. Watling|chapter=Introduction|title=Four Tragedies and Octavia|year=1966|page=9|publisher=Penguin Books}}</ref> == Biografija == ===Obitelj i mladost=== Seneka je rođen u [[Cordoba (Španija)|Cordobi]], u [[Rimske provincije|rimskoj provinciji]] [[Betika|Betici]] u [[Hispanija|Hispaniji]].<ref>{{Harvnb|Habinek|2013|p=6}}</ref> Otac mu je bio [[Seneka Stariji|Lucije Anej Seneka Stariji]], vitez iz Hispanije koji je u Rimu postao poznat kao pisac i učitelj [[Retorika|retorike]] u Rimu.<ref name="dandy">{{Cite book|author-first=Stephen|author-last=Dando-Collins|title=Blood of the Caesars: How the Murder of Germanicus Led to the Fall of Rome|url=https://archive.org/details/bloodofcaesarsho0000dand|year=2008|page=[https://archive.org/details/bloodofcaesarsho0000dand/page/47 47]|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0470137413}}</ref> Senekina majka, Helvija, bila je iz ugledne betičke obitelji.<ref name="habby7">{{Harvnb|Habinek|2013|p=7}}</ref> Seneka je bio drugi od trojice braće; ostali su bili [[Junije Anej Galion|Lucije Anej Novat]] (kasnije poznat kao Junije Galion) i Anej Mela, otac pjesnika [[Lukan]]a.<ref name="rgm92">{{Harvnb|Reynolds|Griffin|Fantham|2012|p=92}}</ref> [[Miriam Griffin]] u svojoj biografiji o Seneki kaže da su "podaci o Senekinom život prije progonstva 41. godine tako oskudni, a potencijalna važnost tih godina, kako za društvenu povijest tako i za njegovu biografiju, toliko velik, da se malo onih koji su o Seneki pisali oduprlo iskušenju da činjenice pomiješa s maštom".<ref name="thegriff">Miriam T. Griffin. ''Seneca: A Philosopher in Politics'', Oxford 1976, str. 34.</ref> Griffin također, na temelju antičkih izvora, zaključuje da je Seneka rođen 8, 4. ili 1. g. pne. Ona misli da se on rodio između 4. i 1. g. pne., a da je u Rimu živio od 5. g. nove ere.<ref name="thegriff"/> [[Datoteka:Sénèque - Cordoue.JPG|thumb|right|Moderni kip Seneke u Córdobi]] Seneka nam govori da su ga u mladosti, vjerojatno kad je imao oko pet godina, odveli u Rim "u naručju" svoje tetke (polusestre njegove majke).<ref>{{Harvnb|Wilson|2014|p=48}} citira ''[[Senekine utjehe|De consolatione ad Helviam matrem]]'', XIX, 2.</ref> Njegov je otac veći dio svog života proveo u Rimu.<ref name="asmi7">{{Harvnb|Asmis|Bartsch|Nussbaum|2012|p=vii}}</ref> Seneka je podučavan uobičajenim predmetima [[književnost]]i, [[Gramatika|gramatike]] i [[Retorika|retorike]], kao dio standardnog obrazovanja Rimljana rođenih u višim slojevima društva.<ref name="habby8">{{Harvnb|Habinek|2013|p=8}}</ref> Još kao mlad dobio je filozofsku izobrazbu od [[Stoicizam|stoičara]] [[Atal (filozof)|Atala]], te od [[Sotion (filozof)|Sotiona]] i [[Papirije Fabijan|Papirija Fabijana]], od kojih su obojica pripadali kratkotrajnoj [[Škola sekstijevaca|školi sekstijevaca]], koja je kombinirala stoicizam s [[pitagorejstvo]]m.<ref name="rgm92"/> Sotion je nagovorio Seneku kad je bio mladić (u ranim dvadesetim) da postane [[Vegetarijanstvo|vegetarijanac]], što je prakticirao otprilike godinu dana prije nego što ga je otac nagovorio da od toga odustane, jer je ta praksa bila povezana s "nekim stranim obredima".<ref>{{Harvnb|Wilson|2014|p=56}}</ref> Seneka je tijekom života često imao poteškoće s disanjem, vjerojatno [[Astma|astmu]],<ref>{{Harvnb|Wilson|2014|p=32}}</ref> i čini se da je u nekom trenutku srednjih dvadesetih (oko 20. godine nove ere) obolio od [[Tuberkuloza|tuberkuloze]].<ref>{{Harvnb|Wilson|2014|p=57}}</ref> Otiša je u Egipat da živi s tetkom (istom tetom koja ga je dovela u Rim), čiji je suprug [[Gaj Galerije]] postao [[prefekt Egipta]].<ref name="habby7"/> Ona ga je njegovala dok je patio od lošeg zdravlja, što je koje je trajalo oko deset godina.<ref name="wilko62">{{Harvnb|Wilson|2014|p=62}}</ref> Godine 31. n.e. vratio se s tetkom u Rim, dok mu je ujak na putu izgubio život u [[brodolom]]u.<ref name="wilko62"/> Utjecaj njegove tetke pomogao je Seneki da bude izabran za [[kvestor]]a (vjerojatno nakon 37. godine nove ere),<ref name="habby8"/> što mu je također donijelo pravo da sjedi u [[Rimski Senat|rimskom Senatu]].<ref name="wilko62"/> ===Politika i progonstvo=== Čini se da je Senekina rana senatorska karijera bila uspješna te da je bio hvaljen zbog svog govorničkog umijeća.<ref name="brauny24">{{Harvnb|Braund|2015|p=24}}</ref> [[Kasije Dion]] prenosi priču da je [[Kaligula|Kaligulu]] toliko uvrijedio Senekin govornički uspjeh u Senatu da mu je naredio da počini samoubojstvo.<ref name="brauny24"/> Seneka je sačuvao život samo zato što je bio teško bolestan, pa je Kaliguli rečeno da će ionako uskoro umrijeti.<ref name="brauny24"/> U svojim spisima Seneka nema ništa dobro reći o Kaliguli i često ga prikazuje kao čudovište.<ref>{{Harvnb|Wilson|2014|p=67}}</ref> Seneka svoje vlastito preživljavanje objašnjava svojim strpljenjem i predanošću prijateljima: "Htio sam izbjeći dojam da sve što mogu učiniti da pokažem odanost jest da umrem".<ref>{{Harvnb|Wilson|2014|p=67}} citira ''[[Prirodoslovni problemi (Seneka)|Prirodoslovne probleme]]'', IV, 17.</ref> Godine 41. n.e. [[Klaudije]] je postao car, a Seneku je nova carica [[Mesalina]] optužila za preljub s [[Julija Livila|Julijom Livilom]], sestrom Kaligule i [[Agripina Mlađa|Agripine]].<ref name="habby9">{{Harvnb|Habinek|2013|p=9}}</ref> Neki povjesničari sumnjaju u tu aferu, budući da je Mesalina imala jasne političke motive da se riješi Julije Livile i njezinih pristaša.<ref name="asmi7"/><ref name="wilko79">{{Harvnb|Wilson|2014|p=79}}</ref> Senat je izrekao smrtnu kaznu Seneki, koju je Klaudije zamijenio [[progonstvo]]m, pa je Seneka je sljedećih osam godina proveo na otoku [[Korzika|Korzici]].<ref name="brauny23">{{Harvnb|Braund|2015|p=23}}</ref> Dva najranija sačuvana Senekina djela potječu iz razdoblja njegova progonstva – dvije [[Senekine utjehe|utjehe]].<ref name="habby9"/> U svojoj ''[[Senekine utjehe#Utjeha majci Helviji|Utjesi majci Helviji]]'', Seneka tješi Helviju kao majku koja je ožalošćena zbog sinovljevog odlaska u progonstvo.<ref name="brauny23"/> Seneka usput spominje smrt svog sina jedinca, do koje je došlo nekoliko tjedana prije progonstva.<ref name="brauny23"/> Kasnije se Seneka oženio ženom mlađom od sebe, [[Pompeja Paulina|Pompejom Paulinom]].<ref name="rgm92"/> Smatralo se da je to novorođenče možda iz nekog njegovog ranijeg braka,<ref name="brauny23"/> ali dokazi su "tanki".<ref name="rgm92"/> Drugo Senekino djelo iz ovog razdoblja, njegova ''[[Senekine utjehe#Utjeha Polibiju|Utjeha Polibiju]]'', jednom od Klaudijevih [[oslobođenik]]a, bilo je usredotočeno na tješenje [[Polibije (oslobođenik)|Polibija]] zbog smrti njegova brata. Ovaj je spis poznat po tome što se u njemu Seneka dodvorava Klaudiju, izražavajući nadu da će ga car opozvati iz progonstva.<ref name="brauny23"/> Godine 49. n.e. Agripina se udala za svog strica Klaudija i zahvaljujući njezinom utjecaju Seneka je pozvan natrag u Rim.<ref name="habby9"/> Agripina je za Seneku isposlovala položaj pretora i postavila ga za odgojitelja svog sina, budućeg cara [[Neron]]a.<ref name="brauny22">{{Harvnb|Braund|2015|p=22}}</ref> ===Carev savjetnik=== [[Datoteka:Nerón y Séneca (Barrón).JPG|thumb|right|Neron i Seneka, [[Eduardo Barrón González|Eduardo Barrón]] (1904), [[Museo del Prado]].]] Od 54. do 62. godine n.e. Seneka je djelovao kao [[Neron]]ov savjetnik, zajedno s [[Pretorijanski prefekt|pretorijanskim prefektom]] [[Sekst Afranije Bur|Sekstom Afranijem Burom]]. Jedna od posljedica njegovog novog položaja bila je i ta da je Seneka 56. g. imenovan za [[Rimski konzul|dopunskog konzula]] (''consul suffectus'').<ref>Trebelijev savjet senata (''Senatus consultum Trebellianum'') donesen je 25. kolovoza u njegovom konzulatu, koji je dijelio s Trebelijem Maksimom; ''[[Digeste]]'', XXXVI, 1, 1.</ref> Senekin je utjecaj na cara bio naročito jak u prvoj godini.<ref>[[Kasije Dion]] tvrdi da su Seneka i Bur "u potpunosti preuzeli vlast u svoje ruke", ali "nakon [[Britanik]]ove smrti Seneka i Bur više nisu pažljivo vodili javne poslove" 55. godine ([[Kasije Dion]], ''[[Rimska povijest]]'', LXI, 3–7).</ref> Seneka je sastavio Neronove pristupne govore u kojima je obećao vratiti [[Rimski Senat|senatu]] njegove ovlasti i ispravnu pravnu proceduru.<ref name="brauny22"/> Također je sastavio i pogrebni hvalospjev ([[Eulogija|eulogiju]]) za Klaudija, koji je Neron održao na sprovodu svog prethodnika.<ref name="brauny22"/> Senekin [[Satira|satirični]] spis ''[[Apokolocintoza]]'', koji ismijava [[Deifikacija|deifikaciju]] Klaudijevu i hvali Nerona, datira iz najranijeg razdoblja Neronove vladavine.<ref name="brauny22"/> Godine 55. n.e. Seneka je napisao traktat ''[[O blagosti (Seneka)|O blagosti]]'', nakon što je Neron dao ubiti [[Britanik]]a, možda kako bi uvjerio građanstvo da je to ubojstvo kraj, a ne početak krvoprolića.<ref name="habby10">{{Harvnb|Habinek|2013|p=10}}</ref> Spis ''O blagosti'', premda se dodvorava Neronu, imao je za cilj pokazati pravilan ([[Stoicizam|stoički]]) put [[Vrlina|vrline]] koji jedan vladar treba slijediti vladara.<ref name="brauny22"/> Tacit i Dion sugeriraju da je Neronova rana vladavina, tijekom koje je slušao Seneku i Bura, bila prilično kompetentna. Međutim, antički izvori sugeriraju da su s vremenom Seneka i Bur izgubili utjecaj na cara. Godine 59. nevoljko su se složili s [[Agripina Mlađa|Agrpininim]] ubojstvom, a nakon toga Tacit zvještava da je Seneka senatu morao napisati pismo u kojem se opravdava to ubojstvo.<ref name="habby10"/> Godine 58. n.e. senator [[Publije Suilije Ruf]] izvršio je niz javnih napada na Seneku.<ref name="brauny21">{{Harvnb|Braund|2015|p=21}}</ref> Ti napadi, o kojima izvještavaju [[Tacit]] i [[Kasije Dion]],<ref>[[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]]'', XIII, 42; [[Kasije Dion]], ''[[Rimska povijest]]'', LXI, 33, 9.</ref> uključivali su optužbe da je u samo četiri godine u Neronovoj službi Seneka stekao veliko osobno bogatstvo od tristo milijuna [[sestercij]]a naplaćujući velike kamate na zajmove u cijeloj Italiji i provincijama.<ref name="asmi9">{{Harvnb|Asmis|Bartsch|Nussbaum|2012|p=ix}}</ref> Suilijevi napadi uključivali su tvrdnje o seksualnoj iskvarenosti, uz sugestiju da je Seneka spavao s Agripinom.<ref name="wilko130">{{Harvnb|Wilson|2014|p=130}}</ref> Tacit, pak, izvještava da je Suilije gajio vrlo velike predrasude: bio je Klaudijev miljenik,<ref name="brauny21"/> bavio se pronevjerama i važio za [[doušnik]]a.<ref name="asmi9"/> Kao odgovor, Seneka je pokrenuo niz kaznenih postupaka zbog korupcije protiv Suilija: oduzeta mu je polovina imanja i poslan u [[progonstvo]].<ref name="wilko131">{{Harvnb|Wilson|2014|p=131}}</ref> Međutim, napadi odražavaju kritiku Seneke koja je iznošena u to vrijeme i nastavila se i u kasnijim razdobljima.<ref name="brauny21"/> Seneka je nesumnjivo bio izuzetno bogat: imao je imanja u [[Baje|Bajama]] i [[Nomentum|Nomentu]], vilu u [[Alba Longa|Albi Longi]] i imanja u [[Egipat (rimska provincija)|Egiptu]].<ref name="brauny21"/> Kasije Dion čak izvještava da je [[Budika|Boudikinu]] pobunu u [[Britanija (rimska provincija)|Britaniji]] izazvao Seneka, koji je nametnuo velike zajmove autohtonoj britanskoj aristokraciji nakon [[Rimsko osvajanje Britanije|Klaudijeva osvajanja Britanije]], a zatim naglo i agresivno zatražio njihovu otplatu.<ref name="brauny21"/> Seneka je bio osjetljiv na takve optužbe: njegov spis ''[[O sretnom životu (Seneka)|O sretnom životu]]'' (''De vita beata'') sastavljen je otprilike u to vrijeme i uključuje obranu bogatstva po stoičkoj liniji, tvrdeći da pravilno stjecanje i trošenje bogatstva predstavlja primjereno ponašanje jednog filozofa.<ref name="asmi9"/> ===Povlačenje iz javnog života=== Nakon Burove smrti 62. godine, Senekin je utjecaj brzo opadao; kako kaže [[Tacit]],<ref>[[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]], XIV, 52, 1.</ref> ''mors Burri infregit Senecae potentiam'' ("Burova je smrt slomila Senekinu moć").<ref>{{Harvnb|Braund|2015|p=viii}}</ref> Tacit izvještava da je Seneka dva puta pokušao otići u mirovinu, 62. i 64. godine, ali Neron ga je u oba navrata odbio.<ref name="asmi9"/> Ipak, Seneka je sve više bio odsutan sa dvora.<ref name="asmi9"/> Usvojio je tihi način života na svojim seoskim imanjima, koncentrirajući se na studije i rijetko posjećujući Rim. Tijekom ovih posljednjih nekoliko godina napisao je dva svoja najveća djela: ''[[Prirodoslovni problemi (Seneka)|Prirodoslovne probleme]]'' (''Naturales quaestiones''), enciklopediju prirodnog svijeta, te ''[[Pisma Luciliju o moralu]]'', koja dokumentiraju njegove filozofske misli.<ref name="habby14">{{Harvnb|Habinek|2013|p=14}}</ref> ===Smrt=== [[Datoteka:Manuel Domínguez Sánchez - El suicidio de Séneca.jpg|thumb|upright=1.3|[[Manuel Domínguez Sánchez]], ''Senekino samoubojstvo'' (1871), [[Museo del Prado]]]] Godine 65. n.e. Seneka se suočio s posljedicama [[Pizonova zavjera|Pizonove zavjere]], čiji je cilj bio da se ubije Neron. Iako je malo vjerojatno da je Seneka sudjelovao zavjere, [[Neron]] mu je naredio da počini samoubojstvo.<ref name="asmi9"/> Seneka je slijedio tradiciju rezanja [[vena]] kako bi [[Iskrvavljenost|iskrvario do smrti]], a njegova supruga [[Pompeja Paulina]] pokušala je s njim podijeliti istu sudbinu. [[Kasije Dion]], koji je želio naglasiti Neronovu neumoljivost, usredotočio se na to kako je Seneka, prerezanih vena, pisao svoja posljednja pisma i kako su vojnici požurivali njegovu smrt.<ref>{{Harvnb|Habinek|2013|p=16}}, gdje se citira [[Kasije Dion]], ''[[Rimska povijest]]'', II, 25.</ref> Jednu generaciju nakon careva iz [[Julijevsko-klaudijevska dinastija|julijevsko-klaudijevske dinastije]], [[Tacit]] je napisao izvještaj o Senekinom [[Samoubistvo|samoubojstvu]], koji je, s obzirom na njegove [[Republikanizam|republikanske]] simpatije, možda donekle romantiziran.<ref name="brodby">{{cite book|author1-last=Church|author1-first=Alfred John|author2-last=Brodribb|author2-first=William Jackson|title=Tacitus: The Annals of Imperial Rome''|chapter=xv| location=New York|publisher= [[Barnes & Noble]] |date=2007|page=341}}, gdje se citira [[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]]'', XV, 60–64.</ref> Prema ovom izvještaju, Neron je naredio da se Senekinoj supruzi spasi život. Njene su rane bile podvezane i ona se više nije pokušavala ubiti. Što se tiče samog Seneke, njegova dob i prehrana bili su odgovorni za spori gubitak krvi i produženu bol, a ne za brzu smrt. Uzeo je i [[otrov]] koji, međutim, nije bio koban. Nakon što je svoje posljednje riječi izdiktirao pisaru, okružen prijateljima koji su prisustvovali u njegovom domu, uronio je u [[Rimske terme|toplu kupku]] za koju je očekivao da će ubrzati protok krvi i ublažiti mu bol. Tacit je napisao: "Odnesu ga zatim u toplo kupatilo, tu ga uguši para. [[Kremacija|Spaljen]] je bez ikakvih pogrebnih svečanosti. Tako je odredio u svom [[testament]]u kad je, još kao bogat i moćan, pomišljao na svoj kraj".<ref name="brodby"/><ref>[[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]]'', XV, 64; prev. [[Ljiljana Crepajac|Lj. Crepajac]] u {{Harvnb|Tacit|1970|p=410}}</ref> Ovaj opis može stvoriti dojam povoljnog portreta Seneke, ali Tacitovo skiciranje Senekine ličnosti u najboljem je slučaju dvosmisleno. Na primjer, pored Senekine očigledne čvrstine pred licem smrti, njegovo se postupanje može smatrati i prilično [[Teatar u starom Rimu|teatralnim]] i [[Performans|performativnim]]; a kad nam Tacit kaže da je Seneka svojoj obitelji ostavio ''imago suae vitae'', tj. "sliku svog života",<ref>[[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]]'', XV, 62.</ref> on je vjerojatno dvosmislen: u rimskoj kulturi ''imago'' je bio svojevrsna [[maska]] koja je komemorirala velike pretke plemićkih obitelji, ali istodobno, to može sugerirati i dvoličnost, površnost i pretvaranje.<ref>Cf. posebno Mary Beard, "How Stoical was Seneca?", u: ''New York Review of Books'', 9.10.2014.</ref> ==Filozofski rad== [[Datoteka:Lodovico Lana, Death of Seneca, NGA 55766.jpg|thumb|Lodovico Lana, ''Senekina smrt'', [[National Gallery of Art]].]] Kao "ključna filozofska ličnost [[Rimska filozofija|rimskog]] [[Rimsko Carstvo|carskog razdoblja]]",<ref>{{Citation|last=Vogt|first=Katja|title=Seneca|date=2016|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/seneca/|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Winter 2016|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=19.8.2019}}</ref> Seneka je svoj trajni filozofski doprinos dao školi [[Stoicizam|stoicizma]]. Njegovi su spisi lako čitljivi i vrlo pristupačni široj publici<ref>{{Harvnb|Gill|1999|pp=49–50}}</ref><ref name="gill37"/> i još od [[Renesansa|renesanse]] privlačili su pažnju pisaca kao što su [[Michel de Montaigne]].<ref>{{Cite book|title=Stoic Philosophy of Seneca|url=https://archive.org/details/stoicphilosophyo0000sene|isbn = 0393004597|last1 = Seneca|first1 = Lucius Annaeus|year = 1968}}</ref> Seneka je opisan kao "krupna i kontroverzna ličnost [[Antika|antike]]"<ref name="auto">{{Cite web|url=https://aeon.co/classics/massimo-pigliucci-on-senecas-stoic-philosophy-of-happiness|title=Massimo Pigliucci on Seneca's Stoic philosophy of happiness – Massimo Pigliucci {{!}} Aeon Classics|website=Aeon|language=en|access-date=19.8.2019|archive-date=2024-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213014349/https://aeon.co/classics/massimo-pigliucci-on-senecas-stoic-philosophy-of-happiness|url-status=dead}}</ref> i kao "najzanimljiviji stoik na svijetu".<ref>{{Cite web|url=https://dailystoic.com/seneca/|title=Who Is Seneca? Inside The Mind of The World's Most Interesting Stoic|date=2016-07-10|website=Daily Stoic|language=en-US|access-date=19.8.2019}}</ref> Seneka je napisao veći broj djela o stoicizmu, uglavnom o [[Etika|etici]], s jednim djelom – ''[[Prirodoslovni problemi (Seneka)|Prirodoslovni problemi]]'' (''Naturales Quaestiones'') – koje obrađuje [[Filozofija prirode|fizički svijet]].<ref name="gill34">{{Harvnb|Gill|1999|p=34}}</ref> Seneka se nadovezivao na spise mnogih ranijih stoika: često spominje [[Zenon iz Kitijuma|Zenona]], [[Kleant]]a i [[Hrizip]]a;<ref>{{Harvnb|Sellars|2013|p=103}}</ref> često citira [[Posejdonije|Posejdonija]], s kojim je Seneka dijelio zanimanje za prirodne pojave.<ref>{{Harvnb|Sellars|2013|p=105}}</ref> Često citira [[Epikur]]a, posebno u svojim ''[[Pisma Luciliju o moralu|Pismima]]''. Njegov interes za Epikura uglavnom je ograničen na to da ga koristi kao izvor etičkih maksima.<ref>{{Harvnb|Sellars|2013|p=107}}</ref> Isto tako, Seneka pokazuje izvjesno zanimanje za [[Platonizam|platonističku]] [[Metafizika|metafiziku]], ali nikada s osobitom predanošću.<ref>{{Harvnb|Sellars|2013|p=108}}</ref> Njegovi moralni eseji temelje se na stoičkom učenju.<ref name="gill37">{{Harvnb|Gill|1999|p=37}}</ref> [[Stoicizam]] je bio popularna filozofija u ovom razdoblju i mnogi su Rimljani više klase u njemu pronašli vodeći etički okvir za političko djelovanje.<ref name="gill34"/> Nekada je bilo popularno smatrati Seneku vrlo [[Eklekticizam|eklektičnim]] stoičarem,<ref>"Njegova je filozofija, u onoj mjeri u kojoj je on usvojio neki sustav, bila stoička, ali to je prije bio eklekticizam stoicizma nego čisti stoicizam", ''[[Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology]]'', Vol. 3, str. 782, s.v. "Seneca, L. Annaeus".</ref> ali moderna ga znanost smatra prilično ortodoksnim stoikom, iako slobodoumnim.<ref>{{Harvnb|Sellars|2013|p=109}}</ref> Njegova djela bave se i etičkom teorijom i praktičnim savjetima, a Seneka naglašava da su oba ova dijela različita, ali međusobno ovisna.<ref name="gill43">{{Harvnb|Gill|1999|p=43}}</ref> Njegova ''[[Pisma Luciliju o moralu]]'' pokazuju Senekinu potragu za etičkim savršenstvom<ref name="gill43"/> i "predstavljaju svojevrsnu filozofsku oporuku za kasnije generacije".<ref name="auto"/> Seneka filozofiju vidi kao melem za rane koje nanosi život.<ref name="colly14">{{Harvnb|Colish|1985|p=14}}</ref> Destruktivne strasti, posebno [[bijes]] i [[tuga]], moraju se iskorijeniti<ref name="asmi15"/> ili bar umjeriti sukladno razumu.<ref name="colly49">{{Harvnb|Colish|1985|p=49}}</ref> Raspravlja o prednostima kako [[Kontemplacija|kontemplativnog]] tako i aktivnog života<ref name="colly14"/> te smatra važnim suočiti se sa vlastitom smrtnošću i biti sposoban suočiti se sa [[Smrt|smrću]].<ref name="asmi15"/><ref name="colly49"/> Čovjek mora biti spreman prakticirati [[siromaštvo]] i pravilno se koristiti [[bogatstvo]]m,<ref name="asmi16"/> a piše o uslugama, milosti, važnosti prijateljstva i potrebi da se bude od koristi drugima.<ref name="colly14"/><ref name="asmi16"/><ref>{{Harvnb|Colish|1985|p=41}}</ref> Svemirom najbolje upravlja racionalna providnost,<ref name="asmi16">{{Harvnb|Asmis|Bartsch|Nussbaum|2012|p=xvi}}</ref> i to se mora pomiriti s prihvaćanjem životnih nedaća.<ref name="asmi15">{{Harvnb|Asmis|Bartsch|Nussbaum|2012|p=xv}}</ref> ==Dramsko stvaralaštvo== {{See also|Senekine tragedije|Teatar u starom Rimu}} [[Datoteka:Woodcut illustration of the suicide of Seneca and the attempted suicide of his wife Pompeia Paulina - Penn Provenance Project.jpg|thumb|Ilustracija Senekinog samoubojstva i pokušaja samoubojstva njegove supruge [[Pompeja Paulina|Pompeje Pauline]] ([[drvorez]]).]] Seneki se pripisuje deset [[drama]], od kojih je on najvjerojatnije napisao osam.<ref name="asmi23">{{Harvnb|Asmis|Bartsch|Nussbaum|2012|p=xxiii}}</ref> Drame stoje u potpunoj suprotnosti s njegovim filozofskim djelima. Čini se da drame svojim intenzivnim osjećajima i sumornim tonom predstavljaju antitezu Senekinim stoičkim vjerovanjima.<ref name="asmi20">{{Harvnb|Asmis|Bartsch|Nussbaum|2012|p=xx}}</ref> Do 16. stoljeća bilo je normalno razlikovati etičkog filozofa Seneku od dramatičara Seneke i smatrati ih dvama osobama.<ref>{{Harvnb|Laarmann|2013|p=53}}</ref> Znanstvenici su pokušali uočiti određene stoičke teme: nekontrolirane [[strast]]i generiraju ludilo, propadanje i samouništenje.<ref name="gill58">{{Harvnb|Gill|1999|p=58}}</ref> Ovo ima i kozmički, ali i etički aspekt, a [[sudbina]] se ukazuje kao snažna, premda prilično opresivna sila.<ref name="gill58"/> Mnogi su znanstvenici smatrali, slijedeći ideje njemačkog učenjaka iz 19. stoljeća [[Friedrich Leo|Friedricha Lea]], da su Senekine tragedije napisane samo za recitiranje.<ref name="asmi23"/> Drugi znanstvenici misle da su napisane za izvedbu i da je moguće da su doista i prikazane na pozprnici tijekom Senekina života.<ref>George W.M. Harrison (ed.), ''Seneca in performance'', London: Duckworth, 2000.</ref> U konačnici, ovo se pitanje ne može riješiti na temelju naših postojećih saznanja.<ref name="asmi23"/> Tragedije Seneke uspješno su prikazane na sceni u moderno doba. Datiranje tragedija vrlo je problematično pitanje, budući da o tome nema podataka iz antike.<ref name="rgm94">{{Harvnb|Reynolds|Griffin|Fantham|2012|p=94}}</ref> Jedna [[parodija]] tužbalice iz ''[[Bijesni Herkul (Seneka)|Bijesnog Herkula]]'' (''Herculesa furensa'') pojavljuje se u ''[[Apokolocintoza|Apokolocintozi]]'', što znači da je ta tragedija napisana prije 54. godine n.e. Predložena je relativna kronologija na temelju metričke analize, ali znanstvenici su i dalje podijeljeni oko tog pitanja. Tragedije nisu utemeljene na grčkom obrascu; svaka se sastoji od pet činova i sve se u mnogo čemu razlikuju od sačuvanih [[Teatar u drevnoj Grčkoj|atičkih tragedija]]; a, dok je utjecaj [[Euripid]]a na neka od tih djela značajan, ništa manje nije očit ni utjecaj [[Vergilije|Vergilija]] i [[Ovidije|Ovidija]].<ref name="rgm94"/> Senekine drame bile su široko čitane na [[Srednji vijek|srednjovjekovnim]] i [[Renesansa|renesansnim]] europskim [[Sveučilište|sveučilištima]] i snažno su utjecale na tragediju tog vemena, poput [[Elizabetansko doba|elizabetanske Engleske]] ([[William Shakespeare]] i drugi dramatičari), Francuske ([[Pierre Corneille]] i [[Jean Racine]]) i Nizozemske ([[Joost van den Vondel]]). Engleski prijevodi Senekinih tragedija pojavili su se u tisku sredinom 16. stoljeća, a svih deset komada objavljeno je zajedno 1581. godine.<ref>Seneca, Lucius Annaeus. ''His Tenne Tragedies''. Thomas Newton, ed. Bloomington: Indiana University Press, 1966, str. xlv.</ref> Smatraju ga izvorom i nadahnućem za ono što je poznato pod nazivom "Osvetnička tragedija", počevši od ''[[Španjolska tragedija|Španjolske tragedije]]'' [[Thomas Kyd|Thomasa Kyda]], pa sve do [[Jakobinsko doba|jakobinskog doba]] (početak 17. stoljeća). ''[[Tijest (Seneka)|Tijest]]'' se smatra Senekinim remek-djelom,<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=srvNDQAAQBAJ&q=Thyestes|title=Roman Crete: New Perspectives|page=192|author1-last=Francis|author1-first=Jane E.|author2-last=Kouremenos|author2-first=Anna|publisher=Oxbow Books|date=2016|isbn=978-1785700989}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=a6cjAQAAIAAJ&q=Thyestes|title=Masterpieces of World Literature|page=vii|last=Magill|first=Frank Northen|publisher=Harper & Row Limited|date=1989|isbn=0060161442}}</ref> a američki književnik [[Dana Gioia]] opisao je tu tragediju kao "jednu od najutjecajnijih drama ikad napisanih".<ref name="JHU">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tpD1vAkr76gC|title=Seneca: The Tragedies|page=xli|publisher=JHU Press|date=1994|isbn=0801849322}}</ref> Vrlo je cijenjena i njegova ''[[Medeja (Seneka)|Medeja]]'',<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9jqOAgAAQBAJ|title=Brill's Companion to Seneca: Philosopher and Dramatist|page=594|author1-last=Heil|author1-first=Andreas|author2-last=Damschen|author2-first=Gregor|publisher=Brill|date=2013|isbn=978-9004217089}} "''Medeja'' se često smatra remek-djelom među Senekinim ranijim dramama [...]"</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jlXKM1jBhswC|title=Aesthetic Value in Classical Antiquity|page=399|author1-last=Sluiter|author1-first=Ineke|author2-last=Rosen|author2-first=Ralph M.|publisher=Brill|date=2012|isbn=978-9004231672}}</ref> a zajedno s ''[[Fedra (Seneka)|Fedrom]]'' hvalio ju je [[T. S. Eliot]].<ref name="JHU"/> ==Djela== [[Datoteka:0 Sénèque - Musée du Prado - Cat. 144 - (2).JPG|thumb|upright|Barokni fiktivni prikaz Seneke u mramoru, nepoznatog kipara iz 17. stoljeća, [[Museo del Prado]].]] Djela koja se pripisuju Seneki uključuju desetak [[Filozofija|filozofskih]] eseja, 124 [[Pisma Luciliju o moralu|pisma]] koja se bave [[moral]]nim pitanjima, devet [[tragedija]] i jednu [[Menipska satira|satiru]], čije autorstvo neki znanstvenici osporavaju.<ref>Brockett, O. (2003), History of the Theatre: Ninth Ed. Allyn and Bacon. str. 50.</ref> Senekino autorstvo ''[[Herkul na Eti|Herkula na Eti]]'' također je upitno.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 462}} ===''Dijalozi''=== Deset Senekinih filozofskih spisa obuhvaćeno je zajedničkim nazivom ''Dijalozi'' (''Dialogi'', 10 spisa u 12 knjiga), koji je ipak netočan, jer nemaju svi spisi [[Dijalog|dijaloški]] oblik.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 268}} Tri "dijaloga" su [[Senekine utjehe|retorske utjehe]] – ''consolationes'' – i nazvane su prema osobama kojima su upućene: ''O utjesi Marciji'' ''(Ad Marciam de consolatione)'', ''Utjeha [[Polibije (oslobođenik)|Polibiju]]'' ''(Consolatio ad Polybium)'' i ''O utjesi majci Helviji'' ''(Ad Helviam matrem de consolatione)''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 450}} Predmeti ovih utjeha uzeti su iz stvarnog života, no to su ipak prije svega [[esej]]i u kojima se teorijski raspravlja o ljudskoj prirodi, o bolu i tugovanju, o "lijekovima" koje treba primijeniti da bi se čovjek utješio.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 450}} Ostalih sedam "dijaloga" su monografije o moralnim i filozofskim pitanjima: ''[[O proviđenju (Seneka)|O proviđenju]]'' (''De providentia''), ''[[O postojanosti mudraca (Seneka)|O postojanosti mudraca]]'' (''De constantia sapientis''), ''[[O gnjevu (Seneka)|O gnjevu]]'' (''De ira'', 3 knjige), nepotpuni spis ''[[O sretnom životu (Seneka)|O sretnom životu]]'' (''De vita beata''), fragment ''[[O dokolici (Seneka)|O dokolici]]'' (''De otio'', gdje opravdava povlačenje stoičara iz [[Javni poslovi|javnih poslova]]), ''[[O spokojstvu duše (Seneka)|O spokojstvu duše]]'' (''De tranquilitate animi'') te ''[[O kratkoći života (Seneka)|O kratkoći života]]'' (''De brevitate vitae'').{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 451–452}} ===Druge monografije=== Iz vremena kad je Seneka vršio dužnost Neronovog učitelja i savjetnika potječu velika djela ''[[O blagosti (Seneka)|O blagosti]]'' (''De clementia'', od 3 knjige nepotpuno su sačuvane dvije) i ''[[O dobročinstvima (Seneka)|O dobročinstvima]]'' (''De beneficiis'', 7 knjiga).{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 268}} Oba su bila namijenjena Neronu, slavila su koncept prosvećene monarhije i mladome su caru kazivala što od njega očekuje rimska aristokracija. Djelo ''O blagosti'' već svojim naslovom evocira poznatu "blagost Cezarovu" (''clementia Caesaris''), koju je kao programski izraz političkog stava naslijedio od [[Gaj Julije Cezar|Julija Cezara]] i [[Oktavijan August|Oktavijana Augusta]].{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 456}} Seneka u ovom spisu ne raspravlja o [[ustav]]noj legitimnosti [[principat]]a, već se, uz mnogo komplimenata upućenih Neronu, bavi problemom dobrog vladara. Jedina stvarna snaga, prema njegovom mišljenju, bila je snaga koja se vodila stoičkom koncepcijom [[logos]]a (univerzalni razum). Stoga je blagost, a ne sažaljenje ili nemotivirana velikodušnost, razuman pristup koji jamči pristanak i odanost carevih podanika i osigurava stabilnost državnog poretka.<ref>Gian Conte, ''Latin Literature – A History'', 1999, str. 412–413.</ref> U djelu ''O dobročinstvima'' teorija i filozofija još više izbijaju u prvi plan, ali teoriju o vršenju dobrih djela Seneka oživljava brojnim primerima danim u obliku majstoriski ispričanih anegdota.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 456}} Sppis obrađuje prirodu dobrih djela, zahvalnosti i nezahvalnosti te različite probleme vezane za pružanje i primanje dobročinstava; time pruža značajan uvid u ponašanje ljudi, osobito u kontekstu [[Stoicizam|stoičke]] etike, a daje i neke primjere herojskog požrtvovanja.{{sfn|Howatson|1997|loc=str. 170}} ===Pisma o moralu=== Zbirku od 124 ''[[Pisma Luciliju o moralu]]'' (''Epistulae morales ad Lucilium'') napisao je Seneka posljednjih godina života. To su kraći ili duži filozofski [[esej]]i s područja praktične etike i predstavljaju "najpotpuniji i književno najzreliji izraz" njegove stoičke filozofije: misli su izražene u kratkim, izbrušenim rečenicama, bogate duhovitim sentencijama, neočekivanim obratima, antitezama i poantama na kraju odjeljka.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 268}} To nisu privatna pisma kao ona [[Ciceron]]ova, već su pisana s namjerom da budu objavljena i dostupna širem čitateljstvu. U ovoj zbirci, pismo često započinje promatranjem svakodnevnog života, a zatim prelazi na nako pitanje ili na princip apstrahiran iz tog promatranja. Tako čitava zbirka nalikuje dnevniku ili priručniku za [[Filozofija|filozofske]] meditacije. ''Pisma'' se usredotočuju na mnoge tradicionalne teme [[Stoicizam|stoičke filozofije]], kao što su preziranje [[smrt]]i, postojanost [[mudrac]]a i [[vrlina]] kao vrhovno [[dobro]].{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 458}} ''Pisma'' su većinom usredotočena na unutarnji život i na radost koja proizlazi iz [[mudrost]]i.<ref name="gravlong13">{{Harvnb|Graver|Long|2015|p=13}}</ref> Naglašava stoičku temu da je [[vrlina]] jedino istinsko dobro, a porok jedino istinsko zlo.<ref name="sataioli192">{{Harvnb|Setaioli|2013|p=192}}</ref> Više puta se poziva na kratkoću života i prolaznost vremena.<ref name="sataioli193">{{Harvnb|Setaioli|2013|p=193}}</ref> ===Prirodoslovlje=== [[Datoteka:SènecaQuestionibusNaturalibus.jpg|thumb|right|Prva stranica izdanja ''Prirodoslovnih problema'' napravljenog za katalonsko-aragonski dvor.]] ''Prirodoslovni problemi'' (''Naturales quaestiones'') djelo je iz oblasti [[Filozofija prirode|filozofije prirode]] koje je Seneka napisao oko 65. godine. To nije sustavna [[enciklopedija]] poput ''[[Naturalis historia|Poznavanja prirode]]'' [[Plinije Stariji|Plinija Starijeg]], iako s Plinijevim djelom predstavlja jedno od rijetkih [[Stari Rim|rimskih]] djela posvećenih istraživanju [[Priroda (filozofija)|prirodnog]] svijeta. Senekina ispitivanja prirode odvijaju se uglavnom kroz razmatranje stavova drugih mislilaca, kako [[Stara Grčka|grčkih]] tako i rimskih, premda nije bez originalnih misli. Jedna od najneobičnijih karakteristika djela jest to što Seneka obrazlaganje filozofije prirode kombinira s moralizirajućim epizodama koje, kako se čini, nemaju mnogo veze s glavnim predmetom djela. U posljednje se vrijeme proučavanje ''Prirodoslovnih problema'' velikim dijelom usredotočuje upravo na objašnjavanje ove značajke djela. Često se sugerira da je svrha ove kombinacije [[Etika|etike]] i filozofske "[[Fizika|fizike]]" pokazati usku povezanost između ova dva dijela filozofije, u skladu s postavkama [[Stoicizam|stoicizma]].{{sfn|Howatson|1997|loc=s.v. "Seneca (2)"}} U djelu raspravlja najviše o [[Meteorologija|meteorologiji]] i [[Astronomija|astronomiji]], tj. o nebeskim pojavama uopće, a dijelom i o [[Geografija|geografskim]] pitanjima. I iz uvoda, koji hvali upoznavanje i izučavanje prirode, i iz odabira tema očito je da je djelo sastavljeno u stoičkom duhu, kakav je je primjetan i u [[Marko Manilije|Manilijevoj]] ''[[Astronomija (Manilije)|Astronomiji]]'': prirodne pojave – [[zvijezde]], [[munje]], [[potresi]], [[Vulkanska erupcija|erupcije]], [[Poplava|poplave]] – izučavaju se i opisuju ne iz puke ljudske radoznalosti ili želje za znanjem, nego s moralno-filozofskim ciljem upoznavanja samog [[Božanstvo|božanstva]], budući da je [[kozmos]] izjednačen s bogom.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 457}} ===Tragedije=== Od deset tragedija koje su se u antici pripisivale Seneki danas se smatra da ih je osam sigurno napisao on: ''[[Bijesni Herkul (Seneka)|Bijesni Herkul]]'' (''Hercul furens''), ''[[Medeja (Seneka)|Medeja]]'' (''Medea''), ''[[Trojanke (Seneka)|Trojanke]]'' (''Troades''), ''[[Fedra (Seneka)|Fedra]]'' (''Phaedra''), ''[[Agamemnon (Seneka)|Agamemnon]]'' (''Agamemnon''), ''[[Edip (Seneka)|Edip]]'' (''Oedipus''), ''[[Feničanke (Seneka)|Feničanke]]'' (''Phoenissae'') te ''[[Tijest (Seneka)|Tijest]]'' (''Thyestes'').{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 461–462}} To su sve ''[[Fabula crepidata|fabulae crepidatae]]'', tj. rimske tragedije s [[Stara Grčka|grčkom]] tematikom, i u svima je očit prodor proznih, [[Retorika|retoričkih]] elemenata u pjesničko tkivo. Većina znanstvenika smatra da ove drame nisu bile namijenjene [[Kazalište|scenskoj izvedbi]], pa je to uvjetovalo i njihovu strukturu: radnja im nema unutarnje dinamike, a likovi su statični i ne razvijaju se tijekom radnje; efektni prizori, bogati patetikom, izmjenjuju se s pregnantno stiliziranim i često sofistički koncipiranim dijalozima; [[Monolog|monolozi]] pokazuju težnju ka retoričko-deklamatorskom analizom osjećaja; [[Kor (kazalište)|korske]] su pjesme metrički raznolike i većinom obrađuju moralno-filozofske teme; iako umiju biti fino psihološki analizirani, Senekini junaci, prožeti jakim strastima, ostaju jednobojni, jer su odmah na početku drame dani u svim nijansama.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 268}} Seneki se ponekad pripisuje i tragedija ''[[Herkul na Eti (Seneka)|Herkul na Eti]]'' (''Hercules Oetaeus''), ali zbog mnogih slabosti neki pomišljaju da ova duga i monotona drama ipak nije Senekino djelo.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. Seneca the Younger}}{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 462}} Seneki se ranije pripisivala i ''[[Oktavija (drama)|Oktavija]]'' (''Octavia''), jedina sačuvana [[preteksta]], tj. tragedija s rimskom tematikom. Komad obrađuje tragičnu sudbinu Neronove žene [[Klaudija Oktavija|Klaudije Oktavije]], koju je [[Neron]] prognao i potom ubio. U drami se kao jedan od likova javlja i sam Seneka, koji drži dug filozofsko-politički monolog, što je vjerojatno bio glavni razlog zbog koga su izdavači ''Oktaviju'' smatrali Senekinim djelom.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 462}} Danas se općenito smatra da Seneka nije autor ''Oktavije'', budući da je sastavljena nakon Senekine smrti.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 462}} ===''Apokolocintoza''=== Još nakon smrti cara [[Klaudije|Klaudija]] objavio je Seneka oštru i duhovitu satiru ''[[Pretvorba božanskog Klaudija u tikvu]]'' (''Apocolocyntosis divi Claudii''), u rukopisima sačuvanu pod naslovom ''Šala o Klaudijevoj smrt'' (''Ludus de morte Claudii''). U obliku [[Menipska satira|menipske satire]], gdje se [[Prozimetar|miješaju proza i stih]], pisac se osvetio caru za osmogodišnje progonstvo, u koje ga je bio 41. godine poslao na Mesalinin nagovor.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 269}} Uz djelomičnu iznimku [[Petronije]]vog ''[[Satirikon]]a'', to je jedino djelo koje pripada žanru [[Menipska satira|menipske satire]], a u potpunosti se sačuvalo iz [[Antika|antike]] do današnjih dana.{{sfn |Horsfall|1982|loc=str. 289}} Napisano je na samom početku [[Neron]]ove vladavine i izvrguje ruglu [[Apoteoza|apoteozu]] njegova prethodnika Klaudija, pri čemu se "tikvom" možda aludira na Klaudijevu tupavost. Ovo neveliko djelo, koje se sastoji od petnaest kratkih poglavlja, opisuje dolazak pokojnog cara na nebo, teškoće oko utvrđivanja njegovog identiteta te prijedlog božanskog cara [[Avgust (rimski car)|Avgusta]] da Klaudija, zbog svih zločina koje je počinio, treba baciti u [[Had (podzemni svijet)|podzemni svijet]]; tu susreće svoje žrtve i potom bude izveden na sud pred [[Eak]]a, koji sasluša samo optužbu i naposljetku dodijeli Klaudija jednom od njegovih [[Ropstvo u antičkom Rimu|oslobođenika]], da mu pomaže kod suđenja.{{sfn|Howatson|1997|loc=s.v. ''Apocolocyntosis''}} ===Izgubljena djela=== Seneka je bio plodan autor koji je pisao na različite teme. Osim njegovih govora, izgubljena su nam mnoga filozofska i znanetsvena djela, čiji naslovi govore o širini njegova interesovanja: ''Filozofija morala'' (''Moralis philosophiae libri''), ''O dužnostima'' (''De officiis''), ''Pozivi na filozofiranje'' (''Exhortationes''), ''O preranoj smrti'' (''De immatura morte''), ''O praznovjerju'' (''De superstitione'', citira ga [[Augustin]] u ''[[Država Božja (Augustin)|Državi Božjoj]]'', VI,10–11), ''O [[brak]]u'' (''De matrimonio''), ''Kako treba čuvati prijateljstvo'' (''Quomodo amicitia continenda sit''), pa geografski i prirodoslovni spisi ''O položaju [[Indija|Indije]]'' (''De situ Indiae''), ''O položaju [[Egipat|Egipta]] i njegovim [[hram]]ovima'' (''De situ et sacris Aegyptiorum''), ''O [[potres]]u'' (''De motu terrarum''), ''O obliku [[svijet]]a'' (''De forma mundi''), ''O prirodi [[kamen]]ja'' (''De lapidum natura''), ''O prirodi [[riba]]'' (''De piscium natura'').{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 449}} ==="Pseudo-Seneka"=== Razni antički i srednjovjekovni tekstovi pripisivani su Seneki, npr. ''De remediis fortuitorum''. Njihovi nepoznati autori zajednički se zovu "Pseudo-Seneka".<ref>{{Cite web|url=http://www.bml.firenze.sbn.it/Seneca/eng/pseudo_seneca_contenuto.html|title=PSEUDO-SENECA|website=www.bml.firenze.sbn.it|access-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605160252/http://www.bml.firenze.sbn.it/Seneca/eng/pseudo_seneca_contenuto.html|archive-date=2023-06-05|url-status=dead}}</ref> Čini se da barem neki od tih spisa čuvaju i prilagođavaju izvorni Senekih sadržaj, na primjer, ''Obrazac čestitog života'' ''(Formula vitae honestae'') ili ''O četiri kardinalne vrline za čestit život'' (''De differentiis quatuor virtutum vitae honestae'') [[Martin od Brage|Martina od Brage]] (umro oko 580). Rani rukopisi čuvaju Martinov predgovor, gdje on jasno stavlja do znanja da je ovo bila njegova adaptacija, ali u kasnijim primjercima to je izostavljeno, pa su ti spisi kasnije u cjelini pripisivana Seneki.<ref>István Pieter Bejczy, ''The Cardinal Virtues in the Middle Ages: A Study in Moral Thought from the Fourth to the Fourteenth Century'', BRILL, 2011, [https://books.google.com/books?id=VgPRu0CJ_sQC&pg=PA55 str. 55-5] 7.</ref> ==Jezik i stil== Seneka u rimskoj književnosti predstavlja vrhunac "novog stila", koji obilježavaju česte [[Antiteza|antiteze]], kratke i britke poante i sentencije te isjeckanost izričaja, a koji je u Rim prenesen kao jedna varijanta kićenog [[Azijanizam|azijanskog]] stila što su ga prakticirali grčki retori.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 459}} Kao i u životu, tako je i u svojim djelima Seneka težio za vanjskim efektima, pa se često ima dojam – osobito u ranijim djelima – da više brine o poentiranom izrazu ili patetičnoj deklamaciji nego o sadržaju misli koje pripovijeda.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 460}} No, privlačnost njegovog opusa velikim dijelom leži upravo u pojedinostima i antitezama.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 461}} ==Značaj i utjecaj== ===Protokršćanski svetac=== [[Datoteka:Plato Seneca Aristotle medieval.jpg|thumb|upright|right|[[Platon]], Seneka i [[Aristotel]] na ilustraciji u srednjovjekovnom rukopisu (oko 1325–1235).]] Senekini su spisi bili dobro poznati u kasnijem rimskom razdoblju, a [[Kvintilijan]] je, pišući trideset godina nakon Senekine smrti, primijetio popularnost njegovih djela među mladima.<ref name="lars54a"/> Iako je kod Senekae našao mnogo onoga što je bilo za divljenje, Kvintilian je kritizirao Seneku zbog, kako je smatrao, iskvarenog književnog stila, a tu je kritiku ponovio i [[Aulo Gelije]] sredinom 2. stoljeća.<ref name="lars54a">{{Harvnb|Laarmann|2013|p=54}}, gdje se citira Kvintilijan, ''[[Obrazovanje govornika (Kvintilijan)|Obrazovanje govornika]]'', X, 1, 126 sqq; [[Aulo Gelije]], ''[[Atičke noći]]'', XII, 2.</ref> [[Rano kršćanstvo|Ranokršćanska crkva]] bila je vrlo blagonaklono raspoložena prema Seneki i njegovim spisima, a [[Crkveni oci|crkveni otac]] [[Tertulijan]] prisvojio ga je nazivajući ga "našim Senekom".<ref>Moses Hadas, ''The Stoic Philosophy of Seneca'', 1958, str. 1.</ref> Do 4. stoljeća nastala je apokrifna [[Pisma Pavla i Seneke|prepiska s apostolom Pavlom]], koja povezuje Seneku s [[Kršćanstvo|kršćanskom]] tradicijom.<ref name="lars54">{{Harvnb|Laarmann|2013|p=54}}</ref> Pisma spominje [[Hijeronim]], koji je Seneku također uvrstio na popis kršćanskih pisaca, a Seneku na sličan način spominje i [[Augustin]].<ref name="lars54"/> U 6. stoljeću [[Martin od Brage]] sintetizirao je Senekinu misao u nekoliko rasprava koje su postale popularne same po sebi.<ref name="lars55">{{Harvnb|Laarmann|2013|p=55}}</ref> Inače, Seneka je uglavnom bio poznat po velikom broju citata i izvoda u [[florilegij]]ima, koji su bili popularni tijekom srednjovjekovnog razdoblja.<ref name="lars55"/> Kad su se njegovi spisi čitali u kasnijem srednjem vijeku, to su uglavnom bila njegova ''[[Pisma Luciliju o moralu]]'', dok su duži eseji i drame bili relativno nepoznati.<ref>{{Harvnb|Wilson|2014|p=218}}</ref> Srednjovjekovni pisci i djela nastavili su Seneku povezivati s kršćanstvom zbog njegove navodne povezanosti s [[Apostol Pavle|apostolom Pavlom]].<ref name="wilko219">{{Harvnb|Wilson|2014|p=219}}</ref> ''[[Zlatna legenda]]'', [[Hagiografija|hagiografski]] prikaz slavnih [[svetac]]a iz 13. stoljeća, koji se široko čitao, sadržavala je i prikaz Senekine scene smrti, a [[Neron]]a je pogrešno predstavila kao svjedoka Senekinog samoubojstva.<ref name="wilko219"/> [[Dante Alighieri|Dante]] je Seneku (uz [[Ciceron]]a) smjestio među "velike duhove" u [[Pakao (Dante)|Prvom krugu pakla]] ili [[Limbo (teologija)|Limbu]].<ref>{{Harvnb|Ker|2009|p=197}}, gdje se citira [[Dante Alighieri|Dante]], ''[[Pakao (Dante)|Pakao]]'', IV, 141.</ref> [[Boccaccio]], koji je 1370. godine tijekom pregledavanja knjižnice u [[Monte Cassino|Monte Cassinu]] naišao na Tacitova djela, napisao je izvještaj o samoubojstvu Seneke nagovještavajući da je to bila neka vrsta prikrivenog krštenja ili ''de facto'' krštenje u duhu.<ref>{{Harvnb|Ker|2009|pp=221–22}}</ref> Neki su, poput [[Albertino Mussato|Albertina Mussatoa]] i [[Giovanni Colonna (kardinal)|Giovannija Colonne]], otišli još dalje i zaključili da je Seneka morao biti kršćanski obraćenik.<ref>{{Harvnb|Laarmann|2013|p=59}}</ref> ===Moderno doba=== [[Datoteka:Seneca.JPG|thumb|upright|left|"[[Pseudo-Seneka]]", rimska bista nađena u [[Herkulaneum|Herkulaneju]], jedan iz serije sličnih kipova poznatih od renesanse, nekada smatrana kao prikaz Seneke. Danas se uglavnom smatra da predstavlja [[Heziod]]a.]] Seneka ostaje jedan od rijetkih popularnih rimskih filozofa iz tog razdoblja. Ne pojavljuje se samo kod Dantea, već i kod [[Chaucer, Geoffrey|Chauceru]], u velikoj mjeri kod [[Petrarka|Petrarke]], koji je njegov stil usvojio u vlastitim esejima i koji ga citira više od bilo kojeg drugog autoriteta, s iznimkom [[Vergilije|Vergilija]]. U [[Renesansa|renesansi]] su tiskana izdanja i prijevodi njegovih djela postali uobičajeni, uključujući [[Erazmo Roterdamski|Erazmovo]] izdanje i komentar [[Jean Calvin|Jeana Calvina]].<ref name="Gummere">Richard Mott Gummere, ''Seneca the philosopher, and his modern message'', str. 97.</ref> [[John iz Salisburyja|Ivan iz Salisburyja]], Erazmo i drugi slavili su njegova djela. Francuskog esejista [[Michel de Montaigne|Montaignea]], koji je u svojim ''Esejima'' dao žustru obranu Seneke i [[Plutarh]]a, [[Étienne Pasquier|Pasquier]] je i samog smatrao "francuskim Senekom".<ref>Gummere, ''Seneca the philosopher, and his modern message'', str. 106.</ref> Slično tome, [[Thomas Fuller]] pohvalio je [[Joseph Hall (biskup)|Josepha Halla]] kao "našeg engleskog Seneku". Mnogi koji njegove ideje nisu smatrali osobito originalnim i dalje su tvrdili da je on važan jer grčke filozofe čini pristupačnijim i razumljivijim.<ref>Moses Hadas, ''The Stoic Philosophy of Seneca'', 1958, str. 3.</ref> Njegovo samoubojstvo također je popularna tema u umjetnosti, od slike ''[[Senekina smrt (David)|Senekina smrt]]'' [[Jacques-Louis David|Jacques-Louisa Davida]] iz 1773. godine, pa sve do filma ''[[Quo Vadis (film, 1951)|Quo Vadis]]'' iz 1951. godine. Čak i pored divljenja koje su mu iskazivale ranije skupine intelektualaca, Seneka nikada nije bio bez svojih kritičara. U svoje vrijeme optuživan je za licemjerje ili, barem, za ne baš "stoički" načina života. Kad je protjeran na Korziku, napisao je molbu za povratak iz progonstva koja je bila prilično nespojiva s njegovim zagovaranjem jednostavnog života i prihvaćanjem sudbine. U svojoj ''[[Apokolocintoza|Apokolocintozi]]'' ismijavao je Klaudijevo ponašanje i politiku, a dodvoravao se Neronu, kao što je objavljivanje da će Neron živjeti duže i biti mudriji od legendarnog [[Nestor (mitologija)|Nestora]]. Tvrdnje [[Publije Suilije Ruf|Publija Suilija Rufa]] da je Seneka stekao nekih "tristo milijuna sestercija" Neronovom naklonošću vrlo su pristrane, ali odražavaju stvarnost da je Seneka bio i moćan i bogat.<ref name="campbell">{{Harvnb|Campbell|1969|p=11}}</ref> Robin Campbell, engleski prevoditelj Senekinih pisama, piše da se "tipična kritika Seneke tijekom stoljeća [sastojala u] ... očitom kontrastu između njegovih filozofskih učenja i njegove životne prakse".<ref name="campbell"/> [[Gerolamo Cardano]] je 1562. napisao jednu ''apologiju'' pod naslovom ''Encomium Neronis'', tiskanu u [[Bazel]]u, u kojoj hvali Nerona.<ref>Dostupno na engleskom: Girolamo Cardano, ''Nero: an Exemplary Life'' Inkstone, 2012.</ref> Spis je vjerojatno bio zamišljen kao izmišljeni ''[[encomium]]'', koji preokreće prikaz Nerona i Seneke kakav se pojavljuje u Tacitu.<ref>{{Cite book|last=Siraisi|first=Nancy G.|year=2007|title=History, Medicine, and the Traditions of Renaissance Learning|pages=157–58|publisher=University of Michigan Press}}</ref> U ovom djelu Cardano je Seneku prikazao kao prevaranta najgore vrste, praznog retoričara koji je samo razmišljao o tome kako da prigrabi novac i moć, nakon što je zatrovao um mladog cara. Cardano je izjavio da je Seneka zaslužio smrt. [[Datoteka:Seneka Starszy Sevilla.JPG|thumb|right|"Seneka", antički junak moderne Córdobe; ovaj arhitektonski rondel u Sevilji temeljen je na "[[Pseudo-Seneka|Pseudo-Seneki]]" (''ilustrovanom gore'')]] Među povjesničarima koji su pokušali ponovno procijeniti Seneku nalazi se i znanstvenica Anna Lydia Motto, koja je 1966. godine ustvrdila da se negativna slika o Seneki temelji gotovo u potpunosti na Sulijevom iskazu, dok su izgubljeni iskazi mnogih drugih, koji su ga mogli pohvaliti:<ref>Lydia Motto, Anna Seneca on Trial: The Case of the Opulent Stoic ''The Classic Journal'', Vol. 61, No. 6 (1966) str. 254–258.</ref> <blockquote>"Dakle, nisu nam sačuvani suvremeni podaci o Senekinom životu, osim očajnog mišljenja Publija Suilija. Zamislite kakvu bismu jalovu sliku imali o [[Sokrat]]u da nam nisu sačuvana [[Platon]]ova i [[Ksenofont]]ova djela i da smo potpuno ovisni o [[Aristofan]]ovom opisu ovog [[Atena (polis)|atenskog]] filozofa. Svakako, imali bismo jako iskrivljenu i pogrešnu predodžbu. Takva nam je predodžba sačuvana o Seneki, ako ćemo se osloniti samo na Suilija".<ref>Lydia Motto, Anna Seneca on Trial: The Case of the Opulent Stoic ''The Classic Journal'', Vol. 61, No. 6 (1966), str. 257.</ref> </blockquote> Noviji radovi mijenjaju dominantnu percepciju Seneke kao pukog prenositelja već postojećih ideja te ukazuju na originalnost u Senekinom doprinosu [[Historija ideja|povijesti ideja]]. Ispitivanje Senekina života i mišljenja u odnosu na suvremeno obrazovanje i psihologiju osjećaja otkriva važnost njegove misli. Na primjer, [[Martha Nussbaum]] u svojoj raspravi o želji i emociji uključuje Seneku među stoike koji su dali važne uvide i perspektive o osjećajima i njihovoj ulozi u našem životu.<ref>Nussbaum, M. (1996), ''The Therapy of Desire'', Princeton University Press.</ref> Posvećujući posebno poglavlje Senekinom liječenju bijesa i upravljanju bijesom, ona pokazuje kako Seneka procjenjuje štetnu ulogu nekontrolirane ljutnje i njezinih patoloških veza. Nussbaum je kasnije proširila svoje ispitivanje na Senekin doprinos [[Politička filozofija|političkoj filozofiji]]<ref>Nussbaum, M. (1999). Cultivating Humanity: A Classical Defense of Reform in Liberal Education. [[Harvard University Press]].</ref> te je ukazala na znatnu suptilnost i bogatstvo u njegovim razmišljanjima o [[Politika|politici]], [[Obrazovanje|obrazovanju]] i pojmovima globalnog građanstva i pronašla osnovu za reformu obrazovanja u Senekinim idejama, koje je iskoristila da predloži oblik modernog obrazovanja koji izbjegava i uski tradicionalizam i potpuno odbacivanje tradicije. Drugdje je Seneka zabilježen kao prvi veliki zapadnjački autor koji je promišljao o složenoj prirodi i ulozi zahvalnosti u ljudskim odnosima.<ref>Harpham, E. (2004). ''Gratitude in the History of Ideas'', str. 19–37 u: M. A. Emmons and M. E. McCulloch, editors, The Psychology of Gratitude, [[Oxford University Press]].</ref> ===Značajni fiktivni prikazi=== Seneka se pojavljuje kao lik u [[Claudio Monteverdi|Monteverdijevoj]] operi ''[[L'incoronazione di Poppea]]'' (''Popejina krunidba'') iz 1642. godine, koja se temelji na pseudo-Senekinoj drami ''[[Oktavija (drama)|Oktavija]]''.<ref>{{Cite book|author1-last=Gioia|author1-first=Dana|contribution=Introduction|title=Seneca: The Tragedies|url=https://archive.org/details/seneca00sene_0|editor1-last=Slavitt|editor1-first=David R.|year=1992|page=xviii|publisher=JHU Press}}</ref> U drami ''Neron, cara Rima'' [[Nathaniel Lee|Nathaniela Leeja]] iz 1675. godine, Seneka pokušava odvratiti Nerona od njegovih egomanijakalnih planova, ali bude bačen u tamnicu i umire izvan scene.<ref>{{Harvnb|Ker|2009|p=220}}</ref> Lik Seneke pojavljuje se u stihovanoj drami [[Robert Bridges|Roberta Bridgesa]] ''Neron'', čiji drugi dio (objavljen 1894) kulminira Senekinom smrću.<ref>{{Cite book|last=Bridges|first=Robert|title=Nero, Part II. From the death of Burrus to the death of Seneca, comprising the conspiracy of Piso|url=https://archive.org/details/nerofromdeathofb02bridrich|year=1894|publisher=George Bell and Sons}}</ref> Seneka se pojavljuje u prilično manjoj ulozi u romanu [[Henryk Sienkiewicz|Henryka Sienkiewicza]] iz 1896. godine ''[[Quo vadis (roman)|Quo Vadis]]'', a u [[Quo Vadis (film, 1951)|istoimenom filmu iz 1951]]. glumio ga je [[Nicholas Hannen]].<ref>{{Cite book|title=Rome, season one: History makes television|first=Monica Silveira|last=Cyrino|page=195|year=2008|publisher=Blackwell}}</ref> U knjizi [[Robert Graves|Roberta Gravesa]] ''Bog Klaudije'' (''Claudius the God'') iz 1934. godine, koja predstavlja nastavak romana ''[[Ja, Klaudije]]'', Seneka je prikazan kao nepodnošljiv [[sikofant]].<ref>{{Harvnb|Citti|2015|p=316}}</ref> Predstavljen je kao laskavac koji prelazi na stoicizam samo kako bi se približio [[Klaudije]]voj ideologiji. Tako ''Pretvorba u tikvu'' (''[[Apokolocintoza]]'') za Gravesa postaje iskaz nepodnošljivog dodvoravanja odvratnom Neronu i ruganja čovjeku pred kojim je Seneka godinama puzao. Povijesni roman ''Kočija duše'' (''Chariot of the Soul'') [[Linda Proud|Linde Proud]] prikazuje Seneku kao odgajatelja mladog [[Tiberije Klaudije Kogidubno|Togidubna]], sina [[Atrebati|atrebatskog]] kralja [[Verika|Verike]], tijekom njegovog desetogodišnjeg boravka u Rimu.<ref>{{Cite book|title=Chariot of the Soul|last=Proud|first=Linda|publisher=Godstow Press|year=2018|isbn=978-1907651137|location=Oxford|oclc=1054834598}}</ref> ==Reference== {{reflist|3}} ==Literatura== *{{Citation|last1=Asmis|first1=Elizabeth|last2=Bartsch|first2=Shadi|last3=Nussbaum|first3=Martha C.|contribution=Seneca and his World|title=Seneca: Anger, Mercy, Revenge|year=2012|editor1-first=Robert A.|editor1-last=Kaster|editor2-first=Martha C.|editor2-last=Nussbaum|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226748429}} *{{Citation|last=Braund|first=Susanna|contribution=Seneca Multiplex|title=The Cambridge Companion to Seneca|publisher=Cambridge University Press|year=2015|editor1-first=Shadi|editor1-last=Bartsch|editor2-first=Alessandro|editor2-last=Schiesaro|isbn=978-1107035058}} *{{cite book|last1= Budimir|first1= Milan|last2= Flašar|first2= Miron|title= Pregled rimske književnosti|location= Beograd|publisher= Naučna knjiga|year=1991|ref=harv}} *{{Citation|last=Campbell|first=Robin|chapter=Introduction|title=Letters from a Stoic|year=1969|publisher=Penguin|isbn=0140442103|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/lettersfromstoic0000sene}} *{{Citation|last=Citti|first=Francesco|contribution=Seneca and the Moderns|title=The Cambridge Companion to Seneca|publisher=Cambridge University Press|year=2015|editor1-first=Shadi|editor1-last=Bartsch|editor2-first=Alessandro|editor2-last=Schiesaro|isbn=978-1107035058}} *{{Citation|last=Colish|first=Marcia L.|title=The Stoic Tradition from Antiquity to the Early Middle Ages|volume=1|publisher=Brill|year=1985|isbn=9004072675}} * {{Citation|last=Gill|first=Christopher|contribution=The School in the Roman Imperial Period|title=The Cambridge Companion to the Stoics|publisher=Cambridge University Press|year=1999|editor1-first=Brad|editor1-last=Inwood|isbn=0521779855}} *{{Citation|author-last1=Graver|author-first1=Margaret|author-last2=Long|author-first2=A. A.|year=2015|chapter=Introduction|title=Seneca. Letters on Ethics: To Lucilius|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-26517-9|ref = harv}} *{{Citation|last=Habinek|first=Thomas|author-link = Thomas Habinek |contribution=Imago Suae Vitae: Seneca's Life and Career|title=Brill's Companion to Seneca: Philosopher and Dramatist|year=2013|editor1-first=Andreas|editor1-last=Heil|editor2-first=Gregor|editor2-last=Damschen|publisher=Brill|isbn=978-9004154612}} *{{Citation | last = Horsfall | first = Nicholas | author-link = | contribution = Prose and mime | editor-last1 = Kenney | editor-first2 = E. J. | editor-last2 = Clausen | editor-first2 = W. V. |title = The Cambridge History of Classical Literature | volume = Latin Literature | pages =286–296 | publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 1982| contribution-url = |ref= harv}} * {{cite book|last=Howatson |first=M.C. |year=1997 |title= The Oxford Companion to Classical Literature. Second edition |location= Oxford & New York |ref = harv}} *{{Citation|last=Ker|first=James|title=The Deaths of Seneca|publisher=Oxford University Press|year=2009}} *{{Citation|last=Laarmann|first=Mathias|contribution=Seneca the Philosopher|title=Brill's Companion to Seneca: Philosopher and Dramatist|publisher=Brill|year=2013|editor1-first=Andreas|editor1-last=Heil|editor2-first=Gregor|editor2-last=Damschen|isbn=978-9004154612}} *{{Citation|last1=Reynolds|first1=L. D.|last2=Griffin|first2=M. T.|last3=Fantham|first3=E.|contribution=Annaeus Seneca (2), Lucius|title=The Oxford Classical Dictionary|publisher=Oxford University Press|year=2012|editor1-first=S.|editor1-last=Hornblower|editor2-first=A.|editor2-last=Spawforth|editor3-first=E.|editor3-last=Eidinow|isbn=978-0199545568}} *{{Citation|last=Sellars|first=John|contribution=Context: Seneca's Philosophical Predecessors and Contemporaries|title=Brill's Companion to Seneca: Philosopher and Dramatist|publisher=Brill|year=2013|editor1-first=Andreas|editor1-last=Heil|editor2-first=Gregor|editor2-last=Damschen|isbn=978-9004154612}} *{{Citation|last=Setaioli|first=Aldo|chapter=Epistulae Morales|title=Brill's Companion to Seneca: Philosopher and Dramatist|editor1-first=Andreas|editor1-last=Heil|editor2-first=Gregor|editor2-last=Damschen|year=2013|publisher=BRILL|isbn=978-9004217089}} *{{Citation|last=Tacit|first=Kornelije|title=Anali. Prevela [[Ljiljana Crepajac]]|year=1970|location=Beograd|publisher=Srpska književna zadruga}} *{{Citation|last=Wilson|first=Emily R.|title=The Greatest Empire: A Life of Seneca|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199926640}} *{{Citation | last = Vratović | first = Vladimir | author-link = | contribution = Rimska književnost | editor-last1 = | editor-first2 = | editor-last2 = | editor-first2 = |title = Povijest svjetske književnosti | volume = 2. | pages =189–312 | publisher = Mladost | place = Zagreb | year = 1977 | contribution-url = |ref= harv}} ==Vanjske veze== {{Commonscat-inline|Lucius Annaeus Seneca}} {{Seneka|state=expanded}} {{Stoicizam|state=expanded}} {{Normativna kontrola}} {{Izabran}} {{Lifetime|0-ih pne.|65|Seneka}} [[Kategorija:Konzuli Rimskog Carstva]] [[Kategorija:Rimski filozofi]] [[Kategorija:Stoički filozofi]] [[Kategorija:Rimski pisci]] [[Kategorija:Rimski pjesnici]] [[Kategorija:Dramski pisci]] [[Kategorija:Enciklopedisti]] [[Kategorija:Satiričari]] [[Kategorija:Osobe koje su počinile suicid]] hcctprs5cocb8b4keayn8m77z5bg4bc 0 88457 42713550 42708558 2026-10-25T04:45:26Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713550 wikitext text/x-wiki -{T|sh-latn:Saintes; sh-cyrl:Сент;}- -{H|sh-latn:Saintes; sh-cyrl:Сент;}- -{H|sh-latn:Saintesa; sh-cyrl:Сента;}- -{H|sh-latn:Saintesu; sh-cyrl:Сенту;}- -{H|sh-latn:Charente-Maritime; sh-cyrl:Приморски Шарант;}- -{H|sh-latn:Charente; sh-cyrl:Шарант;}- -{H|sh-latn:Saintonge; sh-cyrl:Сентонж;}- -{H|sh-latn:La Rochelle; sh-cyrl:Ла Рошел;}- -{H|sh-latn:Cognac; sh-cyrl:Коњак;}- -{H|sh-latn:Bordeaux; sh-cyrl:Бордо;}- -{H|sh-latn:Lyon; sh-cyrl:Лион;}- -{H|sh-latn:Santiago de Compostela; sh-cyrl:Сантјаго де Компостела;}- -{H|sh-latn:Tours; sh-cyrl:Тур;}- -{H|sh-latn:Taillebourg; sh-cyrl:Тајбур;}- -{H|sh-latn:Royan; sh-cyrl:Ројан;}- -{H|sh-latn:Niort; sh-cyrl:Ниор;}- -{H|sh-latn:Nantes; sh-cyrl:Нант;}- -{H|sh-latn:Nivelles; sh-cyrl:Нивел;}- -{H|sh-latn:Xanten; sh-cyrl:Ксантен;}- -{H|sh-latn:Salisbury; sh-cyrl:Солсбери;}- -{H|sh-latn:Cuevas del Almanzora; sh-cyrl:Куевас дел Алманзора;}- -{H|sh-latn:Novyi Rozdil; sh-cyrl:Нови Роздил;}- -{H|sh-latn:Prosper Mérimée; sh-cyrl:Проспер Мериме;}- -{H|sh-latn:William Christie; sh-cyrl:Вилијам Кристи;}- -{H|sh-latn:Philippe Herreweghe; sh-cyrl:Филип Херевеге;}- -{H|sh-latn:Jean-Claude Malgoire; sh-cyrl:Жан-Клод Малгоар;}- -{H|sh-latn:Jordi Savall; sh-cyrl:Жорди Савал;}- {{Grad u Francuskoj | naziv = Saintes | izvorni_naziv = -{R|Saintes}- | slika = Saintes panorama Saint-Pierre.jpg | opis_slike = Panorama historijskog središta s katedralom -{sh-latn:Saint-Pierre; sh-cyrl:Сен Пјер;}- | gradska_zastava = | grb = Blason ville fr Saintes (Charente-Maritime).svg | region = [[Nouvelle-Aquitaine|Nova Akvitanija]] | departman = [[Charente-Maritime]] | prefektura = Saintes | kanton = Saintes | površina = 45.55 | stanovništvo = 25363 | godina_stanovništvo = 2023. | gustina = 556.8 | gšir = 45.7464 | gduž = -0.6333 | nadmorska_visina = 2—81 | gradonačelnik = Bruno Drapron | veb-strana = [https://www.ville-saintes.fr/ ville-saintes.fr] | INSEE = 17415 | poštanski_kod = 17100 }} '''Saintes''' (francuski: ''-{R|Saintes}-'', izgovor: -{R|[sɛ̃t]}-) je historijski grad i općina u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]], u departmanu [[Charente-Maritime]] i regiji [[Nouvelle-Aquitaine|Nova Akvitanija]]. Smješten je na rijeci [[Charente]] i sjedište je arondismana Saintes, kantona Saintes i aglomeracijske zajednice ''-{R|Saintes Grandes Rives – L’Agglo}-''. Prema francuskom statističkom zavodu [[INSEE|-{R|INSEE}-]], općina je 2023. imala '''25.363 stanovnika'''.<ref name="INSEE">[https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-17415 -{R|INSEE, Comparateur de territoires – Commune de Saintes (17415)}-], objavljeno 27. augusta 2026.</ref> Saintes je historijsko središte nekadašnje pokrajine Saintonge. U rimsko doba grad je bio poznat kao ''-{R|Mediolanum Santonum}-'' i u 1. stoljeću bio je glavni grad prostrane provincije [[Galija Akvitanija|Galije Akvitanije]]. O njegovoj nekadašnjoj važnosti svjedoče veliki galo-rimski amfiteatar, Germanikov slavoluk, ostaci termi i akvedukta te brojni arheološki nalazi.<ref name="patrimoine">[https://www.ville-saintes.fr/decouvrir-le-patrimoine/ -{R|Ville de Saintes, Découvrir le patrimoine}-], pristupljeno 31. augusta 2026.</ref> Grad posjeduje i bogatu srednjovjekovnu i novovjekovnu baštinu. Među najvažnijim spomenicima su Damska opatija (''-{R|Abbaye aux Dames}-''), katedrala -{sh-latn:Saint-Pierre; sh-cyrl:Сен Пјер;}- i crkva -{sh-latn:Saint-Eutrope; sh-cyrl:Сен Етроп;}-. Potonja je od 1998. dio UNESCO-vog serijskog dobra svjetske baštine ''Putevi Santiago de Compostele u Francuskoj''.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/document/154481 -{R|UNESCO World Heritage Centre, Routes of Santiago de Compostela in France}-], komponenta Saintes: Church of Saint-Eutrope.</ref> Od 1989. Saintes nosi francusku oznaku ''-{R|Ville d’Art et d’Histoire}-'' („Grad umjetnosti i historije”), a zaštićeno historijsko područje grada obuhvaća više od 40 hektara.<ref name="patrimoine"/> == Geografija == [[Datoteka:Saintes saintpierre charente.jpg|mini|lijevo|260px|Katedrala -{sh-latn:Saint-Pierre; sh-cyrl:Сен Пјер;}- i obala Charente]] Saintes se razvio na obje obale rijeke [[Charente]], pri čemu se najveći dio historijskog središta nalazi na lijevoj obali. Grad leži u srcu historijske pokrajine Saintonge, između atlantske obale i unutrašnjosti jugozapadne Francuske. Nalazi se približno 75 km jugoistočno od [[La Rochelle]], oko 28 km sjeverozapadno od [[Cognac, Francuska|Cognaca]] i oko 120 km sjeverno od [[Bordeaux]]a. Površina općine iznosi '''45,55 km²''', a nadmorska visina kreće se od 2 do 81 metra. Dolina Charente i prijelaz preko rijeke odredili su razvoj naselja još u antičko doba. Rijeka je stoljećima bila važna trgovačka i prometna veza između unutrašnjosti Saintongea i atlantske obale. Klima je umjereno oceanska, pod snažnim utjecajem Atlantika, s relativno blagim zimama i toplim ljetima. == Historija == === Antika === [[Datoteka:Arc de Germanicus.JPG|mini|desno|250px|Germanikov slavoluk]] Područje današnjeg Saintesa prije rimskog osvajanja nastanjivalo je galsko pleme '''Santona'''. Po njima su kasnije dobili ime grad Saintes i historijska pokrajina Saintonge. Rimski grad ''-{R|Mediolanum Santonum}-'' razvio se na prijelazu preko Charente, uz važnu cestu koja je povezivala [[Lugdunum]] (današnji [[Lyon]]) sa zapadnom Galijom. U 1. stoljeću Saintes je bio glavni grad Galije Akvitanije i veliki urbani centar s javnim zgradama, termama, akveduktom i amfiteatrom.<ref name="patrimoine"/> '''Germanikov slavoluk''' podignut je 18–19. godine na prilazu rimskom mostu. Podigao ga je romanizirani santonski uglednik Caius Julius Rufus, a natpis ga posvećuje caru [[Tiberije|Tiberiju]] i [[Germanik]]u. Kada je stari most srušen 1843, slavoluk je spašen od uništenja i premješten na sadašnju lokaciju uz rijeku, zahvaljujući između ostalog zalaganju [[Prosper Mérimée|Prospera Mériméea]].<ref name="roman">[https://www.saintes-tourisme.fr/visiter-les-vestiges-a-la-rencontre-des-gallo-romains/ -{R|Office de Tourisme de Saintes et de la Saintonge, À la rencontre des Gallo-Romains}-], pristupljeno 31. augusta 2026.</ref> [[Datoteka:Saintes amphitheatre.jpg|mini|lijevo|270px|Galo-rimski amfiteatar]] Veliki '''galo-rimski amfiteatar''' počeo se graditi za vrijeme Tiberija i dovršen je oko 40. godine, za vladavine cara [[Klaudije|Klaudija]]. Mogao je primiti oko 15.000 gledalaca i ubraja se među najstarije rimske amfiteatre u nekadašnjoj Galiji.<ref name="roman"/> Ostaci amfiteatra zaštićeni su kao francuski historijski spomenik još 1840.<ref>[https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00105246 -{R|Ministère de la Culture, Base Mérimée, Restes de l'amphithéâtre gallo-romain, PA00105246}-].</ref> Od drugih antičkih građevina očuvani su ostaci termi -{sh-latn:Saint-Saloine; sh-cyrl:Сен Салоан;}- i dijelovi akvedukta, dok arheološke zbirke grada čuvaju brojne skulpture, natpise i predmete iz svakodnevnog života ''-{R|Mediolanum Santonuma}-''. Posebno značajno novije otkriće predstavljaju '''dvije kasnoantičke riječne olupine iz Courbiaca''', pronađene 2008. u koritu Charente. Grad ih datira u 4. stoljeće i vodi program njihove zaštite i konzervacije.<ref>[https://www.ville-saintes.fr/projets/ -{R|Ville de Saintes, Sauvegarde des épaves de Courbiac}-], pristupljeno 31. augusta 2026.</ref> === Srednji vijek === Nakon slabljenja rimske vlasti Saintes je ostao važno regionalno i crkveno središte. Postao je biskupsko sjedište i glavni grad historijskog Saintongea. Od 11. stoljeća bio je važna stanica na hodočasničkim putevima prema [[Santiago de Compostela|Santiagu de Composteli]], osobito na putu ''-{R|Via Turonensis}-'' koji je vodio iz [[Tours]]a. [[Datoteka:Abbaye aux dames.JPG|mini|desno|260px|Damska opatija (''-{R|Abbaye aux Dames}-'')]] '''Damska opatija''' (''-{R|Abbaye aux Dames}-'') osnovana je sredinom 11. stoljeća kao benediktinska ženska opatija. Njena crkva Sainte-Marie jedan je od najpoznatijih primjera romaničke arhitekture Saintongea.<ref name="roman"/> Crkva '''-{sh-latn:Saint-Eutrope; sh-cyrl:Сен Етроп;}-''' razvila se kao veliko hodočasničko svetište. Njena romanička kripta i historijska povezanost s putevima prema Composteli razlog su zbog kojeg je crkva 1998. uključena u UNESCO-vo dobro svjetske baštine ''Putevi Santiago de Compostele u Francuskoj''.<ref name="UNESCO"/> U 12. i 13. stoljeću Saintonge je bio pogranično područje između posjeda francuske i engleske krune. Godine '''1242.''' francuski kralj [[Louis IX od Francuske|Luj IX]] odnio je pobjedu nad snagama engleskog kralja [[Henry III od Engleske|Henrika III]] u borbama kod Taillebourga i pred Saintesom.<ref name="Larousse">[https://www.larousse.fr/encyclopedie/ville/Saintes_17100/142251 -{R|Larousse, Saintes (17100)}-].</ref> Tokom kasnog srednjeg vijeka Saintonge je više puta prelazio između francuske i engleske vlasti, prije nego što je trajno uključen u Francusko Kraljevstvo. === Vjerski ratovi i stari režim === U 16. stoljeću Saintes i šira oblast Saintongea bili su važna uporišta protestantizma. Tokom [[Francuski vjerski ratovi|francuskih vjerskih ratova]] grad je više puta mijenjao kontrolu, a brojni vjerski objekti bili su teško oštećeni.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/autre-region/Saintonge/142591 -{R|Larousse, Saintonge}-].</ref> Tokom 17. i 18. stoljeća uslijedilo je razdoblje obnove i urbanog razvoja. Podignute su brojne gradske palače, samostani i građanske kuće koje i danas čine važan dio historijskog središta. === Revolucija i 19. stoljeće === Nakon [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] Saintes je 1790. postao sjedište novog departmana ''-{R|Charente-Inférieure}-'', današnjeg Charente-Maritimea. Godine '''1810.''' prefektura je premještena u La Rochelle, dok je Saintes zadržao status podprefekture i niz važnih upravnih i pravosudnih funkcija.<ref>[https://mediatheques.ville-saintes.fr/patrimoine/les-collections-patrimoniales -{R|Médiathèques de Saintes, Les collections patrimoniales}-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260901005228/https://mediatheques.ville-saintes.fr/patrimoine/les-collections-patrimoniales |date=2026-09-01 }}, pristupljeno 31. augusta 2026.</ref> Tokom 19. stoljeća grad je znatno moderniziran izgradnjom novih javnih zgrada, bulevara i prometne infrastrukture. Dolazak '''željeznice''' imao je posebno snažan utjecaj. Prve pruge stigle su 1867, a otvaranje velikih željezničkih radionica 1877. pretvorilo je Saintes u jedno od važnijih željezničkih središta zapadne Francuske. Željeznica je desetljećima bitno oblikovala gospodarski i društveni život grada.<ref>[https://www.larousse.fr/archives/grande-encyclopedie/page/12177 -{R|Grande Encyclopédie Larousse, Saintes}-].</ref> === 20. i 21. stoljeće === Tokom 20. stoljeća Saintes se učvrstio kao regionalno administrativno, trgovačko, zdravstveno, obrazovno i kulturno središte. Očuvanje bogate arhitektonske baštine postupno je postalo jedna od važnih gradskih politika. Godine '''1989.''' Saintes je dobio oznaku ''-{R|Ville d’Art et d’Histoire}-'', koju francusko Ministarstvo kulture dodjeljuje gradovima posvećenima istraživanju, zaštiti i predstavljanju vlastitog naslijeđa.<ref name="patrimoine"/> U 21. stoljeću provode se veliki programi obnove amfiteatra i crkve -{sh-latn:Saint-Eutrope; sh-cyrl:Сен Етроп;}- te zaštite kasnoantičkih olupina iz Courbiaca. == Stanovništvo == Broj stanovnika Saintesa od druge polovine 20. stoljeća relativno je stabilan i uglavnom se kreće između 25.000 i 27.000. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Kretanje broja stanovnika |- ! 1968. !! 1975. !! 1982. !! 1990. !! 1999. !! 2007. !! 2012. !! 2017. !! 2023. |- | 26.507 || 26.891 || 25.471 || 25.874 || 25.595 || 26.401 || 25.645 || 25.470 || '''25.363''' |} <small>Izvor: INSEE.</small><ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-17415 -{R|INSEE, Populations de référence 2023 – Commune de Saintes (17415)}-].</ref> Godine 2023. gustoća naseljenosti iznosila je '''556,8 stanovnika po km²'''. Aglomeracijska zajednica ''-{R|Saintes Grandes Rives – L’Agglo}-'' imala je iste godine '''60.740 stanovnika'''.<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=EPCI-200036473+COM-17415 -{R|INSEE, Comparateur de territoires – Saintes Grandes Rives – L’Agglo et commune de Saintes}-], 2023.</ref> == Uprava == [[Datoteka:Blason ville fr Saintes (Charente-Maritime).svg|mini|desno|120px|Grb Saintesa]] Saintes je podprefektura departmana Charente-Maritime, sjedište arondismana Saintes i kantona Saintes te sjedište aglomeracijske zajednice ''-{R|Saintes Grandes Rives – L’Agglo}-''. Stara podjela grada između kantona Saintes-Nord, Saintes-Est i Saintes-Ouest prestala je važiti nakon reforme francuske kantonalne organizacije 2015. godine. Gradonačelnik je '''Bruno Drapron''', izabran na konstituirajućoj sjednici gradskog vijeća 27. marta 2026. Ujedno je predsjednik aglomeracijske zajednice Saintes Grandes Rives.<ref>[https://www.ville-saintes.fr/vos-elus-instances-representatives/ -{R|Ville de Saintes, Vos élus & instances représentatives}-], pristupljeno 31. augusta 2026.</ref> Poštanski broj grada je '''17100''', a službeni INSEE kod '''17415'''. == Privreda == Saintes je prvenstveno regionalno administrativno, trgovačko i uslužno središte. Važne funkcije imaju javna uprava, zdravstvo, školstvo, trgovina i turizam, a grad pruža usluge znatno širem području Saintongea. Željeznica je od druge polovine 19. stoljeća imala posebno mjesto u lokalnoj privredi. Iako joj je relativni značaj danas manji nego u razdoblju velikih državnih željezničkih radionica, Saintes ostaje važno regionalno željezničko čvorište. Turizam se velikim dijelom temelji na rimskim spomenicima, romaničkoj i gotičkoj sakralnoj arhitekturi, staroj gradskoj jezgri i dolini Charente. == Promet == Saintes je tradicionalno prometno raskrižje između atlantske obale, Bordeauxa i unutrašnjosti Francuske. Željeznička stanica Saintes ima izravne regionalne ili međugradske veze s La Rochelleom, Bordeauxom, Royanom, Angoulêmeom, Niortom i Nantesom.<ref>[https://www.ter.sncf.com/nouvelle-aquitaine/se-deplacer/prochains-departs/saintes-87491001 -{R|SNCF TER Nouvelle-Aquitaine, Gare de Saintes – prochains départs}-], pristupljeno 31. augusta 2026.</ref> U blizini grada prolazi autocesta A10, glavna cestovna os između Pariza i Bordeauxa. Drugi važni pravci vode prema Rochefortu, Royanu, Cognacu i Angoulêmeu. Charente, nekada važan teretni plovni put, danas ima pretežno turističku i rekreativnu ulogu. == Arhitektura i znamenitosti == === Antička baština === Glavni ostaci antičkog ''-{R|Mediolanum Santonuma}-'' su: * '''Germanikov slavoluk''', monumentalni rimski dvostruki luk iz 18–19. godine; * '''galo-rimski amfiteatar''', jedan od najstarijih rimskih amfiteatara u nekadašnjoj Galiji; * ostaci termi -{sh-latn:Saint-Saloine; sh-cyrl:Сен Салоан;}-; * dijelovi rimskog akvedukta i fontana; * arheološke zbirke grada; * kasnoantičke '''olupine Courbiac''' u rijeci Charente. === Sakralna baština === [[Datoteka:Saintes amphitheatre romain et clocher Saint-Eutrope.jpg|mini|lijevo|270px|Amfiteatar i zvonik crkve -{sh-latn:Saint-Eutrope; sh-cyrl:Сен Етроп;}-]] '''Katedrala -{sh-latn:Saint-Pierre; sh-cyrl:Сен Пјер;}-''' dominira historijskom jezgrom grada. Današnji izgled u velikoj mjeri potječe od gotičke obnove u 15. i 16. stoljeću. Veliki zvonik ostao je nedovršen.<ref name="Larousse"/> '''Damska opatija''' (''-{R|Abbaye aux Dames}-'') jedan je od najznačajnijih spomenika romanike Saintongea. Nekadašnja benediktinska ženska opatija danas je važno muzičko i kulturno središte. '''Crkva -{sh-latn:Saint-Eutrope; sh-cyrl:Сен Етроп;}-''' poznata je po velikoj romaničkoj kripti i historijskoj ulozi na hodočasničkom putu prema Santiagu de Composteli. Od 1998. dio je UNESCO-ve svjetske baštine.<ref name="UNESCO"/> Među drugim sakralnim građevinama ističu se crkve Saint-Pallais i Saint-Vivien te protestantski hram. === Muzeji === Glavne muzejske i baštinske zbirke u Saintesu obuhvaćaju: * '''Arheološki muzej''', s nalazima iz antičkog ''-{R|Mediolanum Santonuma}-''; * ''-{R|Musée de l’Échevinage}-'', sa zbirkama likovne umjetnosti; * ''-{R|Musée Dupuy-Mestreau}-'', posvećen umjetnosti, predmetima i svakodnevnom životu Saintongea. == Kultura == [[Datoteka:Abbaye aux dames.JPG|mini|desno|260px|Damska opatija danas je važno muzičko i kulturno središte]] Saintes ima razvijen kulturni život, u kojem posebno mjesto zauzima Damska opatija. '''Festival u Saintesu''' (''-{R|Festival de Saintes}-'') osnovan je '''1972.''' i razvio se u značajan francuski festival klasične, barokne i rane muzike. Među mladim izvođačima koji su nastupali tokom ranih godina festivala bili su [[William Lincoln Christie|William Christie]], Philippe Herreweghe, Jean-Claude Malgoire i [[Jordi Savall]].<ref name="festival">[https://musique.abbayeauxdames.org/le-festival-de-saintes/ -{R|Abbaye aux Dames, Le Festival de Saintes – L'histoire du Festival}-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260829224417/https://musique.abbayeauxdames.org/le-festival-de-saintes/ |date=2026-08-29 }}, pristupljeno 31. augusta 2026.</ref> Festival se održava u julu i danas okuplja više od 400 umjetnika različitih generacija na približno trideset koncerata.<ref name="festival"/> Važnu kulturnu ustanovu predstavlja i ''-{R|Gallia Théâtre Cinéma}-'', dok se amfiteatar, Damska opatija i druge historijske lokacije redovno koriste za koncerte, predstave i kulturne manifestacije. == Međunarodna saradnja == Prema službenoj stranici grada, Saintes ima šest tradicionalnih međunarodnih gradskih partnerstava, od kojih su četiri trenutno aktivna, dok su dva u mirovanju.<ref name="jumelages">[https://www.ville-saintes.fr/jumelages/ -{R|Ville de Saintes, Jumelages}-], pristupljeno 31. augusta 2026.</ref> === Aktivna partnerstva === * [[Nivelles]], [[Belgija]] * [[Xanten]], [[Njemačka]] * [[Salisbury]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * Cuevas del Almanzora, [[Španija]] === Partnerstva u mirovanju === * [[Vladimir (Rusija)|Vladimir]], [[Rusija]] — razmjene su stavljene u mirovanje zbog geopolitičke situacije; * [[Timbuktu]], [[Mali]] — razmjene su stavljene u mirovanje zbog sigurnosne situacije.<ref name="jumelages"/> === Novyi Rozdil === Godine '''2025.''' Saintes je uspostavio saradnju s ukrajinskim gradom '''Novyi Rozdil''' u [[Lavovska oblast|Lavovskoj oblasti]]. Na dnevnom redu gradskog vijeća Saintesa 3. aprila 2025. nalazila se ''Povelja prijateljstva i saradnje između grada Saintesa i grada Novyi Rozdil''.<ref>[https://www.ville-saintes.fr/app/uploads/ville-saintes/2025/03/Convocation_OrdreJour-03042025.pdf -{R|Conseil municipal de Saintes, ordre du jour du 3 avril 2025}-] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, tačka 2.</ref> Saradnja je razvijena u kontekstu podrške ukrajinskim lokalnim zajednicama nakon [[Ruska invazija na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]]. == Galerija == <gallery mode="packed" heights="165"> Saintes panorama Saint-Pierre.jpg|Panorama Saintesa Arc de Germanicus.JPG|Germanikov slavoluk Saintes amphitheatre.jpg|Galo-rimski amfiteatar Abbaye aux dames.JPG|Damska opatija Saintes saintpierre charente.jpg|Katedrala -{sh-latn:Saint-Pierre; sh-cyrl:Сен Пјер;}- Saintes amphitheatre romain et clocher Saint-Eutrope.jpg|Amfiteatar i -{sh-latn:Saint-Eutrope; sh-cyrl:Сен Етроп;}- </gallery> == Vidi također == * [[Charente-Maritime]] * [[Nouvelle-Aquitaine|Nova Akvitanija]] * [[Galija Akvitanija]] * [[Santiago de Compostela]] * [[Francuska]] == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == * [https://www.ville-saintes.fr/ -{R|Službena stranica grada Saintesa}-] * [https://www.saintes-tourisme.fr/ -{R|Office de Tourisme de Saintes et de la Saintonge}-] * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-17415 -{R|Saintes na stranicama INSEE-a}-] * {{Commonscat|Saintes (Charente-Maritime)|Saintes}} {{Departman Charente-Maritime u Francuskoj}} [[Kategorija:Gradovi u Francuskoj]] [[Kategorija:Departman Charente-Maritime u Francuskoj]] s62r99f9enf7b31bdas93gfet75maqx 0 104490 42713474 42708353 2026-10-24T19:48:44Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713474 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob |sukob=Libijski građanski rat |slika = |opis_slike= |dio= |datum=15.2.2011. - 20.10.2011. |mjesto=[[Libija]] |rezultat= |strana1=[[Datoteka:Flag of Libya.svg|25px]] '''Libijski pobunjenici''' [[Datoteka:NATO flag.svg|24px]] '''[[NATO]]''' * {{Flagicon|FRA}} [[Francuska]] * {{Flagicon|ITA}} [[Italija]] * {{Flagicon|KAN}} [[Kanada]] * {{Flagicon|UK}} [[Velika Britanija]] * {{Flagicon|SAD}} [[SAD]] * [[Datoteka:Flag of Norway.svg|25px]] [[Norveška]] * [[Datoteka:Flag of Belgium.svg|24px]] [[Belgija]] * [[Datoteka:Flag of Qatar.svg|25px]] [[Katar]] * |strana2=[[Datoteka:Flag of Libya (1977).svg|25px]] [[Libija]] |komandant1=[[Mustafa Abdul Jalil]] * {{flagicon|FRA}} [[Nicolas Sarkozy]] * {{flagicon|UK}} [[David Cameron]] * {{flagicon|SAD}} [[Barack Obama]] |komandant2=[[Moamer Gadafi]] |snaga1=nepoznato |snaga2=nepoznato |gubici1=oko 1500 do [[NATO]] napada |gubici2=oko 400 do [[NATO]] napada, potom oko 30.000 }} '''Rat u Libiji''' je naziv za oružani sukob koji se vodio od 15.2.2011. do 20.10.2011. između vojske Libijske Džamahirije, te libijskih pobunjenika pomognutih stranim vojnim snagama s druge strane. Veliku ulogu tokom celog rata igraju zaljevski 24 časni satelitski kanali vijesti [[Al Arabiya]] <ref>[http://www.televideo.rai.it/televideo/pub/pagina.jsp?p=196&s=0&r=Nazionale&idmenumain=6&pagetocall=pagina.jsp RAI teletext 196 dana 21.3.2011.]</ref> i [[Al Jazeera]] koji vode <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13229852 Tiny Qatar's growing global clout]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/05/2011516133851132430.html The frontline of democracy by Radek Sikorski ministar vanjskih poslova [[Poljska|Poljske]]]</ref> [[propaganda|propagandni rat]] protiv libijske vlade s ciljem pokretanja strane vojne intervencije što je 17.3.2011. dovelo do rezolucije Vijeća sigurnosti UN kojom se odobravaju "sve neophodne mjere" u tu svrhu, nakon čega [[SAD]] i [[Francuska]] počinju [[Zona zabrane leta nad Libijom|ratne operacije]] u ime "zaštite civila" dok je [[Libija]] praktički istovremeno bila pohvaljena u [[Ujedinjeni Narodi|Ujedinjenim Narodima]] zbog poštivanja ljudskih prava svog stanovništva do trenutka izbijanja pobune <ref name="Libya’s Late, Great Rights Record">[http://www.nytimes.com/2011/03/06/weekinreview/06libya.html?_r=1 Libya’s Late, Great Rights Record.]</ref>. Za [[Bill Richardson|Billa Richardsona]] bivšeg [[SAD|američkog]] ministra energije razlozi za vojnu intervenciju su jednostavni,a zovu se energija pošto je [[Libija]] jedan od 10 najvećih izvoznika [[nafta|nafte]] i plina na svetu.<ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/johann-hari-were-not-being-told-the-truth-on-libya-2264785.html Johann Hari: We're not being told the truth on Libya]</ref>. Zapadna vojna intervencija koja počinje u ime zaštite stanovnika će rezultirati s Libijom u ruševinama, milion [[izbjeglice|izbjeglica]] i od [[NATO]] saveza priznatom odlukom da se ubije libijski državni vođa.<ref name="Obama's third war">[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/06/20116159452522113.html Obama's third war]</ref> će se odužiti bez obzira na bombardiranja, isporuke oružja pobunjenicima <ref>[http://www.index.hr/vijesti/clanak/gadafijeve-trupe-presrele-posiljku-oruzja--iz-katara/559579.aspx gadafijeve trupe presrele pošiljku-oružja--iz-katara]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13966976 French arming of Libya's rebels strategic]</ref>, protuzakonito prisustvo zapadnih, Katarskih <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-16573516 Inside story of the UK's secret mission to beat Gaddafi]</ref> i zloglasnih plaćeničkih [[Blackwater]] paravojnih jedinica <ref>[http://rt.com/news/stratfor-syria-regime-change-063/ WikiLeaked: Ex-Blackwater ‘helps regime change’ in Syria]</ref> na terenu koje ih pomažu <ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8547131/Footage-shows-armed-Westerners-on-ground-in-Libya.html Footage shows 'armed Westerners' on ground in Libya]</ref><ref name="laaska.wordpress.com">[http://laaska.wordpress.com/2011/05/31/libya-warwesterners-filmed-fighting-alongside-libya-rebels/ Libya War:Westerners filmed fighting alongside Libya rebels]</ref>. Rat će formalno završit zarobljavanjem i pogubljenjem [[Moamer Gadafi|Moamera Gadafija]] 20.10.2011. kojeg će dva meseca potom američki glasači [[Amnesty International]] izglasati herojem ljudskih prava u 2011. nakon čega će glasovanje biti poništeno <ref>{{Cite web |url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Svet/191882/Gadafi-heroj-godine-za-ljudska-prava |title=Vesti online:Gadafi heroj godine za ljudska prava? |access-date=2012-01-19 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111160035/http://www.vesti-online.com/Vesti/Svet/191882/Gadafi-heroj-godine-za-ljudska-prava |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.24sata.hr/svijet/amnesty-international-heroj-godine-je-libijski-celnik-gadafi-248491 24 sata:Amnesty International: Heroj godine je libijski čelnik Gadafi]</ref> dok će istovremeno sve službene rasprave u [[Ujedinjeni Narodi|Ujedinjenim Narodima]] o situaciji u Libiji tokom i nakon rata biti zabranjene <ref>[http://www.democracynow.org/2012/2/21/as_calls_for_intervention_in_syria As Calls for Intervention in Syria Grow, Vijay Prashad Urges Reevaluation of NATO Attack on Libya]</ref>. == Gadafijeva Libija == {{main|Moamer Gadafi}} Tijekom više od 40 godina svoje apsolutističke vladavine Moamer Gadafi se zbog svoje vanjske politike to jest podrške pre svega [[Palestinci]]ma našao više puta na "nišanu" [[SAD]]a i zapadnoevropskih država dok je istovremeno koristeći enormne količine nađene nafte drastično podignuo standard Libijaca bez obzira na nasljeđeni Čadski rat koji će trajati do kraja osamdesetih godina. Rezultat te unutrašnje politike prosvjećenog apsolutizma postaje neupitna činjenica da su stanovnici Libije s prosjećnom godišnjom platom od 12000 [[američki dolar|američkih dolara]] <ref>[http://www.thestar.com/news/world/article/941004 Moammar Gadhafi’s hold on Libya slipping]</ref> uživali najviši životni standard u [[Afrika|Africi]] koji je ujedno bio veći od životnog standarda stanovnika također naftom bogate [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]], svih država [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]] (s izuzetkom [[Argentina]] i [[Urugvaj]]) kao i 5 evropskih država ako se ne računa područje bivšeg [[SSSR|Sovjetskog Saveza]] tako da argument o pobuni zbog siromaštva pada u vodu <ref>[http://hdr.undp.org/en/statistics/ Human Development Index (HDI) - 2010 Rankings]</ref> što je po završetku vojnih operacija u Libiji priznala i britanska vlada tvrdnjom da je rječ o relativno bogatoj državi <ref>[http://www.index.hr/vijesti/clanak/pravi-razlog-britanskog-napada-na-libiju-u-10-godina-ce-na-obnovu-biti-potroseno-500-milijardi-dolara/582263.aspx Pravi razlog britanskog napada na libiju- u deset godina će na obnovu biti potrošeno 500 milijardi dolara]</ref>. Također gotovo istovremeno s početkom pobune/vojne invazije u ime "zaštite" stanovništva Ujedinjeni Narodi su pohvalili Libiju Moamera Gadafija zbog poštivanja prava tih istih stanovnika u čije ime će biti pokrenute vojne akcije.<ref name="Libya’s Late, Great Rights Record"/>. == Prosvjedi == [[Datoteka:Libyan Uprising.svg|250px|thumb|Gradovi pod kontrolom vlade su zeleni, a oni pod kontrolom pobunjenika su crni.Stanje krajem prve sedmice pobune]] Početkom 2011 godine na području istočne Libije to jest Kirinajike dolazi do demonstracija protiv korupcije <ref>{{cite web| title = Libyans protest over delayed subsidized housing units | url = http://www.almasryalyoum.com/en/news/libyans-protest-over-delayed-subsidized-housing-units | date = 16. 1. 2011.}}</ref><ref>{{cite web|title=Libya protest over housing enters its third day|url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/|last=Mohamed|first=Abdel-Baky|year=16 January 2011|access-date=2011-03-11|archivedate=2011-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/|deadurl=yes}}</ref> koje ubrzo završavaju posle vladinih obećanje da će rješiti probleme. U tako napetoj tek smirenoj situaciji libijski represivni aparat donosi odluku o hapšenju vođa demonstracija što izaziva ogorčenje lokalnog stanovništva koje na poziv [[Nacionalna konferencija libijske opozicije|Nacionalne konferencije libijske opozicije]] sa sjedištem u Londonu.<ref>[http://english.pravda.ru/hotspots/crimes/24-02-2011/116999-Libya_the_rest_of_the_story-0/ Libya: the rest of the story]</ref> vrši velike demonstracije 17.2.2011. Vladin pokušaj gušenja demonstracija oružanom silom dovodi do eskalacije nasilja kada na stranu demonstranata prelaze pojedine jedinice libijske vojske, a potom veliki broj libijskih diplomata i, konačno, neki od najbližih Gadafijevih suradnika. U roku od nekoliko dana ustanici su zauzeli [[Bengazi]] zajedno s istočnim diom Libije nakon čega već [[24.2.]][[2011]].<ref>{{Cite web |title=Libya: US Military Advisers in Cyrenaica |url=http://www.crethiplethi.com/libya-us-military-advisers-in-cyrenaica/usa/2011/ |access-date=2011-09-03 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807102254/http://www.crethiplethi.com/libya-us-military-advisers-in-cyrenaica/usa/2011/ }}</ref> to jest već 7 dana kasnije dobivaju američku vojnu pomoć u obliku specijalnih jedinica s ciljem organiziranja političke vlasti pobunjenika i paravojnih jedinica. Tijekom sljedećih nekoliko dana dio gradova u zapadnom dijelu Libije također prelazi na stranu pobunjenika koji ubrzo dobivaju još jednu vojnu pomoć kada početkom marta na teritorij pod njihovom kontrolom ulaze i specijalne vojne jedinice novih "revolucionarnih" vlada Egipta i Tunisa kako bi pomogle pobunjenike <ref>[http://www.upi.com/Top_News/Special/2011/03/09/Egypt-aids-Libyan-rebels-against-Gadhafi/UPI-42161299696518/ Egypt 'Aids Libyan Rebels Against Gadhafi']</ref>. Zajedno s tom odlukom sedmicu nakon početka [[pobuna|pobune]] u zapadnim medijima se počinje zahtjeva potreba stvaranja zone zabrane leta iznad Libije kako bi se zaštitilo civilno stanovništvo od napada "krvožednog diktatora" <ref>[http://www.nytimes.com/2011/02/25/opinion/25fri1.html?scp=18&sq=no%20fly%20zone&st=Search Stopping Qaddafi]</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2011/02/24/opinion/l24libya.html?_r=2&partner=rssnyt&emc=rss Libya Convulses: What Can Be Done?]</ref> == Prva faza rata == [[Datoteka:2011 Libya Protests Cities.png|280px|thumb|Gradovi pod kontrolom vlade su zeleni, a oni pod kontrolom pobunjenika su crni. Stanje 2. Marta]] Do početka marta su, međutim, Gadafiju lojalne jedinice uspjele konsolidirati svoje položaje oko prijestolnice Tripolija te krenule u kontraofanzivu, dok je s druge strane [[SAD]] zatražio od [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] da naoruža pobunjenike na što [[Rijad]] nije odgovorio <ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/americas-secret-plan-to-arm-libyas-rebels-2234227.html America's secret plan to arm Libya's rebels]</ref>.Ustanici, koji su u [[Bengazi]]ju formirali [[privremena vlada|privremenu vladu]] su od [[SAD]] i drugih zapadnih sila zatražili vojnu intervenciju kako bi Gadafi konačno bio zbačen dok se nekoliko američkih ratnih brodova približilo libijskoj [[obala|obali]],a [[Senat SAD|američki senat]] je donio ne obavezujuću rezoluciju kojom se zahtjeva zabrana letova ili preciznije zabrana letova libijske vlade nad Libijom kako bi se sprečili njeni zračni napadi na pobunjenike <ref>[http://www.bloomberg.com/news/2011-03-01/gates-says-navy-ships-move-for-libyan-aid-u-s-options-1-.html]</ref> za što bi bilo potrebno napasti libijsku zračnu obranu to jest izvršiti vojnu intervenciju <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://hken.ibtimes.com/articles/117568/20110301/united-states-libya-no-fly-zone-hillary-clinton-hugo-chavez.htm |access-date=2011-03-05 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811152329/http://hken.ibtimes.com/articles/117568/20110301/united-states-libya-no-fly-zone-hillary-clinton-hugo-chavez.htm |dead-url=yes }}</ref>. Po mišljenju Jamesa Clappera obavještajnog savjetnika američkog predsjednika [[Barack Obama|Baracka Obame]] od [[10.3.]][[2011]]. vladine snage će poraziti pobunjenike <ref name="Rebels forced from Libyan oil port">[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12703369 Rebels forced from Libyan oil port]</ref>, na što se nadovezao istog dana i diplomatski dopisnik [[BBC]]a koji govori kako strah da se situacija promjenila u korist vladinih snaga rezultira pozivima za hitnu internacionalnu akciju <ref name="Rebels forced from Libyan oil port"/> kojoj je jedan od najvećih protivnika ministar obrane [[SAD]]a [[Robert Gates]] koji još ranije izjavljuje da svaki budući ministar obrane kome padne na pamet intervencija u [[Azija|Aziji]] ili [[Afrika|Africi]] mora svoju glave pregledati.<ref>[http://www.nytimes.com/2011/03/09/opinion/09iht-edgreenway09.html?ref=global No-Fly Zone? No.]</ref>. Bez obzira na sve [[Francuska]] odlučuje priznati pobunjenike čije snage se [[10.3.]][[2011]]. nalaze u rasulu kao legalnu vladu Libije, dok istog dana [[Afrička unija]] je dala veto na bilo čiju stranu vojnu intervenciju u Libiji <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12708687 Gaddafi loyalists mount onslaught]</ref> što je već ranije izjavila [[Rusija]] koja ima pravo na veto u vijeću sigurnosti UNa. U trenucima dok se pobjednički prodor vladinih snaga prema Bengaziju nastavlja [[Arapska liga]] nadglasavanjem [[12.3.]][[2011]]. donosi odluku o podržavanju stvaranja zone zabrane leta nad Libijom.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12723554 Arab League backs Libya no-fly zone]</ref> == Zaustavljen "genocid" == U propagandnoj akciji prenešenoj preko prozapadnih i zaljevskih medija, pre svega Velika Britanija, Francuska i [[SAD]] tijekom marta počinju žestoku kampanju o potrebi vojne intervencije kako bi se sprečio genocid <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12769267 Libya: US urges tough United Nations resolution]</ref> ili 100.000 budućih žrtava <ref>[http://news.yahoo.com/s/yblog_theenvoy/20110323/ts_yblog_theenvoy/averting-srebrenica-on-steroids-white-house-defends-libya-operations Averting ‘Srebrenica on steroids’: White House defends Libya operations]</ref> ili barem na desetke hiljada žrtava <ref>{{Cite web |title=Is America Addicted to War? |url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/04/04/is_america_addicted_to_war?page=0,0 |access-date=2011-04-14 |archive-date=2011-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110409082800/http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/04/04/is_america_addicted_to_war?page=0,0 |dead-url=yes }}</ref> iako su činjenice na terenu već odavno pokazale takve vijesti kao potpunu laž pošto su u dotadašnjim borbama libijske snage oslobodile područje na kojemu živi isti broj stanovnika kao u Bengaziju bez osvetničkog krvoprolića. Samo dan prije početka strane intervencije kako bi se spasila pobuna libijski lider [[Moamer Gadafi]] u svom govoru stanovnicima Bengazija preti i savjetuje kako "neće imati milosti prema njima" i "tko god preda oružje ili ostane u kući bez oružja će dobiti oprost bez obzira na ono što je do tada učinio" <ref>{{Cite web |url=http://www.chicagotribune.com/news/columnists/ct-oped-0403-chapman-20110403,0,4286197.column |title=Did Obama avert a bloodbath in Libya? |access-date=2012-07-22 |archive-date=2012-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627043325/http://www.chicagotribune.com/news/columnists/ct-oped-0403-chapman-20110403,0,4286197.column |url-status=dead }}</ref> što će zapadni mediji i lideri potpuno okrenuti u Gadafijev govor u kojem navodno obećava da prema nikome u [[Bengazi]]ju neće imati milosti <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-12786225 Libya: David Cameron statement on UN resolution]</ref> ili kako je to [[Barack Obama]] propagandno preveo:"Samo jučer govoreći o Bengaziju koji ima oko 700.000 stanovnika pretio je da neće imati milosti. Neće imati milosti za svoje vlastite stanovnike"<ref>{{Cite web |title=Libya cease-fire aims to outflank no-fly zone |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20110318/ap_on_re_af/af_libya |access-date=2011-03-23 |archivedate=2011-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323005301/http://news.yahoo.com/s/ap/20110318/ap_on_re_af/af_libya |deadurl=no }}</ref>. === Rat za naftu === [[Datoteka:Alain_Juppé_chez_Réforme_et_Modernité.jpg‎|thumb|Alain Juppe francuski ministar vanjskih poslova]] Tada u doba ove propagandne kampanje, a još mnogo više kasnije tijekom završne faze rata izlaze na svjetlo dana potvrde početnih sumnji nezavisnih političkih stručnjaka da interesi udarne trojke [[NATO]] saveza nisu bili humanitarni nego osvajanje visokokvalitetne libijske [[nafta|nafte]] <ref>[http://www.upi.com/Business_News/Energy-Resources/2011/03/22/Libyan-war-about-oil-US-lawmaker-says/UPI-48361300801026/ Libyan war about oil, U.S. lawmaker say]</ref><ref>[http://www.thenation.com/blog/162908/obamas-nato-war-oil-libya Obama's NATO War for Oil in Libya]</ref><ref>{{Cite web |title=US-China oil conflict behind Libya war |url=http://www.presstv.ir/detail/179142.html |access-date=2011-09-03 |archive-date=2011-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818002116/http://www.presstv.ir/detail/179142.html |dead-url=yes }}</ref> što je bivši američki [[ministar]] energije rekao da je to potpuno opravdan razlog <ref name="independent.co.uk"/>. Na početku je još tijekom aprila 2011 časopis [[Forbes]] naveo da se naftni ugovor britanske [[British Petroleum]]a u Libiji vredan 20 milijardi dolara našao pred potencijalnim raskidom zbog naftne katastrofe u [[Meksički zaljev|Meksičkom zaljevu]] <ref>[http://www.forbes.com/sites/energysource/2011/03/29/france-u-k-have-differing-motives-for-intervening-in-libya/ France, U.K. Have Differing Motives For Intervening In Libya]</ref>, dok je [[Francuska]] uz pomoć [[Katar]]a u zamjenu za "stalnu pomoć" pobunjenicima od njih dobila 35 % sveukupne libijske proizvodnje nafte <ref>{{Cite web |title=Pétrole : l’accord secret entre le CNT et la France |url=http://www.liberation.fr/monde/01012357324-petrole-l-accord-secret-entre-le-cnt-et-la-france |access-date=2011-09-03 |archive-date=2011-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006002159/http://www.liberation.fr/monde/01012357324-petrole-l-accord-secret-entre-le-cnt-et-la-france |dead-url=yes }}</ref>. Nakon izlaska ove vijesti u javnost francuski ministar vanjskih poslova ju nije negirao nego je samo rekao "da on nije znao da taj dogovor, ali da je logično da države kao Francuska koje su pomogle pobunjenicima da preuzmu vlast učestvuju u "rekonstrukciji"".<ref>{{Cite web |title=France strikes oil deal to exploit third of Libyan reserves |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=47876 |access-date=2011-09-03 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929114939/http://middle-east-online.com/english/?id=47876 |dead-url=yes }}</ref>. Dok će se Francuska naplatiti tako naftom, Velika Britanija je po rečima svog ministra obrane osim zaštite svojih naftnih interesa zainteresirana za glavnu ulogu u poratnoj obnovi vrednoj 300 milijardi dolara.<ref>[http://rt.com/news/profit-libya-companies-british-067/ Make money, make war: UK profits from Libya mess]</ref> Slučajno ili ne u doba početka Francusko-Britansko-Američkih napada na Libiju [[Francuska]] i [[Velika Britanija]] su imali dogovorenu zajedničku vojnu vježbu Južni Mistral s ciljem treninga zračnih napada na ciljeva na kopnu <ref>{{Cite web |title=Southern Mistral 2011 |url=http://www.southern-mistral.cdaoa.fr/GB/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=67 |access-date=2011-09-03 |archive-date=2011-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110830060743/http://www.southern-mistral.cdaoa.fr/GB/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=67 |dead-url=yes }}</ref> što rezultira njihovom mogućnošću da napada počnu praktički odmah po donešenoj odluci. == Rezolucija UNa == [[Datoteka:Operation Odyssey Dawn - Libya Situation as of 19 March 2011.jpg|thumb|"Linija fronte" na dan početka NATO napada po podacima SAD ministarstva obrane]] Kolaps pobunjeničkih snaga i propaganda kampanja u cilju sprečavanja napredovanja vladinih snaga rezultira izglasavanjem rezolucijem [[Vijeće sigurnosti UN|Vijeća sigurnosti UNa]] u trenucima kada je pretio pad pobunjeničkog glavnog grada [[Bengazi]]ja <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12781009 UN backs action against Gaddafi]</ref>. Najvažniji delovi rezolucije su: * 1) Države članice [[UN]]a dobivaju dopuštenje da poduzmu sve potrebne mjere u ime zaštite civila i civilnih područja koja se nalaze pod pretnjom napada, ali izuzimajući bilo koju vrstu okupacijskih snaga * 2) Zabrana letova svih vrsta aviona koji nisu u korist "libijskog naroda" * 3) Stvaranje pomorske blokade to jest flote brodova koja bi kontrolirala sve brodove što putuju prema Libiji. * 4) Zapljena svih ekonomskih sredstava libijske vlade na stranim računima, a zapljenjena sredstva će u kasnijoj fazi biti data na korištenje u ime dobrobiti "libijskog naroda" * 5) Zabrana putovanja u inozemstvo za visoke dužnosnike Libije <ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/17/un-security-council-resolution UN security council resolution 1973 (2011) on Libya – full text]</ref>. U danima prije i u doba izglasavanje rezolucija saveta sigurnosti UNa [[Libija]] je bila bez diplomatskog predstavništva u UNu pošto [[SAD]] zloupotrebljavajući činjenicu da je sjedište UNa u [[New York]]u odbija dopustiti da [[Ali Treki]] bivši libijski predsjednik [[Generalna skupština UN|generalne skupštine UNa]] preuzme ponovno svoju dužnost predstavnika Libije nakon što su dosadašnji predstavnici otkazali poslušnost [[Tripoli]]ju <ref>[http://blogs.aljazeera.net/africa/2011/03/19/libyan-envoys-secret-visit-tunis-exposed Libyan envoy's secret visit to Tunis exposed]</ref>. Pokušaj Libije da za svog diplomatskog predstavnika postavi uz [[Nikaragva]]nski blagoslov Nikaragvanskog političara koji se već nalazi tamo je također blokiran od [[SAD]]a,a njemu samom je zabranjeno da održi konferenciju za novinare u [[UN]]u jer po američkoj interpretaciji događaja on nikoga ne predstavlja <ref>[http://www.reuters.com/article/2011/03/31/us-libya-nicaragua-un-idUSTRE72U0B820110331 U.S. official casts doubt on Libya's Nicaraguan envoy]</ref>. Drugi dio te potpune diplomatske blokade Libije od strane zapadnih intervenističkih država je postala [[de facto]] zabrana dolaska stranih državnika u Libiju kako bi dogovorili prekid vatre pošto je po [[NATO]] interpretaciji dolazak njihov [[avion]]a u suprotnosti s odlukom o zabrani leta <ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/03/201133111277476962.html# Libya: Politics of humanitarian intervention]</ref>, a istovremeno se vrši pritisak upitne [[demokratija|demokracije]] i slobode mišljenja na političare koji se protive intervenciji da umuknu.<ref>[http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/zbog-stavova-o-libiji-mesic-bi-mogao-ostati-bez-ureda.html Zbog Libije bi Mesić mogao ostati bez ureda?]</ref> Sama rezolucija koja poziva na zaštitu civila će ubrzo biti bezbroj puta prekršena od NATO saveza tako da postaje mrtvo slovo na papiru osim onog djela koji dopušta invaziju, pošto u interpretaciji zapadnih saveznika ona dopušta naoružavanje pobunjenika, slanje zapadnih vojnika takozvanih naoružanih zapadnjaka u Libiju, ubojstvo državnog vođe Libije kao i mobilizaciju školske djece na područjima koja kontroliraju pobunjenici.<ref name="Obama's third war"/> == Zona zabrane letenja == {{main|Zona zabrane leta iznad Libije}} [[Datoteka:Robert Gates, official DoD photo portrait, 2006.jpg|thumb|150px|[[Robert Gates]] američki ministar obrane]] Dana [[28. februar]]a, [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] premijer [[Dejvid Kameron]] je predložio da se uvede zona zabrane letenja nad [[Libija|Libijom]] kako bi sprečili [[Moamer el Gadafi|Gadafija]] da koristi vojne avione i oklopne helikoptere protiv civila.<ref>{{Cite news|author=[[Alistair Macdonald|Macdonald, Alistair]]| url= http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704615504576172383796304482.html?mod=googlenews_wsj| title=Cameron Doesn't Rule Out Military Force for Libya| date = 1. 3. 2011.| accessdate =16 March 2011|work=The Wall Street Journal |format = [[Abstract (summary)|Abstract]]; {{subscription required}} for full article}}</ref> [[Italija]] je saopštila da bi podržala zonu zabrane letenja ako iza nje stanu [[Ujedinjene nacije]].<ref>{{Cite news|last=Pullella|first=Philip|title=Italy Tiptoes on Libya Due to Energy, Trade, Migrants|agency=Reuters (via ''[[MSNBC]]'')|url=http://www.msnbc.msn.com/id/41794022/ns/world_news-europe/|date=7. 3. 2011.|accessdate=16. 3. 2011.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628220429/http://www.msnbc.msn.com/id/41794022/ns/world_news-europe/|archive-date=2011-06-28|url-status=dead}}</ref> [[SAD|Američki]] sekretar odbrane Robert Gejts je bio skeptičan po tom pitanju, upozoravajući [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|američki kongres]] da bi zona zabrane letenja morala da počne napadom na libijsku protivvazdušnu odbranu.<ref>{{registration required|date=March 2011}} {{Cite news| url=http://www.nytimes.com/2011/03/03/world/africa/03military.html| title=Gates Warns of Risks of a No-Flight Zone| author=Singer, David E.; Shanker, Thom|work=The New York Times | date = 2. 3. 2011.| accessdate = 7. 3. 2011.}}</ref> Ovaj predlog su [[Rusija]] i [[Kina]] odbile.<ref>{{dead link}} {{cite web| url= http://news.yahoo.com/s/ap/20110301/ap_on_re_eu/libya_diplomacy_118| title=Russian FM Knocks Down No-Fly Zone for Libya| work=[[Yahoo! News]]| date=| accessdate = 3. 3. 2011.}}</ref><ref>{{Cite news |last=Usborne|first=David|date = 2. 3. 2011.|url = http://www.independent.co.uk/news/world/politics/russia-slams-nofly-zone-plan-as-cracks-appear-in-libya-strategy-2229621.html#| title = Russia Slams 'No-Fly Zone' Plan as Cracks Appear in Libya Strategy|work=The Independent |location=UK| accessdate = 16. 3. 2011.}}</ref><ref>{{cite news| author=[[Staff writer]]| url=http://www.trust.org/alertnet/news/china-voices-misgivings-about-libya-no-fly-zone-plan/| title=China Voices Misgivings About Libya 'No-Fly' Zone Plan| agency=Reuters (via [[AlertNet]])| date=1 March 2011| accessdate=16. 3. 2011.| archive-date=2012-06-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20120609142355/http://www.trust.org/alertnet/news/china-voices-misgivings-about-libya-no-fly-zone-plan/| dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|last=Johnson|first=Craig|date = 3. 3. 2011.| url=http://edition.cnn.com/2011/POLITICS/03/02/libya.no.fly/index.html#| title=Libyan No-Fly Zone Would Be Risky, Provocative|publisher=CNN| accessdate = 16. 3. 2011.}}</ref> [[Rumunija]] se apsolutno protivila uvođenju zone zabrane letenja.<ref>{{cite web|last=Shrivastava|first=Sanskar|date = 14. 3. 2011.| url=http://www.theworldreporter.com/2011/03/nations-oppose-military-intervention-in.html| title=Nations Oppose Military Intervention in Libya| work=[[The World Reporter]]| accessdate = 18. 3. 2011.}}</ref> „Jedan od razloga koji želim da navedem kako bih potkrepio naš stav je da ovu misiju zone zabrane letenja može da sprovede samo [[NATO]], a ne [[EU]]. Takođe smatramo da nije trenutak za vojno rešavanje problema u Libiji“, rekao je rumunski predsednik [[Trajan Basesku]] na samitu EU [[11. mart]]a. Od trenutka izglasavanje zone zabrane leta nad Libijom 17.3.2011. godine jedina strana za koju je potvrđeno da ju je pregazila je ona pobunjenička čiji Mig 23 je oboren vatrom s tla 19.3.2011. godine <ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393237/Libya-moment-a-rebel-jet-crashed-to-earth-in-flames.html Daily Telegraph]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/19/c_13787579.htm |title=Xinhuanet:Fighter plane shot down in Libya's Benghazi: Al-Jazeera |access-date=2011-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504203228/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/19/c_13787579.htm |archive-date=2011-05-04 |url-status=dead}}</ref> <ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131934914112208.html Al Jazeera]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.myfoxlubbock.com/news/world/story/Plane-shot-down-over-rebel-held-city-in-Libya/9x2_eMAtKU6TqK6LILL-rw.cspx |title=Plane shot down over rebel-held city in Libya &#124;myFOXlubbock &#124; FOX 34 News KJTV Lubbock, Texas |publisher=myFOXlubbock |date = 09. 03. 2011. |accessdate = 19. 03. 2011.}}</ref><ref>http://www.myfoxlubbock.com/news/world/story/Plane-shot-down-over-rebel-held-city-in-Libya/9x2_eMAtKU6TqK6LILL-rw.cspx</ref> == Vojna intervencija == Vremenski poslednje zeleno svetlo za početak napada na Libiju je dano [[19.3.]][[2011]]. na sastanli "svetskih lidera" u [[Pariz]]u gdje je Afrička Unija odbila prisustvovati jer se protivi napadima <ref>{{Cite web |url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1627288.php/African-Union-fails-to-attend-Libya-summit-in-Paris |title=African Union fails to attend Libya summit in Paris |access-date=2013-06-29 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728180134/http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1627288.php/African-Union-fails-to-attend-Libya-summit-in-Paris |url-status=dead }}</ref>. Po završetku sastanka u 16:00 po Griniču, [[Bi-Bi-Si]] je izvestio da su [[Francuska|francuske]] vazdušne snage poslale 20 borbenih aviona koji nadleću površinu od 100&nbsp;km puta 150&nbsp;km iznad [[Bengazi]]ja, kako bi sprečili eventualne napade na ovaj grad kojeg su navodno potpuno kontrolisali pobunjenici.<ref name=BBCLibyaBlog /> „Naše vazdušne snage će se suprotstaviti svakoj agresiji pukovnika Gadafija protiv stanovnika Bengazija“, rekao je francuski predsednik [[Nikola Sarkozi]] čiju odluku o napadu na Libiju podržava samo 36 % stanovnika [[Francuska|Francuske]] <ref>{{Cite web |title=Most French back Libya military action - poll |url=http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE72L2H820110322 |access-date=2011-06-16 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520024345/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE72L2H820110322 }}</ref> . Bi-Bi-Si je u 16:59 po Griniču izvestio da je u 16:45 po Griniču francuski vojni avion pogodio i uništio libijsko vojno vozilo, što je potvrdio portparol francuskog ministarstva odbrane Loren Tiser.<ref name=BBCLibyaBlog>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12795971|title=French military jets over Libya|date = 19. 3. 2011.|accessdate = 19. 3. 2011.|newspaper=[[BBC News]]}}</ref>. Ovim napadom je zaustavljena libijska vojska koja je već ušla u dijelove Bengazija <ref name="ansa.it">[http://www.ansa.it/web/notizie/photostory/primopiano/2011/03/21/visualizza_new.html_1533115702.html REPORTAGE: Bengasi semideserta, contraeree in città]</ref> i tako [[de facto]] pobjedila u [[građanski rat|građanskom ratu]]. U 20:31 po Griniču, [[Pentagon]] je saopštio da su [[SAD|američke]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanske]] snage ispalile 110-112 krstarećih raketa „Tomahavk“ na 20 libijskih integrisanih vazdušnih i kopnenih sistema odbrane.<ref>{{cite news |title=US Launches Missile Strike in Libya |url=http://www.theworldreporter.com/2011/03/us-launches-missile-strike-in-libya.html |publisher=The World Reporter |date = 19. 3. 2011. |accessdate = 19. 3. 2011.}}</ref> 25 savezničkih brodova, uključujući i 3 američke podmornice, nalaze se u tom području.<ref name="autogenerated4">[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12776418 Live: Libya Crisis] ''[[BBC News]]'', 19 March 2011</ref><ref>{{cite news |title=U.S. Launches Cruise Missiles Against Qaddafi's Air Defenses |url=http://www.foxnews.com/world/2011/03/19/france-fires-libyan-military-vehicle/ |publisher=Fox News Channel |date=19. 3. 2011. |accessdate=19. 3. 2011. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322043304/http://www.foxnews.com/world/2011/03/19/france-fires-libyan-military-vehicle/ |archive-date=2011-03-22 |url-status=dead}}</ref>. Po podacima nemačkog časopisa Focus i bivšeg zapovednika [[NATO]] saveza [[Wesley Clark|Wesleya Clarka]] na teritoriju Libije se još od februara nalaze britanske specijalne snage koje pomažu pobunjenike, a od početka vojne intervencije služe za navođenje zračnih napada. Po mišljenje Clarka za [[CNN]] prisustvo tih vojnih snaga je dopušteno po rezoluciji UNa.<ref>CNN, 20.3.2011</ref>. Gotovo identično kao i u Francuskoj istraživanje razmišljanja stanovništva o vojnoj akciji je rezultiralo neugodnom istinom da je i ova "[[demokracija|demokratska]]" država napala Libiju protiv u ovom slučaju plebiscitarne volje svojih stanovnika <ref>{{Cite web |title=Polls show American public not sold on Libya intervention |url=http://news.yahoo.com/s/yblog_theenvoy/20110318/ts_yblog_theenvoy/polls-show-american-public-not-sold-on-libya-intervention |access-date=2011-03-23 |archivedate=2011-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323005231/http://news.yahoo.com/s/yblog_theenvoy/20110318/ts_yblog_theenvoy/polls-show-american-public-not-sold-on-libya-intervention |deadurl=no }}</ref>. U međuvremenu je libijska državna televizija objavila da „krstaški neprijatelji“ bombarduju civilne mete u [[Bengazi]]ju, Zuari i [[Misurata|Misurati]].<ref name="autogenerated4"/> Libijska državna televizija je još izvestila da su libijske snage oborile francuski vojni avion u [[Tripoli]]ju.<ref name="autogenerated4"/> Francuska vojska je demantovala navode libijske državne televizije da je francuski avion oboren i izvestila da su se svi avioni vratili u svoju vazdušnu bazu.<ref>{{cite web|author=|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2011/03/19/97001-20110319FILWWW00505-libye-un-avion-francais-aurait-ete-abattu.php |title=Libye/avion abattu: la France dément |publisher=Lefigaro.fr |date = 06. 09. 2010. |accessdate = 19. 03. 2011.}}</ref>. Ubrzo po početku napada osim [[Afrička unija|Afričke Unije]] koja se od početka njima protivi, napade na Libijske kopnene snage i ciljevi u gradovima izvan područja borbi su bii osuđeni od [[Arapska Liga|Arapske Lige]] <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12801812 Missile destroys Gaddafi building]</ref>, [[Rusija|Rusije]] <ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/eng/level2.html?NewsID=16062041&PageNum=1 |title=Itar-Tass |publisher=Itar-Tass |date= |accessdate = 19. 03. 2011.}}</ref>, [[Kina|Kine]] i [[Indija|Indije]] <ref>{{cite web |work=[[Deccan Herald]] |url=http://www.deccanherald.com/content/147278/india-china-russia-oppose-air.html |title=India, China, Russia oppose air strikes on Libya |publisher=The Printers (Mysore) Private Ltd |date = 20. 3. 2011. |accessdate = 20. 3. 2011.}}</ref> pošto smatraju da je s njima prekršena rezolucija [[UN]]a. == Fronta nakon početka zračnih napada == Libijske vojne snage koje su u doba početka zračni napada na istočnom frontu već ušle u dijelove [[Bengazi]]ja <ref name="ansa.it"/> su se pod zračnim napadima koji su im nanijeli gubitke su se počele povlačiti prema [[jugozapad]]u u smjeru grada [[Ajdabija|Ajdabije]] proganjani od strane [[Pobuna|pobunjenika]] i daljnjih zapadnih zračnih snaga gdje su se zaustavili i porazili to jest odbili prvi napad pobunjenika [[21.3.]][[2011]]. godine<ref>[http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/03/21/Rebels-fail-to-retake-Ajdabiya/UPI-20371300688217/ No-fly zone to go from Benghazi to Tripoli]</ref>, ali čiji daljnji napadi uz podršku francuskih i britanskih aviona koji bombardiraju libijske snage u gradu <ref>[http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/mondo/2011/02/16/visualizza_new.html_1587570705.html Francia e Gb preparano soluzione diplomatica. Tripoli: 'Ok road map Ua']</ref> će dovesti do "pobunjeničkog" ili preciznije američko-britanskog uspjeha pošto su njihovi avioni izmasakrirali vladine snage po priznanju i pobunjenika i libijske vlade <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12869658 Libya rebels recapture key town]</ref> nakon čega one u noći 25. na 26.3. panično bježe iz grada u smjeru naftnog terminala Brega koja će pasti istoga dana to jest [[26.3.]][[2011]].<ref>[http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/mondo/2011/02/16/visualizza_new.html_1587570705.html Insorti, presa Ajdabiya Raid aerei su Misurata]</ref>. Novu liniju fronte vladine snage će uspješno organizirati tek ispred Gadafijevog rodnog grada [[Sirta|Sirte]] u trenucima kada se države koje svojim napadima na vladine snage ili tihom podrškom se okupljaju u [[London]]u kako bi dale unapred dogovoreno zeleno svetlo za buduće zapadne planove po pitanju Libije.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-12889119 Libya: Allies meet for Libya conference in London]</ref> Na [[Libija|libijskom]] zapadnom frontu vode se borbe u gradu [[Misurata]] od [[20.3.]][[2011]]. godine koji je po [[stanovništvo|stanovništvu]] treći najveći u [[Libija|Libiji]] <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12776418 BBC News - Live: Libya crisis]</ref>, i tamo se borbe još uvek nastavljaju. U trenutku je izgledalo da je grad oslobođen suprotno ali borbe se nastavljaju 60 dana uz tipične propagandističke optužbe vlade za masakr u gradu što se prenosi u zapadnim medijima <ref>[http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/03/29/libya.misrata/index.html?hpt=T1 Witness: 'Carnage' in Misrata]</ref> s druge strane gradska bolnica javlja o "samo" 142 ubijene osobe (+ 1400 ranjenih) u 10 dana borbi <ref>[http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/topnews/2011/03/29/visualizza_new.html_1529540629.html Libia: 142 morti a Misurata dal 18 marzo]</ref>. Uspjeh pobunjenika i tako dugom držanju grada u obruču se temelji prije svega na dobivanju pomoći morskim putem pred svom ratnom mašinerijom NATO saveza koji to dopušta. Libijska vlada tvrdi da pobunjenici tako dobivaju pomoć u vojnoj opremi, dok pobunjenici tvrdi da je to samo "humanitarna" pomoć, bez objašnjenja od čega se ona sastoji.<ref>[http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/topnews/2011/05/01/visualizza_new.html_875599352.html Libia: lealisti attaccano porto Misurata]</ref>. Na kraju protivno rezoluciju UNa uz pomoć zapadnih vojnika pobunjenici će u potpunosti osvojiti grad Misurata i njegovu okolicu <ref name="telegraph.co.uk"/><ref name="laaska.wordpress.com"/>.. Nakon prvih nekoliko dana zračnih napada počela se javljati [[Strategija|strateška slika]] po kojoj su libijske vojne snage izvršile jedinu moguću obrambenu [[Vojna taktika|taktiku]] to jest ušle su u [[grad]]ove kako bi se zaštitile od zračnih napada zapadnih sila <ref>[http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/gavinhewitt/2011/03/libya_whos_in_charge.html Libya: Who's in charge?]</ref>, dok s druge strane NATO ponavljaju strategiju iz prve faze [[Rat u Afganistanu|rata u Afganistanu]] po kojoj lokalni saveznici bivaju potpomognuti zapadnoevropskim specijalnim vojnim snagama koji se nalaze na frontu <ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1368626/Libya-RAF-abort-attack-SAS-spot-Gaddafi-using-human-shields.html Mission aborted on orders of SAS: RAF attack is halted after troops spot human shields]</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1368247/Libya-SAS-smash-squads-ground-mark-targets-coalition-jets.html SAS 'Smash' squads on the ground in Libya to mark targets for coalition jets]</ref> i zračnim napadima da bi srušili tamošnji za [[SAD]] i zapadnu Evropu neprihvatljivi režim <ref>[http://metro-portal.hr/gadafi-mora-smjesta-otici/56381 Gadafi mora smjesta otići]</ref><ref>[http://minber.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=5791:barack-obama-gadafi-mora-otii-&catid=56:vijesti-iz-svijeta&Itemid=80 Barack Obama: Gadafi mora otići]</ref> . Zajedno s početkom zapadnih napada na vladine snage pojavila se ignorirana u najvećim medijima kontroverza po pitanju da li Američki, britanski i francuski avioni u svojim napadima na kopnene ciljeve koriste radioaktivne projektile od [[Osiromašeni uran|osiromašenog urana]].<ref>{{Cite web |title=US drops uranium bombs on Libya |url=http://www.presstv.ir/detail/171881.html |access-date=2011-03-30 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728110814/http://www.presstv.ir/detail/171881.html |dead-url=yes }}</ref>. Dok se na te optužbe britanski premijer [[David Cameron]] kune vlastitim životom da Velika Britanija ne koristi to oružje u Libiji, američki zapovjednik vojnog štaba Bill Gortney je u [[Pentagon]]u odbio odgovoriti jasno da ili ne s rječima kako on nije svjestan korištenja oružja s osiromašenim uranom u napadima <ref>[http://au.news.yahoo.com/thewest/a/-/world/9079217/nato-deal-leaves-u-s-still-commanding-libya-strikes/ NATO deal leaves U.S. still commanding Libya strikes]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Konferencije == === Londonska konferencija === Tijekom [[29.3.]][[2011]]. na poziv britanske vlade u [[London]]u se održala međunarodna konferencija o ratu u Libiji na koju su došli predstavnici 28 zapadnih i 7 arapskih saveznika [[SAD]]a <ref name="World powers discuss Libya's future">[http://english.aljazeera.net/news/europe/2011/03/201132911054164662.html World powers discuss Libya's future]</ref>. Sve države koje se protiv zračnim napadima na libijske kopnene vojne snage su donesle odluku o ignoriranju konferencije tako da u London suprotno najavama, očekivanjima i službenom zaključku <ref name="fco.gov.uk">[http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=574646182 London Conference on Libya: Chair's statemen]</ref> nije došao nitko iz [[Afrička unija|Afričke Unije]] <ref name="World powers discuss Libya's future"/><ref>[http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/mondo/2011/02/16/visualizza_new.html_1587570705.html Usa: 'Gheddafi si fermi o la guerra continua']</ref>, [[Rusija|Rusije]] i tako dalje. U službenoj izjavi nakon konferencije govori se o pripremanju Libije za razdoblje nakon [[Moamer Gadafi|Gadafija]] koji je po državama tamo prisutnim izgubio legitimitet <ref name="fco.gov.uk"/>. U pojedinačnim izjavama nakon konferencije ministar vanjskih poslova SADa [[Hillary Clinton]] je izjavila da UN rezolucija o zabrani prodaje oružja Libiji više ne vredi, dok je francuski ministar [[Alain Juppe]] izjavio da saveznici razmišljaju o prodaji/davanju oružja pobunjenicima <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12902450 Obama not ruling out Libya arms]</ref> "zaboravljajući" pri tome da bez obzira na UN rezoluciju o zabrani slanja oružja u Libiju pobunjenici ga već dobivaju iz [[Egipat|Egipta]] <ref>{{cite web|author = Levinson, Charles; Rosenberg, Charles|url = http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704360404576206992835270906.html?mod=e2tw|title = Egypt Said to Arm Libya Rebels|work = [[The Wall Street Journal]]|date = 17. 3. 2011.|accessdate = 29. 3. 2011.}}</ref>. === Mirovni plan === S linijom fronta koja se stabilizirala bez šanse za brzi završetak rata predstavnici [[Afrička unija|Afričke Unije]] su početkom aprila napokon dobili zeleno svjetlo zapadnih snaga koje bombardiraju vladine snage za posjet i pokušaj sklapanja mira. Tijekom njihovog sastanka s Gadafijem Libijska vlada je [[10.4.]] prihvatila uspostavu primirja <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13031709 Gaddafi accepts African Union peace plan, says Zuma]</ref>, ali sljedećeg dana mirovnim predlog je odbačen od strane pobunjenika <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13044500 Libyan rebels reject African Union's call for ceasefire]</ref> i od Velike Britanije <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-13038987 Ceasefire 'must meet UN conditions']</ref> pošto pobunjenici zahtjevaju kapitulaciju to jest pad Libijske vlade. === Katar i Berlin === Tijekom internacionalne konferencije u [[Katar]]u na kojoj su bili prisutni pobunjenici, [[SAD]], [[Francuska]], [[Velika Britanija]] i njihovi saveznici u Libiji donesena je odluka da se pomogne pobunjenici davanjem 1000 primjera pješačkog "oklopa" uz već ranije poklonjenih 100 satelitskih telefona (za vojnu koordinaciju) <ref name="bbc.co.uk">[http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-13059958 William Hague suggests Libya rebel funding]</ref>, uz već odavno primljenu pomoć u lakom naoružanju (preko [[Egipat|Egipta]]) i obuci od strane američkih, britanskih i francuskih specijalnih jedinica. Glavni zaključci katarske konferencije postaju zaključak o organiziranju financiranja pobunjenika, poruka libijskoj vladi da ona mora otići i proglas pobunjenika da su im Italija, Francuska i Katar službeno obećali oružje, što će Francuska ubrzo službeno demantirat <ref name="bbc.co.uk"/><ref name="ReferenceA">[http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/mondo/2011/02/16/visualizza_new.html_1587570705.html Libia, Nato divisa a Berlino. Cnt, salvate Misurata]</ref>. Ova konferencija koja počinje samo dva dana nakon pobunjeničkog odbacivanja plana Afričke Unije za primirje se odmah dan kasnije to jest [[14.4.]][[2011]]. nastavlja u [[Berlin]]u na kojoj se pored ostalog pokušava rješiti pitanje bombardiranja Libije pošto ga praktički vrše samo [[Francuska]] i [[Velika Britanija]],<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13078272 Libya air strikes: 'Bulk of burden' on UK and France]</ref> dok još samo četri države ponekad pomažu ([[Danska]], [[Belgija]], [[Kanada]] i [[SAD]]) <ref name="ReferenceA"/>. Konferencija saveznika u [[Berlin]]u 14.4.2011 završava s zajedničkom predsjedničkom izjavom [[Barack Obama|Baracka Obame]], [[David Cameron|Davida Camerona]] i [[Nicolas Sarkozy|Nicolasa Sarcozija]] s kojom se najavljuje nastavak zračnih napada (i pomoći pobunjenicima) do kapitulacije libijske legalne vlade <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13090646 Libya letter by Obama, Cameron and Sarkozy: Full text]</ref> i francuskim zahtjevom za novom UN rezolucijom koja bi legalizirala vojna promena libijskog režima <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13096829 Libya conflict: France eyes new UN resolution]</ref>. Istovremeno s donošenjem te odluke zapadnih saveznika [[Moamer Gadafi]] je u Libiji demonstrirao svoju popularnost vozeći se u otvorenom autu po [[Tripoli]]ju i rukujući se s stanovnicima <ref>{{Cite web |url=http://europe.chinadaily.com.cn/world/2011-04/15/content_12335444.htm |title=Gadhafi tours Tripoli in open car |access-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016165215/http://europe.chinadaily.com.cn/world/2011-04/15/content_12335444.htm |archive-date=2019-10-16 |url-status=dead}}</ref>, a brojčano najveće države sveta učlanjene u savez [[BRIC]] su na svojoj konferencije pozvale na mir u Libiji u skladu s predlogom [[Afrička unija|Afričke unije]] <ref>{{Cite web |url=http://europe.chinadaily.com.cn/world/2011-04/14/content_12331363.htm |title=BRICS nations seek shared prosperity |access-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016171108/http://europe.chinadaily.com.cn/world/2011-04/14/content_12331363.htm |archive-date=2019-10-16 |url-status=dead}}</ref> == Zapadne vojne snage == Pošto se u više od mjesec dana zapadnih bombardiranja i napada pobunjenika nisu uspjeli poraziti vladine snage zapadne sile su donijele javnu odluku o slanju svojih "vojnih savjetnika" u Libiji kako bi pomogli pobunjenike. Do sada su po javno dostupnim podacima odluku o slanju tih "savjetnika" donesli [[Francuska]], [[Italija]] i [[Velika Britanija]] <ref name="ReferenceB">[http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/mondo/2011/02/16/visualizza_new.html_1587570705.html Tripoli minaccia l'Italia. Usa invia droni armati]</ref> koja je već na terenu od početka pobuna imala specijalne snage to jest SAS koji se nalazio u Bengaziju od 2009. godine formalno zbog obuke libijske regularne vojske,a koje po javnim podacima nisu povučeni nakon izbijanja pobune. SAD koji službeno nema vojske na tlu, a neslužbeno ima od gotovo samog početka ustanka <ref>{{Cite web |title=US Intelligence Operatives in Libya, Before a Finding, Sounds Like JSOC |url=http://emptywheel.firedoglake.com/2011/03/31/us-intelligence-operatives-in-libya-before-a-finding-sounds-like-jsoc/ |access-date=2011-04-22 |archive-date=2011-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405142602/http://emptywheel.firedoglake.com/2011/03/31/us-intelligence-operatives-in-libya-before-a-finding-sounds-like-jsoc/ |dead-url=yes }}</ref> je donio odluku 21.4.2011 da počne koristiti letjelice na daljinsko upravljanje protiv libijskih snaga <ref name="ReferenceB"/>, nakon što su takozvane vojne velesile Velika Britanija i Francuska u manje od 30 dana rata potrošile sve svoje "pametne bombe" <ref>[http://www.washingtonpost.com/world/nato-runs-short-on-some-munitions-in-libya/2011/04/15/AF3O7ElD_story.html NATO runs short on some munitions in Libya]</ref> , a američko vojno zapovjedništvo je donijelo zaključak da je došlo da vojne ratne pat situacije <ref>{{Cite web |url=http://europe.chinadaily.com.cn/world/2011-04/22/content_12379059.htm |title=Libya ground forces degraded by up to 40 pct |access-date=2011-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011416/http://europe.chinadaily.com.cn/world/2011-04/22/content_12379059.htm |archive-date=2016-03-05 |url-status=dead}}</ref> koja se pokušala "rješiti" ubojstvom Moamera Gadafija uz pomoć avionskog bombardiranja njegove rezidencije <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13252192 Death of Saif Al-Arab Gaddafi may backfire for Nato]</ref> i pobunjeničkim napadima na granično područje Libije i [[Tunis]]a gdje nakon vojnog odgovora pobunjenici bježe natrag (?) u Tunis, a kada ih libijska vojska počne proganjati Tunis žestoko protestira <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13234859 Libya: Tunisia indignant over border clashes]</ref>. Pobunjeničko-zapadnoevropska pobjeda kod Misrate uz pomoć pomorskih desanata na kraju nije drastično promjenila situaciju na terenu što je rezultiralo dodatnom frustracijom u [[London]]u i [[Pariz]]u zbog nemogućnosti pobjede nad vladom Libije niti nakon dva meseca bombardiranja i drugih akcija tako da se donijela odluka o jačanju napadu početkom korištenja vojnih helikoptera i jačanjem bombardiranja <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13514788 Libya: Nato steps up air strikes on Tripoli]</ref> dok su se istovremeno dotadašnjim specijalnim snagama Egipta, [[CIA]]e, [[Velika Britanija|Velike Britanije]] ([[SAS]]), tuniških "dobrovoljaca" pridružili dodatni naoružani bjelci za koje NATO vlade tvrde da nisu njihovi vojnici što bi bilo protivno UN rezoluciji nego samo "naoružani zapadnjaci" <ref name="telegraph.co.uk"/><ref name="laaska.wordpress.com"/>. == Kraj rata == Nakon razračunavanja unutar pobunjeničkih vojno-zapovjednih redova u kojima je 28.7.2011. ubijen [[Abdul Fatah Younis]] Gadafijev general koji prelazi početkom pobune na stranu pobunjenika tako da njihov glavni vojni zapovednik postaje [[Khalifa Hifter]] bivši libijski oficir s višedesetljenim prebivalištem pored glavnog sjedišta [[CIA]]e u Atlanti počela je velika pobunjenička ofenziva kojom završava Libijski rat. Prvi dio te ofenzive postaje napad od [[28.7.]] [[2011]]. uz [[Tunis]]ko-[[Libija|Libijsku]] granicu kada pobunjenici opskrbljeni iz Tunisa počinju osvajati jedan po jedan grad u smeru libijskog glavnog grada [[Tripoli]]ja. Kako tijekom prve polovice avgusta vladine snage napadane iz zraka od [[NATO]] saveza, a s kopna od strane dobro naoružanih pobunjenika nisu više bile u stanju održavati vrlo dugačku liniju fronte njeni ostaci se počinju raspoređivati prema polovicom avgusta već opsjednutom [[Tripoli]]ju kako bi ga zaštitile i pretvorile u tvrđavu koju NATO savez i pobunjenici ne smiju napasti zbog velikog broja tamošnjeg civilnog stanovništva. Odgovor na ovu taktiku postaje pobunjenički pomorski [[desant]] na Tripoli pod zaštitom ratnih brodova NATO saveza. Sam desant koji zaobilazi vladinu liniju obrane je bio potpomognut kao ranije tijekom [[Invazija Iraka 2003.|iračkog rata]] nepoznatim dogovorom/izdajom vojnog garnizona Tripolija (U Iračkom ratu [[Bagdad]]a) koji prelazi na stranu [[NATO]] saveza to jest pobunjenika što rezultira osvajanjem 70 - 80 % Tripolija tijekom prvog dana desanta bez ikakvih značajnih ljudskih gubitika. Po uspješnom završetku vojne akcije u Tripoliju glasogovornik [[NATO]] saveza je potvrdio da su tijekom rata na strani pobunjenika učestvovale u raznim ulogama i kopnene specijalne vojne snage [[Francuska|Francuske]], [[Velika Britanija|Velike Britanije]] <ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>, [[Jordan]]a i [[Katar]] dok je zamenik internacionalnog kriminalnog suda Kgalema ­Motlanthe javno optužio NATO za ratni zločin i zajedničku propagandnu glumu ovog saveze i pobunjenika da su pobunjenici samostalna sila koja radi vodi samostalne akcije što je laž.<ref>[http://www.thenewage.co.za/26860-1007-53-Nato_%E2%80%98guilty%E2%80%99_of_crimes_Motlanthe Nato ‘guilty’ of crimes: Motlanthe]</ref>. Bez obzira na zauzimanje Tripolija i čime su se svi najveći gradovi našli u rukama pobunjenika NATO je nastavio žestoko raketiranje i bombardiranje zadnjih mesta pod kontrolom vladinih snaga <ref>[http://www.ansa.it/web/notizie/collection/photostory_primopiano/09/06/visualizza_new.html_726966345.html REPORTAGE: Bani Walid e Sirte verso la resa]</ref> kako bi ih vojno slabi pobunjenici mogli zauzeti. Bez obzira na žestoka bombardiranja [[NATO]] saveza <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15095594 Libya conflict: Nato hits Gaddafi stronghold of Sirte]</ref> grada Sirta vladine snage su ga uspešno branile od pobunjeničkih napada više od mesec dana tako da su u odbili i četri pobunjeničke ofenzive sve do 20.10.2011. kada su lojalisti u koloni od između 70 i 100 vozila pokušali pobeći iz Sirta. Taj proboj je bio uočen o NATO aviona koje su ga dvaput napale. Nakon prvog napada velika kolona vozila se podelila na više manjih, a NATO je ponovno bombardirao kolonu u kojoj je verovatno identificirao [[Moamer Gadafi|Moamera Gadafija]] čije vozilo je bilo onesposobljeno oko 09:30. Po vojnim izvorima od 21.10.2011. Gadafija je u prvoj fazi bitke bio ranjen u noge od NATO specijalaca kako ne bio mogao pobeći nakon čega su oko 12:00 došli pobunjenici da ga zarobe i likvidiraju <ref name="debka.com">{{Cite web |title=After helping to kill Qaddafi, NATO prepares to end Libya mission |url=http://www.debka.com/article/21400/ |access-date=2011-10-22 |archive-date=2011-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111022203256/http://debka.com/article/21400/ |dead-url=yes }}</ref>, a NATO države da se međusobno počnu hvaljenićki svađati tko je zaslužan za njegovo lociranje <ref>{{Cite web |title='NATO had boots on ground in Libya' |url=http://presstv.com/detail/206481.html |access-date=2011-10-26 |archive-date=2011-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027071313/http://presstv.com/detail/206481.html |dead-url=yes }}</ref> na po rječima vođe pobunjenika zahtjev stranih sila koje su ga htjele vidjeti mrtvog <ref>[http://www.index.hr/vijesti/clanak/bivsi-libijski-premijer-gadafi-je-ubijen-na-zahtjev-stranih-sila/583057.aspx Gadafi je ubijen na zahtjev stranih sila]</ref>. Bez obzira na prvobitne informacije Gadafijev sin i prestolonaslednik Saif je uspeo izbeći NATO napad zajedno s ministrom obrane i nastaviti bjeg prema jugu. Samo dva dana nakon ubojstva Moamera Gadafija i pada Sirta kao poslednjeg većeg libijskog grada NATO je objavio kraj rata, svoje povlačenje iz Libije 31.10.2011. i bjeg od političke anarhije tamo stvorene svojom vojnom intervencijom nakon koje malo tko u Libiji osim Bengazija i Misrate priznaje pobunjeničku vladu pošto su Tripoli i istočna Libija u rukama islamističkih fundamentalista <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/9591808.stm Gen Younes' tribe cry conspiracy and vow revenge]</ref> (iz NATO perspektive), centralna Libija trenutačno pod okupacijom jednih i drugih je ostala lojalna Gadafiju tako da je proglasila njegova sina Saifa (zarobljen 20.11.) novim libijskim vođom <ref name="debka.com"/>, a južnu, pustinjsku Libija pretražuju razne nepovezane pobunjeničke grupe u potrazi za lojalistima <ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/africa/gaddafis-intelligence-chief-cornered-as-he-hid-at-his-sisters-house-6265391.html Gaddafi's intelligence chief 'cornered as he hid at his sister's house']</ref>. Službena proslava pobunjeničke (i [[NATO]]) pobede je bila s oduševljenjem proslavljena u [[Bengazi]]ju. ali ne i u prestolnici [[Tripoli]]ju <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15424278 Tripoli celebrates, but on a smaller scale]</ref> u kojem živi oko trećine libijskog stanovništva. Po proglasu vođe pobunjenika Gadafijeva sekularna Libiji će nakon ovog rata biti transformirana u državu koja se temelji na [[šerijatsko pravo|šerijatskom pravu]], s legalno poligamijom i zabranom rastave [[brak]]a <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15428360 Bodies of Gaddafi supporters 'found executed' in Sirte]</ref>, dok je istovremeno zbog ratnih posledica došlo do pada [[BDP]] od 50 %, pljački, silovanja, ubojstava, [[etničko čišćenje|etničkog čišćenja]] i ratnih zločina počinjenih od pobunjenika u ime osvete ili pljačke i rešavanja starih računa pošto se smatraju iznad svakog zakona <ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011102573231228800.html NTC says Gaddafi buried in secret grave]</ref><ref>[http://mobile.latimes.com/p.p?a=rp&m=b&postId=998809&curAbsIndex=1&resultsUrl=DID%3D6%26DFCL%3D1000%26DSB%3Drank%2523desc%26DBFQ%3DuserId%253A7%26DL.w%3D%26DL.d%3D10%26DQ%3DsectionId%253A5218%26DPS%3D0%26DPL%3D3 Libya revolutionaries have Surt in stranglehold]</ref><ref>{{Cite web |title=Black people face ethnic cleansing in Libya |url=http://voice-online.co.uk/article/black-people-face-ethnic-cleansing-libya |access-date=2011-10-25 |archive-date=2011-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026194043/http://voice-online.co.uk/article/black-people-face-ethnic-cleansing-libya |dead-url=yes }}</ref>. Na kraju bez obzira na vojnu pobedu uz "narodno oduševljenje" pobunjenička vlada je zatražila produženje [[NATO]] mandata u strahu od vojno razbijenih lojalista uz tamo već prisutnih stotine [[katar]]skih vojnika u svakoj libijskoj regiji <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473 Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer]</ref> === Anarhija === Kraj rata nije doneo i mir Libijcima čija država se de facto našla u rukama različitih paravojnih jedinica koje se međusobno bore za vlast. U pokušaju da se rješi državno bezvlašće nova vlada je odlučila u decembru angažirati zapadne plaćenike da se koliko toliko stvari vrate pod državnu kontrolu. Brojčano slabašna, ali zahvaljujući u ratu osvojenim pozicijama iznimno važna je paravojska grada [[Zintat]]a koja drži delove [[Tripoli]]ja zajedno s [[aerodrom]]om. Bijes stanovnika glavnog grada zbog bezbroj incidenata kao i odluka vlade da napuste grad će biti odbijena, a u politički najvećem incidentu ova paravojna jedinica je u decembru 2011. pokušala ubiti [[Khalifa Haftar|Khalifu Haftaru]] po činu treće vojno lice nove vlade i [[CIA]] agenta. U ostalim incidentima ili preciznije govoreći višednevnim bitkama ova paravojska je početkom 2012. ratovala protiv paravojske iz [[Misurata|Misurate]] i plemenskih paravojski pokušavajući održat kontrolu nad osvojenim teritorijem. U centralnoj Libiji ne željeći više trpjeti paravojni teror stanovnici grada [[Bani Valid]] su napali i uspešno izbacili iz grada "oslobodilačku" paravojsku 23.01.2012. Kako bi se sprečile daljnje borbe Libijska vlada je samo priznala novostvorenu situaciju. Tokom februara je također došlo do rata između jednog crnačkog i jednog arapskog plemena u jugoistočnoj libijskoj pustinji [[Kufra]]. U bitkama koje će trajati celi mesec dana nova vlada će poslati vojsku u pomoć arapskom plemenu koje će na kraju pobediti u ovom ratu. Događaji iz Kufre će rezultirati stvaranjem u legalnom smislu nelegalne, nepriznate plemenske federacije istočnolibijske federacije, a tri sedmice potom 3.500 delegata također nepriznate Konferencije naroda [[Kirenaika|Kirenaike]] će proglasiti autonomiju ove istočnolibijske regije s ciljem stvaranja Libijske federacije. == Kasniji politički događaji == Nakon poraza snaga lojalnih libijskog vladi pobunjenici su stvorili vladu u kojoj sve najvažnije pozicije drže libijci koji s američkim ili zapadnoevropskim državljanstvima. U skladu s tim najvažnije pozicije u novoj vladi u kojoj su više od polovice članova živjele desetljećima u SAD izgledaju ovako: * [[SAD|Američki]] državljanin [[Mohamed Yousef el-Magariaf]] je "izabran" na slobodnim izborima za predsednika Libije 2012. godine. * Američki državljanin [[Abdurrahim El-Keib]] je postavljen za premijera 2011. godine. * Američki državljanin [[Mustafa A.G. Abushagur]] je postavljen za zamenika premijera 2011. godine,a sljedeću godinu nakon izbora će postati premijer namjesto El-Keiba. * Američki državljanin [[Khalifa Haftar]] je postavljen za vrhovnog zapovednika libijske kopnene vojske. * Američki državljanin [[Ali Zidan]] je izabran za novog premijera 14.10.2012.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19943593 Ali Zidan elected Libya's new prime minister]</ref> Osim njih kontroverznu poziciju je preuzeo [[Irska|irski]] državljanin [[Mahdi al-Harati]] vođa "libijske" paravojske [[Liwaa Al-Umma]] koji je poslan s svojom paravojskom da se bori protiv sirijske vlade u tamošnjem [[Građanski rat u Siriji|građanskom ratu]]. == Zanimljivosti == * Pobunjenici su 23.3.2011. osnovali vlastitu "Libijsku centralnu banku" što se smatra prvim slučajem u svetu <ref>[http://www.economicpolicyjournal.com/2011/03/libyan-rebels-form-central-bank.html Libyan Rebels Form Central Bank]</ref> pošto pobunjenici do sada nigde nikada nisu tokom pobune osnovali [[centralna banka|centralnu banku]]. * [[Libija]] je od početka branila svoje akcije po pitanju gušenja pobune da se ona bori protiv pored ostalog muslimanskih ekstremista iz [[Al Kaida|Al Kaide]], što se gotovo odmah pokazalo kao točno pošto je minimalno jedan od pobunječkih lidera priznao svoju dotadašnju protuameričku borbu putem te organizacije na području [[Afganistan]]a i [[Invazija Iraka 2003.|Iraka]] <ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8407047/Libyan-rebel-commander-admits-his-fighters-have-al-Qaeda-links.html Libyan rebel commander admits his fighters have al-Qaeda links]</ref>. Ta u najboljem slučaju neobična politička situacija je u zapadnim medijima "ignorirana". == Izvori == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Libyan civil war}} * [http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/ Libya Uprising] special report with [http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-feb-27 Live Blog] at ''Al Jazeera English'' * [http://www.guardian.co.uk/world/blog/2011/feb/21/libya-uprising-middle-east-protests Libya in crisis] live blog at ''[[The Guardian]]'' * [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12307698 Libya revolt] live blog at ''BBC News'' * [http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/libya/index.html Libya - The Protests (2011)] at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.visionofhumanity.org/gpi-data/#/2010/scor/LY/detail Libya 2007–2010 data, 23 indicators related to peace, democracy and other indicators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601214002/http://www.visionofhumanity.org/gpi-data/#/2010/scor/LY/detail |date=2010-06-01 }} * {{cite news |last=Clark |first=Campbell |last2=Chase |first2=Steven |title=Canada girds for substantial military role in North Africa |format=[[HTML]]/[[XML]]/[[Ajax (programming)|Ajax]] |publisher=[[The Globe and Mail]] |date=01. 03. 2011. |url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/with-special-forces-on-ground-ottawa-sends-frigate-to-libyan-coast/article1925022/?utm_medium=Feeds%3A%20RSS%2FAtom&utm_source=Politics&utm_content=1925022 |accessdate=03. 03. 2011. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121073222/http://www.theglobeandmail.com/news/politics/with-special-forces-on-ground-ottawa-sends-frigate-to-libyan-coast/article1925022/?utm_medium=Feeds%3A%20RSS%2FAtom&utm_source=Politics&utm_content=1925022 |archivedate=2012-01-21 |deadurl=no }} [[Kategorija:Rat u Libiji| ]] [[Kategorija:2011.]] [[Kategorija:Libijski ratovi]] [[Kategorija:Američki ratovi]] [[Kategorija:Britanski ratovi]] [[Kategorija:Moderni ratovi]] [[Kategorija:Ratovi u Africi]] 1dkhuyx17tsym4lsnk2a63thlyn86mm 0 113745 42713377 42418589 2026-10-24T15:49:48Z Alekol 2231 /* Biografija */ 42713377 wikitext text/x-wiki '''Jug Grizelj''' ([[Vrlika]], [[2. 8.|2. avgust]] [[1926]] — [[Beograd]], [[5. 1.|5. januar]] [[1991]]) je bio jugoslovenski [[novinar]]. == Biografija == Rođen je u [[Vrlica|Vrlici]] 2. avgusta 1926. godine. Gimnaziju je završio u [[Split]]u. U Drugom svetskom ratu bio je partizan. U Beogradu je studirao na Novinarsko-diplomatskoj visokoj školi dok ga nisu poslali na Goli otok. Novinarstvom je počeo da se bavi [[1947]]. godine i radio je u listovima »Napred«, »Student«, »Naš vesnik«, »Mladost«, »Svet«. U »Večernjim novostima« je, tokom sedam godina, počev od 1969. godine, svakog dana objavljivao komentare na 38 redova pod nadnaslovom »Iz mog ugla«. Iz »Novosti« prelazi u »NIN« u kom je zapamćen po mnogobrojnim intervjuima sa poznatim ličnostima sa domaće i međunarodne scene, među kojima su bili i [[Peter Ustinov|Piter Justinov]], [[Kurt Valdhajm]], Anjeli, Boris Vukobrat, [[Stane Dolanc]], Mencinger, [[Vladimir Goati]], Voja Stanovčić, Vili Ričard, M.Rožič, Sajrus Sulcberger, [[Stjepan Mesić|Stipe Mesić]], Ficroj Mekklin i Oriana Falači. Pisao je za ljubljansko »Delo«, splitsku »Slobodnu Dalmaciju« - za koju je, između ostalog, izveštavao iz Pekinga 1988. godine - i mariborski »Večer«. Bio je jedan od osnivača »Vremena« za koje je pisao poslednje tekstove. Po njegovim scenarijima snimljena su tri igrana filma – »Crni biseri«, »Čudna devojka« i »Ostrva« i desetak kratkih filmova. Snimio je dugometražni film o životu mornara. Bio je prvi tajnim glasanjem izabran predsednik Udruženja novinara Srbije (1987-1989). Podneo je ostavku na tu funkciju u oktobru 1988, povodom pisma novinarke "Vjesnika" Ranke Čičak, objavljenog u "Politici" i "Politici Ekspres", u kome se tvrdilo da je stvoren "špijunski centar" koji obaveštava Zagreb o tome "šta se radi u Beogradu".<ref>"Grizelj podneo ostavku", Borba 1988-10-25, str. 12</ref> Jedan je osnivača UJDI-ja (Udruženje za jugoslovensku demokratsku inicijativu) i Foruma za ljudska prava. Umro je u Beogradu [[5. 1.|5. januara]] [[1991]]. godine. Na inicijativu petorice uglednih beogradskih novinara – Dušana Simića, Aleksandra Nenadovića, Slavoljuba Đukića, Milana Miloševića i Stevana Nikšića – u znak sećanja i iz poštovanja prema svom kolegi Jugu Grizelju, i uz podršku Jugove porodice, u decembru 1991. godine osnovan je [[Fond Jug Grizelj]]. Cilj ove zadužbine je da trajno čuva uspomenu na Juga Grizelja i da podstiče novinarsko stvaralaštvo. == Povezano == * [[Fond Jug Grizelj]] * [[Nagrada Jug Grizelj]] == Vanjske veze == * {{IMDb ime|id=0342726|name=Jug Grizelj}} {{Authority control}} {{Lifetime|1926|1991|Grizelj, Jug}} [[Kategorija:Jugoslavenski novinari]] [[Kategorija:Hrvatski novinari]] [[Kategorija:Biografije, Vrlika]] [[Kategorija:Jugoslavenski partizani]] [[Kategorija:Jugoslavenski scenaristi]] [[Kategorija:Hrvatski scenaristi]] [[Kategorija:Politički zatvorenici]] hreuny2o2p8e42heorx5ak7p750tg7i 0 114548 42713467 42674404 2026-10-24T18:47:44Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713467 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Rakun | status = lc | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Timm, R., Cuarón, A.D., Reid, F. & Helgen, K. |year=2008|id=41686|title=Procyon lotor|downloaded=22 March 2009}} Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern</ref> | slika = Raccoon (Procyon lotor) 1.jpg | slika_opis = | slika_širina = 240px | regnum = [[životinje|Animalia]] | phylum = [[Svitkovci|Chordata]] | classis = [[Sisavac|Mammalia]] | ordo = [[zvijeri|Carnivora]] | familia = [[rakuni|Procyonidae]] | genus = ''[[Procyon (rod)|Procyon]]'' | species = '''''P. lotor''''' | dvoimeno = ''Procyon lotor'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linne|Linne]], [[Systema Naturae|1758.]]) | karta_raspon = Raccoon range.png | karta_raspon_opis = Prvobitna rasprostranjenost - crveno,<br />uvezen - plavo | karta_raspon_širina = 240px | sinonim = '''''Ursus lotor''''' [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758. }} '''Rakun''' ([[Latinski jezik|latinski]]: ''Procyon lotor'') jest sisavac srednje veličine koji nastanjuje Sjevernu Ameriku. On je najveći pripadnik porodice [[Procyonidae]]; dug je od 40 do 70 [[centimetar|cm]] i teži između 3,5 i 9 [[kilogram|kg]], a ishrana mu se sastoji od oko 40% beskralješnjaka, 33% [[biljka|biljaka]] i 27% kralješnjaka. Ima sivkasto [[krzno]], od kojeg je skoro 90% gusto potkrzno koje ga štiti od hladnoće. Dvije su prepoznatljive odlike rakuna izuzetno spretne ruke i "maska" na licu; to su česte teme u mitologiji nekih sjevernoameričkih starosjedilačkih plemena. Rakuni su poznati po svojoj inteligenciji, a istraživanja su pokazala da rješenja zadataka mogu pamtiti do tri godine. Prvobitno su stanište rakuna umjerene i mješovite šume [[Severna Amerika|Sjeverne Amerike]], ali zbog svoje prilagodljivosti staništu proširili su svoj areal na planinska područja, obalne močvare i urbana područja, gdje ih mnogi ljudi smatraju štetočinama. Zbog bjegova i uvođenja sredinom 20. stoljeća, rakuni danas nastanjuju središnji dio [[Evropa|Europe]], [[Kavkaz (region)|Kavkaz]] i [[Japan]]. Iako se prije smatralo da je samotna životinja, sada postoje dokazi da rakuni pokazuju društveno ponašanje specifično za spolove. Ženke u srodstvu često dijele neko područje, dok nesrodni mužjaci žive zajedno u grupi od najviše četiri životinje kako bi održali svoju poziciju protiv drugih mužjaka tijekom sezone parenja. Veličina teritorija varira od tri hektara kod ženki u gradovima do 50&nbsp;km² kod mužjaka koji nastanjuju preriju. Nakon skotnosti od oko 65 dana u proljeće se rađa dva do pet mladunaca. Mladunce odgaja majka sve do disperzije u kasnu jesen. Iako rakuni u zatočeništvu mogu doživjeti 20 godina, njihova prosječna dužina života u divljini samo je 1,8 do 3,1 godina. U mnogim su slučajevima lov i promet dva najčešća uzroka smrti. == Etimologija == [[Datoteka:Raccoon (Procyon lotor) 2.jpg|lijevo|thumb|240px|Masku rakuna često prekine smećkasto-crna pruga koja se širi od predglavlja do nosa.<ref>MacClintock, p. 5</ref>]] Znanstveni naziv rakuna, ''Procyon lotor'', znači "perač prije [[pas]]a"; ''lotor'' (lat.) znači "perač", ''Procyon'' (latinizirani grčki od προ-) znači "prije", a κύων znači "pas". == Taksonomija == U prvim desetljećima nakon što su ga otkrili pripadnici ekspedicije [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] - prve osobe koja je ostavila pisani trag o ovoj vrsti - taksonomi su smatrali da je rakun u srodstvu s mnogim različitim vrstama, uključujući i [[pas|pse]], [[mačke]], [[jazavac|jazavce]] i posebno [[medvjed]]e.<ref>Holmgren, pp. 47–67</ref> [[Carl Linne]], otac moderne taksonomije, svrstao je rakuna u rod ''[[Ursus (rod)|Ursus]]'', prvo kao ''Ursus cauda elongata'' ("dugorepi medvjed") u drugom izdanju svoje knjige ''[[Systema Naturae]]'', a zatim kao ''Ursus Lotor'' ("medvjed perač") u desetom izdanju.<ref>Holmgren, pp. 64–67; Zeveloff, pp. 4–6</ref> [[Gottlieb Conrad Christian Storr]] je 1780. godine svrstao rakuna u odvojeni rod ''[[Procyon (rod)|Procyon]]'', što se može prevesti kao "prije psa" ili "sličan psu".<ref>Holmgren, pp. 68–69; Zeveloff, p. 6</ref> Također je moguće da je Storr imao na umu rakunov noćni život i zato odabrao zvijezdu [[Procyon]] kao eponim za vrstu.<ref>Hohmann, p. 44; Holmgren, p. 68</ref> == Evolucija == Na osnovu fosila iz [[francuska|Francuske]] i Njemačke, smatra se da su prvi pripadnici porodice [[Procyonidae]] živjeli u [[Evropa|Europi]] u kasnom [[oligocen]]u prije oko 25 milijuna godina.<ref>Zeveloff, p. 19</ref> Slični oblici zuba i lubanje ukazuju na to da prokionidi i [[kune]] imaju zajedničkog pretka, ali molekularna analiza pokazala je da su rakunima još srodniji medvjedi.<ref>Zeveloff, pp. 16–18, 26</ref> Nakon što su tada postojeće vrste prešle [[Beringov prolaz]] barem šest milijuna godina poslije, centar rasprostranjenosti vjerojatno je bila [[Centralna Amerika|Srednja Amerika]].<ref>Zeveloff, pp. 20, 23</ref> Za [[koati]]je (''Nasua'' i ''Nasuella'') i rakune (''Procyon'') smatra se da možda imaju zajedničkog pretka u rodu ''Paranasua'' koji je postojao između 5,2 i 6,0 milijuna godina.<ref>Zeveloff, p. 24</ref> Ova pretpostavka, koja se temelji na morfološkoj poredbi, proturječi genetičkoj analizi iz [[2006]]. godine koja pokazuje da su rakuni srodniji [[Bassariscus|prstenorepim mačkama]].<ref>{{cite journal|last=Koepfli|first=Klaus-Peter|coauthors=Gompper, Matthew E.; Eizirik, Eduardo; Ho, Cheuk-Chung; Linden, Leif; Maldonado, Jesus E.; Wayne, Robert K.|date=June 2007 |title=Phylogeny of the Procyonidae (Mammalia: Carnivora): Molecules, morphology and the Great American Interchange|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=43|issue=3|pages=1076–1095|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|issn=1055-7903|url=http://si-pddr.si.edu/dspace/bitstream/10088/6026/1/Koepfli_2007phylogeny_of_the_procy.pdf|format=PDF|accessdate = 2008-12-07 |doi=10.1016/j.ympev.2006.10.003 |pmid=17174109}}</ref> Za razliku od ostalih prokionida, poput [[Rakun rakojed|rakuna rakojeda]] (''Procyon cancrivorus''), preci običnog rakuna napustili su tropska i suptropska područja i preselili se na sjever prije oko četiri milijuna godina, u selidbi koja je potvrđena otkrićem fosila iz perioda srednjeg [[Pliocen]]a u [[Velika nizina|Velikoj nizini]].<ref>Hohmann, p. 46; Zeveloff, p. 24</ref> == Podvrste == Četiri podvrste rakuna endemične za malene [[Karibi|karipske]] i srednjoameričke otoke često su smatrane kao odvojene vrste nakon njihova otkrića. To su ''bahamski rakun'' i ''guadeloupeski rakun'', koji su vrlo slični jedan drugom; rakun s Tres Mariasa, koji je veći nego prosječno i ima koščatu glavu; i izumrli barbadoski rakun. Izučavanja njihovih morfoloških i genetičkih osobina iz [[1999]]., [[2003]]. i [[2005]]. godine dovele su do toga da se svi ovi otočni rakuni svrstaju kao podvrste običnog rakuna u trećem izdanju ''Vrste sisavaca svijeta'' (2005.).<ref>Zeveloff, pp. 42–46</ref><ref>{{cite journal|last=Helgen|first=Kristofer M.|coauthors=Wilson, Don E.|date=January 2003 |title=Taxonomic status and conservation relevance of the raccoons (''Procyon'' spp.) of the West Indies|journal=Journal of Zoology|volume=259|issue=1|pages=69–76|publisher=The Zoological Society of London|location=Oxford|issn=0952-8369|doi=10.1017/S0952836902002972}}</ref><ref>{{cite book|last=Helgen|first=Kristofer M.|coauthors=Wilson, Don E.|editor=Sánchez-Cordero, Víctor; Medellín, Rodrigo A.|title=Contribuciones mastozoológicas en homenaje a Bernardo Villa|url=http://books.google.com/?id=PQphdAd9KKcC|accessdate = 07. 12. 2008.|year=2005|publisher=Instituto de Ecología of the Universidad Nacional Autónoma de México|location=Mexico City|isbn=978-9703226030|page=230|chapter=A Systematic and Zoogeographic Overview of the Raccoons of Mexico and Central America}}</ref><!-- NEPOSTOJEĆI PREDLOŽAK <ref>{{MSW3 Wozencraft|pages=627–628|id=14001658}}</ref> --> Populacija rakuna s petog otoka, cozumelski rakun, koji teži samo 3 – 4&nbsp;kg i ima veoma malene zube, još uvijek se smatra kao odvojena vrsta. Četiri najmanje podvrste rakuna, s prosječnom težinom od 2 do 3&nbsp;kg, nastanjuju južnu obalu [[florida|Floride]] i obližnje otoke; jedan je primjer ''Procyon lotor marinus''.<ref>Zeveloff, pp. 59, 82–83</ref> Većina od ostalih 15 podvrsta razlikuje se neznatno po boji krzna, veličini i drugim tjelesnim osobinama.<ref>MacClintock, p. 9; Zeveloff, pp. 79–89</ref> Dvije najrasprostranjenije podvrste su istočni rakun (''Procyon lotor lotor'') i rakun iz doline gornjeg Mississippija (''Procyon lotor hirtus''). Obje imaju relativno tamno krzno i dugu dlaku, ali ovaj je drugi veći od istočnog rakuna. Istočni rakun nastanjuje sve države SAD-a i [[kanada|Kanadske]] provincije do sjevera [[Južna Karolina|Južne Karoline]] i [[Tennessee]]ja. Areal rakuna iz doline gornjeg Mississippija pokriva sve države SAD-a i Kanadske provincije do sjevera [[Louisiana|Louisiane]], [[Texas]]a i [[Novi Meksiko|Novog Meksika]].<ref>Zeveloff, pp. 79–81, 84</ref> == Opis == === Fizičke karakteristike === [[Datoteka:Waschbaer fg01.jpg|thumb|240px|desno|Otisci stopala]] Rakuni su od glave do stražnjih udova dugi između 40 i 70&nbsp;cm, ne uključujući rep koji može biti dugačak između 20 i 40&nbsp;cm, ali obično nije duži od 25&nbsp;cm.<ref>Hohmann, p. 77; Lagoni-Hansen, p. 15; Zeveloff, p. 58</ref> Visina je ramena između 23 i 30&nbsp;cm.<ref>Lagoni-Hansen, p. 16</ref> [[Lobanja|Lubanja]] odraslih mužjaka duga je između 94,3 i 125,8&nbsp;mm, a široka između 60,2 i 89,1&nbsp;mm; lubanja ženki duga je između 89,4 i 115,9&nbsp;mm, a široka između 58,3 i 81,2&nbsp;mm.<ref name="s1377">{{Harvnb|Heptner|Sludskii|2002|p=1377}}</ref> [[Težina]] odraslog rakuna značajno varira po staništu; može biti između 2 i 14&nbsp;kg, ali je obično između 3,5 i 9&nbsp;kg. Najmanje jedinke nastanjuju jug Floride, a oni na sjevernim granicama obično su najveći.<ref>Zeveloff, pp. 58–59</ref> Mužjaci su obično 15 do 20% teži od ženki.<ref>Lagoni-Hansen, p. 18</ref> Na početku [[zima|zime]] rakun može težiti dvostruko više nego u proljeće, zbog nakupina [[lipidi|masti]].<ref>Hohmann, p.47–48; MacClintock, p. 44; Zeveloff, p. 108</ref> Rakun je jedan od sisavaca čija težina najviše varira. Najteži zabilježeni primjerak težio je 28,4&nbsp;kg, daleko najteži primjerak u cijeloj porodici [[Procyonidae]].<ref>MacClintock, p. 8; Zeveloff, p. 59</ref> Najkarakterističnija osobina rakuna jest crno krzno oko očiju koje je u jakom kontrastu s okolnim krznom. Ono podsjeća na "banditovu masku" i tako je podržala reputaciju ove životinje kao lopova.<ref>Bartussek, p.6; Zeveloff, p. 61</ref> Neznatno zaobljene uši također su okružene bijelim krznom. Pretpostavlja se da rakuni mogu bolje prepoznati izraze lica i poziciju zahvaljujući ovoj neobičnoj boji lica te tamnim i svijetlim prstenovima na repu. Prstenovi sliče prstenovima na repu kod [[prstenorepi lemur|prstenorepog lemura]].<ref>Hohmann, pp. 65–66</ref><ref name="mc5-6z63" /> Tamna maska možda također smanjuje odsjaj i potpomaže noćni vid.<ref name="mc5-6z63">MacClintock, pp. 5–6; Zeveloff, p. 63</ref> Na drugim dijelovima tijela duge i čvrste dlake, koje sprječavaju prodiranje vlage, obično su u nijansama sive boje i, dosta manje, smeđe.<ref name="z60">Zeveloff, p. 60</ref> Rakuni s vrlo tamnim krznom češći su kod njemačke populacije zato što su prvi pušteni primjerci bili tamne boje. Gusto potkrzno, koje čini gotovo 90% krzna, štiti rakuna od hladnoće i sastoji se od dlaka dugih između 2 i 3&nbsp;cm.<ref name="z60" /> [[Datoteka:Raccoonpenisbone.jpg|thumb|240px|desno|[[Baculum]] ili "peniska kost" rakuna.]] Rakun ima sposobnost uspravljanja na stražnje noge kako bi mogao istražiti neki predmet prednjim udovima.<ref>Hohmann, p. 57; Zeveloff, p. 71–72</ref> Budući da rakuni imaju kratke noge u usporedbi sa svojim kompaktnim torzom, oni ne mogu brzo trčati niti skakati na veliku udaljenost.<ref>Hohmann, p. 93; Zeveloff, p. 72</ref> Njihova najveća brzina je 16 do 24&nbsp;km/h.<ref>MacClintock, p. 28</ref><ref>{{cite book|last=Saunders|first=Andrew D.|title=Adirondack Mammals|publisher=Syracuse University Press|location=Syracuse, New York|date=March 1989 |isbn=978-0815681151|page=256|chapter=Raccoon|chapterurl=http://www.esf.edu/aec/adks/mammals/raccoon.htm|access-date=2011-06-24|archive-date=2021-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730162539/https://www.esf.edu/aec/adks/mammals/raccoon.htm}}</ref> Rakuni mogu plivati prosječnom brzinom od 5&nbsp;km/h i mogu ostati u vodi nekoliko sati.<ref>MacClintock, p. 33; Zeveloff, p. 72</ref> Za silaženje niz drvo glavom nadolje - što je neobična sposobnost sisavca te veličine - rakun okrene stražnja stopala prema nazad.<ref>MacClintock, p. 30; Zeveloff, p. 72</ref> Rakuni se mogu znojiti i dahtati kako bi održali tjelesnu temperaturu.<ref>MacClintock, p. 29; Zeveloff, p. 73</ref> Lubanje rakuna imaju kratku i široku regiju lica i velik prostor za mozak. Dužina lica manja je od dužine same lubanje, a nosna je kost kratka i široka. Zubi - 40 zuba s formulom: 3.1.4.2 (gornja čeljust) i 3.1.4.2 (donja čeljust) – prilagođena je njihovu načinu života kao sveždera: [[derači]] nisu oštri kao u pravih [[karnivor|mesoždera]], ali [[kutnjaci]] nisu tako široki kao u [[biljojedi|biljoždera]].<ref>Zeveloff, p. 64</ref> [[Baculum]] mužjaka dug je oko 10&nbsp;cm i jako zakrivljen na prednjem kraju. Znanstvenici ga često koriste kako bi odredili reproduktivni status jedinki.<ref>Hohmann, p. 27; MacClintock, p. 84</ref> Sedam od trinaest identificiranih zvukova koristi se u komunikaciji između majke i mladunca, a jedan zvuk sliči pjevu ptica.<ref>Hohmann, p. 66; MacClintock, p. 92; Zeveloff, p. 73</ref> {{Clear}} === Čula === [[Datoteka:Mm Hand.jpg|thumb|desno|240px|Donja strana prednje šape s vidljivim osjetilnim dlačicama na vrhovima prstiju.]] Rakunovo je najvažnije čulo njegovo čulo dodira.<ref>Bartussek, p. 13; Hohmann, p. 55; Zeveloff, p. 70</ref> Izuzetno osjetljive<ref>Hohmann, p. 55</ref> šape zaštićene su tankim koštanim slojem koji postane mekan kada se ovlaži.<ref>Hohmann, pp. 56–59; MacClintock, p. 15</ref> Nema kožice između pet prstiju na šapi, što je neobično za [[karnivor|mesoždera]].<ref>Zeveloff, p. 69</ref> Gotovo dvije trećine područja koje služi primanju nadražaja u [[moždana kora|moždanoj kori]] rakuna specijalizirana je za primanje opipljivih impulsa, više nego i u jedne druge životinje.<ref>Hohmann, p. 56</ref> Mogu identificirati predmete prije nego što ih dodirnu uz pomoć dlačica koje se nalaze iznad njihovih oštrih, neuvlačivih [[kandža|pandži]].<ref>Hohmann, p. 57; Zeveloff, p. 70</ref> Rakuni nemaju pokretljiv palac i zbog toga njihova ruka nije toliko spretna kao ruka primata.<ref>MacClintock, p. 15; Zeveloff, p. 70</ref> Nepoznato je zašto nema utvrđenih negativnih efekata na dodir kada rakun satima stoji u vodi temperature ispod 10&nbsp;°C.<ref>Hohmann, pp. 60–62</ref> Smatra se da su rakuni slijepi za [[boja|boje]] ili ih barem vrlo slabo mogu razlikovati, iako su im oči dobro prilagođene za primjećivanje zelene svjetlosti.<ref>Hohmann, p. 63; MacClintock, p. 18; Zeveloff, p. 66</ref> Unatoč tome što je njihova dioptrija slična čovjekovoj i što dobro vide u polumraku, čulo vida nije im veoma važno zato što loše vide na daljinu.<ref>Hohmann, pp. 63–65; MacClintock, pp. 18–21; Zeveloff, pp. 66–67</ref> Uz to što je korisno za orijentiranje u mraku, čulo mirisa važno je za međusobnu komunikaciju. Sekret iz žlijezda (obično analnih), [[mokraća]] i [[izmet]] služe za označavanje teritorija.<ref>Hohmann, pp. 67–70; MacClintock, p. 17; Zeveloff, pp. 68–69</ref> Mogu čuti zvukove od 50 do 85 [[herc|kHz]], ali i tihe zvukove poput onih koje stvaraju gliste ispod zemlje.<ref>Hohmann, pp. 66, 72; Zeveloff, p. 68</ref> === Inteligencija === Postoji samo nekoliko istraživanja o mentalnim sposobnostima rakuna, a većina se njih temelji na čulu [[opip|dodira]] ove životinje. U istraživanju etologa H. B. Davisa iz [[1908]]. godine, rakuni su uspjeli otvoriti 11 od 13 kompleksnih brava u manje od 10 pokušaja i nisu imali problema u ponavljanju akcije kada su brave bile promijenjene ili okrenute naopačke. Davis je zaključio da su razumjeli apstraktne principe mehanizama za zaključavanje i da je njihova brzina učenja ekvivalentna nekim primatima.<ref>{{cite journal|last=Davis|first=H. B.|date=October 1907 |title=The Raccoon: A Study in Animal Intelligence|journal=The American Journal of Psychology|volume=18|issue=4|pages=447–489|publisher=University of Illinois Press|location=Champaign, Illinois|doi=10.2307/1412576|url=http://jstor.org/stable/1412576 | issn = 0002-9556}}</ref> Istraživanja iz [[1963]]., [[1973]]., [[1975]]. i 1992. godine koncentrirale su se na pamćenje rakuna i dokazale da oni mogu pamtiti rješenja zadataka do tri godine.<ref name="h7172">Hohmann, pp. 71–72</ref> U istraživanju B. Pohl iz [[1992]]. godine rakuni su mogli odmah razlikovati identične i različite simbole tri godine nakon kratke faze učenja.<ref name="h7172"/> [[Stanislas Dehaene]] navodi u svojoj knjizi ''The Number Sense'' da rakuni mogu razlikovati kutije koje sadrže dvije ili četiri bobice grožđa od onih koje sadrže tri.<ref>{{cite book|last= Dehaene|first= Stanislas|title= The number sense|year=1997|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0-19-511004-8|page=12}}</ref> == Ponašanje == === Društveno ponašanje === [[Datoteka:Three raccoons in a tree.jpg|thumb|desno|240px|Rakuni na drvetu. Društvena struktura rakuna grupira se u ono što [[Ulf Hohmann]] naziva "troklasnim društvom".]] Istraživanja tijekom 1990-ih godina od etologa Stanleya D. Gehrta i [[Ulf Hohmann|Ulfa Hohmanna]] pokazala su da su rakuni društveni što se tiče različitih spolova i da nisu tipično solitarni, kako se prije smatralo.<ref name="gehrt">{{cite paper|last=Gehrt|first=Stanley D.|title=Raccoon social organization in South Texas|year= 1994}} (Dissertation at the University of Missouri-Columbia)</ref><ref>Hohmann, pp. 133–155</ref> Ženke u srodstvu žive u takozvanom ''[[Nuklearna fisija|fisijsko]]-[[fuzija|fuzijskom]] društvu'', tj. dijele zajednički prostor i povremeno se susreću na područjima za hranjenje i razmnožavanje.<ref>Bartussek, pp. 10–12; Hohmann, pp. 141–142</ref> Nesrodni mužjaci često formiraju nestalne ''društvene grupe mužjaka'' kako bi održali poziciju protiv drugih mužjaka tijekom sezone parenja – ili protiv drugih potencijalnih prijetnji.<ref>Hohmann, pp. 152–154</ref> Takve grupe obično čine najviše četiri jedinke.<ref>Bartussek, p. 12; Hohmann, p. 140</ref> Budući da neki mužjaci pokazuju agresivno ponašanje prema mladuncima koji im nisu u srodstvu, majke se izoliraju od ostalih rakuna dok njihovi mladi nisu dovoljno veliki da bi se obranili.<ref>Hohmann, pp. 124–126, 155</ref> Po pitanju ova tri načina života prisutna u rakuna, Hohmann je njihovu društvenu strukturu nazvao ''troklasnim društvom''.<ref>Hohmann, p. 133</ref> Samuel I. Zeveloff, profesor [[zoologija|zoologije]] na Državnom sveučilištu Weber i autor knjige ''Raccoons: A Natural History'' (Rakuni: prirodoslovlje), pažljiviji je u svojim interpretacijama i zaključuje da barem ženke žive same većinu vremena i, prema istraživanju Erika K. Fritzella u [[Sjeverna Dakota|Sjevernoj Dakoti]] [[1978]]. godine, također i mužjaci ako žive na područjima gdje je gustoća populacije malena.<ref>Zeveloff, pp. 137–139</ref> Oblik i veličina rakunova teritorija varira s obzirom na njegovu starost, spol i stanište: odrasli drže područja koja su dvostruko veća nego ona mladih jedinki.<ref>MacClintock, p. 61</ref> Dok veličine teritorija u negostoljubivim prerijama Sjeverne Dakote variraju između 7 i 50&nbsp;km² u mužjaka i između 2 i 16&nbsp;km² u ženki, prosječna veličina u močvarama jezera [[Erie (jezero)|Erie]] je 0,49&nbsp;km².<ref>MacClintock, pp. 60–61</ref> Bez obzira na to da li se teritoriji više jedinki preklapaju, obično se ne brane aktivno izvan sezone parenja ako ima dovoljno hrane.<ref>Zeveloff, pp. 137–138</ref> Pretpostavlja se da se granice teritorija obilježavaju mirisom, koji također služi za identificiranje jedinki.<ref>Zeveloff, pp. 68–69</ref> Mokraća i izmet na zajedničkim mjestima za obavljanje nužde mogu dati informacije o područjima za hranjenje, budući da je zabilježeno da se rakuni tu okupljaju za zajedničko hranjenje, spavanje i igranje.<ref>Hohmann, pp. 142–147</ref> Što se tiče generalnog ponašanja rakuna, Gehrt ističe da "se obično može naći 10 do 15% onih koji se ponašaju potpuno suprotno"<ref>{{cite web|url=http://chicagowildernessmag.org/issues/summer2002/raccoons.html|title=The City Raccoon and the Country Raccoon|accessdate = 07. 12. 2008.|last=Riddell|first=Jill|year=2002|work=Chicago Wilderness Magazine|publisher=Chicago Wilderness Magazine}}</ref> od očekivanog. === Ishrana === Iako su obično noćne životinje, rakuni su ponekada aktivni danju kako bi iskoristili dostupne izvore hrane.<ref name="b10z99">Bartussek, p. 10; Zeveloff, p. 99</ref> Ishrana im se sastoji od oko 40% [[beskralježnjaci|beskralježnjaka]] i 27% [[kralješnjaci|kralježnjaka]].<ref>Hohmann, p. 82</ref> Budući da mu se ishrana sastoji od razne hrane, Zeveloff tvrdi da je rakun "možda jedna od oportunističkijih životinja na svijetu".<ref>Zeveloff, p. 102</ref> Iako se u proljeće i rano ljeto uglavnom hrani [[insekt|kukcima]], crvima i drugim životinjama dostupnim rano u godini, više voli [[voće]] i orašaste plodove, poput [[žir]]eva i [[lijeska|lješnjaka]]; oni se pojavljuju kasno u ljeto i u jesen i predstavljaju bogat izvor kalorija za skupljanje masnih naslaga za zimu.<ref>Hohmann, pp. 85–88; MacClintock, pp. 44–45</ref> Unatoč uobičajenom mišljenju, rakuni jedu aktivan i veliki plijen poput [[ptica]] i [[sisavac]]a vrlo rijetko, budući da više vole plijen kojeg je lakše uloviti, posebno [[riba|ribe]] i [[vodozemac|vodozemce]].<ref>Hohmann, p. 83</ref> Kada ima dosta hrane, rakuni mogu razviti jaka induvidualna preferiranja prema nekoj vrsti hrane.<ref>MacClintock, p. 44</ref> U sjevernom dijelu svojeg reala rakuni padaju u zimski san i drastično smanjuju svoju aktivnost sve dok se [[snijeg]] na otopi.<ref>MacClintock, pp. 108–113</ref> === Pranje hrane === [[Datoteka:Procyon lotor 7 - am Wasser.jpg|thumb|240px|desno|Rakuni u zatočeništvu često peru hranu prije nego što je pojedu.]] Rakuni skupljaju hranu i druge predmete svojim prednjim udovima kako bi ih razgledali i otklonili neželjene dijelove. [[Opip|Osjetljivost na dodir]] njihovih prednjih udova se povećava ako se ova radnja odvija pod vodom, budući da voda omekšava tvrdi sloj koji prekriva šape.<ref>Hohmann, p. 55; Zeveloff, p. 7</ref> Međutim, ponašanje promatrano kod rakuna u zatočeništvu, kada odnose hranu do vode i "peru" je prije nego što je pojedu, nije zabilježeno u divljini.<ref>Lagoni-Hansen, p. 41; MacClintock, pp. 56–57</ref> Prirodoslovac [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] ([[1707]].–[[1788]].) je vjerovao da rakuni nemaju adekvatnu proizvodnju pljuvačke koja vlaži hranu, pa da stoga moraju vlažiti hranu, ali ovo je sigurno netočno.<ref>Holmgren, p. 70; Lagoni-Hansen, p. 41; MacClintock, p. 57; Zeveloff, p. 7</ref> Rakuni u zatočeništvu vlaže hranu češće kada potok nije dalje od 3 m od njih.<ref name="mc57">MacClintock, p. 57</ref> Naširoko prihvaćena teorija kaže da je vlaženje instinktivno ponašanje koje imitira traženje hrane na obalama rijeka i sl.<ref>Hohmann, pp. 44–45; Lagoni-Hansen, pp. 41–42; MacClintock, p. 57; Zeveloff, p. 7</ref> Ovo podržavaju zapažanja da hranu podrijetlom iz vode rakuni češće vlaže. Izgleda da čišćenje prljave hrane nije razlog "pranja".<ref name="mc57" /> Stručnjaci su bacili sumnju na vjerodostojnost zapažanja divljih rakuna dok vlaže hranu.<ref>Holmgren, p. 22 (pro); Lagoni-Hansen, p. 41 (contra); MacClintock, p. 57 (contra)</ref> === Razmnožavanje === Rakuni se obično pare u periodu kojeg izaziva povećana količina svjetlosti između kasnog [[januar|siječnja]] i sredine [[mart|ožujka]].<ref>Hohmann, p. 150; MacClintock, p. 81; Zeveloff, p. 122</ref> Međutim, postoje veće regionalne razlike koje količina svjetlosti ne može u potpunosti izazvati. Na primjer, dok se rakuni na jugu [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a obično pare kasnije od prosjeka, sezona parenja u [[manitoba|Manitobi]] ima svoj vrhunac kasnije nego obično u ožujku i nastavlja se do [[jun|lipnja]].<ref>Zeveloff, p. 122</ref> Tijekom sezone parenja, mužjaci lutaju svojom teritorijom u potrazi za ženkama u pokušaju da ih zavedu u periodu od tri do četiri dana kada je začeće moguće. Ovi susreti se često dešavaju na glavnim mjestima okupljanja.<ref>Hohmann, pp. 148–150; Lagoni-Hansen, p. 47; MacClintock, pp. 81–82</ref> Kopulacija, uključujući i predigru, može trajati preko jednog sata i ponavlja se nekoliko noći zaredom.<ref>Hohmann, pp. 150–151</ref> Pretpostavlja se da slabiji pripadnici muških grupa također dobijaju šansu za parenje jer se snažniji ne mogu pariti sa svim dostupnim ženkama.<ref>Hohmann, pp. 153–154</ref> U jednom sitraživanju provedenom na jugu [[Texas|Teksasa]] tijekom sezona parenja od [[1990]]. do [[1992]]. godine, oko jedne trećine svih ženki se parilo sa više nego jednim mužjakom.<ref>{{cite journal|last=Gehrt|first=Stanley|coauthors=Fritzell, Erik K.|date=March 1999 |title=Behavioural aspects of the raccoon mating system: determinants of consortship success|journal=Animal behaviour|volume=57|issue=3|pages=593–601|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|issn=0003-3472|doi=10.1006/anbe.1998.1037|pmid=10196048}}</ref> Ako ženka ne postane skotna ili ako rano izgubi mladunce, ponekada ponovo postane plodna nakon 80 do 140 dana.<ref>Hohmann, p. 125; Lagoni-Hansen, p. 45; Zeveloff, p. 125</ref> [[Datoteka:Common Raccoon (Procyon lotor) in Northwest Indiana.jpg|lijevo|thumb|240px|Mladunac]] Nakon skotnosti od 63 do 65 dana (iako je moguće od 54 do 70 dana), ženka donosi na svijet leglo od dva do pet mladunaca.<ref>Hohmann, p. 131; Zeveloff, pp. 121, 126</ref> Prosječna veličina legla mnogo varira po staništu, od 2,5 u [[alabama|Alabami]] do 4,8 u [[Sjeverna Dakota|Sjevernoj Dakoti]].<ref>Lagoni-Hansen, p. 50; Zeveloff, p. 126</ref> Veća legla su češća na područjima sa većom stopom smrtnosti od, npr., lova ili hladnih zima.<ref>Bartussek, p. 32; Zeveloff, p. 126</ref> Dok muški jednogodišnjaci dostižu spolnu zrelost tek nakon glavne sezone parenja, jednogodišnje ženke mogu nadoknaditi visoku stopu smrtnosti i ponekada rađaju 50% svih mladih rođenih tijekom jedne godine.<ref>Hohmann, p. 163; MacClintock, p. 82; Zeveloff, pp. 123–127</ref> Mužjaci ne pomažu u podizanju mladih.<ref>Bartussek, p. 12; Hohmann, p. 111; MacClintock, p. 83</ref> Mladunci su slijepi i gluhi na rođenju, ali je njihova maska već vidljiva na svijetlom krznu.<ref name="zp127">Hohmann, pp. 114, 117; Zeveloff, p. 127</ref> Težina 10&nbsp;cm dugog mladunca na rođenju je između 60 i 75 grama.<ref>Zeveloff, p. 127</ref> Ušni kanali im se otvaraju nakon 18 do 23 dana, nekoliko dana prije nego im se oči otvore prvi put.<ref>Hohmann, p. 117</ref> Kada mladunci postignu težinu od oko 1&nbsp;kg, oni počinju istraživati svijet izvan jazbine; čvrstu hranu počinju jesti nakon šest do devet tjedana.<ref>Hohmann, p. 119; MacClintock, pp. 94–95</ref> Nakon ovoga ih majka sve manje doji; odbija ih od sise nakon 16 tjedana.<ref>Zeveloff, p. 129</ref> U jesen, nakon što im je majka pokazala jazbine i mjesta za hranjenje, mladunci se razilaze.<ref>Hohmann, pp. 126–127. Zeveloff, p. 130</ref> Dok mnoge ženke ostaju blizu teritorije svoje majke, mužjaci se ponekada udalje više od 20&nbsp;km.<ref>Hohmann, p. 130; Zeveloff, pp. 132–133</ref> To se smatra instinktivnim ponašanjem koje sprječava parenje u srodstvu.<ref>Hohmann, p. 128; Zeveloff, p. 133</ref> Međutim, majka i mladunci u hladnim područjima tijekom hladnijih zima ponekada dijele jazbinu.<ref>Zeveloff, p. 130</ref> === Dužina života === [[Datoteka:Raccoon in Bear Country USA.ogv|thumb|240px|desno|Rakuni u zatočeništvu poput ovog u SAD-u mogu doživjeti više od 20 godina.]] Rakuni u zatočeništvu mogu živjeti više od 20 godina.<ref>Bartussek, p. 6</ref> Međutim, dužina života u divljini je samo 1,8 do 3,1 godina, ovisno o uvjetima koji se odnose na gustoću prometa, lov i vrijeme.<ref>Zeveloff, pp. 118–119</ref> Nije neobično da samo polovica mladunaca rođenih tijekom jedne godine prežive cijelu godinu.<ref>Hohmann, p. 163; Zeveloff, p. 119</ref> Nakon ove točke, godišnja smrtnost pada na između 10 i 30%.<ref>Hohmann, p. 163</ref> Mladi rakuni su ranjivi na gubitak majke ili glad, posebno tijekom dugih i hladnih zima.<ref>MacClintock, p. 73</ref> Najčešći prirodni uzrok smrti kod sjevernoameričke populacije rakuna je [[pseća kuga]], koja može dostići [[epidemija|epidemijske]] razmjere i ubiti gotovo cijelu lokalnu populaciju rakuna.<ref name="ergebnisse">{{cite web|url=http://www.projekt-waschbaer.de/erste-ergebnisse/|title=Erste Ergebnisse|accessdate=07. 12. 2008.|last=Michler|first=Frank-Uwe|coauthors=Köhnemann, Berit A.|date=June 2008 |work=„Projekt Waschbär“|language=German|archivedate=2009-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090214202619/http://www.projekt-waschbaer.de/erste-ergebnisse|deadurl=yes}}</ref> U područjima sa gustim prometom i raširenim lovom ovi čimbenici mogu biti krivi za 90% smrti odraslih rakuna.<ref>Hohmann, p. 162</ref> Najvažniji prirodni grabežljivci rakuna su [[risovi|ris]], [[kojot]] i velike sove koje uglavnom love mladunce. U [[Chesapeake (zaljev)|Zaljevu Chesapeake]] rakuni su među najvažnijim plijenom [[Bjeloglavi štekavac|bjeloglavog štekavca]].<ref>{{cite web |url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/506/articles/foodhabits |title=Birds of North America Online |publisher=Bna.birds.cornell.edu |accessdate=19. 03. 2010. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225013938/https://birdsoftheworld.org/bow/home |archive-date=2021-02-25 |url-status=dead}}</ref> U arealima u koje su uvezeni u bivšem [[Sovjetski Savez|Sovjetskom savezu]] njihovi glavni neprijatelji su [[vuk]]ovi, risevi i [[sova|sove]].<ref name="s1390">{{Harvnb|Heptner|Sludskii|2002|p=1390}}</ref> Međutim, grabežljivci nisu glavni uzrok smrti, posebno zato što su veći grabežljivci u mnogim područjima koja rakuni nastanjuju istrijebljeni.<ref>Zeveloff, pp. 111–112</ref> == Rasprostranjenost == === Stanište === [[Datoteka:Northern Raccoons in tree.jpg|desno|thumb|240px|Bježeći na drvo, [[Ottawa]], [[Ontario]]]] Iako su tijekom posljednjih desetljeća živjeli u rijetko pošumljenim područjima, rakuni ovise o vertikalnim srukturama za penjanje kada se osjete ugroženi.<ref>Hohmann, pp. 93–94; Zeveloff, p. 93</ref> Zbog toga izbjegavaju otvoreni teren i područja sa visokom koncentracijom [[bukva|bukvi]], budući da je njena kora preglatka za penjanje.<ref>Hohmann, p. 94</ref> Rupe u starom [[hrast|hrašću]] i drugom drveću i pukotine u kamenu su rakunima omiljeno mjesto za spavanje, prezimljavanje i koćenje. Ako takve jazbine nisu dostupne ili ako je dolaženje do njih teško, rakuni iskoriste jazbine koje su iskopali drugi [[sisavac|sisavci]], gusto grmlje, udubine blizu ceste u urbanim područjima ili račvanje grana na drvetu.<ref>Hohmann, pp. 97–101; Zeveloff, pp. 95–96</ref> U jednom istraživanju u brdima Njemačke, više od 60% svih mjesta za spavanje je bilo iskorišteno samo jednom, ali one jazbine koje su bile iskorištene barem deset puta činile su oko 70% svih skrovišta koja su se koristila više od jedanput.<ref>Hohmann, p. 98</ref> Budući da [[vodozemac|vodozemci]], [[rakovi]] i druge životinje koje žive oko [[jezero|jezera]] i [[rijeka]] čine važan dio ishrane rakuna, dolinske [[Listopadno drvo|listopadne]] i mješovite [[šuma|šume]] u kojima ima dosta voda i [[močvara]] održavaju najveću gustoću naseljenosti.<ref>Hohmann, p. 160; Zeveloff, p. 98</ref> Dok u [[prerija]]ma gustoća populacije varira od 0,5 do 3,2 životinje po kvadratnom kilometru i u planinskim šumama obično ne prelazi 6 životinja po kvadratnom kilometru, u dolinskim šumama i močvarama može živjeti više od 20 rakuna po kavdratnom kilometru.<ref>Hohmann, p. 160; Zeveloff, p. 97</ref> === Rasprostranjenost u Sjevernoj Americi === Rakuni su česti u Sjevernoj Americi od Kanade do [[panama|Paname]], gdje podvrsta ''P. l. pumilus'' koegzistira sa rakunom rakojedom (''P. cancrivorus'').<ref>Hohmann, pp. 12, 46; Zeveloff, pp. 75, 88</ref> Populacija na [[Hispaniola|Hispanioli]] je bila istrijebljena već 1513. godine od strane španskih kolonista koji su ih lovili radi mesa.<ref>Holmgren, p. 58</ref> Rakuni su također bili istrijebljeni na [[kuba|Kubi]] i [[Jamajka|Jamajci]], gdje su zabilježeni 1687. godine.<ref>Holmgren, pp. 58–59</ref> [[bahami|Bahamski]] rakun (''P. l. maynardi''), [[Gvadalupa|Guadeloupeški]] rakun (''P. l. minor'') i rakun sa otoka Tres Marias (''P. l. insularis'') su 1996. godine svrstani među ugrožene vrste prema [[Međunarodna unija za zaštitu prirode i prirodnih resursa|IUCN]]-u.<ref>Zeveloff, pp. 42–45</ref><!-- NEPOSTOJEĆI PREDLOŠCI<ref>{{IUCN2007|assessors=Mustelid Specialist Group|year=1996|id=18268|title=Procyon insularis|downloaded=2008-08-10}}</ref><ref>{{IUCN2007|assessors=Mustelid Specialist Group|year=1996|id=18269|title=Procyon maynardi|downloaded=2008-08-10}}</ref><ref>{{IUCN2007|assessors=Mustelid Specialist Group|year=1996|id=18270|title=Procyon minor|downloaded=2008-08-10}}</ref> --> [[Datoteka:Racoon (20091106).JPG|thumb|240px|desno|alt=racoon|Rakun usred noći traži hranu (planine Sierra-Nevada, Kalifornija)]] Postoje dokazi da su u pred-kolumbijskim vremenima rakuni bili brojni samo oko rijeka i u šumama na jugoistoku SAD-a.<ref>Zeveloff, p. 77</ref> Budući da rakuni nisu bili spomenuti od strane prvih američkih pionira koji su istraživali središte i sjever SAD-a,<ref>Zeveloff, p. 78</ref> njihovo širenje se možda odigralo nekoliko desetljeća prije 20. stoljeća. Od 1950-ih, rakuni su se proširili od [[Vancouver (otok)|Vancouvera]] (što je prije bila sjeverna granica njihovog areala) do sjevernih dijelova četiri Kanadske provincije u središnjim predjelima te države.<ref>Zeveloff, p. 75</ref> Nova staništa (osim urbanih) koja su rakuni zauzeli su [[planina|planine]], [[prerija|prerije]] i obalne [[močvara|močvare]].<ref>Zeveloff, p. 76</ref> Nakon populacijske eksplozije 1940-ih godina, procijenjeni broj rakuna u Sjevernoj Americi tijekom kasnih 1980-ih je bio 15 do 20 puta viši nego tijekom 1930-ih, kada su rakuni bili prilično rijetki.<ref>Zeveloff, pp. 75–76</ref> [[Urbanizacija]], ekspanzija poljoprivrede, namjerno uvoženje i istrjebljenje prirodnih grabežljivaca rakuna su vjerojatno izazvala ovo povećanje u broju i rasprostranjenosti.<ref>Zeveloff, pp. 76–78</ref> === Rasprostranjenost izvan Sjeverne Amerike === [[Datoteka:Waschbaer-verbreitung.png|desno|thumb|240px|Rasprostranjenost u Njemačkoj: rakuni ubijeni ili pronađeni mrtvi tijekom 2000./'01., '01./'02. i '02./'03. g. u administrativnim dijelovima Njemačke.]] Kao rezultat bijega i namjernog uvoženja sredinom 20-og stoljeća, rakun je sada rasprostranjen u nekoliko europskih i azijskih zemalja. Viđeni su u svim zemljama koje graniče sa Njemačkom, koja ima najveću populaciju izvan Sjeverne Amerike.<ref>Lagoni-Hansen, pp. 89–90</ref> Još jedna stabilna populacija postoji na sjeveru [[francuska|Francuske]], gdje je nekoliko rakuna kućnih ljubimaca pušteno [[1966]]. godine.<ref>Hohmann, p. 13</ref> Između [[1936]]. i 1958. godine pušteno je 1243 životinja u devet regija bivšeg Sovjetskog Saveza sa svrhom osnivanja populacije koja bi se lovila radi krzna. Dva uvođenja su bila uspješna: na jugu [[Belorusija|Bjelorusije]] izeđu [[1954]]. i [[1958]]. godine i u [[Azerbejdžan]]u između [[1941]]. i 1957. godine. Sa sezonskim prinosom od 1000 do 1500 jedinki, godine [[1974]]. procijenjeno je da populaciju na [[Kavkaz (region)|Kavkazu]] čini 20 000 životinja, a da je gustoća četiri životinje po kvadratnom kilometru.<ref>Lagoni-Hansen, pp. 90–92</ref> U [[Japan]] je uvezeno do 1500 rakuna kao kućnih ljubimaca svake godine nakon uspjeha crtanog filma ''[[Rascal the Raccoon]]'' (Rakun zvani Rascal). Godine 2004. potomci pobjeglih ili puštenih primjeraka živjeli su u 42 od 47 prefektura Japana.<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040916f1.html|title=Raccoons – new foreign menace?|accessdate=07. 12. 2008.|last=Yoshida|first=Reiji|date=16. 09. 2004.|work=The Japan Times Online|publisher=The Japan Times Ltd.|archiveurl=https://archive.today/20120713143527/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20040916f1.html%23.UAAyIKgo9Rw|archivedate=2012-07-13|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20080219a5.html|title=Raccoons take big bite out of crops|accessdate=07. 12. 2008.|date=19. 02. 2008.|work=The Japan Times Online|publisher=The Japan Times Ltd.|archiveurl=https://archive.today/20120713154336/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20080219a5.html%23.UABCGKgo9Rw|archivedate=2012-07-13|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite journal|last=Ikeda|first=Tohru|coauthors=Asano, Makoto; Matoba, Yohei, Abe, Go|year=2004|title=Present Status of Invasive Alien Raccoon and its Impact in Japan|journal=Global Environmental Research|volume=8|issue=2|pages=125–131|publisher=Center for Global Environmental Research, National Institute for Environmental Studies|location=Tsukuba, Japan|issn=1343-8808|url=http://www.airies.or.jp/publication/ger/pdf/08-02-03.pdf|format=PDF|accessdate=2008-12-07|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326112531/http://www.airies.or.jp/publication/ger/pdf/08-02-03.pdf|dead-url=yes}}</ref> ==== Rasprostranjenost u Njemačkoj ==== Dva para rakuna, koji su bili kućni ljubimci, puštena su 12. travnja [[1934]]. godine u divljinu na sjeveru [[Hesse]]a od strane nadstojnika šume Wilhelma Freiherra Sitticha von Berlepscha, na zahtijev njihovog vlasnika, uzgaijvača peradi Rolfa Haaga.<ref>Hohmann, pp. 9–10</ref> Pustio ih je dva tjedna prije nego što je dobio dozvolu od pruskog ureda za lovstvo "za bogaćenje životinjskog svijeta", kako je Haag naveo u svom zahtijevu.<ref>Hohmann, p. 10</ref> Nekoliko prijašnjih pokušaja da se rakune uveze u Njemačku nije bilo uspješno.<ref>Hohmann, p. 11; Lagoni-Hansen, p. 84</ref> Druga populacija osnovana je u [[Nemačka Demokratska Republika|Istočnoj Njemačkoj]] [[1945]]. godine kada je 25 rakuna sa farme za uzgoj krznašica u Wolfshagenu pobjeglo do Istočnog berlina nakon zračnog napada. Navedene dvije populacije su parazitološki različite: 70% rakuna hesseanske populacije je zaraženo crvom ''[[Baylisascaris procyonis]]'', ali nijedna jedinka iz brandenburške populacije nije zaražena tim parazitom.<ref name=autogenerated1>Hohmann, p. 182</ref> Procijenjeni broj rakuna u hesseanskoj regiji je bio 285 životinja 1956. godine, preko 20 000 1970. godine i između 200 000 i 400 000 jedinki u cijeloj [[Nemačka|Njemačkoj]] 2008. godine.<ref name="ergebnisse" /><ref>Hohmann, p. 11</ref> Rakun je u Njemačkoj bio zaštićena vrsta, ali je u 14 saveznih država proglašen [[divljač]]i od 1954. godine.<ref>Hohmann, pp. 18, 21</ref> Lovci i zaštitnici okoline smatraju da se rakun nekontrolirano širi, što je prijetnja zaštićenim vrstama ptica i starosjedilačkim vrstama mesoždera. Ovakvom pogledu se protivi [[zoologija|zoolog]] Frank-Uwe Michler, koji nije našao dokaze da je visoka gustoća populacije imala efekta na [[biodiverzitet]] na tom području. Hohmann drži da ekstenzivni lov ne može biti izazvan nedostatkom prirodnih grabežljivaca, zato što smrt zbog drugih grabežljivaca nije važan uzrok smrti kod sjevernoameričkih rakuna.<ref>Hohmann, pp. 14–16</ref> ==== Rasprostranjenost u bivšem SSSR-u ==== Eksperimenti za aklimatiziranje rakuna u [[Sovjetski Savez|SSSR]] počeli su [[1936]]. godine i ponavljani su još 25 puta do [[1962]]. godine. Sveukupno su puštene 1222 jedinke, od kojih su 64 došle iz ZOO vrtova i farmi za uzgoj krznašica (od njih je 38 došlo iz Zapadne Europe). Ostali rakuni potiču iz populacije u [[Zakavkazje|Zakavkazju]]. Areal sovjetski rakuna nikada nije bio jedinstven i isti zato što su ih ljudi uvozili na različite lokacije koje su daleko jedna od druge. Sva uvođenja u [[Daleki istok Rusije|Ruski daleki istok]] su bila neuspješna; melanistični rakuni su bili pušteni na Petrov otok blizu [[Vladivostok]]a i u neka područja južnog [[Primorski kraj|Primorskog kraja]], ali su umrli. U [[Srednja Azija|Srednjoj Aziji]] rakuni su pušteni u [[Kirgistan]], ali kasnije je zabilježeno da su bili "praktički neprisutni" u siječnju [[1963]]. godine. Velika i stabilna populacija rakuna (godišnji ulov je 1000–1500 jedinki) je osnovana u [[Azerbejdžan]]u nakon uvođenja u to područje [[1937]]. godine. Rakuni su preživjeli uvođenje blizu rijeke Terek, duž rijeke Sulak i u nizine [[Dagestan]]a. Pokušaji da ih se uvede oko lijeve pritoke rijeke Kuban bili su neuspješni. Uspješno su se aklimatizirali u [[Belorusija|Bjelorusiji]], gdje su izvedena tri uvođenja (52, 37 i 38 jedinki 1954. i 1958. godine). Do 1. siječnja 1963. godine, u toj je državi zabilježeno 700 jedinki.<ref name="s1380">{{Harvnb|Heptner|Sludskii|2002|p=1380-1383}}</ref> === Urbani rakuni === [[Datoteka:Waschbaer auf dem Dach.jpg|thumb|240px|desno|Na krovu kuće u Albertshausenu, Njemačka]] Zbog svoje prilagodljivosti, rakuni uspijevaju iskoristiti urbana područja kao staništa. Prva pojavljivanja su zabilježena u predgrađu [[Cincinnati]]ja tijekom 1920-ih godina. Od 1950-ih, rakuni su prisutni u metropolama poput [[Washington D.C.|Washington, D.C.]], [[Chicago]]a, i [[Toronto]]a.<ref name="untersuchungen">{{cite paper|first=Frank-Uwe|last=Michler|title=Untersuchungen zur Raumnutzung des Waschbären (''Procyon lotor'', L. 1758) im urbanen Lebensraum am Beispiel der Stadt Kassel (Nordhessen)|pages=7|date = 25. 06. 2003.|url=http://www.projekt-waschbaer.de/fileadmin/user_upload/Diplomarbeit-Waschbaer-Michler.pdf|format=PDF|accessdate = 07. 12. 2008.|language=German}} (Diploma thesis at the University of Halle-Wittenberg)</ref> Od 1960-ih, [[Kassel]] je dom prvoj i najgušćoj europskoj populaciji rakuna na velikom urbanom području od 50 do 150 životinja po kvadratnom kilometru, što se može uporediti sa populacijom u urbanim područjima u Sjevernoj Americi.<ref name="untersuchungen" /><ref>Hohmann, p. 108</ref> Veličine teritorija urbanih rakuna su samo 3 do 40 hektara za ženke i 8 do 80 hektara za mužjake.<ref name="Stand der Wissenschaft">{{cite web|url=http://www.projekt-waschbaer.de/stand-der-wissenschaft/|title=Stand der Wissenschaft|accessdate=07. 12. 2008.|last=Michler|first=Frank-Uwe|coauthors=Köhnemann, Berit A.|work=„Projekt Waschbär“|publisher=Gesellschaft für Wildökologie und Naturschutz e.V.|language=German|archivedate=2009-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090216055807/http://www.projekt-waschbaer.de/stand-der-wissenschaft/|deadurl=yes}}</ref> U malenim gradovima i predgrađima mnogi rakuni spavaju u obližnjoj šumi nakon traženja hrane oko naselja.<ref name="untersuchungen" /><ref>Bartussek, p. 20</ref> Voće i kukci u vrtovima i otpaci su lako dostupna hrana.<ref>Bartussek, p. 21</ref> Nadalje, postoji veliki broj dodatnih područja za spavanje u ovim područjima, poput rupa u starom drveću u vrtovima, u ostavama, garažama, napuštenim kućama i tavanima. Postotak urbanih rakuna koji spavaju u napuštenim ili naseljenim kućama varira između 15% u Washington, D.C. (1991.) do 43% u [[Kassel]]u (2003.).<ref>Bartussek, p. 20; Hohmann, p. 108</ref> == Zdravlje == [[Datoteka:Baylisascaris larvae.jpg|lijevo|thumb|240px|Larva vrste ''Baylisascaris procyonis'']] Rakuni su prenosnici [[bjesnilo|bjesnoće]], smrtonosne bolesti koju izaziva virus koji se nalazi u pljuvački i prenosi se ugrizom. Širenje virusa je počelo na Floridi i u [[Georgia|Georgiji]] tijekom 1950-ih i podržali su ga uvoženje zaraženih jedinki u [[Virginia|Virginiju]] i Sjevernu Dakotu u kasnim 1970-im.<ref name="z113">Zeveloff, p. 113</ref> Od 6940 zabilježenih slučajeva bjesnoće 2006. godine, 2615 (37,7%) je otpadalo na rakune.<ref>{{cite journal|last=Blanton|first=Jesse D.|coauthors=Hanlon, Cathleen A.; Rupprecht, Charles E.|date = 2007-08-15 |title=Rabies surveillance in the United States during 2006|url=https://archive.org/details/sim_american-veterinary-medical-association-journal_2007-08-15_231_4/page/540|journal=Journal of the American Veterinary Medical Association|volume=231|issue=4|pages=540–556|publisher=American Veterinary Medical Association|location=Schaumburg, Illinois|issn=0003-1488|doi=10.2460/javma.231.4.540|pmid=17696853}}</ref> Ministarstvo poljoprivrede Sjedinjenih Država, kao i lokalne vlasti u nekoliko država SAD-a i u nekoliko provincija u Kanadi, razvilo je programe oralne vakcinacije kako bi se borili protiv širenja bolesti kod ugroženih populacija.<ref>{{cite web|url=http://health.state.tn.us/FactSheets/raccoon.htm|title=Raccoons and Rabies|accessdate=07. 12. 2008.|work=Official website of the State of Tennessee|publisher=Tennessee Department of Health|archivedate=2009-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090115182910/https://health.state.tn.us/FactSheets/raccoon.htm|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.westislandchronicle.com/article-cp104472042-Quebec-uses-bait-to-vaccinate-raccoons-to-keep-rabies-out-of-Montreal.html|title=Quebec uses bait to vaccinate raccoons to keep rabies out of Montreal|accessdate=07. 12. 2008.|date=17. 05. 2008.|work=The Chronicle|publisher=Media Transcontinental}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Jedini smrtni slučaj kod čovjeka je zabilježen nakon prenosa virusa bjesnoće od rakuna.<ref>{{cite journal|last=Silverstein|first=M. A.|coauthors=Salgado, C. D.; Bassin, S.; Bleck, T. P.; Lopes, M. B.; Farr, B. M.; Jenkins, S. R.; Sockwell, D. C.; Marr, J. S.; Miller, G. B.|date = 2003-11-14|title=First Human Death Associated with Raccoon Rabies|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=52|issue=45|pages=1102–1103|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|location=Atlanta, Georgia|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5245a4.htm|accessdate = 2008-12-07 |pmid=14614408}}</ref> Među glavnim simptomima bjesnoće kod rakuna su općenito bolestan izgled, smanjeno kretanje, nenormalno glasanje i agresivnost.<ref name="rabies">{{cite journal|last=Rosatte|first=Rick|coauthors=Sobey, Kirk; Donovan, Dennis; Bruce, Laura; Allan, Mike; Silver, Andrew; Bennett, Kim; Gibson, Mark; Simpson, Holly; Davies, Chris; Wandeler, Alex; Muldoon, Frances|date=2006-07-01|title=Behavior, Movements, and Demographics of Rabid Raccoons in Ontario, Canada: Management Implications|journal=Journal of Wildlife Diseases|volume=42|issue=3|pages=589–605|publisher=The Wildlife Disease Association|location=USA|issn=0090-3558|url=http://www.jwildlifedis.org/cgi/content/full/42/3/589|accessdate=2008-12-07|pmid=17092890|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.today/20121209072424/http://www.jwildlifedis.org/cgi/content/full/42/3/589|dead-url=yes}}</ref> Međutim, nema uvijek vidljivih znakova i većina jedniki ne pokazuje agresivno ponašanje kao psi; rakuni sa bjesnoćom se umjesto toga obično sakriju u jazbine.<ref name=autogenerated1 /><ref name="rabies" /> Organizacije poput Šumske službe Sjedinjenih Država potiču ljude da se klone životinja koje se ponašaju ili izgledaju nenormalno i da obavijeste nadležne osobe.<ref>{{cite web|url=http://www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/misc/raccoon/raccoon.htm|title=The Raccoon—Friend or Foe?|accessdate = 07. 12. 2008.|work=Northeastern Area State & Private Forestry - USDA Forest Service}}</ref><ref name="wdfw">{{cite web|url=http://wdfw.wa.gov/wlm/living/raccoons.htm|title=Raccoons|accessdate=07. 12. 2008.|last=Link|first=Russell|work=Living with Wildlife|publisher=Washington Department of Fish and Wildlife|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080324192751/http://wdfw.wa.gov/wlm/living/raccoons.htm|archivedate=2008-03-24|deadurl=yes}}</ref> Budući da zdrave jedinke, a posebno majke koje doje, često traže hranu tijekom dana, dnevna aktivnost nije pouzdan pokazatelj bjesnoće kod rakuna.<ref name="b10z99" /> Za razliku od bjesnoće, rakuni prenose barem desetak drugih patogenih bolesti koje ne utiču na čovjeka.<ref>MacClintock, p. 72; Zeveloff, p. 114</ref> Neke od najvažnijih [[bakterija|bakterijskih]] bolesti kod rakuna su [[leptospiroza]], [[listerioza]], [[tetanus]] o [[tularemija]]. Iako [[parazit]]i u tijelu mogu oslabiti njihov [[imunološku sustav]], dobro hranjene jedinke mogu imati mnogo parazita u probavnom sustavu bez pokazivanja simptoma.<ref>MacClintock, pp. 73–74; Zeveloff, p. 114</ref> Larve vrste ''Baylisascaris procyonis'', koje se mogu naći u izmetu i rijetko izaziva bolest kod ljudi, može se progutati tijekom čišćenja zahoda rakuna bez zaštite.<ref>Hohmann, pp. 169, 182</ref> == Rakuni i ljudi == === Konflikti === [[Datoteka:Urban raccoon and skunk.JPG|thumb|240px|desno|[[Tvor]] i rakun dijele hranu za mačke u jednom dvorištu u Kaliforniji.]] Povećani broj rakuna u urbanim područjima je završio sa različitim reakcijama kod ljudi, od bijesa zbog njihovog prisustva do namjernog hranjenja rakuna.<ref>Hohmann, pp. 103–106</ref> Neki stručnjaci za divlje životinje i većina državnih vlasti nisu skloni hranjenju divljih životinja jer mogu postati veoma nametljivi i ovisni o ljudima kao izvoru hrane.<ref>Bartussek, p. 34</ref> Drugi stručnjaci u svojim knjigama potiču hranjenje rakuna i drugih divljih životinja.<ref>Holmgren, pp. 117–121</ref><ref>{{cite book|last=Harris|first=Stephen|coauthors=Baker, Phil|title=Urban Foxes|publisher=Whittet Books|location=Suffolk|year=2001|isbn=978-1873580516|pages=78–79}}</ref> Rakuni koji se ne boje ljudi su razlog za zabrinutost kod onih koji ovakvo ponašanje pripisuju [[bjesnilo|bjesnoći]], ali znanstvenici ističu da je ovakvo ponašanje vjerojatno prilagodba življenju u staništu u kojem je kontakt sa ljudima svakodnevan i to kod više generacija.<ref>Bartussek, p. 24; Hohmann, p. 182</ref> Ozbiljni napadi na ljude od strane grupa rakuna koji nisu zaraženi bjesnoćom su izuzetno rijetki i gotovo uvijek su rezultat osjećaja ugroženosti kod rakuna; zabilježen je barem jedan takav napad. </ref> Rakuni obično ne ubijaju domaće mačke i pse, ali prijavljeni su induvidualni slučajevi ubijanja.<ref>{{cite web|url=http://www.seattlepi.com/local/282218_racoons23.html|title=Raccoons rampaging Olympia|accessdate = 07. 12. 2008.|date = 23. 08. 2006.| work=seattlepi.com|publisher=Seattle Post-Intelligencer}}</ref> Dok su prevrnute kante za smeće i pokradeno voće sa drveća samo neprijatnosti za vlasnike kuća, popravak štete napravljene na tavanu koji je rakunima služio kao skrovište može koštati više tisuća dolara.<ref>{{cite paper|last=Michler|first=Frank-Uwe|title=Untersuchungen zur Raumnutzung des Waschbären (''Procyon lotor, L. 1758) im urbanen Lebensraum am Beispiel der Stadt Kassel (Nordhessen)|pages=108|date = 25. 06. 2003.|url=http://www.projekt-waschbaer.de/fileadmin/user_upload/Diplomarbeit-Waschbaer-Michler.pdf|format=PDF|accessdate = 07. 12. 2008.|language=German}} (Diploma thesis at the University of Halle-Wittenberg)</ref> Premještanje ili ubijanje rakuna bez dozvole je zabranjeno u mnogim urbanim područjima. Ove metode obično rješavaju probleme samo sa vrlo agresivnim i divljim jedinkama, budući da za adekvatna skrovišta zna više rakuna, ili se ta skrovišta poslije vrlo brzo ponovo otkriju.<ref name="wdfw" /><ref>Bartussek, p. 32; Hohmann, pp. 142–144, 169</ref> Buka, gašenje i paljenje svjetla i neugodni mirisi su se pokazali efektivni u tjeranju majke i mladunaca prije nego što bi oni inače napustili skrovište (kada su mladunci stari oko osam tjedana).<ref name="wdfw" /><ref>Bartussek, p. 40</ref> Međutim, obično je za duže razdoblje efektivno samo nedopuštanje da rakuni dođu do hrane i otpadaka.<ref name="wdfw" /><ref>Bartussek, pp. 36–40; Hohmann, p. 169</ref> Među svim [[voće]]m i usjevima koji se uzgajaju u poljoprivrednim područjima, zreli [[kukuruz šećerac]] je najomiljeniji među rakunima.<ref>Hohmann, pp. 87–88; MacClintock, p 49–50</ref> U dvogodišnjem istraživanju Univerziteta Purdue iz [[2004]]. godine, rakuni su bili krivi za 87% štete na kukuruzu.<ref>{{cite paper|last=MacGowan|first=Brian J.|coauthors=Humberg, Lee A.; Beasley, James C.; DeVault, Travis L.; Retamosa, Monica I.; Rhodes, Jr., Olin E.|title=Corn and Soybean Crop Depredation by Wildlife|pages=6|publisher=Department of Forestry and Natural Resources, Purdue University|date=June 2006|url=http://www.ces.purdue.edu/extmedia/FNR/FNR-265-W.pdf|format=PDF|accessdate=17. 12. 2008.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216115857/http://www.ces.purdue.edu/extmedia/FNR/FNR-265-W.pdf |date=2008-12-16 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ces.purdue.edu/extmedia/FNR/FNR-265-W.pdf |access-date=2011-06-24 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216115857/http://www.ces.purdue.edu/extmedia/FNR/FNR-265-W.pdf |dead-url=yes }}</ref> Kao i ostali grabežljivci, rakuni tražeći hranu mogu provaliti u kokošinjce i sl. kako bi lovili [[fazanke|kokoške]], [[patke]], njihova [[jaje|jaja]] ili hranu.<ref name="wdfw" /><ref>Hohmann, p. 82; MacClintock, pp. 47–48</ref> Budući da rakuni mogu provaliti u štaore i pokušati otvoriti zatvorene kontejnere u kampovima, kamperima se predlaže da ne čuvaju hranu ili pastu za zube u šatoru.<ref>{{cite web |url=http://www.dnr.state.wi.us/org/LAND/parks/specific/peninsula/camp/campcritters.html |title=WDNR - Peninsula Campground Animals |publisher=Dnr.state.wi.us |date=29. 05. 2009. |accessdate=19. 03. 2010. |archivedate=2007-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070428005033/http://www.dnr.state.wi.us/org/land/parks/specific/peninsula/camp/campcritters.html |deadurl=yes }}</ref> S obzirom na to da rakuni mogu do neke granice povećati stopu reprodukcije, ekstenzivni [[lov]] često ne rješava probleme sa populacijom rakuna. Stariji mužjaci također mogu imati veće teritorije od mlađih, što završava manjom gustoćom populacije. Cijene pokušaja da se rakuni istrijebe u su obično mnogo veće nego cijene štete koju naprave rakuni. === Mitologija, umjetnost i zabava === [[Datoteka:S.E.C.C. hero twins 3 HRoe 2007.jpg|thumb|275px|desno|Stilizirane kože rakuna na ''Strugu rakunskih svećenika'']] U [[mitologija|mitologiji]] domorodačkih naroda u obije Amerike,rakun je bio predmet narodnih priča.<ref>Holmgren, pp. 25–46</ref> Priče poput ''Kako rakuni uhvate toliko riba'', koju su smislili narod [[Tuscarora]], centrira se na rakunovu vještinu u traženju hrane.<ref>Holmgren, pp. 41–43</ref> U drugim pričama rakun je igrao ulogu varalice koji prevari ostale životinje, poput kojota i vukova.<ref>Holmgren, pp. 26–29, 38–40</ref> Među ostalima, [[Sijuksi Indijanci|Sijuksi]] su vjerovali da rakun ima prirodne duhovne moći, budući da njegova maska predstavlja bojanje lica (crne i bijele linije nacrtane sa dva prsta) koje se koristi za povezivanje sa svijetom duhova.<ref>Holmgren, pp. 15–17</ref> Azteci su nadnaravne sposobnosti naročito pripajali ženkama, čija je požrtvovanost za mladunce povezivana sa ulogom mudrih žena u plemenskom društvu.<ref>Holmgren, pp. 17–18</ref> Rakuni se pojavljuju u umjetnosti američkih domorodaca širom svog areala. Pronađeni su pteroglifi sa urezanim tragovima rakuna u [[Kanjonu Lewis]] u [[Texas]]u i u [[Okrug Grayson|Okrugu Grayson]] u [[Kentucky]]ju;<ref>Rock Art of Kentucky. Fred E. Coy, Thomas C. Fuller, Larry G. Meadows, James L. Swauger University Press of Kentucky, 2003 P60 & fig 65A</ref><ref>Piktografi, pteroglifi na kamenju prikazuju vjerovanja prvih Texašana, http://www.austin360.com/recreation/content/recreation/stories/2008/12/1214rockart.html</ref> također su pronađeni u Novom Meksiku i u Kaliforniji.<ref>Schaafsma, P. Indian Rock Art of the Southwest Albuq., U.NM, 1992</ref> Do detalja točna figurica napravljena od [[kvarc]]a pronađena je blizu rijeke [[Scioto (rijeka)|Scioto]]. Značenje i značaj ''Struga rakunskih svećenika'', koji prikazuje stilizirani urez rakuna ostaju nepoznati.<ref name="spiro mounds">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=TxYyscZlOXoC&pg=PA123 |title=The Arts of the North American ... - Google Bόcher |publisher=Books.google.de |date = 25. 09. 1986.|accessdate = 19. 03. 2010.|isbn=9780933920569|author1=Wade, Edwin L}}</ref><ref>Holmgren, p. 45</ref> U zapadnjačkoj kulturi, napisano je nekoliko auobiografskih romana o životu sa rakunom, od čega je većina literatura za djecu. Najpoznatija je knjiga [[Sterling North|Sterlinga Northa]] ''[[Rascal]]'', u kojoj govori o tome kako je odgajao mladog rakuna tijekom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Antropomorfni rakuni odnedavno igraju glavnu ulogu u animiranim televizijskim serijama ''[[The Raccoons]]'', u filmu ''[[Preko ograde]]'' i u video igricama ''[[Sly Cooper]]''. === Lov i trgovina krznom === [[Datoteka:Lanpher Furs Auto Coat Raccoon S71.jpg|thumb|240px|desno|Automobilski ogrtač od krzna rakuna ([[1906.]], SAD)]] Krzno rakuna se koristi za pravljenje odjeće, posebno za ogrtače i kape od kože rakuna. Američki domorodci su ga koristili ne samo za pravljenje zimske odjeće, već su koristili [[rep]]ove kao ukras.<ref>Holmgren, p. 18</ref> U mnogim dijelovima SAD-a lov na rakune se još uvijek obavlja [[noć]]u sa psima, koji su posebno uzgajani na takvu vrstu lova. Psi slijede rakuna dok on na kraju ne pobjegne, obično na drvo; tada se rakuna ubije ili ga se ostavi na životu u svrhu budućeg lova. Lovci mogu prepoznati kako napreduje lov po tome kako psi laju; oni imaju jedinstven lavež kojim ukazuju na to da se rakun popeo na drvo. === Kao hrana === Dok su se uglavnom lovili radi krzna, rakuni su također služili kao izvor hrane za Američke domorodce i Amerikance,<ref>Holmgren, pp. 18–19, Zeveloff, p. 165</ref> a rakuni prženi na roštilju su bili tradicionalna hrana na američkim farmama.<ref>Farm: A Year in the Life of an American Farmer. Richard Rhodes, reprint, U of Nebraska Press, 1997, p.270.</ref> Budući da se rakune smatra sopadljivim, slatkim i/ili štetočinama, ideja da ih se jede je današnjim ljudima odbojna.<ref>{{cite news|last=Twohey |first=Megan |url=http://archives.chicagotribune.com/2008/jan/18/food/chi-raccoon_18_jan18 |title=Raccoon dinner: Who's game? Illinois, it turns out, has bountiful supply of the critters - and fans and foodies are gobbling them up - Chicago Tribune |publisher=Archives.chicagotribune.com |date = 18. 01. 2008. |accessdate = 19. 03. 2010.}}</ref><ref>{{cite web |last=Hill |first=Lee |url=http://www.mcclatchydc.com/251/story/59566.html |title=The other dark meat: Raccoon is making it to the table &#124; McClatchy |publisher=Mcclatchydc.com |date=13. 01. 2009. |accessdate=19. 03. 2010. |archivedate=2009-08-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090801233722/http://www.mcclatchydc.com/251/story/59566.html |deadurl=yes }}</ref> Međutim, postoje neki festivali u Americi na kojima je rakunovo meso posebna poslastica. === Kao ljubimci === [[Datoteka:Mm Gehege 02.jpg|desno|thumb|240px|Kavez sa penjalicama, mjestima za skrivanje i bazenom (na donjoj lijevoj strani)]] Kao i kod većine egzotičnih ljubimaca, držanje rakuna zahtijeva mnogo vremena i strpljenja.<ref>{{cite web|url=http://www.filthylucre.com/raccoon-as-a-pet |title=Raccoon as a Pet |publisher=Filthylucre.com |accessdate = 02. 08. 2010.}}</ref> Rakuni se mogu ponašati nepredviđeno i agresivno i može ih biti prilično teško naučiti da razumiju i slušaju naredbe.<ref>Bartussek, p. 44; Hohmann, pp. 173–174</ref> U mjestima gdje držanje rakuna kao ljubimaca nije zabranjeno, kao u [[Wisconsin]]u i drugim državama SAD-a, dozvola za držanje egzotičnih ljubimaca će možda biti potrebna.<ref>MacClintock, p. 129</ref><ref>{{cite paper|last=Bluett|first=Robert|coauthors=Craven, Scott|title=The Raccoon (''Procyon lotor'')|pages=2|publisher=Board of Regents of the University of Wisconsin System|year=1999|url=http://learningstore.uwex.edu/pdf/G3304.pdf|format=PDF|accessdate=07. 12. 2008.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031124153/http://learningstore.uwex.edu/pdf/G3304.pdf |date=2008-10-31 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://learningstore.uwex.edu/pdf/G3304.pdf |access-date=2011-06-24 |archive-date=2008-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081031124153/http://learningstore.uwex.edu/pdf/G3304.pdf |dead-url=yes }}</ref> Spolno zreli rakuni često pokazuju agresivno prirodno ponašanje kao što je griženje tijekom sezone arenja.<ref>Bartussek, p. 44; Hohmann, pp. 185–186</ref> Steriliziranje kada su stari oko pet ili šest mjeseci smanjuje šanse za razvoj agresivnog ponašanja.<ref>Hohmann, p. 186</ref> Rakuni mogu postati [[gojaznost|pretili]] i imati druge poremećaje zbog loše ishrane i nedostatka vježbanja.<ref>Hohmann, p. 185</ref> Kada ih se dugo vremena hrani hranom za mačke, rakuni mogu dobiti kostobolju.<ref>Hohmann, p. 180</ref> Zbog rezultata istraživanja o njihovom društvenom ponašanju, sada se prema zakonu u [[austrija|Austriji]] i Njemačkoj moraju držati barem dva rakuna kako bi se spriječila usamljenost.<ref name="gutachten">{{cite book|title=Gutachten über Mindestanforderungen an die Haltung von Säugetieren|url=http://www.lotor.de/download/haltung_saeugetiere.pdf|format=PDF|accessdate=31. 01. 2009.|date=10. 06. 1996.|publisher=Bundesministerium für Verbraucherschutz, Ernährung und Landwirtschaft|location=Bonn, Germany|language=German|pages=42–43|archivedate=2009-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225123327/http://www.lotor.de/download/haltung_saeugetiere.pdf|deadurl=yes|access-date=2011-06-24|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225123327/http://www.lotor.de/download/haltung_saeugetiere.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="mindestanforderungen">{{cite book|title=Mindestanforderungen an die Haltung von Säugetieren|url=http://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/BgblAuth/BGBLA_2004_II_486/COO_2026_100_2_155421.pdf|format=PDF|accessdate = 21. 08. 2010.|date = 17. 12. 2004.|publisher=Bundesministerium für Gesundheit und Frauen|language=German|page=23}}</ref> Rakuni se obično drže u većem kavezu (u kući ili izvan kuće), što je također zahtijev zakona u Austriji i Njemačkoj; obično se ne drže u kući jer zbog svoje prirodne radoznalosti mogu napraviti štetu.<ref name="gutachten" /><ref name="mindestanforderungen" /><ref>Bartussek, p. 44; Hohmann, pp. 184, 187; MacClintock, p. 130–131</ref> Kada se uzmu mladunci, moguće ih je [[rehabilitacija|rehabilitirati]] i vratiti u divljinu. Međutim, ne zna se da li se dobro prilagode životu u divljini.<ref>MacClintock, p. 130</ref> Hranjenje mladunaca kravljim [[mlijeko]]m umjesto zamjenskim mlijekom ili sličnim produktom može biti opasno za njihovo zdravlje.<ref>Bartussek, p. 44; Hohmann, pp. 175–176</ref> == Izvori == {{reflist|2}} == Literatura == * {{Cite book|last=Bartussek|first=Ingo|title=Die Waschbären kommen|publisher=Cognitio|location=Niedenstein, Germany|language=German|year=2004|isbn=978-3932583100|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Heptner|first1=V. G.|last2=Sludskii|first2=A. A.|url=http://ia360707.us.archive.org/18/items/mammalsofsov212001gept/mammalsofsov212001gept.pdf|title=Mammals of the Soviet Union. Vol. II, part 1b, Carnivores(Mustelidae & Procyonidae)|publisher=Washington, D.C. : Smithsonian Institution Libraries and National Science Foundation|year=2002|isbn=90-04-08876-8|postscript=<!--None-->|ref=harv}} * {{Cite book|last=Hohmann|first=Ulf|coauthors=Bartussek, Ingo; Böer, Bernhard|title=Der Waschbär|publisher=Oertel+Spörer|location=Reutlingen, Germany|year=2001|language=German|isbn=978-3886273010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Holmgren|first=Virginia C.|title=Raccoons in Folklore, History and Today's Backyards|url=https://archive.org/details/raccoonsinfolklo0000holm|publisher=Capra Press|location=Santa Barbara, California|year=1990|isbn=978-0884963127|ref=harv}} * {{Cite book|last=Lagoni-Hansen|first=Anke|title=Der Waschbär|publisher=Verlag Dieter Hoffmann|location=Mainz, Germany|year=1981|language=German|isbn=3-87341-037-0|ref=harv}} * {{Cite book|last=MacClintock|first=Dorcas|title=A Natural History of Raccoons|publisher=The Blackburn Press|location=Caldwell, New Jersey|year=1981|isbn=978-1930665675|ref=harv}} * {{Cite book|last=Zeveloff|first=Samuel I.|title=Raccoons: A Natural History|url=https://archive.org/details/raccoonsnaturalh0000zeve|publisher=Smithsonian Books|location=Washington, D.C.|year=2002|isbn=978-1588340337|ref=harv}} == Vanjske veze == * [http://fohn.net/raccoon-pictures-facts/ Raccoon Tracks]: general information about raccoons * [http://www.mnsi.net/~remocoon/index2.htm Remo Raccoon's Home Page]: website about pet raccoons, including information about [http://www.mnsi.net/~remocoon/firstaid.htm First Aid help] and [http://www.mnsi.net/~remocoon/regulats.htm U.S. state regulations] (October 2000) * [http://wdfw.wa.gov/wlm/living/raccoons.htm information about dealing with urban raccoons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324192751/http://wdfw.wa.gov/wlm/living/raccoons.htm |date=2008-03-24 }} Washington Department of Fish and Wildlife {{Authority control}} {{Izabran}} [[Kategorija:Zvijeri]] [[Kategorija:Sisari Sjeverne Amerike]] nav1zg2y3fv57d008q21xbbph6mqqzz 0 114586 42713556 42660595 2026-10-25T06:09:44Z Duma 16555 42713556 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Europasaurus holgeri detail.png|thumb|right|240px|Restauracija ''Europasaurusa''. Odrasli ''Europasaurus'' nije bio mnogo viši od prosječnog čovjeka.]] [[Datoteka:Urocyon littoralis (Island fox) FWS 001.jpg|thumb|desno|240px|Na Kalifornijskim kanalskim otocima živi patuljasta siva lisica]] '''Otočna patuljastost''' je proces i stanje reduciranja veličine velikih životinja - obično [[sisavci|sisavaca]], ali također i [[dinosauri|dinosaura]] - kada je njihova populacija ograničena na veoma malen prostor, obično [[otok]]. Ovaj prirodni proces je drugačiji od namjernog uzgoja patuljastih životinja. Ovaj proces se odigrao mnogo puta tokom povijesti evolucije. Primjeri patuljaka kod dinosaura su ''[[Europasaurus]]'', a kod modernih životinja to su životinje poput [[slonovi|slonova]] i njihovih srodnika. Postoji nekoliko obajšenjenja za mehanizam koji potiče takvu patuljastost. Jedno od njih je da je to odgovor genoma na stres stvoren zbog takve okoline. Drugo je da je to selektivan proces gdje samo manje životinje zarobljene na otoku prežive, jer su količine hrane ograničene. Manje životinje trebaju manje hrane, i time će vjerojatno proći prelomnu tačku gdje je smanjenje populacije dovoljno da se hrana obnovi (i time preživjeli mogu osnovati novu populaciju sličnih sebi). == Primjeri == Među najpoznatijim primjerima otočne patuljastosti su: * Dinosauri, uključjući i nedavno otkrivenog ''Europasaurusa'' s otoka Haţeg u [[rumunija|Rumuniji]]. Drugi patuljasti dinosauri s tog otoka su ''[[Magyarosaurus]]'', ''[[Rhabdodon]]'' i ''[[Telmatosaurus]]''.<ref name = "Telegraph">{{Cite web | last = | first = | title = Dwarf dinosaur island really did exist, scientists claim | work = [http://www.telegraph.co.uk/ Telegraph web site] | publisher = Telegraph Media Group | date = 22. 02. 2010. | url = http://www.telegraph.co.uk/science/dinosaurs/7291186/Dwarf-dinosaur-island-really-did-exist-scientists-claim.html | format = | accessdate = 26. 02. 2010. | archivedate = 2010-05-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100531175345/http://www.telegraph.co.uk/science/dinosaurs/7291186/Dwarf-dinosaur-island-really-did-exist-scientists-claim.html | deadurl = yes }}</ref><ref name = "Benton">{{Cite journal | last = Benton | first = M. J. | authorlink = | coauthors = Csiki, Z.; Grigorescu, D.; Redelstorff, R.; Sander, P. M.; Stein, K.; Weishampel, D. B. | title = Dinosaurs and the island rule: The dwarfed dinosaurs from Haţeg Island | journal = [http://www.sciencedirect.com/science/journal/00310182 Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology] | volume = | issue = | pages = | publisher = [[Elsevier]] | date = 2010-02-22 | url = | doi = 10.1016/j.palaeo.2010.01.026 | id = | accessdate = 2010-02-26}}</ref> * Patuljasta forma krokodila iz period rane krede je ''[[Bernissartia]]'', koji nije bio veći od domaće mačke. * Izumrle patuljaste [[krezubice]] ([[ljenivci]] i [[mravojedi]]) s [[kuba|Kube]], [[hispaniola|Hispaniole]] i [[Portoriko]]a. Na jednom od otoka ispred karipske obale [[Panama|Paname]] ([[Isla Escudo de Veraguas]]) i danas živi ''[[Bradypus pygmaeus]]'', [[patuljasti ljenivac]]. * [[Patuljasti mamut]]i koji su živjeli na prethistorijskom otoku [[Santa Rosae]], čiji nepotopljeni dijelovi su danas sjeverni otoci [[Kalifornijski kanalski otoci|kanalskih otoka]] u Kaliforniji. * Na današnjim Kalifornijskim kanalskim otocima još uvijek živi patuljasti oblik [[siva lisica|sive lisice]]. Veličinom odgovara domaćoj mački, značajno je manja od izvornog oblika. * Patuljasti slonovi iz nedavne povijesti s [[malta|Malte]], [[kreta|Krete]], [[Cipar|Cipra]] i [[sicilija|Sicilije]].<ref>{{Cite web |title=Izumrli patuljasti slonovi s Mediteranskih otoka |url=http://www.yale.edu/caccone/ecosave/past_aDNA.html |access-date=2011-06-24 |archivedate=2009-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123070414/http://www.yale.edu/caccone/ecosave/past_aDNA.html |deadurl=yes }}</ref> * Patuljasti [[stegodont]]i (srodnici slonova) s [[Flores]]a, [[Sulawesi]]ja, [[sumba|Sumbe]] i [[Timor]]a.<ref>[http://www.thegreatstory.org/charts/NA-extinctions.html North American Extinctions v. World]</ref> * Nedavno dokazana zasebna vrsta [[hominidi|hominida]] nazvana ''[[Homo floresiensis]]'', s otoka Flores u Indoneziji.<ref>[http://www.abc.net.au/science/articles/2004/12/17/1266916.htm Scientist to study Hobbit morphing], abc.net.au</ref> * Patuljasti ljudi s [[Palau]]a u [[Mikronezija|Mikroneziji]], slične veličine kao ''Homo floresiensis''.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/science/skull-may-identify-tiny-islanders-who-shrank-to-survive-794487.html Skull may identify tiny islanders who shrank to survive], The Independent</ref> * Na [[Borneo|Borneu]] još uvijek živi patuljasta podvrsta [[azijski slon|azijskog slona]]. * [[Sob]]ovi na [[Spitsbergen]]u (otok u [[Svalbard]]skom otočju) visoki su u ramenima samo 65&nbsp;cm, dok su na kopnu prosječno visoki oko 110&nbsp;cm. Postoji još niz primjera što izumrlih što i danas živućih patuljastih oblika životinja čiji su srodnici na kopnu značajno veći. Ovaj proces nije vezan isključivo za klasične otoke. Moguć je i u drugim situacijama gdje je jedan ekosustav izoliran od vanjskih utjecaja. To uključuje [[špilja|špilje]], pustinjske [[oaza|oaze]] i izolirane doline. Proces suprotan ovome je [[otočni gigantizam]], kad inače malene životinje, zbog izostanka prirodnih neprijatelja u izoliranom okolišu, postaju značajno veće od normalnih. Izvrstan primjer otočnog gigantizma je [[dodo]], čiji preci su [[golubovi]]. == Povezano == * [[Evolucija]] == Reference == {{reflist}} {{biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Evolucija]] [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Zoologija]] c5viovsbi17gy4hzkf44026wt6k1kxb 2 114847 42713568 42712795 2026-10-25T08:08:40Z Duma 16555 /* Biološka pravila */ 42713568 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] * [[Nematofagna gljiva]] * [[Hlamidospora]] * [[Teliospora]] * [[Heterotalizam]] * [[Dikarion]] * [[Monokarion]] * [[Plazmogamija]] * [[Eciospora]] * [[Ecij]] * [[Peridij]] * [[Gleba]] * [[Kapilicij]] * [[Kukica]] * [[Homotalizam]] * [[Urediniospora]] * [[Pikniospora]] * [[Heterokarion]] * [[Kopčasta veza]] * [[Gasteroidna gljiva]] * [[Volva]] * [[Bazidiokarp]] {{div col end}} == Biljke == {{div col}} * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * [[Podrast]] * [[Biljni sok]] * [[Anoksigena fotosinteza]] * [[Kriptogam]] * [[Zoospora]] * [[Gametangij]] * [[Zigospora]] * [[Oogonij]] * [[Arhegonij]] * [[Anteridij]] {{div col end}} == Životinje == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Rakun]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Terarij]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Knidosak]] * [[Unkenrefleks]] * [[Mikrofauna]] * [[Jazbina (životinje)]] * [[Cerate]] * [[Zooksantela]] * [[Insekti u medicini]] * [[Paučnjaci u medicini]] * [[Ekomorfi Anolisa]] * [[Intraspecijsko prepoznavanje]] * [[Digitigradno kretanje]] * [[Plantigradno kretanje]] * [[Oligoleksija]] * [[Polileksija]] {{div col end}} == Ekologija == {{div col}} * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Megafauna]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Koraljni greben]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Meristika]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Hipoteza o oslobađanju mezopredatora]] * [[Ekološko oslobađanje]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Vodni stres]] * [[Raspon nelimitirajuće dostupnosti vode]] * [[Raspoloživi vodni kapacitet]] * [[Tačka trajnog venuća]] * [[Kontinuum tlo–biljka–atmosfera]] * [[Arborealno kretanje]] * [[Fosorijalna životinja]] * [[Aerobna digestija]] * [[Hipoteza o oslobađanju od neprijatelja]] * [[Kurzorijalna životinja]] * [[Hipoteza gradijenta stresa]] * [[Brahijacija]] * [[Ključna vrsta]] * [[Bioakumulacija]] * [[Biomagnifikacija]] * [[Paradoks planktona]] * [[Alfa raznolikost]] * [[Bogatstvo vrsta]] * [[Plastisfera]] * [[Mezopredator]] * [[Inkvilinizam]] * [[Krovna vrsta]] {{div col end}} == Evolucija == {{div col}} * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Disgenika]] * [[Evolutivna zamka]] * [[Ekološka zamka]] * [[Perceptivna zamka]] * [[Evolutivna radijacija]] * [[Neadaptivna radijacija]] * [[Neekološka specijacija]] * [[Biološka tamna materija]] * [[Mezozojsko-kenozojsko širenje]] * [[Hipoteza o Crvenom kralju]] * [[Kontinuum mutualizma i parazitizma]] * [[Fenotipski disparitet]] * [[Evolutivna utrka u naoružanju]] * [[Avalonska eksplozija]] * [[Evolutivni kompromis]] * [[Filogenetska inercija]] * [[Plesiomorfija i simplesiomorfija]] * [[Hipoteza dvorske lude]] * [[Potisak prošlosti]] * [[Autapomorfija]] * [[Komparativna biologija]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Život na Marsu]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Ludi naučnik]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] * [[Kinetotrof]] * [[Superokean]] * [[Suessov efekat]] * [[Lava planeta]] * [[Vinogradskijev stupac]] * [[Koraljni pijesak]] * [[Zvjezdani vjetar]] * [[Zvjezdana korona]] * [[Fotosintetski pigment]] * [[Mjehur zvjezdanog vjetra]] * [[Fakultativno anaerobni organizam]] * [[Epaksijalni i hipaksijalni mišići]] * [[Sekundarna atmosfera]] * [[Paradoks slabog mladog Sunca]] * [[Prebiotička atmosfera]] * [[Anaerobna respiracija]] * [[Bakterijske ćelijske morfologije]] * [[Duboko vrijeme]] * [[Svijet pare]] * [[Htonska planeta]] * [[Hipotetski astronomski objekat]] * [[Blaneta]] * [[Planeta bez jezgre]] * [[Cirkulplanetarni disk]] * [[Emperipoleza]] * [[Kriptogram]] * [[Peripoleza]] * [[Trbušasti mišić lista]] * [[Entoza]] * [[Ispuštanje plinova]] * [[Lizogenija]] * [[Lizogen]] * [[Moron]] * [[Litički ciklus]] * [[Arbitrij]] * [[Profag]] * [[Mobilom]] * [[Prirodna kompetentnost]] * [[Pomoćni virus]] * [[Heterodont]] * [[Nehomologna rekombinacija]] * [[Polarna mutacija]] * [[Obrnuti tok elektrona]] * [[Fagoptoza]] * [[Mikrografija]] * [[Izbirljivi organizam]] * [[Obligatni anaerob]] * [[Zigotska indukcija]] * [[Paleoatmosfera]] * [[Zvjezdana atmosfera]] {{div col end}} == Znakovi smrti == {{div col}} * [[Postmortalni interval]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] * [[Metalotolerantni organizam]] * [[Osmofil]] * [[Psamofil]] * [[Snotit]] {{div col end}} == Biološka pravila == {{div col}} * [[Biološka ograničenja]] * [[Carrierovo ograničenje]] * [[Emeryjevo pravilo]] * [[Eichlerovo pravilo]] * [[Fosterovo pravilo]] * [[Jordanovo pravilo]] * [[Harrisonovo pravilo]] * [[Rosino pravilo]] * [[Renschovo pravilo]] * [[Lackov princip]] * [[Allenovo pravilo]] * [[Glogerovo pravilo]] * [[Rapoportovo pravilo]] {{div col end}} == Termoregulacija kod životinja == {{div col}} * [[Gigantotermija]] * [[Stenoterm]] * [[Heterotermija]] * [[Bradimetabolizam]] * [[Tahiaerobnost]] * [[Bradiaerobnost]] {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] * [[Placentofagija]] * [[Predacija jaja]] * [[Ljudožderna životinja]] * [[Odvikavanje od dojenja]] * [[Frugivori]] * [[Predacija sjemena]] * [[Melivorija]] * [[Planktivor]] * [[Nekrofagi]] * [[Autotrof]] * [[Hemolitoautotrof]] * [[Palinivor]] * [[Osteofagija]] * [[Plastivor]] * [[Fungivor]] * [[Radiosinteza (metabolizam)]] * [[Litotrof]] * [[Organotrof]] * [[Mezokarnivor]] * [[Kleptoparazitizam]] * [[Grabežljivi dinoflagelati]] * [[Krmna hrana]] * [[Autokanibalizam]] * [[Fakultativni parazit]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' * ''[[Faunasphere]]'' * ''[[Platypus]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] * [[Romantizam u nauci]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' * [[Efekat recentnosti]] * [[Signor-Lippsov efekat]] * [[Jaz sauropoda]] * [[Paleoparazitologija]] * [[Arheoparazitologija]] {{div col end}} nbf3f22ih8wiryuh0ltmm0wd9g6zojz 0 114973 42713552 42020093 2026-10-25T05:36:20Z Duma 16555 42713552 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bathynomus giganteus.jpg|thumb|desno|240px|Divovski izopod ''[[Bathynomus giganteus]]'']] U [[zoologija|zoologiji]], '''dubokomorski gigantizam''' je tendencija kod raznih vrsta [[rakovi|rakova]], [[beskralježnjaci|beskralježnjaka]] i drugih životinja koje žive na velikim dubinama da dosižu veću veličinu od svojih srodnika koji žive u plićim vodama. Dobri primjeri ovog fenomena su [[divovska lignja]] (duga do 12 m), rak ''[[Macrocheira kaempferi]]'' i slični. Nije poznato da li ovo potječe od prilagodbe rijetkoj hrani (ako nema hrane, odlaže se [[spolna zrelost]], pa stoga životinja raste duže vremena i kasnije postaje odrasla jedinka), ili zbog većeg [[tlak|pritiska]], ili, pak, zbog nekih drugih razloga. U seriji ''[[The Blue Planet]]'' (Plava planeta) pretpostavljeno je da veće jedinke bolje uspjevaju na velikim dubinama zbog prednosti u reguliranju tjelesne temperature i zbog manje potrebe za aktivnošću. Jedan primjer za koji znanstvenici smatraju da imaju objašnjenje je ''[[Riftia pachyptila]]'', crv iz koljena [[člankoviti crvi|kolutićavaca]], dug 2 metra. Ova stvorenja žive na [[hidrotermalni otvori|hidrotermalnim otvorima]] koji im osiguravaju ogromne količine energije. == Povezano == * [[Megafauna]] * [[Otočna patuljastost]] {{Šablon:Biološka pravila}} [[Kategorija:Zoologija]] [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Evolucija]] ahft840l24nzxo8arnfj3c1mylhlm90 0 120034 42713495 41387988 2026-10-24T23:47:36Z Inokosni organ 160059 42713495 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Političar | ime = Azem Vlasi | slika = Azem Vllasi.png | širina_slike = 250px | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = {{bda|1948|12|23|df=y}} | mesto_rođenja = [[Kamenica, Kosovo|Kamenica]] | država_rođenja = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FRNJ]] | datum_smrti = | mesto_smrti = | država_smrti = | državljanstvo = | narodnost = | veroispovest = | partija = [[Savez komunista Kosova|SKK]] (dio [[SKJ]])<br/>[[Socijaldemokratska partija Kosova|SPK]] | supružnik = | deca = | univerzitet = [[Univerzitet u Prištini (1969–1999)|Univerzitet u Prištini]] | profesija = | funkcija 1 = | izbori 1 = | datum funkcije 1 = | kraj funkcije 1 = | prethodnik 1 = | naslednik 1 = | reizbor 1 = | predsednik 1 = | predsednik vlade 1 = | funkcija 2 = | datum funkcije 2 = | kraj funkcije 2 = | predsednik vlade 2 = | prethodnik 2 = | naslednik 2 = | amblem = }} '''Azem Vlasi''' ({{jez-alb|Azem Vllasi}}; [[Kamenica, Kosovo|Kamenica]], [[23. decembra]] [[1948.]]) je [[Kosovo|kosovski]] advokat i političar, nekadašnji visoki državni i partijski funkcioner u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji]], a danas savetnik predsednika Republike [[Kosovo]]. == Biografija == Osnovno i srednje obrazovanje završio u Kosovskoj Kamenici a prava na Univerzitetu u Prištini. U periodu [[1974]]-[[1978]] bio je predsednik [[Savez socijalističke omladine Jugoslavije|Saveza socijalističke omladine Jugoslavije]], zatim predsednik Socijalističkog saveza radnog naroda Kosova ([[1981]]-[[1982]]), potom član Predsedništva Pokrajinskog komiteta Saveza komunista Kosova i [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije]] ([[1982]]-[[1988]]). U međuvremenu je maja [[1986]]. biran za predsednika [[Savez komunista Kosova|Saveza komunista Kosova]]. {{Quote box| citat = „U svojoj mladosti vjerovao sam da Jugoslavija može opstati kao federativna multietnička država ravnopravnih naroda. Bio sam iskreno privržen projektu Jugoslavije po Ustavu od 1974. Nekako smo se ponosili što se Jugoslavija razlikuje od svih drugih zemalja rigidnih komunističkih režima, bez ikakve slobode i sa siromašnim građanima. Mi građani Jugoslavije u svakom pogledu živeli smo bolje. Mislio sam da u okviru takvog projekta može biti dobro i za moj albanski narod.”<ref>[http://www.e-novine.com/index.php?news=16483 Azem Vlasi, Srbija zagorčava život Kosovu]</ref>| izvor = Azem Vlasi o [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]| width = 40%| align = left}} Na toj dužnosti bio je do jeseni [[1988]]. godine, kada dolazi u sukob sa novim rukovodstvom [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbije]], na čelu sa [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]]. Milošević je tada sprovodio svoju [[Antibirokratska revolucija|antibirokratsku revoluciju]], čiji je cilj bio unitarizacija Srbije. Pokrajinsko rukovodstvo AP Kosova, na čelu sa Azemom Vlasijem, se suprotstavilo ustavnim i političkim promenama koje je Milošević najavljivao, a koje bi Kosovu oduzele visok stepen [[autonomija|autonomije]] zagarantovane [[Ustav Srbije od 1974. godine|Ustavom 1974. godine]]. Tada su organizovani masovni protesti Albanaca na Kosovu, koji su pružili podršku Vlasiju. Protesti su kulminirali februara [[1989]]. godine, kada su se rudari u rudniku Stari Trg zabarikadirali u svoja rudarska okna, zahtevajući obustavu najavljenih ustavnih promena. Ubrzo je rukovodstvo [[Slovenija|Slovenije]] pružilo podršku rudarima. U Srbiji je, međutim, Milošević organizovao veliki miting u [[Beograd]]u [[28. 2.|28. februara]], na kojem je nekoliko stotina hiljada ljudi skandiralo: "''Uhapsite Vlasija''", na šta je Milošević odgovorio: „''Ne čujem vas dobro, ali biće hapšenja''".<ref>{{Cite web |title=Uhapsite Vlasija |url=http://www.pressonline.rs/sr/vesti/komentar_dana/story/67947/Uhapsite+Vlasija.html |access-date=2011-08-06 |archive-date=2014-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140423020732/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/komentar_dana/story/67947/Uhapsite+Vlasija.html |dead-url=yes }}</ref> Vlasi je ubrzo uhapšen, početkom marta, kada je srpska policija ugušila otpor Albanaca u pokrajini. Vlasi je osuđen zbog "''kontrarevolucionarne''" aktivnosti. Iz zatvora je izašao aprila [[1990]]. godine. Vlasi je kasnije radio kao advokat i politički savetnik mnogih kosovskih političara. Tako je [[2005]]. postao savetnik tadašnjeg kosovskog premijera [[Bajram Kosumi|Bajrama Kosumija]], a kasnije i [[Agim Čeku|Agima Čekua]]. Vlasi je oženjen [[novinar]]kom Nadirom Avdić - Vlasi; otac je dvoje dece koja su se školovala u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] i tamo ostala da žive. == Reference == {{reflist}} {{Predsednici OKS}} {{Životni vijek|1948||Vlasi, Azem}} [[Kategorija:Albanski komunisti‎]] [[Kategorija:Kosovski političari]] 3yx5jei896f2qg1g5u8xke1op59660d 10 132360 42713375 42713051 2026-10-24T15:35:56Z Edgar Allan Poe 29250 42713375 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#expr:{{#switch: {{Period id|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} <!-- Some other notable dates --> |burgess shale|middle middle cambrian|srednji srednji kambrij<!--Middle middle is approximate; cf. Burgess Shale-->=505 |chengjiang=518 |sirius passet=518 |doushantou=570 <!-- Data from ICS chart | Supereon | Eon | Era | Period | Epoch/Series | Age/Stage | other division (other sources - not in ICS chart) The names from the ICS chart are always first on the line. --> | precambrian | prekambrij | pretkambrij | hadean | hadij = 4567.30 | archean | arhaik | eoarchean | isuan | eoarhaik | ranoarhaik = 4031 | paleoarchean | paleoarhaik = 3600 | mesoarchean | mezoarhaik | srednji arhaik = 3200 | neoarchean | neoarhaik | kasni arhaik = 2800 | proterozoic | proterozoik | paleoproterozoic | paleoproterozoik | siderian | siderij = 2500 | rhyacian | rijacij = 2300 | orosirian | orosirij | orozirij = 2050 | statherian | staterij = 1800 | mesoproterozoic | mezoproterozoik | calymmian | kalimij = 1600 | ectasian | riphean | ektazij | rif ej = 1400 | stenian | stenij = 1200 | mayanian | majanij = 1100 | sinian | sturtian | sinij | sturtij = 1050 | neoproterozoic | neoproterozoik | tonian | tonij = 1000 | baikalian | bajkalij = 850 | cryogenian | kriogenij = 720 | ediacaran | vendian | ediakarij | vendij = 635 <!-- end of precambrian --> | phanerozoic | fanerozoik | paleozoic | paleozoik | cambrian | kambrij | lower cambrian | rani kambrij <!-- group of two epochs, not in ICS chart --> | terreneuvian | lowest cambrian | earliest cambrian | terenuvij | najraniji kambrij | fortunian | fortunij | manykaian | nemakit daldynian | manjkaij | nemakit-daldinij = 538.8 | caerfai | tommotian | kerfaj | tomotij = 530 | cambrian stage 2 | kat 2 kambrija = 529 | cambrian series 2 | kambrijska serija 2 | cambrian stage 3 | middle lower cambrian | kambrijski kat 3 | rani srednji kambrij | kat 3 kambrija | atdabanian | atdabanij = 521 | botomian | botomij = 522 | toyonian | upper lower cambrian | tojonij | kasni rani kambrij = 516 | cambrian stage 4 | kambrijski kat 4 | kat 4 kambrija = 514.5 <!-- end of lower cambrian --> | cambrian series 3 | middle cambrian | miaolingian | kambrijska serija 3 | srednji kambrij | miaolingij | cambrian stage 5 | lower middle cambrian | st davids | wuliuan | kambrijski kat 5 | rani srednji kambrij | sveti davids | vuliuanij = 506.5 | drumian | drumij = 504.5 | guzhangian | nganasanian | mindyallan | gužangij | nganazanij | mindjalan = 500.5 | furongian | upper cambrian | merioneth | furongij | kasni kambrij | merionet | paibian | franconian<!--unofficial and approximate!--> | paibij | frankonij = 497 | jiangshanian | đangšanij = 494.2 | upper upper cambrian | mansian | kasni kasni kambrij | mansij = 489.5 | cambrian stage 10 | kambrijski kat 10 | kat 10 kambrija = 491.0 | ordovician | ordovicij | lower ordovician | rani ordovicij | tremadocian | tremadokij = 486.85 | upper lower ordovician | kasni rani ordovicij = 479 | floian | arenig | floij | arenigij = 477.1 | middle ordovician | srednji ordovicij | dapingian | ordovician iii | lower middle ordovician | dapingij | ordovicij 3 | rani srednji ordovicij = 471.3 | darriwilian | darivilij = 469.4 | upper ordovician | kasni ordovicij | sandbian | ordovician v | lower upper ordovician | sandbij | ordovicij 5 | rani kasni ordovicij = 458.2 | middle upper ordovician | srednji kasni ordovicij = 455 | katian | ordovician vi | katij | ordovicij 6 = 452.8 | hirnantian | hirnantij = 445.2 | silurian | silur | silurij | llandovery | lower silurian | landoverij | landoverij | rani silur | rhuddanian | rudanij = 443.1 | aeronian | aeronij = 440.5 | telychian | teličij = 438.6 | wenlock | venlok | sheinwoodian | šinvudij = 432.9 | homerian | homerij = 430.6 | ludlow | upper silurian | ladlov | ladlov | kasni silur | gorstian | gorstij = 426.7 | ludfordian | ludfordij = 425.0 | pridoli | pridolij | unnamed pridoli stage | neimenovani kat pridolija = 422.7 | devonian | devon | devon (period) | lower devonian | rani devon | lochkovian | downtonian<!--approx--> | lohkovij | daunt onij = 419.62 | pragian | praghian | pragij = 413.02 | emsian | emsij = 410.62 | middle devonian | srednji devon | eifelian | ajfelij = 393.47 | givetian | živetij = 387.95 | upper devonian | kasni devon | frasnian | frasnij = 382.31 | famennian | famenij = 372.15 | carboniferous | karbon | karbon (period) | mississippian | lower carboniferous <!-- Subperiod from ICS chart --> | misisipij | rani karbon | lower mississippian | rani misisipij | tournaisian | turnezij = 358.86 | middle mississippian | srednji misisipij | visean | visej | vizej = 346.7 | upper mississippian | kasni misisipij | serpukhovian | serpuhovij = 330.3 | namurian | namurij = 326 | pennsylvanian | upper carboniferous <!-- Subperiod from ICS chart --> | pensilvanij | kasni karbon | lower pennsylvanian | rani pensilvanij | bashkirian | baškirij = 323.4 | westphalian | vestfalij = 313 | middle pennsylvanian | srednji pensilvanij | moscovian | moskovij | moskovij (period) = 315.2 | upper pennsylvanian | kasni pensilvanij | kasimovian | kasimovij = 307.0 | stephanian | stefanij = 304 | gzhelian | gželij = 303.7 | permian | perm | perm (period) | cisuralian | lower permian | cisuralij | rani perm | asselian | aselij = 298.9 | sakmarian | sakmarij = 293.52 | artinskian | artinskij = 290.1 | kungurian | kungurij = 283.3 | guadalupian | middle permian | gvadalupij | srednji perm | roadian | ufimian | roadij | roudij | ufimij = 274.4 | wordian | wordij | vordij = 266.9 | capitanian | kapitanij = 264.28 | lopingian | upper permian | lopingij | kasni perm | wuchiapingian | longtanian | vučiapingij | longtanij = 259.857 | changhsingian | čangsingij = 254.14 | mesozoic | mezozoik | triassic | trijas | lower triassic | rani trijas | induan | induan | indij (period) = 251.902 | olenekian | spathian | olenekij | spatij = 250.8 | middle triassic | srednji trijas | anisian | anisij = 247.0 | ladinian | ladinij = 241.464 | upper triassic | kasni trijas | carnian | karnij = 237 | norian | norij = 227.3 | rhaetian | retij = 205.7 | jurassic | jura | jura (period) | lower jurassic | rana jura | hettangian | hetangije = 201.4 | sinemurian | sinemurij = 199.5 | pliensbachian | plinsbahij = 192.9 | toarcian | toarcij = 184.2 | middle jurassic | srednja jura | aalenian | aalenij = 174.7 | bajocian | bajocij = 170.9 | bathonian | batonij = 168.2 | callovian | kalovij = 165.3 | upper jurassic | kasna jura | oxfordian | oksfordij = 161.5 | kimmeridgian | kimeridžij = 154.8 | tithonian | titonij = 149.2 | cretaceous | kreda | kreda (period) | lower cretaceous | rana kreda | berriasian | neocomian | berriasij | neokomij = 143.1 | valanginian | valanginij | valanžinij = 137.05 | hauterivian | hauterivij | otrivij = 132.6 | barremian | gallic | barremij | galij = 125.77 | aptian | aptij | apt = 121.4 | albian | albij | alb = 113.2 | upper cretaceous | kasna kreda | cenomanian | cenomanij | cenoman = 100.5 | turonian | turonij | turon = 93.9 | coniacian | senonian | konijakij | konijacij | senonij = 89.8 | santonian | santonij = 85.7 | campanian | kampanij | kampan = 83.6 | maastrichtian | maastrichtij | mastrihtij = 72.2 | cenozoic | kenozoik | tertiary <!-- Group of 2 periods, former term --> | tercijar | paleogene | paleogen | paleocene | paleocen | danian | lower paleocene | danij | rani paleocen = 66.00 | puercan | puerkan = 65 | torrejonian | tor e honij = 63.3 | selandian | middle paleocene | selandij | srednji paleocen = 61.66 | tiffanian | tif anij = 60.2 | thanetian | upper paleocene | tanetij | kasni paleocen = 59.24 | clarkforkian | klarkforkij = 56.8 | eocene | eocen | ypresian | lower eocene | mp 10 | iprezij | rani eocen = 56.00 | wasatchian | vaš ačij = 55.4 | bridgerian | bridžerij = 50.3 | middle eocene <!-- Group of two stages, not in ICS chart --> | srednji eocen | lutetian | mp 11 | lutetij = 48.07 | uintan | uintan = 46.2 | duchesnean | dušenij = 42 | bartonian | bartonij = 41.03 | chadronian | čadronij = 38 <!-- end of middle eocene --> | priabonian | upper eocene | priabonij | kasni eocen = 37.71 | oligocene | oligocen | rupelian | lower oligocene | rupelij | rani oligocen | orellan | orelan = 33.90 | whitneyan | vitnij an = 33.3 | arikeean | arikej = 30.6 | chattian | upper oligocene | čatij | kasni oligocen = 27.30 | neogene | neogen | miocene | miocen | lower miocene | rani miocen | aquitanian | akvitanij = 23.04 | hemingfordian | hemingfordij = 20.6 | burdigalian | burdigalij = 20.45 | barstovian | barstovij = 16.3 | middle miocene | srednji miocen | langhian | langij = 15.98 | serravallian | seravalij = 13.82 | clarendonian | klarendonij = 13.6 | upper miocene | kasni miocen | tortonian | tortonij = 11.63 | hemphillian | hemfilij = 10.3 | messinian | mesinij = 7.246 | pliocene | pliocen | zanclean | lower pliocene | zanklij | rani pliocen = 5.333 | blancan | blankan = 4.75 | piacenzian | upper pliocene | piacentij | kasni pliocen = 3.600 <!-- end of tertiary --> | quaternary | kvartar | pleistocene | pleistocen | lower pleistocene | rani pleistocen | gelasian | gelasij = 2.58 | calabrian | kalabrij = 1.80 | irvingtonian | irvingtonij = 1.8 <!-- end of lower pleistocene --> | middle pleistocene | ionian | chibanian | srednji pleistocen | jonij | čibanij<!--the name "Chibanian" was formally adopted for this stage by the ICS in January 2020. The term "Ionian" was a proposed term for this same span of time.--> = 0.774<!--this date has been redefined by the ICS.--> | rancholabrean | rančolabrean = 0.24 | upper pleistocene | tarantian<!--proposed name for this as-yet formally undefined stage--> | kasni pleistocen | tarantij = 0.129<!--this date has been redefined by the ICS.--> | holocene | holocen | greenlandian | lower holocene | grenlandij | rani holocen = 0.0117 | northgrippian | middle holocene | nortgripij | srednji holocen =0.0082 | meghalayan | upper holocene | meghalaj | kasni holocen =0.0042 | | now | recent | present | current | sada | danas | sadašnjost = 0 }} round {{{2|5}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> s1gztpzhf1hpaql3j8dy9rxv3kr1jap 10 132364 42713380 42713053 2026-10-24T16:23:51Z Edgar Allan Poe 29250 42713380 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{lc:{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} |hadean=archean |hadij=arhaik |isuan=swazian |arhaik=proterozoik |archean=proterozoic |proterozoic|precambrian=phanerozoic |proterozoik|prekambrij=fanerozoik |eoarchean=palaeoarchean |eoarhaik=paleoarhaik |palaeoarchean|paleoarchean=mesoarchean |paleoarhaik=mezoarhaik |mesoarchean=neoarchean |mezoarhaik=neoarhaik |neoarchean=paleoproterozoic |neoarhaik=paleoproterozoik |paleoproterozoic=mesoproterozoic |paleoproterozoik=mezoproterozoik |mesoproterozoic=neoproterozoic |mezoproterozoik=neoproterozoik |neoproterozoic=paleozoic |neoproterozoik=paleozoik |sinian=paleozoic |sinij=paleozoik |sturtian=vendian |sturtij=vendij |paleozoic=mesozoic |paleozoik=mezozoik |mesozoic=cenozoic |mezozoik=kenozoik |siderian=rhyacian |siderij=rijacij |rhyacian=orosirian |rijacij=orosirij |orosirian=statherian |orosirij=staterij |statherian=calymmian |staterij=kalimij |calymmian=ectasian |kalimij=ektazij |ectasian=stenian |ektazij=stenij |stenian=tonian |stenij=tonij |tonian=cryogenian |tonij=kriogenij |baikalian=vendian |bajkalij=vendij |riphean=aimchanian |aimchanian=mayanian |mayanian=cryogenian |majanij=kriogenij |cryogenian=ediacaran |kriogenij=ediakarij |ediacaran=cambrian |ediakarij=kambrij |vendian=cambrian |vendij=kambrij |merioneth=ordovician |merionet=ordovicij |cambrian=ordovician |kambrij=ordovicij |ordovician=silurian |ordovicij=silur |silurian=devonian |silur=devon |devonian=mississippian |devon=misisipij |carboniferous=permian |karbon|karbon (period)=perm |permian=triassic |perm=trijas |triassic=jurassic |trijas=jura |jurassic=cretaceous |jura=kreda |cretaceous=paleogene |kreda=paleogen |paleogene=neogene |paleogen=neogen |early ediacaran|lower ediacaran=mid ediacaran |rani ediakarij=srednji ediakarij |mid ediacaran|middle ediacaran=late ediacaran |srednji ediakarij=kasni ediakarij |terminal ediacaran|late ediacaran=early cambrian |kasni ediakarij=rani kambrij |terreneuvian|tommotian=series 2 |terenuvij|tomotij=kambrijska serija 2 |atdabanian=botomian |atdabanij=botomij |series 2|cambrian series 2=miaolingian |kambrijska serija 2=miaolingij |miaolingian|series 3|cambrian series 3=upper cambrian |miaolingij|kambrijska serija 3=kasni kambrij |middle cambrian|mid cambrian|st davids=late cambrian |srednji kambrij=kasni kambrij |manykaian|nemakit-daldynian=caerfai |manykaian|nemakit-daldynian=caerfai |manykaian|nemakit-daldynian=caerfai |early cambrian|lower cambrian|caerfai=middle cambrian |rani kambrij|caerfai=srednji kambrij |mayan=nganasanian |nganasanian|mindyallan=merioneth |nganasanij|mindyallan=merionet |late cambrian|upper cambrian|franconian|furongian|mansian=lower ordovician<!--Franconian doesn't really belong here but this'll do for a crude approximation--> |kasni kambrij|furongij=rani ordovicij |early ordovician|lower ordovician|late early ordovician=middle ordovician |rani ordovicij|kasni rani ordovicij=srednji ordovicij |middle ordovician|mid ordovician = late ordovician |srednji ordovicij=kasni ordovicij |late ordovician|upper ordovician=llandovery |kasni ordovicij=rani silur |llandovery=wenlock |landoverij=venlok |wenlock=ludlow |venlok=ladlov |ludlow=pridoli |ladlov=pridolij |pridoli|unnamed pridoli stage=lochkovian |pridolij|neimenovani kat pridolija=lohkovij |early silurian|lower silurian=late silurian |rani silur=kasni silur |late silurian|upper silurian=early devonian |kasni silur=rani devon |early devonian|lower devonian=middle devonian |rani devon=srednji devon |middle devonian|mid devonian=late devonian |srednji devon=kasni devon |late devonian|upper devonian=mississippian |kasni devon=misisipij |early carboniferous|lower carboniferous|mississippian=pennsylvanian |rani karbon|misisipij=pensilvanij |early mississippian|lower mississippian=middle mississippian |rani misisipij=srednji misisipij |middle mississippian|mid mississippian=late mississippian |srednji misisipij=kasni misisipij |late mississippian|upper mississippian=early pennsylvanian |kasni misisipij=rani pensilvanij |early pennsylvanian|lower pennsylvanian=middle pennsylvanian |rani pensilvanij=srednji pensilvanij |middle pennsylvanian|mid pennsylvanian=late pennsylvanian |srednji pensilvanij=kasni pensilvanij |late pennsylvanian|upper pennsylvanian=early permian |kasni pensilvanij=rani perm |late carboniferous|upper carboniferous|pennsylvanian=permian |kasni karbon|pensilvanij=perm |early permian|lower permian|cisuralian=middle permian |rani perm|cisuralij=srednji perm |middle permian|mid permian|guadalupian=late permian |srednji perm|gvadalupij=kasni perm |late permian|upper permian|lopingian=early triassic |kasni perm|lopingij=rani trijas |early triassic|lower triassic=middle triassic |rani trijas=srednji trijas |middle triassic|mid triassic=late triassic |srednji trijas=kasni trijas |late triassic|upper triassic=early jurassic |kasni trijas=rana jura |early jurassic|lower jurassic=middle jurassic |rana jura=srednja jura |middle jurassic|mid jurassic=late jurassic |srednja jura=kasna jura |late jurassic|upper jurassic=early cretaceous |kasna jura=rana kreda |early cretaceous|lower cretaceous=late cretaceous |rana kreda=kasna kreda |late cretaceous|upper cretaceous|senonian=paleocene |kasna kreda=paleocen |paleocene=eocene |paleocen=eocen |eocene=oligocene |eocen=oligocen |oligocene=miocene |oligocen=miocen |miocene=pliocene |miocen=pliocen |pliocene=pleistocene |pliocen=pleistocen |pleistocene|rancholabrean=holocene |pleistocen|rančolabrean=holocen <!-- these are duplicated below, and the last one is wrong --> <!-- |early paleocene|lower paleocene=middle paleocene |middle paleocene|mid paleocene=late paleocene |late paleocene|upper paleocene=early eocene |early eocene|lower eocene=middle eocene |middle eocene|mid eocene=late eocene |late eocene|upper eocene=early oligocene |early oligocene|lower oligocene=late oligocene |late oligocene|upper oligocene=early miocene |early miocene|lower miocene=middle miocene |middle miocene|mid miocene=late miocene |late miocene|upper miocene=early pliocene |early pliocene|lower pliocene=late pliocene |late pliocene|upper pliocene=holocene --> |fortunian|earliest cambrian=stage 2 |fortunij|najraniji kambrij=kat 2 kambrija |cambrian stage 2|stage 2=stage 3 |kat 2 kambrija=kat 3 kambrija |cambrian stage 3|stage 3=stage 4 |kat 3 kambrija=kat 4 kambrija |cambrian stage 4|stage 4|late early cambrian=wuliuan |kat 4 kambrija|kasni rani kambrij=vuliuanij |wuliuan|cambrian stage 5|stage 5|early middle cambrian=drumian |vuliuanij|rani srednji kambrij=drumij |drumian=guzhangian |drumij=gužangij |guzhangian=paibian |gužangij=paibij |late middle cambrian|paibian=jiangshanian |kasni srednji kambrij|paibij=đangšanij |jiangshanian=stage 10 |đangšanij=kat 10 kambrija |cambrian stage 10|stage 10=tremadocian |kat 10 kambrija=tremadokij |tremadocian=floian |tremadokij=floij |arenig|floian=dapingian |arenig|floij=dapingij |ordovician iii|dapingian|early middle ordovician=darriwilian |ordovicij iii|dapingij|rani srednji ordovicij=darivilij |darriwilian=sandbian |darivilij=sandbij |ordovician v|sandbian=katian |ordovicij v|sandbij=katij |early late ordovician=middle late ordovician |rani kasni ordovicij=srednji kasni ordovicij |ordovician vi|katian|middle late ordovician=hirnantian |ordovicij vi|katij|srednji kasni ordovicij=hirnantij |hirnantian=llandovery |hirnantij=landoverij |lochkovian=pragian |lohkovij=pragij |pragian|praghian=emsian |pragij=emsij |emsian=eifelian |emsij=ajfelij |eifelian=givetian |ajfelij=živetij |givetian=frasnian |živetij=frasnij |frasnian=famennian |frasnij=famenij |famennian=early mississippian |famenij=rani misisipij |namurian=westphalian |westphalian=stephanian |stephanian=permian |asselian=sakmarian |aselij=sakmarij |sakmarian=artinskian |sakmarij=artinskij |artinskian=kungurian |artinskij=kungurij |kungurian=roadian |kungurij=roadij |roadian|ufimian=wordian |roadij|ufimij=wordij |wordian=capitanian |wordij=kapitanij |capitanian=wuchiapingian |kapitanij=vučiapingij |wuchiapingian|longtanian=changhsingian |vučiapingij|longtanij=čangsingij |changhsingian=induan |čangsingij=induan |induan=olenekian |indij=olenekij |olenekian|spathian=anisian |olenekij|spatij=anisij |hydaspian=pelsonian |pelsonian=illirian |anisian|illirian=ladinian |anisij|ilirij=ladinij |lower ladinian=middle ladinian |rani ladinij=srednji ladinij |middle ladinian=upper ladinian |srednji ladinij=kasni ladinij |ladinian|upper ladinian=carnian |ladinij|kasni ladinij=karnij |carnian=norian |karnij=norij |norian=rhaetian |norij=retij |rhaetian=hettangian |retij=hetangije |hettangian=sinemurian |hetangije=sinemurij |sinemurian=pliensbachian |sinemurij=plinsbahij |pliensbachian=toarcian |plinsbahij=toarcij |toarcian=aalenian |toarcij=aalenij |aalenian=bajocian |aalenij=bajocij |bajocian=bathonian |bajocij=batonij |bathonian=callovian |batonij=kalovij |callovian=oxfordian |kalovij=oksfordij |oxfordian=kimmeridgian |oksfordij=kimeridžij |kimmeridgian=tithonian |kimeridžij=titonij |tithonian=berriasian |titonij=berijasij |berriasian=valanginian |berijasij=valanginij |valanginian=hauterivian |valanginij=hauterivij |hauterivian|neocomian=barremian |hauterivij|neokomij=barremij |barremian=aptian |barremij=apt |aptian=albian |apt=alb |albian=cenomanian |alb=cenoman |cenomanian=turonian |cenoman=turon |turonian|gallic=coniacian |turon|galij=konijakij |coniacian=santonian |konijakij=santonij |santonian=campanian |santonij=kampan |campanian=maastrichtian |kampan=maastrichtij |maastrichtian=early paleocene |maastrichtij=rani paleocen |early paleocene|lower paleocene=middle paleocene |rani paleocen=srednji paleocen |middle paleocene|mid paleocene=late paleocene |srednji paleocen=kasni paleocen |late paleocene|upper paleocene=early eocene |kasni paleocen=rani eocen |early eocene|lower eocene=middle eocene |rani eocen=srednji eocen |middle eocene|mid eocene=late eocene |srednji eocen=kasni eocen |late eocene|upper eocene=early oligocene |kasni eocen=rani oligocen |early oligocene|lower oligocene=late oligocene |rani oligocen=kasni oligocen |late oligocene|upper oligocene=early miocene |kasni oligocen=rani miocen |early miocene|lower miocene=middle miocene |rani miocen=srednji miocen |middle miocene|mid miocene=late miocene |srednji miocen=kasni miocen |late miocene|upper miocene=early pliocene |kasni miocen=rani pliocen |early pliocene|lower pliocene=late pliocene |rani pliocen=kasni pliocen |late pliocene|upper pliocene=early pleistocene |kasni pliocen=rani pleistocen |early pleistocene|lower pleistocene=middle pleistocene |rani pleistocen=srednji pleistocen |middle pleistocene|mid pleistocene=late pleistocene |srednji pleistocen=kasni pleistocen |late pleistocene|upper pleistocene=early holocene |kasni pleistocen=rani holocen |early holocene|lower holocene=middle holocene |rani holocen=srednji holocen |middle holocene=late holocene |srednji holocen=kasni holocen |rhuddanian=aeronian |rudanij=aeronij |aeronian=telychian |aeronij=teličij |telychian=sheinwoodian |teličij=šinvudij |sheinwoodian=homerian |šinvudij=homerij |homerian=gorstian |homerij=gorstij |gorstian=ludfordian |gorstij=ludfordij |ludfordian=pridoli |ludfordij=pridolij |tournaisian=visean |turnezij=vizej |visean=serpukhovian |vizej=serpuhovij |serpukhovian=bashkirian |serpuhovij=baškirij |bashkirian=moscovian |baškirij=moskovij |moscovian=kasimovian |moskovij=kasimovij |kasimovian=gzhelian |kasimovij=gželij |gzhelian=asselian |gželij=aselij |puercan=torrejonian |puerkan=torrejonij |torrejonian=tiffanian |torrejonij=tifanij |tiffanian=clarkforkian |tifanij=klarkforkij |clarkforkian=wasatchian |klarkforkij=vašačij |wasatchian=bridgerian |vašačij=bridžerij |bridgerian=uintan |bridžerij=uintan |uintan=duchesnean |uintan=dušenij |duchesnean=chadronian |dušenij=čadronij |chadronian=orellan |čadronij=orelan |orellan=whitneyan |orelan=vitnij an |whitneyan=arikareean |vitnij an=arikarean |arikareean=hemingfordian |arikarean=hemingfordij |hemingfordian=barstovian |hemingfordij=barstovij |barstovian=clarendonian |barstovij=klarendonij |clarendonian=hemphillian |klarendonij=hemfilij |hemphillian=blancan |hemfilij=blankan |blancan=irvingtonian |blankan=irvingtonij |irvingtonian=rancholabrean |irvingtonij=rančolabrean |danian=selandian |danij=selandij |selandian=thanetian |selandij=tanetij |thanetian=ypresian |tanetij=iprezij |ypresian=lutetian |iprezij=lutetij |mp 10=mp 11 |lutetian|mp 11=bartonian |lutetij=bartonij |bartonian=priabonian |bartonij=priabonij |priabonian=rupelian |priabonij=rupelij |rupelian=chattian |rupelij=čatij |chattian=aquitanian |čatij=akvitanij |aquitanian=burdigalian |akvitanij=burdigalij |burdigalian=langhian |burdigalij=langij |langhian=serravallian |langij=seravalij |serravallian=tortonian |seravalij=tortonij |tortonian=messinian |tortonij=mesinij |messinian=zanclean |mesinij=zanklij |zanclean=piacenzian |zanklij=piacentij |piacenzian=gelasian |piacentij=gelasij |gelasian=calabrian |gelasij=kalabrij |calabrian=chibanian |kalabrij=čibanij |chibanian|ionian=late pleistocene |čibanij|jonij=kasni pleistocen |tarantian=greenlandian |tarantij=grenlandij |greenlandian=northgrippian |grenlandij=nortgripij |northgrippian=meghalayan |nortgripij=meghalaj |tertiary=quaternary |tercijar=kvartar |neogene=quaternary |neogen=kvartar |late holocene|upper holocene|meghalayan|holocene|quaternary|cenozoic|phanerozoic|now|recent|present=now |kasni holocen|gornji holocen|meghalaj|holocen|kvartar|kenozoik|fanerozoik|sada|danas|sadašnjost=sada |{{{1|{{PAGENAME}} }}} }}<noinclude>{{template doc}}</noinclude> 2s9ylcbi5zijw6peespdnmbuybdtn6n 0 152784 42713461 1050967 2026-10-24T16:58:59Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Akvitanij]] 42713461 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Akvitanij]] j8izj3lc0cxjeoqy4l7vldtgb0u1llc 0 152802 42713331 1051045 2026-10-24T15:25:28Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Baremij]] 42713331 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Baremij]] bfz3wvb4kpbu3ncvt4b0ch7l6m535hm 0 152806 42713315 1051062 2026-10-24T15:23:51Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Berijasij]] 42713315 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Berijasij]] 51dwk9iy54cw5xwi8vo4r6ys1yhv584 0 152821 42713439 1051142 2026-10-24T16:43:01Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Lutecij (period)]] 42713439 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lutecij (period)]] kvxqvm2umi6aje0pv4ywraeng0vz70t 0 152825 42713369 1051157 2026-10-24T15:30:03Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kampanij]] 42713369 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kampanij]] 1osuh1r3aaeg793gnlc03unvy9b936n 0 152836 42713238 1051201 2026-10-24T13:02:05Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Anizij]] 42713238 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Anizij]] 27kp14xh7usor06efaptym1n78v234n 0 152838 42713241 1051211 2026-10-24T13:06:48Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Retij]] 42713241 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Retij]] ei3ug68dgymdmu3le5zws3fzi4094sj 0 152839 42713320 1051219 2026-10-24T15:24:16Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Valanžinij]] 42713320 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Valanžinij]] kgb0xxfjrxc24xhzj56801jtlbqo22u 0 152840 42713321 1051222 2026-10-24T15:24:21Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Valanžinij]] 42713321 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Valanžinij]] kgb0xxfjrxc24xhzj56801jtlbqo22u 0 152841 42713327 1051224 2026-10-24T15:25:12Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Otrivij]] 42713327 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Otrivij]] 73td2qmwxdtt1etv4jvj7i5hoztwavm 0 152845 42713365 1051238 2026-10-24T15:29:09Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Konijacij]] 42713365 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Konijacij]] 10tqj1goixwpdr0iwd89iv5b4e6cr7k 0 152846 42713372 1051241 2026-10-24T15:31:05Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Mastrihtij]] 42713372 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mastrihtij]] qsmc4ve6xazdivhhr2vcyt6r0j4fapb 0 152880 42713432 1051371 2026-10-24T16:41:40Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Tanetij]] 42713432 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Tanetij]] 57r2nm4ldl4qrty8koxtqsxtduwdhfx 0 152885 42713532 1051399 2026-10-25T03:10:42Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Seravalij]] 42713532 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Seravalij]] efb68q85i97bentkt9jlw4m3wt9k7n2 0 152886 42713535 1051402 2026-10-25T03:10:57Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Mesinij]] 42713535 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mesinij]] 5be6z1kpyh2zkb08jvyddc5db52bu0f 0 152887 42713545 1051406 2026-10-25T03:14:30Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Pjačentinij]] 42713545 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Pjačentinij]] smj7qr7tcfybt9eft3oz4q9edye2gcd 0 152892 42713275 42712840 2026-10-24T15:06:49Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Hetangij]] 42713275 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hetangij]] 706sdwhkaohdugexyoguo5xe0fj9m36 0 152893 42713276 42712841 2026-10-24T15:06:55Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Hetangij]] 42713276 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hetangij]] 706sdwhkaohdugexyoguo5xe0fj9m36 0 156758 42713208 1104018 2026-10-24T12:56:59Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rani trijas]] 42713208 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rani trijas]] lb0926d8aagqagrhrsjvbxyzi3j4bgf 0 156760 42713217 1104020 2026-10-24T12:58:07Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kasni trijas]] 42713217 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasni trijas]] 3qp9jhlrgnfvijk5zx43rnwdjzxmsjv 0 156761 42713240 1104025 2026-10-24T13:06:43Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Indij (period)]] 42713240 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Indij (period)]] qlqn9s65zcgnnjtk14grwtovwtt52p8 0 156763 42713239 1104027 2026-10-24T13:02:10Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Anizij]] 42713239 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Anizij]] 27kp14xh7usor06efaptym1n78v234n 0 156764 42713237 1104030 2026-10-24T13:01:57Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Norij]] 42713237 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Norij]] blfww05ta3w1kr7ffnl36t61aompt6x 0 156765 42713242 1104034 2026-10-24T13:06:53Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Retij]] 42713242 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Retij]] ei3ug68dgymdmu3le5zws3fzi4094sj 0 156810 42713267 1104501 2026-10-24T15:04:44Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rana jura]] 42713267 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rana jura]] dgrbnd5ddv8x01azs1gc1d7f57pljwp 0 156812 42713269 1104503 2026-10-24T15:04:57Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kasna jura]] 42713269 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasna jura]] 5eyfted5qsfqi5cughcd1oiu8lu9vch 0 156813 42713278 42712842 2026-10-24T15:07:00Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Hetangij]] 42713278 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hetangij]] 706sdwhkaohdugexyoguo5xe0fj9m36 0 156824 42713308 1104528 2026-10-24T15:22:36Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rana kreda]] 42713308 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rana kreda]] 6dcx5pahrmqi3owo86marubvmegqym0 0 156825 42713309 1104529 2026-10-24T15:22:41Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kasna kreda]] 42713309 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasna kreda]] ii101up2lb6czccrm3mhtnmcimx4gei 0 156826 42713317 1104531 2026-10-24T15:23:56Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Berijasij]] 42713317 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Berijasij]] 51dwk9iy54cw5xwi8vo4r6ys1yhv584 0 156827 42713322 1104533 2026-10-24T15:24:26Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Valanžinij]] 42713322 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Valanžinij]] kgb0xxfjrxc24xhzj56801jtlbqo22u 0 156828 42713323 1104535 2026-10-24T15:24:31Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Valanžinij]] 42713323 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Valanžinij]] kgb0xxfjrxc24xhzj56801jtlbqo22u 0 156829 42713328 1104537 2026-10-24T15:25:18Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Otrivij]] 42713328 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Otrivij]] 73td2qmwxdtt1etv4jvj7i5hoztwavm 0 156830 42713329 1104538 2026-10-24T15:25:22Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Otrivij]] 42713329 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Otrivij]] 73td2qmwxdtt1etv4jvj7i5hoztwavm 0 156831 42713332 1104539 2026-10-24T15:25:33Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Baremij]] 42713332 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Baremij]] bfz3wvb4kpbu3ncvt4b0ch7l6m535hm 0 156832 42713337 42712763 2026-10-24T15:25:47Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Aptij]] 42713337 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Aptij]] nv05flc6ys564ljvyq9cm3zy33ao47m 0 156833 42713349 42712760 2026-10-24T15:26:49Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Albij]] 42713349 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Albij]] n5z9ecbuxhc0fy6kapeic6c7uuoc8y5 0 156834 42713350 42712761 2026-10-24T15:26:55Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Albij]] 42713350 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Albij]] n5z9ecbuxhc0fy6kapeic6c7uuoc8y5 0 156835 42713358 1104543 2026-10-24T15:27:57Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Cenomanij]] 42713358 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Cenomanij]] rl2xd3prkcpf2cm3jtdu3a266fopmcf 0 156836 42713359 1104545 2026-10-24T15:28:02Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Cenomanij]] 42713359 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Cenomanij]] rl2xd3prkcpf2cm3jtdu3a266fopmcf 0 156837 42713362 1104547 2026-10-24T15:28:23Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Turonij]] 42713362 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Turonij]] e362a421sxmoarv1tkg8rbgykaz0ea6 0 156838 42713363 1104548 2026-10-24T15:28:28Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Turonij]] 42713363 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Turonij]] e362a421sxmoarv1tkg8rbgykaz0ea6 0 156839 42713366 1104549 2026-10-24T15:29:14Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Konijacij]] 42713366 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Konijacij]] 10tqj1goixwpdr0iwd89iv5b4e6cr7k 0 156840 42713367 1104550 2026-10-24T15:29:37Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Santonij]] 42713367 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Santonij]] e6wzxjmng78t9nxpqe5zzd5giypf5qh 0 156841 42713368 1104551 2026-10-24T15:29:42Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Santonij]] 42713368 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Santonij]] e6wzxjmng78t9nxpqe5zzd5giypf5qh 0 156842 42713370 1104552 2026-10-24T15:30:08Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kampanij]] 42713370 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kampanij]] 1osuh1r3aaeg793gnlc03unvy9b936n 0 156843 42713373 1104553 2026-10-24T15:31:10Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Mastrihtij]] 42713373 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mastrihtij]] qsmc4ve6xazdivhhr2vcyt6r0j4fapb 0 157348 42713572 42629407 2026-10-25T09:26:06Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713572 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name=Scott Walker |image=ScottWalker.jpg |imagesize=250px |alt= |caption=Walker u februaru 2011. |order=[[Popis guvernera Wisconsina|45.]] |office=Guverner Wisconsina |lieutenant=[[Rebecca Kleefisch]] |term_start=3. januar 2011 |term_end=7. januar 2019 |predecessor=[[Jim Doyle]] |successor=[[Tony Evers]] |office2=[[Popis direktora Milwaukee|Direktor Okruga Milwaukee]] |term_start2=30. april 2002 |term_end2=27. decembar 2010 |predecessor2=[[Janine Geske]] |successor2=[[Chris Abele]] |state_assembly3=Wisconsin |district3=[[17. izborni distrikt Državne skupštine Wisconsina|17.]] |term_start3=30. jun 1993 |term_end3=14. maj 2002<ref name="to step down"/> |predecessor3=[[Peggy Rosenzweig]]<ref name="sentinel choice"/> |successor3=[[Leah Vukmir]] |birth_name=Scott Kevin Walker |birth_date={{birth date and age|1967|11|2|df=y}} |birth_place=[[Colorado Springs (Colorado)|Colorado Springs]], [[Colorado]], [[SAD]] |party=[[Republikanska stranka SAD|Republikanska]] |spouse=Tonette Walker (vj. 1993) |children=dva sina |residence=[[Wisconsin Governor's Mansion|Governor's Mansion]] |alma_mater=Delavan-Darien High School, <small>1986</small><br /> [[Marquette University]] <small>(pohađao, 1986–1990)</small><ref name="alumni"/> |religion=[[Ne-denominacijsko kršćanstvo|ne-denominacijsko]], [[Evangelizam|evanglelističko kršćanstvo]]<ref name="prayer breakfast"/> |website=[http://www.wisgov.state.wi.us/Home Official website] }} '''Scott Kevin Walker''' (2. novembar 1967) je [[SAD|američki]] [[Republikanska stranka SAD|republikanski]] [[političar]] koji je služio kao [[Popis guvernera Wisconsina|45.]] po redu [[guverner Wisconsina|guverner]] države [[Wisconsin]]. Na to je mjesto izabran godine 2010. prilikom čega je porazio [[Demokratska stranka SAD|demokratskog]] protivkandidata [[Tom Barrett (političar)|Toma Barretta]]. Prije dolaska na guvernersku dužnost je od 2002. do 2010. služio kao [[County Executive|direktor okruga]] [[Milwaukee County|Milwaukee]], a od 1993. do 2002. kao zastupnik [[Državna skupština Wisconsina|Državne skupštine]]. Walker je nedugo nakon stupanja na guvernersku dužnost, u nastojanju da ukloni državni budžetski deficit, predložio kontroverzne zakone kojima se [[sindikati]]ma, pogotovo onima državnih službenika i namješetnika, oduzelo pravo na [[kolektivno pregovaranje]]. Prijedlog je izazvao žestoku reakciju sindikata i [[ljevica|lijevog]] dijela američke javnosti, te velike [[Protesti u Wisconsinu 2011|proteste]] koje su mnogi uspoređivali s [[arapsko proljeće|arapskim proljećem]]. Usprkos toga, zakonski prijedlozi su prošli, ali su sindikalci, aktivisti i lokalna Demokratska stranka uspjeli skupiti dovoljno potpisa da pokrenu postupak [[izborni opoziv|opoziva na izvanrednim izborima]]. Na njima je Walker koristivši deset puta više novca od protivnika uspio 5. juna 2012. sačuvati svoj položaj, postavši prvim guvernerom u historiji SAD kome je to uspjelo. == Izvori == {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="alumni">{{cite web|url=http://www.marquette.edu/magazine/recent.php?subaction=showfull&id=1295029342&archive=&start_from=&ucat=9&|title=Election news – Alumni in the House|work=Marquette Magazine|publisher=Marquette University|date=zima 2011|accessdate=1. 3. 2011}}</ref> <ref name="sentinel choice">{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?id=441QAAAAIBAJ&sjid=_xIEAAAAIBAJ&pg=5659,6681887&dq=scott-walker&hl=en|title=Sentinel Choice: Scott Walker in 14th Assembly District|author=Sentinel editorial board|date=23. 6. 1993|work=The Milwaukee Sentinel|accessdate=17. 2. 2011|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506075821/https://news.google.com/newspapers?id=441QAAAAIBAJ&sjid=_xIEAAAAIBAJ&pg=5659,6681887&dq=scott-walker&hl=en|dead-url=yes}}</ref> <ref name="prayer breakfast">{{cite news|url=http://host.madison.com/wsj/news/local/govt-and-politics/article_17ec4e3a-1775-11e0-9756-001cc4c002e0.html|title=Inauguration day starts with prayer breakfast|author=Erikson, Doug|work=Wisconsin State Journal|date=3. 1. 2011|accessdate=16. 2. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170725095115/http://host.madison.com/wsj/news/local/govt-and-politics/article_17ec4e3a-1775-11e0-9756-001cc4c002e0.html|archive-date=2017-07-25|url-status=dead}}</ref> <ref name="to step down">{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?id=UDIqAAAAIBAJ&sjid=UkUEAAAAIBAJ&pg=6510,559381&dq=scott+walker+resigns&hl=en|title=Walker to step down from Assembly|date=1. 5. 2002|first=Dave|last=Umhoefer|coauthors=McBride, Jessica|accessdate=17. 2. 2011|work=[[Milwaukee Journal Sentinel]]|quote=Walker will probably resign on the second Tuesday of May or at some point afterward}}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Vanjske veze == {{Commonscat|Scott Walker (Wisconsin politician)}} * [http://www.wisgov.state.wi.us/Home Office of the Governor Scott Walker] * [http://www.jsonline.com/news/statepolitics/117778153.html 2011 State Budget Battle], collected coverage at the ''[[Milwaukee Journal Sentinel]]'' of the budget repair bill and the 2011-'13 state budget {{s-start}} {{s-par|us-wi-hs}} {{s-bef|before=[[Peggy Rosenzweig]]}} {{s-ttl|title=Član [[Državna skupština Wisconsina|Državne skupštine Wisconsina]]<br />za 14. distrikut|years=1993 – 2002}} {{s-aft|after=[[Leah Vukmir]]}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Janine P. Geske|Janine Geske]]<br /><small>v.d.</small>}} {{s-ttl|title=[[Popis direktora Okruga Milwaukee|direktor okruga Milwaukee]]|years=2002 – 2010}} {{s-aft|after=[[Lee Holloway]]<br /><small>v.d.</small>}} |- {{s-bef|before=[[Jim Doyle]]}} {{s-ttl|title=[[guverner Wisconsina]]|years=2011 – 2019}} {{s-aft|after=[[Tony Evers]]}} |- {{s-prec|usa}} {{s-bef|rows=2|before=[[Joe Biden]]|as=[[potpredsjednik SAD|potpredsjednik]]}} {{s-ttl|rows=2|title=[[Protokolarna hijerahija SAD]]|years=u Wisconsinu}} {{s-aft|after=gradonačelnik<br />mjesta gdje se održava događaj}} |- {{s-aft|after=inače [[John Boehner]]<br />{{nowrap|<small>''kao [[predsjednik Predstavničkog doma SAD]]''</small>}}}} |- {{s-bef|before=[[Terry E. Branstad|Terry Branstad]]|as=[[guverner Iowe]]}} {{s-ttl|title=[[Protokolarna hijerharhija SAD]]|years=izvan Wisconsina}} {{s-aft|after=[[Jerry Brown]]|as=[[guverner Kalifornije]]}} {{s-end}} {{Normativna kontrola}} {{Lifetime|1967||Walker, Scott}} [[Kategorija:Američki političari]] [[Kategorija:Guverneri američkih saveznih država]] hif9u1r1atkg883tsa3fkqwls1hdgzb 0 171506 42713420 1197972 2026-10-24T16:40:36Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Danij]] 42713420 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Danij]] kydm9n65lbwbkdrod35slx9js0vnaiq 0 171510 42713426 1197976 2026-10-24T16:41:10Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Selandij]] 42713426 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Selandij]] tidm8134g2174766fzp13qpbtf3fn7c 0 171515 42713433 1197981 2026-10-24T16:41:45Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Tanetij]] 42713433 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Tanetij]] 57r2nm4ldl4qrty8koxtqsxtduwdhfx 0 171526 42713440 1197993 2026-10-24T16:43:06Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Lutecij (period)]] 42713440 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lutecij (period)]] kvxqvm2umi6aje0pv4ywraeng0vz70t 0 171530 42713443 1197997 2026-10-24T16:44:05Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Bartonij]] 42713443 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Bartonij]] k4kztixrf7htr7fuhi6qh2sxhjr3axe 0 171534 42713444 1198002 2026-10-24T16:44:19Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Priabonij]] 42713444 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Priabonij]] fwnegladgxjyfxhdnwoe28ucszkzzw9 0 171539 42713445 1198007 2026-10-24T16:44:24Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rupelij]] 42713445 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rupelij]] dga7pcpmvmmgwq973hwk10t0u3upttp 0 171559 42713446 1198032 2026-10-24T16:44:55Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Hatij]] 42713446 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hatij]] lbqmbr6c9t8l89eo05pm2u1s7jsqot9 0 171782 42713462 1198310 2026-10-24T16:59:04Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Akvitanij]] 42713462 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Akvitanij]] j8izj3lc0cxjeoqy4l7vldtgb0u1llc 0 171786 42713521 1198316 2026-10-25T03:07:41Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Burdigalij]] 42713521 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Burdigalij]] iszjwbum7sry2jt4vrrwjy1zrpaap4k 0 171803 42713533 1198335 2026-10-25T03:10:47Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Seravalij]] 42713533 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Seravalij]] efb68q85i97bentkt9jlw4m3wt9k7n2 0 171806 42713534 1198338 2026-10-25T03:10:52Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Tortonij]] 42713534 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Tortonij]] 1lbvcnmehj96jl8p0ze1k2fkarrqo2t 0 171812 42713537 1198344 2026-10-25T03:11:02Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Mesinij]] 42713537 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mesinij]] 5be6z1kpyh2zkb08jvyddc5db52bu0f 0 171825 42713546 1198357 2026-10-25T03:14:35Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Pjačentinij]] 42713546 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Pjačentinij]] smj7qr7tcfybt9eft3oz4q9edye2gcd 0 176364 42713548 42677101 2026-10-25T04:07:14Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713548 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Cathedral of Christ the Saviour, Banja Luka.jpg|mini|150px|Nekada Crkva Svete Trojice, danas Hram Hrista Spasitelja]] [[Datoteka:Храм Свете Тројице у Бањој Луци.jpg|mini|[[Crkva Svete Trojice u Banjoj Luci|Crkva koja danas nosi naziv Svete Trojice]], izgrađena na drugoj lokaciji u vrijeme [[SFRJ]]]] '''Crkva Svete Trojice''' je napravljena između dva svjetska rata u centru [[Banja Luka|Banje Luke]]. Izgradnja hrama trajala je od [[1925]]. do [[1929]], a svečano je osvećena na [[Spasovdan]] [[1939]]. godine. Prilikom isceniranog njemačkog bombardovanja, 12. aprila 1941, hram je pogođen i znatno je oštećen oltarski dio (apsida). U maju iste godine ustaše su hram proglasile ''„ruglom grada“'' i naredili Srbima, Jevrejima i Romima da ga, ciglu po ciglu, u potpunosti sruše. Poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], za više od pola vijeka, mnoge su građevine obnovljene, ali za porušeni Saborni hram nije bila dozvoljena obnova, već je na mjestu na kome se nalazio hram izgrađen spomenik palim borcima. Početkom devedesetih godina banjolučka crkvena opština dobila je dozvolu za obnovu porušenog hrama, a spomenik palim borcima premješten je na obližnju lokaciju, takođe u vlasništvu Srpske pravoslavne crkve. Obnova hrama započela je [[1993]]. godine kada su osveštani temelji. Ovaj svečani čin obavio je [[patrijarh srpski Pavle]] sa arhijerejima i sveštenstvom [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]]. Hram je obnovljen pod imenom '''Saborni hram Hrista Spasitelja''', jer je u međuvremenu u Banjoj Luci (1963—1969) izgrađen hram koji je dobio ime Svete trojice, kao uspomenu na onaj porušeni, a za koji su pravoslavni Srbi mislili da ga nikada više neće moći obnoviti. == Arhitektura == Saborni hram je zidan od crvenog i žutog kamena [[Bigar|travertina]], porijeklom iz [[Mesopotamija|Mesopotamije]], za čiji kvalitet (iskopa i obrade) garantuje prof. dr Bilbija, stručnjak iz beogradskog Instituta za ispitivanje materijala. Zidana je troslojnim zidom: kamen, armirani [[beton]], [[opeka|cigla]]. [[Kupola|Kupole]] su pokrivene [[zlato|zlatnim]] [[Nerđajući čelici|prohrom]] limom, dovezenim iz [[Sibir]]a. Spoljnji građevinski radovi na hramu završeni su 26. septembra [[2004]]. godine, kada je služena i prva [[liturgija]]. Svetu liturgiju je služilo 8 [[arhijerej]]a sa sveštenstvom i đakonima [[Eparhija banjalučka|Banjalučke eparhije]], a uz prisustvo nekoliko desetina hiljada vjernika. Sadašnji obnovljeni hram arhitektonski je identičan sa prethodnim i najviši je vjerski objekat u Banjoj Luci, sa [[zvonik]]om visokim 47 metara i kupolom od 22,5 metra.<ref name=autogenerated1>{{Cite web |title=24sata.info - Banja Luka: Osveštan Hram Hrista Spasitelja<!-- Bot generated title --> |url=http://www.24sata.info/vijesti/bosna-i-hercegovina/banja-luka/7904-Banja-Luka-Osvestan-Hram-Hrista-Spasitelja.html |access-date=2012-08-14 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304003005/http://24sata.info/vijesti/bosna-i-hercegovina/banja-luka/7904-Banja-Luka-Osvestan-Hram-Hrista-Spasitelja.html |deadurl=yes }}</ref> Saborni hram je osveštao episkop [[Jefrem Milutinović|Jefrem]] na [[Spasovdan]] [[2009]]. godine.<ref name=autogenerated1 /> Povodom 20 godina od osnivanja i proslave [[Dan Republike Srpske|Dana]] i krsne slave [[Republika Srpska|Republike Srpske]], patrijarh Irinej je u hramu 9. januara 2012. služio Svetu arhijerejsku liturgiju.<ref name="Banja Luka: Patrijarh Irinej služio liturgiju">{{cite web |url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=53348 |title=Banja Luka: Patrijarh Irinej služio liturgiju |author= |authorlink= |date=9. 1. 2012. |format= |work= |publisher=Radio-televizija Republike Srpske |pages= |language=sr |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=10. 1. 2012. }}</ref> == Galerija == <gallery> Datoteka:Остаци порушеног храма Свете Тројице.jpg|Ostaci porušenog hrama Svete Trojice Datoteka:Hram Hrista spasitelja Banja luka.jpg Datoteka:Hram Hrista spasitelja.jpg Datoteka:Hram Hrista spasitelja Banja luka22.jpg Datoteka:Hram Hrista Spasitelja u Banjoj Luci.jpg </gallery> == Povezano == * [[Sveštenomučenik Platon Banjalučki]] * [[Banjalučka eparhija]] * [[Vrbaska banovina]] * [[Vjerski objekti u Banjoj Luci]] == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Cathedral of Christ the Saviour (Banja Luka)}} * [https://web.archive.org/web/20181010041545/http://hhsbl.org/ Zvanični stranica Sabornog hrama Hrista Spasitelja u Banjoj Luci] {{sr}} * [http://www.politika.rs/rubrike/region/Mosti-42-sveca-u-Banjaluci.sr.html Mošti 42 sveca u Banjaluci („Politika“, 24. avgust 2010)] * [http://www.rtrs.tv/av/player.php?id=16388&x=1 Radio-televizija Republike Srpske: Hram (dokumentarni film), 6. 1. 2012.]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{sr}} {{Saborna crkva}} {{Koordinate|44_46_20_N_17_11_30_E_|44° 46‘ S. 17° 11‘ I.}} [[Kategorija:Religija u Banjoj Luci]] [[Kategorija:Građevine u Banjoj Luci]] [[Kategorija:Crkve Eparhije banjalučke]] [[Kategorija:Crkve u Republici Srpskoj|B]] [[Kategorija:Saborni hramovi Srpske pravoslavne crkve|Banja Luka]] 8j19hovdl8jcp0gq58wd95ln3zq1oku 0 176843 42713468 42458021 2026-10-24T18:51:22Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713468 wikitext text/x-wiki # 1 # 2 # 3'''Hone Papita Raukura "Ralph" Hotere''', [[ONZ]] (1931-2013) je [[Novi Zeland|novozelandski]] likovni umjetnik [[Maori|maorskog]] porijekla ([[Te Aupōuri]] [[iwi]]). Smatra se jednim od najvažnijih živućih umjetnika Novog Zelanda.<ref>[http://www.aucklandcitylibraries.com/ general.aspx?ct=668&id=2818]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.christchurchartgallery.org.nz/ |title=Exhibitions/2005/RalphHotereLithographs19842004/ |access-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321060035/http://www.christchurchartgallery.org.nz/ |archive-date=2019-03-21 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=noteID=1089&area=NZ%20South%20Island |url=http://artmonthly.org.au/artnotes.asp?issuenumber=182& |access-date=2012-08-16 |archive-date=2012-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210143847/http://artmonthly.org.au/artnotes.asp?issuenumber=182& |dead-url=yes }}</ref> Na njegov opus su uticali [[Pop-art|Pop art]] i [[Op art]], a stil mu se obično opisuje kao [[minimalizam|minimalistički]]. Slike su često politički motivirane, pa je njima izražavao svoj protest protiv zagađenja okoline, kontroverzne turneje [[južna Afrika|južnoafričkog]] ragbi-tima na Novom Zelandu 1981. godine, odnosno [[potapanje Rainbow Warrior|potapanja Rainbow Warriora]]. == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://collections.tepapa.govt.nz/search.aspx?advanced=colProProductionMakers%3a%22Hotere%2c+Ralph%22+colCollectionGroup%3aCH Works at the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208120422/http://collections.tepapa.govt.nz/search.aspx?advanced=colProProductionMakers:%22Hotere,+Ralph%22+colCollectionGroup:CH |date=2012-02-08 }} * [http://www.aucklandartgallery.com/the-collection/browse-artists/1952/ralph-hotere Auckland Art Gallery Toi o Tāmaki: Works by Ralph Hotere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325012209/http://www.aucklandartgallery.com/the-collection/browse-artists/1952/ralph-hotere |date=2012-03-25 }} * [http://www.art-newzealand.com/Issue98/hotere.htm Major overview from ''Art New Zealand'' magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717035342/http://www.art-newzealand.com/Issue98/hotere.htm |date=2012-07-17 }} * [http://www.artsfoundation.org.nz/ralph_hotere.html New Zealand Arts Foundation biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090719044118/http://www.artsfoundation.org.nz/ralph_hotere.html |date=2009-07-19 }} * [http://www.johnleechgallery.co.nz/view/late20thcenturynzart/ralphhotere.asp Biography from John Leech Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041014072638/http://johnleechgallery.co.nz/view/late20thcenturynzart/ralphhotere.asp |date=2004-10-14 }} * [http://www.prints.co.nz/page/fine-art/CTGY/Artists_Hotere_Ralph Reproduction print of Ralph Hotere painting] * [http://www.listener.co.nz/default,2061.sm Review of 2004 exhibition from ''New Zealand Listener'' magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216074357/http://www.listener.co.nz/default,2061.sm |date=2005-12-16 }} {{Lifetime|1931||Hotere, Ralph}} [[Kategorija:Novozelandski slikari]] lz7av29ueww9d93ltwlwkdlt1adofqm 0 208190 42713408 4946928 2026-10-24T16:39:23Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Ipres (stadij)]] na [[Iprij]] 4946928 wikitext text/x-wiki '''Ypresij''' je prvi [[faunalna faza|stadij]] [[eocene]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 55,8 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 48,6 ± 0,2 Ma (miliona godina). Stadij je nazvan prema [[Ypres]]u u [[Belgija|Belgiji]]. Slavna [[Messelska jama]] u [[Njemačka|Njemačkoj]] potječe iz ovog doba. {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Ypresian.html GeoWhen Database - Ypresian] {{Paleogene Footer}} [[Kategorija:Paleogen]] t8dekn4wfpibbxbsy4vk8g4p8aqc4nj 42713410 42713408 2026-10-24T16:39:43Z Edgar Allan Poe 29250 42713410 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Ypresij''' je prvi [[faunalna faza|stadij]] [[eocene]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Pokriva vrijeme od prije 55,8 ± 0,2 [[Megaanum|Ma]] do prije 48,6 ± 0,2 Ma (miliona godina). Stadij je nazvan prema [[Ypres]]u u [[Belgija|Belgiji]]. Slavna [[Messelska jama]] u [[Njemačka|Njemačkoj]] potječe iz ovog doba. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Ypresian.html GeoWhen Database - Ypresian] {{Paleogene Footer}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Paleogen]] rl9p9s2yq54os1zc32ih3s2mzy26mjw 0 212715 42713503 42510752 2026-10-25T02:09:32Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713503 wikitext text/x-wiki {{Infokutija dinastija| | ime = Rothschild | grb = [[Datoteka:Great coat of arms of Rothschild family.svg|260px|Porodični grb]] | država = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[SAD|Sjedinjene Američke Države]], [[Francuska]], [[Monako]], [[Austrija]], [[Švicarska]], [[Luksemburg]], [[Lihtenštajn|Liechtenstein]], [[Kajmanski Otoci]] | osnivač = [[Mayer Amschel Rothschild]] | godina_osnivanja = [[18. vijek]] }} '''Rothschild''' je [[prezime]] jedne od najmoćnijih [[banka]]rskih [[Evropa|evropskih]] [[porodica]], koja vuče porijeklo iz [[židovi|židovskog]] [[geto|geta]] u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu na Majni]].<ref name=lex>{{cite web |url =http://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.r/r882352.htm | title =''Rothschild, Bankiersfamilie'' | accessdate = 20. 03. 2013 | language=engleski | publisher=Encyclopedia of Austria }}</ref> ''Rothschildi'' već nekih 200 godina vrše velik utjecaj na [[Ekonomija|ekonomsku]], a posredno i [[Politika|političku]] [[historija|historiju]] - [[Evropa|Evrope]] i [[svijet]]a. [[dinastija|Dinastiju]] je osnovao [[Mayer Amschel Rothschild]] ([[1744]]. - [[1812]].) koji je svojih pet sinova; [[Amschel Mayer Rothschild|Amschela Mayera]] ([[1773]]. - [[1855]].), [[Salomon Mayer Rothschild|Salomona Mayera]] ([[1774]]. - [[1855]].), [[Nathan Mayer Rothschild|Nathana Mayera]] ([[1777]]. - [[1836]].) [[Carl Mayer Rothschild|Carla Mayera]] ([[1788]]. - [[1855]].) i [[Jakob Mayer Rothschild|Jakob Mayera]] ([[1792]]. - [[1868]].) strateški rasporedio u pet tada najznačajnijih [[Evropa|evropskih]] gradova ; [[Frankfurt na Majni|Frankfurt]], [[London]], [[Pariz]], [[Beč]] i [[Napulj]].<ref name=brit/> Tako su ''Rothschildi'' postali već početkom [[19. vijek]]a multinacionalna bankarska kuća, koju nisu smetale nikakve nacionalne granice, koja je kumulativno mogla skupiti kapital - veći i od pojedinih država tadašnjih velesila, na taj način mljeli su lokalnu konkurenciju. ''Rothschildi'' su i danas jedna od najutjecajnih financijskih grupacija na svijetu, koja se danas osim bankarstva bavi [[osiguranje]]m, [[industrija|industrijom]], [[rudarstvo]]m, [[građevinarstvo]]m <ref name=lex/> i brojnim drugim djelatnostima na svim [[kontinent]]ima svijeta od [[Južna Afrika|Južnoafričke Republike]] do [[Rusija|Rusije]] [[Datoteka:Chateau Lafite.jpg|thumb|260px|right|Château Lafite Rothschild, u [[Bordeaux]]u]] == Historija == === Osnivanje dinastije - [[Mayer Amschel Rothschild]] === Osnivač [[Dinastija|Dinastije]] [[Mayer Amschel Rothschild]] dobio je prezime '''Rothschild''' (Crveni štit) jer su njegovi predci generacijama živjeli u kući ''Haus zum Roten Schild'' (Kuća kod crvenog štita, u to vrijeme kuće nisu imale kućne brojeve - već takve oznake). Roditelji su Mayera namjeravali odškolovati za [[rabin]]a, ali kako su nenadano umrli Mayer je prekinuo školovanje i prihvatio se porodičnog bankarskog posla. Ubrzo nakon što je postao dvorski bankar [[grof]]a [[Wilhelm I., od Hessen-Kassela|Wilhelma I.]] vladara [[Kneževina Hessen-Kassel|Kneževine Hessen-Kassel]], Mayer je shvatio da će mu posao sa ostalim vladarskim kućama puno bolje ići, ako svoje sinove uputi u zemlje sa kojima namjerava poslovati.<ref name=brit/> [[Datoteka:The Large Mansion at Gunnersbury ed.JPG|thumb|240px|left|Palača ''Rothschild'' u Parku Gunnersbury - [[London]]u]] === Mayerovih pet sinova === Iako je u to vrijeme [[Mayer Amschel Rothschild|Mayer]] još pretežno bio trgovac luksuznom robom i trgovac kovanicama i [[obveznica]]ma a ne veliki kreditor, njemu su loše okolnosti - išle na ruku. Kao u staroj poslovici ''da je nekom rat a nekom brat'', i Mayeru i njegovim sinovima su na ruku išli [[Francuski revolucionarni ratovi|Francuski revolucionarni]] i [[Napoleonski ratovi]] u periodu [[1792]]. - [[1815]]. koji su njima ispali sjajna prilika za bogaćenje i sreću. Mayer i njegov najstariji sin - [[Amschel Mayer Rothschild|Amschel Mayer]], ostali su u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu]] voditi porični posao, [[Nathan Mayer Rothschild|Nathan Mayer]] osnovao je filijalu u [[London]]u - [[1804]]., [[Jakob Mayer Rothschild|Jakob Mayera]] pokrenuo je posao u [[Pariz]]u - [[1811]], a [[Salomon Mayer Rothschild|Salomon Mayer]] i [[Carl Mayer Rothschild|Carl Mayer]] u [[Beč]]u i [[Napulj]]u - [[1820]]. Ratovi su za ''Rothschildove'' ispali sjajna mogućnost za plasman kredita zaraćenim stranama, ali i za trgovanje (legalno i ilegalno), strateškim proizvodima poput [[Pšenica|pšenice]], [[pamuk]]a, kolonijalnom robom, i [[oružje]]m. Njihove banke bile su i most kojim se vršilo plaćanje između [[Britanski otoci|Britanskog otočja]] i kontinentalne Evrope, pa su tako minirali [[Napoleon Bonaparte|Napoleonove]] napore da [[Blokada|blokadom]] slomi [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britaniju]].<ref name=brit/> Mir nakon tog perioda, pretvario je nabujalu ''Rothschildovu bankarsku dinastiju'' u paradržavne financijske institucije u zemljama u kojima su djelovali ([[Prusija]], [[Britanija]], [[Francuska]], [[Kraljevina dviju Sicilija]]), jer su se okrenuli kupovanju državnih [[obveznica]], osiguranju [[Akcionarsko društvo|akcionarskih društava]] i trgovanju [[dionica]]ma industrijskih poduzeća. ''Rothschildovu'' su se uspješno prilagoditi [[Industrijska revolucija|industrijskoj revoluciji]], i sudjelovali su u [[Ekonomija|ekonomskom]] rastu po cijeloj [[Evropa|Evropi]], ulažući u [[Željeznica|željeznice]], [[ugljen]], [[Čeličana|čeličane]] i [[Metalurgija|metalurgiju]].<ref name=brit/> ''Bankarska grupacija Rothschild'' nastavila se širiti i nakon [[1850]]. kad je ostvarila važnu poziciju u svjetskoj trgovini [[Nafta|naftom]] i obojenim metalima. Ali više nisu imali poziciju - '''[[oligopol]]a''', jer su ih ozbiljno počele ugrožavati nove dioničke banke i "komercijalne", ili depozit, bankama, koje su tad počele nicati po [[Engleska|Engleskoj]], [[Francuska|Francuskoj]] i [[Njemačka|njemačkim]] zemljama.<ref name=brit/> Negdje oko posljednjeg kvartala [[19. vijek]]a, ''Grupacija Rothschild'' više nije bila najači bankarski konzorcij, jer su se pojavile druge snažnije [[Evropa|evropske]] i [[SAD|američke]] bankarske grupacije.<ref name=brit/> === Druga generacija === Dok se prva generacija ''Rothschildovih'' morala u stranim sredinama boriti za svoje mjesto pod suncem, učeći lokalne jezike i običaje, i hrvati se sa brojnim predrasudama koje ionako vladaju o strancima, pojačanim i ljubomorom poslovnih ljudi da im otimlju posao, druga generacija ''Rothschildovih'' više nije imala takvih problema, oni su već bili uglađeni, naturalizirani i dobro školovani građani svojih novih domovina. Visoko etablirani građani koji su utjecali na ekonomiju i politiku svojih zemalja. Tako je [[Alphonse de Rothschild]], kao šef međunarodne bankarske grupacije osigurao [[1871]]. i [[1872]]. dva velika kredita [[Francuska|Francuskoj]] poznata kao spasonosni krediti, koji su pomogli zemlji da stane na noge nakon poraza od [[Prusija|Prusije]], i omogućili premijeru [[Adolphe Thiers|Adolphu Thiersu]] da se održi na vlasti.<ref name=brit/> U isto to vrijeme - [[1875]]., [[Lionel Walter Rothschild]], je u [[London]]u (gdje je bio član [[Britanski Dom komuna|Donjeg doma]] od [[1858]].), skupio u svega nekoliko sati svotu od ondašnjih enormnih 4 000 000 [[Britanska funta|£]] koja je omogućila [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanskoj]] vladi da postane većinski [[Dionica|dioničar]] Kompanije Sueski kanal.<ref name=brit/> [[Datoteka:David de Rothschild01.JPG|thumb|240px|left|David René de Rothschild, predsjednik francuske filijale kompanije N M Rothschild & Sons]] Istovremeno su ''Rothschildovi'' zadržali svoju unutrašnju porodičnu koheziju, ženivši se među sobom ili sa [[židovi]]ma, a vrlo rijetko sa osobama izvan tog kruga.<ref name=brit/> === Društveni prestiž === Kako im je raslo bogatsvo, tako je rastao i njihov društveni položaj, svih pet [[Mayer Amschel Rothschild|Mayerovih]] sinova dobili su [[plemić]]ku [[titula|titulu]] [[baron]]a [[Austrijsko Carstvo|Austrijskog Carstva]]<ref name=lex/>, a njegov praunuk [[Nathan Mayer Rothschild, 1. barun Rothschild|Nathan Mayer]] bio je prvi [[židovi|židov]] koji je ušao u [[Parlament Ujedinjenog Kraljevstva]], a njegov sin [[Lionel Walter Rothschild]] bio je prvi [[židovi|židov]] koji je dobio [[titula|titulu]] [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanskog]] [[baron]]a (otac je titulu kupio sa imanjem).<ref name=brit/> Glava britanske porodične grane oduvijek se smatrao neformalnim liderom britanskih [[židovi|židova]].<ref name=brit/> Danas se još jedino članovi [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanske]] i [[Francuska|francuske]] porodične grane bave još uvijek [[bankarstvo]]m. Austrijski dio porodice nakon što su im [[Nacizam|nacisti]] zaplijenili imetak, danas se uglavnom bavi naukom ili dobrotvornim radom ([[Njemačka|njemački]] više i ne postoji). Francuski predstavnik porodice [[baron]] [[Philippe de Rothschild]] ([[1902]]. - [[1988]].) postao je ugledni vinogradar, svjetski poznat po vrhunskom [[vinograd]]u [[Château Mouton Rothschild]].<ref name=brit>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/510613/Rothschild-family |title = ''Rothschild family'' |publisher = Encyclopædia Britannica |language = engleski |accessdate = 20. 02. 2013}}</ref> == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{commonscat|Rothschild}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/510613/Rothschild-family ''Rothschild family'' na portalu Encyclopædia Britannica] {{en icon}} * [http://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.r/r882352.htm Rothschild, Bankiersfamilie] {{en icon}} * [http://www.rothschildarchive.org/ Arhiva porodice Rothschild] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en icon}} {{DEFAULTSORT:Rothschild (porodica)}} [[Kategorija:Porodica Rothschild| ]] [[Kategorija:Jevreji]] hzb92nmexaxjo9f1d1jr592oui3bzyy 2 232970 42713246 42712865 2026-10-24T14:54:57Z Duma 16555 /* Rano moderno doba */ 42713246 wikitext text/x-wiki [[File:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[Riblji parazit]], jednakonožac ''[[Cymothoa exigua]]'', zamijenio je jezik ribe iz roda ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[simbioza|blizak odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, '''parazit''', živi (barem neko vrijeme) [[ektoparazitska zaraza|na]] drugom [[domaćin (biologija)|organizmu]] ili unutar njega, stvarajući mu određenu štetu,<ref name="ParasiteDefinition">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |date=14 November 2024 |title=About Parasites |website=Parasites |publisher=Centers for Disease Control |access-date=7 July 2024 |quote=A parasite is an organism that lives on or in a host organism and gets its food from or at the expense of its host. |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621090029/https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |url-status=live }}</ref> i strukturno je [[adaptacija|prilagođen]] takvom načinu života.{{sfn|Poulin|2007|pages=4–5}} Paraziti uključuju jednoćelijske [[protozoa|protozoe]] poput uzročnika [[malarija|malarije]], [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] i [[amebijaza|amebne dizenterije]]; životinje poput [[ankilostoma]], [[vaš|ušiju]], [[komarac]]a i [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]]; [[gljive]] poput ''[[Armillaria mellea]]'' i uzročnika [[dermatofitoza|dermatofitoze]]; i biljke poput [[imela|imele]], [[Cuscuta|viline kosice]] i [[Orobanchaceae|volovotke]]. Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]] eksploatacije životinjskih domaćina, a to su [[parazitska kastracija]], parazitizam direktnim prijenosom (dodirom), parazitizam [[wikt:trophic|trofičkim prijenosom]] (jedenjem), parazitizam [[Vektorske zarazne bolesti|vektorskim prijenosom]], [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Jedna glavna os klasifikacije tiče se invazivnosti: endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi vani, na površini domaćina. Kao što je i slučaj sa [[predator]]ima, parazitizam je vrsta [[interakcije potrošača i resursa]],<ref name="pmid21199247">{{cite journal |last=Getz |first=W. M. |title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling |journal=Ecology Letters |volume=14 |issue=2 |pages=113–124 |year=2011 |pmid=21199247 |pmc=3032891 |doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x|bibcode=2011EcolL..14..113G }}</ref> ali za razliku od predatora, paraziti, s izuzetkom parazitoida, su mnogo manji od svojih domaćina, ne ubijaju ih i često žive u ili na njima duži period. Životinjski paraziti su visoko [[Generalističke i specijalističke vrste|specijalizirani]], svaka vrsta parazita živi na jednoj datoj životinjskoj vrsti i [[razmnožavanje|razmnožava]] se brže od svojih domaćina. Klasični primjeri uključuju interakcije između [[kičmenjak]]a domaćina i [[Eucestoda|pantljičara]], [[Trematoda|metilja]], te one između vrsta roda ''[[Plasmodium]]'' koje uzrokuju malariju i [[buha]]. Paraziti smanjuju [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina općom ili specijaliziranom [[patologija|patologijom]], koja se kreće od [[parazitska kastracija|parazitske kastracije]] do [[parazit koji mijenja ponašanje|modificiranja ponašanja domaćina]]. Paraziti povećavaju vlastitu adaptivnu vrijednost iskorištavanjem domaćina za resurse neophodne za njihov opstanak, naročito hranjenjem njima i korištenjem posrednih (sekundarnih) domaćina koji pomažu u njihovom [[Prijenos patogena|prenošenju]] s jednog konačnog (primarnog) domaćina na drugog. Iako je parazitizam često nedvosmislen, on je dio spektra interakcija između [[vrsta]], koje se preko parazitoidizma gradiraju u [[predator|predaciju]], kroz evoluciju u [[mutualizam]], a kod nekih gljiva prelaze u [[saprofit]]izam. Ljudsko znanje o parazitima poput [[Nematoda|valjkastih crva]] i [[Eucestoda|pantljičara]] datira još iz [[Stari Egipat|starog Egipta]], [[Antička Grčka|Grčke]] i [[Antički Rim|Rima]]. U [[Rani novi vijek|ranom novom vijeku]], [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. godine svojim mikroskopom posmatrao protozou ''[[Giardia lamblia]]'', dok je [[Francesco Redi]] opisao unutrašnje i vanjske parazite, uključujući [[Fasciola hepatica|ovčjeg metilja]] i [[krpelj]]e. Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku. U ljudskoj kulturi, parazitizam ima negativne konotacije. One su iskorištene u [[satira|satirične]] svrhe u pjesmi [[Jonathan Swift|Jonathana Swifta]] iz 1733. godine "O poeziji: Rapsodija", u kojoj su pjesnici upoređeni sa [[hiperparazit]]skom "gamadi". U fikciji, [[Bram Stoker|Bram Stokerov]] [[gotička fantastika|gotički horor]] roman ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. godine i njegove brojne kasnije adaptacije prikazivale su parazita koji [[hematofagija|pije krv]]. [[Ridley Scott]]ov film ''[[Alien (film)|Alien]]'' iz 1979. bio je jedno od mnogih djela [[naučna fantastika|naučne fantastike]] u kojima se pojavljuje parazitska vanzemaljska vrsta.<ref name=Guardian2009/> == Etimologija == Riječ ''parazit'', prvi put upotrijebljena u engleskom jeziku 1539. godine, potiče od [[starofrancuski jezik|srednjovjekovne francuske]] riječi ''parasite'', od [[latinizacija imena|latiniziranog]] oblika ''parasitus'', od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] ''παράσιτος''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2Fsitos παράσιτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''parasitos'', "onaj koji jede za tuđim stolom"), a zatim od ''παρά''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F παρά] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227044414/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F |date=27 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''para'', "pored, uz") i ''σῖτος'' (''sitos'', "pšenica, hrana").<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsi%3Dtos σῖτος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226151551/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=si=tos |date=26 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Srodni termin ''parasitism'' javlja se u engleskom jeziku od 1611. godine.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs σιτισμός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154216/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs |date=24 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> {{anchor|Ectoparasite|Endoparasite|Macroparasite|Microparasite}} == Evolutivne strategije == {{see also|Parazitologija}} {{anchor|Endoparasite|Ectoparasite|Semiparasite}} === Osnovni koncepti === {{further|Parazitski životni ciklus}} [[File:Taenia solium tapeworm scolex with its four suckers and two rows of hooks 5262 lores.jpg|thumb|Glava (scolex) pantljičare ''[[Taenia solium]]'', [[Infekcija crijevnim parazitima|crijevnog parazita]], ima kuke i [[sisaljka (biologija)|sisaljke]] kojima se pričvršćuje za svog [[domaćin (biologija)|domaćina]]]] Parazitizam je vrsta [[simbioza|simbioze]], bliske i trajne dugoročne biološke interakcije između parazita i njegovog domaćina. Za razliku od [[saprotrof]]a, paraziti se hrane živim domaćinima, iako se neke parazitske gljive, na primjer, mogu nastaviti hraniti domaćinima koje su ubili. Za razliku od [[komensalizam|komenzalizma]] i [[mutualizam|mutualizma]], parazitski odnos šteti domaćinu, bilo da se hrani njime ili, kao u slučaju crijevnih parazita, konzumira dio njegove hrane. Budući da paraziti imaju interakcije s drugim vrstama, oni lako mogu djelovati kao [[Vektorske zarazne bolesti|prenosioci]] patogena, uzrokujući [[bolest]]i.<ref>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |quote=Parazitizam je oblik simbioze, bliskog odnosa između dvije različite vrste. Postoji biohemijska interakcija između domaćina i parazita; tj. oni se prepoznaju, u konačnici na molekularnom nivou, a tkiva domaćina su stimulirana da reaguju na određeni način. To objašnjava zašto parazitizam može dovesti do bolesti, ali ne uvijek. |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref><ref name="SuzukiSasaki2019">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Sayaki U. |last2=Sasaki |first2=Akira |title=Ecological and Evolutionary Stabilities of Biotrophism, Necrotrophism, and Saprotrophism |journal=The American Naturalist |volume=194 |issue=1 |year=2019 |pages=90–103 |issn=0003-0147 |doi=10.1086/703485|pmid=31251653 |bibcode=2019ANat..194...90S |s2cid=133349792 |url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306065231/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-date=6 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="pmid37458178">{{cite journal |last1=Rozsa |first1=L. | last2=Garay |first2=J. |title= Definitions of parasitism, considering its potentially opposing effects at different levels of hierarchical organization| journal=Parasitology|volume=150 |issue=9 |pages= 761–768|year=2023 |pmid=37458178 |pmc=10478066 |doi=10.1017/S0031182023000598 }}</ref> [[predator|Predatorstvo]] po definiciji nije simbioza, jer je interakcija kratka, ali entomolog [[E. O. Wilson]] je okarakterizirao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedne".<ref name=Wilson2014>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=112 |quote=Paraziti su, u jednoj frazi, grabežljivci koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedan. Tolerantni paraziti su oni koji su evoluirali kako bi osigurali vlastiti opstanak i reprodukciju, ali u isto vrijeme uz minimalan bol i troškove za domaćina.}}</ref> U tom okviru postoji mnogo mogućih strategija. [[Taksonom]]i klasificiraju parazite u različite preklapajuće šeme na osnovu njihovih interakcija sa domaćinima i njihovih [[životni ciklus|životnih ciklusa]], koji mogu biti složeni. [[Obligatni parazit]] u potpunosti zavisi od domaćina kako bi završio svoj životni ciklus, dok kod [[fakultativni parazit|fakultativnog parazita]] to nije slučaj. Životni ciklusi parazita koji uključuju samo jednog domaćina nazivaju se "direktni"; oni sa konačnim domaćinom (gdje se parazit razmnožava spolno) i najmanje jednim međudomaćinom nazivaju se "indirektni".<ref>{{cite web |url=http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |title=A Classification of Animal-Parasitic Nematodes |work=plpnemweb.ucdavis.edu |access-date=25 February 2016 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006152348/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm }}</ref><ref>{{cite journal |last=Garcia |first=L. S. |title=Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms |journal=Clinical Infectious Diseases |year=1999 |volume=29 |issue=4 |pages=734–746 |pmid=10589879 |doi=10.1086/520425|doi-access=free}}</ref> Endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi izvan njega, na njegovoj površini.<ref name=Para-Site>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref> Mezoparaziti - poput nekih [[copepoda|veslonožaca]], na primjer - ulaze u otvor u tijelu domaćina i ostaju djelimično ugrađeni tamo.<ref>{{cite journal |last1=Vecchione |first1=Anna |last2=Aznar |first2=Francisco Javier |title=The mesoparasitic copepod Pennella balaenopterae and its significance as a visible indicator of health status in dolphins (Delphinidae): a review |journal=Journal of Marine Animals and Their Ecology |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=4–11 |url=http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |access-date=11 April 2018 |archive-date=10 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410051646/http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf }}</ref> Neki paraziti mogu biti generalisti, hraneći se širokim spektrom domaćina, ali mnogi paraziti, kao i većina protozoa i [[parazitski crv|helminta]] koji parazitiraju na životinjama, su specijalisti i izuzetno specifični što se tiče domaćina.<ref name=Para-Site/> Rana osnovna, funkcionalna podjela parazita razlikovala je mikroparazite i makroparazite. Svakom od njih dodijeljen je [[matematički model]] kako bi se analiziralo kretanje populacije grupa domaćina i parazita.<ref name="Rollinson"/> Mikroorganizmi i virusi koji se mogu razmnožavati i završiti svoj životni ciklus unutar domaćina poznati su kao mikroparaziti. Makroparaziti su višećelijski organizmi koji se razmnožavaju i završavaju svoj životni ciklus izvan domaćina ili na tijelu domaćina.<ref name="Rollinson"/><ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism {{!}} The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management |encyclopedia=The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management, Blackwell Science |location=Oxford, United Kingdom |year=1998 |edition=1 |isbn=0632055464 |editor=Calow, Peter |via=[[Credo Reference]] |publisher=Blackwell Science }}</ref> Veliki dio razmišljanja o vrstama parazitizma fokusirao se na kopnene životinjske parazite, poput helminta. Oni u drugim okruženjima i sa drugim domaćinima često imaju analogne strategije. Na primjer, jegulja vrste ''[[Simenchelys parasitica]]'' je vjerojatno fakultativni endoparazit koji se oportunistički ukopava i jede bolesne i umiruće ribe.<ref name=Caira1997>{{cite journal |journal=Environmental Biology of Fishes |volume=49 |pages=139–144 |year=1997 |url=https://www.researchgate.net/publication/226076003 |title=Pugnose eels, ''Simenchelys parasiticus'' (Synaphobranchidae) from the heart of a shortfin mako, ''Isurus oxyrinchus'' (Lamnidae) |last1=Caira |first1=J. N. |last2=Benz |first2=G. W. |last3=Borucinska |first3=J. |last4=Kohler |first4=N. E.|issue=1 |doi=10.1023/a:1007398609346 |bibcode=1997EnvBF..49..139C |s2cid=37865366 }}</ref> Insekti koji [[biljojed|jedu biljke]], poput [[štitaste uši|štitastih uši]], [[Aphidoidea|lisnih uši]] i [[gusjenica]], vrlo su slični ektoparazitima, zato što napadaju mnogo veće biljke; služe kao prenosioci bakterija, gljivica i virusa koji uzrokuju [[biljne bolesti]]. Budući da se ženke štitastih ušiju ne mogu kretati, one su obligatni paraziti, trajno pričvršćeni za svoje domaćine.<ref name="Rollinson"/> Senzorni signali koje parazit koristi za identificiranje i približavanje potencijalnom domaćinu poznati su kao "znakovi domaćina". Takvi znakovi mogu uključivati, na primjer, vibracije,<ref>{{cite journal |last=Lawrence |first=P. O. |year=1981 |title=Host vibration—a cue to host location by the parasite, ''Biosteres longicaudatus'' |journal=Oecologia |volume=48 |issue=2 |pages=249–251 |pmid=28309807 |doi=10.1007/BF00347971 |bibcode=1981Oecol..48..249L |s2cid=6182657 }}</ref> izdahnuti [[ugljen dioksid]], mirise kože, vizualne i toplinske znakove i vlagu.<ref>{{cite journal |last=Cardé |first=R. T. |year=2015 |title=Multi-cue integration: how female mosquitoes locate a human host|journal=Current Biology |volume=25 |issue=18 |pages=R793–R795 |doi=10.1016/j.cub.2015.07.057 |pmid=26394099 |doi-access=free |bibcode=2015CBio...25.R793C }} {{open access}}</ref> [[Parazitske biljke]] mogu koristiti, na primjer, svjetlost, fiziohemiju domaćina i isparljive tvari za prepoznavanje potencijalnih domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Randle |first1=C. P. |last2=Cannon |first2=B. C. |last3=Faust |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2018 |title=Host Cues Mediate Growth and Establishment of Oak Mistletoe (Phoradendron leucarpum, Viscaceae), an Aerial Parasitic Plant |journal=Castanea |volume=83 |issue=2 |pages=249–262 |doi=10.2179/18-173 |s2cid=92178009 }}</ref> === Glavne strategije === Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]], i to [[parazitska kastracija]]; direktno prenosivi parazitizam; [[wikt:trophic|trofički]] prenosivi parazitizam; [[prenosilac bolesti|vektorski]] prenosivi parazitizam; [[parazitoid]]izam; i mikropredacija. One se primjenjuju na parazite čiji su domaćini biljke, kao i životinje.<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> Ove strategije predstavljaju [[adaptacija|adaptivne vrhunce]]; moguće su i međustrategije, ali organizmi u mnogim različitim skupinama su se dosljedno [[konvergentna evolucija|ograničili]] na ovih šest, koje su evolutivno stabilne.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Perspektiva o evolucijskim opcijama može se dobiti razmatranjem četiri ključna pitanja: utjecaj na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina parazita; broj domaćina koje imaju po životnoj fazi; da li je domaćin spriječen u razmnožavanju; i da li učinak zavisi od intenziteta (broj parazita po domaćinu). Iz ove analize, pojavljuju se glavne evolucijske strategije parazitizma, uz predatorstvo.<ref name=LaffertyKuris2002>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Kuris |first2=A. M. |date=2002 |url=http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |title=Trophic strategies, animal diversity and body size |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=17 |issue=11 |pages=507–513 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02615-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003124738/http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |archive-date=3 October 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ Evolucijske strategije u parazitizmu i predatorstvu<ref name=LaffertyKuris2002/><br/>({{font color|green|Zavisno od intenziteta: zelena, normalan tekst}};<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Nezavisno od intenziteta: ljubičasta, kurziv}}'') ! [[Adaptivna vrijednost]] domaćina !! Jedan domaćin, preživljava !! Jedan domaćin, umire !! Više domaćina |- |'''Može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost > 0)''' ||{{font color|green|Normalni parazit}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Patogen}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosiv parazit}}{{efn|Trofički prenosivi paraziti prenose se na svog konačnog domaćina, predatora, kada on pojede njihovog međudomaćina. Ovi paraziti često mijenjaju ponašanje svojih međudomaćina na takav način da povećavaju šansu da on bude pojeden, npr. navode ih na penjanje na vidljivo mjesto: ovo dovodi do prenosa parazita po cijenu života međudomaćina.}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Trofički prenosiv patogen}}'' ||{{font color|green|Mikropredator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Mikropredator}}'' |- |'''Ne može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost = 0)''' ||{{font color|green|----- }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazit-kastrator}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosivi parazit-kastrator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazitoid}}'' ||{{font color|green|Društveni predator}}{{efn|[[Vuk]] je društveni predator koji lovi u čoporima; [[puma]] je samotni predator i lovi sama. Ni jedna od te dvije strategije se konvencionalno ne smatra parazitskom.<ref name=LaffertyKuris2002/>}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Samotni predator}}'' |} ==== Parazitska kastracija ==== {{main|Parazitska kastracija}} [[File:Sacculina carcini.jpg|thumb|Parazitski kastrator ''[[Sacculina carcini]]'' (osvijetljen) pričvršćen za [[Liocarcinus holsatus|svog raka-domaćina]]]] [[parazitska kastracija|Parazitski kastratori]] djelimično ili potpuno uništavaju sposobnost razmnožavanja svog domaćina, preusmjeravajući energiju koja bi otišla u razmnožavanje u rast domaćina i parazita, ponekad uzrokujući gigantizam domaćina. Ostali sistemi domaćina ostaju netaknuti, što mu omogućava da preživi i održi parazita.<ref name=PoulinRandhawa2015/>{{sfn|Poulin|2007|p=111}} Parazitski [[rak]]ovi kao što su oni iz specijaliziranog roda [[Cirripedia|vitičara]] roda ''[[Sacculina]]'' posebno uzrokuju oštećenja na gonadama svojih mnogobrojnih vrsta<ref name="Elumalai Viswanathan Pravinkumar Raffi">{{cite journal |last1=Elumalai |first1=V. |last2=Viswanathan |first2=C. |last3=Pravinkumar |first3=M. |last4=Raffi |first4=S. M. |title=Infestation of parasitic barnacle Sacculina spp. in commercial marine crabs |journal=Journal of Parasitic Diseases |volume=38 |issue=3 |date=2013 |doi=10.1007/s12639-013-0247-z |pmid=25035598 |pages=337–339|pmc=4087306 }}</ref> rakova-domaćina. U slučaju ''Sacculina'', testisi više od dvije trećine njihovih domaćina dovoljno degeneriraju da takvi mužjaci razviju [[sekundarne spolne karakteristike]] ženki kao što su širi trbuh, manja [[kliješta (rak)|kliješta]] i udovi za hvatanje jaja. Različite vrste helminta kastriraju svoje domaćine (kao što su insekti i puževi). To se može desiti direktno, bilo mehanički, hraneći se njihovim gonadama, ili izlučivanjem hemikalije koja uništava reproduktivne ćelije; ili indirektno, bilo lučenjem hormona ili preusmjeravanjem nutrijenata. Na primjer, [[trematoda]] ''[[Zoogonus lasius]]'', čije [[Faze životnog ciklusa trematoda|sporociste]] nemaju usta, hemijski kastrira međuplimnog morskog puža ''[[Tritia obsoleta]]'', razvijajući se u njegovim gonadama i ubijajući njegove reproduktivne ćelije.{{sfn|Poulin|2007|p=111}}<ref name=Cheng13>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=d4GQlYzode8C&pg=PA13 |year=2012 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-323-14010-2 |pages=13–15}}</ref> ==== Direktni prenos ==== [[File:Male human head louse.jpg|thumb|[[Pediculus humanus capitis|Uši glave]] su direktno prenosivi [[obligatni parazit|obligatni ektoparaziti]]]] U direktno prenosive parazite, kojima nije potreban vektor da bi dospjeli do novih domaćina, spadaju paraziti kopnenih kičmenjaka poput ušiju i grinja, morski paraziti poput [[Copepoda|veslonožaca]] i [[Cyamidae|cijamoidnih]] [[Amphipoda|amfipoda]], [[Monogenea|jednorodni metilji]], kao i mnoge vrste valjkastih crva, gljivica, protozoa, bakterija i virusa. Bilo da se radi o endo- ili ektoparazitima, svaki ima samo jednu vrstu-domaćina. Unutar te vrste, većina jedinki je slobodna ili gotovo slobodna od parazita, dok manjina nosi veliki broj parazita; to je poznato kao [[agregirana distribucija]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> {{anchor|Autoinfection}} ==== Trofički prenos ==== [[File:Clonorchis sinensis 2.png|thumb|''[[Clonorchis sinensis]]'', kineski jetreni metilj, prenosi se trofički]] [[wikt:trophic|Trofički]] prenosivi paraziti se prenose tako što ih domaćin pojede. Uključuju [[trematoda|metilje]] (sve osim [[Schistosoma|šiztosoma]]), [[Cestoda|trakavice]], [[acanthocephala|akantocefalane]], [[Pentastomida|pentastomide]], mnoge [[Nematoda|valjkaste crve]] i mnoge protozoe kao što je ''[[Toxoplasma]]''.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Imaju složene životne cikluse koji uključuju domaćine u vidu dvije ili više različitih vrsta. U svom juvenilnom stadiju inficiraju i često se [[cista|encistiraju]] u međudomaćinu. Kada životinju-međudomaćina pojede predator - konačni domaćin - parazit preživljava proces probave i sazrijeva u odraslu jedinku; neki žive kao [[crijevni parazit]]i. Mnogi trofički prenosivi paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje]] svojih posrednih domaćina, povećavajući šanse da ih grabežljivac pojede. Kao i kod direktno prenosivih parazita, distribucija trofički prenosivih parazita među jedinkama-domaćinima je agregirana.<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[Koinfekcija]] više parazita je česta.<ref>{{cite journal |last1=Cox |first1=F. E. |url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202083654/http://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |title=Concomitant infections, parasites and immune responses |series=122 |journal=Parasitology |volume=Supplement |pages=S23–38 |year=2001 |pmid=11442193 |doi =10.1017/s003118200001698x |s2cid=150432 }}</ref> [[Strongyloides stercoralis|Autoinfekcija]], gdje se (izuzetno) cijeli [[reproduktivni ciklus|životni ciklus]] parazita odvija u jednom primarnom domaćinu, ponekad se može javiti kod helminta kao što je ''[[Strongyloides stercoralis]]''.<ref name=ASP>{{cite web |title=Helminth Parasites |url=http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |publisher=Australian Society of Parasitology |access-date=9 October 2017 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019032143/http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |url-status=live }}</ref> ==== Prenos vektorom ==== {{further|Vektorske zarazne bolesti}} [[File:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|[[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi]] protozojski endoparazit ''[[Trypanosoma]]'' među ljudskim [[crvena krvna zrnca|crvenim krvnim zrncima]]]] [[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi paraziti]] se za prenos sa jednog konačnog domaćina na drugog oslanjaju na treću stranu - međudomaćina - pri čemu se parazit ne razmnožava spolno.<ref name=Para-Site/><ref name=PoulinRandhawa2015/> Ovi paraziti su mikroorganizmi, odnosno [[protozoa|protozoe]], [[bakterije]] ili [[virus]]i, često unutarćelijski [[patogen]]i (uzročnici bolesti).<ref name=PoulinRandhawa2015/> Njihovi prenosnici su uglavnom [[hematofagija|hematofagni]] člankonošci poput buha, ušiju, krpelja i komaraca.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref>{{cite web |url=http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |title=Pathogenic Parasitic Infections |publisher=PEOI |access-date=18 July 2013 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193623/http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |url-status=live }}</ref> Na primjer, jelenski krpelj ''[[Ixodes scapularis]]'' djeluje kao prenosnik bolesti uključujući [[lajmska bolest|lajmsku bolest]], [[babezioza|babeziozu]] i [[humana granulocitna anaplazmoza|anaplazmozu]].<ref name=pmid11450660>{{cite journal |last=Steere |first=A. C. |title=Lyme disease |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=345 |issue=2 |pages=115–125 |date=July 2001 |pmid=11450660 |doi=10.1056/NEJM200107123450207 }}</ref> Protozojski endoparaziti, poput [[malarija|malarijskih]] parazita iz roda ''[[Plasmodium]]'' i parazita bolesti spavanja iz roda ''[[Trypanosoma]]'', imaju infektivne stadije u krvi domaćina, a prenose se na nove domaćine ugrizima insekata.<ref name="PollittMacGregor2011">{{cite journal |last1=Pollitt |first1=Laura C. |last2=MacGregor |first2=Paula |last3=Matthews |first3=Keith |last4=Reece |first4=Sarah E. |title=Malaria and trypanosome transmission: different parasites, same rules? |journal=Trends in Parasitology |volume=27 |issue=5 |year=2011 |pages=197–203 |doi=10.1016/j.pt.2011.01.004|pmid=21345732 |pmc=3087881 }}</ref> ==== Parazitoidi ==== {{main|Parazitoid|parazitska osa}} [[Parazitoidi]] su insekti koji prije ili kasnije ubijaju svoje domaćine, što njihov odnos dovodi u blizak odnos s [[predator]]stvom.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Alison N. P. |title=Predation, Herbivory, and Parasitism |journal=Nature Education Knowledge |date=2010 |volume=3 |issue=10 |page=36 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |access-date=12 February 2018 |quote=Predatorstvo, biljojedstvo i parazitizam postoje duž kontinuuma težine u smislu stepena u kojem negativno utiču na sposobnost organizma da se nosi sa zdravljem. ... U većini slučajeva, paraziti ne ubijaju svoje domaćine. Međutim, izuzetak se javlja kod parazitoida, koji zamagljuju granicu između parazitizma i predatorstva. |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930230324/http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |url-status=live }}</ref> Većina parazitoida su [[parazitska osa|parazitoidne ose]] ili drugi [[opnokrilci]]; drugi uključuju [[dvokrilci|dvokrilce]] poput [[Phoridae|određenih]] muha. Mogu se podijeliti u dvije skupine, idiobionte i koinobionte, koji se razlikuju u ishodu za domaćina.<ref name=GullanCranston2010>{{cite book |last1=Gullan |first1=P. J. |last2=Cranston |first2=P. S. |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology |url=https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu |url-access=limited |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu/page/n332 308], 365–367, 375, 440–441}}</ref> [[Parazitoid|Idiobiontski]] parazitoidi ubadaju svoj često velik plijen prilikom hvatanja, ubijajući ga odmah ili ga paralizirajući. Imobilizirani plijen se zatim odnosi u gnijezdo, ponekad zajedno s drugim plijenom ako nije dovoljno velik da podrži parazitoida tokom njegovog razvoja. [[leglica|Jaje se polaže]] na vrh plijena, a gnijezdo se zatim zatvara. Parazitoid se brzo razvija kroz svoje larvalne i pupalne faze, [[masovno opskrbljivanje|hraneći se hranom]] koja mu je ostavljena.<ref name=GullanCranston2010/> [[Parazitoid|Koinobiontski]] parazitoidi, među koje spadaju [[Diptera|muhe]] i ose, polažu svoja jaja u domaćine-mladunce, obično ličinke. Omogućeno im je da nastave da rastu, tako da se domaćin i parazitoid razvijaju zajedno tokom dužeg perioda, koji završava kada se parazitoidi pojave u odraslom obliku, ostavljajući plijen mrtav, pojeden iznutra. Neki koinobionti reguliraju razvoj svog domaćina, na primjer, sprečavaju ga da se [[kukuljica|ukukulji]] ili ga tjeraju da [[ekdizis|odbacuje ljušturu]] kad god je parazitoid spreman za odbacivanje ljušture. Oni to mogu učiniti tako što stvaraju hormone koji oponašaju odgovarajuće hormone domaćina ([[ekdisteroid]]e) ili regulirajući endokrini sistem domaćina.<ref name=GullanCranston2010/> <gallery mode="packed"> File:Live Tetragnatha montana (RMNH.ARA.14127) parasitized by Acrodactyla quadrisculpta larva (RMNH.INS.593867) - BDJ.1.e992.jpg |[[parazitoid|Idiobiontske]] [[parazitska osa|parazitoidne ose]] odmah paraliziraju svoje domaćine kako bi ih njihove larve ([[Pimplinae]], na slici) pojele.<ref name=PoulinRandhawa2015/> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|[[parazitoid|Koinobiontske]] parazitoidne ose poput [[Braconidae|brakonida]] prikazanog na slici polažu jaja u svoje domaćine putem [[leglica|leglice]], nakon čega oni nastavljaju rasti i odbacivati ljušturu. File:Female Apocephalus borealis ovipositing into the abdomen of a worker honey bee.png|Muha iz porodice [[Phoridae]] (u sredini lijevo) [[leglica|polaže jaja]] u trbuh [[medonosna pčela|medonosne pčele]]-radilice, [[Parazit koji mijenja ponašanje|mijenjajući njeno ponašanje]]. </gallery> {{anchor|Micropredator}} ==== Mikropredatori ==== [[File:Anopheles minimus.jpg|thumb|[[komarac|Komarci]] su mikropredatori i značajni prenosioci bolesti]] Mikropredator napada više od jednog domaćina, smanjujući adaptivnu vrijednost svakog domaćina za barem malu količinu, i u kontaktu je s jednim domaćinom samo povremeno. Ovo ponašanje čini mikropredatore pogodnim prenosiocima, zato što mogu prenositi manje parazite s jednog domaćina na drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=LaffertyKuris2002/><ref name="Wilson2017">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Anthony J. |display-authors=etal |title =What is a vector? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=372 |issue=1719 |date=March 2017 |doi=10.1098/rstb.2016.0085 |pmid=28289253 |article-number=20160085 |pmc=5352812}}</ref> Većina mikropredatora su [[hematofagija|hematofagni]], što znači da se hrane krvlju. To obuhvata crve poput [[pijavica]], rakove poput pripadnika [[Branchiura]] i jednakonošce iz porodice [[Gnathiidae]], razne [[dvokrilci|dvokrilce]] poput komaraca i [[cece muva|ce-ce muha]], druge člankonošce poput buha i krpelja, kičmenjake poput [[paklara]] i sisare poput [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> === Strategije prenosa === [[File:Entamoeba histolytica life cycle-en.svg|thumb|upright=1.7<!--format for legibility of multi-image diagram-->|[[Životni ciklus]] ''[[Entamoeba histolytica]]'', anaerobne parazitske protozoe koja se prenosi [[fekalno-oralni put|fekalno-oralnim putem]].]] Paraziti koriste različite metode za inficiranje životinjskih domaćina, uključujući fizički kontakt, [[fekalno-oralni put]], slobodnoživeće zarazne stadije i prenosnike, što odgovara njihovim različitim domaćinima, životnim ciklusima i ekološkim kontekstima.<ref name=Godfrey2013>{{cite journal |last=Godfrey |first=Stephanie S. |title=Networks and the ecology of parasite transmission: A framework for wildlife parasitology |journal=Wildlife |date=December 2013 |volume=2 |pages=235–245 |doi=10.1016/j.ijppaw.2013.09.001 |pmid=24533342 |pmc=3862525|bibcode=2013IJPPW...2..235G }}</ref> Primjeri koji prikazuju neke od mnogih mogućih kombinacija dati su u tabeli. {|class="wikitable sortable" |+ Primjeri metoda prenošenja u različitim ekološkim kontekstima<ref name=Godfrey2013/> ! Parazit !! Domaćin !! Način prijenosa !! Ekološki kontekst |- |''[[Gyrodactylus turnbulli]]''<br/>([[Monogenea|jednorodni metilj]]) ||''[[Poecilia reticulata]]''<br/>(riba) ||fizički kontakt ||društveno ponašanje |- |[[Valjkasti crv]]i<br/>npr. ''[[Strongyloides]]'' ||''[[Macaca fuscata]]''<br/>(japanski makaki) ||fekalno-oralno || društveno ponašanje<br/>(čišćenje) |- |''[[Heligmosomoides polygyrus]]''<br/>(valjkasti crv) ||''[[Apodemus flavicollis]]''<br/>(žutogrli miš) ||fekalno-oralno ||prijenos putem spolnih odnosa <br/>(većinom na mužjake) |- |''[[Amblyomma]]''<br/>(krpelj) ||''[[Sphenodon punctatus]]''<br/>(tuatara) ||slobodnoživeći infektivni stadiji ||društveno ponašanje |- |''[[Plasmodium]]''<br/>([[malarija|malarični]] parazit) ||[[Ptice]], [[sisari]]<br/>(uklj. ljude) ||''[[Anopheles]]'' (prijenos komarcima,<br/>koje privlači miris<br/>inficiranog ljudskog domaćina<ref name="de Boer2017">{{cite journal |last1=de Boer |first1=Jetske G. |last2=Robinson |first2=Ailie |last3=Powers |first3=Stephen J. |last4=Burgers |first4=Saskia L. G. E. |last5=Caulfield |first5=John C. |last6=Birkett |first6=Michael A. |last7=Smallegange |first7=Renate C. |last8=van Genderen |first8=Perry J. J. |last9=Bousema |first9=Teun |last10=Sauerwein |first10=Robert W. |last11=Pickett |first11=John A. |last12=Takken |first12=Willem |last13=Logan |first13=James G. |title=Odours of Plasmodium falciparum-infected participants influence mosquito–host interactions |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=9283 |date=August 2017 |doi=10.1038/s41598-017-08978-9 |doi-access=free|pmid=28839251 |pmc=5570919 |bibcode=2017NatSR...7.9283D }}</ref> ||— |} === Varijante === Među mnogim varijantama parazitskih strategija su hiperparazitizam,<ref name=Dissanaike1957/> društveni parazitizam,<ref name=Thomas2010/> parazitizam legla,<ref name=Payne1997/> kleptoparazitizam,<ref name=SlaterRosenblatt2005/> spolni parazitizam<ref name=Pietsch2005/> i adelfoparazitizam.<ref name=Rochat2001/> ==== Hiperparazitizam ==== {{main|Hiperparazit}} [[Hiperparazit]]i se hrane drugim parazitima, kao što su protozoe koje žive u parazitskim helmintima,<ref name=Dissanaike1957>{{cite journal |last1=Dissanaike |first1=A. S. |title=On Protozoa hyperparasitic in Helminth, with some observations on ''Nosema helminthorum'' Moniez, 1887 |journal=Journal of Helminthology |date=1957 |volume=31 |issue=1–2 |pages=47–64 |pmid=13429025 |doi=10.1017/s0022149x00033290|s2cid=35487084 }}</ref> ili su fakultativni ili obligatni parazitoidi čiji su domaćini drugi paraziti ili parazitoidi.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=GullanCranston2010/> Javljaju se i nivoi parazitizma koji prelaze sekundarne, naročito među fakultativnim parazitoidima. U sistemima [[šiška|hrastovih šiški]] može postojati do četiri nivoa parazitizma.<ref>{{cite journal |last=Askew |first=R. R. |url=https://www.researchgate.net/publication/238289888 |title=On the Biology of the Inhabitants of Oak Galls of Cynipidae (Hymenoptera) in Britain |journal=Transactions of the Society for British Entomology |date=1961 |volume=14 |pages=237–268}}</ref> Hiperparaziti mogu kontrolirati populacije svojih domaćina i koriste se u tu svrhu [[biološko suzbijanje štetočina|u poljoprivredi]], a donekle i u [[medicina|medicini]]. Kontrolni efekti mogu se vidjeti u načinu na koji [[hipovirus|virus CHV1]] pomaže u kontroli štete koju [[Cryphonectria parasitica|kestenova palež]] (''Cryphonectria parasitica'') nanosi [[Castanea dentata|američkim kestenima]], te u načinu na koji [[bakteriofag]]i mogu ograničiti bakterijske infekcije. Vjerojatno je, iako slabo istraženo, da većina patogenih mikroparazita ima hiperparazite koji bi se mogli pokazati kao veoma korisni i u poljoprivredi i u medicini.<ref name="ParrattLaine2016">{{cite journal |last1=Parratt |first1=Steven R. |last2=Laine |first2=Anna-Liisa |title=The role of hyperparasitism in microbial pathogen ecology and evolution |journal=The ISME Journal |volume=10 |issue=8 |date=January 2016|doi=10.1038/ismej.2015.247 |pmid=26784356 |pages=1815–1822|pmc=5029149 |bibcode=2016ISMEJ..10.1815P }}</ref> ==== Društveni parazitizam ==== {{further|Mirmekomorfija|kukavičja pčela|Emeryjevo pravilo}} Društveni paraziti koriste prednosti interspecijskih interakcija između pripadnika [[eusocijalnih]] životinja poput [[mrav]]a, [[termit]]a i [[bumbar]]a. Primjeri uključuju velikog plavog leptira, ''[[Phengaris arion]]'', čije larve koriste [[Mirmekomorfija|mirmekomorfiju]] (imitiranje mrava) za parazitiranje na određenim mravima,<ref name="Thomas2010">{{cite journal |last1=Thomas |first1=J. A. |last2=Schönrogge |first2=K. |author3=Bonelli, S. |author4=Barbero, F. |author5=Balletto, E. |title=Corruption of ant acoustical signals by mimetic social parasites: ''Maculinea'' butterflies achieve elevated status in host societies by mimicking the acoustics of queen ants |journal=Commun Integr Biol |volume=3 |issue=2 |pages=169–171 |year=2010 |pmid=20585513 |pmc=2889977 |doi=10.4161/cib.3.2.10603}}</ref> ''[[Bombus bohemicus]]'', bumbara koji napada košnice drugih pčela i preuzima razmnožavanje dok njihove mlade odgajaju radnici-domaćini, i ''[[Melipona scutellaris]]'', eusocijalnu pčelu čije matice bježe od radnika-ubica i napadaju drugu koloniju bez matice.<ref>{{Cite journal |first1=Annette |last1=Van Oystaeyen |first2=Denise |last2=Araujo Alves |first3=Ricardo |last3=Caliari Oliveira |first4=Daniela |last4=Lima do Nascimento |first5=Fábio |last5=Santos do Nascimento |first6=Johan |last6=Billen |first7=Tom |last7=Wenseleers |title=Sneaky queens in ''Melipona'' bees selectively detect and infiltrate queenless colonies |journal=Animal Behaviour |date=September 2013 |volume=86 |issue=3 |pages=603–609 |doi=10.1016/j.anbehav.2013.07.001 |bibcode=2013AnBeh..86..603V |citeseerx=10.1.1.309.6081 |s2cid=12921696 }}</ref> Ekstreman primjer interspecijskog društvenog parazitizma uočen je kod mrava vrste ''[[Tetramorium inquilinum]]'', obligatnih parazita koji žive isključivo na leđima drugih mrava roda ''[[Tetramorium]]''.<ref>{{cite web |url=https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |title=Social Parasites in the Ant Colony |publisher=Antkeepers |access-date=4 April 2016 |archive-date=24 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122522/https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |url-status=live }}</ref> Mehanizam za evoluciju društvenog parazitizma prvi je predložio Carlo Emery 1909. godine.<ref>{{Cite journal |last=Emery |first=Carlo |date=1909 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen un myrmekophilen Ameisen |journal=Biologischen Centralblatt |volume=29 |pages=352–362}}</ref> Sada poznat kao "[[Emeryjevo pravilo]]", ono navodi da društveni paraziti imaju tendenciju da budu u bliskom srodstvu sa svojim domaćinima i da su često pripadnici istog roda.<ref name="RD">{{cite web |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421 |title=Social Parasitism in Ants |last=Deslippe |first=Richard |publisher=Nature Education Knowledge |year=2010 |access-date=29 October 2010 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518111632/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421/ |url-status=live }}</ref><ref name="Emery_1909">{{cite journal |last=Emery |first=C. |url=https://archive.org/details/ants_11715/page/n1 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen und myrmekophilen Ameisen |journal=Biologisches Centralblatt |date=1909 |volume=29 |pages=352–362}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bourke |first1=Andrew F. G. |last2=Franks |first2=Nigel R. |date=July 1991 |title=Alternative adaptations, sympatric speciation and the evolution of parasitic, inquiline ants |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=43 |issue=3 |pages=157–178 |doi=10.1111/j.1095-8312.1991.tb00591.x |bibcode=1991BJLS...43..157B |issn=0024-4066}}</ref> Intraspecijski društveni parazitizam se javlja kod parazitskog dojenja, gdje neke mlade jedinke uzimaju mlijeko od ženki s kojima nisu u srodstvu. Kod kapucina vrste ''[[Cebus olivaceus]]'', ženke višeg ranga ponekad uzimaju mlijeko od ženki nižeg ranga bez ikakve recipročne koristi.<ref name=obrien5>{{cite journal |last=O'Brien |first=Timothy G. |title=Parasitic nursing behavior in the wedge-capped capuchin monkey (''Cebus olivaceus'') |journal=American Journal of Primatology |year=1988 |volume=16 |issue=4 |pages=341–344 |doi =10.1002/ajp.1350160406 |pmid=32079372 |s2cid=86176932 }}</ref> ==== Parazitizam legla ==== {{further|Parazitizam legla}} Kod [[Parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćini pate od povećanih roditeljskih ulaganja i potrošnje energije u svrhu hranjenja parazitskih mladunaca, koji su obično veći od mladunaca domaćina. Stopa rasta mladunaca domaćina je usporena, što smanjuje adaptivnu vrijednost domaćina. Paraziti legla uključuju ptice iz različitih porodica kao što su [[Molothrus|kravarke]], [[Viduidae|udovice]], [[Cuculidae|kukavice]] i [[Heteronetta atricapilla|crnoglave patke]]. One ne grade vlastita gnijezda, već polažu jaja u gnijezdima drugih vrsta. U porodici [[Cuculidae]], preko 40% [[vrsta]] kukavica su obligatni paraziti legla, dok su drugi ili fakultativni paraziti legla ili pružaju roditeljsku brigu.<ref>{{Cite book |last=Payne |first=R. B. |title=The Cuckoos |date=September 15, 2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850213-5 |edition=1st |location=Oxford |language=en}}</ref> Jaja nekih parazita legla [[mimikrija|liče]] na jaja domaćina, dok jaja nekih kravarica imaju čvrste ljuske, što otežava domaćinima da ih unište kljucanjem, a oba mehanizma impliciraju selekciju domaćina protiv parazitskih jaja.<ref name=Payne1997>{{cite book |last=Payne |first=R. B. |date=1997 |chapter=Avian brood parasitism |editor1=Clayton, D. H. |editor2=Moore, J. |title=Host–parasite evolution: General principles and avian models |pages=[https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 338–369] |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854892-8 |chapter-url=https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rothstein |first1=S. I. |year=1990 |title=A model system for coevolution: avian brood parasitism |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=21 |pages=481–508 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.21.1.481}}</ref><ref name="DeMarsico2013">{{cite journal |last1=De Marsico |first1=M. C. |last2=Gloag |first2=R. |last3=Ursino |first3=C. A. |last4=Reboreda |first4=J. C. |title=A novel method of rejection of brood parasitic eggs reduces parasitism intensity in a cowbird host |journal=Biology Letters |volume=9 |issue=3 |date=March 2013 |doi=10.1098/rsbl.2013.0076 |pmid=23485877 |article-number=20130076|pmc=3645041 }}</ref> Odrasla ženka [[Cuculus canorus|evropske kukavice]] također imitira predatora, [[Accipiter nisus|evropskog kobca]], što joj daje vremena da neopaženo položi jaja u gnijezdo domaćina.<ref name=Welbergen2011>{{cite journal |last1=Welbergen |first1=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]] |volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008|doi-access=free }}</ref> Domaćinske vrste se često bore protiv mimikrije parazitskih jaja [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizmom]] jaja, što znači da imaju dva ili više [[fenotip]]ova jaja unutar jedne populacije. Višestruki fenotipovi jaja domaćina smanjuju vjerojatnoću da parazitska vrsta precizno "uskladi" svoja jaja s jajima domaćina.<ref>{{Cite journal |last=Yang |first=C. |first2=X. |last2=Si |first3=W. |last3=Liang |first4=A. P. |last4=Møller |title=Spatial variation in egg polymorphism among cuckoo hosts across 4 continents |journal=Current Zoology |date=2020 |volume=66 |issue=5 |pages=477–483 |doi=10.1093/cz/zoaa011 |pmid=33293928 |pmc=7705517 |via=Oxford Academic}}</ref> ==== Kleptoparazitizam ==== {{further|Kleptoparazitizam}} U slučaju [[Kleptoparazitizam|kleptoparazitizma]] (od grčkog κλέπτης (''kleptēs''), "lopov"), paraziti kradu hranu koju domaćin prikupi. Parazitizam se često vrši na bliskim srodnicima, bilo unutar iste vrste ili između različitih vrsta unutar istog roda ili porodice. Na primjer, mnoge loze [[kukavičje pčele|kukavičjih pčela]] polažu jaja u ćelijama košnica drugih [[pčela]] iz iste porodice.<ref name="SlaterRosenblatt2005">{{cite book |last1=Slater |first1=Peter J. B. |last2=Rosenblatt |first2=Jay S. |author3=Snowdon, Charles T. |author4=Roper, Timothy J. |author5=Brockmann, H. Jane |author-link5=H. Jane Brockmann |author6=Naguib, Marc |title=Advances in the Study of Behavior |url=https://books.google.com/books?id=WQl2s_xwfagC&pg=PA365 |date=30 January 2005 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-049015-1 |page=365}}</ref> Kleptoparazitizam je generalno rijedak, ali uočljiv kod ptica; neke, poput [[pomornici|pomornika]], specijalizirane su za krađu hrane od drugih morskih ptica, neumoljivo ih progoneći dok ne povrate svoj ulov.<ref name="Furness1978">{{cite journal |last=Furness |first=R. W. |title=Kleptoparasitism by great skuas (''Catharacta skua'' Brünn.) and Arctic skuas (''Stercorarius parasiticus'' L.) at a Shetland seabird colony |journal=Animal Behaviour |volume=26 |year=1978 |doi=10.1016/0003-3472(78)90107-0 |pages=1167–1177|bibcode=1978AnBeh..26.1167F |s2cid=53155057 }}</ref> ==== Spolni parazitizam ==== {{main|Spolni parazitizam}} Jedinstven pristup se vidi kod nekih vrsta [[Lophiiformes|grdobina]], kao što je ''[[Ceratias holboelli]]'', gdje su mužjaci svedeni na sitne [[Spolni parazitizam|spolne parazite]], potpuno ovisne o ženkama vlastite vrste za preživljavanje, i žive trajno pričvršćeni ispod tijela ženke i nesposobni su da se sami brinu o sebi. Ženka hrani mužjaka i štiti ga od predatora, dok mužjak ne daje ništa zauzvrat osim sperme koja je ženki potrebna za stvaranje sljedeće generacije.<ref name=Pietsch2005>{{cite journal |last=Pietsch |first=Theodore W. |title=Dimorphism, parasitism, and sex revisited: modes of reproduction among deep-sea ceratioid anglerfishes (Teleostei: Lophiiformes) |journal=Ichthyological Research |date=25 August 2005 |volume=52 |issue=3 |pages=207–236 |doi=10.1007/s10228-005-0286-2|bibcode=2005IchtR..52..207P |s2cid=24768783 }}</ref> ==== Adelfoparazitizam ==== Adelfoparazitizam (od grčkog ἀδελφός (''adelphós''), brat<ref>{{cite book |last1=Maggenti |first1=Armand R. |last2=Maggenti |first2=Mary Ann |last3=Gardner |first3=Scott Lyell |title=Online Dictionary of Invertebrate Zoology |url=http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031907/http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-date=18 April 2018 |publisher=University of Nebraska |page=22 |date=2005}}</ref>), također poznat kao parazitizam među srodnicima, javlja se kada je domaćinska vrsta u bliskom srodstvu s parazitom, koji je često iz iste porodice ili roda.<ref name=Rochat2001>{{cite journal |last1=Rochat |first1=Jacques |last2=Gutierrez |first2=Andrew Paul |title=Weather-mediated regulation of olive scale by two parasitoids |journal=Journal of Animal Ecology |date=May 2001 |volume=70 |issue=3 |pages=476–490 |doi=10.1046/j.1365-2656.2001.00505.x|bibcode=2001JAnEc..70..476R |s2cid=73607283 |doi-access=free }}</ref> Kod parazitoida mušice vrste ''[[Encarsia perplexa]]'', nesparene ženke mogu polagati [[ploidija|haploidna]] jaja u potpuno razvijene larve vlastite vrste, stvarajući muško potomstvo,<ref>{{cite web |title=Featured Creatures. ''Encarsia perplexa'' |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |publisher=University of Florida |access-date=6 January 2018 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105061019/http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |url-status=live }}</ref> dok morski crv vrste ''[[Bonellia viridis]]'' ima sličnu reproduktivnu strategiju, iako su larve [[plankton]]ske.<ref name="BerecSchembri2005">{{cite journal |last1=Berec |first1=Ludek |last2=Schembri |first2=Patrick J. |last3=Boukal |first3=David S. |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003131349/https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Sex determination in ''Bonellia viridis'' (Echiura: Bonelliidae): population dynamics and evolution |journal=Oikos |volume=108 |issue=3 |year=2005 |pages=473–484 |doi=10.1111/j.0030-1299.2005.13350.x|bibcode=2005Oikos.108..473B }}</ref> ==== Ilustracije ==== Na ilustracijama su prikazani primjeri glavnih strategija parazitizma. <gallery class="center" mode="nolines" widths="180px"> File:Pteromalid hyperparasitoid.jpg|Hiperparazitoidna [[Pteromalidae|pteromalidna osa]] na čahurama svog domaćina, koja je i sama parazitoidna [[Braconidae|brakonidna osa]]. File:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|[[Phengaris arion|Pjegavi mravnik]] [[mirmekomorfija|imitira mrave]] i društveni je parazit. File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|Kod [[parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćin odhranjuje mladunce druge vrste: na slici jaje [[Molothrus|kravarke]] u gnijezdu ''[[Sayornis phoebe]]''. File:Great Skua (cropped).jpg|[[Veliki pomornik]] je moćan [[kleptoparazit]] koji neumorno progoni druge morske ptice sve dok ne povrate svoj ulov. File:Северная церапия (cropped).jpg|Mužjak vrste [[Lophiiformes|grdobine]] ''[[Ceratias holboelli]]'' živi kao sićušni [[spolni parazitizam|spolni parazit]] trajno pričvršćen ispod tijela ženke. File:Encarsia perplexa.jpg|''[[Encarsia perplexa]]'' (u sredini), parazitoid mušice ''[[Aleurocanthus woglumi]]'' (dolje lijevo), također je adelfoparazit koji polaže jaja u larve vlastite vrste. </gallery> == Taksonomski raspon == Parazitizam ima izuzetno širok taksonomski raspon, uključujući životinje, biljke, gljive, protozoe, bakterije i viruse.<ref name="Rollinson2">{{cite book |last1=Rollinson |first1=D. |last2=Hay |first2=S. I. |title=Advances in parasitology |date=2011 |publisher=Elsevier Science |location=Oxford |isbn=978-0-12-385897-9|pages=4–7}}</ref> === Životinje === {{further|Spisak parazitskih organizama}} {|class="wikitable sortable <!--collapsible collapsed-->" |+ Glavne parazitske životinjske skupine{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ! Koljeno !! Razred/<br/>Red ! style="width: 60px;" |Br.<br/>vrsta ! Endo-<br/>paraz. ||Ekto-<br/>paraz. !! [[Beskičmenjaci|Beskič.]]<br/>kon. domaćin !! [[Kičmenjaci|Kič.]]<br/>kon. domaćin !! Br.<br/>domaćina !! Morski !! Vodeni<br/>!! Kopneni<br/> |- |[[Cnidaria]] ||[[Myxozoa]] ||1.350 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da || |- |[[Cnidaria]] ||[[Polypodium hydriforme|Polypodiozoa]] ||1 ||Da ||||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Trematoda]] ||15.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Monogenea]] ||20.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Cestoda]] ||5.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Nematomorpha]] ||<!--Class--> ||350 ||Da ||||Da ||||1 ili više ||||Da ||Da |- |[[Nematoda]] ||<!--Class--> ||10.500 ||Da ||||Da ||Da ||1 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Acanthocephala]] ||<!--Class--> ||1.200 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Annelida]] ||[[Hirudinea]] ||400 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Bivalvia]] ||600 ||||Da ||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Gastropoda]] ||5.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da |||| |- |[[Arthropoda]] ||[[Ixodida]] ||800 ||||Da ||||Da ||1 ili više ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Acari]] ||30.000 ||Da ||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da ||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Copepoda]] ||4.000 ||||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Arthropoda]] ||[[Phthiraptera]] ||4.000 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Siphonaptera]] ||2.500 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Diptera]] ||2.300 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Strepsiptera]]||600 ||Da ||||Da ||||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Hymenoptera]] ||130.000<ref>{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |s2cid=257756440 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P }}</ref> - 1.100.000<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal | last1=Forbes | first1=Andrew A. | last2=Bagley | first2=Robin K. | last3=Beer | first3=Marc A. | last4=Hippee | first4=Alaine C. | last5=Widmayer | first5=Heather A. | display-authors=3 | title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order | journal=BMC Ecology | volume=18 | issue=1 | date=12 July 2018 | page=21 | issn=1472-6785 | doi=10.1186/s12898-018-0176-x| pmid=30001194 | pmc=6042248 | doi-access=free | bibcode=2018BMCE...18...21F }}</ref> ||Da ||Da ||Da ||||1 ||||||Da |} Parazitizam je široko rasprostranjen u životinjskom carstvu<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url=https://books.google.com/books?id=o2t2BgAAQBAJ&pg=PA44 |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44}}</ref> i evoluirao je nezavisno od slobodnoživućih oblika stotine puta.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Mnoge vrste [[parazitski crv|parazitskih crva]], uključujući [[Trematoda|metilje]] i [[trakavice]], imaju čitave životne cikluse koji uključuju dva ili više domaćina. Daleko najveća skupina su parazitoidne ose iz reda Hymenoptera.<ref name=PoulinRandhawa2015/> U tabeli su navedena [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] i [[Razred (taksonomija)|razredi]] s najvećim brojem parazitskih vrsta, uz konzervativne minimalne brojčane procjene. Stupci za endo- i ektoparazitizam odnose se na konačnog domaćina, kao što je prikazano u kolonama Kičmenjaci i Beskičmenjaci.{{sfn|Poulin|2007|page=6}} === Biljke === {{main|Parazitska biljka}} [[File:Cuscuta parasite plant.JPG|thumb|left|upright|''[[Cuscuta]]'' (vilina kosa), [[obligatni parazit|holoparazit]] stabla, na [[akacija|akaciji]]]] [[Hemiparazit]] ili ''djelimični parazit'' poput [[imela|imele]] crpi dio svojih hranjivih tvari iz druge žive biljke, dok [[obligatni parazit|holoparazit]] poput ''[[Cuscuta|Cuscute]]'' crpi sve svoje hranjive tvari iz druge biljke.<ref name="Rastogi">{{cite book |last1=Rastogi |first1=V. B. |title=Modern Biology |url=https://books.google.com/books?id=D-85x6Jhji0C&q=partial+parasite&pg=SA1-PA115 |publisher=Pitambar Publishing |date=1997 |isbn=978-81-209-0496-5 |page=115}}</ref> [[Parazitske biljke]] čine oko jedan posto [[Skrivenosjemenice|skrivenosjemenjača]] i nalaze se u gotovo svakom [[biom]]u na svijetu.<ref name="Kokla Melnyk 2010">{{Cite journal |last1=Kokla |first1=Anna |last2=Melnyk |first2=Charles W. |date=1 October 2018 |title=Developing a thief: Haustoria formation in parasitic plants |journal=Developmental Biology |language=en |volume=442 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.ydbio.2018.06.013 |pmid=29935146 |s2cid=49394142 |issn=0012-1606|doi-access= }}</ref><ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008">{{cite book |last=Heide-Jørgensen |first=Henning S. |year=2008 |title=Parasitic flowering plants |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16750-6}}</ref><ref name=Nickrent2002>{{cite web |last1=Nickrent |first1=Daniel L. |author-link1=Daniel Lee Nickrent |title=Parasitic Plants of the World |url=http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |date=2002 |access-date=10 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062557/http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |archive-date=6 March 2016}} which appeared in Spanish as Chapter 2, pp. 7–27 in: J. A. López-Sáez, P. Catalán and L. Sáez [eds.], ''Parasitic Plants of the Iberian Peninsula and Balearic Islands''.</ref> Sve ove biljke imaju modificirano korijenje, [[haustorij]]e, koje prodire u biljke-domaćine, povezujući ih sa provodnim sistemom - bilo [[ksilem]]om, [[floem]]om ili oboje. To im pruža mogućnost da izvlače vodu i hranjive tvari iz domaćina. Parazitska biljka se klasificira ovisno o tome gdje se pričvršćuje za domaćina, bilo stablo ili korijen, i količini hranjivih tvari koje su joj neophodne. Budući da holoparaziti nemaju [[hlorofil]] i stoga ne mogu sami stvarati hranu [[fotosinteza|fotosintezom]], oni su uvijek obligatni paraziti, koji svu svoju hranu crpe iz svojih domaćina.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/> Neke parazitske biljke mogu locirati svoje [[domaćin (biologija)|biljke-domaćine]] detektiranjem [[hemikalija]] u zraku ili tlu koje ispuštaju [[izdanak|izdanci]] ili [[korijen]]je domaćina. Poznato je oko 4.500 [[vrsta]] parazitskih biljaka u otprilike 20 [[porodica (taksonomija)|porodica]] cvjetnica.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/><ref name="NickrentMusselman2004">{{cite journal |last1=Nickrent |first1=D. L. |last2=Musselman |first2=L. J. |title=Introduction to Parasitic Flowering Plants |journal=The Plant Health Instructor |year=2004 |doi=10.1094/PHI-I-2004-0330-01}}</ref> Vrste unutar porodice ''[[Orobanchaceae]]'' (volovotkovke) spadaju među ekonomski najrazornije biljke na svijetu. Procjenjuje se da vrste roda ''[[Striga]]'' godišnje uzrokuju gubitke u prinosima usjeva u vrijednosti od nekoliko milijardi dolara, a njome je pogođeno preko 50 miliona hektara obrađenog zemljišta samo u podsaharskoj Africi. ''Striga'' može zaraziti i trave i žitarice, uključujući [[kukuruz]], [[riža|rižu]] i [[sirak]], koji su među najvažnijim prehrambenim usjevima na svijetu. ''[[Orobanche]]'' također ugrožava širok spektar drugih važnih usjeva, uključujući [[grašak]], [[slanutak]], [[paradajz]], [[mrkva|mrkvu]] i razne vrste [[kupus]]a. Gubitak prinosa od ''Orobanchea'' može biti potpun; uprkos opsežnim istraživanjima, ni jedna metoda suzbijanja nije bila potpuno uspješna.<ref name="WestwoodYoder2010">{{cite journal |last1=Westwood |first1=James H. |last2=Yoder |first2=John I. |last3=Timko |first3=Michael P. |last4=dePamphilis |first4=Claude W. |title=The evolution of parasitism in plants |journal=Trends in Plant Science |volume=15 |issue=4 |year=2010 |pages=227–235 |doi=10.1016/j.tplants.2010.01.004|pmid=20153240 |bibcode=2010TPS....15..227W }}</ref> Mnoge [[biljke]] i [[gljive]] razmjenjuju ugljik i hranjive tvari u mutualističkim [[mikoriza|mikoriznim]] odnosima. Međutim, oko 400 vrsta [[mikoheterotrofija|mikoheterotrofnih]] biljaka, uglavnom u tropima, efektivno [[varanje (biologija)|vrši eksploataciju]], uzimajući ugljik iz gljivice umjesto da ga razmijene za minerale. Imaju znatno smanjeno korijenje jer ne moraju apsorbirati vodu iz tla; njihove stabljike su vitke, s malo [[vaskularni snop|vaskularnih snopova]], a listovi su im svedeni na male ljuske jer ne vrše fotosintezu. Njihove sjemenke su malene i brojne i čini se da se oslanjaju na infekciju odgovarajućom gljivicom ubrzo nakon klijanja.<ref>{{cite journal |last=Leake |first=J. R. |date=1994 |title=The biology of myco-heterotrophic ('saprophytic') plants |journal=New Phytologist |volume=127 |issue=2 |pages=171–216 |doi=10.1111/j.1469-8137.1994.tb04272.x|pmid=33874520 |bibcode=1994NewPh.127..171L |s2cid=85142620 }}</ref> [[File:Armillaria mellea, Honey Fungus, UK 1.jpg|thumb|Gljiva ''[[Armillaria mellea]]'' je parazit stabla i [[saprofit]] koji se hrani drvetom nakon što ono ugine.]] === Gljive === {{further|Patogene gljivice|Fitopatologija}} Parazitske [[gljive]] crpe neke ili sve svoje nutritivne potrebe iz biljaka, drugih gljiva ili životinja. Gljive koje su paraziti biljaka se klasifikuju u tri kategorije, ovisno o načinu ishrane: biotrofi, [[hemibiotrofi]] i nekrotrofi. Biotrofne gljive crpe hranjive tvari iz živih biljnih ćelija i za vrijeme infekcije koloniziraju svoju biljku-domaćina na takav način da je održe u životu što duže moguće.<ref>{{Cite journal |last1=Fei |first1=Wang |last2=Liu |first2=Ye |date=11 August 2022 |title=Biotrophic Fungal Pathogens: a Critical Overview |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |volume=195 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1007/s12010-022-04087-0 |pmid=35951248 |s2cid=251474576 |issn=0273-2289}}</ref> Jedan poznat primjer biotrofnog patogena je ''[[Ustilago maydis]]'', uzročnik bolesti kukuruzne snijeti. S druge strane, nekrotrofni patogeni ubijaju ćelije domaćina i hrane se [[saprofit]]ski, a primjer su gljive iz roda ''[[Armillaria]]'', koje koloniziraju korijen.<ref name="RHS">{{cite web |title=What is honey fungus? |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |access-date=12 October 2017 |archive-date=8 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093722/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |url-status=live }}</ref> Hemibiotrofni patogeni započnu koloniziranje svog domaćina kao biotrofi, a potom ubijaju njegove ćelije i hrane se kao [[nekrotrof]]i, što je fenomen poznat kao [[biotrofsko-nekrotrofna zamjena]].<ref>{{Cite journal |last1=Chowdhury |first1=Supriyo |last2=Basu |first2=Arpita |last3=Kundu |first3=Surekha |date=8 December 2017 |title=Biotrophy-necrotrophy switch in pathogen evoke differential response in resistant and susceptible sesame involving multiple signaling pathways at different phases |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=17251 |doi=10.1038/s41598-017-17248-7 |doi-access=free|pmid=29222513 |pmc=5722813 |bibcode=2017NatSR...717251C |issn=2045-2322}}</ref> Patogene gljive su poznati uzročnici bolesti kod životinja, kao i kod ljudi. Procjenjuje se da gljivične infekcije ([[mikoza|mikoze]]) ubiju 1,6 miliona ljudi svake godine.<ref>{{cite journal |title=Stop neglecting fungi |journal=Nature Microbiology |date=25 July 2017 |volume=2 |issue=8 |article-number=17120 |doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120 |pmid=28741610 |bibcode=2017NatMb...217120. |doi-access=free}}</ref> Jedan primjer snažnog gljivičnog životinjskog patogena su [[Microsporidia|mikrosporidi]] - obligatne [[intracelularni parazit|intracelularne parazitske]] gljive koje uglavnom utiču na insekte, ali mogu uticati i na kičmenjake, uključujući ljude, uzrokujući crijevnu infekciju [[mikrosporidioza|mikrosporidiozu]].<ref name="Didier">{{cite journal |last1=Didier |first1=E. S. |last2=Stovall |first2=M. E. |last3=Green |first3=L. C. |last4=Brindley |first4=P. J. |last5=Sestak |first5=K. |last6=Didier |first6=P. J. |url=https://www.researchgate.net/publication/8159085 |title=Epidemiology of microsporidiosis: sources and modes of transmission |journal=Veterinary Parasitology |date=9 December 2004 |volume=126 |issue=1–2 |pages=145–166 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.09.006 |pmid=15567583}}</ref> [[File:Borrelia burgdorferi-cropped.jpg|thumb|upright|Bakteriju vrste ''[[Borrelia burgdorferi]]'', uzročnika [[lajmska bolest|lajmske bolesti]], prenose krpelji iz roda ''[[Ixodes]]''.]] === Protozoe === Protozoe poput ''[[Plasmodium]]a'', ''[[Trypanosoma|Trypanosome]]'' i ''[[Entamoeba|Entamoebe]]''<ref name=Esch2013>{{cite journal |last1=Esch |first1=K. J. |last2=Petersen |first2=C. A. |title=Transmission and epidemiology of zoonotic protozoal diseases of companion animals |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=26 |issue=1 |pages=58–85 |date=January 2013 |pmid=23297259 |pmc=3553666 |doi=10.1128/CMR.00067-12}}</ref> su endoparaziti. Uzrokuju ozbiljne bolesti kod kičmenjaka, uključujući ljude - u ovim primjerima, [[malarija|malariju]], [[bolest spavanja]] i [[Amebijaza|amebnu dizenteriju]] - i imaju složene životne cikluse.<ref name="PollittMacGregor2011"/> === Bakterije === {{main|Patogene bakterije}} Mnoge bakterije su parazitske, iako se općenito smatraju [[Patogene bakterije|patogenima]] koji uzrokuju bolesti.<ref name=McFall-Ngai2007>{{Cite journal |last=McFall-Ngai |first=Margaret |date=January 2007 |title=Adaptive Immunity: Care for the community |journal=Nature |volume=445 |issue=7124 |page=153 |doi=10.1038/445153a|pmid=17215830 |bibcode=2007Natur.445..153M |s2cid=9273396 |doi-access=free }}</ref> Parazitske bakterije su izuzetno raznolike i inficiraju svoje domaćine na različite načine. Na primjer, ''[[Bacillus anthracis]]'', uzročnik [[antraks]]a, širi se dodirom sa zaraženim [[domaća životinja|domaćim životinjama]]; njegove [[spora|spore]], koje mogu preživjeti godinama izvan tijela, mogu ući u domaćina putem ogrebotine ili se udahnuti. ''[[Borrelia]]'', uzročnik [[lajmska bolest|lajmske bolesti]] i [[povratni tifus|povratnog tifusa]], prenosi se vektorima, krpeljima iz roda ''[[Ixodes]]'', iz rezervoara bolesti kod životinja poput [[jelen]]a. ''[[Campylobacter jejuni]]'', uzročnik [[gastroenteritis]]a, širi se fekalno-oralnim putem od životinja, konzumiranjem nedovoljno termički obrađene [[živina|perad]]i ili kontaminiranom vodom. ''[[Haemophilus influenzae]]'', uzročnik [[meningitis|bakterijskog meningitisa]] i infekcija respiratornog trakta poput [[influenca|influence]] i [[bronhitis]]a, prenosi se kapljičnim kontaktom. ''[[Treponema pallidum]]'', uzročnik [[sifilis]]a, [[spolno prenosiva bolest|širi se]] [[Ljudska seksualna aktivnost|spolnim odnosom]].<ref name=Lippincott>{{cite book |last1=Fisher |first1=Bruce |last2=Harvey |first2=Richard P. |last3=Champe |first3=Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007|pages=332–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}</ref> [[File:Tevenphage.svg|thumb|[[Enterobakterijski fag T4]] je [[bakteriofag]]ni virus. Inficira svog domaćina, ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', ubrizgavanjem vlastite DNK kroz svoj rep, kojim se pričvršćuje za površinu bakterije.]] === Virusi === {{main|Virus|Bakteriofag}} [[Virusi]] su obligatni [[intracelularni parazit]]i, karakterizirani izuzetno ograničenom biološkom funkcijom, do te mjere da, iako su očigledno sposobni zaraziti sve ostale organizme, od bakterija i [[archaea|arheja]] do životinja, biljaka i gljiva, nije jasno mogu li se sami opisati kao živi organizmi. Mogu biti [[Orthornavirae|RNK]] ili [[DNK-virus|DNK virusi]] koji se sastoje od jednostrukog ili dvostrukog lanca [[Nukleinska kiselina|genetskog materijala]] ([[RNK]] ili [[DNK]], respektivno), prekrivenog [[protein]]skim omotačem, a ponekad i [[lipid]]nom ovojnicom. Stoga im nedostaju svi uobičajeni mehanizmi [[ćelija (biologija)|ćelije]], poput [[enzim]]a, te se u potpunosti oslanjaju na sposobnost ćelije-domaćina da replicira DNK i sintetizira proteine. Većina virusa su [[bakteriofag]]i, koji inficiraju bakterije.<ref name=Koonin2006>{{cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Senkevich |first2=T. G. |author3=Dolja, V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author-link1=Mya Breitbart |author1=Breitbart, M. |author2=Rohwer, F. |title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus? |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=6 |pages=278–284 |year=2005 |pmid=15936660 |doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref><ref name="Lawrence">{{cite journal|author1=Lawrence, C. M. |author2=Menon, S. |author3=Eilers, B. J. |display-authors=etal |title=Structural and functional studies of archaeal viruses |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=284 |issue=19 |pages=12599–603 |year=2009 |pmid=19158076 |doi=10.1074/jbc.R800078200 |pmc=2675988|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards |first1=R. A. |last2=Rohwer |first2=F. |url=https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003133000/https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Viral metagenomics |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3 |issue=6 |pages=504–510 |year=2005 |pmid=15886693 |doi=10.1038/nrmicro1163|s2cid=8059643 }}</ref> == Evolucijska ekologija == [[File:Tyrannosaurus with infection.jpg|thumb|Restauracija ''[[Tyrannosaurus]]a'' s rupama koje je možda prouzrokovao parazit sličan ''[[Trichomonas]]u'']] {{further|Evolucijska ekologija}} Parazitizam je glavni aspekt evolucijske ekologije; na primjer, gotovo sve slobodnoživeće životinje domaćini su barem jednoj vrsti parazita. Kičmenjaci, najbolje proučena skupina, domaćini su između 75.000 i 300.000 vrsta helminta i nebrojenog broja parazitskih mikroorganizama. U prosjeku, jedna vrsta sisara domaćin je za četiri vrste [[nematoda|valjkastih crva]], dvije vrste [[trematoda|metilja]] i dvije [[trakavice|trakavica]].<ref name="Dobson2008">{{cite journal |last1=Dobson |first1=A. |last2=Lafferty |first2=K. D. |last3=Kuris |first3=A. M. |last4=Hechinger |first4=R. F. |last5=Jetz |first5=W. |title=Homage to Linnaeus: How many parasites? How many hosts? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=Supplement 1 |date=2008 |doi=10.1073/pnas.0803232105 |pmid=18695218 |pages=11482–11489|pmc=2556407 |bibcode=2008PNAS..10511482D |doi-access=free }}</ref> Ljudi imaju 342 vrste helmintskih parazita i 70 vrsta protozojskih parazita.<ref name="Sukhdeo2012"/> Oko tri četvrtine karika u [[lanac ishrane|lancima ishrane]] uključuje parazite, koji su važni u regulaciji broja domaćina. Smatra se da je oko 40 posto opisanih vrsta parazitsko.<ref name="Dobson2008"/> === Fosilni zapis === {{further|Paleoparazitologija}} Parazitizam je teško dokazati na osnovu [[fosil|fosilnih zapisa]], ali rupe u [[donja vilica|donjim vilicama]] nekoliko primjeraka ''[[Tyrannosaurus]]a'' možda su uzrokovane parazitima sličnim ''[[Trichomonas]]u''.<ref>{{cite journal |volume=4 |issue=9 |article-number=e7288 |last=Wolff |first=Ewan D. S. |author2=Salisbury, Steven W. |author3=Horner, John R. |author4=Varrichio, David J. |title=Common Avian Infection Plagued the Tyrant Dinosaurs |journal=PLOS ONE |year=2009 |pmid=19789646 |pmc=2748709 |doi=10.1371/journal.pone.0007288|bibcode=2009PLoSO...4.7288W |doi-access=free }}</ref> ''[[Saurophthirus]]'', [[buha]] iz rane krede, parazitirala je na [[pterosauri]]ma.<ref>Ponomarenko, A.G. (1976) A new insect from the Cretaceous of Transbaikalia, a possible parasite of pterosaurians. ''Paleontological Journal'' 10(3):339-343 (English) / ''Paleontologicheskii Zhurnal'' 1976(3):102-106 (Russian)</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yanjie|last2=Shih|first2=Chungkun|last3=Rasnitsyn|first3=Alexandr|last4=Ren|first4=Dong|last5=Gao|first5=Taiping|date=2020|title=A new flea from the Early Cretaceous of China|url=https://www.app.pan.pl/article/item/app006802019.html|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=65|doi=10.4202/app.00680.2019|doi-access=free|archive-date=25 February 2020|access-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225040619/http://app.pan.pl/article/item/app006802019.html|url-status=live}}</ref> Jaja [[nematoda|valjkastih crva]] i ono što su vjerojatno [[cista (medicina)|ciste]] koje su stvorili pripadnici [[Protozoa]] pronađeni su u [[koprolit]]u kasnotrijaskog [[Phytosauria|fitosaura]]. Taj rijetki fosil na [[Tajland]]u pruža informacije o ekologiji prethistorijskih parazita.<ref>{{cite journal|author=Thanit Nonsrirach|author2=Serge Morand|author3=Alexis Ribas|author4=Sita Manitkoon|author5=Komsorn Lauprasert|author6=Julien Claude|date=9 August 2023|title=First discovery of parasite eggs in a vertebrate coprolite of the Late Triassic in Thailand|journal=PLOS ONE|volume=18 |issue=8 |article-number=e0287891 |doi=10.1371/journal.pone.0287891|pmid=37556448|pmc=10411797 |bibcode=2023PLoSO..1887891N |doi-access=free }}</ref> === Koevolucija === {{further|Koevolucija domaćina i parazita}} Kako se domaćini i paraziti razvijaju zajedno, njihovi odnosi se često mijenjaju. Kada je parazit u isključivom odnosu s domaćinom, selekcija čini da odnos postane benigniji, čak i mutualistički, jer se parazit može reproducirati duže ako njegov domaćin duže živi.<ref name=Rook2007/> Međutim, u slučajevima gdje se paraziti takmiče, selekcija favorizira parazita koji se najbrže razmnožava, što dovodi do povećane virulencije. U [[Koevolucija domaćina i parazita|koevoluciji domaćina i parazita]] stoga postoje različite mogućnosti.<ref name=MasseyBuckling2004/> [[Evolucijska epidemiologija]] analizira kako se paraziti šire i evoluiraju, dok [[Evolucijska medicina|darvinistička medicina]] primjenjuje slično evolucijsko razmišljanje na neparazitske bolesti poput [[Rak (medicina)|rak]]a i [[Autoimune bolesti|autoimunih stanja]].<ref name="Ewald1994">{{cite book |last=Ewald |first=Paul W. |title=Evolution of Infectious Disease |url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal|url-access=registration |year=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534519-3 |page=8}}</ref> ==== Dugoročna partnerstva u korist mutualizma ==== [[File:Wolbachia.png|thumb|left|Bakterija ''[[Wolbachia]]'' unutar ćelije insekta]] Dugoročna partnerstva mogu dovesti do relativno stabilnog odnosa koji teži [[komensalizam|komensalizmu]] ili [[mutualizam|mutualizmu]], jer, pod jednakim uvjetima, u evolucijskom je interesu parazita da njegov domaćin napreduje. Parazit se može razviti tako da postane manje štetan za svog domaćina ili se domaćin može razviti tako da se nosi s neizbježnim prisustvom parazita - do te mjere da odsustvo parazita stvara štetu domaćinu. Na primjer, iako su životinje parazitirane [[parazitski crv|crvima]] često očito nezdrave, takve infekcije mogu također smanjiti prevalenciju i učinke [[Autoimunost|autoimunih poremećaja]] kod životinjskih domaćina i ljudi.<ref name=Rook2007>{{cite journal |last=Rook |first=G. A. |url=https://www.academia.edu/580118 |title=The hygiene hypothesis and the increasing prevalence of chronic inflammatory disorders |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |year=2007 |volume=101 |issue=11 |pages=1072–1074 |pmid=17619029 |doi=10.1016/j.trstmh.2007.05.014 |archive-date=26 March 2023 |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032901/https://www.academia.edu/580118 |url-status=live }}</ref> U ekstremnijem primjeru, neki [[valjkasti crvi]] ne mogu se razmnožavati, pa čak ni preživjeti, bez infekcije bakterijom iz roda ''[[Wolbachia]]''.<ref>{{cite journal |last1=Hoerauf |first1=Achim |last2=Mand |first2=Sabine |last3=Fischer |first3=Kerstin |last4=Kruppa |first4=Thomas |last5=Marfo-Debrekyei |first5=Yeboah |last6=Debrah |first6=Alexander Yaw |last7=Pfarr |first7=Kenneth M. |last8=Adjei |first8=Ohene |last9=Büttner |first9=Dietrich W. |display-authors=3 |title=Doxycycline as a novel strategy against bancroftian filariasis?depletion of Wolbachia endosymbionts from Wuchereria bancrofti and stop of microfilaria production |journal=Medical Microbiology and Immunology |volume=192 |issue=4 |date=1 November 2003 |doi=10.1007/s00430-002-0174-6 |pages=211–216}}</ref> [[Lynn Margulis]] i drugi su tvrdili, slijedeći djelo [[Petar Kropotkin|Petra Kropotkina]] iz 1902. godine pod nazivom ''[[Mutual Aid: A Factor of Evolution|Uzajamna pomoć: Faktor evolucije]]'', da prirodna selekcija pokreće odnose od parazitizma do mutualizma kada su resursi ograničeni. Ovaj proces je možda bio uključen u [[simbiogeneza|simbiogenezu]] koja je formirala [[eukariot]]e iz unutarćelijskog odnosa između [[arheja]] i bakterija, iako slijed događaja ostaje većinom nedefiniran.<ref>{{cite book |last1=Margulis |first1=Lynn |author1-link=Lynn Margulis |last2=Sagan |first2=Dorion |author2-link=Dorion Sagan |last3=Eldredge |first3=Niles |author3-link=Niles Eldredge |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=4IIpAQAAMAAJ |title=What Is Life? |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81087-4}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sarkar |first1=Sahotra |last2=Plutynski |first2=Anya |title=A Companion to the Philosophy of Biology |url=https://books.google.com/books?id=iN7UYNjbxsYC&pg=PA358 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69584-5 |page=358}}</ref> ==== Konkurencija u korist virulencije ==== Može se očekivati ​​da će konkurencija između parazita, putem [[prirodna selekcija|prirodne selekcije]], favorizirati one koji se brže razmnožavaju i koji su samim tim [[virulencija|virulentniji]].<ref name=MasseyBuckling2004>{{cite journal |last1=Massey |first1=R. C. |last2=Buckling |first2=A. |last3=ffrench-Constant |first3=R.|author1-link=Ruth Massey |title=Interference competition and parasite virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=271 |issue=1541 |year=2004 |pages=785–788 |doi=10.1098/rspb.2004.2676 |pmc=1691666 |pmid=15255095 |bibcode=2004PBioS.271..785M }}</ref><ref name=Rigaud2010>{{cite journal |last1=Rigaud |first1=T. |last2=Perrot-Minnot |first2=M.-J. |last3=Brown |first3=M. J. F. |title=Parasite and host assemblages: embracing the reality will improve our knowledge of parasite transmission and virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=277 |issue=1701 |year=2010 |pages=3693–3702 |doi=10.1098/rspb.2010.1163|pmid=20667874 |pmc=2992712 }}</ref> [[File:Pink Flamingos with Duck - Camargue, France - April 2007 (cropped).jpg|thumb|Biolozi su dugo sumnjali na [[kospecijacija|kospecijaciju]] [[flamingo|flaminga]] i [[patka|pataka]] s njihovim parazitskim [[vaš|ušima]], koje su slične kod obje te porodice. Kospecijacija se zaista dogodila, ali je dovela do flaminga i [[gnjurac]]a, s kasnijom [[promjena domaćina|promjenom domaćina]] s flaminga na patke.]] Među konkurentnim parazitskim bakterijama koje ubijaju insekte iz rodova ''[[Photorhabdus]]'' i ''[[Xenorhabdus]]'', virulencija je zavisila od relativne jačine antimikrobnih [[toksin]]a ([[bakteriocin]]a) koje dva uključena soja stvaraju. Kada je samo jedna bakterija mogla ubiti drugu, drugi soj bi bio isključen iz konkurencije. Međutim, kada su [[gusjenice]] bile zaražene bakterijama od kojih su obje imale toksine sposobne za ubijanje drugog soja, ni jedan soj nije bio isključen, a njihova virulencija je bila manja nego kada je insekt bio zaražen samo jednim sojem.<ref name=MasseyBuckling2004/> ==== Kospecijacija ==== A parasite sometimes undergoes [[cospeciation]] with its host, resulting in the pattern described in [[Fahrenholz's rule]], that the phylogenies of the host and parasite come to mirror each other.<ref name=Page>{{cite book |last=Page |first=Roderic D. M. |publisher=John Wiley |date=27 January 2006 |isbn=978-0-470-01617-6 |doi=10.1038/npg.els.0004124|title=Encyclopedia of Life Sciences |chapter=Cospeciation }}</ref> An example is between the [[simian foamy virus]] (SFV) and its primate hosts. The phylogenies of SFV polymerase and the mitochondrial [[cytochrome c oxidase subunit II]] from African and Asian primates were found to be closely congruent in branching order and divergence times, implying that the simian foamy viruses cospeciated with Old World primates for at least 30&nbsp;million years.<ref name="SwitzerSalemi2005">{{cite journal |last1=Switzer |first1=William M. |last2=Salemi |first2=Marco |last3=Shanmugam |first3=Vedapuri |last4=Gao |first4=Feng |last5=Cong |first5=Mian-er |last6=Kuiken |first6=Carla |last7=Bhullar |first7=Vinod |last8=Beer |first8=Brigitte E. |last9=Vallet |first9=Dominique |last10=Gautier-Hion |first10=Annie |last11=Tooze |first11=Zena |last12=Villinger |first12=Francois |last13=Holmes |first13=Edward C. |last14=Heneine |first14=Walid |display-authors=3 |title=Ancient co-speciation of simian foamy viruses and primates |journal=Nature |volume=434 |issue=7031 |year=2005 |pages=376–380 |doi=10.1038/nature03341 |pmid=15772660 |bibcode=2005Natur.434..376S |s2cid=4326578 |url=https://zenodo.org/record/1233279 |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107064156/https://zenodo.org/record/1233279 |url-status=live }}</ref> The presumption of a shared evolutionary history between parasites and hosts can help elucidate how host taxa are related. For instance, there has been a dispute about whether [[Phoenicopteriformes|flamingos]] are more closely related to [[Ciconiiformes|storks]] or [[Anseriformes|ducks]]. The fact that flamingos share parasites with ducks and geese was initially taken as evidence that these groups were more closely related to each other than either is to storks. However, evolutionary events such as the duplication, or the extinction of parasite species (without similar events on the host phylogeny) often erode similarities between host and parasite phylogenies. In the case of flamingos, they have similar lice to those of [[grebe]]s. Flamingos and grebes do have a common ancestor, implying cospeciation of birds and lice in these groups. Flamingo lice then [[host switch|switched hosts]] to ducks, creating the situation which had confused biologists.<ref name=JohnsonKennedy2006>{{cite journal|last1=Johnson|first1=K. P.|last2=Kennedy|first2=M.|last3=McCracken|first3=K. G|title=Reinterpreting the origins of flamingo lice: cospeciation or host-switching?|journal=Biology Letters|volume=2|issue=2|year=2006|pages=275–278|doi=10.1098/rsbl.2005.0427|pmc=1618896|pmid=17148381}}</ref> [[File:Toxoplasma gondii (2).jpg|thumb|The protozoan ''[[Toxoplasma gondii]]'' facilitates its transmission by [[Behavior-altering parasites|inducing behavioral changes]] in rats through infection of neurons in their [[central nervous system]].]] Parasites infect [[sympatry|sympatric]] hosts (those within their same geographical area) more effectively, as has been shown with [[Digenea|digenetic trematodes]] infecting lake snails.<ref name="Lively00"/> This is in line with the [[Red Queen hypothesis]], which states that interactions between species lead to constant natural selection for coadaptation. Parasites track the locally common hosts' phenotypes, so the parasites are less infective to [[allopatric speciation|allopatric]] hosts, those from different geographical regions.<ref name="Lively00">{{cite journal |last1=Lively |first1=C. M. |last2=Dybdahl |first2=M. F. |url=https://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131917/http://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-date=7 June 2016 |url-status=live |title=Parasite adaptation to locally common host genotypes |journal=Nature |volume=405 |issue=6787 |pages=679–81 |year=2000 |pmid=10864323 |doi=10.1038/35015069 |bibcode=2000Natur.405..679L |s2cid=4387547 }}</ref> === Modificiranje ponašanja domaćina === {{further|Neuroparazit}} <!-- [[File:Reclinervellus nielseni.jpg|thumb|left|Larva ''[[Reclinervellus nielseni]]'' parazitira na vrsti ''[[Cyclosa argenteoalba]]'', Japan]]--> Neki paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje domaćina]] kako bi povećali svoj prijenos s jednog na drugog, često između predatora i plijena ([[neuroparazit|parazit povećava trofički prijenos]]). Na primjer, u [[Kalifornijska obalna slana močvara|kalifornijskoj obalnoj slanoj močvari]], metilj ''[[Euhaplorchis californiensis]]'' smanjuje sposobnost svog ribljeg domaćina da izbjegne predatore.<ref>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Morris |first2=A. K. |year=1996 |url=http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123301/http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-date=3 March 2019 |url-status=live |title=Altered behavior of parasitized killifish increases susceptibility to predation by bird final hosts |journal=Ecology |volume=77 |issue=5 |pages=1390–1397 |doi=10.2307/2265536 |jstor=2265536 |bibcode=1996Ecol...77.1390L }}</ref> On sazrijeva u tijelima [[čaplja|čaplji]], koje se češće hrane zaraženim u odnosu na nezaražene ribe. Drugi primjer je protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'', parazit koji sazrijeva u [[Felis silvestris catus|mačkama]], ali ga mogu nositi mnogi drugi [[sisari]]. Nezaraženi [[Rattus rattus|pacovi]] izbjegavaju miris mačke, ali pacove zaražene sa ''T. gondii'' taj miris privlači, što može povećati prijenos na mačjeg domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Berdoy |first1=M. |last2=Webster |first2=J. P. |last3=Macdonald |first3=D. W. |title=Fatal attraction in rats infected with ''Toxoplasma gondii'' |journal=Proc. Biol. Sci. |volume=267 |issue=1452 |pages=1591–4 |year=2000 |pmid=11007336 |pmc=1690701 |doi=10.1098/rspb.2000.1182 }}</ref> Parazit malarije mijenja miris kože svojih ljudskih domaćina, privlačeći komarce na njih i time poboljšavajući šansu za prijenos parazita.<ref name="de Boer2017"/> Pauk ''[[Cyclosa argenteoalba]]'' često ima pričvršćene larve parazitoidnih osa koje mijenjaju njihovo ponašanje izgradnje paučine. Umjesto da stvaraju svoje normalne ljepljive paučine spiralnog oblika, oni, uz prisustvo parazita, počinju praviti pojednostavljene varijante. To izmijenjeno ponašanje trajalo je duže i bilo je izraženije što su paraziti duže bili ostavljeni na paucima.<ref>{{cite journal |last=Takasuka |first=Keizo |date=16 September 2019 |title=Evaluation of manipulative effects by an ichneumonid spider-ectoparasitoid larva upon an orb-weaving spider host (Araneidae: Cyclosa argenteoalba) by means of surgical removal and transplantation |journal=The Journal of Arachnology |volume=47 |issue=2 |page=181 |doi=10.1636/joa-s-18-082|s2cid=202579182 |issn=0161-8202}}</ref> [[File:Bed bug, Cimex lectularius.jpg|thumb|Gubitak osobine: stjenica ''[[Cimex lectularius]]'' ne leti, kao i mnogi insekti-ektoparaziti.]] === Gubitak osobina === Paraziti mogu iskoristiti svoje domaćine za obavljanje niza funkcija koje bi inače morali sami vršiti. Paraziti koji izgube te funkcije tada imaju selektivnu prednost, jer mogu preusmjeriti resurse na reprodukciju. Mnogi insekti-ektoparaziti, uključujući [[Cimex|stjenice]], [[Polyctenidae]], [[vaš|uši]] i [[buhe]], izgubili su sposobnost letenja, oslanjajući se umjesto toga na svoje domaćine za prijenos.<ref>{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title=On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight |url=https://books.google.com/books?id=H6xUCgAAQBAJ&pg=PT119 |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999679-7 |page=119}}</ref> Gubitak osobina općenito je široko rasprostranjen među parazitima.<ref>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |url=http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |title=Evolution of parasite life history traits: myths and reality |journal=Parasitology Today |date=September 1995 |volume=11 |issue=9 |pages=342–345 |pmid=15275316 |doi=10.1016/0169-4758(95)80187-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216194337/http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |archive-date=16 February 2012 }}</ref> Ekstreman primjer je [[Myxosporea|miksospora]] ''[[Henneguya zschokkei]]'', ektoparazit riba i jedina životinja za koju se zna da je izgubila sposobnost [[aerobna respiracija|aerobne respiracije]]: njene ćelije nemaju [[mitohondrije]].<ref name="PNAS">{{Cite journal |last1=Yahalom |first1=Dayana |last2=Atkinson |first2=Stephen D.|last3=Neuhof |first3=Moran |last4=Chang |first4=E. Sally |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=Cartwright |first6=Paulyn |last7=Bartholomew |first7=Jerri L. |last8=Huchon |first8=Dorothée |date=19 February 2020 |title=A cnidarian parasite of salmon (Myxozoa: Henneguya) lacks a mitochondrial genome |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117 |issue=10 |pages=5358–5363 |doi=10.1073/pnas.1909907117 |pmid=32094163|pmc=7071853 |bibcode=2020PNAS..117.5358Y |doi-access=free }}</ref> === Odbrane domaćina === Hosts have evolved a variety of defensive measures against their parasites, including physical barriers like the skin of vertebrates,<ref name=Colorado/> the immune system of mammals,<ref name=Maizels2009/> insects actively removing parasites,<ref name=Jeanne1979/> and defensive chemicals in plants.<ref name=Runyon2010/> The evolutionary biologist [[W. D. Hamilton]] suggested that [[sexual reproduction]] could have evolved to help to defeat multiple parasites by enabling [[genetic recombination]], the shuffling of genes to create varied combinations. Hamilton showed by mathematical modelling that sexual reproduction would be evolutionarily stable in different situations, and that the theory's predictions matched the actual ecology of sexual reproduction.<ref name="Hamilton1990">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=W. D. |author1-link=W. D. Hamilton|last2=Axelrod |first2=R. |last3=Tanese |first3=R. |title=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review). |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=87 |issue=9 |date=May 1990 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |pmid=2185476 |pmc=53943 |pages=3566–3573 |bibcode=1990PNAS...87.3566H |doi-access=free }}</ref><ref name="EbertHamilton1996">{{cite journal |last1=Ebert |first1=Dieter |last2=Hamilton |first2=William D. |author2-link=W. D. Hamilton |title=Sex against virulence: the coevolution of parasitic diseases |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=11 |issue=2 |year=1996 |doi=10.1016/0169-5347(96)81047-0 |pmid=21237766 |pages=79–82|bibcode=1996TEcoE..11...79E }}</ref> However, there may be a trade-off between [[immunocompetence]] and breeding male vertebrate hosts' [[secondary sex characteristic]]s, such as the plumage of [[peacock]]s and the manes of [[lion]]s. This is because the male hormone [[testosterone]] encourages the growth of secondary sex characteristics, favouring such males in [[sexual selection]], at the price of reducing their immune defences.<ref name="FolstadKarter1992">{{cite journal |last1=Folstad |first1=Ivar |last2=Karter |first2=Andrew John |url=https://www.academia.edu/17248251 |title=Parasites, Bright Males, and the Immunocompetence Handicap |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=3 |year=1992 |pages=603–622 |doi=10.1086/285346 |bibcode=1992ANat..139..603F |s2cid=85266542 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kičmenjaci ==== [[File:Short Horned Lizard (4457945238).jpg|thumb|left|The dry [[skin]] of vertebrates such as the [[short-horned lizard]] prevents the entry of many parasites.]] The physical barrier of the tough and often dry and waterproof [[skin]] of reptiles, birds and mammals keeps invading microorganisms from entering the body. [[Human skin]] also secretes [[sebum]], which is toxic to most microorganisms.<ref name=Colorado>{{cite web |title=Host–Parasite Interactions Innate Defenses of the Host |publisher=University of Colorado |url=http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |access-date=7 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000852/http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref> On the other hand, larger parasites such as [[trematode]]s detect chemicals produced by the skin to locate their hosts when they enter the water. Vertebrate [[saliva]] and tears contain [[lysozyme]], an enzyme that breaks down the [[Bacterial cell structure#Cell wall|cell walls]] of invading bacteria.<ref name=Colorado/> Should the organism pass the mouth, the [[stomach]] with its [[hydrochloric acid]], toxic to most microorganisms, is the next line of defence.<ref name=Colorado/> Some intestinal parasites have a thick, tough outer coating which is digested slowly or not at all, allowing the parasite to pass through the stomach alive, at which point they enter the intestine and begin the next stage of their life. Once inside the body, parasites must overcome the [[immune system]]'s [[serum proteins]] and [[pattern recognition receptor]]s, intracellular and cellular, that trigger the adaptive immune system's [[lymphocyte]]s such as [[T cell]]s and antibody-producing [[B cell]]s. These have receptors that recognise parasites.<ref name=Maizels2009>{{cite journal |last=Maizels |first=R. M. |title=Parasite immunomodulation and polymorphisms of the immune system |journal=J. Biol. |year=2009 |volume=8 |issue=7 |page=62 |pmid=19664200 |pmc=2736671 |doi=10.1186/jbiol166 |doi-access=free }}</ref> ==== Insekti ==== [[File:Leaf Spot on Oak in Gunnersbury Triangle.jpg|thumb|[[Pjegavost lišća]] na [[hrast]]u. Širenje parazitske gljivice ograničeno je odbrambenim hemikalijama koje drvo stvara, što rezultira kružnim mrljama oštećenog tkiva.]] Insekti često prilagođavaju svoja gnijezda tako da smanje parazitizam. Na primjer, jedan od ključnih razloga zašto osa ''[[Polistes canadensis]]'' gradi gnijezda na više [[saće|saća]], umjesto da gradi jedno saće kao većina ostalih pripadnika svog roda, jeste izbjegavanje zaraze [[Tineidae|tineidskim moljcima]]. Moljac polaže jaja unutar gnijezda osa, a zatim se iz tih jaja izlegu larve koje se mogu ukopavati od ćelije do ćelije i loviti kukuljice osa. Odrasle ose pokušavaju ukloniti i ubiti jaja i larve moljaca žvakanjem rubova ćelija, premazujući ćelije oralnim sekretom koji gnijezdu daje tamnosmeđi izgled.<ref name=Jeanne1979>{{cite journal |last=Jeanne |first=Robert L. |year=1979 |url=https://www.researchgate.net/publication/226226828 |title=Construction and Utilization of Multiple Combs in Polistes canadensis in Relation to the Biology of a Predaceous Moth |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=4 |issue=3|pages=293–310 |doi=10.1007/bf00297649|bibcode=1979BEcoS...4..293J |s2cid=36132488 }}</ref> ==== Biljke ==== Biljke reaguju na napad parazita nizom hemijskih odbrana, kao što je [[polifenol oksidaza]], pod kontrolom signalnih puteva neosjetljivih na [[jasmonska kiselina|jasmonsku kiselinu]] (JA) i [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]] (SA).<ref name=Runyon2010>{{cite journal |last=Runyon |first=J. B. |author2=Mescher, M. C. |author3=De Moraes, C. M. |title=Plant defenses against parasitic plants show similarities to those induced by herbivores and pathogens |journal=Plant Signal Behav |volume=5 |issue=8 |pages=929–31 |year=2010 |pmid=20495380 |pmc=3115164 |doi=10.4161/psb.5.8.11772|bibcode=2010PlSiB...5..929R }}</ref><ref name=Thaler2002>{{cite journal |last1=Thaler |first1=Jennifer S. |last2=Karban |first2=Richard |last3=Ullman |first3=Diane E. |last4=Boege |first4=Karina |last5=Bostock |first5=Richard M. |url=https://www.researchgate.net/publication/226325654 |title=Cross-talk between jasmonate and salicylate plant defense pathways: effects on several plant parasites |journal=Oecologia |volume=131 |issue=2 |year=2002 |doi=10.1007/s00442-002-0885-9 |pmid=28547690 |pages=227–235|bibcode=2002Oecol.131..227T |s2cid=25912204 }}</ref> Različiti biohemijski putevi se aktiviraju različitim napadima, a ta dva puta mogu međusobno reagovati pozitivno ili negativno. Općenito, biljke mogu pokrenuti specifičan ili nespecifičan odgovor.<ref name=Thaler2002/><ref name="Frank_2000">{{cite journal |last=Frank |first=S. A. |url=https://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20010614080530/http://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-date=14 June 2001 |url-status=live |title=Specific and non-specific defense against parasitic attack |journal=J. Theor. Biol. |volume=202 |issue=4 |pages=283–304 |year=2000 |pmid=10666361 |doi=10.1006/jtbi.1999.1054|bibcode=2000JThBi.202..283F |citeseerx=10.1.1.212.7024 }}</ref> Specifični odgovori uključuju prepoznavanje parazita od strane ćelijskih receptora biljke, što dovodi do snažnog, ali lokaliziranog odgovora: odbrambene hemikalije se proizvode oko područja gdje je parazit otkriven, sprječavajući njegovo širenje i izbjegavajući rasipanje odbrambene proizvodnje tamo gdje nije potrebna.<ref name="Frank_2000"/> Nespecifični odbrambeni odgovori su sistemski, što znači da odgovori nisu ograničeni na jedno područje biljke, već se šire po cijeloj biljci, što ih čini energetski zahtjevnim. Oni su efikasni protiv širokog spektra parazita.<ref name="Frank_2000"/> Kada su oštećeni, npr. zbog [[gusjenica]] [[leptir]]a, listovi biljaka, kao u slučaju [[kukuruz]]a i [[pamuk]]a, oslobađaju povećane količine isparljivih hemikalija poput [[terpen]]a, koji signaliziraju da je biljka napadnuta. Jedan od efekata ovoga je privlačenje parazitoidnih osa, koje zauzvrat napadaju gusjenice.<ref name="Paré Tumlinson pp. 325–332">{{cite journal |last1=Paré |first1=Paul W. |last2=Tumlinson |first2=James H. |title=Plant Volatiles as a Defense against Insect Herbivores |journal=Plant Physiology |volume=121 |issue=2 |date=1 October 1999|doi=10.1104/pp.121.2.325 |pmid=10517823 |pages=325–332|pmc=1539229 }}</ref> {{anchor|Ecology|Evolution}} == Biologija i očuvanje == === Ekologija i parazitologija === [[File:Condor in flight.JPG|thumb|upright|Spašavanje [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] od izumiranja bio je uspješan i skup projekat, ali njegov ektoparazit, uš ''[[Colpocephalum californici]]'', je izumrla.]] Parazitizam i evoluciju parazita su do 21. vijeka proučavali [[parazitologija|parazitolozi]], u nauci kojom je dominirala medicina, a ne [[ekologija|ekolozi]] ili [[evolucijska biologija|evolucijski biolozi]]. Iako su interakcije parazita i domaćina bile očito ekološke i značajne za evoluciju, historija parazitologije prouzrokovala je ono što je evolucijski ekolog Robert Poulin nazvao "preuzimanjem parazitizma od strane parazitologa", zbog čega su ekolozi ignorirali to područje. To je po njegovom mišljenju bila "nesreća", jer su paraziti "sveprisutni agenti prirodne selekcije" i značajna snaga u evoluciji i ekologiji.{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Po njegovom mišljenju, dugogodišnja podjela između nauka ograničila je razmjenu ideja, s odvojenim konferencijama i odvojenim časopisima. U tehničkim jezicima ekologije i parazitologije ponekad su se javljala različita značenja za iste riječi. Postojale su i filozofske razlike: Poulin primjećuje da su, pod utjecajem medicine, "mnogi parazitolozi prihvatili da evolucija dovodi do smanjenja virulencije parazita, dok bi moderna evolucijska teorija predvidjela širi raspon ishoda".{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Njihovi složeni odnosi otežavaju precizno smještanje parazita unutar lanaca ishrane: trematoda s više domaćina za različite faze svog životnog ciklusa istovremeno bi zauzimala više pozicija u [[lanac ishrane|lancu ishrane]] i uspostavljala bi petlje protoka energije, što bi dovodilo do zabuna u analizi. Nadalje, budući da gotovo svaka životinja ima (više) parazita, paraziti bi prema tome zauzimali najviše nivoe svakog lanca ishrane.<ref name="Sukhdeo2012">{{cite journal |last=Sukhdeo |first=Michael V.K. |title=Where are the parasites in food webs? |journal=Parasites & Vectors |volume=5 |issue=1 |year=2012 |doi=10.1186/1756-3305-5-239 |pmid=23092160 |pmc=3523981 |article-number=239 |bibcode=2012PVec....5..239S |doi-access=free }}</ref> Paraziti mogu igrati ulogu u širenju stranih vrsta. Na primjer, invazivni rakovi vrste ''[[Carcinus maenas]]'' minimalno su pogođeni domaćim [[trematoda]]ma na istočnoj obali Atlantika. To im pomaže da nadmaše domaće rakove poput vrsta ''[[Cancer irroratus]]'' i ''[[Cancer borealis]]''.<ref>{{cite journal |last1=Blakeslee |first1=April M. H. |last2=Keogh |first2=Carolyn L. |last3=Fowler |first3=Amy E. |last4=Griffen |first4=Blaine D. |last5=Todd |first5=Peter Alan |title=Assessing the Effects of Trematode Infection on Invasive Green Crabs in Eastern North America |journal=PLOS ONE |date=1 June 2015 |volume=10 |issue=6 |article-number=e0128674 |doi=10.1371/journal.pone.0128674|pmid=26030816 |pmc=4451766 |bibcode=2015PLoSO..1028674B |doi-access=free }} {{open access}}</ref> Ekološka parazitologija može biti važna za pokušaje kontrole, kao što je to bio slučaj tokom [[Iskorenjivanje drakunkulijaze|kampanje za iskorjenjivanje gvinejskog crva]]. Iako je parazit iskorijenjen u svim zemljama osim četiri, crv je počeo koristiti žabe kao posrednog domaćina prije nego što je prešao na pse, učinivši kontrolu težom nego što bi bila da su ti odnosi prvobitno bili bolje shvaćeni.<ref>{{cite journal |last=Eberhard |first=M. L. |title=Possible Role of Fish and Frogs as Paratenic Hosts of Dracunculus medinensis, Chad |volume=22 |issue=8 |pages=1428–1430 |date=August 2016 |journal=Emerging Infectious Diseases |doi=10.3201/eid2208.160043|pmid=27434418 |pmc=4982183 }}</ref> === Obrazloženje za očuvanje === {{further|Conservation biology of parasites}} {{external media |width = 210px |float = right |headerimage= |video1 = [https://knowablemagazine.org/article/living-world/2018/why-you-should-care-about-parasites "Why you should care about parasites"], 14 December 2018, ''[[Knowable Magazine]]'' }} Although parasites are widely considered to be harmful, the eradication of all parasites would not be beneficial. Parasites account for at least half of life's diversity; they perform important ecological roles; and without parasites, organisms might tend to asexual reproduction, diminishing the diversity of traits brought about by sexual reproduction.<ref name="Holt2010">{{cite journal |last=Holt |first=R. D. |url=https://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908060622/http://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-date=8 September 2015 |url-status=live |title=IJEE Soapbox: World free of parasites and vectors: Would it be heaven, or would it be hell? |journal=Israel Journal of Ecology and Evolution |volume=56 |issue=3 |pages=239–250 |year=2010 |doi=10.1560/IJEE.56.3-4.239 |bibcode=2010IsJEE..56..239H }}</ref> Parasites provide an opportunity for the transfer of genetic material between species, facilitating evolutionary change.<ref name="Combes">{{cite book |last=Combes |first=Claude |title=The Art of being a Parasite |publisher=University of Chicago Press |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5}}</ref> Many parasites require multiple hosts of different species to complete their life cycles and rely on predator-prey or other stable ecological interactions to get from one host to another. The presence of parasites thus indicates that an ecosystem is healthy.<ref name="HudsonDobson2006">{{cite journal |last1=Hudson |first1=Peter J. |last2=Dobson |first2=Andrew P. |last3=Lafferty |first3=Kevin D. |url=http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |title=Is a healthy ecosystem one that is rich in parasites? |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=21 |issue=7 |year=2006 |pages=381–385 |doi=10.1016/j.tree.2006.04.007|pmid=16713014 |bibcode=2006TEcoE..21..381H |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810105426/http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |archive-date=10 August 2017 }}</ref> An ectoparasite, the California condor louse, ''[[Colpocephalum californici]]'', became a well-known conservation issue. A large and costly captive breeding program was run in the United States to rescue the [[California condor]]. It was host to a louse, which lived only on it. Any lice found were "deliberately killed" during the program, to keep the condors in the best possible health. The result was that one species, the condor, was saved and returned to the wild, while another species, the parasite, became extinct.<ref name="Stringer2014">{{cite journal |last1=Stringer |first1=Andrew Paul |last2=Linklater |first2=Wayne |title=Everything in Moderation: Principles of Parasite Control for Wildlife Conservation |journal=BioScience |date=2014 |volume=64 |issue=10 |pages=932–937 |doi=10.1093/biosci/biu135 |doi-access=free }}</ref> Although parasites are often omitted in depictions of [[food web]]s, they usually occupy the top position. Parasites can function like [[keystone species]], reducing the dominance of superior competitors and allowing [[competition (biology)|competing species]] to co-exist.<ref name="Sukhdeo2012"/><ref name="LaffertyAllesina2008">{{cite journal |last1=Lafferty |first1=Kevin D. |last2=Allesina |first2=Stefano |last3=Arim |first3=Matias |last4=Briggs |first4=Cherie J. |display-authors=etal |title=Parasites in food webs: the ultimate missing links |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=6|year=2008 |pages=533–546 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01174.x|pmid=18462196 |pmc=2408649 |bibcode=2008EcolL..11..533L }}</ref><ref name="Chase2013">{{cite journal |last1=Chase |first1=Jonathan |title=Parasites in Food Webs: Untangling the Entangled Bank |journal=PLOS Biology |volume=11 |issue=6 |year=2013 |article-number=e1001580 |doi=10.1371/journal.pbio.1001580|pmid=23776405 |pmc=3678997 |doi-access=free }}</ref> [[File:Aggregated distribution of parasites on hosts.svg|thumb|upright=1.35|Parasites are [[Aggregated distribution|distributed unevenly]] among their hosts, most hosts having no parasites, and a few hosts harbouring most of the parasite population. This distribution makes sampling difficult and requires careful use of statistics.]] === Kvantitativna ekologija === {{further|Agregirana distribucija}} Jedna vrsta parazita obično ima agregiranu distribuciju među životinjama-domaćinima, što znači da većina domaćina nosi mali broj parazita, dok nekoliko domaćina nosi veliku većinu jedinki parazita. To predstavlja značajne probleme za istraživače ekologije parazita, jer čini [[parametrijska statistika|parametrijsku statistiku]], kakvu biolozi obično koriste, nevažećom. Nekoliko autora preporučuje [[transformacija podataka|logaritamsku transformaciju]] podataka prije primjene parametarskog testa ili upotrebu [[Neparametrijska statistika|neparametrijske statistike]], ali to može dovesti do daljnjih problema, pa se kvantitativna parazitologija zasniva na naprednijim biostatističkim metodama.<ref name="pmid10780537">{{cite journal |last1=Rózsa |first1=L. |last2=Reiczigel |first2=J. |last3=Majoros |first3=G. |url=http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |title=Quantifying parasites in samples of hosts |journal=J. Parasitol. |volume=86 |issue=2 |pages=228–32 |year=2000 |pmid=10780537 |doi =10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2 |s2cid=16228008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619111223/http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |archive-date=19 June 2018 }}</ref> == Historija == === Antika === {{further|Ljudski parazit}} [[Ljudski paraziti]], uključujući [[valjkasti crvi|valjkaste crve]], [[Dracunculus medinensis|gvinejskog crva]], [[Enterobius vermicularis|malu dječju glistu]] i [[pantljičare]], spominju se u egipatskim [[papirus]]ima od 3000. godine prije nove ere nadalje; [[Ebersov papirus]] opisuje [[ankilostoma|ankilostomu]]. U [[stara Grčka|staroj Grčkoj]], paraziti uključujući [[Taenia solium|svinjsku pantljičaru]] opisani su u [[Corpus Hippocraticum|Hipokratovom korpusu]], dok je komičar [[Aristofan]] nazivao pantljičare "gradom" (u smislu padavina). Rimski ljekari Celzo ​​i [[Galen]] zabilježili su okrugle gliste vrsta ''[[Ascaris lumbricoides]]'' i ''[[Enterobius vermicularis]]''.<ref name=Cox2004>{{cite journal |last=Cox |first=Francis E. G. |title=History of human parasitic diseases |journal=Infectious Disease Clinics of North America |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=173–174 |pmid=15145374 |doi=10.1016/j.idc.2004.01.001 }}</ref> === Srednji vijek === [[File:Francesco Redi Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi Plate 14.jpg|thumb|upright|Ploča iz ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (Zapažanja na živim životinjama pronađena unutar živih životinja), [[Francesco Redi]], 1684.]] U svom ''[[Kanon medicine|Kanonu medicine]]'', završenom 1025. godine, perzijski ljekar [[Ibn Sina]] zabilježio je ljudske i životinjske parazite, uključujući okrugle gliste, gliste za uši, gvinejskog crva i pantljičare.<ref name=Cox2004/> U svojoj knjizi iz 1397. godine, ''Traité de l'état, science et pratique de l'art de la Bergerie'' (Izvještaj o stanju, nauci i praksi umijeća pastirstva), {{ill|Jehan de Brie|fr|Jean de Brie}} je napisao prvi opis endoparazita trematoda, ovčijeg metilja ''[[Fasciola hepatica]]''.<ref name=ChengHistory/><ref>{{cite book |editor=Humphrey-Smith, Ian |title=Sept siècles de parasitologie en France |trans-title=The French School of Parasitology |language=fr |pages=26–29 |publisher=Société Française de Parasitologie |date=1993}}</ref> === Rano moderno doba === U [[Rani novi vijek|ranom modernom dobu]], knjiga [[Francesco Redi|Francesca Redija]] iz 1668. godine, ''Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti'' (''Iskustva generacije insekata''), eksplicitno je opisala ekto- i endoparazite, ilustriravši [[krpelj]]e, larve [[Cephenemyiinae|nosnih muha jelena]] i [[Fasciola hepatica|ovčjeg jetrenog metilja]].<ref name=Ioli1997>{{cite journal |last1=Ioli |first1=A. |last2=Petithory |first2=J. C. |last3=Theodorides |first3=J. |title=Francesco Redi and the birth of experimental parasitology|journal=Hist Sci Med |year=1997|volume=31 |issue=1 |pages=61–66 |pmid=11625103}}</ref> Redi je primijetio da se paraziti razvijaju iz jaja, što je u suprotnosti s teorijom [[spontana generacija|spontane generacije]].<ref name=Bush2001>{{cite book |last1=Bush |first1=A. O. |author2=Fernández, J. C. |author3=Esch, G. W. |author4=Seed, J. R. |title=Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 4] |isbn=978-0-521-66447-9 |url=https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 }}</ref> U svojoj knjizi iz 1684. godine, ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (''Zapažanja o živućim životinjama pronađenim u živućim životinjama''), Redi je opisao i ilustrirao preko 100 parazita, uključujući [[Ascaris lumbricoides|čovječju glistu]], koja uzrokuje [[askarijaza|askarijazu]].<ref name=Ioli1997/> Redi je prvi nazvao ciste ''[[Echinococcus granulosus]]'' koje se vide kod pasa i ovaca parazitskima; vijek kasnije, 1760. godine, [[Peter Simon Pallas]] je ispravno pretpostavio da su to larve pantljičara.<ref name=Cox2004/> [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. promatrao i ilustrirao protozoskog parazita vrste ''[[Giardia lamblia]]'' i povezao ga sa "vlastitom rijetkom stolicom". To je bio prvi protozoski parazit ljudi uočen pod mikroskopom.<ref name=Cox2004/> Nekoliko godina kasnije, italijanski biolozi [[Giovanni Cosimo Bonomo]] i [[Diacinto Cestoni]] opisali su [[šuga|šugu]] kao uzrokovanu parazitskom grinjom ''[[Sarcoptes scabiei]]'', učinivši je prvom bolešću čovjeka s poznatim mikroskopskim uzročnikom.<ref>{{cite web |url=http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |title=Acarus as the cause of scabies |publisher=University of Cagliari |access-date=11 April 2018 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703205914/http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm }}</ref> [[File:Ross, 20.Aug.1897.jpg|thumb|upright|[[Ronald Ross]] je 1902. dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] zato što je dokazao da komarci prenose [[Plasmodium|parazita malarije]]. Ova stranica bilježnice iz 1897. bilježi njegova prva zapažanja parazita kod komaraca.]] === Parazitologija === {{main|Parazitologija}} Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku pomoću preciznih zapažanja i eksperimenata mnogih istraživača i kliničara;<ref name=ChengHistory>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |year=1973 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-170750-7 |pages=120–134|quote=The 19th century might be thought of as the genesis of modern parasitology.}}</ref> termin je prvi put upotrijebljen 1870. godine.<ref>{{cite encyclopedia|title=Parasitology|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=13 April 2018|archive-date=23 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241023200535/https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|url-status=live}}</ref> James Annersley je 1828. opisao [[amebijaza|amebijazu]], protozoalne infekcije crijeva i jetre, iako sami patogen, ''[[Entamoeba histolytica]]'', nije otkriven sve do 1873. od strane Friedricha Löscha. [[James Paget]] je 1835. kod ljudi otkrio crijevnog valjkastog crva vrste ''[[Trichinella spiralis]]''. James McConnell je 1875. opisao ljudskog jetrenog metilja, ''[[Clonorchis sinensis]]''.<ref name=Cox2004/> [[Algernon Thomas]] i [[Rudolf Leuckart]] su između 1881. i 1883. eksperimentom nezavisno po prvi put otkrili životni ciklus ovčjeg jetrenog metilja.<ref name=ChengHistory/> [[Patrick Manson]] je 1877. otkrio životni ciklus [[filarioidea|filarija]] koje uzrokuju [[Limfatička filarijaza|elefantijazu]], pri čemu komarci služe kao prenosnici. Manson je dalje predvidio da parazit [[malarija|malarije]], ''[[Plasmodium]]'', ima komarca kao prenosnika i nagovorio [[Ronald Ross|Ronalda Rossa]] da istraži tu mogućnost. Ross je potvrdio to predviđanje između 1897. i 1898. godine. [[Giovanni Battista Grassi]] i drugi su istovremeno opisali faze životnog ciklusa parazita malarije kod komaraca roda ''[[Anopheles]]''. Ross je 1902. kontroverzno dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] za svoj rad, dok Grassi nije.<ref name=Cox2004/> [[David Bruce (mikrobiolog)|David Bruce]] je 1903. identificirao protozojskog parazita i [[Cece muva|ce-ce muhu]] kao prenosnika [[bolest spavanja|bolesti spavanja]].<ref>{{cite journal |last=Ellis |first=Harold |author-link=Harold Ellis (surgeon) |title=Sir David Bruce, a pioneer of tropical medicine |journal=British Journal of Hospital Medicine |volume=67 |issue=3 |page=158 |date=March 2006 |pmid=16562450 |doi=10.12968/hmed.2006.67.3.20624}}</ref> === Vakcina === {{further|Vakcina protiv malarije}} S obzirom na značaj [[malarija|malarije]], s oko 220 miliona slučajeva zaraze godišnje, učinjeni su mnogi pokušaji da se njen prijenos prekine. Isprobane su različite metode [[profilaksa malarije|profilakse malarije]], uključujući upotrebu [[antimalarik|antimalarijskih lijekova]] za uništavanje parazita u krvi, iskorjenjivanje komaraca-prenosnika bolesti [[insekticid|organohlorom i drugim insekticidima]], te razvoj [[vakcina protiv malarije|vakcine protiv malarije]]. Sve od toga se pokazalo problematičnim, s [[Otpornost na lijek|otpornošću na lijekove]], [[Otpornost na insekticid|otpornošću na insekticide]] među komarcima i ponovljenim neuspjehom vakcina usljed mutiranja parazita.<ref>{{cite web |title=Malaria and Malaria Vaccine Candidates |url=https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |publisher=The College of Physicians of Philadelphia |access-date=11 February 2018 |date=19 April 2017 |archive-date=12 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083219/https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |url-status=live }}</ref> Prva i od 2015. godine jedina licencirana vakcina za bilo koju parazitsku bolest ljudi je [[RTS,S]] za malariju ''[[Plasmodium falciparum]]''.<ref name=BBC2015>{{cite news |last=Walsh |first=Fergus |author-link=Fergus Walsh |date=24 July 2015 |title=Malaria vaccine gets 'green light' |url=https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |newspaper=[[BBC]] |access-date=25 July 2015 |archive-date=5 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605015223/https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |url-status=live }}</ref> === Biološko suzbijanje štetočina === {{further|Biološko suzbijanje štetočina}} [[File:Encarsia formosa, an endoparasitic wasp, is used for whitefly control.jpg|thumb|''[[Encarsia formosa]]'', koja se široko koristi u [[staklenik|stakleničkoj]] hortikulturi, bila je jedno od prvih razvijenih [[Biološko suzbijanje štetočina|bioloških sredstava za suzbijanje štetočina]].<ref name="Hoddle 1998">{{cite journal |title=Biology and Use of the Whitefly Parasitoid Encarsia Formosa |author1=Hoddle, M. S. |author2=Van Driesche, R. G. |author3=Sanderson, J. P. |date=1998 |journal=Annual Review of Entomology |volume=43 |issue=1 |pages=645–669 |doi=10.1146/annurev.ento.43.1.645 |pmid=15012401 |bibcode=1998AREnt..43..645H }}</ref>]] Nekoliko grupa parazita, uključujući mikrobne patogene i parazitoidne ose, koristi se kao [[Biološko suzbijanje štetočina|biološko sredstvo za suzbijanje štetočina]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[hortikultura|hortikulturi]].<ref>{{cite web|title=Parasitoid Wasps (Hymenoptera) |url=https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |publisher=University of Maryland |access-date=6 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827072031/https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |archive-date=27 August 2016}}</ref><ref>[http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf Encouraging innovation in biopesticide development.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120515143828/http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf |date=15 May 2012}} European Commission (2008). Accessed on 9 January 2017</ref> === Otpornost === {{further|Otpornost na lijek}} Poulin primjećuje da široko rasprostranjena [[Preventivna zdravstvena zaštita|profilaktička]] upotreba [[Antihelmintik|antihelmintskih lijekova]] kod domaćih ovaca i goveda predstavlja svjetski ne[[Naučna kontrola|kontrolirani eksperiment]] u evoluciji životnog ciklusa njihovih parazita. Ishodi će zavisiti od toga da li lijekovi smanjuju vjerovatnoću da larva [[parazitski crv|parazitskog crva]] dostigne odraslu dob. Ako je tako, može se očekivati ​​da će prirodna selekcija favorizirati stvaranje jaja u ranijoj dobi. S druge strane, ako lijekovi uglavnom utiču na odrasle jedinke, selekcija bi mogla uzrokovati odgođeno sazrijevanje i povećanu [[virulencija|virulenciju]]. Čini se da su takve promjene u toku: valjkasti crv ''[[Teladorsagia circumcincta]]'' mijenja svoju veličinu u odraslom stadiju i stopu reprodukcije kao odgovor na lijekove.{{sfn|Poulin|2007|pages=265–266}} == Kulturološki značaj == [[File:THE CRINOLETTA DISFIGURANS AnOldParasite in aNewForm.png|thumb|upright|"Stari parazit u novom obliku": crtani film [[Edward Linley Sambourne|Edwarda Linleyja Sambournea]] iz 1881. u časopisu ''[[Punch (časopis)|Punch]]'' upoređuje podmetač za [[krinolin|krinoletu]] sa [[egzoskelet]]om parazitskog insekta.]] === Antika === U [[antika|antici]], koncept parazita nije bio strogo pogrdan: ''parasitus'' je bila [[pokroviteljstvo u Starom Rimu|prihvaćena uloga u rimskom društvu]], u kojoj je osoba mogla živjeti od gostoprimstva drugih, u zamjenu za "laskanje, jednostavne usluge i spremnost da podnese poniženje".<ref>{{cite book |last=Matyszak |first=Philip |title=24 Hours in Ancient Rome: A Day in the Life of the People Who Lived There |url=https://books.google.com/books?id=gJY4DwAAQBAJ&pg=PT252 |year=2017 |publisher=Michael O'Mara |isbn=978-1-78243-857-1 |page=252}}</ref><ref>{{cite book |last1=Damon |first1=Cynthia |chapter=5 |title=The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEJ-aA_XQQQC |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |page=148 |isbn=978-0-472-10760-5 |quote=Satiričar koji nastoji prikazati bijedu štićenika prirodno se fokusira na odnos s najvećom ovisnošću, onaj u kojem štićenik dobija hranu od svog pokrovitelja, a za to se unaprijed pripremljena persona parazita pokazala izuzetno korisnom.}}</ref> === Društvo === {{further|Društveni parazitizam}} Parazitizam u popularnoj upotrebi ima [[društveni parazitizam|pogrdno značenje]]. Prema imunologu Johnu Playfairu,<ref name=Playfair2007>{{cite book |last=Playfair |first=John |title=Living with Germs: In health and disease |url=https://books.google.com/books?id=kSyDYxLPtDoC&pg=PT19 |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-157934-9 |page=19}} Playfair upoređuje popularnu upotrebu sa biologovim pogledom na parazitizam, koji on (naslov iste stranice) naziva "drevnim i uglednim pogledom na život".</ref> {{quote|U svakodnevnom govoru, termin "parazit" je prepun pogrdnog značenja. Parazit je švercer, lijeni profiter, iscrpljivač društva.<ref name=Playfair2007/>}} [[satira|Satirični]] klerik [[Jonathan Swift]] aludira na hiperparazitizam u svojoj pjesmi "O poeziji: Rapsodija" iz 1733. godine, upoređujući pjesnike sa "gamadi" koja "zadirkuje i štipa svoje neprijatelje":<ref>{{cite journal |last1=Haelewaters |first1=Danny |last2=Hiller |first2=Thomas |last3=Dick |first3=Carl W. |title=Bats, Bat Flies, and Fungi: A Case of Hyperparasitism |journal=Trends in Parasitology |volume=34 |issue=9 |date=2018 |doi=10.1016/j.pt.2018.06.006 |pages=784–799}}</ref><ref name="Swift1733">{{cite book |last=Swift |first=Jonathan |author-link=Jonathan Swift |title=On Poetry: A Rapsody |url=https://books.google.com/books?id=GmIJAAAAQAAJ |year=1733 |publisher=And sold by J. Huggonson, next to Kent's Coffee-house, near Serjeant's-inn, in Chancery-lane; [and] at the bookseller's and pamphletshops}}</ref> {{quote| Gamadi tek je do podsmijeha stalo,</br> da štipa one što su viši malo.</br> Prirodoslovci znaju: buha</br> ima sitnijih, što joj krv isuha;</br> a te još sitnije buhe grizu,</br> i tako u beskraj idu, sve bližu.</br> Tako i pjesnik, svakog svog roda,</br> od onog iza sebe ugriz proba: }} === Fikcija === {{further|Spisak fiktivnih parazita|Paraziti u fikciji}} [[File:Parasites Katrin Alvarez.jpg|thumb|Fiktivni parazitizam: ''Paraziti'', ulje na platnu, Katrin Alvarez, 2011.]] U [[Bram Stoker]]ovom [[gotička fikcija|gotičkom horor]] romanu ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. i [[Grof Drakula u popularnoj kulturi|njegovim brojnim filmskim adaptacijama]], istoimeni [[grof Drakula]] je parazit koji [[hematofagija|pije krv]] ([[vampir]]). Kritičarka [[Laura Otis]] tvrdi da je, kao "lopov, zavodnik, stvaralac i imitator, Drakula oličenje parazita. Čitava poenta vampirizma je isisavanje tuđe krvi - život na tuđi račun."<ref>{{cite book |last=Otis |first=Laura |title=Networking: Communicating with Bodies and Machines in the Nineteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=VEimJkOmW1kC&pg=PA216 |year=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11213-5 |page=216}}</ref> Odvratne i zastrašujuće [[Paraziti u fikciji|parazitske vanzemaljske vrste]] su česta pojava u [[naučna fantastika|naučnoj fantastici]],<ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism and Symbiosis |url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |encyclopedia=The Encyclopedia of Science Fiction |date=10 January 2016 |access-date=11 February 2018 |archive-date=25 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025053813/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |url-status=live }}</ref><ref name="Dove2011">{{cite web |last1=Dove |first1=Alistair |title=This is clearly an important species we're dealing with |url=https://www.deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |publisher=Deep Sea News |date=9 May 2011 |access-date=11 February 2018 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503000458/https://deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |url-status=live }}</ref> kao na primjer u filmu ''[[Alien (film)|Alien]]'' [[Ridley Scott|Ridleyja Scotta]] iz 1979.<ref name="Pappas2012">{{cite web |last1=Pappas |first1=Stephanie |title=5 Alien Parasites and Their Real-World Counterparts |url=https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |publisher=Live Science |date=29 May 2012 |access-date=12 October 2017 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033845/https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |url-status=live }}</ref><ref name=Sercel2017>{{cite web |last1=Sercel |first1=Alex |title=Parasitism in the Alien Movies |url=http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |publisher=Signal to Noise Magazine |date=19 May 2017 |access-date=11 February 2018 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033850/http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |url-status=usurped }}</ref> U jednoj sceni, [[ksenomorf]] izbija iz grudi čovjeka, uz šikljanje krvi pod visokim pritiskom, što je postignuto uz pomoć [[naprava za simulaciju pogotka|eksplozivnih prsa]] kao filmskog rekvizita. [[Organ (anatomija)|Životinjski organi]] su korišteni za pojačavanje efekta šoka. Scena je snimljena u jednom kadru, a zapanjene reakcije glumaca su bile iskrene.<ref name=Guardian2009>{{cite news |title=The Making of Alien's Chestburster Scene |date=13 October 2009 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |access-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430221033/http://www.guardian.co.uk/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |archive-date=30 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref name=Nordine2017>{{cite news |last=Nordine |first=Michael |title='Alien' Evolution: Explore Every Stage in the Xenomorph's Gruesome Life Cycle. Celebrate Alien Day with a look at the past, present and future of cinema's most terrifying extraterrestrial |url=http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |work=IndieWire |date=25 April 2017 |archive-date=21 October 2017 |access-date=21 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164323/http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |url-status=live }}</ref> [[Entomopatogena gljiva]] ''[[Cordyceps]]'' u kulturi je predstavljena kao smrtonosna prijetnja ljudskoj rasi. Serija video igrica ''[[The Last of Us]]'' (2013. – danas) i njena [[The Last of Us (TV serija)|televizijska adaptacija]] predstavljaju ''Cordyceps'' kao parazita ljudi koji je prouzrokovao [[Zombi apokalipsa|zombi apokalipsu]].<ref name="Hill 2013 SciAm"/> Njegovi ljudski domaćini u početku postaju nasilna "zaražena" bića, prije nego što se pretvore u slijepe zombi "klikere", zajedno sa plodnim tijelima koja rastu iz njihovih lica.<ref name="Hill 2013 SciAm">{{cite magazine |last=Hill |first=Kyle |title=The Fungus that Reduced Humanity to The Last of Us |url=https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |magazine=[[Scientific American]] |access-date=4 May 2021 |date=25 June 2013 <!--subscription required--> |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528022901/https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |url-status=live }}</ref> == Povezano == * [[Antiparazitik]] * [[Kancerogeni parazit]] * [[Uticaj parazitskih crva na imunološki sistem]] * [[Spisak ljudskih parazita]] == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} == Izvori == * {{cite book |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}} == Daljnje čitanje == * {{cite book |last=Combes |first=Claude |author-link=Claude Combes |title=The Art of Being a Parasite |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5 |ref=none}} * {{cite book |last=Desowitz |first=Robert |author-link=Robert Desowitz |title=Who Gave Pinta to the Santa Maria? |publisher=Harvest Books |year=1998 |isbn=978-0-15-600585-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whogavepintatosa00deso |ref=none}} * {{cite book |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer|title=Parasite Rex |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7432-0011-0 |title-link=Parasite Rex |ref=none}} == Vanjske poveznice == {{Commons category|Parasites}} * [https://web.archive.org/web/20110801045926/http://www.aber.ac.uk/~mpgwww/Edu/EduIndex.html Univerzitet Aberystwyth: Parazitologija] — plan nastave s linkovima na članke u punom tekstu o parazitizmu i parazitologiji. * [https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ Odjel za parazitske bolesti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014121942/http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ |date=14 October 2010 }}, [[Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://www.k-state.edu/parasitology KSU: Parazitološko istraživanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528063241/http://www.k-state.edu/parasitology/ |date=28 May 2010 }} — članci i linkovi na temu parazitologije * [https://academic.oup.com/cid/article/37/5/694/311910 Parazitološki resursi na World Wide Webu: Moćan alat za stručnjake za zarazne bolesti] (Oxford University Press) {{načini ishrane}} lgm4brozxia1td2z2utvorttdlk8r0m 0 247600 42713486 42660027 2026-10-24T21:17:03Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713486 wikitext text/x-wiki '''Regulatori kiselosti''' (''agensi za pH kontrolu'') [[prehrambeni aditivi]] se dodaju da bi se promenila ili održala [[pH vrednost|pH]] vrednost ([[kiselina|kiselost]] ili [[baza (hemija)|baznost]]). Oni mogu da budu [[organske kiseline|organske]] ili [[mineralna kiselina|mineralne]] [[kiselina|kiseline]], [[baza (hemija)|baze]], [[Neutralizacija (hemija)|neutralizacioni]] agensi, ili [[pufer]]ski agensi. Regulatori kiselosti se identifikuju putem [[E broj]]eva, kao što je E260 ([[sirćetna kiselina]]), ili se jednostavno nazivaju "[[prehrambeni aditivi]]ma". Neki od često korištenih regulatora kiselosti su limunska, sirćetna i mlečna kiselina. == Literatura == {{refbegin|2}} * {{cite book |author=Albert A., Serjeant, E.P. |title=The Determination of Ionization Constants: A Laboratory Manual |url=https://archive.org/details/departminationof0000unse |publisher=Chapman & Hall |year=1971 |isbn=0412103001 }} (Previous edition published as {{cite book |title=Ionization constants of acids and bases |location=London (UK) |publisher=Methuen |year=1962}}) * {{cite book |title=Chemical Principles: The Quest for Insight |url=https://archive.org/details/chemicalprincipl0004unse |author=Atkins P.W., Jones, L. |year=2008 |edition=4th |publisher=W.H. Freeman |isbn=1-4292-0965-8 }} * {{Housecroft3rd}} (Non-aqueous solvents) * {{cite book |author=Hulanicki A. |title=Reactions of Acids and Bases in Analytical Chemistry |publisher=Horwood |year=1987 |isbn=0853123306 }} (translation editor: Mary R. Masson) * {{cite book |author=Perrin D.D., Dempsey, B., Serjeant, E.P. |title=pKa Prediction for Organic Acids and Bases |url=https://archive.org/details/pkapredictionfor0000perr |publisher=Chapman & Hall |year=1981 |isbn=041222190x }} {{refend}} == Povezano == * [[Sirćetna kiselina]] * [[E broj]] * [[Limunska kiselina]] * [[Natrijum bikarbonat]] == Vanjske veze == * [http://www.food-info.net/uk/index.htm E-brojevi] * [https://web.archive.org/web/20190126143238/http://www2.iq.usp.br/docente/gutz/Curtipot_.html Kontrola kvaliteta] [[Kategorija:Regulatori kiselosti hrane]] 7z5oiavik1advvjfidwaj14flcq5pc6 0 251470 42713583 42448147 2026-10-25T11:56:55Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713583 wikitext text/x-wiki '''Sholije''' ([[grčki]]: σχόλια, [[latinski]]: ''scholia'' = komentari, u jednini: '''sholija''', grč. σχόλιον, latinski: ''scholium'' = "komentar") naziv je za beleške u nekom [[Antika|antičkom]] tekstu koje daju [[Gramatika|gramatička]], [[Filologija|filološka]], [[Kritika teksta|kritička]], [[Književnost|književna]] ili situaciona objašnjenja. To može biti jedna jedina reč napisana na margini nekog [[rukopis]]a ili umetnuta između dva reda teksta, ali i dugačak kontinuirani komentar. Taj je termin prvi put zabeležen u jednom [[Ciceron]]ovom pismu [[Atik]]u ([[1. vek pne.]]).<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0474.phi057.perseus-lat1:16.7.3 Ciceron, ''Ad Atticum'', XVI, 7.] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Historija == Sholije su važni izvori informacija za mnoge aspekte antičkog sveta, posebno za istoriju antičke književnosti. Najstarije sholije, obično anonimne, potiču iz [[5. vijek pne.|5.]] ili [[4. vek pne.|4. veka pne.]], npr. "D" sholije uz ''[[Ilijada|Ilijadu]]''. Sačuvane sholije u osnovi predstavljaju kompilaciju, znatno skraćenu i ponekad iskrivljenu, koja je sačinjena iz starijih, obimnijih komentara ili je ekscerpirana iz monografija nastalih u različita vremena. Stoga one ponekad sadrže važne informacije iz pouzdanih izvora koji su danas izgubljeni. Običaj kompiliranja sholija nastavio se sve do [[Vizantija|poznovizantijskog]] doba, a posebno su značajni [[Evstatije Solunski|Evstatijevi]] obimni komentari uz [[Homer]]a ([[12. vek]]), kao i ''scholia recentiora'' [[Toma Magistar|Tome Magistra]] i [[Dimitrije Triklinije|Dimitrija Triklinija]] (14. vek). Mnoge od sholija nastale u vizantijsko doba potiču od velikih [[Helenistička civilizacija|helenističkih]] filologa [[Zenodot]]a, [[Aristofan iz Bizanta|Aristofana iz Bizanta]] i [[Aristarh iz Samotrake|Aristarha]].<ref>M. C. Howatson, ''The Oxford Companion to Classical Literature'', 1997, s.v. scholium.</ref> Novi prepisivači i vlasnici rukupisa menjali su postojeće sholije i dodavali svoje, pa je njihov obim mogao toliko narasti da više nisu mogle stati na margine rukipisa te je postalo neophodno pretočiti ih u zaseban spis. U početku su uzimane samo iz jednog komentara, ali su kasnije kombinovane iz više njih. To se vidi po ponavljanju naslovne reči ''([[lemma]])'' ili po upotrebi alternativnih objašenjenja uvedenim izrazima kao što su: "ili ovako", "alternativno", "prema nekima", ili pak po eksplicitnom citiranju drugih izvora informacija. == Važne sholije == Za [[Grčka književnost|grčku književnost]] najvažnije su sholije uz [[Homer]]ovu ''[[Ilijada|Ilijadu]]'', naročito one u rukupisima iz [[10. vek]]a koje je otkrio [[Jean-Baptiste Gaspard d'Ansse de Villoison|Villoison]] 1781. godine u [[Biblioteca Marciana|Biblioteci Marciani]] u Veneciji (v. [[Venetus A]], [[Homersko pitanje]]). Izuzetno su važne i sholije uz [[Hesiod]]a, [[Pindar]]a, [[Sofokle|Sofokla]] i [[Apolonije Rođanin|Apolonija Rođanina]], a one uz [[Aristofan]]a (uključujući ''[[Prolegomena de comoedia]]'') predstavljaju važan izvor za poznavanje istorije i razvoja [[Grčka komedija|grčke komedije]], koji dopunjuje oskudne informacije koje se o toj temi nalaze u [[Aristotel]]ovoj ''[[Poetika (Aristotel)|Poetici]]'' i kod ''[[Suda|Sude]]''. Za [[Rimska književnost|rimsku književnost]] najznačajnije su [[Mauro Servije Honorat|Servijeve]] sholije uz [[Vergilije|Vergilija]], zatim sholije [[Helenije Akron|Helenija Akrona]] i [[Pomponije Porfirije|Pomponija Porfirija]] uz [[Horacije|Horacija]], kao i sholije [[Elije Donat|Elija Donata]] uz [[Terencije|Terencija]]. == Druge upotrebe == * [[Spinoza]] je sastavio vlastite sholije uz mnoge od svojih teza koje je izneo u ''[[Etika (Spinoza)|Etici]]'', koje objašnjavaju i proširuju pojedine teze, a ponekad daju kraće zaključke za argumentaciju koja se daje u više teza. * U savremenim tekstovima o [[Matematika|matematici]] sholije su zabeleške na margini koje mogu pojačati određenu liniju zaključivanja ili je mogu uporediti s ranije datim dokazima. * ''Scholia'' je akademski časopis na polju [[Klasične nauke|klasičnih nauka]].<ref>[http://www.otago.ac.nz/Classics/scholia/ ''Scholia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711054715/https://www.otago.ac.nz/classics/scholia/ |date=2020-07-11 }}, [http://www.classics.und.ac.za/reviews/ ''Scholia'' reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010701084036/http://www.classics.und.ac.za/reviews/ |date=2001-07-01 }}</ref> * U [[Balliol College]]u, Oxford, ''Scholiasts'' je ime "kluba za pijančenje" ''(drinking society)'' namenjenog klasičarima. == Literatura == * Dickey, Eleanor. ''Ancient Greek Scholarship: A Guide to Finding, Reading, and Understanding Scholia, Commentaries, Lexica, and Grammatical Treatises''. Oxford: [[OUP]] for the [[American Philological Association|APA]], 2007. {{ISBN|0-19-531293-7}}. * Reynolds, L.D. and N.G. Wilson. ''Scribes & Scholars: a Guide to the Transmission of Greek & Latin Literature'', 3rd ed. Oxford: Clarendon Press, 1991. {{ISBN|0-19-872146-3}}. == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://euripidesscholia.org/ Online scholia on Euripides] [[Kategorija:Klasična filologija]] px24qmmdppnu2ec9uduebhndxcfyps8 2 252974 42713253 42712791 2026-10-24T15:01:22Z Duma 16555 42713253 wikitext text/x-wiki '''Rapoport's rule''' is an [[ecogeographical rule]] that states that [[latitude|latitudinal]] ranges of [[plant]]s and [[animal]]s are generally smaller at lower latitudes than at higher latitudes.<ref>{{Citation |last=Willig |first=Michael R. |chapter=Latitudinal Gradients of Biodiversity |date=2013 |title=Encyclopedia of Biodiversity |pages=612–626 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |access-date=2026-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402151230/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |archive-date=2023-04-02 |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-384719-5.00086-1 |isbn=978-0-12-384720-1 |last2=Presley |first2=Steven J.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rapoport's Rule Definition & Meaning {{!}} YourDictionary |url=https://www.yourdictionary.com/rapoport-s-rule |access-date=2026-06-16 |website=www.yourdictionary.com}}</ref> == Pozadina == Stevens (1989)<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1989 |title=The Latitudinal Gradient in Geographical Range: How so Many Species Coexist in the Tropics |url=http://dx.doi.org/10.1086/284913 |journal=The American Naturalist |volume=133 |issue=2 |pages=240–256 |doi=10.1086/284913|bibcode=1989ANat..133..240S |url-access=subscription }}</ref> named the rule after [[Eduardo H. Rapoport]], who had earlier provided evidence for the phenomenon for subspecies of [[mammal]]s (Rapoport 1975,<ref>Rapoport, E. H. (1975). ''Areografía. Estrategias Geográficas de las Especies''. Fondo de Cultura Económica, México</ref> 1982<ref>Rapoport, E. H. (1982). ''Areography. Geographical Strategies of Species''. Trad. B. Drausal, Pergamon Press, Oxford. {{ISBN|978-0-08-028914-4}}</ref>). Stevens used the rule to "explain" greater species diversity in the tropics in the sense that [[latitudinal gradients in species diversity]] and the rule have identical exceptional data and so must have the same underlying cause. Narrower ranges in the tropics would facilitate more species to coexist. He later extended the rule to altitudinal gradients, claiming that altitudinal ranges are greatest at greater latitudes (Stevens 1992<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1992 |title=The Elevational Gradient in Altitudinal Range: An Extension of Rapoport's Latitudinal Rule to Altitude |url=http://dx.doi.org/10.1086/285447 |journal=The American Naturalist |volume=140 |issue=6 |pages=893–911 |doi=10.1086/285447|pmid=19426029 |bibcode=1992ANat..140..893S |url-access=subscription }}</ref>), and to depth gradients in the oceans (Stevens 1996<ref name="Stevens1996">{{Cite journal |last=Stevens |first=George |date=1996 |title=Extending Rapoport's rule to Pacific marine fishes |url=http://dx.doi.org/10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x |journal=Journal of Biogeography |volume=23 |issue=2 |pages=149–154 |doi=10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x|bibcode=1996JBiog..23..149S |url-access=subscription }}</ref>). The rule has been the focus of intense discussion and given much impetus to exploring distributional patterns of plants and animals. Stevens' original paper has been cited about 330 times in the scientific literature. == Općenitost == Support for the generality of the rule is at best equivocal.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)">{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | doi=10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | title=Rapoport's rule: Time for an epitaph? | date=1998 | last1=Gaston | first1=Kevin J. | last2=Blackburn | first2=Tim M. | last3=Spicer | first3=John I. | journal=Trends in Ecology & Evolution | volume=13 | issue=2 | pages=70–74 | pmid=21238203 | bibcode=1998TEcoE..13...70G | url-access=subscription }}</ref> For example, marine teleost fishes have the greatest latitudinal ranges at low latitudes.<ref name="Rohde1992">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1992 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity: The Search for the Primary Cause |url=http://dx.doi.org/10.2307/3545569 |journal=Oikos |volume=65 |issue=3 |pages=514–527 |doi=10.2307/3545569|jstor=3545569 |bibcode=1992Oikos..65..514R |url-access=subscription }}</ref><ref name="Rohde1993">{{Cite journal |last1=Rohde |first1=Klaus |last2=Heap |first2=Maureen |last3=Heap |first3=David |date=1993 |title=Rapoport's Rule Does Not Apply to Marine Teleosts and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Richness |url=http://dx.doi.org/10.1086/285526 |journal=The American Naturalist |volume=142 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/285526|bibcode=1993ANat..142....1R |url-access=subscription }}</ref> In contrast, freshwater fishes do show the trend, although only above a latitude of about 40 degrees North.<ref name="Rohde1993"/> Some subsequent papers have found support for the rule; others, probably even more numerous, have found exceptions to it.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)" /><ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1999 |title=Latitudinal gradients in species diversity and Rapoport's rule revisited: a review of recent work and what can parasites teach us about the causes of the gradients? |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x |journal=Ecography |volume=22 |issue=6 |pages=593–613 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x|bibcode=1999Ecogr..22..593R |url-access=subscription }}</ref> For most groups that have been shown to follow the rule, it is restricted to or at least most distinct above latitudes of about 40–50 degrees. Rohde therefore concluded that the rule describes a local phenomenon.<ref name="Rohde1996">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1996 |title=Rapoport's Rule is a Local Phenomenon and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Diversity |url=http://dx.doi.org/10.2307/2999704 |journal=Biodiversity Letters |volume=3 |issue=1 |pages=10–13 |doi=10.2307/2999704|jstor=2999704 |url-access=subscription }}</ref> Computer simulations using the [[Chowdhury Ecosystem Model]] did not find support for the rule.<ref>{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/j.thbio.2006.01.002 | doi=10.1016/j.thbio.2006.01.002 | title=Simulation of Rapoport's rule for latitudinal species spread | date=2006 | last1=Stauffer | first1=D. | last2=Rohde | first2=K. | journal=Theory in Biosciences | volume=125 | issue=1 | pages=55–65 | pmid=17046373 | arxiv=q-bio/0507033 | bibcode=2006ThBio.125...55S }}</ref> == Objašnjenja == Rohde (1996)<ref name="Rohde1996"/> explained the fact that the rule is restricted to very high latitudes by effects of glaciations which have wiped out species with narrow ranges, a view also expressed by Brown (1995).<ref>{{Cite book |last=Brown |first=J. H. |title=Macroecology |publisher=University of Chicago Press |year=1995 |location=Chicago}}</ref> Another explanation of Rapoport's rule is the "climatic variability" or "seasonal variability hypothesis".<ref name="Stevens1996"/><ref>{{Cite journal |last1=Letcher |first1=Andy J. |last2=Harvey |first2=Paul H. |author-link2=Paul H. Harvey |date=1994 |title=Variation in Geographical Range Size Among Mammals of the Palearctic |url=http://dx.doi.org/10.1086/285659 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=1 |pages=30–42 |doi=10.1086/285659|bibcode=1994ANat..144...30L |url-access=subscription }}</ref> According to this hypothesis, seasonal variability selects for greater climatic tolerances and therefore wider latitudinal ranges (see also Fernandez and Vrba 2005<ref>{{Cite journal |last1=Fernández |first1=Manuel Hernández |last2=Vrba |first2=Elisabeth S. |date=2005 |title=Rapoport effect and biomic specialization in African mammals: revisiting the climatic variability hypothesis |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x |journal=Journal of Biogeography |volume=32 |issue=5 |pages=903–918 |doi=10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x|bibcode=2005JBiog..32..903F |url-access=subscription }}</ref>). == Metode korištene za dokazivanje pravila == The methods used to demonstrate the rule have been subject to some controversy. Most commonly, authors plot means of latitudinal ranges in a particular 5° latitudinal band against latitude, although modal or median ranges have been used by some.<ref>{{Cite journal |last1=Roy |first1=K |last2=Jablonski |first2=D |last3=Valentine |first3=J W |date=1994 |title=Eastern Pacific molluscan provinces and latitudinal diversity gradient: no evidence for "Rapoport's rule". |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=91 |issue=19 |pages=8871–8874 |doi=10.1073/pnas.91.19.8871|doi-access=free |pmid=11607494 |pmc=44708 |bibcode=1994PNAS...91.8871R }}</ref> In the original paper by Stevens, all species occurring in each band were counted, i.e., a species with a range of 50 degrees occurs in 10 or 11 bands.<ref name="Ten Caten 2023 365–379">{{Cite journal |last=Ten Caten |first=Cleber |last2=Lima-Ribeiro |first2=Matheus Souza |last3=Yañez-Arenas |first3=Carlos |last4=Villalobos |first4=Fabricio |last5=Díaz-Gamboa |first5=Luis |last6=Terribile |first6=Levi Carina |date=2023 |title=Robustness of Bergmann's and Rapoport's rules to different geographical range estimates in New World pit vipers |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jbi.14538 |journal=Journal of Biogeography |language=en |volume=50 |issue=2 |pages=365–379 |doi=10.1111/jbi.14538 |issn=1365-2699|url-access=subscription }}</ref> However, this may lead to an artificial inflation of latitudinal ranges of species occurring at high latitudes, because even a few tropical species with wide ranges will affect the means of ranges at high latitudes, whereas the opposite effect due to high latitude species extending into the tropics is negligible: species diversity is much smaller at high than low latitudes. As an alternative method the "midpoint method" has been proposed, which avoids this problem. It counts only those species with the midpoint of their ranges in a particular latitudinal band.<ref name="Rohde1993"/> An additional complication in assessing Rapoport's rule for data based on field sampling is the possibility of a spurious pattern driven by a sample-size artifact. Equal sampling effort at species-rich and species-poor localities tends to underestimate range size at the richer localities relative to the poorer, when in fact range sizes might not differ among localities.<ref name="ColwellHurtt 1994">{{Cite journal |last1=Colwell |first1=Robert K. |last2=Hurtt |first2=George C. |date=1994 |title=Nonbiological Gradients in Species Richness and a Spurious Rapoport Effect |url=http://dx.doi.org/10.1086/285695 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=570–595 |doi=10.1086/285695|bibcode=1994ANat..144..570C |url-access=subscription }}</ref><ref name="Ten Caten 2023 365–379"/> == Biotički i abiotički faktori koji djeluju protiv pravila == Marine benthic invertebrates and some parasites have been shown to have smaller dispersal abilities in cold seas ([[Thorson's rule]]), which would counteract Rapoport's rule.<ref>{{Cite web |date=2020-07-27 |title=A life in isolation |url=https://www.unis.no/news/a-life-in-isolation/ |access-date=2026-06-16 |website=UNIS |language=en-GB}}</ref> The tropics have far more uniform temperatures over a far wider latitudinal range (about 45 degrees) than high latitude species. As temperature is one of the most important (if not the most important) factor determining geographical distribution, wider latitudinal ranges in the tropics might therefore be expected.<ref>{{Cite journal |last=Ibáñez |first=Christian M. |last2=Rezende |first2=Enrico L. |last3=Sepúlveda |first3=Roger D. |last4=Avaria-Llautureo |first4=Jorge |last5=Hernández |first5=Cristián E. |last6=Sellanes |first6=Javier |last7=Poulin |first7=Elie |last8=Pardo-Gandarillas |first8=M. Cecilia |date=September 2018 |title=Thorson's rule, life-history evolution, and diversification of benthic octopuses (Cephalopoda: Octopodoidea) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30039545 |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=72 |issue=9 |pages=1829–1839 |doi=10.1111/evo.13559 |issn=1558-5646 |pmid=30039545}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-09-04 |title=Thorson's rule |url=https://krohde.wordpress.com/2009/09/04/thorson-s-rule-xk923bc3gp4-5/ |access-date=2026-06-16 |website=Klaus Rohde |language=en}}</ref> == Evolutivna dob == The inconsistent results concerning Rapoport's rule suggest that certain characteristics of species may be responsible for their different latitudinal ranges. These characteristics may include, for example, their evolutionary age: species that have evolved recently in the tropics may have small latitudinal ranges because they have not had the time to spread far from their origin, whereas older species have extended their ranges.<ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1998 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity. Area Matters, but How Much? |url=http://dx.doi.org/10.2307/3546928 |journal=Oikos |volume=82 |issue=1 |pages=184–190 |doi=10.2307/3546928|jstor=3546928 |bibcode=1998Oikos..82..184R |url-access=subscription }}</ref> == Povezano == *[[Biantitropical distribution]] * [[Thorsonovo pravilo]] == Reference == {{reflist|30em}} == Vanjske poveznice == * [https://clinicalsciences.wordpress.com/article/rapoport-s-rule-xk923bc3gp4-6/ Klaus Rohde: Rapoportovo pravilo] Kategorija:Biološka pravila Kategorija:Ekologija Kategorija:Evoluciona biologija nspt75j5kd87kmij57yqctonbi5v8o2 42713483 42713253 2026-10-24T21:07:07Z Duma 16555 42713483 wikitext text/x-wiki '''Rapoportovo pravilo''' je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] koje navodi da su areali [[biljka|biljaka]] i [[životinja]] u smjeru [[geografska širina|geografske širine]] uglavnom manji na nižim geografskim širinama nego na višim.<ref>{{Citation |last=Willig |first=Michael R. |chapter=Latitudinal Gradients of Biodiversity |date=2013 |title=Encyclopedia of Biodiversity |pages=612–626 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |access-date=2026-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402151230/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |archive-date=2023-04-02 |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-384719-5.00086-1 |isbn=978-0-12-384720-1 |last2=Presley |first2=Steven J.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rapoport's Rule Definition & Meaning {{!}} YourDictionary |url=https://www.yourdictionary.com/rapoport-s-rule |access-date=2026-06-16 |website=www.yourdictionary.com}}</ref> == Pozadina == Stevens (1989.)<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1989 |title=The Latitudinal Gradient in Geographical Range: How so Many Species Coexist in the Tropics |url=http://dx.doi.org/10.1086/284913 |journal=The American Naturalist |volume=133 |issue=2 |pages=240–256 |doi=10.1086/284913|bibcode=1989ANat..133..240S |url-access=subscription }}</ref> je nazvao pravilo po [[Eduardo H. Rapoport|Eduardu H. Rapoportu]], koji je ranije pružio dokaze za ovaj fenomen kod podvrsta [[sisar]]a (Rapoport 1975,<ref>Rapoport, E. H. (1975). ''Areografía. Estrategias Geográficas de las Especies''. Fondo de Cultura Económica, México</ref> 1982<ref>Rapoport, E. H. (1982). ''Areography. Geographical Strategies of Species''. Trad. B. Drausal, Pergamon Press, Oxford. {{ISBN|978-0-08-028914-4}}</ref>). Stevens je koristio pravilo da "objasni" veću raznolikost vrsta u tropima u smislu da gradijenti geografske širine u raznolikosti vrsta i pravilo imaju identične izuzetne podatke i stoga moraju imati isti osnovni uzrok. Uži rasponi u tropima bi olakšali koegzistenciju većeg broja vrsta. Kasnije je proširio pravilo na visinske gradijente, tvrdeći da su visinski rasponi najveći na većim geografskim širinama (Stevens 1992[6]), i na gradijente dubine u okeanima (Stevens 1996[7]). Pravilo je bilo u fokusu intenzivne diskusije i dalo je veliki podsticaj istraživanju obrazaca distribucije biljaka i životinja. Stevensov originalni rad citiran je oko 330 puta u naučnoj literaturi. Stevens used the rule to "explain" greater species diversity in the tropics in the sense that [[latitudinal gradients in species diversity]] and the rule have identical exceptional data and so must have the same underlying cause. Narrower ranges in the tropics would facilitate more species to coexist. He later extended the rule to altitudinal gradients, claiming that altitudinal ranges are greatest at greater latitudes (Stevens 1992<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1992 |title=The Elevational Gradient in Altitudinal Range: An Extension of Rapoport's Latitudinal Rule to Altitude |url=http://dx.doi.org/10.1086/285447 |journal=The American Naturalist |volume=140 |issue=6 |pages=893–911 |doi=10.1086/285447|pmid=19426029 |bibcode=1992ANat..140..893S |url-access=subscription }}</ref>), and to depth gradients in the oceans (Stevens 1996<ref name="Stevens1996">{{Cite journal |last=Stevens |first=George |date=1996 |title=Extending Rapoport's rule to Pacific marine fishes |url=http://dx.doi.org/10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x |journal=Journal of Biogeography |volume=23 |issue=2 |pages=149–154 |doi=10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x|bibcode=1996JBiog..23..149S |url-access=subscription }}</ref>). The rule has been the focus of intense discussion and given much impetus to exploring distributional patterns of plants and animals. Stevens' original paper has been cited about 330 times in the scientific literature. == Općenitost == Support for the generality of the rule is at best equivocal.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)">{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | doi=10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | title=Rapoport's rule: Time for an epitaph? | date=1998 | last1=Gaston | first1=Kevin J. | last2=Blackburn | first2=Tim M. | last3=Spicer | first3=John I. | journal=Trends in Ecology & Evolution | volume=13 | issue=2 | pages=70–74 | pmid=21238203 | bibcode=1998TEcoE..13...70G | url-access=subscription }}</ref> For example, marine teleost fishes have the greatest latitudinal ranges at low latitudes.<ref name="Rohde1992">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1992 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity: The Search for the Primary Cause |url=http://dx.doi.org/10.2307/3545569 |journal=Oikos |volume=65 |issue=3 |pages=514–527 |doi=10.2307/3545569|jstor=3545569 |bibcode=1992Oikos..65..514R |url-access=subscription }}</ref><ref name="Rohde1993">{{Cite journal |last1=Rohde |first1=Klaus |last2=Heap |first2=Maureen |last3=Heap |first3=David |date=1993 |title=Rapoport's Rule Does Not Apply to Marine Teleosts and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Richness |url=http://dx.doi.org/10.1086/285526 |journal=The American Naturalist |volume=142 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/285526|bibcode=1993ANat..142....1R |url-access=subscription }}</ref> In contrast, freshwater fishes do show the trend, although only above a latitude of about 40 degrees North.<ref name="Rohde1993"/> Some subsequent papers have found support for the rule; others, probably even more numerous, have found exceptions to it.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)" /><ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1999 |title=Latitudinal gradients in species diversity and Rapoport's rule revisited: a review of recent work and what can parasites teach us about the causes of the gradients? |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x |journal=Ecography |volume=22 |issue=6 |pages=593–613 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x|bibcode=1999Ecogr..22..593R |url-access=subscription }}</ref> For most groups that have been shown to follow the rule, it is restricted to or at least most distinct above latitudes of about 40–50 degrees. Rohde therefore concluded that the rule describes a local phenomenon.<ref name="Rohde1996">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1996 |title=Rapoport's Rule is a Local Phenomenon and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Diversity |url=http://dx.doi.org/10.2307/2999704 |journal=Biodiversity Letters |volume=3 |issue=1 |pages=10–13 |doi=10.2307/2999704|jstor=2999704 |url-access=subscription }}</ref> Computer simulations using the [[Chowdhury Ecosystem Model]] did not find support for the rule.<ref>{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/j.thbio.2006.01.002 | doi=10.1016/j.thbio.2006.01.002 | title=Simulation of Rapoport's rule for latitudinal species spread | date=2006 | last1=Stauffer | first1=D. | last2=Rohde | first2=K. | journal=Theory in Biosciences | volume=125 | issue=1 | pages=55–65 | pmid=17046373 | arxiv=q-bio/0507033 | bibcode=2006ThBio.125...55S }}</ref> == Objašnjenja == Rohde (1996)<ref name="Rohde1996"/> explained the fact that the rule is restricted to very high latitudes by effects of glaciations which have wiped out species with narrow ranges, a view also expressed by Brown (1995).<ref>{{Cite book |last=Brown |first=J. H. |title=Macroecology |publisher=University of Chicago Press |year=1995 |location=Chicago}}</ref> Another explanation of Rapoport's rule is the "climatic variability" or "seasonal variability hypothesis".<ref name="Stevens1996"/><ref>{{Cite journal |last1=Letcher |first1=Andy J. |last2=Harvey |first2=Paul H. |author-link2=Paul H. Harvey |date=1994 |title=Variation in Geographical Range Size Among Mammals of the Palearctic |url=http://dx.doi.org/10.1086/285659 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=1 |pages=30–42 |doi=10.1086/285659|bibcode=1994ANat..144...30L |url-access=subscription }}</ref> According to this hypothesis, seasonal variability selects for greater climatic tolerances and therefore wider latitudinal ranges (see also Fernandez and Vrba 2005<ref>{{Cite journal |last1=Fernández |first1=Manuel Hernández |last2=Vrba |first2=Elisabeth S. |date=2005 |title=Rapoport effect and biomic specialization in African mammals: revisiting the climatic variability hypothesis |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x |journal=Journal of Biogeography |volume=32 |issue=5 |pages=903–918 |doi=10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x|bibcode=2005JBiog..32..903F |url-access=subscription }}</ref>). == Metode korištene za dokazivanje pravila == The methods used to demonstrate the rule have been subject to some controversy. Most commonly, authors plot means of latitudinal ranges in a particular 5° latitudinal band against latitude, although modal or median ranges have been used by some.<ref>{{Cite journal |last1=Roy |first1=K |last2=Jablonski |first2=D |last3=Valentine |first3=J W |date=1994 |title=Eastern Pacific molluscan provinces and latitudinal diversity gradient: no evidence for "Rapoport's rule". |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=91 |issue=19 |pages=8871–8874 |doi=10.1073/pnas.91.19.8871|doi-access=free |pmid=11607494 |pmc=44708 |bibcode=1994PNAS...91.8871R }}</ref> In the original paper by Stevens, all species occurring in each band were counted, i.e., a species with a range of 50 degrees occurs in 10 or 11 bands.<ref name="Ten Caten 2023 365–379">{{Cite journal |last=Ten Caten |first=Cleber |last2=Lima-Ribeiro |first2=Matheus Souza |last3=Yañez-Arenas |first3=Carlos |last4=Villalobos |first4=Fabricio |last5=Díaz-Gamboa |first5=Luis |last6=Terribile |first6=Levi Carina |date=2023 |title=Robustness of Bergmann's and Rapoport's rules to different geographical range estimates in New World pit vipers |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jbi.14538 |journal=Journal of Biogeography |language=en |volume=50 |issue=2 |pages=365–379 |doi=10.1111/jbi.14538 |issn=1365-2699|url-access=subscription }}</ref> However, this may lead to an artificial inflation of latitudinal ranges of species occurring at high latitudes, because even a few tropical species with wide ranges will affect the means of ranges at high latitudes, whereas the opposite effect due to high latitude species extending into the tropics is negligible: species diversity is much smaller at high than low latitudes. As an alternative method the "midpoint method" has been proposed, which avoids this problem. It counts only those species with the midpoint of their ranges in a particular latitudinal band.<ref name="Rohde1993"/> An additional complication in assessing Rapoport's rule for data based on field sampling is the possibility of a spurious pattern driven by a sample-size artifact. Equal sampling effort at species-rich and species-poor localities tends to underestimate range size at the richer localities relative to the poorer, when in fact range sizes might not differ among localities.<ref name="ColwellHurtt 1994">{{Cite journal |last1=Colwell |first1=Robert K. |last2=Hurtt |first2=George C. |date=1994 |title=Nonbiological Gradients in Species Richness and a Spurious Rapoport Effect |url=http://dx.doi.org/10.1086/285695 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=570–595 |doi=10.1086/285695|bibcode=1994ANat..144..570C |url-access=subscription }}</ref><ref name="Ten Caten 2023 365–379"/> == Biotički i abiotički faktori koji djeluju protiv pravila == Marine benthic invertebrates and some parasites have been shown to have smaller dispersal abilities in cold seas ([[Thorson's rule]]), which would counteract Rapoport's rule.<ref>{{Cite web |date=2020-07-27 |title=A life in isolation |url=https://www.unis.no/news/a-life-in-isolation/ |access-date=2026-06-16 |website=UNIS |language=en-GB}}</ref> The tropics have far more uniform temperatures over a far wider latitudinal range (about 45 degrees) than high latitude species. As temperature is one of the most important (if not the most important) factor determining geographical distribution, wider latitudinal ranges in the tropics might therefore be expected.<ref>{{Cite journal |last=Ibáñez |first=Christian M. |last2=Rezende |first2=Enrico L. |last3=Sepúlveda |first3=Roger D. |last4=Avaria-Llautureo |first4=Jorge |last5=Hernández |first5=Cristián E. |last6=Sellanes |first6=Javier |last7=Poulin |first7=Elie |last8=Pardo-Gandarillas |first8=M. Cecilia |date=September 2018 |title=Thorson's rule, life-history evolution, and diversification of benthic octopuses (Cephalopoda: Octopodoidea) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30039545 |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=72 |issue=9 |pages=1829–1839 |doi=10.1111/evo.13559 |issn=1558-5646 |pmid=30039545}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-09-04 |title=Thorson's rule |url=https://krohde.wordpress.com/2009/09/04/thorson-s-rule-xk923bc3gp4-5/ |access-date=2026-06-16 |website=Klaus Rohde |language=en}}</ref> == Evolutivna dob == The inconsistent results concerning Rapoport's rule suggest that certain characteristics of species may be responsible for their different latitudinal ranges. These characteristics may include, for example, their evolutionary age: species that have evolved recently in the tropics may have small latitudinal ranges because they have not had the time to spread far from their origin, whereas older species have extended their ranges.<ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1998 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity. Area Matters, but How Much? |url=http://dx.doi.org/10.2307/3546928 |journal=Oikos |volume=82 |issue=1 |pages=184–190 |doi=10.2307/3546928|jstor=3546928 |bibcode=1998Oikos..82..184R |url-access=subscription }}</ref> == Povezano == *[[Biantitropical distribution]] * [[Thorsonovo pravilo]] == Reference == {{reflist|30em}} == Vanjske poveznice == * [https://clinicalsciences.wordpress.com/article/rapoport-s-rule-xk923bc3gp4-6/ Klaus Rohde: Rapoportovo pravilo] Kategorija:Biološka pravila Kategorija:Ekologija Kategorija:Evoluciona biologija cok6m6ca3hsmj5nhzugbfvk2lkn11kx 42713499 42713483 2026-10-25T00:27:24Z Edgar Allan Poe 29250 /* Vanjske poveznice */ 42713499 wikitext text/x-wiki '''Rapoportovo pravilo''' je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] koje navodi da su areali [[biljka|biljaka]] i [[životinja]] u smjeru [[geografska širina|geografske širine]] uglavnom manji na nižim geografskim širinama nego na višim.<ref>{{Citation |last=Willig |first=Michael R. |chapter=Latitudinal Gradients of Biodiversity |date=2013 |title=Encyclopedia of Biodiversity |pages=612–626 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |access-date=2026-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402151230/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |archive-date=2023-04-02 |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-384719-5.00086-1 |isbn=978-0-12-384720-1 |last2=Presley |first2=Steven J.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rapoport's Rule Definition & Meaning {{!}} YourDictionary |url=https://www.yourdictionary.com/rapoport-s-rule |access-date=2026-06-16 |website=www.yourdictionary.com}}</ref> == Pozadina == Stevens (1989.)<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1989 |title=The Latitudinal Gradient in Geographical Range: How so Many Species Coexist in the Tropics |url=http://dx.doi.org/10.1086/284913 |journal=The American Naturalist |volume=133 |issue=2 |pages=240–256 |doi=10.1086/284913|bibcode=1989ANat..133..240S |url-access=subscription }}</ref> je nazvao pravilo po [[Eduardo H. Rapoport|Eduardu H. Rapoportu]], koji je ranije pružio dokaze za ovaj fenomen kod podvrsta [[sisar]]a (Rapoport 1975,<ref>Rapoport, E. H. (1975). ''Areografía. Estrategias Geográficas de las Especies''. Fondo de Cultura Económica, México</ref> 1982<ref>Rapoport, E. H. (1982). ''Areography. Geographical Strategies of Species''. Trad. B. Drausal, Pergamon Press, Oxford. {{ISBN|978-0-08-028914-4}}</ref>). Stevens je koristio pravilo da "objasni" veću raznolikost vrsta u tropima u smislu da gradijenti geografske širine u raznolikosti vrsta i pravilo imaju identične izuzetne podatke i stoga moraju imati isti osnovni uzrok. Uži rasponi u tropima bi olakšali koegzistenciju većeg broja vrsta. Kasnije je proširio pravilo na visinske gradijente, tvrdeći da su visinski rasponi najveći na većim geografskim širinama (Stevens 1992[6]), i na gradijente dubine u okeanima (Stevens 1996[7]). Pravilo je bilo u fokusu intenzivne diskusije i dalo je veliki podsticaj istraživanju obrazaca distribucije biljaka i životinja. Stevensov originalni rad citiran je oko 330 puta u naučnoj literaturi. Stevens used the rule to "explain" greater species diversity in the tropics in the sense that [[latitudinal gradients in species diversity]] and the rule have identical exceptional data and so must have the same underlying cause. Narrower ranges in the tropics would facilitate more species to coexist. He later extended the rule to altitudinal gradients, claiming that altitudinal ranges are greatest at greater latitudes (Stevens 1992<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1992 |title=The Elevational Gradient in Altitudinal Range: An Extension of Rapoport's Latitudinal Rule to Altitude |url=http://dx.doi.org/10.1086/285447 |journal=The American Naturalist |volume=140 |issue=6 |pages=893–911 |doi=10.1086/285447|pmid=19426029 |bibcode=1992ANat..140..893S |url-access=subscription }}</ref>), and to depth gradients in the oceans (Stevens 1996<ref name="Stevens1996">{{Cite journal |last=Stevens |first=George |date=1996 |title=Extending Rapoport's rule to Pacific marine fishes |url=http://dx.doi.org/10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x |journal=Journal of Biogeography |volume=23 |issue=2 |pages=149–154 |doi=10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x|bibcode=1996JBiog..23..149S |url-access=subscription }}</ref>). The rule has been the focus of intense discussion and given much impetus to exploring distributional patterns of plants and animals. Stevens' original paper has been cited about 330 times in the scientific literature. == Općenitost == Support for the generality of the rule is at best equivocal.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)">{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | doi=10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | title=Rapoport's rule: Time for an epitaph? | date=1998 | last1=Gaston | first1=Kevin J. | last2=Blackburn | first2=Tim M. | last3=Spicer | first3=John I. | journal=Trends in Ecology & Evolution | volume=13 | issue=2 | pages=70–74 | pmid=21238203 | bibcode=1998TEcoE..13...70G | url-access=subscription }}</ref> For example, marine teleost fishes have the greatest latitudinal ranges at low latitudes.<ref name="Rohde1992">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1992 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity: The Search for the Primary Cause |url=http://dx.doi.org/10.2307/3545569 |journal=Oikos |volume=65 |issue=3 |pages=514–527 |doi=10.2307/3545569|jstor=3545569 |bibcode=1992Oikos..65..514R |url-access=subscription }}</ref><ref name="Rohde1993">{{Cite journal |last1=Rohde |first1=Klaus |last2=Heap |first2=Maureen |last3=Heap |first3=David |date=1993 |title=Rapoport's Rule Does Not Apply to Marine Teleosts and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Richness |url=http://dx.doi.org/10.1086/285526 |journal=The American Naturalist |volume=142 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/285526|bibcode=1993ANat..142....1R |url-access=subscription }}</ref> In contrast, freshwater fishes do show the trend, although only above a latitude of about 40 degrees North.<ref name="Rohde1993"/> Some subsequent papers have found support for the rule; others, probably even more numerous, have found exceptions to it.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)" /><ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1999 |title=Latitudinal gradients in species diversity and Rapoport's rule revisited: a review of recent work and what can parasites teach us about the causes of the gradients? |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x |journal=Ecography |volume=22 |issue=6 |pages=593–613 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x|bibcode=1999Ecogr..22..593R |url-access=subscription }}</ref> For most groups that have been shown to follow the rule, it is restricted to or at least most distinct above latitudes of about 40–50 degrees. Rohde therefore concluded that the rule describes a local phenomenon.<ref name="Rohde1996">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1996 |title=Rapoport's Rule is a Local Phenomenon and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Diversity |url=http://dx.doi.org/10.2307/2999704 |journal=Biodiversity Letters |volume=3 |issue=1 |pages=10–13 |doi=10.2307/2999704|jstor=2999704 |url-access=subscription }}</ref> Computer simulations using the [[Chowdhury Ecosystem Model]] did not find support for the rule.<ref>{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/j.thbio.2006.01.002 | doi=10.1016/j.thbio.2006.01.002 | title=Simulation of Rapoport's rule for latitudinal species spread | date=2006 | last1=Stauffer | first1=D. | last2=Rohde | first2=K. | journal=Theory in Biosciences | volume=125 | issue=1 | pages=55–65 | pmid=17046373 | arxiv=q-bio/0507033 | bibcode=2006ThBio.125...55S }}</ref> == Objašnjenja == Rohde (1996)<ref name="Rohde1996"/> explained the fact that the rule is restricted to very high latitudes by effects of glaciations which have wiped out species with narrow ranges, a view also expressed by Brown (1995).<ref>{{Cite book |last=Brown |first=J. H. |title=Macroecology |publisher=University of Chicago Press |year=1995 |location=Chicago}}</ref> Another explanation of Rapoport's rule is the "climatic variability" or "seasonal variability hypothesis".<ref name="Stevens1996"/><ref>{{Cite journal |last1=Letcher |first1=Andy J. |last2=Harvey |first2=Paul H. |author-link2=Paul H. Harvey |date=1994 |title=Variation in Geographical Range Size Among Mammals of the Palearctic |url=http://dx.doi.org/10.1086/285659 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=1 |pages=30–42 |doi=10.1086/285659|bibcode=1994ANat..144...30L |url-access=subscription }}</ref> According to this hypothesis, seasonal variability selects for greater climatic tolerances and therefore wider latitudinal ranges (see also Fernandez and Vrba 2005<ref>{{Cite journal |last1=Fernández |first1=Manuel Hernández |last2=Vrba |first2=Elisabeth S. |date=2005 |title=Rapoport effect and biomic specialization in African mammals: revisiting the climatic variability hypothesis |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x |journal=Journal of Biogeography |volume=32 |issue=5 |pages=903–918 |doi=10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x|bibcode=2005JBiog..32..903F |url-access=subscription }}</ref>). == Metode korištene za dokazivanje pravila == The methods used to demonstrate the rule have been subject to some controversy. Most commonly, authors plot means of latitudinal ranges in a particular 5° latitudinal band against latitude, although modal or median ranges have been used by some.<ref>{{Cite journal |last1=Roy |first1=K |last2=Jablonski |first2=D |last3=Valentine |first3=J W |date=1994 |title=Eastern Pacific molluscan provinces and latitudinal diversity gradient: no evidence for "Rapoport's rule". |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=91 |issue=19 |pages=8871–8874 |doi=10.1073/pnas.91.19.8871|doi-access=free |pmid=11607494 |pmc=44708 |bibcode=1994PNAS...91.8871R }}</ref> In the original paper by Stevens, all species occurring in each band were counted, i.e., a species with a range of 50 degrees occurs in 10 or 11 bands.<ref name="Ten Caten 2023 365–379">{{Cite journal |last=Ten Caten |first=Cleber |last2=Lima-Ribeiro |first2=Matheus Souza |last3=Yañez-Arenas |first3=Carlos |last4=Villalobos |first4=Fabricio |last5=Díaz-Gamboa |first5=Luis |last6=Terribile |first6=Levi Carina |date=2023 |title=Robustness of Bergmann's and Rapoport's rules to different geographical range estimates in New World pit vipers |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jbi.14538 |journal=Journal of Biogeography |language=en |volume=50 |issue=2 |pages=365–379 |doi=10.1111/jbi.14538 |issn=1365-2699|url-access=subscription }}</ref> However, this may lead to an artificial inflation of latitudinal ranges of species occurring at high latitudes, because even a few tropical species with wide ranges will affect the means of ranges at high latitudes, whereas the opposite effect due to high latitude species extending into the tropics is negligible: species diversity is much smaller at high than low latitudes. As an alternative method the "midpoint method" has been proposed, which avoids this problem. It counts only those species with the midpoint of their ranges in a particular latitudinal band.<ref name="Rohde1993"/> An additional complication in assessing Rapoport's rule for data based on field sampling is the possibility of a spurious pattern driven by a sample-size artifact. Equal sampling effort at species-rich and species-poor localities tends to underestimate range size at the richer localities relative to the poorer, when in fact range sizes might not differ among localities.<ref name="ColwellHurtt 1994">{{Cite journal |last1=Colwell |first1=Robert K. |last2=Hurtt |first2=George C. |date=1994 |title=Nonbiological Gradients in Species Richness and a Spurious Rapoport Effect |url=http://dx.doi.org/10.1086/285695 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=570–595 |doi=10.1086/285695|bibcode=1994ANat..144..570C |url-access=subscription }}</ref><ref name="Ten Caten 2023 365–379"/> == Biotički i abiotički faktori koji djeluju protiv pravila == Marine benthic invertebrates and some parasites have been shown to have smaller dispersal abilities in cold seas ([[Thorson's rule]]), which would counteract Rapoport's rule.<ref>{{Cite web |date=2020-07-27 |title=A life in isolation |url=https://www.unis.no/news/a-life-in-isolation/ |access-date=2026-06-16 |website=UNIS |language=en-GB}}</ref> The tropics have far more uniform temperatures over a far wider latitudinal range (about 45 degrees) than high latitude species. As temperature is one of the most important (if not the most important) factor determining geographical distribution, wider latitudinal ranges in the tropics might therefore be expected.<ref>{{Cite journal |last=Ibáñez |first=Christian M. |last2=Rezende |first2=Enrico L. |last3=Sepúlveda |first3=Roger D. |last4=Avaria-Llautureo |first4=Jorge |last5=Hernández |first5=Cristián E. |last6=Sellanes |first6=Javier |last7=Poulin |first7=Elie |last8=Pardo-Gandarillas |first8=M. Cecilia |date=September 2018 |title=Thorson's rule, life-history evolution, and diversification of benthic octopuses (Cephalopoda: Octopodoidea) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30039545 |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=72 |issue=9 |pages=1829–1839 |doi=10.1111/evo.13559 |issn=1558-5646 |pmid=30039545}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-09-04 |title=Thorson's rule |url=https://krohde.wordpress.com/2009/09/04/thorson-s-rule-xk923bc3gp4-5/ |access-date=2026-06-16 |website=Klaus Rohde |language=en}}</ref> == Evolutivna dob == The inconsistent results concerning Rapoport's rule suggest that certain characteristics of species may be responsible for their different latitudinal ranges. These characteristics may include, for example, their evolutionary age: species that have evolved recently in the tropics may have small latitudinal ranges because they have not had the time to spread far from their origin, whereas older species have extended their ranges.<ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1998 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity. Area Matters, but How Much? |url=http://dx.doi.org/10.2307/3546928 |journal=Oikos |volume=82 |issue=1 |pages=184–190 |doi=10.2307/3546928|jstor=3546928 |bibcode=1998Oikos..82..184R |url-access=subscription }}</ref> == Povezano == *[[Biantitropical distribution]] * [[Thorsonovo pravilo]] == Reference == {{reflist|30em}} == Vanjske poveznice == * [https://clinicalsciences.wordpress.com/article/rapoport-s-rule-xk923bc3gp4-6/ Klaus Rohde: Rapoportovo pravilo] {{Biološka pravila}} Kategorija:Biološka pravila Kategorija:Ekologija Kategorija:Evoluciona biologija 1d9q9ghpl38x82o4ew8wyhiirywml4n 42713566 42713499 2026-10-25T08:05:44Z Duma 16555 42713566 wikitext text/x-wiki '''Rapoportovo pravilo''' je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] koje navodi da su areali [[biljka|biljaka]] i [[životinja]] u smjeru [[geografska širina|geografske širine]] uglavnom manji na nižim geografskim širinama nego na višim.<ref>{{Citation |last=Willig |first=Michael R. |chapter=Latitudinal Gradients of Biodiversity |date=2013 |title=Encyclopedia of Biodiversity |pages=612–626 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |access-date=2026-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402151230/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |archive-date=2023-04-02 |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-384719-5.00086-1 |isbn=978-0-12-384720-1 |last2=Presley |first2=Steven J.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rapoport's Rule Definition & Meaning {{!}} YourDictionary |url=https://www.yourdictionary.com/rapoport-s-rule |access-date=2026-06-16 |website=www.yourdictionary.com}}</ref> == Pozadina == Stevens (1989.)<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1989 |title=The Latitudinal Gradient in Geographical Range: How so Many Species Coexist in the Tropics |url=http://dx.doi.org/10.1086/284913 |journal=The American Naturalist |volume=133 |issue=2 |pages=240–256 |doi=10.1086/284913|bibcode=1989ANat..133..240S |url-access=subscription }}</ref> je nazvao pravilo po [[Eduardo H. Rapoport|Eduardu H. Rapoportu]], koji je prethodno pružio dokaze za ovaj fenomen kod podvrsta [[sisar]]a (Rapoport 1975,<ref>Rapoport, E. H. (1975). ''Areografía. Estrategias Geográficas de las Especies''. Fondo de Cultura Económica, México</ref> 1982<ref>Rapoport, E. H. (1982). ''Areography. Geographical Strategies of Species''. Trad. B. Drausal, Pergamon Press, Oxford. {{ISBN|978-0-08-028914-4}}</ref>). Stevens je koristio to pravilo da "objasni" veću raznolikost vrsta u tropima u smislu da [[gradijenti geografske širine u raznolikosti vrsta]] i Rapportovo pravilo imaju identične izuzetne podatke i stoga moraju imati isti osnovni uzrok. Uži rasponi u tropima bi olakšali koegzistenciju većeg broja vrsta. Kasnije je proširio pravilo na visinske gradijente, tvrdeći da su visinski rasponi najveći na većim geografskim širinama (Stevens 1992<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1992 |title=The Elevational Gradient in Altitudinal Range: An Extension of Rapoport's Latitudinal Rule to Altitude |url=http://dx.doi.org/10.1086/285447 |journal=The American Naturalist |volume=140 |issue=6 |pages=893–911 |doi=10.1086/285447|pmid=19426029 |bibcode=1992ANat..140..893S |url-access=subscription }}</ref>), i na gradijente dubine u okeanima (Stevens 1996<ref name="Stevens1996">{{Cite journal |last=Stevens |first=George |date=1996 |title=Extending Rapoport's rule to Pacific marine fishes |url=http://dx.doi.org/10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x |journal=Journal of Biogeography |volume=23 |issue=2 |pages=149–154 |doi=10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x|bibcode=1996JBiog..23..149S |url-access=subscription }}</ref>). Rapportovo pravilo je bilo fokus intenzivne diskusije i dalo je veliki podsticaj istraživanju obrazaca rasprostranjenja biljaka i životinja. Stevensov originalni rad citiran je oko 330 puta u naučnoj literaturi. == Općenitost == Podrška za općenitost pravila je u najboljem slučaju dvosmislena.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)">{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | doi=10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | title=Rapoport's rule: Time for an epitaph? | date=1998 | last1=Gaston | first1=Kevin J. | last2=Blackburn | first2=Tim M. | last3=Spicer | first3=John I. | journal=Trends in Ecology & Evolution | volume=13 | issue=2 | pages=70–74 | pmid=21238203 | bibcode=1998TEcoE..13...70G | url-access=subscription }}</ref> Na primjer, morske [[košljoribe]] imaju najveće širinsko rasprostranjenje na nižim geografskim širinama.<ref name="Rohde1992">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1992 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity: The Search for the Primary Cause |url=http://dx.doi.org/10.2307/3545569 |journal=Oikos |volume=65 |issue=3 |pages=514–527 |doi=10.2307/3545569|jstor=3545569 |bibcode=1992Oikos..65..514R |url-access=subscription }}</ref><ref name="Rohde1993">{{Cite journal |last1=Rohde |first1=Klaus |last2=Heap |first2=Maureen |last3=Heap |first3=David |date=1993 |title=Rapoport's Rule Does Not Apply to Marine Teleosts and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Richness |url=http://dx.doi.org/10.1086/285526 |journal=The American Naturalist |volume=142 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/285526|bibcode=1993ANat..142....1R |url-access=subscription }}</ref> Nasuprot tome, slatkovodne ribe slijede taj trend, mada samo iznad geografske širine od oko 40 stepeni sjeverno.<ref name="Rohde1993"/> Neki kasniji radovi pronašli su dokaze koji podržavaju Rapportovo pravilo; drugi, vjerojatno čak i brojniji, pronašli su izuzetke od njega.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)" /><ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1999 |title=Latitudinal gradients in species diversity and Rapoport's rule revisited: a review of recent work and what can parasites teach us about the causes of the gradients? |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x |journal=Ecography |volume=22 |issue=6 |pages=593–613 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x|bibcode=1999Ecogr..22..593R |url-access=subscription }}</ref> Za većinu skupina za koje je dokazano da slijede to pravilo, ono je ograničeno ili barem najizraženije iznad geografskih širina od oko 40-50 stepeni. Rohde je stoga zaključio da ono opisuje lokalni fenomen.<ref name="Rohde1996">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1996 |title=Rapoport's Rule is a Local Phenomenon and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Diversity |url=http://dx.doi.org/10.2307/2999704 |journal=Biodiversity Letters |volume=3 |issue=1 |pages=10–13 |doi=10.2307/2999704|jstor=2999704 |url-access=subscription }}</ref> Kompjuterske simulacije provedene uz upotrebu [[Chowdhuryjev model ekosistema|Chowdhuryjevog modela ekosistema]] nisu pronašle podršku za Rapportovo pravilo.<ref>{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/j.thbio.2006.01.002 | doi=10.1016/j.thbio.2006.01.002 | title=Simulation of Rapoport's rule for latitudinal species spread | date=2006 | last1=Stauffer | first1=D. | last2=Rohde | first2=K. | journal=Theory in Biosciences | volume=125 | issue=1 | pages=55–65 | pmid=17046373 | arxiv=q-bio/0507033 | bibcode=2006ThBio.125...55S }}</ref> == Objašnjenja == Rohde (1996.)<ref name="Rohde1996"/> je objasnio činjenicu da je pravilo ograničeno na vrlo visoke geografske širine zbog efekata [[glacijacija]] koje su izbrisale vrste s uskim rasponima, stav koji je također izrazio Brown (1995.).<ref>{{Cite book |last=Brown |first=J. H. |title=Macroecology |publisher=University of Chicago Press |year=1995 |location=Chicago}}</ref> Drugo objašnjenje Rapoportovog pravila je "klimatska varijabilnost" ili "hipoteza sezonske varijabilnosti".<ref name="Stevens1996"/><ref>{{Cite journal |last1=Letcher |first1=Andy J. |last2=Harvey |first2=Paul H. |author-link2=Paul H. Harvey |date=1994 |title=Variation in Geographical Range Size Among Mammals of the Palearctic |url=http://dx.doi.org/10.1086/285659 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=1 |pages=30–42 |doi=10.1086/285659|bibcode=1994ANat..144...30L |url-access=subscription }}</ref> Prema ovoj hipotezi, sezonska varijabilnost selektira u korist vrsta sa većom klimatskom otpornošću i stoga širim rasponom geografske širine (vidjeti i Fernandez i Vrba 2005.<ref>{{Cite journal |last1=Fernández |first1=Manuel Hernández |last2=Vrba |first2=Elisabeth S. |date=2005 |title=Rapoport effect and biomic specialization in African mammals: revisiting the climatic variability hypothesis |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x |journal=Journal of Biogeography |volume=32 |issue=5 |pages=903–918 |doi=10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x|bibcode=2005JBiog..32..903F |url-access=subscription }}</ref>). == Metode korištene za dokazivanje pravila == Metode korištene za dokazivanje Rapportovog pravila predmet su određenih kontroverzi. Autori najčešće prikazuju srednje vrijednosti latitudinalnog raspona u određenom latitudinalnom pojasu od 5° u odnosu na geografsku širinu, iako su neki koristili modalne ili medijalne raspone.<ref>{{Cite journal |last1=Roy |first1=K |last2=Jablonski |first2=D |last3=Valentine |first3=J W |date=1994 |title=Eastern Pacific molluscan provinces and latitudinal diversity gradient: no evidence for "Rapoport's rule". |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=91 |issue=19 |pages=8871–8874 |doi=10.1073/pnas.91.19.8871|doi-access=free |pmid=11607494 |pmc=44708 |bibcode=1994PNAS...91.8871R }}</ref> U Stevensovom izvornom radu prebrojane su sve vrste koje se pojavljuju u svakom pojasu, tj. vrsta s rasponom od 50 stepeni javlja se u 10 ili 11 pojaseva.<ref name="Ten Caten 2023 365–379">{{Cite journal |last=Ten Caten |first=Cleber |last2=Lima-Ribeiro |first2=Matheus Souza |last3=Yañez-Arenas |first3=Carlos |last4=Villalobos |first4=Fabricio |last5=Díaz-Gamboa |first5=Luis |last6=Terribile |first6=Levi Carina |date=2023 |title=Robustness of Bergmann's and Rapoport's rules to different geographical range estimates in New World pit vipers |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jbi.14538 |journal=Journal of Biogeography |language=en |volume=50 |issue=2 |pages=365–379 |doi=10.1111/jbi.14538 |issn=1365-2699|url-access=subscription }}</ref> Međutim, ovo može dovesti do vještačkog preuveličavanja latitudinalnog raspona vrsta koje se pojavljuju na visokim geografskim širinama, jer će čak i nekoliko tropskih vrsta sa širokim rasponom utjecati na srednje vrijednosti raspona na visokim geografskim širinama, dok je suprotan učinak zbog vrsta s visokih geografskih širina koje se protežu u trope zanemariv: raznolikost vrsta je mnogo manja na visokim nego na niskim geografskim širinama. Kao alternativna metoda predložena je "metoda srednje tačke", koja izbjegava ovaj problem. Ona prebrojava samo one vrste čija se sredina raspona nalazi u određenom pojasu geografske širine.<ref name="Rohde1993"/> Dodatna komplikacija u procjeni Rapoportovog pravila za podatke zasnovane na terenskom uzorkovanju je mogućnost lažnog obrasca prouzrokovanog artefaktom veličine uzorka. Jednak pokušaj uzorkovanja na lokalitetima koji su bogati i siromašni vrstama obično potcjenjuje veličinu areala na bogatijim lokalitetima u odnosu na siromašnije, dok se veličine areala možda ne razlikuju među lokalitetima.<ref name="ColwellHurtt 1994">{{Cite journal |last1=Colwell |first1=Robert K. |last2=Hurtt |first2=George C. |date=1994 |title=Nonbiological Gradients in Species Richness and a Spurious Rapoport Effect |url=http://dx.doi.org/10.1086/285695 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=570–595 |doi=10.1086/285695|bibcode=1994ANat..144..570C |url-access=subscription }}</ref><ref name="Ten Caten 2023 365–379"/> == Biotički i abiotički faktori koji djeluju protiv pravila == Pokazalo se da morski bentoski beskičmenjaci i neki paraziti imaju manje sposobnosti širenja u hladnim morima ([[Thorsonovo pravilo]]), što bi bilo suprotno Rapoportovom pravilu.<ref>{{Cite web |date=2020-07-27 |title=A life in isolation |url=https://www.unis.no/news/a-life-in-isolation/ |access-date=2026-06-16 |website=UNIS |language=en-GB}}</ref> Tropi imaju daleko ujednačenije temperature na mnogo širem rasponu geografske širine (oko 45 stepeni) nego vrste koje nastanjuju visoke geografske širine. Budući da je temperatura jedan od najvažnijih faktora koji određuju geografsku rasprostranjenost, ako ne i najvažniji, i stoga se ​​širi rasponi geografske širine mogu očekivati u tropima.<ref>{{Cite journal |last=Ibáñez |first=Christian M. |last2=Rezende |first2=Enrico L. |last3=Sepúlveda |first3=Roger D. |last4=Avaria-Llautureo |first4=Jorge |last5=Hernández |first5=Cristián E. |last6=Sellanes |first6=Javier |last7=Poulin |first7=Elie |last8=Pardo-Gandarillas |first8=M. Cecilia |date=September 2018 |title=Thorson's rule, life-history evolution, and diversification of benthic octopuses (Cephalopoda: Octopodoidea) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30039545 |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=72 |issue=9 |pages=1829–1839 |doi=10.1111/evo.13559 |issn=1558-5646 |pmid=30039545}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-09-04 |title=Thorson's rule |url=https://krohde.wordpress.com/2009/09/04/thorson-s-rule-xk923bc3gp4-5/ |access-date=2026-06-16 |website=Klaus Rohde |language=en}}</ref> == Evolutivna dob == Nekonzistentni rezultati u vezi s Rapoportovim pravilom ukazuju na to da određene osobine vrsta mogu biti odgovorne za njihove različite geografske širine. U njih mogu spadati, na primjer, njihova evolucijska starost: vrste koje su se nedavno pojavile u tropima mogu imati malene areale u smjeru geografske širine jer nisu imale vremena da se prošire daleko od svog izvornog područja, dok su starije vrste proširile svoje areale.<ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1998 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity. Area Matters, but How Much? |url=http://dx.doi.org/10.2307/3546928 |journal=Oikos |volume=82 |issue=1 |pages=184–190 |doi=10.2307/3546928|jstor=3546928 |bibcode=1998Oikos..82..184R |url-access=subscription }}</ref> == Povezano == * [[Antitropsko rasprostranjenje]] * [[Thorsonovo pravilo]] == Reference == {{reflist|30em}} == Vanjske poveznice == * [https://clinicalsciences.wordpress.com/article/rapoport-s-rule-xk923bc3gp4-6/ Klaus Rohde: Rapoportovo pravilo] {{Biološka pravila}} Kategorija:Biološka pravila Kategorija:Ekologija Kategorija:Evoluciona biologija g7jynkjvmd8fw2q7t3z4ns6isngjube 42713578 42713566 2026-10-25T11:37:14Z Duma 16555 42713578 wikitext text/x-wiki {{termoregulacija}} '''Thermolabile''' refers to a substance which is subject to [[chemical decomposition|decomposition]] or change in response to [[heat]]. This term is often used to describe [[biochemical]] substances.<ref>{{Cite web|url=http://web.csulb.edu/~cwallis/482/visualsystem/lexicon.html|title=Thermolabile|website=web.csulb.edu|access-date=2018-12-07}}</ref> For example, many bacterial [[exotoxin]]s are thermolabile and can be easily inactivated by the application of moderate heat. [[Enzyme]]s are also thermolabile and lose their activity when the temperature rises. Loss of activity in such toxins and enzymes is likely due to change in the three-dimensional structure of the toxin [[protein]] during exposure to heat. In [[pharmaceutical]] compounds, heat generated during grinding may lead to degradation of thermolabile compounds. This is of particular use in testing [[gene]] function.<ref>{{cite journal|last1=Tan|first1=G|last2=Chen|first2=M|last3=Foote|first3=C|last4=Tan|first4=C|title=Temperature-sensitive mutations made easy: generating conditional mutations by using temperature-sensitive inteins that function within different temperature ranges.|journal=Genetics|date=September 2009|volume=183|issue=1|pages=13–22|pmid=19596904|doi=10.1534/genetics.109.104794|pmc=2746138}}</ref> This is done by intentionally creating [[mutant]]s which are thermolabile. Growth below the [[permissive temperature]] allows normal protein function, while increasing the temperature above the permissive temperature ablates activity, likely by [[Denaturation (biochemistry)|denaturing]] the protein. Thermolabile [[enzymes]] are also studied for their applications in [[Polymerase chain reaction|PCR]], where [[thermostable]] enzymes are usually necessary for the reaction to proceed. Enzyme function at higher temperatures may be enhanced with [[trehalose]], which opens up the possibility of using normally thermolabile enzymes in PCR mixes.<ref>{{cite journal|title=Thermostabilization and thermoactivation of thermolabile enzymes by trehalose and its application for the synthesis of full length cDNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=95|pages=520–524|doi=10.1073/pnas.95.2.520|date=January 1998|first1=PIERO |last1=CARNINCI|issue=2|display-authors=etal|pmc=18452|pmid=9435224|bibcode=1998PNAS...95..520C|s2cid=43521603|doi-access=free}}</ref> == Povezano == * [[Termostabilnost]] * [[Termolabilne zaštitne grupe]] == Reference == {{Reflist}} == Vanjske poveznice == * {{wiktionary-inline}} pqvn0uzgfr1mg6xaefrzna482bljn50 0 274393 42713544 42463086 2026-10-25T03:12:32Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713544 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:La Barbarie et Le Choléra-Morbus Entrant en Europe.png|mini|desno|275px|Francuska [[alegorija]] iz [[19. vijek]]a koja predočava „barbarsku invaziju Rusije“ i širenje [[Kolera|kolere]]<ref>{{en icon}} {{cite book|last=Ribner|first=Jonathan P.|title=Broken Tablets: The Cult of the Law in French Art from David to Delacroix|url=https://archive.org/details/brokentabletscul0000ribn|publisher=[[University of California Press]]|location=Berkeley; Los Angeles; Oxford|pages=[https://archive.org/details/brokentabletscul0000ribn/page/114 114]-115|year=1993|isbn=9780520077492|oclc=26129735}}</ref>]] '''Rusofobija''' ([[Ruski jezik|rus.]] ''русофобия''); antirusko raspoloženje; je društveno-politička pojava za koju je karakteristična netrpeljivost (nerijetko i [[mržnja]]) prema [[Rusi]]ma, [[Ruska kultura|ruskoj kulturi]] i običajima, [[Ruski|ruskom jeziku]] i ruskoj globalnoj politici. Manifestacije i razlozi su mnogobrojni, uglavnom političke prirode odnosno kao posljedica historijske [[Kolonijalizam|kolonizacije]] zemalja u ruskom okruženju i prisilne [[Rusifikacija|rusifikacije]]. Rusofobija je posebno prisutna u pojedinim ruskim republikama unutar [[Rusija|Ruske Federacije]]. Prisutna je i u [[SAD]]-u, [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]], [[Poljska|Poljskoj]] i nekim državama bivšeg [[SSSR|Sovjetskog Saveza]]. Posebno je istakunta u postsovjetskim državama sa velikim ruskim manjinama koje su te prostore naselile u sklopu rusko-sovjetske kolonizacije. To se u prvom redu odnosi na baltičke države [[Litva|Litvu]], [[Latvija|Latviju]], [[Estonija|Estoniju]], [[Ukrajina|Ukrajinu]] i nešto manje [[Moldavija|Moldaviju]], zatim određene [[Kavkaz (regija)|kavkaske]] države poput [[Gruzija|Gruzije]]. Rusofobija se sredinom [[20. vijek]]a posebno primjećivala u [[Finska|Finskoj]], [[Norveška|Norveškoj]], [[Češka|Češkoj]], [[Mađarska|Mađarskoj]] i još nekim evropskim državama. Rusofobija s druge strane ima snažnog oponenta odnosno [[Rusofilija|rusofiliju]] u kojoj se opravdano i neopravdano propagiraju i veličaju ruska historija, kultura i ostalo. Takav je oblik komunikacije posebno primjetan u nekim državama poput [[Srbija|Srbije]], [[Njemačka|Njemačke]], [[Italija|Italije]] i ostalim državama. == Historija == Rusofobija se prvi put javlja u [[16. vijek|16.]] i [[17. vijek]]u u sklopu širenja ruske države prema istočnoj [[Azija|Aziji]] prilikom čega je nastupila kolonizacija većeg broja manjih evroazijskih naroda. Rusofobija je izrazito pojačana [[Kolonijalizam|kolonizacijom]] nekih istočnoevropskih i sjevernoevropskih država u [[18. vijek|18.]], [[19. vijek|19.]] i [[20. vijek]]u. [[Hladni rat]] također je snažno povećao netrpeljivost prema [[Rusi]]ma i ruskoj kulturi od strane [[SAD]]-a i [[Velika Britanija|Velike Britanije]].<ref>{{Cite web |title=Envoy complains Britons mistreat Russians |url=http://uk.reuters.com/article/topNews/idUKL0824162420070708 |access-date=2014-02-20 |archive-date=2008-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080221194733/http://uk.reuters.com/article/topNews/idUKL0824162420070708 }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2006/jun/30/comment.russia The west's new Russophobia is hypocritical - and wrong]</ref> Danas je rusofobija raširena uglavnom zbog globalne politike i nerazriješenih historijsko-političkih pitanja [[Rusija|Rusije]] sa ruskim [[SSSR|postsovjetskim]] susjedima koje su Rusi prethodno [[Kolonijalizam|kolonizirali]]. To se u prvom redu odnosi na [[Baltički narodi|baltičke države]], [[Ukrajina|Ukrajinu]], [[Poljska|Poljsku]], te države [[Kavkaz (regija)|Kavkaza]] i [[Centralna Azija|Centralne Azije]]. Na globalnoj razini rusofobija se i dalje izrazito primjećuje u [[SAD]]-u i [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]]. == Oblici rusofobije == * Aktivno širenje negativnih ili neistinitih informacija o [[Historija Rusije|historiji]], [[Politika Rusije|politici]] i [[Ruska kultura|kulturi]] [[Rusi|ruskog naroda]] u svjetskim medijima * Aktivno angažiranje neruskih državljanja za promicanje netrpeljivosti prema [[Ruska kultura|ruskoj kulturi]] i društvu u Rusiji i svijetu * Ostali oblici == Povezano == * [[Ukrajinofobija]] * [[Rusifikacija]] * [[Rusofilija]] == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20110605030305/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3495927 Rusofobija u Velikoj Britaniji] {{en icon}} * [http://english.pravda.ru/mailbox/22/101/398/13583_BBC.html Rusofobija u međunarodnom tisku] {{en icon}} ;Ostali projekti {{WProjekti |commonscat = Russophobia |commonscatsh = Rusofobija |wječnik = rusofobija }} {{Ksenofobije}} [[Kategorija:Rusofobija| ]] [[Kategorija:Diskriminacija]] [[Kategorija:Rusija]] 931ceazrhiqgoazohfinteabbd9q1zo 0 277993 42713192 42116472 2026-10-24T12:35:32Z Kontributor 2K 192569 42713192 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto =Ževri | originalni_naziv =Gevry | slika = Defaut.svg | opis_slike = | grb = Blason ville fr Gevry (Jura).svg | država={{FRA}} | region =Franš-Konte | departman =Jura | prefektura =Dole | kanton =Dol-jugozapad | gšir =47.04 | gduž =5.44361111111111 | nadm visina =197 | maksimalna_nadmorska_visina =198 | minimalna_nadmorska_visina =192 | površina-km = 5,31 | površina-he =531 | stanovništvo =626<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 124,29 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE =39252 |poštanski kod=39100 }} '''Ževri''' ({{jez-fra|Gevry}}) je naselje i opština u istočnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Franš-Konte]], u departmanu [[Departman Jura u Francuskoj|Jura]] koja pripada prefekturi Dole. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 626 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 117&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 5,31&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 197 metara (maksimalnoj 198 m, a minimalnoj 192 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=365| 1968=417| 1975=498| 1982=628| 1990=595| 1999=626| 2006=| 2011=660| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:900 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:600 color:gray1 from:start till:end bar:300 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,89)(84,99) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 365 1968: 417 points:(84,99)(100,114) color:blue width:2 #1975: 498 points:(100,114)(128,139) color:blue width:2 #1982: 628 points:(128,139)(160,132) color:blue width:2 #1990: 595 points:(160,132)(196,138) color:blue width:2 #1999: 626 points:(196,138)(228,139) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=39067 Gevry na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=39&codecom=252 Gevry na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.8210028801823&RadLong1=0.0950089370921469 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=390252 Položaj mesta Gevry na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=47.04&longitude=5.44361111111111&zoom=8 Plan naselja Gevry na mapi (Mapquest)] {{Departman Jura u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} h2t6bj0dta7ngfqwujptxzxg5ramezc 0 282467 42713577 42109604 2026-10-25T11:20:05Z Kontributor 2K 192569 42713577 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Bužaj | originalni_naziv = Boujailles | slika = Boujailles.JPG | opis_slike = | grb = Blason ville fr Boujailles 25.svg | država={{FRA}} | region = Franš-Konte | departman = Doubs | prefektura = Pontarlije | kanton = Levje | geografska_širina = 46.8886111111111 | geografska_dužina = 6.08111111111111 | gšir = 46.8886111111111 | gduž = 6.08111111111111 | nadm visina = 819 | maksimalna_nadmorska_visina = 901 | minimalna_nadmorska_visina = 780 | površina-km = 28,22 | površina-he = 2.822 | stanovništvo =371<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 14,6 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 25079 | poštanski kod = 25560 }} '''Bužaj''' ({{jez-fra|Boujailles}}) je naselje i opština u istočnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Franš-Konte]], u departmanu [[Departman Du u Francuskoj|Du]] koja pripada prefekturi Pontarlije. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 371 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 13&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 28,22&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 819 metara (maksimalnoj 901 m, a minimalnoj 780 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=389| 1968=431| 1975=368| 1982=413| 1990=354| 1999=371| 2006=| 2011=412| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:600 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:400 color:gray1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,154)(84,142) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 473 1968: 431 points:(84,142)(100,124) color:blue width:2 #1975: 368 points:(100,124)(128,137) color:blue width:2 #1982: 413 points:(128,137)(160,120) color:blue width:2 #1990: 354 points:(160,120)(196,125) color:blue width:2 #1999: 371 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=26119 Boujailles na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=25&codecom=079 Boujailles na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.818360645620111&RadLong1=0.106135411074209 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=250079 Položaj mesta Boujailles na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=46.8886111111111&longitude=6.08111111111111&zoom=8 Plan naselja Boujailles na mapi (Mapquest)] {{Departman Du u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} ezorfa9x54nay0pf1qhyei04hgln6vk 0 282641 42713579 42113029 2026-10-25T11:37:15Z Kontributor 2K 192569 42713579 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto =Šendrije | originalni_naziv =Chindrieux | grb = Blason ville fr Chindrieux (Savoie).svg |zastava= | slika = | opis_slike = | region =Rona-Alpi | departman =Savoie | površina-km = 16,42 | gšir =45.821667 | gduž =5.85 | nadm visina = | stanovništvo = 1266<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 77,1 |poštanski kod=73310 | INSEE =73085 }} '''Šendrije''' ({{jez-fra|Chindrieux}}) je naseljeno mesto u [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Rona-Alpi]], u departmanu [[Departman Savoja u Francuskoj|Savoja]]. Po podacima iz [[1990]]. godine broj stanovnika u mestu je bio 1.059, a gustina naseljenosti je iznosila 64 stanovnika/km². == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=733| 1968=805| 1975=800| 1982=951| 1990=1059| 1999= | 2006=| 2011=1266| sansdoublescomptes= 1962}} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Chindrieux}} * Izvor podataka: [http://www.insee.fr Insee] * Mape i satelitski snimci: ** [http://maps.google.com/maps?ll=45.8166666667,5.85&spn=0.1,0.1&t=k Google maps] ** [http://maps.msn.com/(cgxnej455qpgxeu5vurxtejz)/map.aspx?&lats1=45.8166666667&lons1=5.85&alts1=14&regn1=2 MSN-ov atlas sveta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060126205011/http://maps.msn.com/(k04iftab3ybgtd55nhu35c55)/map.aspx |date=2006-01-26 }} {{Departman Savoja u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Francuska-naselje-stub}} a0kyx1qetovl9xx6zd4jva2xk5nvsjv 0 284547 42713191 42114518 2026-10-24T12:28:28Z Kontributor 2K 192569 42713191 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto =Kristo | originalni_naziv =Cristot | slika = | opis_slike = | grb = Blason ville fr Cristot (Calvados).svg | država={{FRA}} | region =Donja Normandija | departman =Calvados | prefektura =Kan | kanton =Tiji sir Sel | gšir =49.1952777777778 | gduž =-0.579444444444444 | nadm visina =100 | maksimalna_nadmorska_visina =106 | minimalna_nadmorska_visina =66 | površina-km = 3,92 | površina-he =392 | stanovništvo =160<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 56,38 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE =14205 |poštanski kod=14250 }} '''Kristo''' ({{jez-fra|Cristot}}) je naselje i opština u severnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Donja Normandija]], u departmanu [[Kalvados]] koja pripada prefekturi Kan. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 160 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 40&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 3,92&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 100 metara (maksimalnoj 106 m, a minimalnoj 66 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=130| 1968=146| 1975=142| 1982=133| 1990=152| 1999=160| 2006=| 2011=221| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,112)(84,103) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 162 1968: 146 points:(84,103)(100,100) color:blue width:2 #1975: 142 points:(100,100)(128,95) color:blue width:2 #1982: 133 points:(128,95)(160,106) color:blue width:2 #1990: 152 points:(160,106)(196,111) color:blue width:2 #1999: 160 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=17680 Cristot na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=14&codecom=205 Cristot na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.858619573701612&RadLong1=-0.010113213388489 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=140205 Položaj mesta Cristot na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=49.1952777777778&longitude=-.579444444444444&zoom=8 Plan naselja Cristot na mapi (Mapquest)] {{Departman Kalvados u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} dvmdo70v1fjs4qsbmyb07oquqzci266 0 497350 42713382 42681756 2026-10-24T16:25:25Z Սահակ 33923 /* Vanjske veze */ 42713382 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Noravanq1.jpg|mini|''Samostan [[Noravank]]'' kod [[Jeghegnadzor]]a iz 13. vijeka]] '''Armenska umjetnost''' je [[Umjetnost|umjetnička]] produkcija naroda [[Armenci|Armenaca]] i umjetnost na području države [[Armenija|Armenije]]. == Prahistorijska i starovjekovna umjetnost == [[Datoteka:Armenia Garni side.jpg|mini|lijevo|[[Rimski hram]] u [[Garni]]ju iz 1.-3. v.]] Na području današnje Armenije i [[Gruzija|Gruzije]] je nastalo mnogo originalnih umjetničkih djela koja imaju odlike naroda koji su dugo vremena vladali ovim područjem – [[Perzijanci]]ma i [[Rimljani]]ma, te popraćena [[Bizantska umjetnost|bizantskom umjetnošću]] ''koiné'' iz 5. vijeka. == Staroarmenska umjetnost == [[Datoteka:Hripsime3.jpg|mini|lijevo|''Crkva sv. Ripisme'' u [[Ečmijadzin]]u iz 618. god.]][[Datoteka:The Cathedral of Ani.jpg|mini|''[[Katedrala u Aniju]]'' [[arhitekt]]a [[Trdat]]a iz 1001., Turska]] [[Datoteka:Khatchkar at Goshavank Monastery in Armenia.jpg|mini|Slavni [[hačkar]] iz samostana [[Gošavank]] iz [[1291.]] god. umjetnika [[Poghos]]a.]] Armenci su bili prvi narod koji je [[kršćanstvo]] proglasio državnom religijom (koncem 3. vijeka), čak prije [[Rimsko carstvo|Rimskog Carstva]], nakon čega je uslijedilo dugo bogato i sretno razdoblje do mongolske provale u [[13. vijek]]u. U to vrijeme je nastalo mnogo originalnih građevina jedne arhitekture koja se neovisno razvija, posebice oko 10. vijeka. Zahvaljujući naprednoj građevinskoj tehnici, posebno uporabi [[beton]]a za podizanje [[kupola]] i [[svod]]ova poduprtih kamenim [[zid]]ovima, nastali su mnogi značajni spomenici koji su uspjeli preživjeti čak i potrese i ratna razaranja. Armenski su graditelji prije svih primijenili tlocrt koji je podrazumjevao središnju kupolu nad četvrtastom osnovom. Model koji su kasnije mnogi ponavljali ([[bizantska umjetnost]], [[islamska umjetnost i arhitektura]], i dr.). Kupolu, podignutu na kružnom ili mnogokutnom tamburu, često podupiru četiri četvrtasta stupa koji su također smješteni u nutrašnjosti i nadsvođeni [[luk]]ovima i [[niša]]ma. Tlocrti nekih građevina prilično su složeni; npr. u crkvama s tlocrtom u obliku grčkog križa krakovi kadšto završavaju apsidom,a između krakova se nalaze kutne niše. Širom Armenije, ali i sjevernog [[Iran]]a, zapadne [[Turska|Turske]], [[Gruzija|Gruzije]] i istočnog [[Azerbejdžan]]a, susrećemo crkve s pravokutnim i monogokutnim tloctom, kao i crkve s kupolom, a ima i utvrđenih samostanskih kompleksa (kao što su čarobne ruševine [[Ani]]ja, stare armenske prijestolnice). Ukrasi su većinom isklesani u kamenu, katkada su to [[Intarzija|intarzije]] izvedene u stilu koji objedinjuje perzijske, arapske, sirijske i bizantske elemente. Armenska je arhitektura ostavila trajan utjecaj na kasnije stilove u kavkaskom području. Tako su brojni zaštićeni [[UNESCO]]-vi spomenici svjetske baštine u Armeniji: * [[Samostan]]i [[Haghpat]] i [[Sanahin]] * Samostani [[Geghard]] i gornji dio doline [[Azat]] * [[Katedrala i crkve Ečmijadzina i arheološki lokalitet Zvartnoc]] A na pristupnoj listi zaštićenih spomenika nalaze se: * Grad [[Dvin]] - arheološka lokacija * [[Bazilika]] i arheološka lokacija grada [[Jererouk]]a * Samostan [[Noravank]] u gornjem dijelu doline [[Amaghou]] * Samostani [[Tatev]] i [[Tatevi Anapat]] kao i okolna dolina [[Vorotan]] Poseban oblik staroarmenske skulpture predstavljaju velike nadgrobne kamene [[Stela|stele]] s uklesanim [[križ]]em u plitkom [[reljef]]u, ali s bogatom ornamentalnom dekoracijom – ''[[hačkar]]i''. Oni su se očuvali i tokom mongolske i turske okupacije, duboko u 19. vijek. == Veze == * [[Ranokršćanstvo]] * [[Bizantska umjetnost]] * [[Iranska umjetnost]] * [[Predromanika]] == Napomene == {{izvori}} == Literatura == * Jean-Michel Thierry, ''Armenian Art'', 1989., New York: Harry N. Abrams. {{ISBN|0-8109-0625-2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Art of Armenia}} * [https://gallery.am Nacionalna galerija Armenije] * [http://www.armeniarts.com/ Armenijski moderni umjetnici na areniarts.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119101815/http://www.armeniarts.com/ |date=2012-01-19 }} [[Kategorija:Armenska umjetnost| ]] [[Kategorija:Armenska kultura|Umjetnost]] [[Kategorija:Umjetnost po državama]] blokjb3uv7z6lnsjetbwu76snounu6y 1 516966 42713228 2381132 2026-10-24T12:59:33Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Induan]] na [[Razgovor:Indij (period)]] 2381132 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 516972 42713261 42712819 2026-10-24T15:03:06Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Hetangije]] na [[Razgovor:Hetangij]] preko preusmjerenja 2381138 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 516978 42713223 2381144 2026-10-24T12:58:58Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Anizik]] na [[Razgovor:Anizij]] 2381144 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 516984 42713214 2381150 2026-10-24T12:57:43Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Karnik]] na [[Razgovor:Karnij]] 2381150 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 516986 42713233 2381152 2026-10-24T13:00:09Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Ret]] na [[Razgovor:Retij]] 2381152 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517000 42713303 2381167 2026-10-24T15:21:59Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Otriv]] na [[Razgovor:Otrivij]] 2381167 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517002 42713342 2381169 2026-10-24T15:26:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Konijak]] na [[Razgovor:Konijacij]] 2381169 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517004 42713347 2381171 2026-10-24T15:26:49Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Santon]] na [[Razgovor:Santonij]] 2381171 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517006 42713355 2381173 2026-10-24T15:27:20Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Kampan]] na [[Razgovor:Kampanij]] 2381173 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517012 42713402 2381179 2026-10-24T16:38:19Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Seland]] na [[Razgovor:Selandij]] 2381179 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517014 42713413 2381181 2026-10-24T16:39:57Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Lutet]] na [[Razgovor:Lutecij (period)]] 2381181 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517015 42713424 2381182 2026-10-24T16:41:03Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Priabon]] na [[Razgovor:Priabonij]] 2381182 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517017 42713430 2381184 2026-10-24T16:41:35Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Rupel]] na [[Razgovor:Rupelij]] 2381184 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517026 42713457 2381193 2026-10-24T16:56:08Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Akvitan]] na [[Razgovor:Akvitanij]] 2381193 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517028 42713513 2381195 2026-10-25T03:06:01Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Seraval]] na [[Razgovor:Seravalij]] 2381195 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 517032 42713530 2381199 2026-10-25T03:10:37Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Pjačentin]] na [[Razgovor:Pjačentinij]] 2381199 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 654805 42713418 2538509 2026-10-24T16:40:31Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Barton]] na [[Razgovor:Bartonij]] 2538509 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 657665 42713335 2541578 2026-10-24T15:25:36Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Turon]] na [[Razgovor:Turonij]] 2541578 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 0 1238148 42713470 42284604 2026-10-24T18:58:16Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713470 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | verifiedrevid = 309290459 | IUPAC_name = (2''S'',3''aS'',6''aS'')-1-[(2''S'')-2[(2''S'')-1-ethoxy-1-oxo-4- phenylbutan-2-yl]amino}}propanoyl]- octahydrocyclopenta[''b'']pyrrole-2-carboxylic acid | image = Ramipril.svg | width = | image2 = | width2 = | CASNo_Ref = {{cascite}} | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 87333-19-5 | ChemSpiderID = 4514937 | ATC_prefix = C09 | ATC_suffix = AA05 | ATC_supplemental = | PubChem = 5362129 | IUPHAR_ligand = | ChEMBL_Ref = | ChEMBL = | DrugBank_Ref = | DrugBank = APRD00009 | C = 23 | H = 32 | N = 2 | O = 5 | molecular_weight = 416.511 g/mol | smiles = CCOC(=O)[C@H](CCc1ccccc1)N[C@H](C)C(=O)N1[C@H]2CCC[C@H]2C[C@H]1C(=O)O | InChI = | InChIKey = | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C23H32N2O5/c1-3-30-23(29)18(13-12-16-8-5-4-6-9-16)24-15(2)21(26)25-19-11-7-10-17(19)14-20(25)22(27)28/h4-6,8-9,15,17-20,24H,3,7,10-14H2,1-2H3,(H,27,28)/t15-,17-,18-,19-,20-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = HDACQVRGBOVJII-JBDAPHQKSA-N | bioavailability = 28% | protein_bound = 73% (ramipril)<br />56% (ramiprilat) | metabolism = [[Jetra|Hepatički]], u ramiprilat | elimination_half-life = 2 do 4 časa | excretion = [[Bubrezi|Renalno]] (60%) i fekalno (40%) | pregnancy_category = D | legal_UK = POM | legal_US = Rx-only | routes_of_administration = Oralno }} '''Ramipril''' ({{Jez-lat|Tritace}}) je [[lek]] iz grupe [[AKE-inhibitor]]a, koji se koristi za lečenje [[Hipertenzija|hipertenzije]] (visokog krvnog pritiska) i [[insuficijencija srca|insuficijencije srca]].<ref name="Goodman_Gilman">{{GoodmanGilman11th |chapter=Chapter 30. Renin and angiotensin; Inhibitors of the renin-angiotensin system}}</ref><ref name="Фармакотерапијски_водич">{{Cite book | author=Grupa autora | editor=Nenad Ugrešić | title=Farmakoterapijski vodič 3 | edition= | issue= | pages= | publisher= | location=Beograd | id=ISSN 1451-4680 | year=2006 | doi= | url=http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archivedate=2011-07-15 | access-date=2014-04-05 | deadurl=yes | archive-url=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archive-date=2011-07-15 | url-status=dead }}</ref><ref name="Регистар_лекова2008">{{Cite book | author=Grupa autora |editor=LJiljana Ivanović | title=Registar lekova 2008 | edition= | issue= | pages= | publisher= |location=Beograd | year=2007 |id= ISSN 0354-8236 | doi= | url= |id=}}</ref> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * {{Cite book |ref=harv |author=Grupa autora |editor=Nenad Ugrešić |title=Farmakoterapijski vodič 3 |edition= |issue= |publisher= |location=Beograd |id= |year=2006 |doi= |url=http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archivedate=2011-07-15 |access-date=2014-04-05 |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archive-date=2011-07-15 |url-status=dead }} * {{Cite book |ref= harv|author=Grupa autora |editor=LJiljana Ivanović | title=Registar lekova 2008 | edition= | issue= | publisher= |location=Beograd | year=2007 | id= ISSN 0354-8236 | doi= | url= |id=}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} * [http://www.stetoskop.info/lekovi-koji-deluju-na-renin-angiotenzin-sistem-b13-bs220-p102-nc1-book.htm AKE-inhibitori] {{-}} {{grupe lekova}} {{Antagonisti Angiotenzin II receptora}} [[Kategorija:AKE inhibitori]] [[Kategorija:Lijekovi]] 02r5vllianxo720vcozxkqu0ppfhaph 0 1267950 42713494 42708438 2026-10-24T23:22:39Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713494 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Choregos actors MAN Napoli Inv9986.jpg|thumb|350px|Glumci i svirač na [[aulos]]u na rimskom [[mozaik]]u u [[Pompeji]]ma]] '''Rimska komedija''' obuhvatala je niz [[Scenska umjetnost|scenskih vrsta]], uključujući [[Palijata|palijatu]], [[Togata|togatu]], [[Trabeata|trabeatu]], [[Atelana|atelanu]], [[mim]] i [[Fescenini|fescenine]]. No po umetničkoj vrednosti i uticaju na kasniju evropsku književnost daleko iznad drugih, delimično folklornih formi izdvaja se [[Stari Rim|rimska]] palijata, naročito s obzirom na to da su [[Plaut]]ove i [[Terencije]]ve palijate jedine rimske [[Komedija|komedije]] koje su u celini sačuvane.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. comedy, Latin}} Kao razvijena [[Književni žanr|književna vrsta]], palijata je, zajedno s [[Tragedija|tragedijom]], došla u [[Rimska književnost|rimsku književnost]] iz [[Grčka književnost|grčke]], oko 240. pne. To su zapravo slobodni prevodi i prerade [[Grčka komedija|grčkih dela]] nastalih većinom u okviru [[Nova atička komedija|nove atičke komedije]].{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 143}} U Rimu je nazvana palijatom zbog toga što su i te rimske prerade prikazivale Grke u njihovoj sredini i odeći, a ''pallium'' je naziv ogrtača karakterističnog za Grke.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 220}}{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 125}} Premda se u samom Rimu palijata prestala izvoditi još u 1. veku pne. ― Plautova komedija poslednji je put prikazana u [[Ciceron]]ovo doba ― i za nekoliko narednih vekova bila zamenjena popularnijim mimom,{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. comedy, Roman}} uticaj Plautove i Terencijeve komedije na kasniju evropsku književnost i [[teatar]]sku produkciju bio je vrlo snažan i dugotrajan.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 167}} == Pretknjiževne forme == === Fescenini === Postoji nekoliko verzija o poreklu i počecima [[Drama|dramskih]] prikazivanja u Rimu, od kojih posebnu pažnju zavređuju antički izveštaji o [[fescenini]]ma i prikaz [[Tit Livije|Tita Livija]] o [[Satira|dramskoj satiri]].{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. comedy, Roman}} U najstarije su doba tokom [[Venčanje|svadbenih]] i [[Žetva|žetvenih]] svečanosti pevane šaljive i raskalašne pesme, fescenini ''(fescennini versus)'', od kojih nije sačuvano ništa, osim jedne [[Katul]]ove svadbene pesme,<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0472.phi001.perseus-lat1:61 Katul, ''Pesme'', 61.]</ref> koja predstavlja jezičko-književnu stilizaciju sastavljenu po grčkom uzoru i ne pruža nikakvu pomoć za rekonstrukciju drevnih rimskih fescenina.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 104}} Fesceninski stihovi spominju se i u [[Horacije]]voj ''Poslanici Avgustu'', gde se govori o nekoj vrsti primitivnih verskih proslava priređenih povodom završetka žetve, gde je mimetički element igrao važnu ulogu: [[Datoteka:Theatre slave Louvre CA7249.jpg|thumb|right|upright|Flijački glumac kao [[Robovi|rob]], predstava na [[Sicilija|sicilijskom]] [[Krater (vaza)|krateru]], oko 350–340. pne., ([[Louvre]])]] :Preci nam, krepki ratari, u bedi al' vedri i skromni, :žito kad sklone u ambar, da praznikom razgale telo, :ali i dušu ― ta i nju su mučile strepnje i nade ― :s decom i ženama vernim, jer su skupa svi radili teško, :žrtvuju krmaču [[Zevs]]u, a mleko pastiru [[Silvan]]u, :[[Genij (rimska religija)|Geniju]], kratkog nam veka čuvaru, cveće i vino. :Al' taj se običaj lep u fesceninsku izrodi obest:<ref>U izvorniku, ''fescennina licentia''.</ref> :stih preko stiha<ref>U izvorniku, ''alternis versibus''.</ref> sve sipa [[Lakrdija|lakrdije]] seljačke masne, :bahatost ta, koja srećom u godini dan samo traje, :poče ko nevina šala, al' postade zlobna, dok najzad :ne poče ― ne da golica već da ujeda čestite ljude :nekažnjeno. Ta javna opasnost već zabrinu mnoge ― :i koje zakači otrov tog zuba i one što nisu :stigli još na red, jer svakog to može da snađe, pa zakon :doneše: kažnjen će biti ko pogrdnim pesmama nekog :izvrgne ruglu. I smesta se promeni kurs, pa iz straha :poče fescenin sad fine i učtive šale da niže.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0893.phi005.perseus-lat1:2.1 Horacije, ''Pisma'', II, 1, 139–155] (prev. Radmila Šalabalić, u: Horacije, ''Pisma'', Beograd, 1972, str. 59–60).</ref> Prema jednoj [[Etimologija|etimologiji]], fesceninski su stihovi tako nazvani zato što su nastali u [[Fališćani|fališćanskom]] gradu [[Fescenij]]u ''(Fescennium)'' na obali Tibra, severno od Rima, a prema drugoj ― po reči ''fascinum'', koja znači "čini, vradžbine", pa bi fescenini prvobitno bile neke basme.{{sfn|Janković|1978|loc=str. IX}} No, reč ''fascinum'' ima i opsceno značenje koje odgovara grčkoj reči [[Falos|φάλλος]], pa je to tumačenje naziva fescenina i manje verovatno, jer je očito moglo nastati iz želje nekog rodoljubivog rimskog antikvara da u razvoju drevne rimske književnosti identifikuje isti onaj razvojni put koji je karakterističan za najstariju grčku književnost,{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 104}} u okviru koje je [[Aristotel]] nastanak komedije povezao s "onima koji su započinjali faličke pesme" (ἀπὸ τῶν ἐξαρχόντων τὰ φαλλικά) u veselim povorkama ([[Komos|κῶμος]]) priređivanim u [[Dionis]]ovu čast.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg034.perseus-grc1:1449a Aristotel, ''Poetika'', 4 (1449a).]</ref> Naime, rimski [[analisti]] iz 2. veka pne. nisu ostavili gotovo nikakvog traga o izvorima koje su koristili, a često su jednostavno i izmišljali neku rimsku predistoriju pojedinih književnih žanrova na temelju grčkih uzora,{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 55}} i to naročito u skladu s književnim učenjima [[Peripatetici|peripatetičke škole]].{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 78}} Ono što se o fesceninima sa određenim stupnjem sigurnosti može pretpostaviti jeste da su to bili [[Improvizacija|improvizovani]], nepristojni stihovi ličnog karaktera, pevani prvo o žetvenim, a zatim i svadbenim svečanostima ''(fescennini nuptiales)'', kasnije i prilikom [[Rimski trijumf|trijumfa]],{{sfn|Janković|1978|loc=str. IX}} gde su imali [[apotropej]]sku funkciju. Premda neposrednih dokaza nema, može se pretpostaviti da su bili u [[Dijalog|dijaloškom]] obliku, odnosno da su imali razvijen dramski element, jer su u njima različita lica naizmenično razmenjivala pogrde ''(alternis versibus)''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 105}} Na osnovu navedenog Horacijevog odlomka, može se pretpostaviti da su fescenini izvorno narodna pesma žetelaca: prilikom proslave uspešne žetve žeteoci su se međusobno natpevavali i vremenom su te pesme dobile metrički oblik, [[saturnijski stih]]. Kako su se na žetvenim svečanostima često obavljala i venčanja, to su fescenini dobili i karakter svadbene pesme, koje su se pevale pred ložnicom mladenaca i postajale sve raskalašnije i opscenije, tako da se nadmetalo u tome ko će smisliti bolju šalu na račun mladoženje i više nasmejati svatove. Kako su fescenini postali toliko bestidni i pogrdni, umešale su se vlasti i zabranile ovo pevanje pred vratima mladenaca, a fesceninski stihovi nastavili su svoj život iza zatvorenih vrata i kasnije kao poseban žanr za književne sladokusce među obrazovanim gradskim svetom, dakako u svom "profinjenom" obliku" ― od čega se nešto nazire u Katulovom delu.<ref>Radmila Šalabalić, u: Horacije, ''Pisma'', komentar 145. uz II, 1, str. 165.</ref> === Dramska satura === [[Datoteka:Etruskischer Meister 001.jpg|thumb|Etrurski svirač s [[barbiton]]om, [[feska]] u [[Triklinijska grobnica|Triklinijskoj grobnici]], [[Tarkvinija]]]] Prema izveštaju Tita Livija, za vreme [[Rimski konzul|konzula]] [[Gaj Sulpicije Petik|Gaja Sulpicija Petika]] i [[Gaj Licinije Stolon|Gaja Licinija Stolona]] ([[364. pne.]]) izbila je u Rimu neka strašna zarazna bolest te su tom prilikom, pored drugih događaja priređenih radi umirivanja gneva [[Rimska religija|bogova]], prvi put organizovane "scenske igre" ''([[ludi scaenici]])'' ― "novina u ratničkom narodu koji je dotad uživao samo u igrama u [[cirk]]u".<ref name=liv7.2.3>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat3:2 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 2, 3.]</ref> Za tu priliku Rimljani su doveli [[Glumci|glumce]] ''(ludiones)'' iz [[Etrurija|Etrurije]], koji su na sceni izveli neku vrstu pantomimičkog plesa uz pratnju [[Frula|frule]], ali bez ikakve pesme i bez [[Mimika|mimike]].<ref name=liv7.2.4>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat3:2 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 2, 4.]</ref> pa stoga te prve scenske igre i nisu imale pravi dramski karakter.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 108}} No taj se ples, kaže dalje Livije, svideo rimskoj omladini, koja ga je počela podražavati, ali su pri tom uz ples razmenjivali šale ''(iocularia)'' izrečene nepravilnim stihovima ''(inconditis versibus)'', a pokrete su donekle podešavali prema onome što su izgovarali ''(nec absoni a voce motus erant)''.<ref name=liv7.2.5>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat3:2 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 2, 5.]</ref> Te su priredbe stekle popularnost i sve su se češće održavale, a pojavili su se i domaći glumci ― koji su se zvali ''histriones'', jer se glumac na [[Etrurski jezik|etrurskom]] zvao ''ister'' ([[Latinski jezik|latinski]] ''ludio'') ― i ti glumci nisu više samo međusobno razmenjivali grube [[Šala|šale]], kao učesnici u fesceninima, "nego su davali [[Satura|sature]] sastavljene u raznim metrima uz već spomenutu pratnju frule i usklađene pokrete".<ref name=liv7.2.6-7>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat3:2 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 2, 6–7.]</ref> Tako se, prema Titu Liviju, drama u Rimu razvila od improvizovanih scenskih igara, u kojima su se preplitali elementi etrurske plesne tradicije i fesceninskih šala, do dramskih predstava ("satura") sa pismeno fiksiranim tekstom i profesionalnim glumcima.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 108}} Više od jednog veka potom, 240. pne., [[Livije Andronik]] "prvi se usudio da unese jedinstvenu radnju u sature" ''(ab saturis ausus est primus argumento fabulam serere)'', u kojima se i sam pojavljivao kao glumac.<ref name=liv7.2.8>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat3:2 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 2, 8.]</ref> Takođe je uveo i pevača koji samostalno peva uz pratnju frule dok glumci glume na [[Pozornica|pozornici]].<ref name=liv7.2.10>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat3:2 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 2, 10.]</ref> Kako se drama od prvobitne lake zabave razvila u ozbiljnu profesiju, ostavila je omladina dramske predstave profesionalnim glumcima, a sama je opet počela da na starinski način razmenjuje šaljive i podrugljive stihove ''(inter se more antiquo ridicula intexta versibus iactitare coepit)'', koji su kasnije nazvani ''[[Eksodij|exodia]]'' i bili prikazivani nakon [[Atelanska igra|atelanskih igara]].<ref name=liv7.2.11>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat3:2 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 2, 11.]</ref>{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 108}}{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Comoedia, 2. Roman}} Na tom mestu Tit Livije dodaje da je atelana "vrsta igara koja je došla od [[Osci|Oska]] i naročito se dopala omladini, koja nije dopuštala da je preuzmu profesionalni glumci", pa su stoga glumci u atelanama, za razliku od onih profesionalnih, služili vojsku i imali građanska prava, "kao da se i ne bave glumačkim zanatom".<ref name=liv7.2.12>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat3:2 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 2, 12.]</ref> Livijevom izveštaju o uvođenju dramske "sature" u Rim zamera se podudarnost sa Aristotelovom teorijom o nastanku grčke drame od horskih improvizacija, i to tragedije od [[ditiramb]]a, a komedije od [[Falos|faličkih]] pesama.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 108}} <ref>Cf. [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg034.perseus-grc1:1449a Aristotel, ''Poetika'', 4 (1449a)] za nastanak komedije i [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg034.perseus-grc1:1449b Aristotel, ''Poetika'', 5 (1449b)] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} za stvaranje prvih zapleta u [[Grčka komedija|grčkoj komediji]].</ref> Ta činjenica, kombinovana sa peripatetičkim shvatanjem o tome da put od scenskih [[improvizacija]] do umetničke drame vodi preko jednog prelaznog stanja ― u grčkom slučaju prepoznatom u [[Satirska igra|satirskoj igri]] zvanoj ''saturikon'' (σατυρικόν) ― izaziva sumnju da Livijev izveštaj predstavlja, ako ne u celini, a onda svakako u delovima, konstrukciju nekog rodoljubivog rimskog [[Filologija|filologa]] ili antikvara, možda [[Lucije Akcije|Lucija Akcija]] ili [[Marko Terencije Varon|Marka Terencija Varona]].{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 109}} To je, svakako, očito u tvrdnji da je iz [[Italski narodi|italske]] "sature" nastala i drama Livija Andronika, za koju je dobro poznato da zapravo predstavlja prevode i prerade grčkih dramskih dela.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. comedy, Latin}} S druge strane, nije sasvim verovatno ni to da su "tako savesni antikvari prosto izmislili dramsku saturu",{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 109}} pa se kao najverovatnija javlja pretpostavka da Tit Livije taj termin upotrebljava da bi izrazio jedan "mešoviti i neodređeni karakter drame", gde su se "stapali pesma, igra, govor i muzika, a zapleta u užem smislu još nije bilo" i gde se, prema tome, ne radi o nekom posebnom žanru, nego samo o "izrazu koji obeležava jednu od najranijih faza u istoriji rimske drame".{{sfn|Janković|1978|loc=str. X}} Ta se teorija slaže i s jednom od mogućih etimologija reči ''satura'', koja bi u tom slučaju označavala "mešavinu", odnosno tematsku i metričku raznolikost, pa bi imala paralelu kako u grčkim nazivima zbirki različitih pesama (σύμμεικτα = izmešano, ἄτακτα = nesređeno, κατὰ λεπτόν = sitno), tako i u [[Italijanska književnost|italijanskoj]] [[Farsa|farsi]] i [[Francuska književnost|francuskoj]] ''farce'', čije je prvobitno značenje "nadev".{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 109–110}} Etrurski ''histriones'' bili su u Rimu poznati još od početka 4. veka pne. i izvorno su zapravo bili plesači s [[maska]]ma koji su izvodili plesove s apotropejskom funkcijom.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 78}} === Atelana === Jedan od izvornih italskih dramskih oblika bila je i [[atelana]] (''atellana'' ili ''atellana fabula''), nazvana prema osačkom gradu [[Atela|Ateli]] ''(Atella)'' u [[Kampanija|Kampaniji]].{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. Atellan farces}} Ceo niz antičkih pisaca govori o atelani kao "osačkoj farsi" (''ludi Osci'' ili ''ludicrum Oscum''), a [[Strabon]] kaže da, premda u njegovo doba "Osci više ne postoje kao posebno pleme, njihov se [[Osački jezik|dijalekt]] održao među Rimljanima, a dramske predstave i farse sastavljene na tom dijalektu i dalje se prikazuju na nekim igrama ustanovljenim u drevna vremena".<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:5.3.6 Strabon, ''Geografija'', V, 3, 6.]</ref> [[Theodor Mommsen]] izneo je pretpostavku da je grad Atela, razoren za vreme [[Drugi punski rat|drugog punskog rata]] zbog saradnje s [[Hanibal]]om, tek kasnije dao ime nekoj italskoj farsi, bilo zato da se ne bi uvredio neki postojeći grad,{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Comoedia, 2. Roman}} bilo zato što je Atela prosto proglašena "za neku vrstu grada Budalije slično saksonskom gradu [[Schildbürger|Šildi]] kod [[Nemačka|Nemaca]]".{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 111}} Ranije privlačna, Mommsenova teorija danas je daleko od opšteprihvaćene, pa kao najverovatnija ostaje teza o osačkom poreklu atelane,{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 111}} odnosno o tome da je ta vrsta lakrdije bila uobičajena u osačkim gradovima.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Atellana}} Na njen nastanak možda je uticala i [[flijačka farsa]], popularna među Grcima u južnoj Italiji tokom 4. i 3. veka pne.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Atellana}}{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 112}} Atelana je poznata samo iz podataka antičkih pisaca. Čini se da je ta [[lakrdija]] sadržavala dosta vulgarnosti i [[Opscenost|opscene]] dvosmislenosti.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 215}} U Rimu je stekla popularnost u 3. veku pne., a izvodili su je glumci amateri kao improvizaciju u obliku kratkih scena.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. Atellan farces}}{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 215}} Sačuvano je samo nekoliko naslova i fragmenata iz kasnije književne atelane, koju su početkom 1. veka pne. stvarali [[Lucije Pomponije]] i [[Kvint Novije]].{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Atellana}} Zanimljivo je to što se u atelanama javljaju [[tipski lik|standardni likovi]], fiksirani i maskama koje su glumci nosili. Tih je likova bilo četiri ili pet: ''Maccus'' ― smešni glupan (μακκοᾶν "blesaviti"); ''Bucco'' ― brbljivac i hvalisavac, koji je nosio masku s naduvenim obrazima ''(buccae)''; ''Pappus'' ― škrti starac, čije je ime u vezi s grčkim πάππος (= deda); ''Dossenus'' ― najverovatnije lukavac koji je terao šegu na račun ostalih likova, i to možda grbavko, ako mu je ime u vezi s latinskom reči ''dorsum'' (= leđa), ali možda predstavlja i osački oblik za latinsku reč ''dautiae'' (= gozba), pa bi taj lik bio istovetan s maskom ''Manducus'', koja predstavlja žderonju (prema ''manduco'' = žvakati).{{sfn|Janković|1978|loc=str. XI}}{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 111}} Atelane su još od 3. veka pne. izvođene kao ''[[Eksodij|exodia]]'', tj. završna predstava nakon prikazane tragedije, slično [[Satirska igra|satirskoj igri]] kod Grka.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Atellana}} Nakon književne atelane početkom 1. veka pne., u doba [[Rimsko Carstvo|Carstva]] i atelanu je na [[Teatar u drevnom Rimu|rimskoj pozornici]] potisnuo [[pantomim]]. O njenoj sudbini u potonjim vekovima nema nikakvih obaveštenja.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 114}} Kako od pretknjiževnih atelana (3–2. vek pne.) nemamo nikakvih ostataka, javljaju se pretpostavke da pisanog teksta nije ni bilo, odnosno da je postojao samo opšti koncept u pogledu određenog tipa komične situacije, a da je sve ostalo bilo stvar improvizacije i utvrđene funkcije tipskih likova. Takve predstave podsećale bi na mnogo kasniju [[Commedia dell'arte|komediju ''dell'arte'']], koja se u 16. veku javlja upravo u istoj oblasti i o čijim se vezama s atelanom mnogo pisalo.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 114}} Međutim, i pored privlačnosti teze o komediji ''dell'arte'' kao izdanku antičke atelane, glavni problem sastoji se u nemogućnosti da se objasni put transmisije, odnosno način na koji je jedan žanr mogao preživeti više od 1.500 godina bez ikakva traga, da bi se nakon toliko vremena odjednom pojavio na istom mestu.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XII}} === Mim === I [[mim]] je jedan od dramskih oblika koji su u [[Italija|Italiji]] postojali pre pojave Livija Andronika i književne drame. Kako je reč o izvorno grčkom žanru, za čijeg se utemeljitelja (εὑρετής) uzima [[Sofron iz Sirakuze]] na [[Sicilija|Siciliji]], koji je stvarao u drugoj polovini 5. veka pne., to i sama reč dolazi od grčke reči μῖμος, a odnosi se i na scenski komad i na glumca koji ga je izvodio.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XII}} Sofronovi mimovi su izgubljeni, ali se po sačuvanim fragmentima vidi da je to uglavnom bioo komičan i često frivolan [[monolog]] ili [[dijalog]], u kome je iznesen neki događaj iz svakodnevnog života ili je predstavljen neki zanimljiv društveni tip, a ponekad su uzimani i motivi iz [[Mitologija|mitologije]].{{sfn|Sironić|Salopek|1977|loc=str. 120–121}} Sve to bilo je dato s dosta grubosti, [[Naturalizam|naturalizma]], pa i surovosti.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 113}} U mimu nema potpuno tipiziranih likova, ali se često javljaju, na primer, likovi lakovernog muža, neverne žene, njenog ljubavnika i služavke.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. mime}} Po svom poreklu mim je, kao i [[flijak]], vrsta improvizovane pučke lakrdije, to je zapravo jedna vrsta "skeča", koji je u Rimu, kako se pretpostavlja, dosta rano priređivan, svakako od 173. pne., kad je on jedan od glavnih događaja na [[Floralije|Floralijama]] ''(ludi Florales)'', festivalu koji je te godine ustanovljen kao redovna godišnja svetkovina, ali koji je, prema nekim antičkim svedočanstvima, prvi put održan još 238. pne.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 113}} ili 241. pne.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. mime}} U mimu su glumili i muškarci i žene, bez obuće i bez [[Teatarske maske|maski]], karakterističnih za većinu drugih dramskih vrsta u antici. Značajnu ulogu u mimu igrali su gestikulacija, izraz lica ("mimika") i ples.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XII}} Mim je postepeno zamenio atelanu kao završna igra ''(exodium)'' koja se prikazivala nakon tragedija.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. mime}} Slično atelani, i mim će u rimskoj književnosti dobiti književnu obradu, i to u [[Julije Cezar|Cezarovo]] doba, u delima [[Decim Laberije|Decima Laberija]] i [[Publilije Sirijac|Publilija Sirijca]], gde je gruba šala, kako se čini, zamenjena finijim slikanjem karaktera i situacija, a javljaju se i elementi kritike savremenog društva.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 244–245}} 5}} == Književna komedija == U Rimu su i književna [[Rimska tragedija|tragedija]] i književna komedija nastale na grčkim temeljima. Za prvu dramsku predstavu sastavljenu po grčkim uzorima publiku su pripremile sve pučke vrste dramske delatnosti ― etrurski mimetički ples (''persona'' = "maska" i ''scaena'' = "pozornica" etrurski su oblici grčkih reči πρόσωπον ι σκήνη), fesceninski stihovi, satura, atelanska farsa i mim.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. comedy, Roman}} Premda su marginalni kontakti između rimsko-italske i grčke civilizacije postojali od najstarijeg doba, do prvog istinskog približavanja došlo je tek nakon [[Pirov rat|pobede Rima]] nad [[epir]]skim kraljem [[Pir Epirski|Pirom]] i osvajanja grada [[Tarent]]a u južnoj Italiji 272. pne. Uključivanje [[Grčka kolonizacija|grčkih naseobina]] u [[Velika Grčka|Velikoj Grčkoj]] u okvire [[Italski narodi|italske konfederacije]] pod vladavinom Rima uslovilo je živi saobraćaj između Rima i tih helenskih kolonija, te naposletku i snažan [[Filhelenizam|filhelenski]] pokret među rimskom elitom, što je uključivalo učenje grčkog jezika i podražavanje [[Grčka umetnost|grčke umetnosti]].{{sfn|Janković|1978|loc=str. XIII}} [[Datoteka:Theatre at Syracuse, Sicily.jpg|thumb|300px|left|Grčki teatar u Sirakuzi]] === Prvi pisci komedija === [[Livije Andronik]] (oko 280–oko 204. pne.), polu-Grk iz Tarenta, došao je u Rim kao rob roda Livijevaca ''(Livii)'', od njih dobio slobodu i 240. pne. na [[Rimske igre|Rimskim igrama]] prikazao jednu grčku dramu,<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0474.phi039.perseus-lat1:71 Ciceron, ''Brut'', 72] ("za konzulovanja Gaja Klaudija, sina Cecijevog, i Marka Tuditana ... 514. godine [[Rimski kalendar|nakon osnivanja Grada]]").</ref> Nije poznato koja je to tragedija ili komedija bila, ali se njeno prikazivanje uzima za početak rimske književnosti.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 220}} Livije je i u potonjim godinama prikazivao svoje tragedije i komedije,{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Livius Andronicus, Lucius}} obrade grčkih dramskih dela.{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Comoedia, 2. Roman}} Od celokupnog Livijevog komediografskog stvaralaštva pouzdano je sačuvan samo jedan naslov ― ''Gladiolus'' ''(Sabljica)'', iza koga se možda krije tipski lik [[Hvalisavi vojnik|hvalisavog vojnika]] ― te različite varijante još dva naslova, od kojih jedan glasi ''Lydius'' (= ''Liđanin'') ili ''Ludius'' (= ''Lakrdijaš''), a drugi ''Virgus'' ili ''Vargus'' (= ''Probisvet'') ili pak ''Verpus'' (= ''Obrezanko'').{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 122}} Zahvaljujući Livijevom ugledu i uticaju ― pisao je i tragedije, preveo [[Homer]]ovu ''[[Odiseja|Odiseju]]'' na latinski, koja se kao osnovna školska lektira koristila još u Avgustovo doba, i na poziv države 207. pne. napisao kultnu pesmu u lirskim metrima ― [[rimski senat]] dozvolio je osnivanje udruženja pisaca i glumaca ''(collegium scribarum histrionumque)'', koje se sastajalo u [[Minerva (mitologija)|Minervinom]] hramu na [[Aventin]]u.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 220}} Andronik je iz grčke u rimsku dramsku književnost preneo [[Jamb (metrika)|jampski]] trimetar (koji su Grci koristili i u tragediji i u komediji) i [[trohej]]ski tetrametar (koji je od Grka bio samo stih komedije), te ih je bez razlike upotrebljavao u oba žanra, sledeći i u tragediji pesničku slobodu helenskih komičkih pesnika. Tako je stvorio rimski [[jampski senar|senar]] ''(versus senarius)'', jampski trimetar sa šest stopa, i [[trohejski septenar|septenar]] ''(versus septenarius)'', katalektički trohejski tetrametar sa sedam potpunih stopa.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 123}} Jampsko-trohejski kvantitativni stih rimske drame predstavlja kompromis između raznolikih metričkih shema grčke tragedije i komedije.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 82}} Mada vrlo oskudni, fragmenti iz Livijevih drama pokazuju da je on odredio [[Latinska metrika|metrički]] oblik rimske tragedije i komedije za potonje vekove. Svoju umešnost u adaptaciji grčkih originala{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 57}} možda je mogao zahvaliti i tome što je bio savremenik velikih pesnika grčke nove komedije ― [[Filemon (pjesnik)|Filemona]], [[Difil]]a i [[Apolodor iz Karista|Apolodora iz Karista]].{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 123}} Govoreći o Liviju Androniku [[Valerije Maksim]] kaže da je on glumio i pevao u vlastitim predstavama, ali kad mu je jednom prilikom pukao glas, za pevanje je zadužio jednog mladog roba ''(puer)'', a on sam je nastavio s prikazivanjem odgovarajuće gestikulacije.<ref>[http://www.thelatinlibrary.com/valmax2.html Valerije Maksim, II, 4, 4.]</ref> Premda su neki ispitivači u ovom prikazu nastojali otkriti poreklo recitala ''([[cantica]])'' i dijaloga ''([[diverbia]])'' u rimskoj drami,{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Comoedia, 2. Roman}} tu se najverovatnije radi o tome da je Valerije Maksim izvedbe Andronikovih drama pomešao s predstavama mimova iz 1. veka pne.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 79}} Pet godina nakon prvih Andronikovih dramskih predstava izvedeni su prvi komadi [[Gnej Nevije|Gneja Nevija]] (oko 270–oko 201. pne.), poreklom Kampanca, rođenog verovatno u [[Kapua|Kapui]].{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 218}} Najveću mu je slavu donela [[Spev|epska pesma]] o [[Punski ratovi|punskom ratu]] ''(Bellum Punicum)'', a pisao je i tragedije, kako s tematikom iz [[Grčka mitologija|grčke mitologije]] tako i s temama iz rimske istorije.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 219}} No proslavio se i svojom komediografskom delatnošću i prvi je za koga se pouzdano zna da je primenjivao kontaminaciju ''([[contaminatio]])'', odnosno spajanje više (grčkih) originala u jedno novo (latinsko) delo.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 125}} Poznato je oko trideset naslova Nevijevih komedija, od kojih neke svojim grčkim naslovima ukazuju na svoje grčke uzore ili na paralele među pesnicima [[Srednja atička komedija|srednje]] i [[Nova atička komedija|nove atičke komedije]], na dela [[Antifan (komediograf)|Antifana]] i [[Aleksid]]a, [[Filemon (pjesnik)|Filemona]] i [[Difil]]a, kao i drugih; među tim naslovima su ''Proboden kopljem'' ''(Acontizomenos)'', ''Besani ljudi'' ''(Agrypnuntes)'', ''Laskavac'' ''(Colax)'', ''Žigosani rob'' ''(Stigmatias)''. Drugi su naslovi latinski, npr. ''Ludaci'' ''(Dementes)'', ''Grnčar'' ''(Figulus)'', ''Gatar'' ''(Hariolus)'', ''Lav'' ''(Leo)'', ''Devojka iz Tarenta'' ''(Tarentilla)'', ''Mornari'' ''(Nautae)'' itd., a javljaju se i pridevski oblici kakve će rado upotrebljavati Plaut, u kojima se podrazumeva imenica ''[[fabula]]'': ''Venčić'' (''Corollaria'', tj. ''Corollaria fabula''), ''Mala [[tunika]]'' ''(Tunicularia)'' i sl.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 125}}<ref>Sačuvane fragmente i potpuni spisak naslova v. na [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/nae_intr.html ''Bibliotheca Augustana'', s.v. Cn. Naevius]</ref> Sve su to redom [[Palijata|palijate]] ''(fabula palliata)'', tj. obrade grčkih komedija u kojima su glumci nosili grčki ogrtač ''(pallium)''.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 219}} Zbog jakog italskog kolorita i rimskih elemenata u Nevijevim komedijama pomišljalo se i na to da je on i tvorac komedije s tematikom iz rimskog života, [[Togata|togate]] ''(fabula togata)'', i pri tom se naročito isticao komad ''Gatar'', koji je smešten na italskom tlu, no ta teza ostaje tek u domenu spekulacija.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 126}} Zaplet Nevijeve komedije ''Devojka iz Tarenta'' može se donekle i rekonstruisati zahvaljujući nešto brojnijim fragmentima: dva mladića, u pratnji robova koji im u svemu pomažu, otputuju u Tarent radi zabave i padnu u ruke lepe, ali pohlepne i prevrljive [[Hetera|hetere]]; dolaze uskoro očevi dvojice mladića kako bi zaustavili njihove ludorije, ali raskalašna hetera i njih zavede.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 125}} To je jedna od tipičnih tema iz nove atičke komedije, dobro poznata po mnogobrojnim obradama kod Grka.{{sfn|Sironić|Salopek|1977|loc=str. 120–121}} No fragmenti pokazuju da je Nevije dosta slobodno postupao s grčkim orginalima i da nije prezao ni od unošenja ličnih napada u svoje komade, možda pod uticajem italske tradicije fescenina, mima i atelane,{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 126}} a među tim napadima bilo je i onih koji bi se mogli smatrati politički motivisanima.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 94}} Iz naslova i sačuvanih fragmenata očito je da je Nevije izvršio snažan uticaj na Plauta, kako u formi, tako i na planu izraza, ali je pri tom bio još slobodniji od njega u adaptaciji i tretiranju materijala iz grčkih izvornika.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 93}} Treći pionir rimske književnosti, [[Kvint Enije]] (239–169. pne.), okušao se, poput svojih savremenika, u više književnih žanrova, počev od prerada [[Helenizam|helenističkih]] dela, preko tragedija, a možda i [[satira]], sve do svog remek-dela, epa ''Anali'' ''(Annales)''.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 219–220}} Tako je pisao i komedije, no one se nisu dugo održale na repertoaru, najverovatnije zato što se po kvalitetu nisu mogle meriti sa komedijama Enijevih savremenika ― Plauta i [[Cecilije Stacije|Cecilija Stacija]].{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 135}} Poznati su naslovi samo dve Enijeve komedije, pa čak ni oni sasvim pouzdano:{{sfn| A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|s.v. Ennius}} to su palijate ''Krčmarica'' ''(Caupuncula)'' i ''Atletičar'' ''(Pancratiastes)''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 135}} Komediografskom veštinom Enijevom nije bio oduševljen ni rimski filolog [[Volkacije Sedigit]] (oko 100. pne.), koji u svom kanonu najboljih rimskih komediografa ovome pesniku dodeljuje deseto, poslednje mesto, pa i to samo "radi drevnosti" ''(causa antiquitatis)''.<ref name=volk>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1254.phi001.perseus-lat1:15.24.1 Aul Gelije, ''Atičke noći'', XV, 24.]</ref> === Vrhunac palijate === [[Datoteka:DSC00367 - Affresco con scena teatrale (epoca romana) - Foto G. Dall'Orto.jpg|250px|thumb|Glumačka scena na rimskoj fresci]] [[Palijata]], koja je cvetala u drugoj polovini trećeg i u prvoj polovini drugog veka pne., jeste komedija pisana po uzoru na neki grčki komad, većinom iz korpusa [[Nova atička komedija|nove atičke komedije]],{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Comoedia, 2. Roman}} koja je cvetala krajem 4. i u 3. veku pne., a bavi se svakodnevnim porodičnim prilikama i odnosima međusobno bliskih ljudi, najčešće s nekom [[Ljubavna priča|ljubavnom intrigom]] kao delom zapleta, bilo da se radi o mladiću koji mora osvojiti devojku u koju se zaljubio, bilo da se radi o svađi, rastanku i pomirenju između dvoje ljudi koji su već bili zajedno.{{sfn|Sironić|Salopek|1977|loc=str. 129}} Na tim temeljima stvara se kakva zamršena situacija, koja obavezno dovodi do srećnog završetka i u kojoj se pojavljuju [[tipski lik]]ovi, kao što su lakoumni i zaljubljeni mladići (sinovi), namćorasti i škrti starci (očevi), [[lukavi rob]]ovi, proždrljivi i laskavi [[Parazit (književnost)|paraziti]], brbljavi i kradljivi kuvari, lakomi [[Prostitucija u antičkoj Grčkoj|svodnici]], [[Hvalisavi vojnik|hvalisavi vojnici]], dominantne i goropadne supruge, elegantne i lukave [[Hetera|hetere]], obljubljene devojke koje su na prevaru dopale [[Ropstvo|ropstva]].{{sfn|Sironić|Salopek|1977|loc=str. 129}} Odnosno, [[Apulej]]evim rečima, tu su: "lažljivi svodnik, mladić što gori od ljubavi, prevejani rob, prevarna družbenica, dominantna supruga, popustljiva majka, stric što prekoreva, drug što pomaže i vojnik što boj bije, ali i proždrljivi paraziti i neži roditelji i bestidne hetere".<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1212.phi003.perseus-lat1:16 Apulej, ''Florida'', 16] ''(leno periurus et amator fervidus et servulus callidus et amica illudens et uxor inhibens et mater indulgens et patruus obiurgator et sodalis opitulator et miles proeliator, sed et parasiti edaces et parentes tenaces et meretrices procaces)''.</ref> Kao precizno izvajani tipovi ta lica imaju trajnu vrednosti, pa se i u [[Renesansna književnost|renesansnoj]] i kasnijoj evropskoj komediji sreću namćorasti ili škrti starac, rasipni i lakomisleni sin, snalažljivi sluga, lakomi svodnik, lukava hetera i nesrećna, zaljubljena devojka. O šarenom mada ponešto jednoličnom svetu tih likova nove atičke komedije svedoči i [[Arheologija|arheološki]] materijal, naročito slike s antičkih vaza i sačuvane [[pozorišne maske]]: znamo tako za nekih devet tipova staraca, jedanaest tipova mladića, sedam tipova robova itd.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 145}} Premda smeštena negde u grčkom svetu, najčešće u [[Atina (polis)|Atini]], to je komedija [[Kosmopolitizam|kosmopolitskog]] karaktera,{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 145}} kod koje se publika zapravo smeje sebi, odnosno emocijama koje prepoznaje kod sebe ili kod sebi bliskih ljudi.{{sfn|Easterling|Kenney|2002|loc=str. 415}} Glavna vrednost nove atičke komedije i palijate i nije možda toliko u ponešto šablonskim likovima i jednoličnim situacijama u koje oni zapadaju, nego u raznovrsnosti i umetničkoj uverljivosti načina na koji ti likovi reaguju na te događaje.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XVI}} Pri tom, u skladu s preovlađujućim tendencijama [[Euripid]]ove tragedije, koja je pesnicima nove komedije bila među glavnim uzorima, događajima neretko vlada [[Tihe]], svemoćni Slučaj,{{sfn|Sironić|Salopek|1977|loc=str. 129}} pa se u drami mešaju [[Stoicizam|stoička]] i [[Hedonizam|hedonistička]] raspoloženja.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XVI}} Rimske su komedije u rukopisima podeljene na pet [[Čin (teatar)|činova]], no ta podela ne potiče od samih pisaca, nego je nastala mnogo kasnije, najverovatnije u 16. veku, i verovatno odslikava [[Aristotel]]ovu podelu [[Grčka tragedija|grčke tragedije]] po kvantitetu,<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg034.perseus-grc1:1452b Aristotel, ''Poetika'', 1452b.]</ref> i to tako da 1. čin u rimskoj palijati obično obuhvata ekspoziciju (Aristotelov [[prolog]]), 2, 3. i 4. čin prikazuju faze zapleta (Aristotelove [[Episodija|episodije]]), a 5. čin daje rasplet (Aristotelova [[eksoda]]).{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXI}} Rimsku plalijatu čine govoreni delovi ''([[diverbia]])'' i pevani delovi ''([[cantica]])'', od kojih su prvi obično pisani u jampskom senaru, a drugi možda predstavljaju ostatak grčkih [[Hor (pozorište)|horskih]] partija.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. comedy, Roman}}{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXII}} ''Canticum'' je, strogo uzev, bio [[Lirika|lirski]] monolog koji se pevao uz pratnju neke vrste svirale ''(tibia)'', svakako uz prateću gestikulaciju i ples, no taj se termin koristi i za ritmičke recitale kazivane uz muzičku pratnju, obično u jampskom ili trohejskom septenaru. Ona prva ''cantica'' često i nije pevao glumac, nego poseban pevač koji je stajao uz svirača, a glumac bi gestikulacijom pratio tekst: to je možda onaj lik "pevača" ''(cantor)'' koji se javlja na popisu lica i čiji je zadatak ponekad bio da na kraju predstave zatraži pljesak publike.{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Canticum}} Naime, premda u rimskim palijatama nije bilo [[Hor (pozorište)|hora]], muzički i "[[Opereta|operetski]]" element u načelu je u njima bio mnogo izraženiji nego u grčkoj novoj komediji, pa se u [[Didaskalije|didaskalijama]] latinskih drama, za razliku od onih grčkih, redovno navodi ime svirača i opis duvačkog instrumenta kojim se u predstavi služio.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 81‒82}} ==== Plaut ==== [[Datoteka:Plautus.gif|thumb|200px|Plaut]] [[Tit Makcije Plaut]] (rođen između 254. i 251. pne. u [[Umbrija|umbrijskom]] gradu [[Sarsina|Sarsini]], umro 184. pne. u Rimu), najistaknutiji je pisac palijate i istovremeno najveći komediograf starog Rima.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 147}} U doba [[Aul Gelije|Aula Gelija]] (2. vek n. e.) cirkulisalo je oko 130 komedija pod Plautovim imenom,<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1254.phi001.perseus-lat1:3.3.11 Aul Gelije, ''Atičke noći'', III, 3, 11.]</ref> ali još je filolog [[Marko Terencije Varon]] (1. vek pne.) utvrdio popis od 21 komedije koje su svi smatrali nesumnjivo Plautovim ''(consensu omnium)'';<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1254.phi001.perseus-lat1:3.3.3 Aul Gelije, ''Atičke noći'', III, 3, 3.]</ref> te komedije nazvane su Varonovim ''(fabulae Varronianae)'' i upravo su nam se samo one i sačuvale do danas, pri čemu je poslednja, ''[[Vidularia]]'' ''(Kovčeg)'', došla do nas samo u manjim fragmentima.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 95}} Među najboljim komedijama su ''[[Menehmi (Plaut)|Menehmi]]'' ''(Menaechmi)'', u kojoj iz sličnosti dvojice blizanaca proizlaze raznovrsne [[Peripetija|peripetije]]; ''[[Hvalisavi vojnik (Plaut)|Hvalisavi vojnik]]'' (''Miles gloriosus'', 204. pne.?), gde nadutog oficira nasamari njegov rob; ''[[Ćup (Plaut)|Ćup]]'' ''(Aulularia)'', gde jedan škrti starac ljubomorno čuva ćup s novcem i sebe dovodi do ivicu ludila; ''[[Amfitrion (Plaut)|Amfitrion]]'' ''(Amphitruo)'', gde [[Jupiter (mitologija)|Jupiter]] i [[Merkur (mitologija)|Merkurije]] uzmu na sebe likove dvojica smrtnika, pa se na sceni kreću dva para dvojnika; ''[[Trogrošni dan (Plaut)|Trogrošni dan]]'' ''(Trinummus)'', gde mladić rasipa porodičnu imovinu, a prijatelj njegova oca koristi razne trikove ne bi li spasao što se spasti može; ''[[Laža (Plaut)|Laža]]'' (''Pseudolus'', 191. pne.), gde se lukavi rob s drugim likom nadmeće u obmanama i naposletku trijumfuje; ''[[Mladi Kartaginjanin (Plaut)|Mladi Kartaginjanin]]'' ''(Poenulus)'', gde se obrađuje ljubavna povest mladog Kartaginjanina i robinje koja se nalazi u rukama nekog svodnika; te ''[[Bakhide (Plaut)|Bakhide]]'' ''(Bacchides)'', nazvane prema dve sestre, obe hetere i istoga imena, koje zavode dva mladića; a među uspelijima su još ''[[Zarobljenici (Plaut)|Zarobljenici]]'' ''(Captivi)'', ''[[Konopac (Plaut)|Konopac]]'' ''(Rudens)'', ''[[Stiho (Plaut)|Stiho]]'' (''Sticho'', 200. pne.), ''[[Avet (Plaut)|Avet]]'' ''(Mostellaria)'' i ''[[Kasina (Plaut)|Kasina]]'' ''(Casina)''.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 222}}{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 147–150}} Kao i ostali pisci palijata, Plaut se oslanja na grčke uzore, ali se prema njima odnosi bitno drugačije nego, na primer, [[Terencije]]; naime, dajući uvek značajnu prednost komičnim efektima u odnosu na misaonu poentu ili izglačanost forme, Plaut je "grčke originale u svojim preradama nemilice sekao i istezao, sastavljao i gomilao".{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 159}} Za tri komedije zna se sigurno da se baziraju na [[Menandar|Menandrovim]]: ''[[Kovčežić (Plaut)|Kovčežić]]'' ''(Cistellaria)'' zasniva se na ''Ženama što zajedno obeduju'' (Συναριστῶσαι), ''Stiho'' se zasniva na prvoj verziji ''Braće'' (Ἀδελφοί), a ''Bakhide'' na ''[[Dvostruki prevarant (Menandar)|Dvostrukom prevarantu]]'' (Δὶς ἐξαπατῶν); za dve se zna da su obrade [[Filemon (pjesnik)|Filemonovih]]: ''[[Trgovac (Plaut)|Trgovac]]'' je prerada komada Ἔμπορος ''(Trgovac)'', a ''Trogrošni dan'' zasniva se na ''Blagu'' (Θησαυρός); tri komedije su prerade [[Difil]]ovih: ''Konopac'' (naslov grčkog uzora nije poznat), ''Kasina'' se zasniva na ''Kockarima'' (Κληρούμενοι), a ''Kovčeg'' je možda nastao po uzoru na ''Splav'' (Σχεδία); jedna (''Mladi Kartaginjanin'') prerada je [[Aleksid]]ovog ''Kartaginjanina'' (Καρχηδόνιος); naposletku, ''[[Magarci (Plaut)|Magarci]]'' ''(Asinaria)'' nastali su po uzoru na komad ''Mazgar'' (Ὀναγός) nekog Demofila, pesnika nove atičke komedije, koji se ne spominje nigde drugde do u [[prolog]]u ovog Plautovog komada.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 96–97}} Plautove komade karakterišu živa radnja, likovi iscrtani jakim bojama, niži moralno-sentimentalni ton i direktan i bučan humor.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXIX}} Prema Varonu, Plaut "atičku hranu začinja češnjakom i crvenim lukom i tako je prilagođuje rimskoj publici".{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 222}} Postoje i teze o tome da je Plaut u glavnu nit svojih grčkih izvornika uvodio i elemente italskih scenskih tvorevina, pa se tako spekuliše o prisustvu uticaja atelane na njegova dela.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXIX}} Glavna Plautova snaga je u stvaranju [[Komedija intrige|komedije intrige]], u kojoj se komični efekti postižu verbalnim nesporazumima i nepredvidivim situacijama.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 223}} Plautov jezik je posebna vrednost i na mnoge je načine bliži [[Aristofan]]ovom nego Menandrovom.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXX}} Plaut se obilato služi narodnim govorom, vulgarizmima, opscenim izrazima, [[deminutiv]]ima, [[augmentativ]]ima, provincijalizmima, [[Grecizam|grecizmima]], fantastičnim složenicama i [[Familijarizam|familijarizmima]], pa opet je njegov pesnički jezik stilizovan, uklopljen u ritam stiha i rečenica.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 153}} Prevodi uglavnom teško dočaravaju ovo jezičko bogatstvo, jer "ko bi preneo sva ona svodnička đubreta, smešane šljamove, javna bunjišta, narodne propasti, jastrebove novca ''(lutum lenonium, commixtum caeno, sterculinum publicum, labes populi, pecuniae accipiter)'' kojima se časte lica Plautovih komedija ... pa one meke ugriščiće nežnih ustašaca i pritiščiće uspravljenih grudašaca ''(teneris labellis molles morsiunculae, papilarum horridularum oppressiunculae)''".{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 153}}<ref>Prvi navod je iz [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0119.phi014.perseus-lat1:3.3 Plautovog ''Persijanca'', III čin, 3. scena, 2–5 (st. 406–409),] a drugi iz [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0119.phi016.perseus-lat1:1.1 Plautovog ''Laže'', I čin, 1. scena, 67–68 (st. 67―68).]</ref> Postupajući sa svojim grčkim uzorima Plaut zapravo ponovo stvara ta dela, pojednostavljuje ili skraćuje zaplete, čini razvoj radnje neprekinutim i jasnim, te unosi nove elemente, ponekad nepodesne i anahrone, sve s ciljem da kod rimske publike pojača komični efekat komada; to su, na primer, kratke tipske scene gde likovi izmenjuju uvrede i pretnje; tipski motivi, kao što je "trčeći rob" ''(servus currens)'' koji u žurbi izlazi na pozornicu kako bi preneo neku poruku, ali njegova pojava istovremeno predstavlja i pravu malu sporednu radnju; rob u ulozi zabavljača, odvažan u svojoj iskrenosti i drskosti, koje su rimski gledaoci možda smatrali karakterističnim za običaje u grčkom društvu, kome je ponekad suprostavljen odani rob koji o svojim gospodarima govori vrlo pozitivno i tako nailazi na odobravanje kod robovlasnika koji su sedeli u publici; najzad, grube šale, mnogo aliteracije i igre reči.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. Plautus, Titus Maccius}} Osim toga, Plaut se od svojih grčkih uzora razlikuje i po recitalima i pevanim delovima ''(cantica)'', koji zapremaju i do dve trećine određene komedije,{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. Plautus, Titus Maccius}} a pisani su u raznim metrima i čine ih "dijelom [[Monodija|monodije]] (ili monolozi), dueti, terceti i ansambli, pjevani uz glazbu, i, vjerojatno, pantomimski ples, a dijelom samo recitativi uz jednostavnu pratnju [[Frula|frule]]".{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 223}} Živahan humor, izražen narodnim govorom koji je umetnički doteran bogatim stilskim figurama, učinio je Plauta ljubimcem rimske publike i njegova su dela i kasnije imala ogroman uticaj na razvoj evropske komedije.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 223}} ==== Terencije ==== [[Datoteka:Terence cropped.png|thumb|200px|Terencije]] Drugi velikan rimske palijate, [[Publije Terencije Afer]] (oko 195–159. pne.), bio je rodom iz [[Kartagina|Kartagine]], a poreklom najverovatnije iz nekog afričkog plemena.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXXII}} U početku rob, kasnije [[Manumisija|oslobođen]], pripadao je književnom krugu [[Scipion Emilijan|Scipiona Afrikanca Mlađeg]], u kojem se posebno negovala naklonost prema grčkoj kulturi.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 227}} Terencijeva komediografska delatnost trajala je svega sedam godina, od 166. do 160. pne., a zatim je pesnik otputovao u [[Stara Grčka|Grčku]] i na tom putu umro 159. pne.{{sfn| A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|s.v. P. Terentius Afer}} U tom je periodu Terencije napisao šest palijata i sve su nam sačuvane, poglavito zato što su rano ušle u školsku lektiru; štaviše, antički su [[gramatičar]]i u didaskalijama ostavili i detalje o prikazivanju Terencijevih komedija, a u najboljem od sačuvanih rukopisa nalaze se i ilustracije glavnih scena, za koje se misli da su kopije antičkih.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 162}} Zahvaljujući tim didaskalijama, Terencijevim prolozima i [[Elije Donat|Donatovom]] komentaru, poznate su nam i godine premijernih prikazivanja svih Terencijevih komedija.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXXV}} ''[[Devojka s Androsa (Terencije)|Devojka s Androsa]]'' (''Andria'', 166. pne.) bazirana je na istoimenoj Menandrovoj komediji (Ἀνδρία), ali sadrži i neke elemente iz Menandrove ''Devojke iz Perinta'' (Περινθία); to je tipična priča o [[Silovanje|silovanju]], [[Trudnoća|trudnoći]], [[Anagnorizam|prepoznavanju]] i [[brak]]u: starac želi da mu se sin oženi kćerkom bogatog suseda, a mladićev lukavi rob pomaže gospodaru da se oženi voljenom siromašnom devojkom, a naposletku se ispostavlja se da je siromašna devojka u stvari davno izgubljena kći istog onog suseda.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 117–118}} ''[[Svekrva (Terencije)|Svekrva]]'' (''Hecyra'', 165. pne.) imala je dve neuspele premijere, jer su gledaoci oba puta napuštali predstavu, i konačno je uspešno prikazana 160. pne.; radi se o sentimentalnoj drami, baziranoj na istoimenom komadu [[Apolodor iz Karista|Apolodora iz Karista]] (Ἑκυρά), o spasavanju jednog konvencionalnog braka, u kojoj je istaknut psihološki realizam i pažljiva karakterizacija likova,{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 119–120}} ali u kojoj nema prave komike intrige niti drugih elemenata lakrdije, te nije čudno što nije imponovala rimskoj publici.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 163}} ''[[Samomučitelj (Terencije)|Samomučitelj]]'' (''Heauton timorumenos'', 163. pne.), sastavljena po uzoru na istoimeni [[Menandar|Menandrov]] komad (Ἑαυτὸν τιμωρούμενος), u središte pažnje stavlja pitanje obrazovanja: jedan otac sebe teško kažnjava zato što je svojom strogošću oterao sina od kuće, no taj starac ispada mnogo srdačniji od suseda koji je na rečima liberalan ali u svojoj porodici nije umeo stvoriti uzajamno poverenje;{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 164}} sam pesnik u prologu kaže da je ova komedija "statična" ''(stataria)'',<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0134.phi002.perseus-lat1:prologue.0 Terencije, ''Samomučitelj'', 36.]</ref> što znači da je to "mirna, misaona komedija", prema kojoj stoji ''motoria'', tj. "komedija akcije".{{sfn|Janković|1978|loc=str. 364}} ''[[Evnuh (Terencije)|Evnuh]]'' (''Eunuchus'', 161. pne.), baziran na Menandrovoj istoimenoj komediji (Εὐνοῦχος) i s nekim elementima preuzetim iz Menandrovog ''[[Laskavac (Menandar)|Laskavca]]'' (Κόλαξ), imao je kod gledalaca najviše uspeha;{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXXV}} u ovom živom komadu dvojica mladića bore se oko lepe [[Hetera|hetere]], a radnju dodatno komplikuje to što je brat jednog od te dvojice zaljubljen u heterinu robinju, do koje na kraju uspeva stići prerušen u [[evnuh]]a.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 164}} ''Formion'' (''Phormio'', 161. pne.), prerada komedije ''Tužitelj'' (Ἐπιδικαζόμενος) Apolodora iz Karista, ima takođe ljubavnu tematiku i zasniva se na situacijama intrige i zamene identiteta: središnje mesto zauzima lukavi [[Parazit (književnost)|parazit]], koji sve vreme usmerava dramsku radnju i naposletku postiže da se zaljubljeni mladić protiv očeve volje oženi siromašnom devojkom.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 223}} ''[[Braća (Terencije)|Braća]]'' (''Adelphoe'', 160. pne.), baziran na istoimenom Menandrovom komadu (Ἀδελφοί) i jednoj sceni iz [[Difil]]ove komedije ''U smrti zajedno'' (Συναποθνῄσκοντες), prikazuju suprotnost dva brata, od kojih je jedan vaspitan u liberalnom duhu, a drugi u konzervativnom, pa i ovde odgoj dolazi u prvi plan, a psihologija potiskuje komiku.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 164}} Blizak Scipionovom filhelenskom krugu, težeći da zadovolji ukus svojih moćnih pokrovitelja pre nego široke rimske publike,{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXXIII}} Terencije se mnogo čvršće od Plauta drži grčkih originala, no nema onu Plautovu komičnu snagu, već su mu komedije ozbiljnije, obojene moralizmom, sentimentalnošću i helenističkom uglađenošću.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 166}} Premda se kod Plauta i kod Terencija pojavljuju suštinski isti likovi i teme (ljubavne intrige mladića), načini njihove obrade dosta se razlikuju: kod Terencija umesto karikiranja nalazimo portretisanje i umesto fantastike [[realizam]]; dijalozi su prirodniji i lišeni plautovske bučne farsičnosti; [[humor]] je prefinjeniji i stilizovaniji, a time i manje efektan; Terencijevi su komadi prozaičniji jer u njima gotovo da nema lirskih delova ''(cantica)'' i operetskih scena, ali zato je u proseku polovina komada pisana u jampskim i trohejskim septenarima, koji su svakako "pevani" kao recitali.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. Terence}} Vrlo su zanimljivi Terencijevi [[Prolog|prolozi]], u kojima se ne daje ekspozicija radnje, nego se polemiše s književnim protivnicima.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 225}} Uz neke Aristofanove [[Parabaza|parabaze]], ti su prolozi među prvim primerima književne [[Polemika|polemike]] u istoriji literarature.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXXV}} U njima se Terencije uglavnom obračunava s izvesnim "zlonamernim starim pesnikom" ''(malevolus vetus poeta)'',<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0134.phi002.perseus-lat1:prologue.0 Terencije, ''Samomučitelj'', prolog, st. 22.]</ref> kojega nigde ne navodi po imenu, ali nas Terencijev komentator [[Elije Donat]] obaveštava da se radi o [[Luscije Lanuvin|Lusciju Lanuvinu]], koji je takođe pisao palijate i koji je Terenciju uglavnom prebacivao kontaminaciju (tj. da spaja dva grčka izvornika u jednu latinsku komediju), [[Plagijat|plagijarizam]] (tj. da preuzima scene od drugih rimskih komediografa, a ne grčkih); nesamostalnost (tj. da koristi ideje i saradnju prijatelja iz Scipionova kruga) i, naposletku, umetničke nedostatke (da su mu dela sadržinom tanka i izrazom bleda).{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXXVI–XXXVIII}} [[Svetonije]] u ''Terencijevom životopisu'' ''(Vita Terenti)'' prenosi jedan [[epigram]] u kome Julije Cezar naziva Terencija "polu-Menandrom" ''(dimidiatus Menander)'' i ističe da kod tog pesnika nema one Plautove komične snage ''(vis comica)'', premda mu ne poriče čistotu izraza ''(pura oratio)'' i eleganciju jezika ''(lenis scripta)''.<ref>[http://thelatinlibrary.com/suetonius/suet.terence.html Svetonije, ''Vita Terenti'', 5.]</ref> S druge strane, Terencijevo delo hvale [[Ciceron]] i [[Horacije]], inače strogi kritičari književnosti: prvi kaže da je Terencije bio posebnog kova ''(genere differunt)'' i posebno ga hvali kao podražavatelja Menandra,{{sfn| A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|s.v. P. Terentius Afer}} a drugi, nakon što je Plauta uporedio s [[Epiharm]]om, kaže da "Terencije talentom blista" ''(vincere Terentius arte)''.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0893.phi005.perseus-lat1:2.1 Horacije, ''Pisma'', II, 1, 59] (prev. Radmila Šalabalić).</ref> ==== Drugi pisci ==== Prema antičkim svedočanstvima, kao majstor palijate istakao se još [[Cecilije Stacije]] (oko 230–168. pne.), poreklom [[Insubri|Insubar]] iz [[Galija (regija)|Galije]], stariji savremenik Terencijev i prijatelj Enijev, koji se dugo borio za naklonost publike, kojoj se njegove palijate, bliže grčkim originalima nego Plautove, isprva nisu svidele.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 160}} Na kraju je, zahvaljujući podršci [[Lucije Ambivije Turpion|Lucija Ambivija Turpiona]], poznatog glumca i upravnika pozorišne trupe, i Cecilijeva komedija našla svoju publiku, te se čini da je bila izvođena još u Ciceronovo doba.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 115}} Od bogatog Ceclijevog komediografskog dela poznajemo samo oskudne fragmente i četrdesetak naslova, od kojih se njih šesnaest poklapaju s naslovima Menandrovih dela.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. Caecilius Statius}} Među tih četrdesetak naslova su, npr. ''Devojka s Androsa'' ''(Andrea)'', ''Hermafrodit'' ''(Androgynos)'', ''Praznik kovača'' ''(Chalcia)'', ''Naslednica'' ''(Epicleros)'', ''Konagdžija'' ''(Epistathmos)'', ''Pismo'' ''(Epistula)'', ''Prognanik'' ''(Exul)'', ''Ugrabljena'' ''(Harpazomene)'', ''Podmetnuti sin'' ''(Hypobolimaeus sive Subditivos)'', ''Prostitutka'' ''(Meretrix)'', ''Zelenaš'' ''(Obolostates sive Fenerator)'', ''Lančić'' ''(Plocium)'', ''Na prodaju'' ''(Polumeni)'', ''Bokser'' ''(Pugil)'', ''Drugovi'' ''(Synephebi)''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 160}} [[Volkacije Sedigit]] smatrao je Ceclilija najboljim rimskim komediografom,<ref name=volk/> [[Horacije]] hvali njegovu ''gravitas''<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0893.phi005.perseus-lat1:2.1 Horacije, ''Pisma'', II, 1, 59] ''(vincere Caecilius gravitate)''.</ref> (= "moralna snaga"{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 115}} ili "snaga izraza"{{sfn|Šalabalić|1978|loc=str. 57}}), a [[Varon]] njegovu osećajnost i razradu zapleta.{{sfn| A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|s.v. Ennius}} Naime, Varon<ref>Prema navodu [https://archive.org/stream/decompendiosadoc02noniuoft#page/596/mode/2up Nonija Marcela, ''De compendiosa doctrina'', 374 (ed. Lindsay, str. 596).]</ref> stavlja Cecilija Stacija na prvo mesto pisaca palijate ''in argumentis'', tj. u doslednom i neprekinutom razvoju radnje, Terencija ''in ethesi'', u karakterizaciji likova i sredine, a Plauta ''in sermonibus'', u vođenju dijaloga i jezičkom majstorstvu.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 153}} S druge strane, [[Ciceron]] kritikuje Cecilijev latinski<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0474.phi057.perseus-lat1:7.3.10 Ciceron, ''Pisma Atiku'', VII, 3, 10;] [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0474.phi039.perseus-lat1:74.258 Ciceron, ''Brut'', 258.]</ref> a [[Aul Gelije]] u jednom eseju poredi nekoliko odlomaka iz Cecilijevog ''Lančića'' s Menandrovim originalom, uglavnom na Cecilijevu štetu,<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1254.phi001.perseus-lat1:2.23.1 Aul Gelije, ''Atičke noći'', II, 23.]</ref> premda se vidi da Cecilije pojačava komiku i čak dodaje neke farsične crte i, opšte uzev, po odnosu prema grčkim uzorima stoji između Plauta i Terencija.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 161}} Uz Andronika, Nevija i Enija, kao pionire rimske književnosti, te Plauta, Cecilija i Terencija, palijatu su pisali još i [[Akvilije]], [[Marko Atilije]], [[Gaj Fundanije]], [[Licinije Imbreks]], [[Luscije Lanuvin]], [[Kvint Trabea]] i [[Turpilije]], a spominju se i Juvencije ''(Iuventius)'', Kvantipor Klodije ''(Quantipor Clodius)'' i Vatronije ''(Vatronius)'', o kojima se ne zna gotovo ništa.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. palliata}} Od navedenih, Turpilije je umro 103. pne. u dubokoj starosti i bio je poslednji pisac palijate, sve dok je na kratko nije pokušao oživeti [[Vergilije Rimljanin]] (1–2. vek n.e.), savremenik [[Plinije Mlađi|Plinija Mlađeg]],<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1318.phi001.perseus-lat1:6.21.1 Plinije Mlađi, ''Pisma'', VI, 21.]</ref> no njegove su komedije već bile pisane za [[Recitatio|glasno čitanje]], a ne za izvođenje na sceni.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Vergilius Romanus}} Prema nekim izveštajima u antici, poslednja zabeležena izvedba neke Plautove komedije na pozornici u starom Rimu bila je izvedba ''Laže'' u Ciceronovo doba, dakle u 1. veku pne.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. comedy, Roman}} ==== Grčki uzori ==== [[Datoteka:Relief with Menander and New Comedy Masks - Princeton Art Museum.jpg|thumb|right|300px|Menandar i tri [[pozorišne maske]], koje prikazuju tri [[Tipski lik|tipska lika]] [[Nova atička komedija|nove atičke komedije]]: mladića, heteru i starca. Rimski [[Reljef (skulptura)|reljef]], [[40]]-[[60|60. god.]]]] Pisci rimske palijate oponašaju osnovna načela [[Nova atička komedija|grčke nove komedije]], ali često nastoje i uneti nešto svoje, ne samo u smislu rimskog kolorita i shvatanja sveta, nego u pogledu forme i izraza, što se možda najbolje vidi u metričkom i muzičkom bogatstvu koje Plaut stvara u svojim komedijama, a kojega ne nalazimo u novoj atičkoj komediji, koja se služila samo dijaloškim metrima.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 223}} U naporima da se utvrdi koliko su Plaut i Terencije zavisili od svojih grčkih uzora, a koliko su kao pesnici bili originalni, glavna je teškoća bila oskudnost tekstova novoatičkih komediografa koji su se sačuvali iz antike. Situacija se poboljšala tek s otkrićem dužih fragmenata Menandrovih komada, među kojima je i jedna gotovo potpuna komedija ''([[Čovekomrzac (Menandar)|Čovekomrzac]])'', no postoji samo jedan jedini deo grčkog teksta za koji se može pouzdano utvrditi neposredni element u nekoj postojećoj rimskoj komediji, a radi se o odlomku iz Menandrove komedije ''[[Dvostruki prevarant (Menandar)|Dvostruki prevarant]]'' (Δὶς ἐξαπατῶν) koji je očito Plautu bio uzor za stihove 494‒562 u ''[[Bakhide (Plaut)|Bakhidama]]''.{{sfn|Easterling|Kenney|2002|p=415‒416}} Plaut i Terencije u prolozima svojim komadima često za sebe kažu da su "preveli" ''(vertere)'' ovaj ili onaj grčki original,<ref>Npr. u prologu komedije ''Trogrošni dan'' Plaut kaže da ju je napisao [[Filemon (pjesnik)|Filemon]], a on, Plaut, preveo na latinski ("na barbarski"): ''Philemo scripsit, Plautus vertit barbare'', v. [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0119.phi019.perseus-lat1:prol. Plaut, ''Trogrošni dan'', st. 19.]</ref> no jasno je da se tu nije moglo raditi o pukom prevodu i da su pisci palijata morali grčke tekstove prilagođavati, pa se zapravo govori o preradama, obradama ili adaptacijama.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XVIII}} U tim adaptacijama nastojale su se zadržati glavne niti zapleta, verovatno i cele scene i pojedini dijalozi, a naročito mnigobrojni sentenciozni obrti; s druge strane, postojala je opasnost da prefinjena psihologija i istančani humor grčkih izvornika budu nerazumljivi, pa i dosadni rimskoj publici.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XIX}} Uostalom, suviše veran prevod mogao je doslovno isterati rimsku publiku iz pozorišta, kao što se to dva puta dogodilo [[Terencije|Terenciju]] sa ''[[Svekrva (Terencije)|Svekrvom]]''. Zato su pisci palijata zahvatali u izvorni grčki tekst na načine koji običnim prevodiocima nisu dopušteni, od kojih je najdramatičniji bio postupak kontaminacije ''([[contaminatio]])'', odnosno kombinovanje dveju (pa i više) grčkih komedija da bi se od njihovih najzanimljivijih delova sastavio jedan rimski komad.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XIX}} Tako je Terencije, kako i sam navodi u prolozima, za svoju ''[[Devojka s Androsa (Terencije)|Devojku s Androsa]]'' iskoristio ne samo [[Menandar|Menandrovu]] istoimenu komediju, nego i njegovu ''Devojku iz Perinta'',<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0134.phi001.perseus-lat1:prologue.0 Terencije, ''Devojka s Androsa'', prolog, st. 9.]</ref> u svoju ''[[Braća (Terencije)|Braću]]'', koja je prerada Menandrove ''Braće'', uneo je i jednu scenu iz [[Difil]]ove komedije ''U smrti zajedno''.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0134.phi006.perseus-lat1:prologue.0 Terencije, ''Braća'', prolog, st. 6–11.]</ref> a u svog ''[[Evnuh (Terencije)|Evnuha]]'', preradu Menandrovog istoimenog komada, uneo je i deo iz komedije ''Laskavac'' istoga pisca.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0134.phi003.perseus-eng1:prologue.0 Terencije, ''Evnuh'', prolog, st. 5‒35.]</ref> Funcija kontaminacije u rimskoj komediji bila je da "zgusne" radnju i dramatiku grčkih originala i da "pojača" dinamiku smešnih scena na račun [[Psihologija|psihološke]] karakterizacije likova i finog sentimentalnog humora, a sve s ciljem da se gledocima pruži što više smeha i da se oni tako zadrže u pozorištu.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XX}} === Togata === [[Datoteka:Togato, I sec dc. con testa di restauro da un ritratto di nerva, inv. 2286.JPG|thumb|200px|Rimljanin u togi]] U 2. veku pne. razvila se u Rimu komedija koja je obrađivala teme iz rimskog i italskog života te je stoga bila nazvana [[togata]] (''fabula togata'' = "drama u [[Toga|togi]]"), a njena podvrsta, kako se čini, bila je komedija koja se bavila životom nižih društvenih slojeva i zato se zvala [[tabernarija]] (''fabula tabernaria'' = "dućandžijska drama").{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. togata}} Još je [[Nevije]] u svoje komedije uključio elemente iz italske stvarnosti, kako se vidi po aluzijama u njegovom ''Gataru'', pa se zato ponekad smatra i pretečom togate, no za to nema pouzdanih dokaza.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 94}} Stoga se zaključuje da se togata razvija tek kad palijata počinje da gubi svoju popularnost, a za glavne njene predstavnike smatraju se [[Titinije]], možda savremenik Terencijev, [[Lucije Afranije]], čija delatnost pada u doba [[Grakhi|Grakha]], i [[Tit Kvinkcije Ata]], koji je umro 77. pne.; od njihovih komedija sačuvani su samo neki naslovi i neznatni fragmenti, a o samim piscima ne zna se gotovo ništa.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 220}} Iz sačuvanih stihova vidi se tek toliko da su te komedije bile pisane u stihovima, da su prikazivale [[Italski narodi|Italike]] iz svih društvenih slojeva u svom domaćem, italskom i rimskom okruženju, a pretpostavlja se i da su glumci nosili [[Teatarske maske|maske]].{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. togata}} [[Elije Donat|Donat]] kaže da je "u palijati komediografima dozvoljeno da robove prikazuju pametnijima od gospodara, što se u togati uglavnom ne dopušta",<ref>[http://hyperdonat.huma-num.fr/editions/html/DonEun.html#57 Donat, komentar uz Terencijevog ''Evnuha'', st. 57] ''(concessum est in palliata poetis comicis servos dominis sapientiores fingere, quod idem in togata non fere licet)''.</ref> a [[Kvintilijan]] primećuje da je Lucije Afranije u svoje togate unosio [[Pederastija|pederastične]] motive, koji se u novoj atičkoj komediji i palijati u načelu ne pojavljuju.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1002.phi00110.perseus-lat1:1.100 Kvintilijan, ''Obrazovanje govornika'', X, 1, 100] ''(utinam non inquinasset argumenta puerorum foedis amoribus mores suos fassus)''.</ref> S druge strane, brojne su i sličnosti između palijate i togate, jer se i u ovoj drugoj sreću motivi, likovi i zapleti karakteristični za novu komediju, sa ljubavnom intrigom kao centralnom temom i [[Parazit (književnost)|parazitima]], [[hetera]]ma i [[Lukavi rob|robovima]] među glavnim likovima.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. togata}} Možda se, osim lokalizacije radnje, glavna razlika između palijate i togate sastojala u tome što je u togati bilo više realizma, možda i naturalizma, više grubosti i lakrdijških efekata, omogućenih već i time što je zaplet, sudeći po naslovima, često prikazivao život italskih provincijalaca, zanatlija i priprostog života po skromnim udžericama ''(tabernae)''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 177‒178}} Togata nije preživela kraj arhajskog perioda i uglavnom se izgubila iz [[Rimska književnost|rimske književnosti]], premda je bilo sporadičnih pokušaja njene obnove. U [[Oktavijan|Avgustovo]] doba [[Gaj Meliso]] dao je novu vrstu togate koja je prikazivala tematiku iz života [[Equites|rimskih vitezova]] i po njihovoj odeći bila nazvana [[Trabeata|trabeatom]] ''(fabula trabeata)'', no u tome nije našao nastavljača.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 178}} [[Juvenal]] implicira da su u njegovo doba sastavljane togate za glasno čitanje ''([[recitatio]])'',<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1276.phi001.perseus-lat1:1.1 Juvenal, ''Satire'', I, 3] ''(inpune ergo mihi recitaverit ille togatas)''.</ref> a [[Svetonije]]va svedočanstva o povremenom prikazivanju togata u klasičnom razdoblju<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1348.abo012.perseus-lat1:45.4 Svetonije, ''Avgust'', 45. 4.] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> odnose se verovatno na izvođenje starih togata iz 2. i 1. veka pne.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 178}} === Književna atelana === Plautove i Terencijeve drame prikazivane su bar do [[Horacije]]vog doba; pisane su i nove palijate, a bilo je i pokušaja oživljavanja togate, no od vremena pozne republike rimskim komičkim teatrom zavladale su grublje forme: [[atelana]], koja se izvodila još u Juvenalovo doba, i [[mim]], koji je suvereno vladao pozornicom tokom nekoliko vekova. Komedije [[Pomponije Basul|Pomponija Basula]] i [[Vergilije Rimljanin|Vergilija Rimljanina]] najverovatnije su bile pisane za glasno čitanje, a ne za izvođenje na sceni, a to je bio slučaj i s togatama koje otprilike u to doba spominje Juvenal.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. comedy, Latin}} U [[Sula|Sulino]] doba (između 100. i 80. pne.) nakratko je stvorena književna atelana, koja je dala umetnički stilizovan oblik pučkoj osačkoj atelani, koja je u pretknjiževnom periodu cvetala kao jedna vrsta [[Improvizacija|improvizovane]] narodne [[Farsa|farse]].{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 178}} Kao što je primitivna italska atelana ranije izvršila određeni uticaj na plautovsku palijatu, tako je sada palijata uticala na pisanu atelanu, čiji su glavni predstavnici bili [[Lucije Pomponije]] i [[Kvint Novije]],{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 221}} a kao njeni pisci spominju se još Aprisije, možda sam Sula te neki Mumije ili Memije, koji je navodno pokušao da kasnije oživi taj žanr.{{sfn| A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|s.v. Mummius (8)}}{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Atellana}} Međutim, od književne atelane nije sačuvano ništa osim kratkih fragmenata i većeg broja naslova Pomponijevih i Novijevih dela.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 178}} Izgleda da su se atelane većinom bavile nižim društvenim slojevima, da su obilovale grubim humorom i opscenim šalama te da im se radnja uglavnom odvijala u nekom malom italskom gradu i prikazivla seoski život u italskoj provinciji.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Atellana}} Od pučke atelane preuzeti su tipski likovi, Ždera ''(Bucco)'', Budalina ''(Maccus)'', Starkelja ''(Pappus)'' i Grbavko ''(Dossenus)'',{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 178}} koji se uvek iznova javljaju u drugačijim smešnim situacijama, kako se može zaključiti po nekim naslovima, npr. "Budalina u vojsci", "Budalina kao krčmar", "Budalina kao devojka", "Starkelja kao seljak".{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Atellana}} No ti su motivi bili svakako obogaćeni elementima iz drugih vrsta rimske i [[Grčka komedija|grčke komediografije]], pri čemu na grčku posebno ukazuju naslovi koji govore o [[Mitološka travestija|parodijama mitskih tema]] iz [[Grčka tragedija|grčke tragedije]], kao što su Pomponijevi komadi ''Podmetnuti [[Agamemnon]]'' ''(Agamemnon suppositus)'' i ''Dosuđivanje oružja'' ''(Armorum iudicium)'' te Novijeva ''[[Andromaha]]'' ''(Andromacha)''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 178‒179}} Atelane su bile kratke i ponekad su izvođene kao ''[[Eksodij|exodia]]'' iza tragedija, slično [[Satirska igra|satirskoj igri]] u [[Atina (polis)|Atini]], a možda su bile i inspirisane grčkom satirskom dramom, premda je određenu ulogu imao i uticaj [[Flijačka farsa|flijačke farse]].{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. Atellana}} Još Juvenal spominje predstave atelana,<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1276.phi001.perseus-lat1:2.6 Juvenal, ''Satire'', VI, 71.]</ref> no tu se možda radi o pučkoj atelani koja je u narodu i dalje živela kao popularna farsa u doba carstva.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 178}} === Književni mim === Izvođači, bez maski i bosonogi ''(planipedes)'', nastupali su u [[Improvizacija|improvizovanim]] skečevima po ulicama [[Rim]]a i italskih gradova i pre no što je mim postao tako popularan da je uvršten u redovan program [[Floralije|Floralija]], koje su prvi put održane 241. pne., a kao godišnji festival ustanovljene 173. pne.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. mime}} Mnogi izvođači bili su Grci, a oni vodeći ''(archimimi)'' okupljali su vlastite trupe i stvarali i adaptirali scenarije za svoje nastupe. Mim je dobio na ugledu kad je Sula u svoj krug primio izvođače mimova i u to je vreme mim zamenio atelanu na mestu završne igre ''(exodium)'' koja se davala nakon prikazivanja tragedija.{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Mimus}} Za razliku od ostalih scenskih vrsta, u mimovima su glumili i muškarci i žene, do krajnjih granica koristeći [[Seksualnost|seksualne]] aluzije i [[Opscenost|opscene]] prizore,{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. mime}} grub humor, vulgaran govor, groteskni ples i ekstravagantnu mimiku.{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Mimus}} Tematika ovih skečeva bila je raznolika, no gotovo je uvek uključivala neki događaj ljubavne ili seksualne prirode koji je protivrečio uvreženim [[moral]]nim vrednostima; česti motivi bili su preokreti sudbine, u kojima prosjaci postaju bogataši i obratno, zatim oponašanje i izrugivanje savremenicima, kao što su pravnici, onda skečevi o pojedinim tipovima ili karakterima ljudi (npr. ''[[Augur]]'', ''Laskavac'', ''[[Efeb]]'', ''[[Hetera]]'', ''Devica'') ili o životu zanatlija (''Valjaoničar'', ''Trgovac solju'', ''Užar'') ili, pak, o strancima (''[[Etrurci|Etrurke]]'', ''[[Gali]]''), zatim skečevi u kojima se pojavljuju duhovi (''Silazak u [[Had (podzemni svijet)|Had]]'' Decima Laberija, ''Utvara'' nekog mimografa Katula), opisi popularnih festivala (''[[Compitalia]]'', ''[[Parilia]]'', ''[[Saturnalije|Saturnalia]]'' ― što podseća na [[Sofron]]ove mime), doživljaji avanturista (npr. čuvenog razbojnika [[Laureol]]a), mitološke karikature; u doba carstva zapleti su, kako se čini, umeli postati i zapetljani, a [[Plutarh]] opisuje neki mim u kome je i jedan pas imao istaknutu ulogu; napokon, čini se da je u mimovima bio dopušten i nemali stupanj političke kritike.{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Mimus}} Neki od ovih motiva možda su uticali na visoku književnost, npr. na [[Rimska ljubavna elegija|ljubavnu elegiju]] i [[roman]] [[Petronije]]vog tipa.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. mime}} S druge strane, izvori spominju i [[striptiz]], [[Seksualni odnos|seksualne odnose]] na pozornici, životinje koje se šetaju scenom, oponašanje ljudi i životinja.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 293}} Glavni pisci književnog mima u razdoblju pozne republike bili su [[Gnej Macije]], koji je u Sulino doba pisao [[Mimijambi|mimijambe]] po uzoru na Grka [[Heronda|Herondu]],{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 220}} te [[Decim Laberije]] i [[Publilije Sirijac]], koji su delovali u doba [[Julije Cezar|Cezara]],{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 244–245}} dok su u razdoblju carstva mimografi bili brojni: spominju se, između ostalih, neki Katul, zatim Lentul i Hostilije, Emilije Severijan, Filistion.{{sfn|A Dictionary of Greek and Roman Antiquities|s.v. Mimus}} I književni tekstovi koji nisu pripadali dramskoj literaturi mogli su se prikazati kao mimovi, pa tako [[Ovidije]] sam kaže da su njegove elegije izvođene na pozornici,<ref name=ovtris2/> a isti je slučaj bio s [[Vergilije]]vim ''[[Ekloge|Eklogama]]'' za pesnikova života, dok su priče o [[Didona|Didoni]] i [[Turno|Turnu]] prikazivane i u potonjim vekovima.<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Macrobius/Saturnalia/5*.html#17 Makrobije, ''Saturnalije'', V, 17, 5.]</ref> Car Avgust i njegovi naslednici uživali su u predstavama mima i priređivali ih kako bi stekli naklonost gradske svetine, a iz izvora čujemo o "pravim" požarima na sceni i prizorima silovanja i [[Razapinjanje|razapinjanja]] na krst osuđenih zločinaca i robova.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. mime}} Svoj život nastavio je i onaj stari, improvizovani mim, i to ne samo u narodu, nego i na rimskoj sceni, premda je u carskom periodu taj poluknjiževni mim bio potiskivan još popularnijim [[Pantomima|pantomimom]], scenskom igrom u kojoj je samostalno nastupao jedan plesač i gotovo bez glasa, samo uz instrumentalnu muziku i hor, prikazivao [[Mitologija|mitološke]] teme.{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. pantomime}} No ni pantomim u Rimu nije bio sasvim bez reči, jer se između pojedinih igračkih nastupa deklamovao i tekst.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 113}} Tokom carstva i mim i pantomim uživali su ogromnu popularnost, kako među carevima tako i među običnim svetom, koji je voleo njihov farsični karakter, nepristojnost, frivolnost i aktualnost,{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. mime}} a možda i mogućnost da se i tekstovi koji nisu pripadali scenskoj umetnosti prikažu na pozornici u obliku mima, kakav je, na primer, bio slučaj s Ovidijevim elegijama.<ref name=ovtris2>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0959.phi008.perseus-lat1:2.1 Ovidije, ''Tužaljke'', II, 519–520.]</ref> Zbog opscenosti car [[Justinijan]] zabranio je njihovo prikazivanje 526. pne., otprilike u vreme kad je zatvorio i [[Platon]]ovu akademiju u Atini, nakon čega, prema jednima, na srednjovekovnom Zapadu mim iščezava bez traga, a prema drugima, glumci mima pretvaraju se u putujuće [[lakrdijaš]]e, "žonglere" ''(jongleurs)'',{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 113–114}} a treći u mimu, pored atelane, traže preteču [[Commedia dell'arte|komedije ''dell'arte'']].{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. mime}} == Komički teatar u Rimu == === Dramske predstave === [[Datoteka:Merida_Roman_Theatre1.jpg|thumb|400px|Rimski teatar u [[Mérida (Španija)|Méridi]], sagrađen 16‒15. pne.]] Stalno pozorište od kamena dao je izgraditi tek [[Pompej]] 55. pne., premda su i ranije (174. i 155. pne.) postojali planovi za njegovu gradnju.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 80}} Pre toga teatarske predstave izvođene su na niskim drvenim podijima, podignutim da posluži kao privremena [[pozornica]] i verovatno sličnim pozornicama naslikanim na [[Flijak|flijačkim]] vazama iz južne Italije.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 80}} Takve su privremene pozornice podizane u dane predviđene za teatarske predstave (uz druge događaje kao što su pesničenje ili hodanje na žici) tokom religijskih festivala, kojih je već u 2. veku pne. bio nemali broj: [[Megalske igre]] početkom aprila, [[Cerijalije]] krajem aprila, [[Floralije]] početkom maja, [[Apolinarske igre]] polovinom jula, [[Rimske igre]] polovinom septembra i [[Plebejske igre]] početkom novembra.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 80}} U doba Plauta i Terencija dramatičari su verovatno imali ukupno četrnaest dana godišnje za izvođenje svojih predstava na festivalima koje je organizovala država, ali tome treba dodati i dane tokom povremenih [[Rimski trijumf|trijumfalnih]], zavetnih ili pogrebnih igara priređivanih o privatnom trošku.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 80}} Tako se ukupan broj pozorišnih dana u Rimu peo na 25 do 35 u toku godine, što je bilo više nego i u Atini.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXV}} Na Megalskim igrama predstave su prikazivane ispred [[Kibela|Kibelinog]] hrama na [[Palatin]]u, a u drugim prilikama verovatno ispred drugih hramova ili na [[Forum Romanum|Rimskom forumu]].{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. theatre staging, Roman}} Radnja se u palijati (a verovatno i u drugim scenskim vrstama) uvek odvijala izvan kuće, obično na ulici, a mnogi scenski detalji (npr. brdoviti predeli u ''[[Konopac (Plaut)|Konopcu]]'') bili su verovatno prepušteni mašti gledalaca, pa možda čak nije bilo ni slikane [[Scenografija|scenografije]]; stalne su jedino bile kulise kuća, najviše njih tri, koje su morale biti dovoljno čvrste da idrže stalno lupanje vratima i snažno kucanje o njih, dakako pod uslovom da su te akcije rađene realistično, a u ''[[Amfitrion (Plaut)|Amfitrionu]]'' lik boga Merkurija, kako se čini, penje se u jednoj sceni i na krov.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0119.phi001.perseus-lat1:3.4 Plaut, ''Amfitrion'', čin III, scena 4, 25 (st. 1008)] ("popeću se gore na krov, da ga odande vrebam").</ref>{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. theatre staging, Roman}} Drame su za prikazivanje birali [[Edil|kurulni edili]], kojima je prvenstveno bilo stalo do toga da se predstave dovoljno svide publici da bi im donele politički uspeh.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 81}} To delimično objašnjava činjenicu da je rimska drama, nakon [[Nevije|Nevija]], samo kao izuzetak uključivala političke aluzije: pisac je, naime, bio oprezan da ne uvredi neku od moćnih porodica čiji bi mlađi članovi mogli naredne godine postati edili.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 81}} Dok se za Nevijeve komedije može pretpostaviti da su sadržavale lične napade, pa i one politički usmerene, kod [[Plaut]]a su aluzije na savremene prilike u najboljem slučaju samo nagoveštene, kao npr. u slučaju njegovog komada ''[[Mladi Kartaginjanin (Plaut)|Mladi Kartaginjanin]]'', koji je prikazan 188/187. pne., dakle nekih 12 ili 13 godina nakon drugog punskog rata i svakako za [[Hanibal]]ova života (umro 183. pne.), a koji za glavni lik donosi mladića koji je po rođenju iz Kartagine, a po usvojenju iz [[Etolija|Etolije]] ― dakle iz dve tada najomraženije zemlje u Rimu ― no on je u tom komadu okarakterisan sa jasnim simpatijama i bez ikakvog traga neke [[Ksenofobija|ksenofobije]].{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 94}} === Glumci === Dok su glumci u staroj Grčkoj, kao "Dionisovi umetnici", bili vrlo cenjeni, dotle se u Rimu na njih gledalo s određenim stupnjem potcenjivanja, pa su ''histriones'' najčešće bili robovi ili [[Oslobođenik|oslobođenici]].{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXIII}} Mada u izvorima nema definitivnih dokaza o tome, gotovo je sigurno da su u rimskoj drami (ne računajući mim i [[pantomima|pantomim]]) muškarci glumili i ženske uloge, sasvim kao i u helenskoj.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 83}} Pravilo o tri [[Glumci|glumca]] u jednoj predstavi bilo je nepoznato Plautu i Terenciju, pa Plaut ponekad na scenu izvodi i šest različitih glumaca istovremeno, npr. u ''[[Mladi Kartaginjanin (Plaut)|Mladom Kartaginjaninu]]'', a Terencije do njih četvoro, npr. u ''[[Samomučitelj (Terencije)|Samomučitelju]]'',{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 82}} premda je po nekim drugim računanjima za neke Terencijeve komade bilo potrebno i šest i više glumaca.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXIII}} Najvažniju ulogu u pozorišnoj trupi imao je upravnik ''(dominus gregis)'', koji je obično i tumačio glavne uloge; zna se za nekoliko slavnih upravnika koji su istovremeno i glumili: [[Ambivije Turpion]], koji je promovisao [[Cecilije Stacije|Cecilija Stacija]] i [[Terencije|Terencija]], zatim [[Publije Pelion]], s kojim je Plaut u jednom trenutku došao u sukob, te najslavniji od svih, [[Kvint Roscije Gal]], izuzetak po tome što je bio slobodnog porekla i što se od glume obogatio.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXIII}} S druge strane, u mimu istaknutu ulogu imaju upravo glumice, od kojih se neke, npr. Tercija ''(Tertia)'',{{sfn| A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|s.v. Tertia (1)}} Arbuskula ''(Arbuscula)'',{{sfn| A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|s.v. Arbuscula}} Citerida ''(Cytheris)'',{{sfn| A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|s.v. Cytheris}} vežu za skandale koji su potresali rimsko društvo u razdoblju pozne republike.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 293}} [[Datoteka:Roman masks.png|thumb|290px|left|Tragična i komična maska na rimskom mozaiku, 1. vek pne.]] ==== Maske i kostim ==== Antički izvori nisu saglasni u vezi s time jesu li rimski glumci koristili [[Teatarske maske|maske]] u komičkim predstavama, no čini se da većina naginje tezi da se maske isprva nisu upotrebljavale. Neki ispitivači smatraju da u [[palijata]]ma još u Terencijevo doba maske nosu bile korišćene, i to objašnjavaju time što su sva rimska pozorišta do polovine 1. veka pone. bila malih razmera, pa je publika mogla jasno videti crte glumčevog lica, dok u velelepnim [[Teatar u drevnoj Grčkoj|grčkim pozorištima]] to nije bilo moguće.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXIV}} S druge strane, ima ispitivača koji smatraju da je teško poverovati u to da maske nisu korišćene, kad se uzme u obzir da su [[Etrurci|etrurski]] ''histriones'' s maskama na licu Rimljanima od najranijeg vremena bili dobro poznati, da je sama latinska reč ''persona'' (= maska) etrurskoga porekla, da su glumci u atelani oduvek nosili maske za tipske likove ''(Bucco, Pappus, Dossenus, Manducus)'', te da je malo verovatno da su Rimljani za svoiju palijatu od Grčka preuzeli zaplete, metričke sheme i kostime, ali ne i maske.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 83}} U svakom slučaju, vremenom se i u rimskoj palijati ustalila upotreba pozorišnih maski.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXIV}} Prema ''[[Oxford Classical Dictionary|Oksfordskom klasičnom rečniku]]'', "maske su svakako nošene u [[Atelana|atelani]], gotovo sigurno u palijati, možda i u [[Togata|togati]], ali ne u mimu".{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. comedy, Latin}} U palijatama je kostim, dakako, bio grčki, ali je odslikavao svakodnevnu odeću: preko kratke tunike nosio se dug ogrtač, pri čemu je boja pomagala gledaocima da identifikuju određeni lik: na primer, starci su nosili belo, mladići crveno, paraziti crno ili sivo, svodnik šareno, hetera šafranasto, devojke belo, a starije žene svetloplavo ili zeleno.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXIV}}<ref>Cf. za novu atičku komediju: [https://archive.org/stream/onomasticon01polluoft#page/n323/mode/2up Julije Poluk, ''Onomasticon'', IV, 119.]</ref> Neki stihovi u Plautovom ''[[Konopac (Plaut)|Konopcu]]'' i ''[[Kasina (Plaut)|Kasini]]'' sugerišu da je [[falos]] u [[Erekcija|erekciji]] bio deo kostima, što bi odstupalo od uobičajene prakse i približavalo se kostimu [[Stara atička komedija|stare atičke komedije]].{{sfn|The Oxford Classical Dictionary|s.v. theatre staging, Roman}} === Publika === [[Datoteka:Theatre of Pompey 3D cut out.png|thumb|300px|Pompejevo pozorište (rekonstrukcija)]] U publici su bili i muškarci i žene iz svih društvenih slojeva i različitih starosnih dobi.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 80}} Iz sačuvanih [[prolog]]a vidi se da se u publici nalaze udate gospođe ''(matronae)'', dadilje s malom decom, [[Prostitucija u antičkoj Grčkoj|prostitutke]], robovi (kojima nije bilo dozvoljeno da zauzimaju mesta za sedenje), sluge ''(pedisequii)'', [[liktor]]i.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXVI}} Od 194. najbolja su sedišta bila rezervisana za [[Rimski Senat|senatore]].<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi00134.perseus-lat2:44 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', XXXIV, 44, 5.]</ref> U [[Helenizam|helenističko]] doba na grčkoj pozornici izvođeni su komadi koji su publici bili poznati iz školske lektire, ali u rimskom teatru ― premda je i tamo već u Plautovo doba bilo repriznih predstava<ref>Cf. [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0119.phi004.perseus-lat1:2.2 Plaut, ''Bakhide'', čin II, scena II, st. 35‒38 (213‒215).], gde jedan lik govori o mogućnosti da se ponovo prikaže Plautov ''[[Epidik (Plaut)|Epidik]]''.</ref> ― drame su gledaocima većinom bile nove i oni niti su znali za njihove grčke uzore niti im je do njih bilo stalo; najvažnija je bila količina zabave koju im je određeni komad pružao, a ako im je dosadan, to su znali otvoreno pokazati vikom ili jednostavnim napuštanjem predstave.{{sfn|Kenney|Clausen|1982|loc=str. 81}} Publika je i inače bila vrlo nedisciplinovana i bučna, a u tom je smislu naročito zanimljiv prolog [[Terencije]]voj ''[[Svekrva (Terencije)|Svekrvi]]'', iz koga saznajemo da je ta komedija premijerno prikazana 165. pne. na [[Megalske igre|Megalskim igrama]], ali je tad "došlo do neviđenog malera i katastrofe, pa niko nije mogao ni videti ni oceniti komad: svet je bio potpuno obuzet interesovanjem za nekog igrača na konopcu".<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0134.phi005.perseus-lat1:prologue.0 Terencije, ''Svekrva'', prvi prolog] (prev. Vladeta Janković).</ref> Drugi put je trebalo da bude prikazana 160. pne., "prvi [[Čin (kazalište)|čin]] se dopao [[Publika|publici]], ali se odjednom pronese glas da će se održati [[gladijator]]ska borba, pa se začas napravi gungula, ljudi počnu da galame i da se tuku oko mesta",<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0134.phi005.perseus-lat1:prologue.1 Terencije, ''Svekrva'', drugi prolog] (prev. Vladeta Janković).</ref> pa je predstava otkazana. ''Svekrva'' je uspešno prikazana tek kasnije te godine (160. pne.), verovatno tokom [[Rimske igre|Rimskih igara]],{{sfn|Janković|1978|loc=str. 384}} ali nikad nije uživala veliku popularnost.{{sfn|The Oxford Companion to Classical Literature|s.v. Hecyra}} Slično tome, u jednom [[Plaut]]ovom prologu neki građanin koji ne čuje dobro poziva se da priđe bliže pozornici, a u prologu ''Mladog Kartaginjanina'' prostitutke se mole da ne sedaju na samo pozornicu, dame da ne pričaju i dadilje da ne donose plačljivu decu. Glumci su često morali da se nadvikuju sa glasnim žamorom gledalaca, kojima je pažnju jednako privlačilo ono što se dešavalo u publici kao i ono što se dešavalo na pozornici; stoga nije čudno što su rimski komediografi, Plaut iznad svih, gomilali komične efekte i bučne, zabavne scene, nastojeći da zaokupiraju pažnju publike.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XXVII}} == Baština rimske komedije == Komedije Plautove i Terencije čitale su se tokom cele [[Pozna antika|pozne antike]], pa učeni [[Hrišćanska teologija|hrišćanski teolog]] [[Hijeronim]] u 4. veku hvali "elegenciju Plautovu" i njegovu "ljupkost [[Aticizam|atičku]]", koja se može porediti s "rečitošću [[Muze|Muzâ]]",<ref>[http://www.bible-researcher.com/jerome.pammachius.html Hijeronim, ''Pismo Pamahiju'', LVII, 12.]</ref> a čitav niz antičkih gramatičara piše učene komentare uz Terencijeva dela, od kojih nam je sačuvan vrlo značajan komentar [[Elije Donat|Elija Donata]] iz 4. veka. Sledećih nekoliko vekova Plautove palijate, pune grube komike, sveštenici i kaluđeri nisu smatrali pogodnom školskom lektirom, pa njegovo delo neko vreme pada u zaborav.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 167}} Zapravo, Plaut je u [[Srednji vijek|srednjem veku]] bio poznat pre svega kao navodni autor komedije ''[[Zanovetalo (komedija)|Zanovetalo]]'' ''(Querolus)'', koju nije napisao i koja je zapravo sastavljena negde oko 400. nove ere po uzoru na Plautov ''[[Ćup (Plaut)|Ćup]]''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 167}} S druge strane, Terencijeve komedije čitane su tokom celog srednjeg veka, pa ih nalazimo u školskoj lektiri 10. i 11. veka uz dela hrišćanskih pisaca i Horacija, Juvenala i drugih.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 168}} Terencijevim dramama hrišćansku formu dala je u 10. veku [[Hrotsvitha]] ''(Hrotsvith)'', opatica [[Benediktinci|benediktinskog]] samostana u [[Saksonija|saksonskom]] [[Gandersheim]]u, napisavši po uzoru na Terencija šest drama moralnog sadržaja, zapravo dijaloga u ritmovanoj [[Proza|prozi]], u kojima iznosi primere hrišćanskih devica i pustinjaka.{{sfn|Vratović|1977|loc=str. 371}} Hrotsvithaina drama ''Pafnucije'' ''(Pafnutius)'', u kojoj ima dosta pozajmica iz Terencija, inspirisala je [[Anatole France|Anatola Francea]] da krajem 19. veka napiše roman ''[[Thaïs (roman)|Taida]]'',{{sfn|Janković|1978|loc=str. XLVII}} koji će, pak, uticati na [[Thaïs (opera)|istoimenu operu]] [[Jules Massenet|Julesa Masseneta]].{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 169}} U doba [[Renesansa|renesanse]] antička drama snažno utiče na evropsku dramsku književnost i postavlja tremelje modernog [[Teatar|teatra]]. Već je [[Francesco Petrarca|Petrarka]] (14. vek), uz [[Seneka|Senekine]] tragedije, pažljivo izučavao i Plautove i Terencijeve komedije. Prevodi latinskih, pa i grčkih drama, sastavljani su u [[Italija|Italiji]] od druge polovine 15. veka, a ti se prevodi ubrzo počinju izvoditi na sceni. Italijanski [[Renesansna književnost|renesansni dramatičari]] postupali su s Plautovim i Terencijevim komadima otprilike onako kako su se ova dvojica odnosila prema svojim grčkim uzorima, tj. iz različitih komedija preuzimali su i kombinovali pojedine scene, dijaloge i likove, pa je tako, na primer, komedija ''[[La Cassaria|Kovčežić]]'' ''(La Cassaria)'' [[Ludovico Ariosto|Ludovica Ariosta]] nastala kombinacijom motiva iz Plautovih palijata ''[[Kovčežić (Plaut)|Kovčežić]]'', ''[[Avet (Plaut)|Avet]]'' i ''[[Mladi Kartaginjanin (Plaut)|Mladi Kartaginjanin]]'' i Terencijevog ''[[Samomučitelj (Terencije)|Samomučitelja]]''.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XLVII}} Premda je u [[Španija|Španiji]] oživljavanje klasičnog nasleđa išlo sporije zbog jakih otpora crkve paganskoj literaturi, rimska palijata uticala je na dijaloški roman [[Fernando de Rojas|Fernanda de Rojasa]] ''[[La Celestina|Selestina]]'' (1499), koji je, pak, sa svoje strane ostavio značajnog traga u evropskoj drami i književnosti, naročito kad je reč o likovima.{{sfn|Janković|1978|loc=str. XLVIII}} U [[Francuska|Francuskoj]], nakon Plautovih prerada i prevoda u 16. veku, [[Molière]] sastavlja svoju komediju ''[[Škrtac (Molière)|Škrtac]]'' po uzoru na Plautov ''Ćup'', ali uzima i jednu scenu iz njegove ''Aveti''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 170}} U [[Engleska|Engleskoj]] celokupni razvoj komedije od samog početka stoji pod snažnim uticajem Plauta i Terencija, čije su se komedije na latinskom izvodile po školama; [[William Shakespeare]] obilato zahvata iz antičkih izvora, pa se, na primer, uticaj Plauta vidi u ''[[Comedy of Errors|Komediji zablude]]'' ''(The Comedy of Errors)'', a uticaj Terencija naročito u pojedinim likovima u različitim dramama.{{sfn|Janković|1978|loc=str. LI}} Terencijev uticaj očit je i u delima [[Ben Jonson|Bena Jonsona]], koji je u ''Ćutljivoj ženi'' ''(Silent Woman)'' koristio neke motive iz ''Svekrve''. U književnosti na [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskom jeziku]] najpoznatiji je ''Skup'' [[Marin Držić|Marina Držića]] (16. vek), prerada Plautovog ''Ćupa'', dok je njegov delimično izgubljeni ''Pjerin'' najverovatnije bio sastavljen po uzoru na Plautove ''[[Menehmi (Plaut)|Menehme]]''.{{sfn|Budimir|Flašar|1991|loc=str. 169}} Uticaj rimske palijate opstao je i u [[Novi vijek|novom veku]], da bi u 20. veku postao vidljiv i na [[film]]u. Napokon, ono što važi za grčku komediju, važi i za rimsku, naime da svaka savremena romantična komedija i komedija intrige duguje mnogo toga novoj atičkoj komediji, a time i njenoj rimskoj verziji ― palijati.{{sfn|Easterling|Kenney|2002| loc=str. 425}} == Reference == {{reflist}} == Literatura == * {{cite book|last1=Budimir |first1=Milan |last2=Flašar |first2=Miron |year=1991 |title= Pregled rimske književnosti |location= Beograd |ref = harv}} * {{cite book|last1=Easterling |first1=P.E. |last2=Kenney |first2=E.J. |year=2003 |title= The Cambridge History of Classical Literature. Vol. I: Greek Literature|location= Cambridge |ref = harv}} * {{cite book|last1= Hornblower|first1= Simon |last2= Spawforth |first2= Antony |year=2003 |title= The Oxford Classical Dictionary |location= Oxford |ref = harv}} * {{cite book|last=Hosu |first=Stjepan| year=1977 |title="Srednjovjekovna latinska književnost", Povijest svjetske književnosti, knj. 2|location= Zagreb |ref = harv}} * {{cite book|last=Howatson |first=M.C. |year=1997 |title= The Oxford Companion to Classical Literature. Second edition |location= Oxford & New York |ref = harv}} * {{cite book|last=Janković |first=Vladeta| year=1978 |title= O rimskoj komediji, Terenciju i njegovom uticaju, u: Publije Terencije Afrikanac, "Komedije"|location= Beograd |ref = harv}} * {{cite book|last1=Kenney |first1=E.J. |last2=Clausen |first2=W.V. |year=1982 |title= The Cambridge History of Classical Literature. Vol. II: Latin Literature|location= Cambridge |ref = harv}} * {{cite book|last1=Sironić |first1=Milivoj|last2=Salopek|first2=Damir |year=1977 |title= "Grčka književnost", Povijest svjetske književnosti, knj. 2|location= Zagreb |ref = harv}} * {{cite book|last1= Smith |first1= William |last2= Wayte |first2= William |last3= Marindin |first3= G. E. |year=1890 |title= A Dictionary of Greek and Roman Antiquities |location= London |url= http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a1999.04.0063 |ref = harv}} * {{cite book|last= Smith |first= William |year=1873 |title= A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology |location= London |url= http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aalphabetic+letter%3DA%3Aentry+group%3D11%3Aentry%3Dagyrrhius-bio-1|ref = harv}} * {{cite book|last=Šalabalić |first=Radmila| year=1978 |title= Horacije, "Pisma", prevod i komentari|location= Beograd |ref = harv}} * {{cite book|last=Vratović |first=Vladimir| year=1977 |title= "Rimska književnost", Povijest svjetske književnosti, knj. 2|location= Zagreb |ref = harv}} {{Izabran}} [[Kategorija:Rimska književnost]] f4w3dyh9sdjgdzo0y0cwiaezz3ytv5u 0 1276721 42713569 42670689 2026-10-25T08:35:15Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713569 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 muzičar | ime = Savage Garden | tip = bend | slika = | veličina = | alias = | ime_po_rođenju = | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | osnivanje = [[1994.]] | mjesto_osnivanja = {{nowrap|{{flagicon|AUS}} [[Logan City]], [[Queensland|Qld]], [[Australija]]}} | prebivalište = | zanimanje = | ostale_aktivnosti = | žanr = [[pop]], [[rock]], [[R&B]] | instrument = | godine_aktivnosti = [[1994.]] - [[2001.]] | label = [[Roadshow]], [[Columbia Records]], [[Sony BMG]] | povezani_izvođači = Red Edge <small>(1993 - 1994)</small> | uticaj_od = | uticaj_na = | sadašnji_članovi = | bivši_članovi = [[Darren Hayes]] <small>(vokal)</small><br />[[Daniel Jones]] <small>(instrumentalist)</small> | nagrade = | website = }} '''Savage Garden''' je bio [[Australija|australski]] [[pop]] duo kojeg su sačinjavali vokalist [[Darren Hayes]] i instrumentalist [[Daniel Jones]]. Počeci benda datiraju u [[1993.]] godinu, kada je Jones objavio audiciju za pjevača u svom glazbenom projektu Red Edge. Hayes je bio jedini prijavljeni te je ubrzo primljen u bend, koji je u to vrijeme svirao obrade. Hayes i Jones su sljedeće godine napustili Red Edge kako bi osnovali duo Crush, ali je naziv ubrzo promijenjen u Savage Garden prema frazi iz knjige ''[[The Vampire Chronicles]]'' [[Anne Rice]]. Tokom 90-ih, bend je ostvario globalni uspjeh te je imao nekoliko #1 hitova - "[[I Want You (Savage Garden)|I Want You]]", "[[To the Moon and Back]]", "[[Truly Madly Deeply]]", "[[The Animal Song]]" i "[[I Knew I Loved You]]". Njihova dva albuma, ''[[Savage Garden (album)|Savage Garden]]'' i ''[[Affirmation]]'', ostvarila su prvo mjesto na ljestvicama u Australiji te bila među deset najprodavanijih u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] i [[SAD|Sjedinjenim Državama]]. Godine [[1997.]], Savage Garden je osvojio rekordnih 10 [[ARIA Music Awards]]a za svoj debitanstki album i povezane singlove. Krajem [[2000.]] godine počele su kružiti glasine kako će se Savage Garden raspasti zbog Hayesovih planova za solo karijeru. Bend je ubrzo uzeo pauzu, no očekivali se kako će se vratiti početkom [[2002.]] godine. Ipak, Hayes je u listopadu [[2001.]] godine objavio kako se Savage Garden definitivno raspao. Nakon raspada benda, Hayes se posvetio solo karijeru dok je Jones osnovao produkcijsku kuću i posvetio se tomu. == Diskografija == {{main|Diskografija Savage Gardena}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !rowspan="2"| Godina !rowspan="2" width="230"| Detalji !colspan="11"| Uspjeh !rowspan="2"| Certifikati |- !style="width:3em;font-size:75%"|[[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name=aus>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Savage+Garden|title=Australian Charts > Savage Garden|publisher=australian-charts.com Hung Medien|accessdate=2008-05-18}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name=aut>{{cite web|url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Savage+Garden|title=Austrian Charts > Savage Garden|language=German|publisher=austriancharts.at Hung Medien|accessdate=2008-04-28}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Canadian Albums Chart|KAN]]<br /><ref name=allmusicalbums>{{cite web|url={{Allmusic|class=artist|id=p203304|pure_url=yes}}|title=Savage Garden > Charts & Awards > Billboard Albums|publisher=[[Allmusic]]. [[Rovi Corporation|Macrovision]]|accessdate=2010-08-04}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name=fra>{{cite web|url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Savage+Garden|title=French Charts > Savage Garden|language=French|publisher=lescharts.com Hung Medien|accessdate=2008-05-18}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[Media Control Charts|NJE]]<br /><ref>{{cite web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Savage+Garden?sort=entry&type=longplay|title=Chartverfolgung / Savage Garden / Longplay|language=German|publisher=musicline.de PhonoNet|accessdate=2010-08-04|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303215048/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Savage+Garden?sort=entry&type=longplay|deadurl=yes}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[Oricon|JAP]]<br /><ref name="OriconPositions">{{cite web | title=サヴェージ・ガーデンのリリース一覧 | trans-title=A Look at Savage Garden's Releases | url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/74649/products/release/ | work=[[Oricon]] | accessdate=17 January 2014}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[Recording Industry Association of New Zealand|NZL]]<br /><ref name=nz>{{cite web|url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Savage+Garden|title=New Zealand Charts > Savage Garden|publisher=charts.org.nz Hung Medien|accessdate=2008-05-18|archivedate=2012-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301021008/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Savage+Garden|deadurl=yes}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[Sverigetopplistan|ŠVE]]<br /><ref name=swe>{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Savage+Garden|title=Swedish Charts > Savage Garden|publisher=swedishcharts.com Hung Medien|accessdate=2008-05-18}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[Swiss Music Charts|ŠVI]]<br /><ref name=swi>{{cite web |url=http://hitparade.ch/artist/Savage_Garden|title=Swiss Charts > Savage Garden|language=German|publisher=hitparade.ch Hung Medien|accessdate=2008-05-18}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name=uk>{{cite web|url=http://www.theofficialcharts.com/artist/_/savage%20garden/|title=UK Charts > Savage Garden|publisher=[[Official Charts Company]]|accessdate=2010-08-04}}</ref> !style="width:3em;font-size:75%"|[[Billboard 200|SAD]]<br /><ref name=allmusicalbums/> |- |[[1997.]] |align="left"| '''''[[Savage Garden (album)|Savage Garden]]''''' * Izdan: [[24. ožujka]] [[1997.]] * Label: [[Columbia Records|Columbia]] <small>(#4871612)</small> * Format: [[Compact Disc|CD]], kaseta | 1 | 10 | 2 | 7 | 14 | 49 | 1 | 1 | 8 | 2 | 3 |align="left"| * [[Australija|AUS]]: 12× platinasti<ref name=aria01>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2001.htm|title=ARIA Charts > Accreditations > 2001 Albums|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|accessdate=2008-06-15}}</ref> * [[Kanada|KAN]]: dijamantni<ref name=cria>{{cite web|url=http://www.cria.ca/cert_db_search.php|title=CRIA Gold & Platinum|publisher=[[Canadian Recording Industry Association]]|accessdate=2008-12-04|archive-date=2016-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111074458/http://www.cria.ca/cert_db_search.php|dead-url=yes}}</ref> * [[Njemačka|NJE]]: zlatni<ref name=ifpiger>{{Certification Cite|region=Germany|artist=Savage Garden|accessdate=2010-08-05}}</ref> * [[Japan|JAP]]: zlatni<ref name="RIAJ-mar2000">{{cite journal |title=GOLD ALBUM 他認定作品 2000年1月度 |trans-title=Gold Albums, and other certified works. January 2000 Edition |url=http://www.riaj.or.jp/issue/record/2000/200003.pdf |format=PDF |journal=The Record |type=Bulletin |language=Japanese |location=[[Chūō, Tokyo]] |publisher=[[Recording Industry Association of Japan]] |publication-date=10 March 2000 |volume=484 |page=8 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140117025109/http://www.riaj.or.jp/issue/record/2000/200003.pdf |archivedate=2014-01-17 |accessdate=17 January 2014 |dead-url=no |archive-date=2014-01-17 |access-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140117025109/http://www.riaj.or.jp/issue/record/2000/200003.pdf |url-status=dead }}</ref> * [[UK]]: 3× platinasti<ref name=bpi>{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|title=BPI Certified Awards|publisher=[[British Phonographic Industry]]|accessdate=2010-08-05|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115055129/http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|dead-url=yes}}</ref> * [[SAD]]: 7× platinasti<ref name=riaa>{{Certification Cite|region=United States|artist=Savage Garden|accessdate=2010-08-05}}</ref> |- |[[1999.]] |align="left"| '''''[[Affirmation]]''''' * Izdan: [[8. studenog]] [[1999.]] * Label: Columbia <small>(#4949352)</small> * Format: CD, kaseta | 1 | 26 | 1 | 45 | 11 | 12 | 3 | 1 | 8 | 7 | 6 |align="left"| * AUS: 8× platinasti<ref name=aria01/> * KAN: 2× platinasti<ref name=cria/> * NJE: zlatni<ref name=ifpiger/> * JAP: zlatni<ref name="RIAJ-jan2000">{{cite journal |title=GOLD ALBUM 他認定作品 1999年11月度 |trans-title=Gold Albums, and other certified works. November 1999 Edition |url=http://www.riaj.or.jp/issue/record/2000/200001.pdf |format=PDF |journal=The Record |type=Bulletin |language=Japanese |location=[[Chūō, Tokyo]] |publisher=[[Recording Industry Association of Japan]] |publication-date=10 January 2000 |volume=482 |page=9 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140117114148/http://www.riaj.or.jp/issue/record/2000/200001.pdf |archivedate=2014-01-17 |accessdate=17 January 2014 |dead-url=no |archive-date=2014-01-17 |access-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140117114148/http://www.riaj.or.jp/issue/record/2000/200001.pdf |url-status=dead }}</ref> * UK: 3× platinasti<ref name=bpi/> * SAD: 3× platinasti<ref name=riaa/> |- |} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Official website|http://www.savagegarden.com}} * [http://www.rockonthenet.com/artists-s/savagegarden_main.htm Timeline of Savage Garden] * [https://web.archive.org/web/20070911235754/http://universe.darrenhayescentral.com/ Savage Garden Discography] {{Savage Garden}} [[Kategorija:Australijske rock grupe]] [[Kategorija:Australijske pop-grupe]] 48ycr6sx2jjmu3hg4smjrxmy7y5tc1p 0 1322212 42713500 42423818 2026-10-25T00:32:06Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713500 wikitext text/x-wiki {{Infokutija03 muzičar |ime=Robert Shaw |tip = instrumentalist |datum_rođenja={{datum|30|4|1916|god=ne}} |datum_smrti={{dda|1999|1|25|1916|4|30|df=y}} |žanr=[[klasična muzika]] |povezani_izvođači=[[Atlanta Symphony Orchestra]] }} '''Robert Šo''' ({{jez-engl|Robert Shaw}}; [[Red Blaf (Kalifornija)|Red Blaf]], [[30. april]] [[1916]] – [[Nju Hejven]], [[25. januar]] [[1999]]) je bio [[sjedinjene Američke Države|američki]] [[dirigent]], živeo i radio u [[Atlanta|Atlanti]]. Osnivač Atlanta sinfonije i sinfonijskog hora. Primio je 16 [[Gremi nagrade|Gremi nagrada]], a 1991. je bio dobitnik i [[Kenedi Central nagrade]]. == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/19961226190641/http://www.atlantasymphony.org/ Zvanična prezantacija Altalnta sinfonije] {{Authority control}} {{klica-muzičar}} {{Lifetime|1916|1999|Shaw, Robert}} [[Kategorija:Američki dirigenti]] [[Kategorija:Dobitnici i dobitnice Grammy Award]] c2njwatn2fej84e5b78k8uo2sgxu6x6 0 1361603 42713283 42526947 2026-10-24T15:14:54Z Mef.ellingen 151627 42713283 wikitext text/x-wiki {{drugo značenje3|Arensburg}} {{Grad u Nemačkoj | naziv = Arensburg | izvorni_naziv = ''Ahrensburg'' | slika = Schlosskirche 2025.jpg | opis_slike = Arensburg | gradska_zastava = | grb = Wappen Ahrensburg.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Šlezvig-Holštajn]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 30.907<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 876 | aglomeracija = | površina = 35,3 | gšir = 53.675 | gduž = 10.24167 | nadmorska_visina = 42 | registarska_oznaka = OD | pozivni_broj = 04102 | poštanski_kod = 22926 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.ahrensburg.de/ www.ahrensburg.de] | gradonačelnik = ''Michael Sarach'' | stranka = SPD | ije = da }} '''Arensburg''' ({{jez-nem|Ahrensburg}}) je grad u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Šlezvig-Holštajn]]. Jedno je od 55 opštinskih središta okruga [[Okrug Štormarn|Štormarn]]. Prema procjeni iz 2010. u gradu je živjelo 30.907 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 1062001, ''[[NUTS]]'' (DEF0F) i ''[[UN/LOCODE|LOCODE]]'' (DE AHR) kod. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Ahrensburg in OD.svg|mini|levo|250px|Položaj grada u okrugu Štormarn]] Arensburg se nalazi u saveznoj državi [[Šlezvig-Holštajn]] u okrugu Štormarn. Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 42 metra. Površina opštine iznosi 35,3&nbsp;km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 30.907 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 876 stanovnika/km². == Međunarodna saradnja == <div style="width:30%"> {{partnerstvo_gradova_zaglavlje}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Viljandi (grad)|Viljandi]]|[[Estonija]]|partnerstvo|[[1989]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Espluges de LJobregat]]|[[Španija]]|partnerstvo|[[1988]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Feldkirhen (Austrija)|Feldkirhen]]|[[Austrija]]|prijateljstvo|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_podnožje|Izvor<ref>[http://www.rgre.de/rgre-partnerschaften/?dt_orgname=Ahrensburg&dt_plz=&dt_einwohnerzahl_min=&dt_einwohnerzahl_max=&dt_bundesland=&aus_orgname=&aus_plz=&aus_land=&aus_kontinent=&partner_seit_von=&partner_seit_bis=&partner_form=&submit=Suche Savjet opština i regiona Evrope - Pregled međuopštinske saradnje], Pristupljeno 30. 6. 2010.</ref>}} </div> == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{portal|Nemačka}} {{Commonscat|Ahrensburg}} * [http://www.ahrensburg.de/ Zvanični sajt opštine] {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Štormarn}} [[Kategorija:Gradovi u Šlezvig-Holštajnu|Arensburg]] 1i0265mdgypfa4hy0w3klycun7tkc7o 0 1382121 42713502 42523589 2026-10-25T02:07:17Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713502 wikitext text/x-wiki {{drugo značenje3|Rot}} {{Grad u Nemačkoj | naziv = Rot | izvorni_naziv = ''Roth'' | slika = Roth02.jpg | opis_slike = Rot | gradska_zastava = | grb = DEU Roth (Hunsrück) COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Rajna-Palatinat]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 252<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 65 | aglomeracija = | površina = 3,9 | gšir = 50.08806 | gduž = 7.4575 | nadmorska_visina = 390 | registarska_oznaka = SIM | pozivni_broj = 06762 | poštanski_kod = 56288 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.roth-hunsrueck.de/ www.roth-hunsrueck.de] | gradonačelnik = ''Michael Freiß'' | stranka = | ije = da }} '''Rot''' ({{jez-nem|Roth}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Rajna-Palatinat]]. Jedno je od 134 opštinska središta okruga [[Okrug Rajn-Hunsrik|Rajn-Hunsrik]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 252 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 7140131. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Roth in SIM.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Rajn-Hunsrik]] Rot se nalazi u saveznoj državi [[Rajna-Palatinat]] u okrugu Rajn-Hunsrik. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 390 metara. Površina opštine iznosi 3,9&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 252 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 65 stanovnika/km². == Međunarodna saradnja == <div style="width:30%"> {{partnerstvo_gradova_zaglavlje}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Premery]]|[[Francuska]]|partnerstvo|[[1994]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Preméry]]|[[Francuska]]|partnerstvo|[[1994]]}} {{partnerstvo_gradova_podnožje|Izvor<ref>[http://www.rgre.de/rgre-partnerschaften/?dt_orgname=Roth&dt_plz=&dt_einwohnerzahl_min=&dt_einwohnerzahl_max=&dt_bundesland=&aus_orgname=&aus_plz=&aus_land=&aus_kontinent=&partner_seit_von=&partner_seit_bis=&partner_form=&submit=Suche Savjet opština i regiona Evrope - Pregled međuopštinske saradnje], Pristupljeno 30. 6. 2010.</ref>}} </div> == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal Nemačka}} {{Commonscat|Roth (Rhein-Hunsrück-Kreis)}} * [https://web.archive.org/web/20120209161736/http://www.roth-hunsrueck.de/ Zvanični sajt opštine] {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Rajn-Hunsrik}} ccbys42sglnt0al9kzcy9z9jeollu34 0 1452755 42713374 42290718 2026-10-24T15:31:40Z Ehrlich91 31090 42713374 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Makedoniji-lat |mesto = Vodoča |izvorno_ime = {{jez-mak|Водоча}} |slika = Воздушен поглед на Водоча.jpg |opis_slike = |opština = Strumica |populacija = 318 |nadm visina = 270 |gšir = 41.4494 |gduž = 22.5883 |pozivni broj = 034 |poštanski kod = 2414 |registarska oznaka = SR }} '''Vodoča''' ({{jez-mak|Водоча}}) je naselje u [[Republika Makedonija|Republici Makedoniji]], u jugoistočnom delu države. Vodoča je naselje u okviru [[Opština Strumica|opštine Strumica]]. U Naselju se nalazi istoimeni [[Manastir Vodoča]]. == Prirodni uslovi == Vodoča je smeštena u jugoistočnom delu [[Republika Makedonija|Republike Makedonije]]. Od najbližeg grada, [[Strumica|Strumice]], naselje je udaljeno 5 kilometara severozapadno. Naselje Vodoča se nalazi u istorijskoj oblasti [[Strumica (oblast)|Strumica]]. Naselje je položeno na jugozapadnom obodu [[Strumičko polje|Strumičkog polja]], na mestu gde se ono izdiže u prva brda, koja ka jugozapadu prelaze u planinu [[Plavuš (planina)|Plavuš]]. Nadmorska visina naselja je približno 270 metara. Mesna klima je blaži oblik [[Kontinentalna klima|kontinentalne]] zbog blizine [[Egej]]a (žarka leta). == Stanovništvo == Vodoča je prema poslednjem popisu iz [[2002.]] godine imala 318 stanovnika. Većinsko stanovništvo u naselju su etnički [[Makedonci]] (99%), a ostalo su [[Srbi]]. Pretežna veroispovest mesnog stanovništva je [[pravoslavlje]]. == Izvori == * [http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Popis u Makedoniji 2002. - Knjiga 10.] == Vanjske veze == {{Commonscat|Vodoča}} * [http://www.strumica.gov.mk www.strumica.gov.mk Zvanična stranica opštine Strumica] * [http://www.fallingrain.com/world/MK/0/Vodoca.html fallingrain] {{Opština Strumica}} [[Kategorija:Opština Strumica]] cyi87uq5excf96mkjfto2yswal8b16k 0 1452949 42713471 42286732 2026-10-24T19:00:07Z Ehrlich91 31090 42713471 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Makedoniji-lat |mesto = Dabilje |izvorno_ime = {{jez-mak|Дабиље}} |slika = Воздушен поглед на Дабиље.jpg |opis_slike = |opština = Strumica |populacija = 1.946 |nadm visina = 220 |gšir = 41.4428 |gduž = 22.6906 |pozivni broj = 034 |poštanski kod = 2400 |registarska oznaka = SR }} '''Dabilje''' ({{jez-mak|Дабиље}}) je naselje u [[Republika Makedonija|Republici Makedoniji]], u jugoistočnom delu države. Dabilje je naselje u okviru [[Opština Strumica|opštine Strumica]]. ==Prirodni uslovi== Dabilje je smešteno u jugoistočnom delu [[Republika Makedonija|Republike Makedonije]]. Od najbližeg grada, [[Strumica|Strumice]], naselje je udaljeno 5 kilometara istočno. Naselje Dabilje se nalazi u istorijskoj oblasti [[Strumica (oblast)|Strumica]]. Naselje je položeno u zapadnom delu [[Strumičko polje|Strumičkog polja]]. Seoski atar je [[ravnica|ravničarski]] i ceo pod [[Ratarstvo|ratarskim]] kulturama. Nadmorska visina naselja je približno 220 metara. Mesna klima je blaži oblik [[Kontinentalna klima|kontinentalne]] zbog blizine [[Egej]]a (žarka leta). ==Stanovništvo== Dabilje je prema poslednjem popisu iz [[2002]]. godine imalo 1.946 stanovnika. Većinsko stanovništvo u naselju su etnički [[Makedonci]] (99%), a ostalo su [[Srbi]]. Pretežna veroispovest mesnog stanovništva je [[pravoslavlje]]. ==Izvori== * [http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Popis u Makedoniji 2002. - Knjiga 10.] == Vanjske veze == *[http://www.strumica.gov.mk www.strumica.gov.mk Zvanična stranica opštine Strumica] {{Opština Strumica}} [[Kategorija:Opština Strumica]] bjljpsxk847hf1yd8xygtkofkxhyhwk 0 1488162 42713378 42266312 2026-10-24T15:53:34Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713378 wikitext text/x-wiki {{Infookvir naselje u Hrvatskoj |ime = Pušćine |regija = |županija = [[Međimurska županija]] |općina = [[Nedelišće]] |mikroregija = |najgrad = |površina = |nadvisina = |z. širina = 46.353 |z. dužina = 16.371 |brojstan = 1267 |gustoća = |domaćinstva = 387 |pošta = 40305 Nedelišće |pozbroj = <small>+385</small> 040 |autooznaka = ČK |slika = |slika_opis = }} '''Pušćine''' ([[mađarski jezik|mađ.:]] ''Pusztafa,'' [[prekomurski jezik|prek.:]] ''Püščine'') je naselje u [[Hrvatska|Republici Hrvatskoj]], u sastavu Općine [[Nedelišće]], [[Međimurska županija]]. ==Stanovništvo== Prema popisu stanovništva iz [[2001.]] godine, naselje je imalo 1267 stanovnika<ref>{{Cite web |title=Popis stanovništva 2001., www.dzs.hr |url=http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_01_03/H01_01_03.html |access-date=2014-08-02 |archive-date=2012-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225045215/http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_01_03/H01_01_03.html }}</ref> te 387 obiteljskih kućanstava.<ref>{{Cite web |title=Kućanstva prema obiteljskom sastavu i obiteljska kućanstva prema broju članova, Popis 2001., www.dzs.hr |url=http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/Census2001/Popis/H02_01_02/H02_01_02.html |access-date=2014-08-02 |archive-date=2012-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225045225/http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/Census2001/Popis/H02_01_02/H02_01_02.html }}</ref> {{Kretanje broja stanovnika |naslov = '''Kretanje broja stanovnika 1857.-2001.'''<ref>[http://www.dzs.hr/Hrv/pxweb2003/database/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske.asp Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001., www.dzs.hr]</ref> |dimx = |dimy = |stanmax = 1367 |crta1 = 100 |crta2 = 50 |a1 = 1857 |a2 = 1869 |a3 = 1880 |a4 = 1890 |a5 = 1900 |a6 = 1910 |a7 = 1921 |a8 = 1931 |a9 = 1948 |a10 = 1953 |a11 = 1961 |a12 = 1971 |a13 = 1981 |a14 = 1991 |a15 = 2001 |p1 = 191 |p2 = 0 |p3 = 0 |p4 = 0 |p5 = 391 |p6 = 420 |p7 = 460 |p8 = 574 |p9 = 679 |p10 = 749 |p11 = 834 |p12 = 779 |p13 = 1072 |p14 = 1254 |p15 = 1267 |izvor = Državni zavod za statistiku }} <br /> :<small>'''Napomena:''' Od 1869. do 1890. podaci su sadržani u naselju Nedelišće. U 1991. dio područja naselja pripojen je naselju Gornji Kuršanec, za koje i sadrži dio podataka u 1953. i 1961. Do 1981. iskazivano pod imenom Pušćina.</small> <br> ==Izvori== {{izvori}} == Vanjske veze == *[https://web.archive.org/web/20150428184330/http://puscine.co.cc/ Web stranica naselja] {{mrva-naselje hr}} {{Naselja u sastavu Općine Nedelišće}} [[Kategorija:Naselja u Međimurskoj županiji]] s789akanfphatofxzciww300m4n2xg4 0 1489555 42713193 42484035 2026-10-24T12:36:24Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713193 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Hrvatskoj |ime = Prijeboj |regija = [[Lika]] |županija = [[Ličko-senjska županija|Ličko-senjska]] |općina = [[Plitvička jezera (općina)|Plitvička jezera]] |mikroregija = |najgrad = |površina = |nadvisina = |z. širina = 44.8408 |z. dužina = 15.6758 |brojstan = 3 |gustoća = |domaćinstva = |pošta = 53231 Plitvička Jezera |pozbroj = +385 |autooznaka = GS |slika = |slika_opis = }} '''Prijeboj''' je selo u općini [[Plitvička Jezera|Plitvička Jezera]], u [[Ličko-senjska županija|Ličko-senjskoj županiji]]. == Geografija == Nalazi se na 44° 50' 27" sjeverne zemljopisne širine i 15° 40' 33" istočne zemljopisne dužine, zapadno od [[Željava|Željave]], južno od [[Ličko Petrovo Selo|Ličkog Petrovog Sela]] i [[Zaklopača (Plitvička Jezera)|Zaklopače]] i istočno od Jezerca, uz granicu sa [[BiH]]. == Stanovništvo == * [[2001.]] - 3 * [[1991]]. - 28 (Hrvati - 13, Jugoslaveni - 10, Srbi - 2, ostali - 3) * [[1981]]. - 26 (Hrvati - 15, Jugoslaveni - 9, Srbi - 2) * [[1971]]. - 37 (Hrvati - 23, Srbi - 6, Jugoslaveni - 4, ostali - 4) === Izvor === * CD rom: "Naselja i stanovništvo RH od 1857-2001. godine", Izdanje Državnog zavoda za statistiku Republike Hrvatske, Zagreb, 2005. == Historija == == Gospodarstvo == == Povezano == == Napomene == {{izvori}} == Vanjske veze == *[https://web.archive.org/web/20110522035947/http://hakave.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1052&Itemid=137 HKV] Što se događalo u Lici prije akcije Medački džep *[http://www.fallingrain.com/world/HR/0/Prijeboj.html Prijeboj] na fallingrain.com *[http://gospic.hbk.hr/content/view/1935/2/]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Misa preživjelih Hrvata na Prijeboju [[Kategorija:Naselja u Ličko-senjskoj županiji]] akpqkinrtfk9qrmogshf33djiy5qpmm 0 2318357 42713473 42088988 2026-10-24T19:42:38Z LigaDue 34119 slika 42713473 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Italiji | naziv = Tazzo | izvorni_naziv = | država = {{flag|Italija}} [[Italija]] | regija = [[Umbria]] | okrug = [[Perugia (provincija)|Perugia]] | slika = TazzoCascia2.jpg | opis_slike = | grb = | gradska_zastava = | osnivanje = | stanovništvo = 13 | godina_stanovništvo = 2011 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gustina = | površina = | vremenska_zona = | poštanski_kod = | pozivni_broj = | registarska_oznaka = | ostalo1l = | ostalo1 = | veb-strana = | gradonačelnik = | stranka = | gšir = 42.72004 | gduž = 13.05423 | nadmorska_visina = 835 | geonameid = 3165859 }} '''Tazzo''' je naselje u [[Italija|Italiji]] u provinciji [[Perugia (provincija)|Perugia]], u regiji [[Perugia (provincija)|Perugia]]. Prema proceni iz [[2011]]. u naselju je živelo 13 stanovnika.<ref name="GeoNames">{{GeoNames}}</ref><ref name="Istat">{{Istat}}</ref> Naselje se nalazi na [[Nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 835 m. == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MoliternoEncyclopediaOfContemporaryItalianCulture}} * {{ArmieroNatureAndHistoryInModernItaly}} * {{GuicciardiniHistoryOfItaly}} * {{DomenicoRegionsOfItaly}} * {{AveryNewCenturyItalianRenaissanceEncyclopedia}} * {{CoppaDictionaryOfModernItalianHistory}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Tazzo}} {{Wikiatlas|Italy}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html by the CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709111211/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html |date=2017-07-09 }} * [http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National and Regional Parks] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Italy:_Primary_Documents History of Italy: Primary Documents] * [http://www.fastionline.org/ List and maps of archaeological sites in Italy] * [http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html WWW-VL: History: Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html |date=2021-08-15 }} at IUE {{Italijanska provincija Perugia}} {{Spisak provincija u Italiji}} {{Naselje-Italija-začetak}} [[Kategorija:Naselja u provinciji Perugia]] 2d06f85acp9fm5t1kt4wzi91duntwsm 0 2334678 42713297 42045907 2026-10-24T15:21:20Z Carsten Steger 165163 Aerial image of Bonassola inserted. 42713297 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Italiji | naziv = Bonassola | izvorni_naziv = | država = {{flag|Italija}} [[Italija]] | regija = [[Ligurija]] | okrug = [[La Spezia (provincija)|La Spezia]] | slika = Aerial image of Bonassola (view from the south).jpg | opis_slike = | grb = | gradska_zastava = | osnivanje = | stanovništvo = 597 | godina_stanovništvo = 2011 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gustina = | površina = | vremenska_zona = | poštanski_kod = | pozivni_broj = | registarska_oznaka = | ostalo1l = | ostalo1 = | veb-strana = | gradonačelnik = | stranka = | gšir = 44.18323 | gduž = 9.58422 | nadmorska_visina = 12 | geonameid = 3181897 }} '''Bonassola''' je naselje u [[Italija|Italiji]] u provinciji [[La Spezia (provincija)|La Spezia]], u regiji [[Ligurija]]. Prema proceni iz [[2011]]. u naselju je živelo 597 stanovnika.<ref name="GeoNames">{{GeoNames}}</ref><ref name="Istat">{{Istat}}</ref> Naselje se nalazi na [[Nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 12 m. == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MoliternoEncyclopediaOfContemporaryItalianCulture}} * {{ArmieroNatureAndHistoryInModernItaly}} * {{GuicciardiniHistoryOfItaly}} * {{DomenicoRegionsOfItaly}} * {{AveryNewCenturyItalianRenaissanceEncyclopedia}} * {{CoppaDictionaryOfModernItalianHistory}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Bonassola}} {{Wikiatlas|Italy}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html by the CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200521023714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html |date=2020-05-21 }} * [http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National and Regional Parks] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Italy:_Primary_Documents History of Italy: Primary Documents] * [http://www.fastionline.org/ List and maps of archaeological sites in Italy] * [http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html WWW-VL: History: Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html |date=2021-08-15 }} at IUE {{Italijanska provincija La Spezia}} {{Spisak provincija u Italiji}} {{Naselje-Italija-začetak}} [[Kategorija:Naselja u provinciji La Spezia]] awvemnuxunjgy6ypfj3a1hczhzwxer8 0 2337119 42713582 42088010 2026-10-25T11:56:47Z Carsten Steger 165163 Aerial image of Spotorno inserted. 42713582 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Italiji | naziv = Spotorno | izvorni_naziv = | država = {{flag|Italija}} [[Italija]] | regija = [[Ligurija]] | okrug = [[Savona (provincija)|Savona]] | slika = Aerial image of Spotorno (view from the southeast).jpg | opis_slike = | grb = | gradska_zastava = | osnivanje = | stanovništvo = 3841 | godina_stanovništvo = 2011 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gustina = | površina = | vremenska_zona = | poštanski_kod = | pozivni_broj = | registarska_oznaka = | ostalo1l = | остало1 = | veb-strana = | gradonačelnik = | stranka = | gšir = 44.22638 | gduž = 8.41647 | nadmorska_visina = 6 | geonameid = 3166228 }} '''Spotorno''' je naselje u [[Italija|Italiji]] u provinciji [[Savona (provincija)|Savona]], u regiji [[Ligurija]]. Prema proceni iz [[2011]]. u naselju je živelo 3841 stanovnika.<ref name="GeoNames">{{GeoNames}}</ref><ref name="Istat">{{Istat}}</ref> Naselje se nalazi na [[Nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 6 m. == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MoliternoEncyclopediaOfContemporaryItalianCulture}} * {{ArmieroNatureAndHistoryInModernItaly}} * {{GuicciardiniHistoryOfItaly}} * {{DomenicoRegionsOfItaly}} * {{AveryNewCenturyItalianRenaissanceEncyclopedia}} * {{CoppaDictionaryOfModernItalianHistory}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Spotorno}} {{Wikiatlas|Italy}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html by the CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709111211/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html |date=2017-07-09 }} * [http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National and Regional Parks] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Italy:_Primary_Documents History of Italy: Primary Documents] * [http://www.fastionline.org/ List and maps of archaeological sites in Italy] * [http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html WWW-VL: History: Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html |date=2021-08-15 }} at IUE {{Italijanska provincija Savona}} {{Spisak provincija u Italiji}} {{Naselje-Italija-začetak}} [[Kategorija:Naselja u provinciji Savona]] 2ddi19kb1xxif6c8aupe3385lpvu5yo 0 2338294 42713386 42045169 2026-10-24T16:32:50Z Carsten Steger 165163 Aerial image of Bergeggi inserted. 42713386 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Italiji | naziv = Bergeggi | izvorni_naziv = | država = {{flag|Italija}} [[Italija]] | regija = [[Ligurija]] | okrug = [[Savona (provincija)|Savona]] | slika = Aerial image of Bergeggi (view from the southeast).jpg | opis_slike = | grb = | gradska_zastava = | osnivanje = | stanovništvo = 1120 | godina_stanovništvo = 2011 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gustina = | površina = | vremenska_zona = | poštanski_kod = | pozivni_broj = | registarska_oznaka = | ostalo1l = | ostalo1 = | веб-страна = | gradonačelnik = | stranka = | gšir = 44.24833 | gduž = 8.44402 | nadmorska_visina = 58 | geonameid = 3182161 }} '''Bergeggi''' je naselje u [[Italija|Italiji]] u provinciji [[Savona (provincija)|Savona]], u regiji [[Ligurija]]. Prema proceni iz [[2011]]. u naselju je živelo 1120 stanovnika.<ref name="GeoNames">{{GeoNames}}</ref><ref name="Istat">{{Istat}}</ref> Naselje se nalazi na [[Nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 58 m. == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MoliternoEncyclopediaOfContemporaryItalianCulture}} * {{ArmieroNatureAndHistoryInModernItaly}} * {{GuicciardiniHistoryOfItaly}} * {{DomenicoRegionsOfItaly}} * {{AveryNewCenturyItalianRenaissanceEncyclopedia}} * {{CoppaDictionaryOfModernItalianHistory}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Bergeggi}} {{Wikiatlas|Italy}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html by the CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709111211/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html |date=2017-07-09 }} * [http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National and Regional Parks] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Italy:_Primary_Documents History of Italy: Primary Documents] * [http://www.fastionline.org/ List and maps of archaeological sites in Italy] * [http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html WWW-VL: History: Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html |date=2021-08-15 }} at IUE {{Italijanska provincija Savona}} {{Spisak provincija u Italiji}} {{Naselje-Italija-začetak}} [[Kategorija:Naselja u provinciji Savona]] ady3q6npx27ahgdz09z6oyovobhgli5 0 2595223 42713244 41325383 2026-10-24T14:13:32Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713244 wikitext text/x-wiki '''Protesilaj''' ({{lang-grc|Πρωτεσίλαος}}) bio je, u [[Grčka mitologija|grčkoj mitologiji]], sin [[Ifikle|Ifikla]] i [[Astioha|Astiohe]] te stoga brat [[Podark]]ov, koji je poticao iz [[Filaka (Tesalija)|Filake]] u [[Tesalija (oblast)|Tesaliji]], pa se toga naziva "filačkim" (Φυλάκιος),<ref>[[Homer]], ''[[Ilijada]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-grc1:2.695-2.733 II, 705].</ref> mada mu taj epitet možda dolazi i od toga što je mu je deda bio [[Filak]], [[Eponim|eponimni]] osnivač Filake.{{sfn|Schmitz|1867|loc=s.v. Protesilaus}} == Mitologija == Protesilaj je u [[Trojanski rat|trojanskom ratu]] predvodio [[Ahejci (Homer)|ahejske]] ratnike iz nekoliko tesalskih gradova i bio je prvi od svih [[Stara Grčka|Grka]] pod [[Troja|Trojom]] koga su ubili Trojanci, budući da je, kad su [[Katalog brodova|ahejski brodovi]] pristali u Troadi, prvi iskočio na obalu.<ref>[[Homer]], ''[[Ilijada]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-grc1:2.695-2.733 II, 695], [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-grc1:13.673-13.722 XIII, 681]; [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-grc1:15.696 XV, 705].</ref> Prema široko rasprostranjenom predanju, Protesilaja je ubio [[Hektor]],<ref>[[Lukijan iz Samosate|Lukijan]], ''Razgovori mrtvih'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0062.tlg066.perseus-grc1:23.1 XXIII, 1].</ref><ref>[[Jovan Ceces]], komentar uz [[Likofron]]a, 245, 528, 530.</ref><ref>[[Higin]], ''Fabulae'', [http://www.theoi.com/Text/HyginusFabulae3.html#103 103].</ref><ref>[[Ovidije]], ''[[Metamorfoze]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0959.phi006.perseus-lat1:12.64-12.145 XII, 67].</ref> ali ima i onih koji kažu da je stradao od [[Ahat (mitologija)|Ahatove]],<ref>[[Evstatije Solunski|Evstatijev]] komentar uz [[Homer]]ovu ''[[Ilijada|Ilijadu]]'', str. 326.</ref> [[Eneja|Enejine]]<ref>[[Diktis Krićanin]], ''Trojanski rat'', [http://www.theoi.com/Text/DictysCretensis2.html II, 11].</ref> ili [[Euforb]]ove ruke.<ref name=evst325>[[Evstatije Solunski|Evstatijev]] komentar uz [[Homer]]ovu ''[[Ilijada|Ilijadu]]'', str. 325.</ref>{{sfn|Schmitz|1867|loc=s.v. Protesilaus}} U mitu je Protesilaj pre svega bio čuven po odnosu snažne privrženosti i vernosti koji je postojao između njega i njegove supruge [[Laodamija|Laodamije]], kćerke [[Akast]]ove (odnosno, prema drugima, [[Polidora|Polidore]], kćerke [[Meleagar|Meleagrove]]).<ref>[[Pausanija (pisac)|Pausanija]], ''Opis Helade'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001.perseus-grc1:4.2.7 IV, 2, 7].</ref> Njih dvoje venčali su se neposredno pre početka trojanskog rata, ali je Protesilaj, žureći u rat, zaboravio da prinese sve uobičajene svadbene žrtve, čime je navukao na sebe [[Afrodita|Afroditin]] gnev, pa je zato on ubrzo izgubio život. Kad je čula za Protesilajevu smrt, njegova se žena molila bogovima [[Had (podzemni svet)|Podzemlja]] da joj dopuste da na samo tri sata opet razgovara s njim. Pošto joj je ta molba uslišena, [[Hermes]] je na nekoliko sati izveo Protesilaja u svet živih i ovaj put, kad je Protesilaj ponovo nestao, s njim je umrila i Laodamija.<ref>[[Higin]], ''Fabulae'', [http://www.theoi.com/Text/HyginusFabulae3.html#105 105].</ref><ref name=evst325/> Pesnici su ovu priču, koja se kod [[Lukijan iz Samosate|Lukijana]] razlikuje samo u detaljima, modifikovali na različite načine, pa su, na primer, neki govorili da je Laodamija nakon druge muževljeve smrti napravila kip s njegovim likom, kome je ukazivala kultne počasti, a kad joj je njen otac Akast naredio da spali kip, bacila se s njim u vatru.<ref>[[Higin]], ''Fabulae'', [http://www.theoi.com/Text/HyginusFabulae3.html#104 104].</ref> Drugi, pak, kažu da je Protesilaj je, kad se vratio iz donjeg sveta, zatekao suprugu kako grli njegov kip, a kad je po drugi put nestao, zamolio ju je da ne čeka predugo pre no što i ona krene za njim, na šta je ona mačem sebi oduzela život.{{sfn|Schmitz|1867|loc=s.v. Protesilaus}} Ima i onih koji kažu da je Laodamija, koju je otac primorao da se uda za drugog muškarca, noći provodila s kipom napravljenim po Protesilajevom liku.<ref name=evst325/> Sasvim drugačije predanje beleži mitograf [[Konon (mitograf)|Konon]]; prema njemu, Protesilaj je nakon trojanskog rata uzeo sa sobom kao zarobljenicu [[Prijam]]ovu kćerku [[Etila (mitologija)|Etilu]]. Na putu kući pristao je na [[Antička Makedonija|makedonsko]] poluostrvo [[Palena|Palenu]] te se udaljio od obale u potrazi za vodom; u njegovom odsustvu Etila je nagovorila druge žene da zapale brodove. Zato je Protesilaj morao da ostane na tom poluostrvu, gde je podigao grad [[Skiona|Skionu]].<ref>[[Konon (mitograf)|Konon]], ''Povesti'', 13.</ref> == Kult == Protesilajev grob, u kome su se nalazile mnoge dragocenosti,<ref>[[Herodot]], ''[[Istorija (Herodot)|Istorija]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001.perseus-grc1:9.116 IX, 116].</ref> pokazivan je blizu grada [[Eleunt]]a na [[Hersonez Trački|Hersonezu Tračkom]].<ref>[[Pausanija (pisac)|Pausanija]], ''Opis Helade'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001.perseus-grc1:1.34.2 I, 34, 2].</ref> <ref>[[Strabon]], ''Geografija'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:13.1.31 XIII, 1, 31].</ref><ref>[[Jovan Ceces]], komentar uz [[Likofron]]a, 532.</ref> Oko njegovog groba rasli su brestovi, za koje se verovalo da su ih posadile [[nimfe]]; one grane okrenute prema Troji olistale bi pre nego druge, ali je istovremeno i lišće brže venulo i umiralo.<ref>[[Filostrat]], ''Heroji'', [http://chs.harvard.edu/CHS/article/display/3565#onheroestext II, 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430094209/http://chs.harvard.edu/CHS/article/display/3565#onheroestext |date=2017-04-30 }}.</ref> Neki su govorili i to da bi drveće uvenulo kad bi doseglo visinu s koje se mogla videti Troja i da su potom iz njegovog korenja nicali novi izdanci.<ref>[[Plinije Stariji]], ''[[Naturalis Historia|Prirodoslovna pitanja]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-eng1:16.99 XVI, 99] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref>''[[Palatinska antologija]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg7000.tlg001.perseus-grc2:7.141 VII, 141]; [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg7000.tlg001.perseus-grc2:7.385 VII, 385].</ref> Protesilaju je u Eleuntu podignut velelepni hram, a u Filaki, gde je [[Kult heroja|poštovan kao božanstvo]], postojalo je njegovo svetilište, u kome su održavane [[pogrebne igre]].<ref>[[Herodot]], ''[[Istorija (Herodot)|Istorija]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001.perseus-grc1:7.33 VII, 33]; [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001.perseus-grc1:7.116 VII, 116]; [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001.perseus-grc1:7.120 VII, 120].</ref><ref>[[Pausanija (pisac)|Pausanija]], ''Opis Helade'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001.perseus-grc1:3.4.5 III, 4, 5].</ref><ref>[[Pindar]], ''Istamske ode'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0033.tlg004.perseus-grc1:1 I, 83] i [[sholija]] uz to mesto.</ref> O osvetničkom duhu Protesilajevom, koji je delovao još u vreme [[Grčko-persijski ratovi|grčko-persijskih ratova]], pisao je [[Herodot]].<ref>[[Herodot]], ''[[Istorija (Herodot)|Istorija]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001.perseus-grc1:9.120 IX, 120].</ref> Lik Protesilajev bio je predstavljen na zidu [[Kniđanska riznica|riznice Kniđana]] u [[Delfi]]ma.<ref>[[Pausanija (pisac)|Pausanija]], ''Opis Helade'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001.perseus-grc1:10.30.1 X, 30, 1].</ref> [[Euripid]] je napisao [[Grčka tragedija|tragediju]] ''Protesilaj'', od koje su sačuvani samo fragmenti.{{sfn|Srejović|Cermanović-Kuzmanović|1989|loc=s.v. Protesilaj}} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == *{{Citation | last = Schmitz | first = Leonhard | author-link = | contribution = Protesilaus | editor-last = Smith | editor-first = William | title = [[Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology]] | volume = | pages = | publisher = | place = Boston | year = 1867 | contribution-url = http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aentry%3Dprotesilaus-bio-1|ref=harv}} *{{cite book|last1= Srejović|first1= Dragoslav|last2= Cermanović-Kuzmanović|first2= Aleksandrina|title= Rečnik grčke i rimske mitologije|location= Beograd|publisher= Srpska književna zadruga|year=1989|ref=harv}} [[Kategorija:Grčki heroji]] l0cxtz2huhgsgxxgzaa3vpdqemoh68o 0 3557872 42713245 42670180 2026-10-24T14:44:33Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713245 wikitext text/x-wiki {{Oružani sukob |naziv=Prvi berberski rat |dio= |slika=[[Datoteka:EnterpriseTripoli.jpg|300px]] |opis slike= |datum= [[10. svibnja]] [[1801.]] − [[10. lipnja]] [[1805.]] |mjesto= Obala [[Mediteran]]a kod [[Tripoli]]ja i [[Darnah|Derne]] (današnja [[Libija]]) |povod= |teritorij= |ishod= Pobjeda [[SAD|SAD-a]]<br />Mirovni sporazum |sukobljeni1= [[Datoteka:US flag 30 stars.svg|border|25px]] [[Sjedinjene Američke Države]]<br />[[Datoteka:Flag of Sweden.svg|border|25px]] [[Švedska]] (1800. - 1802.) |sukobljeni2= [[Datoteka:Tripoli. Johnson's new chart of national emblems, 1868.jpg|border|25px]] [[Osmanska Tripolitanija]]<br />[[Datoteka:Coat_of_arms_of_Morocco.svg|border|25px]] [[Alidi]] |sukobljeni3= |zapovjednik1= [[Datoteka:US flag 30 stars.svg|border|25px]] [[Thomas Jefferson]]<br />[[Datoteka:US flag 30 stars.svg|border|25px]] [[Richard Dale]]<br />[[Datoteka:US flag 30 stars.svg|border|25px]] [[Richard Morris]]<br />[[Datoteka:US flag 30 stars.svg|border|25px]] [[William Eaton]]<br />[[Datoteka:US flag 30 stars.svg|border|25px]] [[Edward Preble]]<br />[[Datoteka:Flag of Sweden.svg|border|25px]] [[Gustav IV Adolf]]<br />[[Datoteka:Naval ensign of Sweden.svg|border|25px]] [[Rudolf Cederström]] |zapovjednik2= [[Datoteka:Flag_of_the_Ottoman_Empire_(1453-1517).svg|border|25px]] [[Yusuf Karamanli]]<br />[[Datoteka:Flag_of_the_Ottoman_Empire_(1453-1517).svg|border|25px]] [[Rais Mahomet Rous]] |zapovjednik3= |jačina1= |jačina2= |jačina3= |posljedice1= '''SAD:'''<br />35 poginulih<br />64 ranjenih<br />'''Grčki i arapski plaćenici:'''<br />Nepoznati broj poginulih i ranjenih |posljedice2= Procjena od 800 poginulih, 1200 ranjenih kod Derne te potopljeni brodovi i posada u sukobima na moru |posljedice3= |bilješke= }} '''Prvi berberski rat''' ([[1801.]] - [[1805.]]) također poznat i pod nazivima ''Rat u Tripoliju'' ili ''Berberski obalni rat'' bio je prvi od dva [[Rat|oružana sukoba]] između [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]] i sjeverozapadnih [[Afrika|afričkih]] [[Muslimani|Muslimanskih]] država u to vrijeme poznatih pod nazivom ''[[Berberske države]]''. Te su se države sastojale od [[Osmansko carstvo|Osmanskih]] provincija [[Tripoli]]ja, [[Alžir]]a i [[Tunis]]a koje su uživale veliku [[Autonomija|autonomiju]] kao i od [[Alidi|nezavisnog marokanskog Sultanata]].<ref name="Wars of the Barbary Pirates">{{cite book | url=http://books.google.dz/books?id=fQJI5cX-klYC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | title=Wars of the Barbary Pirates | accessdate=8. lipnja 2014. | pages=[http://books.google.com.ph/books?id=fQJI5cX-klYC&pg=PA 16 16], [http://books.google.com.ph/books?id=fQJI5cX-klYC&pg=PA39 39] | archivedate=2013-10-17 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017084517/http://books.google.dz/books?id=fQJI5cX-klYC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | deadurl=yes }}</ref> Uzrok rata bile su visoke [[novac|novčane]] potražnje Berberskih država od SAD-a što je tadašnji [[Predsjednik SAD-a]] [[Thomas Jefferson]] odbijao plaćati kao i učestali napadi na američke [[brod]]ove i porobljavanje posada uz potražnju visokih otkupnina. Bio je to prvi rat kojeg su SAD vodile na stranom tlu i morima. == Pozadina sukoba == [[Berberski korsari|Berberski pirati]] iz [[Osmansko carstvo|Osmanskih]] provincija [[Alžir]]a, [[Tunis]]a i [[Tripoli]]ja u [[Sjeverna Afrika|Sjevernoj Africi]] te nezavisnog marokanskog Sultanata pod dinastijom [[Alidi|Alida]] pustošili su i pljačkali [[Mediteran]]om stoljećima.<ref>Masselman, George. [http://www.questia.com/read/59497520/the-cradle-of-colonialism ''The Cradle of Colonialism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110120659/http://www.questia.com/read/59497520/the-cradle-of-colonialism |date=2013-11-10 }}. New Haven: Yale University Press, 1963. str. 205.</ref> Napadima na trgovačke brodove i porobljavanjem posade te traženjem otkupnina [[Muslimani|Muslimanski]] vođe spomenutih nacija bogatile su se i osnaživale (pogotovo s [[Mornarica|mornaricom]]). Rimsko katolički red imena ''The Order of the Most Holy Trinity'' [[stoljeće|stoljećima]] je iz [[Francuska|Francuske]] rukovodio specijalnim misijama sakupljanja i distribucije [[novac|novca]] za otkupninu zatvorenika mediteranskih pirata. Prema napisima Roberta Davisa između [[16. stoljeće|16.]] i [[19. stoljeće|19. stoljeća]] čak je 1 do 1,25 milijuna Europljana bilo zarobljeno od strane Berberskih pirata te prodano u [[Robovlasništvo|roblje]].<ref>Davis, Robert. ''Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500. – 1800.''.[http://www.amazon.com/dp/1403945519]</ref> Berberski pirati predvodili su napade na američke [[Trgovački brod|trgovačke brodove]] u pokušajima da dobiju otkupninu za živote zarobljenih mornara, a u konačnici su naplaćivali [[SAD|SAD-u]] i "zaštitu" od budućih napada - dogovor kakav su već postigli s drugim raznim europskim zemljama.<ref>Rojas, Martha Elena. ""Insults Unpunished" Barbary Captives, American Slaves, and the Negotiation of Liberty." Early American Studies: An Interdisciplinary Journal. 1.2 (2003.): 159. – 86.</ref> Prije [[Sporazum u Parizu|Sporazuma u Parizu]] kojim su se SAD formalno otcijepile od [[Velika Britanija|Velike Britanije]], američki brodovi nalazili su se pod patronatom Francuske tijekom trajanja [[Američka revolucija|Revolucije]] zahvaljujući potpisanom [[Ugovor o savezništvu|Ugovoru o savezništvu]] ([[1778.]] - [[1783.]]). Premda se u tom ugovoru Berberske države ne spominju imenom, njegovi određeni članci spominju zajedničke neprijatelje SAD-a i Francuske koji uključuju Berberske države i pirate općenito. Upravo zbog toga su napadi na američke brodove započeli tek nakon završetka Američke revolucije, kada je Vlada SAD-a izgubila zaštitu koju je imala Ugovorom o savezništvu. Nedostatak zaštite od strane Europljana doveo je do prvog napada na američki trgovački brod nakon Sporazuma u Parizu. Dana [[11. listopada]] [[1784.]] godine marokanski pirati napali su [[jedrenjak]] ''Betsey''.<ref>Battistini, Robert. "Glimpses of the Other before Orientalism: The Muslim World in Early American Periodicals, 1785. – 1800." Early American Studies: An Interdisciplinary Journal. 8.2 (2010.): 446. – 74.</ref> [[Španjolska]] vlada pregovarala je oko oslobođenja broda i posade, ali je također i ponudila savjet SAD-u kako izaći na kraj s Berberskim državama. Savjet je bio da SAD redovno počnu plaćati danak kako bi spriječile daljnje napade na svoje trgovačke brodove. Tadašnji američki Ministar vanjskih poslova [[Thomas Jefferson]] odlučio je poslati izaslanike u [[Maroko]] i Alžir kako bi oni pokušali dogovoriti uvjete i puštanje na slobodu zarobljenih pomoraca koji su se u to vrijeme nalazili u Alžiru.<ref>Parton, James. "Jefferson, American Minister in France." Atlantic Monthly. 30.180 (1872.): 405. – 24.</ref> Maroko je bila prva država Berberske obale koja je potpisala pakt sa SAD-om dana [[26. lipnja]] [[1786.]] godine. Potpisanim paktom službeno su okončani svi marokanski piratski napadi na buduće američke trgovačke brodove. Specifičan je bio članak 6 u kojem je jasno naznačeno da će se svaki američki mornar koji bude zarobljen od strane Maroka ili bilo koje druge Berberske države, a bude držan u bilo kojem marokanskom gradu odmah osloboditi i nalaziti pod zaštitom Marokanske države.<ref>Miller, Hunter. United States. [http://avalon.law.yale.edu/18th_century/bar1786t.asp Barbary Treaties 1786. – 1816: Treaty with Morocco June 28 and July 15, 1786]. [http://avalon.law.yale.edu The Avalon Project], Yale Law School.</ref> Američki diplomat u Alžiru, drugoj najvećoj Berberskoj obalnoj državi, nije bio toliko uspješan kao onaj u Maroku. Alžir je započeo s piratskim napadima na SAD dana [[25. srpnja]] [[1785.]] godine napadom na [[Škuna|škunu]] ''Maria'' te škunu ''Dauphin'' tjedan dana kasnije.<ref>Battistini, str. 450.</ref> Sve četiri Berberske države zahtijevale su otkupninu u iznosu od 660 tisuća [[dolar]]a (svaka). Međutim, izaslanici su imali budžet od svega 40 tisuća dolara s kojima su trebali postići mir.<ref>Parton, str. 413.</ref> Diplomatski pregovori kojima se trebala pronaći razumna suma kojom bi se oslobodili zatočeni mornari teško su napredovali. Zbog toga su posade škuna ''Maria'' i ''Dauphin'' ostale u zatočeništvu preko cijelog jednog [[Desetljeće|desetljeća]] i uskoro se pridružile posadama ostalih brodova koje su bile zarobljene od strane Berberskih država.<ref>Rojas, str. 176.</ref> [[Datoteka:BainbridgeTribute.jpg|thumb|170px|left|Kapetan William Bainbridge plaća novčani danak [[alžir]]skom vođi ([[1800.]])]] Godine [[1795.]] Alžir je sklopio dogovor kojim je oslobođeno 115 američkih mornara za sumu od preko milijun dolara. Ova suma iznosila je jednu šestinu kompletnog američkog budžeta<ref>Rojas, str. 165.</ref>, a bila je tražena i kao danak kako bi se spriječili daljnji piratski napadi Berberskih država. Daljnje tražbine isplate danka u konačnici su dovele do oformljavanja [[Američka ratna mornarica|američkog odjela ratne mornarice]] [[1798.]] godine<ref>Blum, Hester. "Pirated Tars, Piratical Texts Barbary Captivity and American Sea Narratives." Early American Studies: An Interdisciplinary Journal. 1.2 (2003.): 133. – 58.</ref> kojim bi se spriječili daljnji napadi na američke brodove i završila ekstremno velika potražnja novaca od strane Berberskih država. Razna pisma i svjedočenja zarobljenih mornara opisivala su njihovo zatočeništvo kao oblik ropstva, premda se zatočeništvo Berberskih država razlikovalo od onoga kojeg su u to doba prakticirale SAD i razne zemlje [[Europa|Europe]].<ref>Rojas, str. 168. – 169.</ref> Zatočenici Berberskih država mogli su se domoći bogatstva i imovine te stvoriti status koji je nadilazio onaj tipičnih robova. Jedan takav primjer bio je James Leander Cathcart koji se uzdigao do najviše pozicije kojeg je jedan [[Katolicizam|Katolički]] rob mogao dostići u Alžiru te postao savjetnik alžirskom [[beg]]u odnosno kralju.<ref>Rojas, str. 163.</ref> Međutim, većina zatočenika ipak je bila prisiljena na težak fizički rad te se borila s lošim uvjetima života koji su uključivali učestalu izloženost štetočinama i raznim bolestima. Kako je glas o njihovom tretmanu došao do SAD-a putem priča oslobođenih zatočenika ili pisama, Amerikanci su počeli vršiti pritisak na vlastitu Vladu od koje su zahtijevali hitne akcije kojima bi se spriječili daljnji piratski napadi na američke brodove. [[Datoteka:Captain walter croker horror stricken at algiers 1815.jpg|thumb|Ilustracija [[Katoličanstvo|Katoličkih]] robova iz [[1816.]] godine]] U [[Ožujak|ožujku]] 1785. godine Thomas Jefferson i [[John Adams]] otišli su u [[London]] kako bi pregovarali sa izaslanikom iz Tripolija, Ambasadorom [[Sidi Haji Abdrahaman|Sidijem Hajiem Abdrahamanom]] (ili Sidi Haji Abdul Rahman Adja). Kada su se raspitali u vezi "izgovora za izazivanje rata s nacijom koja im nije učinila ništa nažao", ambasador je odgovorio: <blockquote>U [[Kuran]]u je napisano da su svi oni koji nisu priznali [[Proroci u islamu|Proroka]] griješnici te da kao takvi zaslužuju pljačku i zatočeništvo; svaki će ''mussulman'' koji bude ubijen u ovom ratovanju sigurno otići u [[raj]]. Također je rekao da onaj tko prvi zakorači na palubu ima pravo na jednog roba više od ostalih te da svaki mornar koji sudjeluje u napadu na neprijateljske brodove u obje ruke drži bodeže te jedan u svojim ustima zbog čega obično oni koji budu napadnuti odmah mole za milost.{{#tag:ref|"American Peace Commissioners to John Jay," 28. ožujka 1786., "Thomas Jefferson Papers," Series 1. General Correspondence. 1651. - 1827., Library of Congress. [http://memory.loc.gov/master/mss/mtj/mtj1/005/0400/0430.jpg LoC: 28. ožujka 1786.] (pisano rukom).<br />^ [http://books.google.com/books?id=nWQCAAAAIAAJ Making of America Project]; Philip Gengembre Hubert (1872.). The Atlantic monthly. Atlantic Monthly Co.. str. [http://books.google.com/books?id=nWQCAAAAIAAJ&pg=PA413 413] (pisano mašinom) (neki izvori potvrđuju ovaj tekst,<ref>{{cite book| author=Richard Lee|title=In God We Still Trust: A 365-Day Devotional|url= http://books.google.com/books?id=xgI535e9Xt4C|year=2011.|publisher=Thomas Nelson Inc|isbn=978-1-4041-8965-2|page=[http://books.google.com.ph/books?id=xgI535e9Xt4C&pg=PA69 69]}}</ref><ref>{{cite book|author=Harry Gratwick|title=Hidden History of Maine|url=http://books.google.com/books?id=GQX8SYLjKckC|date=19. travnja 2010.|publisher=The History Press|isbn=978-1-59629-815-6|page=[http://books.google.com.ph/books?id=GQX8SYLjKckC&pg=PT52 52]}}</ref> dok ostali izvori ukazuju na ovaj citat s malo izmijenjenim tekstom.<ref>{{cite book|author=United States. Dept. of State|title=The diplomatic correspondence of the United States of America|url=http://books.google.com/books?id=od6PAAAAMAAJ| year=1837.|publisher=Printed by Blair & Rives|page=[http://books.google.com.ph/books?id=od6PAAAAMAAJ&pg=PA605 605]}}</ref><ref>{{cite book|author1=Priscilla H. Roberts|author2=Richard S. Roberts|title =Thomas Barclay (1728. – 1793.): Consul in France, Diplomat in Barbary| url=http://books.google.com/books?id=4PmWSLcoGCoC|year=2008.|publisher=Associated University Presse|isbn=978-0-934223-98-0|page=[http://books.google.com.ph/books?id=4PmWSLcoGCoC&pg=PA184 184]}}</ref><ref>{{cite book|author= Frederick C. Leiner|title=The End of Barbary Terror: America's 1815 War Against the Pirates of North Africa|url=http://books.google.com/books?id=sRWhmVTnndoC|year=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-518994-0|pages=[http://books.google.com.ph/books?id=sRWhmVTnndoC&pg=PA17 17. – 18.]}}</ref><ref>{{cite book|title=United States Congressional Serial Set, Serial No. 15038, House Documents Nos. 129. –137.|url=http://books.google.com/books?id=CaPylhG5Ee0C|publisher= Government Printing Office|page=[http://books.google.com.ph/books?id=CaPylhG5Ee0C&pg=RA2–PA8& 8]|id=GGKEY:TBY2W8Z0L9N}}</ref>)}}</blockquote> Jefferson je o razgovoru izvijestio tadašnjeg Ministra vanjskih poslova Johna Jaya koji je prenio ambasadorove komentare i ponudu [[Kongres SAD-a|Kongresu]]. Jefferson je tvrdio da će plaćanje danka samo ohrabriti daljnje napade. Premda se John Adams slagao s Jeffersonom, on je vjerovao da su tadašnje okolnosti prisiljavale SAD da plaćaju danak sve dok ne bude izgrađena adekvatna mornarica. SAD su upravo završile iscrpljujući rat što je samu državu ostavilo u velikom dugu. Federalne i anti-federalne snage raspravljale su o potrebama zemlje i uvođenju poreza. Jeffersonovi Demokrati-Republikanci vjerovali su da se budućnost zemlje nalazi u proširenju na zapadno područje kontinenta te da nastavak trgovine [[Atlantski ocean|Atlantikom]] prijeti daljnjim odlijevanjem novaca i energije na nepotrebne ratove [[Stari svijet|Staroga svijeta]].<ref name="London2005pp40–41">{{Harvnb|London|2005|pp=40,41}}.</ref> SAD su Alžiru platile otkupninu i nastavile plaćati iznos od milijun dolara jednom godišnje sljedećih 15 godina za mirnu plovidbu američkih brodova ili povratak američkih taoca. Plaćanje iznosa od milijun dolara za otkupnine i danak piratskim državama označavalo je otprilike trošak od 10% ukupnog prihoda SAD-a [[1800.]] godine.<ref>[http://www.usgovernmentrevenue.com/yearrev1800_0.html United States Federal State and Local Government Revenue, Fiscal Year 1800., in $ million], [http://www.usgovernmentrevenue.com usgovernmentrevenue.com].</ref> Jefferson je nastavljao s prijedlozima o prestanku davanja danka, uz sve veću potporu [[George Washington|Georgea Washingtona]] i ostalih. Uz oformljavanje Američke mornarice [[1794.]] godine te povećanja ratne moći na moru postalo je moguće da Amerika počne odbijati plaćati danak premda se do sada već stvorila navika koju je bilo teško promijeniti. == Objava rata i pomorska blokada == Netom prije [[Thomas Jefferson|Jeffersonove]] inauguracije [[1801.]] godine, [[Kongres SAD-a]] donio je pomorski zakon prema kojem je, između ostalog, dopušteno dodjeljivanje šest [[Fregata|fregati]] koje će biti popunjene i kojima će biti upravljano onako kako odredi sam [[Predsjednik SAD-a]]. U slučaju objave rata [[Berberske države|Berberskih država]], ti brodovi poslužit će "obrani naše trgovine i kažnjavanju njihove drskosti potapljanjem, spaljivanjem i uništavanjem njihovih brodova gdjegod oni budu pronađeni".<ref name=Woods>[[Thomas Woods|Woods, Thomas]] (7. srpnja 2005.) [http://www.lewrockwell.com/woods/woods45.html Presidential War Powers], [[LewRockwell.com]]</ref> Na dan Jeffersonove predsjedničke inauguracije 1801. godine, Yusuf Karamanli, [[paša]] iz [[Tripoli]]ja, zatražio je 225 tisuća [[dolar]]a danka od nove administracije. Godine [[1800.]] državni prihodi iznosili su nešto malo više od 10 milijuna dolara. Stavljajući u praksu svoja dugogodišnja uvjerenja, Jefferson je odbio platiti traženi iznos. To je kao posljedicu izazvalo objavu rata Paše [[10. svibnja]] 1801. godine protiv [[SAD|SAD-a]] i to ne putem formalnih pisanih dokumenata već tradicionalnim berberskim putem koji je uključivao uništavanje koplja američke zastave ispred američkog konzulata.<ref>{{cite book|last=Miller|first=Nathan|title=The U.S. Navy: a history|url=http://books.google.com/books?id=aJhgcoxbjLoC&pg=PA46|accessdate=9. svibnja 2011.|date=1. rujna 1997.|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-55750-595-8|page=46}}</ref> Provincije [[Alžir]] i [[Tunis]] nisu slijedile primjer svog saveznika iz Tripolija. Kao odgovor Jefferson je poslao tek nekolicinu brodova kako bi zaštitili američke brodove i građane protiv potencijalne agresije, ali je inzistirao na tome da niti jedan brod nije ovlašten [[Ustav SAD-a|Ustavom]], bez prethodnog odobrenja Kongresa, za prelazak linije obrane.<ref name=Woods/> Premda Kongres nikada službeno nije glasovao u vezi objave rata, ovlastili su Predsjednika da naredi svojim kapetanima da zarobe sve brodove i dobra koji pripadaju Paši iz Tripolija. Tako se američka [[eskadrila]] pridružila [[Švedska|švedskoj]] flotili pod vodstvom [[Rudolf Cederström|Rudolfa Cederströma]] u blokadi Tripolija budući su Šveđani bili u [[rat]]u s Tripolitancima još od [[1800.]] godine.<ref>{{cite web|url=http://www.libertyclassroom.com/warpowers/|title=Presidential War Powers: The Constitutional Answer|author=Tom Woods|accessdate=9. srpnja 2014.|publisher=[http://www.libertyclassroom.com libertyclassroom.com]}}</ref> [[Datoteka:EnterpriseTripoli.jpg|thumb|230px|Brod ''Enterprise'' zauzima brod ''Tripoli'']] Dana [[31. svibnja]] 1801. godine komodor [[Edward Preble]] otputovao je u [[Messina|Messinu]] ([[Sicilija]]) na dvor Kralja Ferdinanda IV iz Kraljevine [[Napulj]]. Zatražio je pomoć i dobio dobrog saveznika. Iako je Kraljevina u to vrijeme ratovala s [[Napoleon]]om, Ferdinand je Amerikance opskrbio ljudima, namirnicama, topovskim brodovima, obrtnicima i čamcima te odobrio korištenje luka u Messini, [[Syracuse]]u i [[Palermo|Palermu]] za pomorsku bazu iz koje će krenuti operacije protiv Tripolija, lučke tvrđave koju je u to vrijeme branilo 150 komada teškog topništva s preko 25 tisuća vojnika te potpomognutu flotom od 10 [[jedrenjak]]a s dvije katarke, dvije [[Škuna|škune]] s po osam topova svaka, dvije velike [[Galija (brod)|galije]] i 19 topovnjača.<ref>Tucker, Glenn. [http://www.questia.com/read/5653611/dawn-like-thunder-the-barbary-wars-and-the-birth ''Dawn like Thunder: The Barbary Wars and the Birth of the U.S. Navy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803030212/http://www.questia.com/read/5653611/dawn-like-thunder-the-barbary-wars-and-the-birth |date=2013-08-03 }}. Indianapolis, Bobbs-Merrill, 1963. str. 293.</ref> Dana [[1. kolovoza]] 1801. godine škuna ''Enterprise'' kojom je upravljao poručnik [[Andrew Sterret]] porazila je gusarski brod ''Tripoli'' nakon žestoke, ali jednostrane bitke. Godine [[1802.]] kao odgovor na Jeffersonov zahtjev za autoritetom kako bi se obračunao s piratima, Kongres je donio Zakon o zaštiti trgovine i pomoraca SAD-a protiv krstarica iz Tripolija prema kojem je Predsjedniku omogućeno "slanje naoružanih brodica SAD-a prema potrebi, a u svrhu zaštite efektivne trgovine i pomoraca u [[Atlantski ocean|Atlantskom oceanu]], [[Mediteran]]u i susjednim morima".<ref>{{Harvnb|Keynes|2004|p=[http://books.google.com.ph/books?id=f9kT6Az5HIsC&pg=PA191 191] (bilješka 31)}}</ref> Statut je autorizirao američke brodove da zauzmu brodove koji pripadaju zaljevu Tripoli, a da se zaplijenjena imovina raspodijeli onima koji su brodove zauzeli.<ref name=Woods/> == Bitke == [[Datoteka:Decatur Boarding the Tripolitan Gunboat.jpg|thumb|lijevo|240px|[[Stephen Decatur]] se ukrcava na Tripolitanski paljbeni brod [[3. kolovoza]] [[1804.]] godine]] [[Datoteka:PhiladelphiaAground.jpg|thumb|upright=1.35|''USS Philadelphia'' usidrena u [[Tripoli]]ju [[1803.]] godine]] [[Datoteka:Attack on Derna by Charles Waterhouse 01.jpg|thumb|left|240px|Poručnik [[Presley O'Bannon]] u [[Bitka za Darnah|bitci za Dernu]] [[1805.]] godine]] U [[listopad]]u [[1803.]] godine [[flota]] iz [[Tripoli]]ja uspjela je zauzeti brod ''Philadelphia'' nakon što je ovaj obavljao rutinsku patrolu kroz luku Tripolija. Američki pokušaji da se odupru napadima nisu uspjeli. Brod, njegov kapetan [[William Bainbridge]] i svi oficiri i ostali članovi posade odvedeni su na obalu i držani kao taoci. Sam brod okrenut je protiv Amerikanaca i usidren u luci kao artiljerijska jedinica. U noći [[16. veljače]] [[1804.]] godine poručnik [[Stephen Decatur]] je poveo malu skupinu [[Američki marinci|američkih marinaca]] na zauzeti Tripolitanski preimenovani brod ''USS Intrepid'' te na taj način prevario čuvare na brodu ''Philadelphia'' koji su mu dopustili da plovi dovoljno blizu kako bi se na isti mogao ukrcati. Decaturovi ljudi su se brzo ukrcali na brod i svladali mornare iz Tripolija. Uz paljbenu pomoć ostalih američkih brodova, Marinci su zapalili brod ''Philadelphia'' te na taj način onesposobili njegovu funkciju za neprijatelje. [[Velika Britanija|Britanski]] [[admiral]] [[Horatio Nelson]] kojeg je u to vrijeme pratio glas hrabrog čovjeka od akcije navodno je ovaj napad prozvao "najodvažnijim činom tog doba".<ref>Tucker, Spencer. ''[http://books.google.com/books?id=1ETOxH58_kUC Stephen Decatur: A Life Most Bold and Daring]''. Naval Institute Press; 2005. {{ISBN|978-1-55750-999-4}}. p. [http://books.google.com.ph/books?id=1ETOxH58_kUC&pg=PR11 xi].</ref> Dana [[14. srpnja]] Tripoli je napadnut serijom neuvjerljivih bitaka uključujući i hrabri, ali neuspješni napad u kojem se pokušao iskoristiti ''Intrepid'' pod vodstvom kapetana [[Richard Somers|Richarda Somersa]] kao paljbeni brod nakrcan eksplozivima i koji je poslan kako bi uplovio u luku Tripolija gdje je trebao biti uništen u eksploziji skupa s neprijateljskom flotom. Međutim, ''Intrepid'' je uništen, najvjerojatnije od strane neprijateljske vatre, prije nego je ostvario svoj cilj, a kapetan Somers i kompletna posada su izginuli.<ref>Tucker, 2005., str. 326. – 331.</ref> Prekretnica rata bila je [[Bitka za Darnah|Bitka za Dernu]] (koja se vodila u razdoblju od [[Travanj|travnja]] do [[Svibanj|svibnja]] [[1805.]] godine). Bivši konzul [[William Eaton]], bivši vojni kapetan koji je koristio titulu "generala" i prvi poručnik američkih marinaca [[Presley O'Bannon]] predvodili su osmoricu marinaca<ref>Eaton je tražio 100 Marinaca, ali je bio limitiran samo na osmoricu od strane komodora Barrona koji je na drugačiji način želio određivati svoje snage. {{Harvnb|Daugherty|2009.|pp=[http://books.google.com/books?id=Ir-hm6IGWnEC&pg=PA11 11–12]}}.</ref> i 500 plaćenika ([[Grci|Grka]] iz [[Kreta|Krete]], [[Arapi|Arapa]] i [[Berberski korsari|Berbera]]) na marš kroz [[Pustinja|pustinju]] od [[Aleksandrija|Aleksandrije]] ([[Egipat]]) kako bi napali i zauzeli Tripolitanski grad [[Darnah|Dernu]]. Ovo je bilo prvi put u povijesti da je američka zastava podignuta u znak pobjede na stranom tlu. Samoj akciji odana je počast riječima himne Marinaca ''...the shores of Tripoli'' (u slobodnom prijevodu: "obale Tripolija").<ref>{{Cite web |url=http://militaryhistory.about.com/od/battleswars1800s/p/derne.htm |title=Battle of Derna |access-date=2015-03-07 |archive-date=2012-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216230227/http://militaryhistory.about.com/od/battleswars1800s/p/derne.htm |url-status=dead }}</ref> == Mirovni sporazum i posljedice == [[Datoteka:Burning of the uss philadelphia.jpg|thumb|right|Spaljivanje broda ''USS Philadelphia'' - "Najodvažniji čin toga doba."<br />—[[Horatio Nelson]]]] Umoran od konstantne blokade i racija te pod prijetnjom daljnjeg napredovanja u [[Tripoli]] i uz ideju povratka na vlast svog svrgnutog starijeg brata Hameta Karamanlija, Yusuf Karamanli je potpisao [[mirovni sporazum]] kojim je proglašeno primirje [[10. lipnja]] [[1805.]] godine. Drugi članak navedenog sporazuma je glasio: <blockquote>[[Paša]] iz Tripolija će američkoj eskadrili koja se sada nalazi izvan Tripolija dati sve zarobljene [[Amerikanci|Amerikance]]; svi oni koji se nalaze u američkom zarobljeništvu, a pripadaju Paši biti će njemu isporučeni; broj Amerikanaca koji se nalaze u zarobljeništvu Paše iz Tripolija je otprilike tristo ljudi; broj Pašinih ljudi u zarobljeništvu kod Amerikanaca je otprilike stotinu ljudi; Paša iz Tripolija će od SAD-a dobiti sumu od šezdeset tisuća [[dolar]]a kao naplatu za razliku u broju ovdje spomenutih zarobljenika.<ref>{{cite web |url=http://avalon.law.yale.edu/19th_century/bar1805t.asp |title=Sporazum o miru i prijateljstvu potpisan u Tripoliju 4. lipnja 1805. godine |publisher=[http://avalon.law.yale.edu/ The Avalon project], Yale Law School.}}</ref></blockquote> Uz pristanak na plaćanje otkupnine u iznosu od 60 tisuća dolara za američke zarobljenike, Jeffersonova administracija povukla je jasnu crtu u različitom tumačenju plaćanja danka od plaćanja otkupnine. U to vrijeme neki su smatrali da je otkup mornara iz [[Robovlasništvo|ropstva]] pravedna razmjena kojom će rat biti okončan. Međutim, [[William Eaton]] ostao je ogorčen do kraja svog života zbog sporazuma smatrajući da je njegov napor tijekom ratovanja u potpunosti rasut od strane diplomata Tobiasa Leara. Eaton i ostali smatrali su da je osvajanje [[Darnah|Derne]] trebalo biti iskorišteno kao alat za pregovaranje u oslobađanju svih američkih zatvorenika bez plaćanja otkupnine. Nadalje, Eaton je vjerovao da je čast [[SAD|SAD-a]] kompromitirana u trenutku kada je Vlada SAD-a napustila Hameta Karamanlija nakon što mu je obećala da će mu pomoći vratiti ga na prijestolje Tripolija. Na Eatonove prigovore uglavnom su se svi oglušivali pogotovo nakon što je pozornost preusmjerena na zategnute međunarodne odnose koji će u konačnici dovesti do povlačenja američke mornarice iz ovog područja [[1807.]] godine, a što će kasnije rezultirati [[Anglo-američki rat|Anglo-američkim ratom 1812. godine.]]<ref>Herring, George C. [http://www.questia.com/read/121354597/from-colony-to-superpower-u-s-foreign-relations ''From Colony to Superpower: U.S. Foreign Relations since 1776''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707225852/http://www.questia.com/read/121354597/from-colony-to-superpower-u-s-foreign-relations |date=2013-07-07 }}. New York: Oxford University Press, 2008. {{ISBN|978-0-19-507822-0}}. str. 100.</ref> Prvi berberski rat bio je koristan za reputaciju vojnog zapovjedništva i ratnog mehanizma SAD-a koji do tada nisu bili testirani. Taj rat također pokazao i da Amerika može ratovati daleko od svog teritorija te da američke snage imaju koheziju zajedničkog ratovanja kao Amerikanci, a ne odvojeno kao ljudi iz npr. [[Georgia|Georgije]] ili [[New York]]a. [[Američka mornarica]] i [[Marinci]] postali su trajni dio američke Vlade i američke povijesti, a Decatur se vratio u SAD kao prvi post-revolucionarni ratni heroj.<ref>Tucker, 2005., str. 464.</ref> Međutim, problem berberskog piratstva nije bio u potpunosti riješen. Do 1807. godine [[Alžir]]ci su ponovno započeli otimati američke brodove i njihovu posadu. Budući im je pozornost okupirao Anglo-američki rat, SAD nisu mogle odgovoriti na provokacije sve do [[1815.]] godine kada se dogodio [[Drugi berberski rat]] tijekom kojeg su, zahvaljujući pomorskim pobjedama, komodori [[William Bainbridge]] i [[Stephen Decatur]] okončali sva plaćanja bilo kakvih danaka SAD-a bilo kome.<ref>Gerard W. Gawalt, [http://lcweb2.loc.gov/ammem/collections/jefferson_papers/mtjprece.html America and the Barbary Pirates: An International Battle Against an Unconventional Foe], [http://loc.gov U.S. Library of Congress].</ref> == Spomenik == ''Spomenik Tripoli'',<ref>{{Cite book|url=http://www.dcmemorials.com/index_indiv0003204.htm| title=Tripoli Monument at the U.S. Naval Academy in Annapolis, Maryland|author=Giovanni C Micali| publisher=dcmemorials.com}}</ref> najstariji vojni spomenik u [[SAD|SAD-u]] odaje počast herojima Prvog berberskog rata: glavnom zapovjedniku Richardu Somersu, poručniku Jamesu Caldwellu, Jamesu Decaturu (bratu Stephena Decatura), Henryju Wadsworthu, Josephu Israelu i Johnu Dorseyu. Originalno poznat pod nazivom ''Mornarički spomenik'' (''Naval Monument'') isklesan je od [[mramor]]a iz Carrare u [[Italija|Italiji]] [[1806.]] godine te donesen u SAD na brodu ''Constitution'' ("Old Ironsides"). S originalne lokacije u [[Washington]]u premješten je na zapadnu terasu zgrade [[Kongres SAD-a|Kongresa]] te, konačno, [[1860.]] godine na Američku mornaričku akademiju u Annapolisu (država [[Maryland]]).<ref>Tucker, 2005., str. 332.</ref> == Izvori == {{izvori}} == Literatura == * {{Cite book|author=Edward Keynes|title=Undeclared War|url=http://books.google.com/books?id=f9kT6Az5HIsC|year=2004.|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-02607-7}} * {{Cite book |author=Joshua E. London |authorlink=|year=2005.|title=Victory in Tripoli: How America's War with the Barbary Pirates Established the U.S. Navy and Shaped a Nation|place=New Jersey|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=0-471-44415-4|url=https://archive.org/details/victoryintripoli00lond}} * {{Cite book |author=A. B. C. Whipple |title=To the Shores of Tripoli: The Birth of the U.S. Navy and Marines |url=https://archive.org/details/toshoresoftripol0000whip |publisher=Bluejacket Books |year=1991. |isbn=1-55750-966-2}} === Daljnja literatura === * {{Cite book|author=Henry Brooks Adams|authorlink=Henry Brooks Adams|title=History of the United States of America During the Administrations of Thomas Jefferson|url=https://archive.org/details/historyofuniteds00adam_1|publication-date=1891| edition=Library of America|year=1986.}} * {{cite book |authorlink=Max Boot |last=Boot |first=Max |title=The Savage Wars of Peace: Small Wars and the Rise of American Power |url=https://archive.org/details/savagewarsofpeac0000boot_w2d7 |location=New York City |publisher=Basic Books |isbn=046500721X |year= 2003. |page=}} * {{cite book|last=Daugherty|first=Leo J. |title=The Marine Corps and the State Department: enduring partners in United States foreign policy, 1798.–2007.|url=http://books.google.com/books?id=Ir-hm6IGWnEC|year= 2009.|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-3796-2|ref=harv}} * {{cite book|author=James Tertius De Kay|title=A Rage for Glory: The Life of Commodore Stephen Decatur, USN|publisher=Free Press|year=2004}} * {{cite book|author=Lambert, Frank|title=The Barbary Wars: American Independence in the Atlantic World|url=https://archive.org/details/barbarywarsameri0000lamb|year=2005.|publisher=Hill and Wang|location=New York|isbn=978-0-8090-9533-9|pages=}} * {{cite book|author=Michael B. Oren|authorlink=Michael B. Oren|title=Power, Faith, and Fantasy: The United States in the Middle East, 1776 to 2006|url=https://archive.org/details/powerfaithfantas00oren_0|publication-place=New York|publisher= W.W. Norton & Co|year=2007.|isbn=978-0-393-33030-4}} * {{cite book|author=David Smethurst|title=Tripoli: The United States' First War on Terror|url=https://archive.org/details/tripoliunitedsta0000smet| publication-place=New York|publisher=Presidio Press|year=2006.}} * {{cite book|author=Ian W. Toll|authorlink=|year=2006|title=Six Frigates: The Epic History of the Founding of the U.S. Navy|place=|publisher=W. W. Norton|isbn=978-0-393-05847-5|url=https://archive.org/details/sixfrigatesepich00toll}} * {{cite book|author=Joseph Wheelan|title=Jefferson's War: America's First War on Terror, 1801–1805|url=https://archive.org/details/jeffersonswarame0000whee_n8r2|publication-place=New York|publisher=Carroll & Graf|year=2003.}} * {{cite book|author=Richard Zacks|title=The Pirate Coast: Thomas Jefferson, the First Marines, and the Secret Mission of 1805|url=https://archive.org/details/piratecoastthoma00zack|publication-place=New York|publisher=Hyperion|year=2005.}} == Vanjske veze == * [http://www.barbarywarfare.com Barbary Warfare] * [http://avalon.law.yale.edu/19th_century/bar1805t.asp Treaties with The Barbary Powers :] * [http://www.clements.umich.edu/exhibits/online/barbary/barbary-introduction.php The Barbary Wars at the Clements Library]: Internetska izložba Berberskih ratova sa slikama i transkriptima dokumenata iz tog razdoblja. * {{cite book|url=http://www.salon.com/news/libya/index.html?story=/politics/war_room/2011/04/17/libya_jefferson_scigliano|title=Our original Libyan misadventure|author=Eric Scigliano|publisher=''Salon.com''|access-date=2015-03-07|archive-date=2011-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110420131358/http://www.salon.com/news/libya/index.html?story=%2Fpolitics%2Fwar_room%2F2011%2F04%2F17%2Flibya_jefferson_scigliano|url-status=dead}} * {{cite book|url=http://www.victoryintripoli.com/|title=How America's war with the Barbary Pirates Established the U.S. Navy and Shaped a Nation|author=Joshua E. London|publisher=victoryintripoli.com|access-date=2015-03-07|archive-date=2014-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218150126/http://victoryintripoli.com/|url-status=dead}} * {{cite book|url=http://www.heritage.org/research/lecture/victory-in-tripoli-lessons-for-the-war-on-terrorism|date=4. svibnja 2006.|title=Victory in Tripoli: Lessons for the War on Terrorism|publisher= Heritage Foundation|author=Joshua E. London}} (Heritage Lecture #940) * [http://histclo.com/essay/war/bp/abw/abw1.html First American-Barbary War] [[Kategorija:Ratovi]] [[Kategorija:Historija Sjedinjenih Američkih Država (1789–1849)]] ff0otd4wk12fj1ovxz0aowkb9j2g3dw 0 3557899 42713478 42670683 2026-10-24T20:59:14Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713478 wikitext text/x-wiki {{Hrišćanstvo}} '''Reformacija''', često nazvana i '''protestantska reformacija''' ili '''europska reformacija''' (od [[latinski|latinskog]] ''reformatio'', {{abbr|lit.|literally}} "obnova"),<ref>{{cite book |last1=Armstrong |first1=Alstair |title=European Reformation: 1500–1610 (Heinemann Advanced History): 1500–55 |date=2002 |publisher=Heinemann Educational |isbn=0435327100}}</ref> bio je vjerski i društveni pokret nastao [[šizma|raskolom]] s [[Rimokatolička crkva|rimokatoličkom crkvom]] u Evropi u [[16. vijek]]u, koji je inicirao [[Martin Luther]] a nastavili ga [[Jean Calvin]], [[Huldrych Zwingli]] i drugi rani protestantski reformatori. Za početak reformacije u historiografiji se većinom uzima [[1517.]] godina, kada je Martin Luther objavio svojih ''[[Devedeset pet teza]]'', dok se za kraj reformacijskog pokreta uzima [[1648]]. godina, kada je potpisan [[Westfalski mir]], čime je završen [[Tridesetogodišnji rat]]. Premda je bilo i drugih pokušaja da se reformiran Rimokatolička crkva, kao što su pokušaji [[Jan Hus|Jana Husa]], [[Peter Waldo|Petera Walda]], i [[John Wycliffe|Johna Wycliffea]], Martin Luther je općeprihvaćen kao glavni pokretač reformacije objavom svog djela ''[[Devedeset pet teza]]'' 1517. godine. Luther je svoj pokret započeo kritikom prodaje [[indulgencija]], inzistirao je s iznošenjem teze da [[papa]] nema autoritet nad [[čistilište]]m i da katolička doktrina o [[Blago Božje milosti|blagu Božje milosti]] nema utemeljenja u evanđeljima. Protestantska će pozicija, međutim, donijeti promijene u doktrini kao što su ''[[sola scriptura]]'' i ''[[sola fide]]''. Osnovna motivacija ovih promjena bila je primarno [[teologija|teološke]] prirode, iako su mnogi drugi faktori imali bitnu ulogu, uključujući pojavu [[nacionalizam|nacionalnih identiteta]], [[zapadni raskol]] s opadanjem vjere u [[papinstvo]], osjećaj korumpiranosti [[Kurija|Rimske kurije]], utjecaj [[humanizam|humanizma]] i pojavu novih učenja u [[renesansa|renesansi]] koja su dovodila u pitanje staru crkvenu tradiciju. Nakon prve faze širenja unutar Njemačke pokret se razvio u više pravaca, te su nastali mnogi reformski pokreti nezavisno od samog Luthera. Upotreba i širenje [[Johannes Gutenberg|Gutenbergovog]] [[Štamparska mašina|tiskarskog stroja]] omogućio je brzo širenje religioznih tekstova na govornom jeziku. Najveće protestantske skupine bile su [[Luteranizam|luteranci]] i [[Kalvinizam|kalvinisti]]. Luteranske crkve osnovane su prvenstveno u Njemačkoj, Baltičkim zemljama i zemljama Skandinavskog poluotoka, dok su one reformatorske osnovane u Švicarskoj, Mađarskoj, Francuskoj, Nizozemskoj i Škotskoj. Novi je vjerski pokret imao veliki utjecaj na [[Engleska crkva|Englesku crkvu]], presudno nakon 1547. pod vladavinom [[Edward VI od Engleske|Edwarda VI]] i [[Elizabeta I od Engleske|Elizabete I]], mada je Engleska crkva postala [[Engleska reformacija|nezavisna]] još početkom 1530-ih za vladavine [[Henry VIII od Engleske|Henryja VIII]] više zbog političkih a manje religioznih razloga. Postojali su također mnogi reformacijski pokreti diljem Evrope poznati kao [[radikalna reformacija]], iz kojih su se razvili [[Anabaptizam|anabaptisti]], [[Moravska crkva|moravski]] i drugi [[Pijetizam|pietistički]] pokreti. Osim što su formirali religijske zajednice izvan okvira državne religije, radikalni reformatori su često zauzimali ekstremna doktrinarna stajališta, kao što je odbacivanje vjerovanja u odluke kasnoantičkih crkvenih sabora kao onog [[Prvi nikejski sabor|nikejskog]] i [[Halkedonski sabor|halkedonskog]]. Rimokatolička crkva je odgovorila na reformacijski pokret [[Protureformacija|protureformacijom]] započetom na [[Tridentski sabor|Tridentskom saboru]]. Najveći teret borbe protiv [[protestantizam|protestantizma]] snosio je dobro organizirani red [[Isusovci|isusovaca]]. Općenito je cijela [[Sjeverna Evropa]] s izuzetkom većeg dijela Irske potpala pod utjecaj protestantizma. [[Južna Evropa]] je ostala rimokatolička, dok je [[Centralna Europa]] bila poprište žestokih sukoba, koja su kulminirala u [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjem ratu]] što je devastiralo centralni dio kontinenta. ==Počeci i rana historija== {{glavni članak|Historija protestantizma}} Najstarije protestantske crkve, kao što su [[Češka braća|Unitas Fratrum]] i [[Moravska crkva]], započinju svoje postojanje u ranom 15. vijeku djelovanjem češkog reformatora [[Jan Hus|Jana Husa]]. Husitsku reformaciju je vodilo i širilo češko plemstvo i bila je prva evropska "[[magisterijska reformacija]]" pošto su je podržavali naučitelji, za razliku od "[[radikalna reformacija|radikalne reformacije]]" koja nije dobila podršku ni učiteljstva, ni države. Kasnije protestantske crkve općenito smještaju svoj doktrinarni raskol od Rimokatoličke crkve u 16. vijek. Reformacija je počela kao pokušaj reformiranja Rimokatoličke crkve, započeli su je svećenici koji su se odupirali onome što su oni doživljavali kao lažnu doktrinu i zlouporabu u crkvenim krugovima. Posebno su kritizirali učenje o prodaji [[indulgencija]] i posljedičnim zlouporabama, te [[simonija|simoniju]], kupovinu i prodaju crkvenih titula. Reformatori su doživljavali ovu praksu kao dokaz sistematske korupcije crkvene hijerarhije uključujući i [[papa|papu]]. === Raniji raskoli === {{glavni članak|Češka reformacija|Husiti|Lolardi|Valdenzi|Arnoldisti}} [[File:Muttich, Kamil Vladislav - Mistr Jan Hus na hranici v Kostnici 1415.jpg|thumb|upright|Pogubljenje [[Jan Hus|Jana Husa]], najznačajnijeg preteče reformacije 1415.]] Nakon [[Zapadna šizma|velike šizme zapadnog hrišćanstva]] (1378.–1416.) došlo je do velikh nemira diljem Evrope što je uzrokovalo niz ratova među prinčevima, pobuna među seljacima i sveobuhvatnu zabrinutost oko korupcije unutar crkve. [[John Wycliffe]] iz [[Univerzitet u Oxfordu|Univerziteta u Oxfordu]] i [[Jan Hus]] iz [[Karlov univerzitet u Pragu|Karlovog univerziteta u Pragu]] iznijeli su nova viđenja spram ove problematike. Hus se protivio nekim običajima unutar Rimokatoličke crkve i zalagao se za povratak [[Češka (historijska)|češke]] i [[Moravska|moravske]] crkve na raniju [[Bizantsko carstvo|bizantsku]] praksu: [[liturgija|liturgijske obrede]] na narodnom jeziku (npr. češkom), mogućnost da laici prime [[Euharistija|pričest]] u oba vida (kruh ''i'' vino – latinski, ''[[Utrakvizam|communio sub utraque specie]]''), mogućnost vjenčanja svećenika, ukidanje [[indulgencija]] i odbacivanje ideje [[čistilište|čistilišta]]. Hus je odbijao koncept indulgencije i usvojio doktrinu [[Sola fide|milosti Božje kroz samu vjeru]]. Rimokatolička crkva je službeno okončala ovu raspravu na [[Sabor u Konstanzu|Saboru u Konstanzu]] (1414.–1417.) proglašenjem učenja Jana Husa herezom i njegovom smrtnom presudom. Jan Hus je pogubljen spaljivanjem na lomači, usprkos obećanju o pomilovanju.<ref name=ObWall54>Oberman and Walliser-Schwarzbart ''[https://books.google.com/books?id=vuES0JdltfcC&pg=PA54&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Luther: Man between God and the Devil]'' str.54–55</ref> Wycliffe je posthumno osuđen za herezu, a njegovo je tijelo ekshumirano i naknadno spaljeno na lomači 1428.<ref>Douglas (ed.) "Wycliffe, John" ''New International Dictionary of the Christian Church''</ref> Sabor u Konstanzu je potvrdio i učvrstio tradicionalno srednjovjekovno poimanje crkve i carstva. Sabor nije uspio riješiti nacionalne sukobe i teološke napetosti koje su se pojavile u prethodnom vijeku i nije bio u mogućnosti spriječiti [[šizma|šizmu]] i [[Husitski ratovi|Husitske ratove]] u Češkoj.<ref>[http://www.1911encyclopedia.org/Hussites Hussites], [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]].</ref> Papa [[Siksto IV.]] (1471.–1484.) uveo je praksu prodaje indulgencija za pokojnike, čime se stvara novi izvor prihoda za Crkvu<ref name=Patrick1231>Patrick ''Renaissance and Reformation'' str.&nbsp;1231.</ref>, dok je papa [[Aleksandar VI.]] (1492.–1503.) bio jedan od najkontroverznijih [[renesansa|renesansnih]] papa. Bio je otac sedmero djece, uključujući [[Lucrezia Borgia|Lucreziu]] i [[Cesare Borgia|Cesarea Borgiu]].<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/6909589.stm Fresco fragment revives Papal scandal]". BBC News. 2.1 jula 2007.</ref> Kao odgovor na korupciju papa, pogotovo na prodaju indulgencija, Luther je napisao svoje poznate ''95 teza''.<ref>{{cite web|url=http://www.eyewitnesstohistory.com/alexanderVI.htm|title=The Death of Alexander VI, 1503|date=2007|publisher=Eyewitness to History|accessdate=27 July 2014}}</ref> === Rana reformacija u Njemačkoj === [[File:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|upright|[[Martin Luther]] je započeo protestantsku reformaciju 1517. (portret ,[[Lucas Cranach stariji|Lucasa Cranacha starijeg]]).]] Protesti protiv korupcije u Rimokatoličkoj crkvi započeli su u Njemačkoj od 1517. do 1521. za vrijeme razvoja ideala tipičnih za reformaciju i sumnji koje je [[Martin Luther]] izrazio naspram legitimiteta indulgencija i papinog ''[[plenitudo potestatis]]''. Reformacija je rođena iz dviju Lutherovih izjava: prve, otkrića Isusa i spasenja putem same vjere i druge, identifikacijom papinstva u [[antikrist]]u.{{sfn|Froom|1948|pp=243–244}} Visokoobrazovani reformacijski vođe koristili su proročanstva iz Biblije kao svoje najmoćnije oružje za pozivanje vjernika da izađu iz crkve, koju su oni doživljavali kao novi Babilon, i kako bi ih uvjerili da su pape antikrist koji je uzeo mjesto Bogu.{{sfn|Froom|1950|p=21}} Protestantski reformatori bili su jedinstveni u tom mišljenju i to njihovo razumijevanje proročanstva dalvalo je snagu njihovom djelu.{{sfn|Froom|1948|pp=243–244}} To je bio uporište, unificirajuća ideja i borbeni poklič koji je činio reformaciju ideološki gotovo nenapadljivom.{{sfn|Froom|1948|pp=243–244}} Kao početak reformacije historičari uzimaju [[31. oktobar]] [[1517.]] u gradu [[Wittenberg]]u u [[Saksonija|Saksoniji]], gdje je Luther predao svoje ''[[devedeset pet teza|Devedeset pet teza o moći i efikasnosti indulgencija]]'' [[nadbiskup]]u Mainza. Teze su premišljale i kritizirale crkvu i papinstvo, ali su se prvenstveno koncentrirale na prodaju indulgencija i doktrinarna pitanja [[Čistilište|čistilištu]], [[osobno suđenje|osobnom suđenju]] i autoritetu pape. Kasnije je u periodu od 1517. do 1521. napisao djela o katoličkom štovanju [[Marija (majka Isusova)|Djevice Marije]], posredovanju i obožavanju svetaca, sakramentima, obaveznom svećeničkom [[celibat]]u, [[monaštvo|monaštvu]], detaljnije o autoritetu pape, crkvenom pravu, [[cenzura|cenzuri]] i [[ekskomunikacija|ekskomunikaciji]], ulozi sekularnih vladara u religijskim pitanjima, te veza između kršćanstva, zakona i dobrih djela.<ref name=Schofield122>Schofield ''Martin Luther'' p.&nbsp;122</ref> Reformatori su obilato koristili prednosti relativno novog izuma štamparskog stroja kako bi brzo proizvodili jeftine letke i Biblije na narodnom jeziku, što je omogućilo brzo širenje ideja i štampanih dokumenata.<ref name=Rubin270>Rubin, "Printing and Protestants" Review of Economics and Statistics pp.&nbsp;270–286</ref><ref name=AtkinsonFitzgerald15>Atkinson Fitzgerald "Printing, Reformation and Information Control" ''Short History of Copyright'' str.&nbsp;15–22</ref> === Magisterijska reformacija === {{glavni članak|Magisterijska reformacija}} Paralelno s događajima u Njemačkoj, pokret reformacije započinje i u Švicarskoj pod vodstvom [[Ulrich Zwingli|Ulricha Zwinglija]]. Ova dva pokreta su se brzo složila oko većine pitanja, ali su među njima ostale neke neriješene razlike. Neki sljedbenici Zwinglija su smatrali da je reformacija bila suviše konzervativna, pa su se okrenuli još radikalnijim pozicijama, koje danas preživljavaju još samo kod suvremenih [[anabaptist]]a. Drugi su se protestantski pokreti razvijali u liniji misticizma i [[humanizam|humanizma]], ponekad se čak podjednako udaljili od Rima i od drugih protestanata i formirali vlastite neformalne zajednice. [[File:95Thesen.jpg|thumb|left|upright|[[Devedeset pet teza]] Martina Luthera dovelo je u pitanje i odbacilo više praksa Rimokatoličke crkve.]] Nakon prve faze reformacije i Luterove osude i [[ekskomunikacija|ekskomunikacije]] od strane pape, postaju sve više značanja pisana djela [[Jean Calvin|Jeana Calvina]] u formiranju labavog konsenzusa među različitim protestantskim skupinama u Švicarskoj, Škotskoj, Mađarskoj, Njemačkoj i drugdje. Temelji reformacije imali su sličnosti s [[Augustinci|augustinijanizmom]]; i Luther i Calvin razmišljali su slično teološkim učenjima [[Augustin|sv. Augustina]]. Augustinijanizam reformatora se sukobljavao s [[pelagijanstvo]]m, herezom koju su oni vidjeli unutar Rimokatoličke crkve. Tokom ovih religijskih preokreta 1524.–1525., izbio je [[njemački seljački rat]] i proširio se bavarskim [[Tiringija|tiringijskim]] i [[Švapska|švapskim]] kneževinama, gdje je sudjelovala i [[crna družina]] [[Florian Geier|Floriana Geiera]], viteza iz [[Giebelstadt]]a koji se pridružio seljacima u općoj pobuni protiv rimokatoličke hijerarhije. Propovjednici su širili ideje Zwinglija i Luthera što je imalo veliki utjecaj na seljake unutar regija zahvaćenih seljačkim ratom, kao i na sastavljanje pisanih zahtjeva aristokraciji kao što su [[dvanaest članaka]].<ref>Whaley, str.&nbsp;222.–223., 226.</ref> Luther je, međutim, osudio pobunu u svojim spisima, najpoznatiji od kojih je "''[[Protiv ubilačkih, lopovskih seljačkih hordi]]''". Zwingli i Lutherov saveznik [[Philipp Melanchthon]] također su osudili pobunu.<ref>Whaley, str.&nbsp;222.–223.</ref><ref>Yarnell III, str.&nbsp;95.–96.</ref> Do kraja rata poginulo je oko 100000 seljaka.<ref>Whaley, str.&nbsp;220.</ref> === Radikalna reformacija === {{glavni članak|Radikalna reformacija}} Radikalna reformacija je bila odgovor na ono što se doživljavalo kao krajnja korupcija [[Rimokatolička crrkva|Rimokatoličke crkve]] i šireći protestantski pokret predvođen [[Martin Luther|Martinom Lutherom]] i mnogim drugima. Započela je u Njemačkoj i Švajcarskoj u 16. vijeku i unutar nje su stvorene mnoge radikalne protestantske skupine diljem [[Evropa|Evrope]]. Ovaj pojam obuhvata radikalne reformatore kao što su [[Thomas Müntzer]], [[Andreas Karlstadt]] i skupine kao [[Zwickauški proroci]], [[anabaptisti]], [[hutteriti]] i [[menoniti]]. U djelovima Njemačke, Švajcarske i Austrije, većinsko stanovništvo je simpatiziralo radikalne reformatore usprkos oštrom progonu.<ref name=horsch>{{cite book|last=Horsch|first=John|title=Mennonites in Europe|url=https://archive.org/details/mennonitesineuro0000hors|date=1995.|publisher=Herald Press|isbn=978-0836113952|page=[https://archive.org/details/mennonitesineuro0000hors/page/299 299]}}</ref> Mada je dio evropske populacije koji je preživio pobunu i protiv rimokatolikče i protiv luteranske i zwinglijevske crkve bio malen, radikalni reformatori su bili izuzetno plodni u stvaranju pisanih dokumenata, stoga je literatura redikalnih reformatora neproporcionalno velika, djelomično i zbog radikalnih učenja u zajedicama u [[SAD]]-u.<ref>{{cite book|title=The European Reformation|url=https://archive.org/details/isbn_9780198730934|author=Euan Cameron|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1991|isbn=0-19-873093-4|place=New York}}</ref> === Pismenost === [[File:Lutherbibel.jpg|thumb|[[Lutherova Biblija]] iz 1534. prevedena na njemački jezik. Lutherov prijevod je utjecao na razvoj suvremenog standardnog njemačkog jezika.]] Reformacija je bila trijumf opismenjavanja i novog izuma štamparske mašine.<ref name=Cameron>{{cite book|author=Euan Cameron|title=The European Reformation|url=https://books.google.com/books?id=_6a3kgsbkBIC|date=1 March 2012|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-954785-2}}</ref>{{efn|U konačnici, iako je naglasak reformacije na čitanju svetih spisa bio jedan od ključnih faktora u razvoju pismenosti, utjecaj same štampe, veća dostupnost štampanih djela po nižoj cijeni i pojačana pažnja na edukaciju kao ključni faktor u dobijanju unosnih radnih pozicija, bili su također značajni faktori.<ref name=Pettegree543>Pettegree ''Reformation World'' str.&nbsp;543.</ref>}}<ref name="Rubin270"/><ref name=":1">{{Cite web|url=http://cep.lse.ac.uk/pubs/download/dp1367.pdf|title=Media, Markets and Institutional Change: Evidence from the Protestant Reformation|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> Lutherov prijevod Biblije na njemački jezik bio je ključni trenutak u širenju pismenosti, dodatno pojačan pojavom štampe religioznih knjiga i pamfleta. Od 1517. na dalje, religijski su pamfleti preplavili Njemačku i veći dio Evrope.<ref name=Edwards>Edwards ''Printing, Propaganda, and Martin Luther''.</ref>{{efn|U prvom desetljeću reformacije Lutherova poruka prerasla je u pokret, a izdavanje vjerskih brošura u Njemačkoj doseglo je svoj vrhunac.<ref name=PettegreeHall786>Pettegree and Hall "Reformation and the Book ''Historical Journal'' p.&nbsp;786</ref>}} Zna se za preko 10.000 publikacija, s ukupno deset milijuna primjeraka, koje su nastale do 1530. godine. Reformacija je stoga bila prava medijska revolucija. Luther je pojačao svoje napade na Rim opisujući kakva bi trebala biti "dobra" crkva nasuprot "loše". Odatle je postalo jasno da se tisak može koristiti za propagandu u reformaciji za specifična pitanja. Autori reformi koristili su predreformacijske stilove, klišeje i stereotipe i mijenjali stavke po potrebi za svoje svrhe.<ref name=Edwards /> Posebno su djelotvorni bili spisi na njemačkom jeziku, uključujući Lutherov prijevod ''Biblije'', njegov [[Lutherov Manji katekizam|Manji katekizam]] za roditelje koji podučavaju svoju djecu, kao i njegov [[Lutherov Veći katekizam|Veći katekizam]], namijenjen pastorima. Koristeći njemački narodni jezik, izražavali su Apostolsko vjerovanje jednostavnijim, osobnijim jezikom, bližim doktrini [[Trojstvo|sv. Trojstva]]. Ilustracije u njemačkoj Bibliji i mnogim spisima popularizirale su Lutherove ideje. [[Lucas Cranach Stariji]] (1472–1553), veliki slikar čiji su pokrovitelji bili birači Wittenberga, bio je bliski Lutherov prijatelj i ilustrirao je Lutherovu teologiju za širu publiku. Dramatizirao je Lutherove poglede na odnos između Starog i Novog zavjeta, pritom vodeći računa o Lutherovim pažljivim razlikama o pravilnoj i nepravilnoj upotrebi vizualnih slika.<ref name=Weimer387>Weimer "Luther and Cranach" ''Lutheran Quarterly'' pp. 387–405</ref> === Uzroci protestantske reformacije === Sljedeći su faktori, na strani "ponude", identificirani kao uzroci protestantske reformacije:<ref name=":0">{{Cite journal|last=Becker|first=Sascha O.|last2=Pfaff|first2=Steven|last3=Rubin|first3=Jared|title=Causes and Consequences of the Protestant Reformation|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014498316301085|journal=Explorations in Economic History|doi=10.1016/j.eeh.2016.07.007}}</ref> * Prisutnost tiskare u nekom gradu do 1500. godine učinilo je usvajanje protestantizma do 1600. godine daleko vjerojatnijim.<ref name="Rubin270" /> * Protestantska literatura nastajala je u većem opsegu u gradovima gdje je medijsko tržište bilo konkurentnije, što je činilo vjerojatnijim da će ovi gradovi usvojiti protestantizam.<ref name=":1" /> * [[Osmanlijska Carevina|Osmanlijske]] provale smanjile su sukobe između protestanata i katolika, što je pomoglo učvršćivanju protestantske reformacije.<ref>{{Cite journal|last=Iyigun|first=Murat|date=2008-11-01|title=Luther and Suleyman|url=http://qje.oxfordjournals.org/content/123/4/1465|journal=The Quarterly Journal of Economics|language=en|volume=123|issue=4|pages=1465–1494|doi=10.1162/qjec.2008.123.4.1465|issn=0033-5533}}</ref> * Veća politička [[autonomija]] povećala je vjerojatnost usvajanja protestantizma.<ref name="Rubin270"/><ref name=":2">{{Cite journal|last=Cantoni|first=Davide|date=2012-05-01|title=Adopting a New Religion: the Case of Protestantism in 16th Century Germany*|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0297.2012.02495.x/abstract|journal=The Economic Journal|language=en|volume=122|issue=560|pages=502–531|doi=10.1111/j.1468-0297.2012.02495.x|issn=1468-0297}}</ref> * Protestantski reformatori koji su uživali pokroviteljstvo vladara imali su mnogo veće šanse za uspjeh.<ref name="Kim 188–215">{{Cite journal|last=Kim|first=Hyojoung|last2=Pfaff|first2=Steven|date=2012-04-01|title=Structure and Dynamics of Religious Insurgency Students and the Spread of the Reformation|url=http://asr.sagepub.com/content/77/2/188|journal=American Sociological Review|language=en|volume=77|issue=2|pages=188–215|doi=10.1177/0003122411435905|issn=0003-1224|access-date=2017-01-10|archive-date=2021-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908155511/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0003122411435905|dead-url=yes}}</ref> * Blizina susjeda koji su usvojili protestantizam uvećavala je vjerojatnost usvajanja protestantizma.<ref name=":2" /> * Za gradove koji su imali veći broj studenata upisanih na sveučilišta koja su dopuštala [[heterodoksija|heterodoksnu]] misao i manji broj upisanih na sveučilišta koja su njegovala [[Ortodoksija|pravovjerje]] bilo je vjerojatnije da usvoje protestantizam.<ref name="Kim 188–215"/> Sljedeći su faktori, na strani "potražnje", identificirani kao uzroci protestantske reformacije:<ref name=":0" /> * Gradovi s jakim [[kult svetaca|kultovima svetaca]] rjeđe su usvajali protestantizam.<ref>{{Cite journal|last=Pfaff|first=Steven|date=2013-03-12|title=The true citizens of the city of God: the cult of saints, the Catholic social order, and the urban Reformation in Germany|url=http://link.springer.com/article/10.1007/s11186-013-9188-x|journal=Theory and Society|language=en|volume=42|issue=2|pages=189–218|doi=10.1007/s11186-013-9188-x|issn=0304-2421}}</ref> * Gradovi u kojima se prakticirala [[primogenitura]] rjeđe su usvajali protestantizam.<ref>{{Cite journal|last=Ekelund|first=Jr., Robert B.|last2=Hébert|first2=Robert F.|last3=Tollison|first3=Robert D.|date=2002-06-01|title=An Economic Analysis of the Protestant Reformation|url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/339721|journal=Journal of Political Economy|volume=110|issue=3|pages=646–671|doi=10.1086/339721|issn=0022-3808}}</ref> * Za oblasti koje su bile siromašne, ali su imale velik ekonomski potencijal i loše političke institucije, bilo je vjerojatnije da usvoje protestantizam.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://docs.google.com/a/tilburguniversity.edu/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxtYWxpa2N1cnVrfGd4OjUwMWYwNTkzMGM1MDcxNjE|title=Malthus Meets Luther: the Economics Behind the German Reformation|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> * Prisutnost [[biskupija]] učinila je usvajanje protestantizma manje vjerojatnim.<ref name="Rubin270"/> * Prisutnost [[samostan]]a učinila je usvajanje protestantizma manje vjerojatnim.<ref name=":3" /> ==Reformacija u Njemačkoj== {{main|Martin Luther}} {{multiple image |align=right |direction=horizontal |width1=300 |image1=Deutschland im XVI. Jahrhundert.jpg |caption1=Politička situacija u Njemačkoj oko 1560. |width2=135 |image2=Europe religions 1560.jpg |caption2=Vjerska situacija u Njemačkoj i Europi oko 1560.}} Godine 1517. Luther je prikucao ''Devedeset i pet teza'' na vrata [[Crkva Svih Svetih (Wittenberg)|Crkve svih svetih u Wittenbergu]], a potom su one, bez njegova znanja i prethodnog odobrenja, kopirane i tiskane širom Njemačke i u inozemstvu. Različiti reformatori nastali su manje-više neovisno o Lutheru tjekom 1518. godine (na primjer, [[Andreas Karlstadt]], [[Philip Melanchthon]], [[Erhard Schnepf]], [[Johannes Brenz]] and [[Martin Bucer]]) i tijekom 1519. godine (na primjer [[Huldrych Zwingli]], [[Nikolaus von Amsdorf]], [[Ulrich von Hutten]]) itd. Nakon [[Heidelberška rasprava|Heidelberške rasprave]] (1518), tijekom koje je Luther opisao [[Teologija križa|Teologiju križa]] nasuptrot Teologiji slave, te i [[Leipziška rasprava|Leipziške rasprave]] (1519), pitanja vjere privukla si pažnju i drugi njemačkih teologa širom [[Sveto Rimsko Carstvo|Carstva]]. Svake godine novi teolozi prihvaćali su reformaciju i sudjelovali u tekućoj, europskoj raspravi o vjeri. Tempo reformacije pokazao se nezaustavljivim već do 1520. godine. Rana reformacija u Njemačkoj najviše je vezana za život i rad Martina Luthera sve dok ga papa Leo X. nije [[Ekskomunikacija|ekskomunicirao]] [[3. siječnja]] [[1521.]] u buli ''Decet Romanum Pontificem''.<ref>{{cite book|title=From Babylon to Eternity: The Exile Remembered and Constructed in Text and Tradition|first1=Bob|last1=Becking|first2=Alex|last2=Cannegieter|first3=Wilfred|last3=van er Poll|publisher=Routledge|page=91|year=2016|isbn=978-1-134-90386-3}}</ref> Točan trenutak kada je Martin Luther shvatio ključnu doktrinu o ''[[justifikaciji putem vjere]]'' na njemačkom je jeziku opisan kao ''Turmerlebnis''. U [[Razgovori za stolom (Luther)|Razgovorima za stolom]] Luther to opisuje kao "iznenadnu spoznaju". Stručnjaci, pak, često govore o Lutherovom postupnom procesu spoznaje i realizacije te ideje u razdoblju između 1514. i 1518. godine. Naime, Luther je [[Justifikacija (teologija)|justifikaciju]] (= opravdanje, oproštenje)<ref>[file:///C:/Users/imesner/Downloads/521_537.pdf D. Turalija, ""Krivnja, kajanje i pomirenje u konceptualnoj perspektivi Svetoga pisma i kršćanskih denominacija", ''Diacovensia : teološki prilozi'', Vol. 24 No. 4, 2016, str. 535.]</ref> shvatio kao potpuno Božje djelo. Nasuprot učenju njegova doba da vjernici postaju pravedni ulivanjem Božje milosti u dušu, Luther je ustvrdio da kršćani tu pravednost u potpunosti primaju izvan sebe; da pravednost ne samo da dolazi od Krista, ona ''jest'' zapravo Kristova pravednost i ostaje izvan nas i samo nam se pripisuje (a ne ulijeva se u nas) kroz vjeru. "Zbog toga sama vjera čini nekoga pravednim i ispunjava zakon", rekao je Luther. "Vjera je ta koja donosi [[Duh Sve­ti|Duha Svetoga]] kroz Kristove zasluge".<ref name="faith">{{cite web|url=http://www.ProjectWittenberg.org/pub/resources/text/wittenberg/luther/luther-faith.txt|title=Martin Luther's Definition of Faith|author=|date=|website=projectwittenberg.org|accessdate=16 April 2018}}</ref> Stoga je vjera za Luthera dar od Boga i "... živo, smjelo pouzdanje u Božju milost, toliko sigurno u Božju naklonost da bi tisuću puta riskiralo smrt vjerujući u nju."<ref name="faith1">{{cite web|url=http://www.ccel.org/l/luther/romans/pref_romans.html|title=Preface to Romans by Martin Luther|author=|date=|website=www.ccel.org|accessdate=16 April 2018}}</ref> Ova vjera shvaća Kristova pravednost i prisvaja je sebi u srcu vjernika. Reformacijske ideje i protestantske crkvene službe prvi su put uvedene u gradovima, gdje su ih podržalo lokalno stanovništvo i dio plemstva. Reformacija je dobila otvorenu državnu potporu tek 1525. godine, iako je Luther, nakon što je proglašen odmetnikom, ostao na životu samo zahvaljujući zaštiti izbornika [[Frederick III, izbornik Saksonije|Fredericka Mudrog]] (koji je noć uoči 31. listopada 1517. usnio čudan san),<ref>{{Cite web|url=http://www.reformation.org/frederick.html|title=The Elector Frederick the Wise|website=www.reformation.org|access-date=2020-03-14|archivedate=2021-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303214032/http://www.reformation.org/frederick.html|deadurl=yes}}</ref> skrivajući se u [[Dvorac Wartburg|dvorcu Wartburg]] prije povratka u [[Wittenberg]]. To je više bio pokret među njemačkim narodom između 1517. i 1525. godine, a zatim je počev od 1525. postao i politički. Reformator [[Adolf Clarenbach]] spaljen je na lomači u blizini Kölna 1529. godine. Prva država koja je formalno usvojila protestantsku vjeru bilo je [[Prusko Vojvodstvo]] (1525). [[Albert (pruski vojvoda)|Albert, pruski vojvoda]], službeno je proglasio "evangelističku" vjeru [[Državna religija|državnom religijom]]. Katolici su one koji su sebe nazivali "evangelicima" označavali kao "luterane" kako bi ih diskreditirali, slijedeći praksu imenovanja hereze prema imenu njezina utemeljivača. Prusku su sledili mnogi [[slobodni carski grad]]ovi i drugi [[Lista teritorija Svetog Rimskog Carstva|manji carski entiteti]]. Sljedeće značajne teritorije bili su [[Hessen (landgrafstvo)|Landgrafstvo Hessen]] (1526; na [[Sinoda u Hombergu|sinodi u Hombergu]]) i [[Izborna Kneževina Saksonija]] (1527; Lutherova domovina), [[Rajnska Falačka]] (1530-e) i [[Vojvodstvo Württemberg]] (1534). Reformacijski val zahvatio je prvo [[Sveto Rimsko Carstvo]], a zatim se proširio i na ostatak europskog kontinenta. [[Protestantski reformatori|Protestantskih reformatora]] najviše je bilo u Njemačkoj. Svaka država koja se okrenula protestantizmu imala je svoje reformatore koji su pridonijeli evangelističkoj vjeri. U Izbornoj Kneževini Saksoniji organizirana je [[Evangelističko-luteranska crkva Saksonije]], koja je poslužila i kao primjer drugim državama, premda Luther nije bio dogmatičan u pitanjima crkvene organizacije. == Reformacija izvan Njemačke == Reformacija se tijekom sljedećih nekoliko desetljeća proširila diljem Europe. === Austrija === Austrija je slijedila isti obrazac kao i države njemačkog govornog područja unutar Svetog Rimskog Carstva, a luteranizam je postao glavna protestantska denominacija među austrijskim stanovništvom. [[Luteranizam]] je stekao značajan broj sljedbenika u istočnoj polovici današnje Austrije, dok je [[kalvinizam]] bio manje uspješan. [[Habsburška Monarhija]] provela je [[Protureformacija|protureformaciju]] i na kraju se riješila protestanata, čvrsto vrativši Carstvo u rimokatoličanstvo. === Češka === {{main article|Reformacija u Češkoj}} [[Husiti]], koji su činili kršćanski pokret u [[Kraljevina Češka|Kraljevini Češkoj]] i slijedili učenja češkog reformatora [[Jan Hus|Jana Husa]], činili su veliku većinu stanovništva u Češkoj. [[Luteranstvo]] je također steklo značajan broj sljedbenika. Protestanti su bili progonjeni pod Habsburškom Monarhijom, koja je kontrolirala ovu oblast i na kraju je uspjela vratiti rimokatoličanstvu. Češki reformator i sveučilišni profesor [[Jan Hus]] (oko 1369. - 1415.) postao je najpoznatiji predstavnik češke reformacije i jedan od prethodnika protestantske reformacije. Jan Hus proglašen je heretikom i nakon pogubljen - spaljen na lomači - na [[Koncil u Konstanzu|koncilu u Konstanzu]] 1415. godine, gdje je dobrovoljno došao da obraniti svoje učenje. Pretežno vjerski pokret husita bio je potaknut su socijalnim pitanjima i ojačalo je češku nacionalnu svijest. Godine 1417, dvije godine nakon pogubljenja Jana Husa, češka je reformacija brzo postala glavna snaga u zemlji. Husiti su činili veliku većinu stanovništva, pa su prisilili Vijeće Bazela da 1437. godine prvi put prizna sustav dviju "religija" putem potpisivanja [[Bazelski kompaktat|Bazelskog kompaktata]] za kraljevinu (koji je pokrivao katolike i češke husitske [[kalikstinci|kalikstince]]). Češka je kasnije izabrala i dva protestantska kralja ([[Jiří z Poděbrad|Jiříja Poděbradog]] i [[Friedrich V od Falačke|Friedricha V. od Falačke]]). Nakon što su Habsburgovci preuzeli kontrolu nad Češkom, husitske crkve su zabranjene, a kraljevstvo djelomično vraćeno rimokatoličanstvuo. Ali luteranizam je čak i kasnije sticao značajan broj sljedbenika, nakon što su mu Habsburgovci dopustili kontinuirani progon čeških husitskih crkava. Mnogi su se Husiti tako proglasili luteranima. Dvije crkve s husitskim korijenima sada su druga i treća po veličini crkva među većinom agnostičkim stanovništvom: [[Evangelička crkva češke braće]] (iz koje je nastala i međunarodna crkva poznata kao [[Moravska crkva]]) te [[Čehoslovačka husitska crkva]]. === Švicarska === {{main article|Reformacija u Švicarskoj}} U Švicarskoj su učenja reformatora, posebno Zwinglija i Calvina, imala veliki odjek, unatoč čestim svađama između različitih grana reformacije. ==== Huldrych Zwingli ==== {{glavni članak|Huldrych Zwingli}} [[File:Ulrich-Zwingli-1.jpg|thumb|upright|[[Huldrych Zwingli]] pokrenuo je reformaciju u Švicarskoj.]] Paralelno s događajima u Njemačkoj, u [[Švicarska Konfederacija|Švicarskoj Konfederaciji]] započeo je pokret pod vodstvom [[Huldrych Zwingli|Huldrycha Zwinglija]]. Zwingli je bio učenjak i propovjednik koji se preselio u [[Zürich]] - tada vodeći grad-državu - 1518. godine, godinu dana nakon što je Martin Luther započeo reformaciju u Njemačkoj sa svojih [[Devedeset pet teza]]. Iako su se dva pokreta složila oko mnogih teoloških pitanja, budući da je nedavno izumljeni [[tiskarski stroj]] omogućavao brzo širenje ideja s jednog mjesta na drugo, neke neriješene razlike držale su ih odvojenima. Dugogodišnja netrpeljivost između njemačkih država i Švicarske Konfederacije dovela je do žestoke rasprave o tome koliko Zwingli svoje ideje duguje luteranstvu. Premda [[zwinglianizam]] ima neobičnu sličnost s luteranstvom (imao je čak i vlastiti ekvivalent Devedeset i pet teza, nazvanih 67 zaključaka), povjesničari nisu uspjeli dokazati da je Zwingli imao bilo kakav kontakt s Lutherovim publikacijama prije 1520. godine, a sam Zwingli je tvrdio kako ih je odlučio ne pročitati. Njemački princ [[Philip I. od Hessena]] vidio je potencijal u stvaranju saveza između Zwinglija i Luthera, uočivši snagu u ujedinjenoj protestantskoj fronti. Sastanak je održan u njegovom dvorcu 1529. godine. Taj je sastanak danas poznat kao "[[razgovor u Marburgu]]" i postao je čuven zbog svog potpunog neuspjeha. Njih dvojica nisu se mogli ni oko čega dogovoriti jer su se razilazili oko jedne ključne doktrine. Premda je Luther propovijedao [[konsupstancijacija|konsupstancijaciju]] u [[Euharistija|euharistiji]], za razliku od [[Transupstancijacija|transupstancijaciju]], vjerovao je u stvarnu Kristovu prisutnost u kruhu pričesti. Zwingli, nadahnut nizozemskim teologom [[Cornelius Hoen|Hoenom]], vjerovao je da kruh pričesti predstavlja samo simbol i spomen, a da sam Krist nije prisutan.<ref>Estep, p. 190.</ref> Luther se toliko razbjesnio da je kredom napisao na stolu ''Hoc Est Corpus Meum'' - biblijski citat s [[Posljednja večera|Posljednje večere]] koji znači "Ovo je moje tijelo". Zwingli se usprotivio toj izreci rekavši da je ''est'' u tom kontekstu ekvivalentno riječi ''significat'' ("označava").<ref>Estep, p. 150.</ref> Neki Zwinglijevi sljedbenici vjerovali su da je reformacija bila previše konzervativna, pa su samostalno krenuli prema radikalnijim pozicijama, od kojih neke opstaju među modernim [[anabaptisti]]ma. Jedan poznati incident koji to ilustrira dogodio se kada su radikalni Zwinglijevi sljedbenici pržili i jeli kobasice tijekom [[Korizma|korizme]] na gradskom trgu u Zürichu u znak protesta protiv crkvenog učenja o [[dobra djela|dobrim djelima]]. Ostali protestantski pokreti odrasli su na tragu mistike ili humanizma (npr. [[Erazmo Roterdamski]] i [[Louis de Berquin]], koji su mučenički stradao 1529. godine), pa su se ponekad odvajali od Rima ili od protestanata ili su se formirali izvan crkava. ==== Jean Calvin ==== {{glavni članak|Jean Calvin}} [[File:John Calvin - Young.jpg|thumb|upright|right|[[Jean Calvin]] bio je jedna od vodećih ličnosti protestantske reformacije. Baština njegovog učenja i danas je prisutna u raznim crkvama.]] Nakon [[Ekskomunikacija|izopćenja]] Luthera i papine osude reformacije, rad i spisi [[Jean Calvin|Jeana Calvina]] utjecali su na uspostavljanje labavog konsenzusa između različitih crkava u Švicarskoj, [[Škotska|Škotskoj]], Mađarskoj, Njemačkoj i drugdje. Nakon protjerivanja [[bern]]skog biskupa 1526. i neuspjelih pokušaja bernskog reformatora [[William Farel|Guillaumea (Williama) Farela]], Calvina su zamolili da svoje organizacijske vještine, koje je stekao kao student prava, iskoristi za discipliniranje "palog grada" [[Ženeva|Ženeve]]. Njegove su "Uredbe" 1541. godine uključivale koordiniranje crkvenih poslova s ​​gradskim vijećem i [[konzistorij]]em kako bi se moralnost unijela u sva područja života. Nakon uspostave Ženevske akademije 1559. godine, Ženeva je postala neslužbeni glavni grad protestantskog pokreta koji je pružao utočište protestantskim prognanicima iz cijele Europe i obrazovao ih za kalvinske misionare. Ti su misionari širili kalvinizam i ustanovili su francuske [[Hugenoti|hugenote]] tijekom Calvinova života te su se proširili u [[Škotska|Škotsku]] pod vodstvom mrzovoljnog [[John Knox|Johna Knoxa]] 1560. godine. [[Anne Locke]] prevela je neke Calvinove spise na engleski otprilike u to vrijeme. Protestantska se vjera nastavila širiti nakon Calvinove smrti 1563. godine i početkom 17. stoljeća stigla je do [[Carigrad]]a. Reformacijski temelji uspostavili su odnos s [[Augustinci|augustinizmom]]. I Lutherova i Calvinova misao bile su na tragu teoloških učenja [[sv. Augustin]]a. Augustinizam reformatora borio se protiv [[Pelagijanizam|pelagijanizma]], hereze kojoj su svjedočili u Katoličkoj crkvi svoga vremena. Nažalost, kako su se Calvin i Luther snažno sukobljavali oko određenih teoloških pitanja (poput dvostrukog predodređenja i svete pričesti), odnos između luterana i kalvinista u konačnici je bio odnos dvije skubljene strane. === Nordijske zemlje === [[Slika:Lucas Cranach (I) - Johannes Bugenhagen.jpg|thumb|upright|[[Johannes Bugenhagen]] uveo je protestantizam u Dansku.]] Cijela je [[Skandinavija]] konačno prihvatila luteranizam tijekom 16. stoljeća, jer su monarsi [[Danska|Danske]] (koji su također vladali [[Norveška|Norveškom]] i [[Island]]om) i monarsi Švedske (koji su vladali i [[Finska|Finskom]]) prešli na tu vjeru. U Švedskoj je na čelu reformacije bio [[Gustav Vasa]], izabran za kralja 1523. godine. Trvenje s papom zbog papinog miješanja u švedske crkvene poslove dovelo je do prekida svake službene veze između Švedske i papinstva počev od 1523. godine. Četiri godine kasnije, na [[Dijeta (skupština)|skupštini]] u [[Västeråsa|Västeråsi]], kralj je uspio nagovoriti skupštinu da prihvati kralja kao poglavara švedske nacionalnom crkvom. Kralj je dobio u posjed svu crkvenu imovinu, za crkvena imenovanja bilo je potrebno kraljevsko odobrenje, svećenstvo je podlijegalo građanskom zakonu, a "čista Božja Riječ" trebala se propovijedati u crkvama i poučavati u školama - što je zapravo predstavljalo službeno odobrenje luteranskih ideja. [[Apostolsko nasljedstvo]] zadržalo se u Švedskoj tijekom reformacije. Usvajanje luteranstva također je bio jedan od glavnih razloga za [[Dackeov rat|Dackeovog rata]], pobune seljaka u [[Småland]]u. Pod vladavinom [[Frederick I. od Danske|Fredericka I.]] (1523–1533) [[Danska]] je i dalje ostala službeno katolička.{{sfn|Lockhart|2007|loc=str. 61}} Frederick se u početku obvezao progoniti luterane,{{sfn|Lockhart|2007|loc=str. 60}} no ubrzo je usvojio politiku zaštite luteranskih propovjednika i reformatora, od kojih je najpoznatiji bio [[Hans Tausen]].{{sfn|Lockhart|2007|loc=str. 61}} Tijekom njegove vladavine luteranizam je napravio značajan prodor među danskim stanovništvom.{{sfn|Lockhart|2007|loc=str. 61}} Frederick je 1526. godine zabranio papinsku investituru biskupa u Danskoj, a 1527. naredio je da se novi biskupi doprinose plaćaju kruni plaćaju, što je Fredericka zapravo učinilo poglavarom danske crkve.{{sfn|Lockhart|2007|loc=str. 61}} Frederickov sin, Christian, bio je otvoreni luteran, što je spriječilo njegov izbor za prijestolje nakon očeve smrti. Godine 1536, nakon pobjede u [[Grofovski rat|Grofovskom ratu]], postao je kralj kao [[Christian III. od Danske|Christian III]] i nastavio reformaciju državne crkve uz pomoć [[Johannes Bugenhagen|Johannesa Bugenhagena]]. Do kopenhaške odluke iz 30. listopadu 1536. ukinuta je vlast katoličkih biskupa.{{sfn|Berntson|2006|p=64}} [[Martin Luther|Lutherov]] utjecaj već je stigao do [[Island]]a prije dekreta kralja Christiana. [[Nijemci]] su lovili robu u blizini islandske obale, a [[Hanza]] se bavila trgovinom s Islanđanima. Ti Nijemci podigli su luteransku crkvu u [[Hafnarfjörður]]u već 1533. godine. Putem njemačkih trgovinskih veza mnogi su mladi [[Islanđani]] studirali u Hamburgu.<ref>Jón R. Hjálmarsson, ''History of Iceland: From the Settlement to the Present Day'', (Iceland Review, 1993), p. 69.</ref> Godine 1538, kada je kraljevski ukaz o novoj crkvenoj organizaciji stigao na Island, biskup [[Ögmundur]] i njegovo svećenstvo su ga osudili, prijeteći [[Ekskomunikacija|izopćenjem]] za sve koji su se povinovali njemačkoj "herezi".<ref name="Jón R. Hjálmarsson 1993 p. 70">Jón R. Hjálmarsson, ''History of Iceland: From the Settlement to the Present Day'', (Iceland Review, 1993), p. 70.</ref> Godine 1539. kralj je na Island poslao novog guvernera [[Klaus von Mervitz|Klausa von Mervitza]], s mandatom da provede reformu i uzme u posjed crkvenu imovinu.<ref name="Jón R. Hjálmarsson 1993 p. 70"/> Von Mervitz zauzeo je samostan u [[Viðey]]u uz pomoć svog šerifa [[Dietrich iz Mindena|Dietricha iz Mindena]] i njegovih vojnika. Otjerali su redovnike i oduzeli im sve posjede, zbog čega ih je Ögmundur odmah ekskomunicirao. ===Britanski otoci=== {{main|Engleska reformacija }} ====Engleska==== [[Slika:Workshop of Hans Holbein the Younger - Portrait of Henry VIII - Google Art Project.jpg|upright|thumb|[[Henry VIII od Engleske|Henry VIII]] razvrgnuo je veze Engleske s Katoličkom crkvom i postao poglavar Engleske crkve.]] ===== Crkva Engleske ===== {{main|Crkva Engleske|Anglicizam}} Odvajanje [[Crkva Engleske|Engleske crkve]] od Rima pod [[Henry VIII od Engleske|Henrijem VIII]], koje je započeto 1529. i dovršeno 1537. godine, priključilo je Englesku ovom širokom reformacijskom pokretu. Iako je [[Robert Barnes]] pokušao privoljeti Henrija VIII da usvoji luteransku teologiju, on je to odbio 1538. i spalio ga na lomači 1540. godine. Reformatori u Engleskoj crkvi desetljećima su naizmjenično pokazivali naklonost prema katoličkim običajima, s jedne strane, i prema načelima reformacije, s druge, te su tako, u okviru snažno protestantske doktrine, postupno razvijali jednu osobitu tradiciju koja se smatrala "srednjim putom" (''[[via media]]'') između katoličkih i protestantskih običaja. Engleska reformacija slijedila je drugačiji tijek u odnosu na reformacijske pokrete u kontinentalnoj Europi. U Englesko je već dugo bila prisutna snažna struja [[antiklerikalizam|antiklerikalizma]]. Tamo se već iznjedrio [[Lolardi|lolardski]] pokret [[John Wycliffe|Johna Wycliffea]], koji je odigrao važnu ulogu jer je nadahnuo [[Husiti|husite]] u [[Češka (historijska)|Češkoj]]. Lolardski je pokret bio suzbijen i stavljen van zakona, pa je teško procijeniti opseg njegovog utjecaja u 1520-ima. Različiti karakter engleske reformacije potječe je najviše iz činjenice da su je u početku vodile političke potrebe Henrija VIII. [[Slika:Thomas Cranmer by Gerlach Flicke.jpg|thumb|upright|[[Thomas Cranmer]] bio je jedna od ključnih ličnosti razvoju engleske reformacije.]] Henry je isprva bio iskren katolik, pa je čak i napisao knjigu u kojoj snažno kritizira Luthera. Njegova supruga [[Katarina Aragonska]] rodila mu je samo jedno dijete koje je preživjelo djetinjstvo, [[Mary I od Engleske|Mariju]]. Henry je snažno želio muškog nasljednika, i u tome je mogao računati na podršku mnogih svojih podanika, makar samo zato što su željeli izbjeći još jedan dinastički sukob oko prijestolja, kakav su bili [[Ratovi dviju ruža]]. Pošto mu je odbijen zahtjev za poništenjem braka s Katarinom, kralj Henry odlučio je izdvojiti Englesku crkvu iz vlasti Rima.<ref>Marshall, Peter (2017). ''Heretics and Believers: A History of the English Reformation''. Yale University Press. {{ISBN|978-0300170627}}.</ref> [[Act of Supremacy|Zakon o prevlasti]] 1534. godine priznao je Henryja kao "jedinog [[Vrhovni poglavar Engleske crkve|vrhovnog poglavara Engleske crkve]] na zemlji".<ref name=bray113>Bray (ed.) ''Documents of the English Reformation'' p. 113.</ref> Između 1535. i 1540. godine, za vrijeme [[Thomas Cromwell|Thomasa Cromwella]], na snagu je stupila politika poznata kao "[[raspuštanje samostana]]". Na udaru su se našli i štovanje nekih [[Kult svetaca|svetaca]], određena [[Hodočašće|hodočašća]] i neka hodočasničkih svetišta. Ogromne količine crkvene zemlje i imovine prešle su u ruke krune i na kraju u ruke plemstva i veleposjednika. Tako stečeni interes stvorio je snažnu silu u koja se zalagala za raspuštanje samostana. Bilo je i nekih značajnih protivnika Henrijeve reformacije, kao što su [[Thomas More]] i kardinal [[John Fisher]], koji su zbog svog protivljenja na kraju pogubljeni. Također je rasla i stranka reformatora koja je bila prožeta kalvinističkim, luteranskim i Zwinglijevim doktrinama koje su tada bile u usponu na kontinentu. Kad je Henry umro, naslijedio ga je njegov protestantski sin [[Edward VI od Engleske|Edward VI]], koji je, preko svojih ovlaštenih vijećnika (budući da je kralj imao samo devet godina kad je stupio na prijestolje i petnaest kad je umro) vojvode od Somerseta i vojvode od Northumberlanda, naredio uništenje ikona u crkvama i zatvaranje kapela za pjevanja. Za vrijeme Edwarda VI. [[Engleska Crkva|Engleska crkva]] približila se kontinentalnom protestantizmu. Ipak, u širokim slojevima stanovništva religija je u Engleskoj još je uvijek bila u fluidnom stanju. Nakon kratke katoličke obnove za vrijeme [[Mary I od Engleske|Marijine]] vladavine (1553-1558), tijekom vladavine [[Elizabeta I|Elizabete I]] nastao je labavi konsenzus, iako je to jedna od najznačajnijih točaka sporenja među povjesničarima. Ovaj "[[Elizabetin dogovor o vjeri]]" u velikoj je mjeri uobličio [[anglicizam]] u osobitu crkvenu tradiciju. Kompromis je bio nelagodan i krivudao je između ekstremnog [[Kalvinizam|kalvinizma]], s jedne strane, i katoličanstva, s druge. Ali, u usporedbi s krvavim i kaotičnim stanjem u suvremenoj Francuskoj, bio je relativno uspješan, dijelom i zato što je kraljica Elizabeta toliko dugo živjela, te se održao sve do puritanske revolucije ili [[Engleski građanski rat|engleskog građanskog rata]] u 17. stoljeću. ===== Engleski disidenti ===== {{Main|Puritanizam|Engleski disidenti}} [[Slika:Oliver Cromwell by Samuel Cooper.jpg|thumb|[[Oliver Cromwell]] bio je predani puritanac i vojni vođa, koji je postao lord protektor Engleske, Škotske i Irske.]] Uspjeh [[Protureformacija|protureformacije]] na europskom kontinentu i rast [[Puritanci|puritanske]] stranke posvećene daljnjim protestantskim reformama polarizirali su [[elizabetansko doba]], premda je Engleska tek 1640-ih doživjela vjerski sukob koji se može usporediti sa sukobima koje su njezini susjedi pretrpjeli nekoliko generacija ranije. Rani puritanski pokret (kraj 16. i tijekom 17. stoljeća) bio je po naravi reformirani (ili [[Kalvinizam|kalvinistički]]) i predstavljao je pokret za reformu u [[Engleska Crkva|Engleskoj crkvi]]. Njegovo je podrijetlo ležalo u nezadovoljstvu koje je izazivao [[Elizabetin vjerski dogovor]]. Željelo se Englesku crkvu učniti više nalik na protestantske crkve u Europi, posebno u [[Ženeva|Ženevi]]. Puritanci su se protivili ornamentima i ritualima u crkvama, odbacujući ih kao [[idolopoklonstvo]] (ruho, stole, orgulje, klečanje) i nazivajući ih "[[Papa|papinskom]] pompom i krpama" (''popish pomp and rags''). Prigovarali su i crkvenim sudovima. Njihovo odbijanje da u potpunosti usvoje sve ritualne upute i formule iz ''[[Book of Common Prayer|Knjige zajedničke molitve]]'' i nametanje njezinog liturgijskog poretka putem zakona i nadzora osnažili su puritanizam i definitivno ga pretvorili u oporbeni pokret. Kasniji puritanski pokret, čiji se sljednenici često nazivaju [[Engleski disidenti|disidentima]] i [[Nekonformizam|nekonformistima]], na kraju je doveo do stvaranja različitih [[Kalvinizam|reformističkih]] [[Hrišćanske denominacije|denominacija]]. Najpoznatija emigracija u Ameriku bilo je iseljavanje puritanskih separatista iz Anglikanske crkve u Engleskoj. Prvo su pobjegli u Holandiju, a potom u Ameriku kako bi osnovali englesku koloniju [[Massachusetts]] u Novoj Engleskoj, koja je kasnije postala jedna od izvornih saveznih američkih država. Ovi puritanski separatisti bili su poznati i kao "[[Pilgrimi]]" (dosl. "hodočasnici"). Nakon uspostave kolonije u [[Plymouth, Massachusetts|Plymouthu]] (koja je postala dijelom kolonije Massachusetts) 1620. godine, ovi su puritanski hodočasnici dobili od kralja Engleske povelju koja je ozakonila njihovu koloniju, što im je omogućilo da trguju i sklapaju poslove s trgovcima u Engleskoj, u skladu s principima [[Merkantilizam|merkantilizma]]. Ova uspješna kolonija, premda su joj počeci bili prilično teški, ojačala je protestantsku prisutnost u Americi, koja je započela u prethodnom desetljeću uspostavljanjem [[Nova Nizozemska|Nove Nizozemske]] (ranija francuska, španjolska i portugalska naselja bila su rimokatolička) i postala je neka vrsta oaze duhovne i [[Ekonomska sloboda|ekonomske slobode]], u koju su progonjeni protestanti i druge manjine s Britanskih otoka i Europe (a kasnije i iz cijeloga svijeta) bježali tražeći mir, slobodu i svoju šansu. Puritanci su progonili one drugih vjerskih vjera,<ref>{{cite news|title=America's dark and not-very-distant history of hating Catholics|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/12/america-history-of-hating-catholics|newspaper=The Guardian|date=3 July 2017}}</ref> na primjer, [[Anne Hutchinson]] protjerana je na [[Rhode Island]] tijekom [[antinomijska kontroverza|antinomijske kontroverze]], [[kvekeri]]ca [[Mary Dyer]] obješena je u Bostonu jer je više puta prkosila puritanskom zakonu kojim se kvekerima zabranjuje pristup koloniji.<ref name=PER>Rogers, Horatio, 2009. ''[https://books.google.com/books?id=L5_5yIgpa-YC&printsec=frontcover&dq=mary+dyer+1660&hl=en&ei=8p99TMePDpGO4QayguXHBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=Among%20the%20most%20pathetic%20chapters%20&f=false Mary Dyer of Rhode Island: The Quaker Martyr That Was Hanged on Boston]'' pp. 1–2. BiblioBazaar, LLC</ref> Ona je bila jedna od četvero pogubljenih kvakera poznatih kao [[bostonski mučenici]]. Pogubljenja su prestala 1661. godine, kada je [[Charles II od Engleske|kralj Charles II]] izričito zabranio Massachusettsu da pogubi bilo koga zbog ispovijedanja kvekerizma.<ref name=CHLS>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EzvHvEDPosQC&q=charles%201661%20-%20massachusetts%20execution&pg=PR41|title=Puritans and Puritanism in Europe and America|date=1 January 2006|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=9781576076781}}</ref> Godine 1647. Massachusetts je donio zakon kojim se zabranjuje bilo kojem isusovačkom rimokatoličkom svećeniku ulazak na teritorij pod puritanskom jurisdikcijom.<ref>{{cite book|last1=Pat|first1=Perrin|title=Crime and Punishment: The Colonial Period to the New Frontier|date=1 January 1970|publisher=Discovery Enterprises|page=24}}</ref> Svaka sumnjiva osoba koja se nije mogla opravdati morala biti protjerana iz kolonije; za ponovljeno kazneno djelo bila je propisana smrtna kazna.<ref>{{cite book|last1=Mahoney|first1=Kathleen A.|title=Catholic Higher Education in Protestant America: The Jesuits and Harvard in the Age of the University|url=https://archive.org/details/catholichighered0000maho|date=10 September 2003|publisher=Johns Hopkins University Press|page=[https://archive.org/details/catholichighered0000maho/page/47 47]}}</ref> Pilgrimi u Novoj Engleskoj iskazivali su radikalno protestantsko protivljenje [[Božić]]u, pa je proslava ovog blagdana bila zabranjena u Bostonu od 1659. do 1681. godine.<ref name="Barnett">{{cite book |last=Barnett |first=James Harwood |year=1984 |title=The American Christmas: A Study in National Culture |publisher=Ayer Publishing |isbn=978-0-405-07671-8 |url=https://books.google.com/books?id=-sRH9skUh6oC&q=Christmas+Puritan+New+England&pg=PA2 |page=3}}</ref> Ovu je zabranu 1681. godine ukinuo guverner [[Edmund Andros]], koga je imenovala Engleska, koji je opozvao i puritansku zabranu svetkovina u subotu navečer.<ref name="Barnett"/> Unatoč ukidanju zabrane, Božić će tek sredinom 19. stoljeća postati popularan praznik u bostinskoj oblasti.<ref>{{cite book |last=Marling |first=Karal Ann |year=2000 |title=Merry Christmas!: Celebrating America's Greatest Holiday |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-00318-7 |url=https://books.google.com/books?id=EUc13_ourtYC&q=Christmas+Puritan+New+England&pg=PA44 |page=44}}</ref> Izvorna namjera kolonista bila je uspostaviti duhovni puritanizam, koji im je bio uskraćen u Engleskoj i ostatku Europe, baviti se mirnom trgovinom s Engleskom i [[Starosledilačko stanovništvo u Sjedinjenim Državama|starosjedilačkim stanovništvom]], kao i priklanjati kršćanskoj vjeri narode na američkom kontinentu. ==== Wales ==== Biskup [[Richard Davies (biskup)|Richard Davies]] i disidentski protestantski klerik [[John Penry]] uveli su kalvinističku teologiju u [[Wales]]. Godine 1588. biskup [[Llandaff Cathedral|Llandaffa]] objavio je cijelu Bibliju na [[Velški jezik|velškom jeziku]]. Prijevod je imao značajan utjecaj na velško stanovništvo i pomogao je učvrščivanju protestantizma među Velšanima.<ref>{{Cite web |title=The Church in Wales: The Protestant Reformation |url=http://www.churchinwales.org.uk/life/heritage/a-wonderful-inheritance/5-the-protestant-reformation/ |access-date=2020-12-16 |archivedate=2018-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922111036/https://www.churchinwales.org.uk/life/heritage/a-wonderful-inheritance/5-the-protestant-reformation/ |deadurl=yes }}</ref> Velški protestanti koristili su model [[Dordrechtska sinoda|sinode u Dordrechtu]] iz 1618–1619. godine. Kalvinizam se razvio tijekom puritanskog razdoblja, nakon obnove monarhije pod [[Charles II od Engleske|Charlesom II]], i u okviru [[Kalvinistički metodisti|kalvinističkog metodističkog]] pokreta Walesa. Međutim, Calvinova djela bila su u Walesu slabo dostupna prije sredine 19. stoljeća.<ref>D. Densil Morgan, "Calvinism in Wales: c. 1590–1909," ''Welsh Journal of Religious History'' (2009), Vol. 4, pp.&nbsp;22–36</ref> ==== Škotska ==== {{glavni članak|Škotska reformacija|Crkva Škotske}} [[Slika:John Knox preaching.JPG|thumb|[[John Knox]] bio je jedna od vodećih ličnosti škotske reformacije.]] Reformacija je u [[Škotska|Škotskoj]] u crkvenom smislu kulminirala uspostavljanjem crkve u skladu s [[Kalvinizam|reformističkim]] principima, a u političkom smislu trijumfom engleskog utjecaja nad francuskim. [[John Knox]] smatra se vođom škotske reformacije. [[Škotski reformacijski parlament|Reformacijski parlament]] 1560. godine odbacio je papinu vlast donošenjem [[Papal Jurisdiction Act 1560|Zakona o papskoj jurisdikciji]] te je zabranio [[Misa|misno]] slavlje i odobrio [[Protestantizam|protestantsko]] [[ispovijedanje vjere]]. Sve to omogućila je revolucija protiv francuske hegemonije pod režimom [[regent]]ice [[Mary od Guisea|Marije od Guisea]], koja je upravljala Škotskom u ime svoje odsutne kćeri [[Mary, kraljica Škota|Marije, škotske kraljice]] (tada također supruge francuskog kralja). Iako je protestantizam relativno lako trijumfirao u Škotskoj, preostalo je utvrditi točan oblik protestantizma. U 17. stoljeću odvijala se složena borba između [[Prezbiterijanizam|prezbiterijanizma]] (osobito [[kovenanteri|kovenantera]]) i [[Anglikanstvo|episkopalizma]]. Prezbiterijanci su na kraju osvojili kontrolu nad [[Crkva Škotske|Škotskom crkvom]], koja je nastavila imati važan utjecaj na prezbiterijanske crkve širom svijeta, ali je Škotska zadržala i relativno veliku [[Škotska episkopalna crkva|episkopalnu manjinu]]. ==== Irska ==== {{glavni članak|Irska reformacija}} [[Slika:Anthonis Mor 001.jpg|160px|thumb|Predana katolkinja, engleska kraljica [[Mary I od Engleske|Mary I]] započela je prvo [[plantažiranje Irske]], koje se, ironično, uskoro počelo povezivati s protestantizmom.]] Reformacija u [[Irska (otok)|Irskoj]] bio je pokret za reformu vjerskog života i institucija koji je u Irsku uvela engleska administracija po nalogu engleskog kralja [[Henry VIII od Engleske|Henryja VIII]]. Njegova želja za poništenjem braka bila je poznata kao "kraljeva velika stvar". Na kraju je papa [[Klement VII.]] odbio kraljevu molbu; stoga je postalo neophodno da kralj potvrdi svoje gospodstvo nad Rimokatoličkom crkvom u svom kraljevstvu, kako bi svojim željama dao pravno dejstvo. [[Engleski parlament]] potvrdio je kraljevu prevlast nad Crkvom u [[Kraljevina Engleska|Kraljevini Engleskoj]]. Ovaj izazov [[papinska prevlast|papinskoj prevlasti]] rezultirao je raskidom s Rimokatoličkom crkvom. Do 1541. godine [[irski parlament]] pristao je promijeniti status zemlje iz statusa [[Irsko lordstvo|lordstva]] (''lordship'') u status [[Kraljevina Irska|Kraljevine Irske]]. Za razliku od sličnih vjerskih reformističkih pokreta na europskom kontinentu, različite faze engleske reformacije, kako se ona razvijala u Irskoj, uglavnom su bile pokretane promjenama vladine politike, na što se javno mnijenje u Engleskoj postupno prilagođavalo. Međutim, nekoliko faktora zakompliciralo je usvajanje vjerskih inovacija u Irskoj; većina tamošnjeg stanovništva držala se Rimoatoličke crkve. Međutim, u gradu [[Dublin]]u reformacija je pustila koren pod pokroviteljstvom [[Dublinski nadbiskup|dublinskog nadbiskupa]] [[George Browne (dublinski nadbiskup)|Georgea Brownea]]. === Francuska === {{main article|Hugenoti}} [[Slika:Richelieu, por Philippe de Champaigne (detalle).jpg|thumb|upright|Premda je i sam bio rimokatolički svećenik, [[kardinal Richelieu]] svrstao je Francusku u savez s protestantskim državama.]] Osim [[Valdenzi|valdenga]], koji su već bili prisutni u Francuskoj, protestantizam se proširio i iz njemačkih zemalja, gdje su protestanti dobili nadimak [[hugenoti]]; to je na kraju dovelo do dugotrajnih građanskih ratova. Iako osobno nije bio zainteresiran za vjersku reformu, [[Franjo I, kralj Francuske|Franjo I]] (vladao 1515-1547) u početku je iskazivao tolerantni stav, u skladu sa svojim zanimanjem za [[Renesansni humanizam|humanistički]] pokret. To se promijenilo 1534. godine, kad je došlo do "[[Slučaj s plakatima|slučaja s plakatima]]". Tom su prilikom protestanti osudili [[Katolička misa|katoličku misu]] postavljajući plakate širom Francuske, čak i do kraljevskih odaja. Tijekom tog razdoblja, kad je pitanje vjere ušlo u sferu politike, Franjo je taj pokret shvatio kao prijetnju za stabilnost kraljevstva. Nakon "afere plakata", krivci su uhićeni i najmanje desetak heretika je pogubljeno, a progon protestanata je pojačan.Following the Affair of the Placards, culprits were rounded up, at least a dozen heretics were put to death, and the persecution of Protestants increased.<ref>{{cite book |last1=Holt |first1=Mack P. |title=The French Wars of Religion, 1562–1629 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |pages=21–22}}</ref> Jedan od onih koji su u to vrijeme pobjegli iz Francuske bio je Jean Calvin, koji se preselio u Basel 1535. godine, prije no što se na kraju nastanio u Ženevi 1536. godine. Izvan dosega francuskih kraljeva u Ženevi, Calvin se i dalje zanimao za vjerska pitanja svog rodnog kraja, uključujući obuku svećenika za protestantske zajednice u Francuskoj. Kako se broj protestanata u Francuskoj povećavao, tako je rastao i broj heretika u zatvorima koji čekaju suđenje. U pokušaju da smanji broj takvih sudskih slučajeva u Normandiji, 1545. godine [[normandijski parlament]] ustanovio je specijalni sud koji je bio nadležan samo za suđenje hereticima.<ref>{{cite book |last1=France. Parlement (Paris), N. (Nathanaël) Weiss, and Société de l'histoire du protestantisme français (France) |title=La Chambre Ardente |date=1889 |publisher=Fischbacher |location=Paris |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015008879259;view=2up;seq=1 |access-date=9 February 2019 |language=fr|page=XXXIV}} </ref><ref>{{cite book |last1=Baird |first1=Henry M. |title=The "Chambre Ardente" and French Protestantism under Henry II |date=1891 |location=New York |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112062709685;view=2up;seq=1 |access-date=9 February 2019|page=404|publisher=[New York? }}</ref> Kada je [[Henri II od Francuske|Henrik II]] došao na francukso prijestolje 1547. godine, progon protestanata se pojačao, a u parlementu u Parizu također su uspostavljeni posebni sudovi za suđenje hereticima. Ti su sudovi bili poznati kao "[[La Chambre Ardente]]" ("vatrena komora") zbog svoje reputacije izricanja smrtnih kazni na vješalima u plamenu.<ref>{{cite book |last1=France. Parlement (Paris), N. (Nathanaël) Weiss, and Société de l'histoire du protestantisme français (France) |title=La Chambre Ardente |date=1889 |publisher=Fischbacher |location=Paris |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015008879259;view=2up;seq=1 |access-date=9 February 2019 |language=fr|page=LXXII}} </ref> Usprkos žestokom progonu koji je pokrenuo Henrika II, [[Reformirana crkva Francuske]], uglavnom kalvinistička po vjerskom usmjerenju, neprestano je napredovala u velikim dijelovima nacije, u urbanoj [[Buržoazija|buržoaziji]] i dijelovima [[Aristokracija|aristokracije]], budući da je bila osobito privlačna ljudima koji su se osjećali otuđenima od tvrdokornosti i samozadovoljstva Katoličke crkve. [[Slika:La masacre de San Bartolomé, por François Dubois.jpg|thumb|[[Bartolomejska noć]], slika [[François Dubois|Françoisa Duboisa]]|alt=]] Francuski protestantizam, iako se njegova privlačnost povećala pod progonom, poprimio je izrazito politički karakter, što je postalo još očitije kad je tijekom 1550-ih veći broj plemića prešao na protestantsku vjeru. To je stvorilo preduvjete za niz povremenih destruktivnih sukoba, poznatih kao "[[Hugenotski ratovi|Ratovi oko religije]]". Građanski ratovi dobili su zamah iznenadnom smrću Henrika II. 1559. godine, čime je započelo dulje razdoblje slabljenja moći francuske krune. Neprijateljstvo i gnjev postali su tipične karakteristike tog vremena, što se najjasnije pokazalo u [[Bartolomejska noć|masakru na Dan sv. Bartolomeja]] u kolovozu 1572. godine, kada je katolička stranka ubila između 30.000 i 100.000 hugenota diljem Francuske. Ratovi su se završili tek kad je [[Henri IV od Francuske|Henrik IV]], i sam bivši hugenot, izdao [[Nanteski edikt]] (1598), gdje je obećao službenu toleranciju protestantske manjine, ali pod vrlo ograničenim uvjetima. Katoličanstvo je ostalo službena državna religija, a francuski protestantizam postupno je opadao tijekom sljedećeg stoljeća, što je kulminiralo [[Edikt iz Fontainebleaua|Ediktom iz Fontainebleaua]], koji je 1685. izdao [[Luj XIV]], a kojim je ukinut Nantski edikt i katoličanstvo proglašeno jedinom zakonitom religijom Francuske, što je dovelo do toga da su neki hugenoti živjeli kao [[nikodemiti]], tj. kriti svoju pravu vjeru.<ref>"[https://books.google.com/books?id=AMdQCgAAQBAJ&pg=PA395 Nicodemism]," ''The Concise Oxford Dictionary of the Christian Church''. Oxford University Press, Oxford, 2000.</ref> Kao odgovor na Edikt iz Fontainebleaua, [[Frederick William I, izbornik Brandenburga]] objavio je [[Potsdamski edikt]] (listopad 1685), kojim je hugenotskim izbjeglicama odobrio besplatan prolaz i oslobođenje od poreza na deset godina. Krajem 17. stoljeća, između 150 i 200 tisuća hugenota pobjeglo je u Englesku, Nizozemsku, Prusku, Švicarsku te u engleske i nizozemske prekomorske kolonije.<ref>''1685 and the French Revolution'', Andrew Jainchill, ''The French Revolution in Global Perspective'', ed. Suzanne Desan, Lynn Hunt, and William Max Nelson, (Cornell University Press, 2013), 57.</ref> Znatnija protestantska zajednica u Francuskoj zadržala se u regiji [[Cévennes]]. Posebna protestantska zajednica, [[Luteranizam|luteranske]] vjere, postojala je u novoosvojenoj provinciji [[Alsace]]u, budući da na njen status nije utjecao Edikt iz Fontainebleaua. === Španjolska === {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = Francisco de Enzinas-Nuevo Testamento.001.jpg | caption1 = Novi zavjet u Enzinasovom prijevodu, tiskan [[Antwerpen]]u (1543) | image2 = Leizarraga biblia 01.png | caption2 = Novi zavjet u prijevodu [[Joanes Leizarraga|Joanesa Leizarrage]] na [[baskijski jezik]] (1571), sastavljen po nalogu navarske kraljice, kalvinistice [[Juana III od Navarre|Juane III. Navarske]]. }} Početkom 16. stoljeća Španjolska je u nekoliko aspekata imala drugačije političke i kulturne značajke u odnosu na svoje zapadne i srednjoeuropske susjeda, što je utjecalo na mentalitet i reakciju naroda na reformaciju. Španjolska, koja je tek nedavno uspjela dovršiti [[Rekonkvista|ponovno osvajanje poluotoka]] od [[Mavari|Mavara]] 1492. godine, bila je zaokupljena preobraćivanjem na kršćansku vjeru muslimanskog i židovskog stanovništva u novoosvojenim područjima, u koju je svrhu 1478. godine uspostavljena [[španjolska inkvizicija]]. Španjolski vladari naglašavali su političko, kulturno i vjersko jedinstvo, a u vrijeme luteranske reformacije španjolska je inkvizicija bila na djelu već 40 godina i imala je sposobnost brzog progona bilo kojeg novog pokreta koji su čelnici Katoličke crkve smatrali vjerskom [[heterodoksija|heterodoksijom]].<ref name=Pettegree304>Pettegree ''Reformation World'' p. 304.</ref> [[Karlo V., car Svetog Rimskog Carstva|Karlo V.]] nije želio podjele u Španjolskoj ili u ostatku habsburške Europe, a u svjetlu stalne prijetnje [[Osmanlije|Osmanlija]], radije je želio da se sama Rimokatolička crkva iznutra reformira. To je dovelo do protureformacije u Španjolskoj 1530-ih. Tijekom 1520-ih španjolska je inkvizicija stvorila atnosferu sumnje i nastojala je iskorijeniti svaku vjersku misao koja se čini sumnjivom. Već je 1521. godine papa napisao pismo španjolskom vladaru upozoravajući da se u Španjolskoj ne smije dopustiti ponavljanje nemira kakvi su viđeni u sjevernoj Europi. Između 1520. i 1550. godine tiskare u Španjolskoj bile su strogo kontrolirane, a bilo kakve knjige protestantskog učenja zabranjene. Između 1530. i 1540. protestantizam u Španjolskoj još uvijek je mogao potajno steći sljedbenike, a u gradovima poput [[Sevilla|Seville]] i [[Valladolid]]a pristaše bi se potajno sastajali u privatnim kućama kako bi molili i proučavali Bibliju.<ref name=Estep299>Estep ''Renaissance and Reformation'' p. 299.</ref> Broj protestanata u Španjolskoj u to se vrijeme procjenjivao u raspomnu između 1.000 i 3.000, uglavnom među intelektualcima do kojih su došli spisi poput [[Erazmo Roterdamski|Erazmovih]]. Među značajnim reformatorima bili su Juan Gil i Juan Pérez de Pineda, koji su kasnije pobjegli i surađivali s drugima, poput [[Francisco de Enzinas|Francisca de Enzinasa]], na prevođenju grčkog teksta [[Novi zavjet|Novog zavjeta]] na španjolski jezik, što je dovršeno 1556. godine. Španjolci su protestantske spise krijumčarili u Španjolsku, kao npr. Julián Hernández, kojeg je 1557. inkvizicija osudila i spalila na lomači. Za vrijeme [[Filip II od Španije|Filipa II]], konzervativci u španjolskoj katoličkoj crkvi zbili su svoje redove i pojačali pritisak, a oni koji su odbili odustati, poput Rodriga de Valera, osuđeni su na doživotni zatvor. U svibnju 1559. šesnaest španjolskih luterana spaljeno je na lomači: četrnaest je zadavljeno prije nego što je spaljeno, dok su dvoje izgorjeli živi. U listopadu je pogubljeno još trideset. Španjolski protestanti koji su uspjeli pobjeći iz zemlje mogli su se naći u najmanje desetak gradova u Europi, poput [[Ženeva|Ženeve]], gdje su neki od njih prihvatili [[Kalvinizam|kalvinistička]] učenja. Podršku onima koji su pobjegli u Englesku dala je [[Crkva Engleske]]. [[Kraljevina Navara]], iako se u vrijeme protestantske reformacije radilo o manjoj kneževini teritorijalno ograničenoj na južnu Francusku, imala je za vladare [[Kraljevina Francuska|francuske]] [[Hugenoti|hugenotske]] monarhe, uključujući [[Henri IV od Francuske|Henrika IV]] i njegovu majku [[Juana III. od Navarre|Juanu III Navarsku]], odanu katolkinju. Po dolasku protestantske reformacije, kalvinizam je došao do nekih [[Baski|Baska]] putem prijevoda Biblije na [[baskijski jezik]] koji je sastavio [[Joanes Leizarraga]]. Kao kraljica Navare, Juana III. naručila je za svoje podanike prijevod Novog zavjeta na baskijski{{efn|Rukopis svećenika Joanesa Leizarrage smatra se kamenom temeljcem u [[Baskijska književnost|baskijskoj književnosti]] i prvim pokušajem u pravcu standardizacije baskijskog jezika.}} i na [[Bearnski dijalekt|bearnski jezik]], kako bi ih u korist svojih podanika. [[Molinizam]] je unutar Rimokatoličke crkve pružao jednu vrstu [[Soteriologija|soteriologije]] koja je nalikovala protestantskoj. Tijekom razdoblja reformacije protestantizam je u Portugalu bio neuspješan, jer je njegovo širenje bilo otežano iz razloga koji su bili vrlo slični okolnostima u Španjolskoj. === Nizozemska i Belgija === [[Slika:Dirk.willems.rescue.ncs.jpg|thumb|Anabaptist [[Dirk Willems]] spašava svog progonitelja, nakon čega biva spaljen na lomači 1569.]] Reformaciju u [[Nizozemska|Nizozemskoj]], za razliku od mnogih drugih zemalja, nisu pokrenuli vladari njezinih [[Sedamnaest provincija]], već mnoobrojni narodni pokreti koji su, sa svoje strane, bili ojačani dolaskom protestantskih izbjeglica iz drugih dijelova kontinenta. Dok je [[Anabaptizam|anabaptistički]] pokret uživao popularnost u ovoj oblasti u prvim desetljećima reformacije, kalvinizam je u obliku [[Nizozemska reformirana crkva|Nizozemske reformirane crkve]] postao dominantna protestantska vjera u zemlji od 1560-ih godina nadalje. Početkom [[17. stoljeće|17. stoljeća]] unutarnji teološki sukob u kalvinističkoj crkvi između dva pravca kalvinizma, [[gomaristi|gomarista]] i liberalnih [[Arminijanizam|Arminijana]] (ili [[Remonstranti|Remonstranata]]), završio se tako da je gomarski kalvinizam postao ''de facto'' državna religija. Prva dva luteranska mučenika bili su monasi iz [[Antwerpen]]a, [[Johann Esch i Heinrich Voes]], koji su spaljeni na lomači kad se nisu htjeli odreći svoje vjere. Snažan [[Inkvizicija u Nizozemskoj|progon]] protestanata koji je porkrenula španjolska vlast [[Filip II od Španije|Filipa II.]] doprinio je želji za neovisnošću u provincijama, što je dovelo do [[Osamdesetogodišnji rat|Osamdesetogodišnjeg rata]] i, na kraju, do odvajanja pretežno protestantske [[Nizozemska Republika|Nizozemske Republike]] od [[Južna Nizozemska|Južne Nizozemske]], koja je bila pretežno katolička i čiji se teritorij otprilike poklapa s današnjom Belgijom. Na vrhuncu belgijske reformacije, 1566. godine, tamo je živjelo oko 300.000 protestanata, koji su činili 20 odsto belgijskog stanovništva.<ref>{{cite web|url=http://www.museeprotestant.org/notice/le-protestantisme-en-belgique/|title=Le protestantisme en Belgique|publisher=Musée virtuel du Protestantisme}}</ref> [[Luksemburg]], koji je bio dijelom španjolske Nizozemske, ostao je privržen rimokatoličanstvu, a protestantizam je bio zakonom zabranjen sve do 1768. godine. === Mađarska === [[File:4k ref portre bocskai.jpg|thumb|upright|[[István Bocskai]] spriječio je njemačkog cara da Mađarima nametne katoličanstvo.]] Velik dio stanovništva [[Kraljevina Mađarska (habsburška)|Kraljevine Mađarske]] usvojio je protestantizam tijekom 16. stoljeća. Nakon [[Bitka kod Mohača|bitke kod Mohača]] 1526. godine, mađarski narod bio je razočaran nesposobnošću vlade da ga zaštiti i okrenuo se vjeri za koju je smatrao da će mu uliti snagu potrebnu za otpor osvajaču. Pronašli su to u učenju protestantskih reformatora poput [[Martin Luther|Martina Luthera]]. Širenju protestantizma u ovoj zemlji pomogla je velika etnička njemačka manjina koja je mogla razumjeti i prevesti djela Martina Luthera. Dok se [[luteranizam]] učvrstio među stanovništvom koje govori njemački i slovački jezik, [[kalvinizam]] je postao široko prihvaćen među etničkim Mađarima. Na neovisnijem sjeverozapadu zemlje, vladari i svećenici, zaštićeni sada [[Habsburška Monarhija|Habsburškom Monarhijom]], koja je krenula u borbu protiv Turaka, branili su staru katoličku vjeru. Gdje god su mogli, zatvarali su protestante u zatvor i osuđivali ih na smrt. Takve su snažne mjere samo raspirivale plamen prosvjeda. Među vođama protestanata bili su [[Mátyás Dévai Bíró]], Mihály Sztárai, István Szegedi Kis i [[Ferenc Dávid]]. Protestanti su vjerojatno bili većina među mađarskim stanovništvom krajem 16. stoljeća, ali [[Protureformacija|protureformacijski]] napori u 17. stoljeću preokrenuli su većinu kraljevstva u katoličanstvo. Ostala je značajna protestantska manjina, koja se većinom držala kalvinističke vjere. Godine 1558. [[Transilvanija|transilvanijski]] [[sabor]] u [[Opština Turda, Cluj|Turdi]] objavila je slobodu ispovijedanja i katoličke i luteranske vjere, ali je zabranila [[kalvinizam]]. Deset godina kasnije, 1568, sabor je proširio tu slobodu, izjavivši da "niko ne smije nikoga zastrašivati zatočenjem ili protjerivanjem zbog njegove vjere". Četiri vjere proglašene su "prihvaćenim" (''recepta'') religijama (četvrta je [[unitarizam]], koji je postao službenim 1583. godine kao vjera jedinog unitarističkog kralja, [[Ivan II. Žigmund Zapolja|Ivana II. Žigmunda Zapolje]], vladao 1540-1571), dok je [[Pravoslavlje|istočno pravoslavno kršćanstvo]] bilo "tolerirano" (iako je gradnja pravoslavnih crkava od kamena bila zabranjena). Tijekom [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjeg rata]], [[Kraljevina Mađarska (habsburška)|habsburška Kraljevina Mađarska]] priklonila se katoličkoj strani, sve dok se Transilvanija nije pridružila protestantskoj strani. Između 1604. i 1711. godina došlo je do niza protuhabsburških pobuna, u kojima su se zahtijevala jednaka prava i slobode za sve kršćanske denominacije, s različitim uspjehom; ustanci su obično kretali iz Transilvanije. Protureformacijski napori [[Habsburška dinastija|Habsburga]] u 17. stoljeću preokrenuli su veći dio kraljevstva na katoličanstvo. Središte protestantskog učenja u Mađarskoj već je nekoliko stoljeća bilo [[Sveučilište u Debrecenu]]. Osnovano 1538. godine, to se sveučilište nalazilo na području istočne Mađarske koje je bilo pod osmanlijskom vlašću tijekom 1600-ih i 1700-ih, pa mu je na ruku išla islamska tolerancija i tako je izbjeglo protureformacijski progon. === Istočna Europa === [[Slika:Reformation and Counterreformation in Moldavia.svg|thumb|200px|right|Reformacija u Moldaviji]] [[Transilvanija]] u današnjoj [[Rumunjskoj]] važila je za "odlagalište nepoželjnih" u [[Habsburška Monarhija|Habsburškoj Monarhiji]]. Tamo su se nasilno slali ljudi koji se nisu slagali s voljom Habsburgovaca i vođa [[Katolička crkva|Katoličke crkve]]. Stoljeća ove prakse omogućili su da se u Rumunjskoj pojave različite protestantske tradicije, uključujući [[luteranstvo]], [[kalvinizam]] i [[unitarizam]]. U [[Moldavija|Moldaviji]], reformacija nije imala značajnijeg odjeka, osim što su u [[Besarabija|Besarabiji]] osnovane jedna kongregacija [[Husiti|husita]] i jedna kongregacija [[kalvinizam|kalvinista]] širom [[Besserabia]]. Tijekom razdoblja reformacije Moldavija je više puta napadana. [[Kalvinizam]] bio je popularan među [[Mađari]]ma koji su naseljavali jugozapadne dijelove današnje [[Ukrajina|Ukrajine]]. Njihovi su potomci još uvijek tamo mogu naći, poput [[Supkarpatska reformirana crkva|Supkarpatske reformirane crkve]]. U [[Belorusija|Belorusiji]], prva protestantska kongregacija osnovana je u [[Brest-Litovsk]]u u [[Kalvinizam|reformiranoj tradiciji]], a [[Bjeloruska evangelistička reformirana crkva]] postoji i danas. === Italija === {{glavni članak|Reformacija u Italiji}} [[Slika:Waldenser-Wappen.jpg|150px|right|thumb|[[Valdenzi|Valdežanski]] simbol ''Lux lucet in tenebris'' ("Svjetlost sija u tami").]] Glas o protestantskim reformatorima stigao je u [[Kraljevina Italija (Sveto Rimsko Carstvo)|Italiju]] 1520-ih, ali nikada nije uhvatio čvršćeg korena. Razvoj protestantskih ideja u Italiji zaustavili su protureformacija, inkvizicija, ali i nezainteresiranost stanovništva za njih. Ne samo da je Crkva bila vrlo agresivna u istrazi i suzbijanju hereze, već je nedostajalo i protestantsko vodstvo. Nitko nije preveo Bibliju na [[talijanski jezik]]; malo je spisa napisano na protestantske teme. Nije se pojavila niti jedna nit protestantizma. Malobrojni propovjednici koji su se zanimali za "luteranstvo", kako se protestantizam općenito nazivao u Italiji, bili su potisnuti ili su otišli u progonstvo u sjeverne zemlje, gdje je njihova poruka dobro prihvaćena. Kao rezultat toga, reformacija nije imala gotovo nikakav trajni utjecaj u Italiji, osim jačanja Katoličke crkve i poticaja za još jače [[Protureformacija|protureformacijske]] napore.<ref name=McCulloch401>MacCulloch, ''Reformation'' pp. 401–417.</ref><ref name=Firp169>Firpo, "Italian Reformation" ''Companion to the Reformation World'' pp. 169 ff.</ref> Neki su protestanti napustili Italiju i postali istaknuti aktivisti europske reformacije, uglavnom u [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-Litvanskoj Uniji]] (npr. [[Giorgio Biandrata]], [[Bernardino Ochino]], Giovanni Alciato, Giovanni Battista Cetis, [[Fausto Sozzini]], [[Francesco Stancaro]] i [[Giovanni Valentino Gentile]]), koji su tamo propagirali [[antitrinitarijanizam]] i bili glavni motivatori pokreta [[Poljska braća|Poljske braće]].<ref name=Church457>Church, "Literature of the Italian reformation" ''Journal of Modern History'' pp. 457–473.</ref> Neki su također pobjegli u Englesku i Švicarsku, uključujući [[Pietro Vermigli|Petra Vermiglija]]. Godine 1532. [[Valdenzi]], koji su već bili prisutni stoljećima prije reformacije, udružili su se i usvojili kalvinističku teologiju. [[Valdenška crkva]] preživjela je u [[zapadne Alpe|zapadnim Alpama]] mnoge progone, pa i danas postoji kao jedna od protestantskih crkava u Italiji.<ref name=Wald>Cameron, ''Reformation of the Heretics''.</ref> === Poljsko-Litvanska Unija === [[Slika:Johannes a Lasco.JPG|200px|thumb|[[Jan Łaski]] težio je jedinstvu različitih kršćanskih denominacija u [[Poljsko-Litvanska Unija|Uniji]], a sudjelovao je i u engleskoj reformaciji.]] U prvoj polovici [[16. vijek]]a ogromna [[Poljsko-Litvanska Unija]] bila zemlja mnogih vjeroispovijesti, ali Rimokatolička crkva i dalje je dominirala. Reformacija je u Poljsku stigla 1520-ih i brzo stekla popularnost među stanovnicima onih područja u kojima se većinski govorio njemački, kao što su [[Gdańsk]], [[Toruń]] i [[Elbląg]]. U [[Kenigsberg|Koenigsbergu]] je 1530. godine objavljen Lutherov ''Mali katekizam'' na [[Poljski jezik|poljskom jeziku]]. [[Prusko Vojvodstvo]], koje je bilo poljski [[feud]], pojavilo se kao ključno središte pokreta, s brojnim tiskarama koje su izdavale ne samo Bibliju, već i katekizme, na njemačkom, poljskom i [[Litvanski jezik|litavskom jeziku]]. [[Luteranstvo]] je steklo popularnost u sjevernom dijelu zemlje, dok je [[kalvinizam]] privukao interes plemstva (poznatog kao ''[[šljahta]]'', uglavnom u [[Malopoljska|Malopoljskoj]] i [[Velika Kneževina Litvanija|Velikoj Kneževini Litvaniji]]. Nekoliko tiskara otvoreno je u Malopoljskoj sredinom [[16. vijek]]a u mjestima kao što [[Słomniki]] i [[Raków (Kielce)|Raków]]. U to su vrijeme [[menoniti]] i [[Češka braća]] došli u Poljsku, a potonji su se uglavnom nastanili u [[Velikopoljska|Velipoljskoj]] oko [[Leszno|Leszna]]. Godine 1565. godine pojavila su se [[Poljska braća]] kao još jedan reformacijski pokret. U [[16. vijek]]a Poljsko-Litvanska Unija bila je jedinstvena u Europi zbog raširene vjerske tolerancije, koju je potvrdila [[Varšavska konfederacija]]. Godine 1563. objavljena je [[Brestovska Biblija]]. Razdoblje tolerancije završilo se za vladavine kralja [[Sigismund III Vasa|Sigismunda III. Vase]], koji je bio pod snažnim utjecajem [[Piotr Skarga|Petra Skarge]] i drugih [[Isusovci|isusovaca]]. Nakon [[Potopa (rat)|Potopa]], kako se naziva gotovo 20-godišnje razdoblje neprekinutih ratova sredinom [[17. vijek]]a, u kojima su svi neprijatelji Poljske bili ili protestanti ili pravoslavci, stav Poljaka se promijenio. [[Protureformacija]] je prevladala: 1658. godine poljska braća bila su prisiljena napustiti zemlju, a 1666. godine [[sejm]] je zabranio [[apostazija|otpadništvo]] od katoličanstva u bilo koju drugu denominaciju, pod prijetnjom smrtne kazne. Konačno, 1717. godine [[tihi sejm]] zabranio je nekatolicima da postanu zastupnici u parlamentu. Među najvažnijim protestantima Poljsko-Litvanske Unije bilu su [[Mikołaj Rej]], [[Marcin Czechowic]], [[Andrzej Frycz Modrzewski]] i [[Symon Budny]]. === Južnoslavenske zemlje === [[File:Primoz-Trubar.jpg|150px|thumb|[[Primož Trubar]]]] U [[Slovenija|Sloveniji]], [[Primož Trubar]] značajan je jer je konsolidirao [[Slovenski jezik|slovenskog jezika]] i smatra se ključnom figurom slovenske kulturne povijesti i u mnogim aspektima jednom od najvećih slovenskim povijesnih ličnosti.<ref name="Voglar I">{{cite news |url=http://www.locutio.si/index.php?no=42&clanek=990 |title=Primož Trubar v enciklopedijah in leksikonih I |language=Slovenian |trans-title=Primož Trubar in Encyclopedias and Lexicons I |journal=Locutio |volume=11 |issue=42 |date=30 May 2008 |first=Dušan |last=Voglar |accessdate=7 February 2011 |publisher=Maribor Literary Society}}</ref> Trubar je bio je ključna figura protestantske crkve [[Slovenske zemlje|slovenskih zemalja]], budući da je bio njezin osnivač i prvi poglavar. Prve knjige na slovenskom jeziku, ''[[Katekizem v slovenskem jeziku]]'' i ''[[Abecedarium (Trubar)|Abecedarium]]'', napisao je Trubar.<ref>{{cite journal |url=http://www.srl.si/sql_pdf/SRL_2013_4_01.pdf |title=Nova odkritja o slovenski protestantiki |language=Slovenian|trans-title=New Discoveries About the Slovene Protestant Literature |first=Kozma |last=Ahačič |journal=Slavistična revija |volume=61 |date=2013 |issue=4 |pages=543–555}}</ref> U [[Hrvatska|Hrvatskoj]], luteranizam je dosegnuo sjeverne dijelove zemlje. [[Matija Vlačić Ilirik]] (''Matthias Flacius Illyricus'', 1520–1575) iz [[Labin]]a u [[istra|Istri]], u kojoj su humanistički centri bili i [[Kopar]] i [[Piran]], najvažniji je među hrvatskim humanistima [[Protestantizam|protestantima]]. Cijeli je život proveo je u Njemačkoj i bio je suradnik Luthera i [[Melanchthon]]a. Nakon Lutherove smrti, kad su mnogi protestantski prvaci postali zagovornici postupne borbe i kompromisa s [[Katolička crkva|Rimom]], Vlačić je bio najgorljiviji zastupnik Lutherovih ideja i konačno začetnik nove, radikalne struje, nazvane po njemu [[flacijanizam]]. Zbog beskompromisnog stava bio je do kraja života proganjan od Katoličke crkve. Njegova [[Teologija|teološka]], filozofska, istorijska i [[Filologija|filološka]] djelatnost je ogromna: ostavio je više od 300 knjiga i kraćih spisa. Glavna su mu dela ''Katalog svjedoka istine'' (''Catalogus testium veritatis'', 1556), u kojem je prikazao 650 svedoka, otpadnika od rimske crkve, te ''Ključ Svetoga pisma'' (''Clavis scripturae sacrae'', 1567), enciklopedijski rječnik hebreizama, koji je postao temeljno djelo protestantskog tumačenja ''Biblije''.<ref>Ratimir Mardešić, "Novovjekovna latinska književnost", ''Povijest svjetske književnosti'', 2. knjiga, 1977, Mladost, Zagreb, str. 433-434.</ref> ===Grčka=== Protestantska učenja zapadne crkve nakratko su bila usvojena i u istočnoj pravoslavnoj crkvi preko [[Grci|grčkog]] [[Vaseljenski patrijarh Carigrada|ekumenskog patrijarha]] [[Kiril Lukaris|Kirila Lukarisa]] 1629. godine objavljivanjem ''Ispovijedi'' (''Confessio''), odnosno kalvinističke doktrine, u Ženevi. Faktori koji su utjecali na njihovu odluku da usvoje aspekte reformacije uključivali su povijesni rivalitet i nepovjerenje između [[Grčka pravoslavna crkva|grčke pravoslavne]] i rimokatoličke crkve, kao i zabrinutost zbog [[jezuit]]skih svećenika koji su ulazili u grčke zemlje u nastojanju da prošire učenja [[Protureformacija|protureformacije]] među grčkim stanovništvom. Lukaris je naposljetku sponzorirao prijevod Novoga zavjeta na [[novogrčki jezik]] koji je sačiinio [[Maksim sa Galipolja]] i koji je objavljen je u Ženevi 1638. godine. Nakon Lukarisove smrti 1638. konzervativne frakcije istočne pravoslavne crkve održale su dvije sinode, [[Carigradski sabor (1638)|Carigradsku sinodu]] (1638) i [[Jaški sabor|Jašku sinodu]] (1642), na kojima su kritizirane provedene reforme. Naposljetku, na sazivu iz 1672. pod vodstvom [[Dositej II (jerusalimski patrijarh)|jeruzalemskog patrijarha Dositeja II]], službeno su osuđene kalvinističke doktrine. == Kraj pokreta i posljedice == === Kraj reformacije === Ne postoji opća suglasnost o tome kada se reformacija završila. Različita tumačenja ističu različite datume, čitava razdoblja ili tvrde da reformacija zapravo nikada nije završila. Međutim, postoji nekoliko popularnih tumačenja koje koriste veće skupine znanstvenika. *U povijesti teologije ili filozofije, doba reformacije završilo je s dolaskom "razdoblja pravovjerja". To razdoblje, koje se također naziva skolasticizmom 17. stoljeća, započelo je s [[Tridentski sabor|Tridentskim saborom]] 1545- 1563. godine, s anglikanskih ''Trideset devet članova'' iz 1562. godine, s ''Knjigom suglasnosti'' iz 1580. godine i drugim ispovijedanjima vjere. Razdoblje pravovjerja završilo je nastupanjem doba [[pijetizam|pijetizma]] i [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]]. *[[Vestfalski mir]] mogao bi se smatrati događajem koji je okončao reformaciju. *Neki Tvrde da reformacija nikada nije završila jer su se nove crkve otcijepile od Katoličke crkve (npr. Starokatolička crkva, Poljska nacionalna katolička crkva itd.), kao i sve protestantske crkve koje danas postoje. Međutim, nijedna crkva koja se odvojila od Katoličke crkve nakon 17. stoljeća nije to učinila na temelju onih ideja koje su pokrenule i motivirale reformaciju. ==== Tridesetogodišnji rat ==== [[Slika:Westfaelischer Friede in Muenster (Gerard Terborch 1648).jpg|right|250px|thumb|[[Vestfalski mir]] dopustio je da se [[kalvinizam]] slobodno ispovijeda.]] Reformacija je dovela do niza [[Europski vjerski ratovi|vjerskih ratova]] koji su kulminirali [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjim ratom]] (1618-1648), koji je opustošio veći dio Njemačke, usmrtivši između 25% i 40% cjelokupnog stanovništva.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/195896/history-of-Europe/58335/Demographics#ref=ref310375 History of Europe – Demographics]". Encyclopædia Britannica.</ref> Rimokatolička [[kuća Habsburg]] i njezini saveznici borili su se protiv protestantskih kneževa Njemačke, koje su u različito vrijeme podržavale Danska, Švedska i Francuska. Habsburgovci, koji su vladali Španjolskom, Austrijom, [[Zemlje češke krune|češkim zemljama]], [[Kraljevina Mađarska (habsburška)|Mađarskom]], [[Slovenske zemlje|slovenskim zemljama]], [[Španjolska Nizozemska|španjolskom Nizozemskom]] i velikim dijelovima Njemačke i Italije, bili su odani branitelji Rimokatoličke crkve. Neki povjesničari vjeruju da se doba reformacije približilo kraju kada se rimokatolička Francuska svrstala na stranu protestantskih država protiv dinastije Habsburg. Prvi put od vremena Martina Luthera, politička i nacionalna uvjerenja odnijela su u Europi prevagu nad vjerskim uvjerenjima. Dva glavna zaključka Vestfalskog mira, kojim je završen Tridesetogodišnji rat, bila su: *Sve stranke će priznati [[Augsburški mir]] iz 1555. godine, kojim svaki vladar ima pravo odrediti religiju svoje države, pri čemu su opcije bile katoličanstvo, luteranstvo i, sada pridodan, kalvinizam (načelo ''[[cuius regio, eius religio]]''). *Kršćanima koji žive u kneževinama gdje njihova vjeroispovijest nije jedna od zvaničnih crkava zajamčeno je pravo da svoju vjeru ispovijedaju javno tijekom dodijeljenih sati i privatno po svojoj volji. Ovaj je mirnovni ugovor efektivno okončao paneuropsku političku moć papinstva. [[Inocent X.|Papa Inocent X.]] proglasio je taj ugovor "ništavnim, nevažećm, nevaljanim, nepravnim, nepravednim, prokletim, uvredljivim, neiskrenim, bez značenja i učinka za sva vremena" u svojoj buli ''Zelo Domus Dei''. Europski vladari, kako katolici tako i protestanti, ignorirali su ovu njegovu osudu.<ref name=ODCCWestphalia>Cross, (ed.) "Westphalia, Peace of" ''Oxford Dictionary of the Christian Church''.</ref> === Posljedice reformacije=== Znanstvenici su utvrdili niz posljedica protestantske reformacije vezanih za razvoj ljudskog potencijala, protestantsku etiku, ekonomski razvoj, državnu upravu, kao i neke "mračne" ishode:<ref name=":0" /> U domeni razvoja ljudskog potencijala, kao posljedice reformacije zapažaju se: viša stopa pismenosti;<ref name="Becker 531–596">{{Cite journal|last=Becker|first=Sascha O.|last2=Woessmann|first2=Ludger|date=2009-05-01|title=Was Weber Wrong? A Human Capital Theory of Protestant Economic History|url=http://qje.oxfordjournals.org/content/124/2/531|journal=The Quarterly Journal of Economics|language=en|volume=124|issue=2|pages=531–596|doi=10.1162/qjec.2009.124.2.531|issn=0033-5533}}</ref> snižene razlike između pripadnika muškog i ženskog spola u pogledu pohađanja škole i stope pismenosti;<ref>{{Cite journal|last=Becker|first=Sascha O.|last2=Woessmann|first2=Ludger|date=2008-12-01|title=Luther and the Girls: Religious Denomination and the Female Education Gap in Nineteenth-century Prussia*|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9442.2008.00561.x/abstract|journal=Scandinavian Journal of Economics|language=en|volume=110|issue=4|pages=777–805|doi=10.1111/j.1467-9442.2008.00561.x|issn=1467-9442}}</ref> viša stopa upisa u osnovnu školu;<ref>{{Cite journal|last=Becker|first=Sascha O.|last2=Woessmann|first2=Ludger|date=2010-05-01|title=The effect of Protestantism on education before the industrialization: Evidence from 1816 Prussia|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0165176510000327|journal=Economics Letters|volume=107|issue=2|pages=224–228|doi=10.1016/j.econlet.2010.01.031}}</ref> povećana javna izdvajanja za školstvo i viši stupanj obrazovanja među pripadnicima vojske;<ref>{{Cite journal|last=Boppart|first=Timo|last2=Falkinger|first2=Josef|last3=Grossmann|first3=Volker|last4=Woitek|first4=Ulrich|last5=Wüthrich|first5=Gabriela|date=2013-04-01|title=Under which conditions does religion affect educational outcomes?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014498312000824|journal=Explorations in Economic History|volume=50|issue=2|pages=242–266|doi=10.1016/j.eeh.2012.12.001}}</ref> veće sposobnosti čitanja, računanja i pisanja te poznavanja povijesti.<ref>{{Cite journal|last=Boppart|first=Timo|last2=Falkinger|first2=Josef|last3=Grossmann|first3=Volker|date=2014-04-01|title=Protestantism and Education: Reading (the Bible) and Other Skills|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ecin.12058/abstract|journal=Economic Inquiry|language=en|volume=52|issue=2|pages=874–895|doi=10.1111/ecin.12058|issn=1465-7295}}</ref> U domeni [[Protestantska etika|protestantske etike]], kao posljedice protestantizma zapažaju se sljedeće pojave: veći broj radnih sati;<ref>{{Cite journal|last=Spenkuch|first=Jörg L.|date=2011-03-20|title=The Protestant Ethic and Work: Micro Evidence from Contemporary Germany|url=http://papers.ssrn.com/abstract=1703302|location=Rochester, NY|publisher=Social Science Research Network}}</ref> različiti stavovi protestanata i katolika prema [[rad]]u;<ref>{{Cite journal|last=Schaltegger|first=Christoph A.|last2=Torgler|first2=Benno|date=2010-05-01|title=Work ethic, Protestantism, and human capital|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0165176509004418|journal=Economics Letters|volume=107|issue=2|pages=99–101|doi=10.1016/j.econlet.2009.12.037}}</ref> manji broj referenduma o pitanjima dokolice, državnog uplitanja i preraspodjele sredstava u [[Švicarski kantoni|švicarskim kantonima]] s više protestanata;<ref>{{Cite journal|last=Basten|first=Christoph|last2=Betz|first2=Frank|title=Beyond Work Ethic: Religion, Individual, and Political Preferences|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.67|journal=American Economic Journal: Economic Policy|volume=5|issue=3|pages=67–91|doi=10.1257/pol.5.3.67}}</ref> manje zadovoljstvo životom u trenutku nezaposlenosti;<ref>{{Cite journal|last=van Hoorn|first=André|last2=Maseland|first2=Robbert|date=2013-07-01|title=Does a Protestant work ethic exist? Evidence from the well-being effect of unemployment|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167268113000838|journal=Journal of Economic Behavior & Organization|volume=91|pages=1–12|doi=10.1016/j.jebo.2013.03.038}}</ref> protržišni stavovi;<ref>{{Cite journal|last=Hayward|first=R. David|last2=Kemmelmeier|first2=Markus|date=2011-11-01|title=Weber Revisited A Cross-National Analysis of Religiosity, Religious Culture, and Economic Attitudes|url=http://jcc.sagepub.com/content/42/8/1406|journal=Journal of Cross-Cultural Psychology|language=en|volume=42|issue=8|pages=1406–1420|doi=10.1177/0022022111412527|issn=0022-0221}}</ref> razlike u prihodima između protestanata i katolika.<ref name="Becker 531–596"/> U domeni ekonomskog razvoja, zapažaju se sljedeće posljedice reformacije: različite razine prihoda od poreza na dohodak po stanovniku, postotak radne snage u proizvodnji i uslugama te prihodi muških učitelja u osnovnoj školi;<ref name="Becker 531–596"/> protestantski gradovi su doživjeli veći porast;<ref>{{Cite journal|last=Cantoni|first=Davide|date=2015-08-01|title=The Economic Effects of the Protestant Reformation: Testing the Weber Hypothesis in the German Lands|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jeea.12117/abstract|journal=Journal of the European Economic Association|language=en|volume=13|issue=4|pages=561–598|doi=10.1111/jeea.12117|issn=1542-4774}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://voxeu.org/article/protestant-reformation-economic-institutions-and-development|title=Origins of growth: How state institutions forged during the Protestant Reformation drove development|website=VoxEU.org|access-date=2016-04-26}}</ref> veće poduzetništvo među pripadnicima vjerskih manjina u protestantskim državama;<ref>{{Cite journal|last=Nunziata|first=Luca|last2=Rocco|first2=Lorenzo|date=2014-01-01|title=The Protestant Ethic and Entrepreneurship: Evidence from Religious Minorities from the Former Holy Roman Empire|url=https://ideas.repec.org/p/pra/mprapa/53566.html|publisher=University Library of Munich, Germany}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nunziata|first=Luca|last2=Rocco|first2=Lorenzo|date=2016-01-20|title=A tale of minorities: evidence on religious ethics and entrepreneurship|url=http://link.springer.com/article/10.1007/s10887-015-9123-2|journal=Journal of Economic Growth|language=en|pages=1–36|doi=10.1007/s10887-015-9123-2|issn=1381-4338}}</ref> različita socijalna etika.<ref>{{Cite journal|last=Arruñada|first=Benito|date=2010-09-01|title=Protestants and Catholics: Similar Work Ethic, Different Social Ethic*|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0297.2009.02325.x/abstract|journal=The Economic Journal|language=en|volume=120|issue=547|pages=890–918|doi=10.1111/j.1468-0297.2009.02325.x|issn=1468-0297}}</ref> U domeni uprave, kao posljedice reformacije izdvajaju se ove pojave: reformacija se smatra jednim of ključnih faktora u razvoju državnog sustava uprave;<ref>{{Cite web|url=http://press.princeton.edu/titles/8934.html|title=Nexon, D.H.: The Struggle for Power in Early Modern Europe: Religious Conflict, Dynastic Empires, and International Change. (eBook and Paperback)|website=press.princeton.edu|access-date=2016-04-19}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Philpott|first=Daniel|date=2000-01-01|title=The Religious Roots of Modern International Relations|url=http://journals.cambridge.org/article_S0043887100002604|journal=World Politics|volume=52|issue=02|pages=206–245|doi=10.1017/S0043887100002604|issn=1086-3338}}</ref> reformacija se smatra jednim of ključnih faktora u razvoju transnacionalnih pokreta koji propagiraju određena stanovišta;<ref>{{Cite journal|last=Stamatov|first=Peter|date=2010-08-01|title=Activist Religion, Empire, and the Emergence of Modern Long-Distance Advocacy Networks|url=http://asr.sagepub.com/content/75/4/607|journal=American Sociological Review|language=en|volume=75|issue=4|pages=607–628|doi=10.1177/0003122410374083|issn=0003-1224}}</ref> reformacija je izvršila utjecaj na zapadnu pravnu tradiciju;<ref>{{Cite web|url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674022300&content=reviews|title=Law and Revolution, II – Harold J. Berman {{!}} Harvard University Press|website=www.hup.harvard.edu|access-date=2016-04-19}}</ref> uspostava državnih crkava;<ref>{{Cite journal|last=Gorski|first=Philip S.|date=2000-01-01|title=Historicizing the Secularization Debate: Church, State, and Society in Late Medieval and Early Modern Europe, ca. 1300 to 1700|url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_2000-02_65_1/page/138|jstor=2657295|journal=American Sociological Review|volume=65|issue=1|pages=138–167|doi=10.2307/2657295}}</ref> osnutak sustava za podršku siromašnim i uošće socijalnih državnih sustava.<ref>{{Cite journal|last=Pullan|first=Brian|date=1976-01-01|title=Catholics and the Poor in Early Modern Europe|jstor=3679070|journal=Transactions of the Royal Historical Society|volume=26|pages=15–34|doi=10.2307/3679070}}</ref><ref>{{Cite journal|last=kahl|first=sigrun|date=2005-04-01|title=the religious roots of modern poverty policy: catholic, lutheran, and reformed protestant traditions compared|url=http://journals.cambridge.org/article_S0003975605000044|journal=European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie|volume=46|issue=01|pages=91–126|doi=10.1017/S0003975605000044|issn=1474-0583}}</ref> Od "mračnih" posljedica reformacije izdvajaju se sljedeće: suđenja vješticama postala su češća u oblastima gdje su se protestanti i katolici borili za naklonost vjernika;<ref>{{Cite web|url=http://economics.yale.edu/sites/default/files/witch_trials.pdf|title=Witch Trials|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archivedate=2016-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513034745/http://economics.yale.edu/sites/default/files/witch_trials.pdf|deadurl=yes}}</ref> protestanti su prije glasali za [[nacist]]e nego njemački katolici<ref>{{Cite web|url=http://www.kellogg.northwestern.edu/faculty/spenkuch/research/religion_nazis.pdf|title=Special Interests at the Ballot Box? Religion and the Electoral Success of the Nazis|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418075104/https://www.kellogg.northwestern.edu/faculty/spenkuch/research/religion_nazis.pdf|dead-url=yes}}</ref> (Christopher J. Probst u svojoj knjizi ''Demoniziranje Židova: Luther i protestantska crkva u nacističkoj Njemačkoj'' (2012) pokazuje da je velik broj njemačkog protestantskog svećenstva i teologa tijekom nacističkog [[Treći Reich|Trećeg Reicha]] koristio Lutherove neprijateljske publikacije prema Židovima i židovstvu kako bi opravdali antisemitsku politiku nacionalsocijalista);<ref>Christopher J. Probst, [http://www.ushmm.org/research/publications/academic-publications/full-list-of-academic-publications/demonizing-the-jews-luther-and-the-protestant-church-in-nazi-Germany ''Demonizing the Jews: Luther and the Protestant Church in Nazi Germany''], Indiana University Press in association with the United States Holocaust Memorial Museum, 2012, {{ISBN|978-0253001009}}</ref> viša stopa [[Samoubistvo|samoubojstava]] i veća društcvena prihvatljivost samoubojstva.<ref>{{Cite journal|last=Becker|first=Sascha O.|last2=Woessmann|first2=Ludger|date=2015-03-31|title=Social Cohesion, Religious Beliefs, and the Effect of Protestantism on Suicide|url=http://papers.ssrn.com/abstract=2593731|location=Rochester, NY|publisher=Social Science Research Network}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Torgler|first=Benno|last2=Schaltegger|first2=Christoph|date=2014-06-01|title=Suicide and Religion: New Evidence on the Differences Between Protestantism and Catholicism|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jssr.12117/abstract|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|language=en|volume=53|issue=2|pages=316–340|doi=10.1111/jssr.12117|issn=1468-5906}}</ref> === Historiografija === Margaret C. Jacob tvrdi da je došlo do dramatičnog pomaka u [[Historiografija|historiografskom]] proučavanju reformacije. Do 1960-ih povjesničari su svoju pozornost uglavnom usmjeravali na velike vođe i teologe 16. stoljeća, posebno Luthera, Kalvina i Zwinglija. Njihove su ideje detaljno proučene. Međutim, uspon nove discipline [[Povijest društva|povijesti društva]] 1960-ih gleda na povijest odozdo prema gore, a ne od vrha prema dolje. Povjesničari su se počeli koncentrirati na vrijednosti, uvjerenja i ponašanje naroda a ne samo njihovih vođa. Jacob zaključuje da se "u suvremenoj nauci na reformaciju danas gleda kao na veliki kulturni preokret, na društveni i popularni pokret, koji je zbog svoje raznolikosti izniveliran i bogat".<ref name=Jacob215>Jacob ''Living the Enlightenment'' p. 215.</ref> == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|60em}} * {{cite book |last1=Atkinson |first1=Benedict |last2=Fitzgerald |first2=Brian |chapter=Printing, Reformation and Information Control |title=A Short History of Copyright: The Genie of Information |url=https://books.google.com/books?id=YUW4AQAAQBAJ&pg=PA15 |doi=10.1007/978-3-319-02075-4_3 |isbn=978-3-319-02074-7 |date=2014 |pages=15–22 |publisher=Springer }} * {{cite book |editor =Bray, Gerald |title = Documents of the English Reformation |publisher = James Clarke }} * {{cite book |author=Cameron, Euan |title=The European Reformation |date=2012 |edition=Second |publisher= Oxford University Press }} * {{cite book |author= Cameron, Euan |title=The Reformation of the Heretics: The Waldenses of the Alps, 1480–1580 |url= https://archive.org/details/reformationofher0000came |publisher=Clarendon Press |date= 1984 }} * {{cite journal |author= Church, Frederic C. |title=The Literature of the Italian Reformation |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1931-09_3_3/page/457 |journal=Journal of Modern History |date=1931 |volume=3 |issue=3 |pages=457–473 |jstor=1874959 |doi=10.1086/235763}} * {{cite encyclopedia |editor= Cross, F. L.|title=Westphalia, Peace of |encyclopedia=The Oxford Dictionary of the Christian Church |location= New York |publisher= Oxford University Press |date= 2005}} * {{cite encyclopedia |editor=Douglas, J. D. |title= Wycliffe, John |encyclopedia = The New International Dictionary of the Christian Church |publisher= Paternoster Press |date=1974 }} * {{cite book |author= Edwards, Jr. |author2= Mark U. |title=Printing, Propaganda, and Martin Luther |url= https://archive.org/details/printingpropagan0000edwa |date=1994 }} * {{cite book |author=Estep, William R |title=Renaissance & Reformation |url=https://archive.org/details/renaissancerefor0000este |location= Grand Rapids, MI |publisher= Eerdmans |date= 1986 |isbn= 0-8028-0050-5 }} * {{cite book |last=Firpo |first=Massimo |chapter=The Italian Reformation |title=A Companion to the Reformation World |editor-last=Hsia |editor-first=R. Po-chia |year=2004 |publisher=Blackwell |url=https://books.google.com/books?id=oB8z7JC2c6EC |chapter-url=https://books.google.com/books?id=oB8z7JC2c6EC&lpg=PA556&pg=PA169 |pages=169–184 }} * {{cite book|last=Froom|first=LeRoy|authorlink=Le Roy Froom|title=The Prophetic Faith of our Fathers|volume=2|date=1948|pages=243–244|ref=harv|url=http://docs.adventistarchives.org//doc_info.asp?DocID=43134|format={{DjVulink}} and PDF|access-date=2017-01-10|archive-date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128113831/http://docs.adventistarchives.org//doc_info.asp?DocID=43134|deadurl=yes}} * {{cite book|last=Froom|first=LeRoy|authorlink=Le Roy Froom|title=The Prophetic Faith of our Fathers|volume=1|date=1950|ref=harv|url=http://docs.adventistarchives.org//doc_info.asp?DocID=42770|format={{DjVulink}} and PDF|access-date=2017-01-10|archive-date=2014-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106181119/http://docs.adventistarchives.org//doc_info.asp?DocID=42770|deadurl=yes}} * {{cite book |author= Jacob, Margaret C. |title=Living the Enlightenment: Freemasonry and Politics in Eighteenth-century Europe |url= https://archive.org/details/livingenlightenm0000jaco |publisher=Oxford University Press |date=1991 }} * {{cite book |author=MacCulloch, Diarmaid |title=The Reformation |url=https://archive.org/details/reformation00diar_0 |date=2005 }} * {{cite book |author1=Oberman, Heiko Augustinus |author2= Walliser-Schwarzbart, Eileen |title= Luther: Man between God and the Devil |url=https://archive.org/details/luthermanbetween0000ober_f1d7 |date=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-10313-1 |origyear=1982 }} * {{cite book |author=Patrick, James |title=Renaissance and Reformation |date=2007 |publisher= Marshall Cavendish |location=New York |isbn= 9780761476504 }} * {{cite book |author=Pettegree, Andrew |title=The Reformation World |date=2000 |publisher=Routledge |isbn=9780203445273 }} * {{cite journal |last1=Pettegree |first1=Andrew |last2=Hall |first2=Matthew |title=The Reformation and the Book: A Reconsideration |journal=The Historical Journal |date=December 2004 |volume=47 |issue=4 |doi=10.1017/S0018246X04003991 |url=http://journals.cambridge.org/abstract_S0018246X04003991 |jstor=4091657 |pages=785–808 |accessdate=February 26, 2014 }} * {{cite book |author=Rublack, Ulinka |date=2010 |title=Dressing Up: Cultural Identity in Renaissance Europe |url=https://archive.org/details/dressingupcultur0000ulin |publisher=Oxford University Press }} * {{cite journal |last=Rubin |first=Jared |title= Printing and Protestants: An Empirical Test of the Role of Printing in the Reformation |journal=Review of Economics and Statistics |date=2014 |volume=96 |issue=2 |pages=270–286 |doi=10.1162/REST_a_00368}} * {{cite book |author=Schofield, John |title=Martin Luther: A Concise History of His Life and Works |url=https://archive.org/details/martinlutherconc0000scho |date=2011 |publisher=History Press Limited }} * {{cite journal |author= Weimer, Christoph |title=Luther and Cranach on Justification in Word and Image |journal=Lutheran Quarterly |date=2004 |volume=18 |issue=4 |pages= 387–405 }} * {{cite book|author=Whaley, Joachim|title=Germany and the Holy Roman Empire: Volume I: Maximilian I to the Peace of Westphalia, 1493–1648 (Oxford History of Early Modern Europe)|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198731016|date=2012|url=https://books.google.com/books?id=QXdPzWXCphkC&pg=PA220&dq=German+Peasants+War+100,000&hl=en&sa=X&ei=HGUEVa6gEsWegwS7o4LoBw&ved=0CC8Q6AEwAzgK#v=onepage&q=German%20Peasants%20War%20100%2C000&f=false}} * {{cite book|author=Yarnell III, Malcolm B.|title=Royal Priesthood in the English Reformation|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199686254|date=2014|url=https://books.google.com/books?id=u3XqAgAAQBAJ&pg=PA95&dq=Luther+condemn+Peasants+War&hl=en&sa=X&ei=13EEVeycDsOZNu-3gLAI&ved=0CEgQ6AEwCA#v=onepage&q=Luther%20condemn%20Peasants%20War&f=false}} {{refend}} ==Dodatna literatura== === Pregledi === {{refbegin|60em}} * Appold, Kenneth G. ''The Reformation: A Brief History'' (2011) [https://www.questia.com/library/120083934/the-reformation-a-brief-history online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612143658/https://www.questia.com/library/120083934/the-reformation-a-brief-history |date=2018-06-12 }} * {{cite book|title=The History of the Protestant Reformation; In Germany and Switzerland, and in England, Ireland, Scotland, the Netherlands, France, and Northern Europe|last=Spalding|first=Martin|date=2010|publisher=General Books LLC}} * Sascha O. Becker, Steven Pfaff and Jared Rubin. Causes and Consequences of the Protestant Reformation (2015) https://www2.warwick.ac.uk/fac/soc/economics/research/workingpapers/2016/twerp_1105_becker.pdf {{refend}} === Sekundarni izvori === {{refbegin|60em}} * Bagchi, David, and David C. Steinmetz, eds. ''The Cambridge Companion to Reformation Theology'' (2004) * {{cite book |last=Bainton |first=Roland |authorlink=Roland Bainton |title=The Reformation of the Sixteenth Century |url=https://archive.org/details/reformationofsix0000rola |date=1952 |publisher=The Beacon Press |location=Boston |isbn=0-8070-1301-3}} * [[Carl Braaten|Braaten, Carl E.]] and Robert W. Jenson. ''The Catholicity of the Reformation''. Grand Rapids: Eerdmans, 1996. {{ISBN|0-8028-4220-8}}. * Collinson, Patrick. ''The Reformation: A History'' (2006) * Elton, Geoffrey R. and Andrew Pettegree, eds. ''Reformation Europe: 1517–1559'' (1999) [http://www.amazon.com/Reformation-Europe-1517-1559-Blackwell-Histories/dp/0631213848/ excerpt and text search] * Hillerbrand, Hans J. ''The Protestant Reformation'' (2nd ed. 2009) * Hsia, R. Po-chia, ed. ''A Companion to the Reformation World'' (2006) * Lindberg, Carter. ''The European Reformations'' (2nd ed. 2009) * {{cite book |last=Naphy |first=William G. |title=The Protestant Revolution: From Martin Luther to Martin Luther King Jr. |url=https://archive.org/details/protestantrevolu0000naph_x9m6 |date=2007 |publisher=BBC Books |isbn=978-0-563-53920-9}} * Payton Jr. James R. ''Getting the Reformation Wrong: Correcting Some Misunderstandings'' (IVP Academic, 2010) * {{cite book |last=Pelikan |first=Jaroslav |authorlink=Jaroslav Pelikan |title=Reformation of Church and Dogma (1300–1700)|date=1984|publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-65377-3 }} * Spitz, Lewis William. ''The Protestant Reformation: 1517–1559'' (2003) {{refend}} === Primarni izvori === {{refbegin|60em}} * Fosdick, Harry Emerson, ed. ''Great Voices of the Reformation [and of other putative reformers before and after it]: an Anthology'', ed., with an introd. and commentaries, by Harry Emerson Fosdick. New York: Modern Library, 1952. xxx, 546 p. * Janz, Denis, ed. ''A Reformation Reader: Primary Texts With Introductions'' (2008) [http://www.amazon.com/dp/0199231311 excerpt and text search] * [[Martin Luther|Luther, Martin]] ''Luther's Correspondence and Other Contemporary Letters,'' 2 vols., tr. and ed. by Preserved Smith, Charles Michael Jacobs, The Lutheran Publication Society, Philadelphia, Pa. 1913, 1918. [https://books.google.com/books?vid=OCLC02338418&id=m4r3cwHjnvUC vol.2 (1521–1530)] from [[Google Books]]. Reprint of Vol.1, Wipf & Stock Publishers (March 2006). {{ISBN|1-59752-601-0}}. * Spitz, Lewis W. ''The Protestant Reformation: Major Documents''. St. Louis: Concordia Publishing House, 1997. {{ISBN|0-570-04993-8}} {{refend}} === Historiografija === {{refbegin|60em}} * {{cite journal |last=Bates |first=Lucy |title=The Limits of Possibility in England's Long Reformation |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_2010-12_53_4/page/1049 |journal=Historical Journal |year=2010 |volume=53 |issue=4 |pages=1049–1070 |jstor=40930369 |doi=10.1017/S0018246X10000403}} * {{cite journal |last=Bradshaw |first=Brendan |title=The Reformation and the Counter-Reformation |journal=History Today |year=1983 |volume=33 |issue=11 |pages=42–45}} * {{cite journal |last=Brady, Jr. |first=Thomas A. |title=People's Religions in Reformation Europe |journal=The Historical Journal |year=1991 |volume=24 |issue=1 |pages=173–182 |jstor=2639713}} * {{cite journal |last=de Boer |first=Wietse |title=An Uneasy Reunion The Catholic World in Reformation Studies |journal=Archiv für Reformationsgeschichte |year=2009 |volume=100 |issue=1 |pages=366–387 |doi=10.14315/arg-2009-100-1-366}} * {{cite book |editor1-last=Dickens |editor1-first=A. G. |editor2-first=John M. |editor2-last=Tonkin |title=The Reformation in Historical Thought |url=https://archive.org/details/reformationinhis0000dick |publisher=Harvard University Press |year=1985}} * {{cite book |last=Dixon |first=C. Scott |title=Contesting the Reformation |url=https://archive.org/details/contestingreform0000dixo |year=2012}} * {{cite journal |last=Fritze |first=Ronald H. |title=The English Reformation: Obedience, Destruction and Cultural Adaptation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2005-01_56_1/page/107 |journal=Journal of Ecclesiastical History |year=2005 |volume=56 |issue=1 |pages=107–115 |doi=10.1017/S0022046904002106}} * {{cite journal |last=Haigh |first=Christopher |title=The recent historiography of the English Reformation |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1982-12_25_4/page/995 |journal=The Historical Journal |year=1982 |volume=25 |issue=4 |pages=995–1007 |jstor=2638647 |doi=10.1017/s0018246x00021385}} * {{cite journal |last=Haigh |first=Christopher |title=The English Reformation: A Premature Birth, a Difficult Labour and a Sickly Child |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1990-06_33_2/page/449 |journal=The Historical Journal |year=1990 |volume=33 |issue=2 |pages=449–459 |jstor=2639467 |doi=10.1017/s0018246x0001342x}} * {{cite journal |last=Haigh |first=Christopher |title=Catholicism in Early Modern England: Bossy and Beyond |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_2002-06_45_2/page/481 |journal=The Historical Journal |volume=45 |issue=2 |year=2002 |pages=481–494 |jstor=3133654 |doi=10.1017/S0018246X02002479}} * {{cite web|last1=Heininen |first1=Simo |last2=Czaika |first2=Otfried |url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2012080109 |title=Wittenberg Influences on the Reformation in Scandinavia |website=[[European History Online]] |location=Mainz |publisher=Institute of European History |year=2010 |accessdate=17 December 2012}} * {{cite book |editor-last=Hsia |editor-first=Po-Chia |title=A Companion to the Reformation World |year=2006}} * {{cite journal |last=Hsia |first=R. Po-chia |title=Reformation on the Continent: Approaches Old and New |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religious-history_2004-06_28_2/page/162 |journal=Journal of Religious History |year=2004 |volume=28 |issue=2 |pages=162–170 |doi=10.1111/j.1467-9809.2004.00212.x}} * {{cite journal |last=Hsia |first=R. Po-Chia |title=The Myth of the Commune: Recent Historiography on City and Reformation in Germany |journal=Central European History |year=1987 |volume=20 |issue=3 |pages=203–215 |jstor=4546103 |doi=10.1017/s0008938900012061}} * {{cite journal |last=Karant-Nunn |first=Susan C. |title=Changing One's Mind: Transformations in Reformation History from a Germanist's Perspective |journal=Renaissance Quarterly |year=2005 |volume=58 |issue=2 |pages=1101–1127 |jstor=10.1353/ren.2008.0933 |doi=10.1353/ren.2008.0933}} * {{cite journal |last=MacCulloch |first=Diarmaid |title=The Impact of the English Reformation |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1995-03_38_1/page/151 |journal=The Historical Journal |year=1995 |volume=38 |issue=1 |pages=151–153 |jstor=2640168 |doi=10.1017/s0018246x00016332}} * {{cite journal |last1=MacCulloch |first1=Diarmaid |last2=Laven |first2=Mary |last3=Duffy |first3=Eamon |title=Recent Trends in the Study of Christianity in Sixteenth-Century Europe |url=https://archive.org/details/sim_renaissance-quarterly_fall-2006_59_3/page/697 |journal=Renaissance Quarterly |year=2006 |volume=59 |issue=3 |pages=697–731 |jstor=10.1353/ren.2008.0381}} * {{cite journal |last=Marnef |first=Guido |title=Belgian and Dutch Post-war Historiography on the Protestant and Catholic Reformation in the Netherlands |journal=Archiv für Reformationsgeschichte |year=2009 |volume=100 |issue=1 |pages=271–292 |doi=10.14315/arg-2009-100-1-271}} * {{cite journal |last=Marshall |first=Peter |title=(Re)defining the English Reformation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2009-07_48_3/page/564 |journal=Journal of British Studies |year=2009 |volume=48 |issue=3 |pages=564–586 |jstor=27752571 |doi=10.1086/600128}} * {{cite journal |last=Menchi |first=Silvana Seidel |title=The Age of Reformation and Counter-Reformation in Italian Historiography, 1939–2009 |journal=Archiv für Reformationsgeschichte |year=2009 |volume=100 |issue=1 |pages=193–217 |doi=10.14315/arg-2009-100-1-193}} * {{cite web |last=Nieden |first=Marcel |url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2012072708 |title=The Wittenberg Reformation as a Media Event |website=[[European History Online]] |location=Mainz |publisher=Institute of European History |year=2012 |accessdate=17 December 2012}} * {{cite journal |last=Scott |first=Tom |title=The Common People in the German Reformation |journal=The Historical Journal |year=1991 |volume=24 |issue=1 |pages=183–192 |jstor=2639714}} * {{cite journal |last=Scott |first=Tom |title=The Reformation between Deconstruction and Reconstruction: Reflections on Recent Writings on the German Reformation |url=https://archive.org/details/german-history_2008-07_26_3/page/406 |journal=German History |year=2008 |volume=26 |issue=3 |pages=406–422 |doi=10.1093/gerhis/ghn027}} * {{cite journal |last=Walsham |first=Alexandra |title=The Reformation and 'The Disenchantment of the World' Reassessed |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_2008-06_51_2/page/497 |journal=Historical Journal |year=2008 |volume=51 |issue=2 |pages=497–528 |jstor=20175171 |doi=10.1017/S0018246X08006808}} * {{cite journal |last=Wiesner-Hanks |first=Merry |title=Gender and the Reformation |journal=Archiv für Reformationsgeschichte |year=2009 |volume=100 |issue=1 |pages=350–365 |doi=10.14315/arg-2009-100-1-350}} {{refend}} == Vanjske veze == {{commons category|Reformation}} * [http://history.hanover.edu/early/prot.html Internet Archive of Related Texts and Documents] * [http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history/16th-century 16th Century Reformation Reading Room] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407080149/http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history/16th-century |date=2014-04-07 }}: Extensive online resources, Tyndale Seminary * [http://www.loc.gov/rr/rarebook/coll/195.html The Reformation Collection] From the [http://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] at the [[Library of Congress]] * [http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/chrstuni/lutheran-fed-docs/rc_pc_chrstuni_doc_2013_dal-conflitto-alla-comunione_en.html An ecumenical official valuation by Lutherans and Catholics 500 years later] * [http://historyscoper.com/protestantscope.html The Historyscoper] {{Authority control}} {{Izabran}} [[Kategorija:Reformacija]] jr356ne3rat11fau3721h1uwhf2ei46 0 4497690 42713564 42441860 2026-10-25T06:40:25Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713564 wikitext text/x-wiki {{Slika (HR) | slika= Museo del Prado - Goya - Caprichos - No. 43 - El sueño de la razon produce monstruos.jpg | slika_širina= 230px | ime= San razuma stvara čudovišta | autor= [[Francisco Goya]] | godina= oko [[1799.]] | tip= [[bakropis]] | visina=21.5 | širina=15 | grad= [[New York]] | muzej= [[Metropolitan Museum of Art]] }} '''''San razuma stvara čudovišta''''' ([[španski jezik|šp.]] ''El sueño de la razón produce monstruos'', [[engleski|en.]] ''The Sleep of Reason Produces Monsters''), [[bakropis]] španskog slikara i grafičara [[Francisco Goya|Francisca Goye]]. ==Historija i interpretacija== Djelo je kreirano između [[1797.]] i [[1799.]],<ref>{{cite web|url=http://eeweems.com/goya/sleep_of_reason.html |title=Goya - The Sleep of Reason |publisher=Eeweems.com |date= |accessdate=4. januara 2012.}}</ref> kao 43. od 80. bakropisa koji su činili satiričnu zbirku ''[[Los caprichos]]'' ("Hirovi").<ref>[http://museum.cornell.edu/collections/view/the-sleep-of-reason-produces-monsters.html ''The Sleep of Reason Produces Monsters''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618084833/http://museum.cornell.edu/collections/view/the-sleep-of-reason-produces-monsters.html |date=2015-06-18 }} [[Johnson Museum of Art]], [[Univerzitet Cornell]], 2013. Pristupljeno 11. maja 2013.</ref> Goya je sebe zamišljao uspavanog na stolu među priborom za crtanje, a njegov je razum otupio od sna, što je oslobodilo čudovišta koji su se razmilili u mrak. U djelu su vidljive sove kao simbol ludosti i šišmiši koji simboliziraju neukost. Umjetnikova noćna mora reflektira njegov pogled na špansko društvo onog doba, po njegovom viđenju neobrazovano, korumpirano i zrelo za ismijavanje kako je i prikazan u zbirci ''Caprichos''.<ref>{{cite web | last = The Metropolitan Museum of Art | authorlink = Metropolitan Museum of Art | title = Francisco de Goya y Lucientes: The Sleep of Reason Produces Monsters: Plate 43 of The Caprices (Los Caprichos) | url = http://www.metmuseum.org/TOAH/ho/09/eusi/ho_18.64.43.htm | accessdate = 14. decembar 2008.}}</ref> Cijeli natpis ispod bakropisa br. 43 navodi: "''Fantazija napuštena od razuma proizvodi nemoguća čudovišta: spojena s razumom, ona je majka umjetnosti i izvor njenih čuda.''"<ref>{{cite book |last1=Jensen |first1=Robin M. |last2=Vrudny |first2=Kimberly J. |year=2009 |url=http://books.google.com/books?id=if4hQec2ClEC&pg=PA39 |title=Visual Theology: Forming and Transforming the Community Through the Arts |publisher=Liturgical Press |page=str. 39. |isbn=978-0-814-65399-9}}</ref> ==Studije za bakropis== <gallery> File:Prado - Los Caprichos - preparatory drawing - No. 43 - El sueño de la razon produce monstruos.jpg|1797. File:Ydioma universal.jpg|1797. </gallery> == Reference == {{Reflist}} ==Dodatna literatura== *{{cite book | title=[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/69630 ''Goya in the Metropolitan Museum of Art''] | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art | year=1995 | isbn= 9780870997525}} ==Vanjske veze== *Schaefer, Sarah C. [http://smarthistory.khanacademy.org/goyas-the-sleep-of-reason-produces-monsters.html "Goya's The Sleep of Reason Produces Monsters"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010154126/http://smarthistory.khanacademy.org/goyas-the-sleep-of-reason-produces-monsters.html |date=2014-10-10 }}. smARThistory. Khan Academy. Pristupljeno 27. juna 2015. *[http://litmed.med.nyu.edu/Annotation?action=view&annid=12796 Nyu.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080125033802/http://litmed.med.nyu.edu/Annotation?action=view&annid=12796 |date=2008-01-25 }}, ''The Sleep of Reason''. Pristupljeno 27. juna 2015. *[http://www.worldandi.com/newhome/public/2004/february/bkpub1.asp ''The Sleep of Reason'' – članak u World&I Magazine]. Pristupljeno 27. juna 2015. {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Slike 1790-ih]] 9h7z446mbgi14hehr7w5no1xss192nk 0 4498460 42713541 42463483 2026-10-25T03:12:02Z Edgar Allan Poe 29250 −[[Kategorija:Neogen]]; ±[[Kategorija:Prahistorija]]→[[Kategorija:Miocen]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713541 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:MSC_basin_hypotheses.svg|right|thumb|275px|Hipoteza nastanka evaporata tijekom mesinske krize saliniteta u Sredozemlju]] '''Mesinska kriza saliniteta''' ('''MKS'''), u posljednjoj fazi znana kao događaj '''Lago Mare''', bio je geološki događaj tijekom kojeg je [[Sredozemno more]] prošlo kroz razdoblje djelomičnog ili gotovo potpuno [[isušivanje|isušivanja]] tijekom perioda [[mesin]]a u [[miocen]]u, prije oko 5,96 do 5,33 milijuna godina. Taj proces je prekinula [[zanklijska poplava]], kada se more iz Atlantika prelilo u [[mediteranski bazen]], čime ga je spasilo.<ref>Gautier, F., Clauzon, G., Suc, J.P., Cravatte, J., Violanti, D., 1994. Age and duration of the Messinian salinity crisis. C.R. Acad. Sci., Paris (IIA) 318, 1103–1109.</ref><ref name=Krijgsman1996>{{cite journal | author = Krijgsman, W. | author2 = Garcés, M.; Langereis, C.G.; Daams, R.; Van Dam, J.; Van Der Meulen, A.J.; Agustí, J.; Cabrera, L. | year = 1996 | title = A new chronology for the middle to late Miocene continental record in Spain | journal = Earth and Planetary Science Letters | volume = 142 | issue = 3–4 | pages = 367–380 | url = http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0012821X96001094 | accessdate = 2008-03-01 | doi = 10.1016/0012-821X(96)00109-4 | bibcode=1996E&PSL.142..367K | last3 = Langereis | first3 = C. G. | last4 = Daams | first4 = R. | last5 = Van Dam | first5 = J. | last6 = Van Der Meulen | first6 = A. J. | last7 = Agustí | first7 = J. | last8 = Cabrera | first8 = L. }}</ref> Uzorci sedimenata ispod dubokog morskog dna Sredozemnog mora, koje uključuju minerale [[evaporat]]a, [[tlo|tla]] i [[fosili|fosila]] biljaka, pokazuju da se prije oko 5,96 milijuna preteća [[Gibraltarski tjesnac|gibraltarskog tjesnaca]] zatvorio te time prekinuo Sredozemno more od [[Atlantski ocean|Atlantskog oceana]]. Sredozemlje je stoga s vremenom počelo isušivati i smanjivati se.<ref name="Gargani J., Rigollet C. 2007 L10405">{{cite journal|author=Gargani J., Rigollet C.|title=Mediterranean Sea level variations during the Messinian Salinity Crisis.|journal=Geophysical Research Letters|date=2007|volume=34|page= L10405|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL029885/abstract}}</ref> Tjesnac se zatvorio po drugi put prije oko 5,6 milijuna godina, a zbog suhih klimatskih prilika, Sredozemno more se gotovo potpuno isušilo za samo jedno tisućljeće, nakon čega je ostao suhi bazen koji je bio dubok i do 5&nbsp;km ispod razine more, uz pojedine hiperslane džepove po uzoru na [[mrtvo more]]. Prije oko 5,5 milijuna godina, suha klima je prestala čime je taj bazen počeo dobivati više vode od rijeka, čime je voda postajala manje slana. Gibraltarski tjesnac se opet otvorio prije 5,33 milijuna godina, čime je nastala [[zanklijska poplava]] koja je obnovila Sredozemno more.<ref name=Clauzon1996>{{cite journal | author= Clauzon, Georges, Suc, Jean-Pierre, Gautier, François, Berger, André, Loutre, Marie-France | title=Alternate interpretation of the Messinian salinity crisis: Controversy resolved? | journal=Geology | year=1996 | volume=24 | issue=4 | pages=363–366 | url=http://geology.gsapubs.org/cgi/content/abstract/24/4/363|doi=10.1130/0091-7613(1996)024<0363:AIOTMS>2.3.CO;2| format=abstract | bibcode=1996Geo....24..363C| last2=Suc | last3=Gautier | last4=Berger | last5=Loutre }}</ref> Čak i danas, Sredozemno more je slanije od sjevernog Atlantika zbog dugoročne izolacije i isparavanja. Vrlo je lako moguće da će se gibraltarski tjesnac opet zatvoriti u budućnosti, čime bi se opet mogla ponoviti situacija da Sredozemno more isuši za samo 1,000 godina.<ref>"Only the inflow of Atlantic water maintains the present Mediterranean level. When that was shut off sometime between 6.5 to 6 MYBP, net evaporative loss set in at the rate of around 3,300 cubic kilometers yearly. At that rate, the 3.7 million cubic kilometres of water in the basin would dry up in scarcely more than a thousand years, leaving an extensive layer of salt some tens of meters thick and raising global sea level about 12 meters." [[Preston Cloud|Cloud, P.]] (1988). ''Oasis in space. Earth history from the beginning'', New York: W.W. Norton & Co. Inc., 440. {{ISBN|0-393-01952-7}}</ref> Nakon duga, u dalekoj budućnosti, nastavak micanja [[Afrika|afričkog kontinenta]] prema sjeveru Europe mogao bi skroz izbrisati Sredozemno more. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Messinian salinity crisis}} * Arizona University: Geology 212, Lecture 17: "[http://www.geo.arizona.edu/geo2xx/geo212.034/Lect17.html When the Mediterranean Dried Up] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523081426/http://www.geo.arizona.edu/geo2xx/geo212.034/Lect17.html |date=2010-05-23 }}". (Accessed 7/16/06) * [https://web.archive.org/web/20061016172839/http://www.soton.ac.uk/~imw/messin.htm The Messinian Salinity Crisis] Ian West (Internet Archive copy) * [http://www.see.leeds.ac.uk/structure/tectonics/messinian/messinian_history.pdf A brief history of the Messinian on Sicily] Rob Butler. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811022912/http://www.see.leeds.ac.uk/structure/tectonics/messinian/messinian_history.pdf |date=2011-08-11 }} * [http://www.messinianonline.it/ Messinian online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302224055/http://www.messinianonline.it/ |date=2009-03-02 }} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sredozemno more]] [[Kategorija:Miocen]] joz1y0mj6uodexh5byrrcr6wwsp3exc 42713542 42713541 2026-10-25T03:12:23Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Mesinska kriza saliniteta]] na [[Mesinijska kriza saliniteta]]: ispada da je iz Messine ovako 42713541 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:MSC_basin_hypotheses.svg|right|thumb|275px|Hipoteza nastanka evaporata tijekom mesinske krize saliniteta u Sredozemlju]] '''Mesinska kriza saliniteta''' ('''MKS'''), u posljednjoj fazi znana kao događaj '''Lago Mare''', bio je geološki događaj tijekom kojeg je [[Sredozemno more]] prošlo kroz razdoblje djelomičnog ili gotovo potpuno [[isušivanje|isušivanja]] tijekom perioda [[mesin]]a u [[miocen]]u, prije oko 5,96 do 5,33 milijuna godina. Taj proces je prekinula [[zanklijska poplava]], kada se more iz Atlantika prelilo u [[mediteranski bazen]], čime ga je spasilo.<ref>Gautier, F., Clauzon, G., Suc, J.P., Cravatte, J., Violanti, D., 1994. Age and duration of the Messinian salinity crisis. C.R. Acad. Sci., Paris (IIA) 318, 1103–1109.</ref><ref name=Krijgsman1996>{{cite journal | author = Krijgsman, W. | author2 = Garcés, M.; Langereis, C.G.; Daams, R.; Van Dam, J.; Van Der Meulen, A.J.; Agustí, J.; Cabrera, L. | year = 1996 | title = A new chronology for the middle to late Miocene continental record in Spain | journal = Earth and Planetary Science Letters | volume = 142 | issue = 3–4 | pages = 367–380 | url = http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0012821X96001094 | accessdate = 2008-03-01 | doi = 10.1016/0012-821X(96)00109-4 | bibcode=1996E&PSL.142..367K | last3 = Langereis | first3 = C. G. | last4 = Daams | first4 = R. | last5 = Van Dam | first5 = J. | last6 = Van Der Meulen | first6 = A. J. | last7 = Agustí | first7 = J. | last8 = Cabrera | first8 = L. }}</ref> Uzorci sedimenata ispod dubokog morskog dna Sredozemnog mora, koje uključuju minerale [[evaporat]]a, [[tlo|tla]] i [[fosili|fosila]] biljaka, pokazuju da se prije oko 5,96 milijuna preteća [[Gibraltarski tjesnac|gibraltarskog tjesnaca]] zatvorio te time prekinuo Sredozemno more od [[Atlantski ocean|Atlantskog oceana]]. Sredozemlje je stoga s vremenom počelo isušivati i smanjivati se.<ref name="Gargani J., Rigollet C. 2007 L10405">{{cite journal|author=Gargani J., Rigollet C.|title=Mediterranean Sea level variations during the Messinian Salinity Crisis.|journal=Geophysical Research Letters|date=2007|volume=34|page= L10405|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL029885/abstract}}</ref> Tjesnac se zatvorio po drugi put prije oko 5,6 milijuna godina, a zbog suhih klimatskih prilika, Sredozemno more se gotovo potpuno isušilo za samo jedno tisućljeće, nakon čega je ostao suhi bazen koji je bio dubok i do 5&nbsp;km ispod razine more, uz pojedine hiperslane džepove po uzoru na [[mrtvo more]]. Prije oko 5,5 milijuna godina, suha klima je prestala čime je taj bazen počeo dobivati više vode od rijeka, čime je voda postajala manje slana. Gibraltarski tjesnac se opet otvorio prije 5,33 milijuna godina, čime je nastala [[zanklijska poplava]] koja je obnovila Sredozemno more.<ref name=Clauzon1996>{{cite journal | author= Clauzon, Georges, Suc, Jean-Pierre, Gautier, François, Berger, André, Loutre, Marie-France | title=Alternate interpretation of the Messinian salinity crisis: Controversy resolved? | journal=Geology | year=1996 | volume=24 | issue=4 | pages=363–366 | url=http://geology.gsapubs.org/cgi/content/abstract/24/4/363|doi=10.1130/0091-7613(1996)024<0363:AIOTMS>2.3.CO;2| format=abstract | bibcode=1996Geo....24..363C| last2=Suc | last3=Gautier | last4=Berger | last5=Loutre }}</ref> Čak i danas, Sredozemno more je slanije od sjevernog Atlantika zbog dugoročne izolacije i isparavanja. Vrlo je lako moguće da će se gibraltarski tjesnac opet zatvoriti u budućnosti, čime bi se opet mogla ponoviti situacija da Sredozemno more isuši za samo 1,000 godina.<ref>"Only the inflow of Atlantic water maintains the present Mediterranean level. When that was shut off sometime between 6.5 to 6 MYBP, net evaporative loss set in at the rate of around 3,300 cubic kilometers yearly. At that rate, the 3.7 million cubic kilometres of water in the basin would dry up in scarcely more than a thousand years, leaving an extensive layer of salt some tens of meters thick and raising global sea level about 12 meters." [[Preston Cloud|Cloud, P.]] (1988). ''Oasis in space. Earth history from the beginning'', New York: W.W. Norton & Co. Inc., 440. {{ISBN|0-393-01952-7}}</ref> Nakon duga, u dalekoj budućnosti, nastavak micanja [[Afrika|afričkog kontinenta]] prema sjeveru Europe mogao bi skroz izbrisati Sredozemno more. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Messinian salinity crisis}} * Arizona University: Geology 212, Lecture 17: "[http://www.geo.arizona.edu/geo2xx/geo212.034/Lect17.html When the Mediterranean Dried Up] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523081426/http://www.geo.arizona.edu/geo2xx/geo212.034/Lect17.html |date=2010-05-23 }}". (Accessed 7/16/06) * [https://web.archive.org/web/20061016172839/http://www.soton.ac.uk/~imw/messin.htm The Messinian Salinity Crisis] Ian West (Internet Archive copy) * [http://www.see.leeds.ac.uk/structure/tectonics/messinian/messinian_history.pdf A brief history of the Messinian on Sicily] Rob Butler. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811022912/http://www.see.leeds.ac.uk/structure/tectonics/messinian/messinian_history.pdf |date=2011-08-11 }} * [http://www.messinianonline.it/ Messinian online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302224055/http://www.messinianonline.it/ |date=2009-03-02 }} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sredozemno more]] [[Kategorija:Miocen]] joz1y0mj6uodexh5byrrcr6wwsp3exc 0 4537573 42713496 42669491 2026-10-24T23:59:53Z Inokosni organ 160059 citat 42713496 wikitext text/x-wiki : ''Ovaj članak je o muzičkoj grupi. Za rusku imperatorku, pogledajte [[Katarina Velika]]. Za album, pogledajte [[Ekatarina Velika (album)]].'' {{Infokutija02 muzičar |ime = Ekatarina Velika |slika = EKV_live_1986.JPG |širina_slike = 300px |opis = Omot EKV albuma LIVE! 1986. S leva na desno: Milan, Ivan, Bojan, Margita. |background = group_or_band |mesto = [[Beograd]], {{flag|Jugoslavija}} [[SR Srbija]], [[SFRJ]] |žanr = [[Rock music|Rock]] |period = [[1982]]—[[1994]]. |izdavačka_kuća = [[RTV Ljubljana]]<br />[[PGP RTB]] |povezani_izvođači = [[Šarlo Akrobata]] |sadašnji_članovi = |Bivši članovi = [[Milan Mladenović]]<br />[[Margita Stefanović]]<br />[[Bojan Pečar]]<br />Dragomir „Gagi“ Mihajlović<br> Ivica Vdović<br> Ivan Fece Firči<br> Ivan „Raka“ Ranković<br> Srđan Todorović<br> Marko Milivojević<br> Dragiša „Ćima“ Uskoković}} '''Ekatarina Velika''' (skraćeno '''EKV''') je bila [[Rokenrol|rok]] grupa iz [[Beograd]]a i jedna od najuspešnijih i najuticajnijih grupa na prostoru bivše Jugoslavije. Srž benda činili su gitarista i pevač [[Milan Mladenović]], klavijaturistkinja [[Margita Stefanović]] i basista [[Bojan Pečar]]. == Karijera == === Početak === '''''Katarina II''''' je nastala 1982. godine u Beogradu. Grupu su nakon raspada benda ''[[Šarlo Akrobata]]'' formirali pevač Milan Mladenović, gitarista Dragomir „Gagi“ Mihailović, basista Švaba Radomirović i bubnjar Dušan Dejanović. Naziv potiče od imena Mihailovićeve neuzvraćene ljubavi, devojke Katarine. Tokom 1982. bendu se pridružuje klavijaturistkinja Margita „Magi“ Stefanović. Radomirović ubrzo potom prelazi u "Du Du A", a Dušan Dejanović u [[Disciplina kičme|Disciplinu kičme]], te bubnjeve jedno vreme svira Branko „Mango“ Kuštrin. Početkom 1983. na mesto bubnjara dolazi [[Ivica Vdović|Ivica „Vd“ Vdović]], bivši bubnjar ''Šarla akrobate'', a basista postaje Bojan Pečar, čime je formirana konačna ritam sekcija benda. Konačna i poslednja postava grupe ''Katarina II'' - Mladenović, Mihailović, Stefanović, Pečar i Vdović - započinje 1983. sa radom na debi albumu. === 80-e === ==== Katarina II ==== U proleće 1983. godine ''Katarina II'' učestvuje na zagrebačkom bijenalu i dobija solidne kritike. Materijal za prvi album snimaju ubrzo nakon toga, a na njemu se kao gost pojavljuje glumac Svetislav Goncić. Materijal je sniman u studiju „Druga maca“ čiji je vlasnik bio Enco Lesić koga je Mladenović poznavao od rada sa grupom Šarlo akrobata. Nažalost, zbog loših uslova snimanja materijal propada, a grupa je primorana da ponovo snimi celokupan album. Na poziv kolege muzičara Srđana Marjanovića to su učinili sledeće godine u studiju ZKP RTLJ u Ljubljani. Debi album pod nazivom ''[[Katarina II (album)|Katarina II]]'' konačno izlazi 1984. godine. Većinu tekstova je napisao Mladenović, sa izuzetkom tekstova za ''"Vrt"'' i ''"Platforme"'' koje je napisao Mihajlović, za pesmu ''"Kad krenem ka..."'' za koju je tekst napisala Margita Stefanović kao i za pesmu ''"Treba da se čisti"'' čiji je tekst grupno potpisan. U većini pesama grupa uspešno povezuje Mladenovićev deskriptivni pesnički senzibilitet sa energičnim zvukom novog talasa. Često smatran zvučno „najčistijim“ izdanjem benda, album nije postigao komercijalni uspeh uglavnom zbog umetničkog koncepta kome je nedostajala komercijalna prijemčivost. Ubrzo nakon izlaska albuma, bend proživljava ponovnu promenu sastava. Kao i u vreme ''Limunovog drveta'' i ''Šarla akrobate'', neslaganja između Mladenovića i Mihajlovića i dalje postoje. Mihajlović ubrzo dolazi i u sukob sa zakonom i odlazi u zatvor, a nakon izlaska mu je saopšteno da više nije član benda. Kako je on tvrdio da ima autorska prava na ime ''Katarina II'', bend je bio prisiljen da odabere novi naziv. Preostali članovi biraju novo ime '''''Ekatarina Velika''''' (po Katarini Velikoj, ruskoj carici), kasnije skraćeno na EKV, i pod tim imenom rade do kraja karijere. Ubrzo, zbog problema sa drogom i bolesti, i bubnjar Vdović odlazi iz benda i završava u Du Du A. Njegova zamena je Ivan Fece Firči (prethodno: "[[Luna (bend)|Luna]]", "Džakarta"). ==== Ekatarina Velika ==== Zahvaljujući konstantnim koncertnim nastupima širom Jugoslavije (sa posebno čestim koncertima u Zagrebu, Ljubljani i Beogradu) i emitovanju spotova na televiziji, ''Ekatarina Velika'' polako stiče veći broj poklonika. 1985. godine grupa izdaje drugi album ''[[Ekatarina Velika (album)|Ekatarina Velika]]''. Album je snimljen u zagrebačkom studiju SIM, sa producentom Vladimirom Smolecom, a na njemu se kao gosti pojavljuju [[Masimo Savić]], u to vreme pevač hrvatskog benda [[Dorian Gray (sastav)|Dorian Grej]], kao i Tomo In Der Mulen, gitarista sastava Karlovi Vari. Novi materijal je doneo izvesne promene u zvuku budući da je u odnosu na prethodni album bio primetno bržeg ritma i energičniji. Ipak, i na njemu su prisutne prepoznatljive odlike benda: duboko suptilni tonovi kao i Mladenovićevi hermetični, introspektivni i metaforični tekstovi. Album je svojim omotom koji je osmislio i dizajnirao Dušan Gerzić pokazivao i određene umetničke ambicije, jer prikazuje članove benda oslikane u maniru indijanske obredne tetovaže. Drugo izdanje donelo je bendu prve prave hitove, pesme ''"Oči boje meda"'', ''"Tattoo"'' i ''"Modro i zeleno"''. 22. marta 1985. prvi put sviraju van Jugoslavije, na manifestaciji ''"Dani kulture"'' u Torinu u Italiji, i ostavljaju pozitivan utisak. Drugi zapaženi nastup ostvaruju na koncertu u Zagrebu koji je bio deo takozvane ''"Bolje vas našli"'' tradicionalne razmene bendova između Beograda i Zagreba. Krajem 1985. godine Fece odlazi na obavezno odsluženje vojnog roka, a njegova zamena za bubnjevima je Ivan „Raka“ Ranković (prethodno: "Tvrdo srce i velike uši"). ==== S' vetrom uz lice ==== 1986. godine pod nazivom ''[[S' vetrom uz lice (album)|S' vetrom uz lice]]'' izlazi treći album benda kojim se probijaju do šire publike, i koji od njih pravi zvezde. Produciran od strane Mladenovića,Margite Stefanović i Dragana Čačinovića, album je imao vrlo „ispoliran“ zvuk baziran na naglašenim klavijaturama i na upotrebi "E-mu Emulator II" 8-bitnog semplera. Hitovi sa ovog albuma uključivali su pesme ''"Budi sam na ulici"'', ''"Kao da je bilo nekad"'', ''"Ti si sav moj bol"'' i ''"Novac u rukama"''. ''S' vetrom uz lice'' je uz svoj komercijalni uspeh dobio i prilično ravnodušan prijem kritike koja se žalila da zvuk albuma i previše podseća na britansku grupu ''"[[Simple Minds]]"''. U ovo vreme bend ima i vrlo živu koncertnu aktivnost, nastupajući po gradovima širom Jugoslavije. Na koncertu održanom 2. novembra 1986. u zagrebačkom klubu "[[Kulušić]]" snimljen je prvi živi album benda koji je izdat naknadno početkom 1987. godine kao album EKV 19LIVE!86. Iste godine bend se vraća sa turneje u Beograd i trijumfalno završava koncertnu sezonu serijom od šest rasprodatih koncerata u beogradskom [[Dom omladine Beograda|Domu omladine]]. U proleće iste godine Ivan Ranković odlučuje da napusti bend da bi sa prijateljima iz svog starog benda "Tvrdo srce i velike uši" formirao grupu "Ulica od meseca". Novi bubnjar postaje [[Srđan Todorović|Srđan „Žika“ Todorović]] (prethodno: "[[Radnička kontrola]]", "Bezobrazno zeleno", "[[Disciplina kičme]]") koji svoj prvi koncert sa grupom svira u pariskomklubu "La Locomotive". Todorović u grupu dolazi iz Discipline kičme, koja je od samog početka važila za neku vrstu rivala, prvo grupi ''Katarina II'', a potom i ''Ekatarini Velikoj''. ==== Ljubav ==== {{Quote box| citat = „''Ovo je zemlja za nas''<br/>''Ovo je zemlja za sve naše ljude''<br/>''Ovo je kuća za nas''<br/>''Ovo je kuća za svu našu decu''”| izvor = Ekatarina Velika, ''Zemlja'' (1987.)| width = 40%| align = left}} Posle promene sastava bend snima svoj četvrti studijski album pod nazivom ''[[Ljubav (album)|Ljubav]]'' koji izlazi u drugoj polovini 1987. godine. Album se najčešće smatra najboljim izdanjem benda kao i jednim od najboljih rok izdanja na teritoriji bivše Jugoslavije. Ovo izdanje karakteriše više gitarski orijentisan i ispoliran zvuk koji je donela saradnja sa novim producentom, australijskim muzičarem Teodorom Janijem (Theodore Yanni). Visoko stilizovan omot su zajedno osmislili i dizajnirali Margita Stefanović i umetnik Vuk Vidor. Kao hitovi sa albuma se izdvajaju pesme ''"Zemlja"'', ''"Pored mene"'', ''"Ljubav"'', ''"7 dana"'' i ''"Ljudi iz gradova"'', a smatra se da većina pesama pokazuje prve tragove depresije u Mladenovićevim tekstovima, što se najčešće argumentuje tekstom numere „Tonemo“. Bend u ovom periodu ima status koncertne atrakcije koji potvrđuje sa dva uzastopna rasprodata koncerta u beogradskoj hali „Pionir“. Početkom 1988. započinju novu turneju na kojoj im se priključuju pevač i gitarista beogradskog sastava [[Van Gogh (muzički sastav)|Van Gog]] Zvonimir Đukić „Đule“ i bivša pevačica grupe "[[Oktobar 1864]]" Tanja Jovićević. U to vreme Fece se vraća sa odsluženja vojnog roka i ponovo se priključuje bendu zamenjujući Srđana Todorovića. U bendu ostaje svega nekoliko meseci, da bi se zatim u maju 1988. odselio u [[New York|Njujork]]. Nakon Feceovog odlaska Todorović se vraća u grupu. ==== Samo par godina za nas ==== 1989. godine bend objavljuje ''[[Samo par godina za nas (album)|Samo par godina za nas]]'', peto studijsko izdanje. Kritika smatra ovaj album pukom konceptualnom kopijom albuma ''Ljubav''. Međutim, za razliku od uglavnom brzo ritmičnog tempa kombinovanog sa blago tamnim zvukom na albumu ''Ljubav'', ''Samo par godina za nas'' ima mnogo zvučno „mutnije“ melodije i sporiji ritam koji zajedno nose predosećaj nadolazećih političkih i socijalnih tragedija koji će zahvatiti Jugoslaviju početkom 90-ih. Nekoliko hitova sa albuma uključuju pesme ''"Krug"'', ''"Srce"'' i ''"Par godina za nas"''. U novembru 2006. godine pesma ''"Par godina za nas"'' je izglasana za najbolju jugoslovensku pesmu svih vremena od strane slušalaca beogradskog radija B92. Milan Mladenović je u svom intervjuu za emisiju RTS TVB „TV Poster“ 1992. godine izjavio da je ''"Par godina za nas"'' najbolja pesma koju je '''Ekatarina Velika''' napravila. === 90-e === ==== Dum dum ==== Nakon albuma ''Samo par godina za nas'' usledila je najteža promena sastava koju je grupa vrlo teško podnela. Todorović je napustio bend koncentrišući se na svoju glumačku karijeru, a Bojan Pečar se seli u [[London]]. Dok je odlazak Todorovića iz grupe bio manje-više još jedna smena za bubnjevima, Pečarov odlazak je bio veliki gubitak za bend koji na taj način ostaje bez jednog od svojih ključnih članova. Mladenović i Margita Stefanović nastavljaju dalje nalazeći novog bubnjara Marka Milivojevića (prethodno: "U škripcu", "Partibrejkers"), a kao basista u to vreme na koncertima svira Miško Plavi. Album ''[[Dum dum (album)|Dum dum]]'' izlazi u proleće 1991. godine, a kao basisiti na albumu sviraju Bata Božanić i Dušan Petrović. Album ''Dum dum'' se smatra najmračnijim albumom grupe. Njegova sumornost i atmosfera tragedije odaju opšte stanje u Jugoslaviji koja se u to vreme, početkom 90-ih lagano raspada i približava građanskom ratu. ==== Neko nas posmatra ==== Tokom 1992. godine EKV nastupa sa basistom Dragišom Uskokovićem, i to, umesto Bate Božanića i Dušana Petrovića. U maju 1993. nova postava objavljuje album ''[[Neko nas posmatra (album)|Neko nas posmatra]]'' koji, kao suprotnost prethodnom albumu, karakterišu topliji i pristupačniji zvuk i komunikativnije i otvorenije teme posebno prepoznatljive u pesmama ''"Zajedno"'', ''"Just let me play some modern RNR music"'', ''"Jadransko more"'', ''"Ponos"''. Ovo je takođe prvi i jedini album benda koji sadrži obrađenu pesmu, a to je numera ''"Istina mašina"'' jugoslovenskog rok benda "Tajm". Zbog svojih jednostavnih muzičkih aranžmana i tekstualnih koncepata, album je smatran najslabijim EKV izdanjem. Vreme je međutim promenilo poglede na album i njegove vrednosti su postale više cenjene tokom godina. === Kraj === Početkom 1994. godine ''Ekatarina Velika'' je neaktivna. Mladenović u proleće odlazi u [[Brazil]] gde zajedno sa prijateljem i muzičarem Mitrom Subotićem Subom i grupom brazilskih muzičara radi na albumu ''"Angel's Breath"''. Po njegovom povratku u Beograd bend nastavlja sa koncertnom aktivnošću i počinje sa radom na novom albumu čiji je radni naziv ''„Ponovo zajedno“''. Rad na albumu je međutim ubrzo obustavljen zbog Mladenovićevih zdravstvenih problema. U avgustu 1994. bend svira na festivalu u [[Budva|Budvi]] što je njihov poslednji koncertni nastup. Sledećeg dana Milan Mladenović je prebačen u bolnicu gde je otkriveno da ima rak pankreasa. Svega nekoliko meseci kasnije, 5. novembra 1994, Milan Mladenović je umro u Beogradu u 37. godini. Njegovom smrću, ''Ekatarina Velika'' je prestala da postoji. Bojan Pečar umro je u Londonu od srčanog udara 13. oktobra 1998, u 39. godini. Margita Stefanović je umrla 18. septembra 2002. godine u Beogradu, u 44. godini života, od side. Ostali članovi benda koji su preminuli su Ivica Vdović (bolovao od side, umro 1992) i Dušan Dejanović (takođe bolovao od side, umro 16. novembra 2000. uBeogradu). == Uticaji == ''Ekatarina Velika'' je među najuticajnijim, ako ne i najuticajniji bend na prostoru bivše Jugoslavije, a takođe se smatra i jednim od najvažnijih bendova na jugoslovenskoj rok sceni uopšte. Mnogi bendovi su tokom godina obrađivali njihove hitove, ali ono što je karakteristično je to da se imitacije tema kojima se Mladenović bavio kao i njegovog jedinstvenog pesničkog stila stalno pojavljuju u muzici mnogih novih mladih bendova. Među bendovima za koje se tvrdi da su pod velikim uticajem ''Ekatarine Velike'' je bend Van Gog koji se uzdigao do statusa jednog od najpopularnijih rok bendova u Srbiji u drugoj polovini 90-ih, ali koji je takođe često kritikovan zbog preterane sklonosti ka imitaciji EKV-a, naročito kada se radi o tekstovima pesama. Drugi bend na koji je Ekatarina Velika značajno uticala je [[Block Out (sastav)|Block Out]], koji je obradio njihovu pesmu „Soba“ (tribjut izdanje ''"Kao da je bilo nekad"'') i koji često svira njihove pesme na svojim koncertima. == Članovi == * [[Milan Mladenović]] - vokal, gitara <small>(februar 1982 - leto 1994)</small> * [[Dragomir Mihajlović|Dragomir „Gagi“ Mihajlović]] - gitara <small>(februar 1982—1984)</small> * [[Zoran Radomirović|Zoran „Švaba“ Radomirović]] - bas-gitara <small>(februar 1982 - kraj 1982)</small> * [[Dušan Dejanović|Dušan „Džindžer“ Dejanović]] - bubnjevi <small>(februar 1982 - kraj 1982)</small> * Branko „Mango“ Kuštrin - bubnjevi <small>(februar 1982 - poč. 1983)</small> * [[Margita Stefanović|Margita „Magi“ Stefanović]] - klavir, klavijature <small>(kraj 1982 - leto 1994)</small> * [[Bojan Pečar]] - bas-gitara <small>(poč. 1983 - poč. 1990)</small> * [[Ivica Vdović|Ivica „Vd“ Vdović]] - bubnjevi <small>(poč. 1983 - jesen 1984)</small> * Ivan Fece Firči - bubnjevi <small>(jesen 1984 - kraj 1985; poč. 1988 - maj 1988)</small> * Ivan „Raka“ Ranković - bubnjevi <small>(kraj 1985 - poč. 1987)</small> * [[Srđan Todorović|Srđan „Žika“ Todorović]] - bubnjevi <small>(poč. 1987 - poč. 1988; maj 1988 - poč. 1990)</small> * Marko Milivojević - bubnjevi <small>(poč. 1990 - leto 1994)</small> * Miško Plavi - bas-gitara <small>(poč. 1990 - proleće 1991)</small> * Dušan Petrović / Bata Božanić - bas-gitara <small>(proleće 1991 - jesen 1991)</small> * Dragiša „Ćima“ Uskoković - bas-gitara <small>(jesen 1991 - kraj 1993)</small> * Bole Stanojević - bas-gitara <small>(leto 1994)</small> == Diskografija == === Studijski albumi === * ''[[Katarina II (album)|Katarina II]]'', 1984. * ''[[Ekatarina Velika (album)|Ekatarina Velika]]'', 1985. * ''[[S' vetrom uz lice (album)|S' vetrom uz lice]]'', 1986. * ''[[Ljubav (album)|Ljubav]]'', 1987. * ''[[Samo par godina za nas (album)|Samo par godina za nas]]'', 1989. * ''[[Dum dum (album)|Dum dum]]'', 1991. * ''[[Neko nas posmatra (album)|Neko nas posmatra]]'', 1993. === Albumi uživo === * ''EKV 19LIVE!86'', 1987. * ''Live '88'', 1997. * ''Kao u snu: EKV - Live '91.'', 2001. === Kompilacije === * ''EKV revisited'', 2007. === Tribjut albumi === * ''Jako dobar tattoo - Tribute to EKV'', 2003. * ''Kao da je bilo nekad - posvećeno Milanu Mladenoviću'', 2003. == Povezano == * [[Šarlo Akrobata]] == Literatrura == * Janjatović, Petar (1998). ''Ilustrovana YU rock enciklopedija''. Beograd. * Janjatović, Petar (2003). ''Ex YU rock enciklopedija''. Beograd: Čigoja štampa. (<small>COBISS</small>). * ''"EKV"'' (Kamenko, Beograd 1990.) - (knjiga fotografija) * Rigonat, Flavio Ur. : ''"Dečak iz vode: Milan Mladenović"''. (Beograd: L. O. M., 1997.) * Žikić, Aleksandar: ''"Mesto u mećavi"''. (Beograd: Matica srpska, 1999.) * Milodanović, Perica: ''"Kao da je bilo nekad: priručnik o beogradskoj rok grupi Ekatarina Velika"'' (Subotica, 2000.) * Zorica Bajin-Đukanović: ''"Memento: EKV: fotografije :Galerija Grafički kolektiv"'' (Beograd, Galerija Grafički kolektiv, 2004.) * Ilić, Aleksandar : „Vrati unatrag“ (Beograd, 2008) == Vanjske veze == * [https://www.youtube.com/results?search_query=EKV&search=Search EKV spotovi] * [http://www.svastara.com/muzika/?tekst=11554 Neobjavljeni tekstovi EKV-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530154845/http://www.svastara.com/muzika/?tekst=11554 |date=2008-05-30 }} * [http://www.bstudio.org/ekv/ekv.html EKV biografija (članci iz Pop Roka i Ukusa Nestašnih)] [[Kategorija:Ekatarina Velika]] [[Kategorija:Jugoslavenske muzičke grupe]] mxobydd3zt1gizu2eb7bp9456bnvkyx 0 4544392 42713376 42617861 2026-10-24T15:44:59Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713376 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezero | ime = Puruvesi | drugo_ime = | slika =Puruvesi.JPG | slika_širina = 260px | slika_opis = | kontinenti = [[Evropa]] | regije=[[Skandinavija]] | države= {{flag|Finska}} | pokrajine= [[Južna Savonija]], [[Sjeverna Karelija]] | gradovi=[[Kerimäki]], [[Kesälahti]], [[Punkaharju]] | naselja= | vrsta= [[Glacijalno jezero|glacijalno]] | površina=416<ref name=jarvi/> | volumen=3,655 | visina=75.8<ref name=jarvi/> | obala =923.97<ref name=jarvi/> | dužina = | širina = | dubina =61<ref name=jarvi/> | otoci = 850 (Hälvä, Hevossalo, Laukansaari, Vasaransaari, Herttuansaari, Patasalo) | pritoke=[[Pihlajavesi|Jezero Pihlajavesi]] | odljev = [[Saimaa|Jezero Saimaa]] | salinitet = | broj_vrsta = | zaš_područja = | mostovi = | brane = | plovnost = | luke = | kol_robe = | karta = | karta_širina = | karta_opis = | lok_karta = | alt_karta = | širina-st =61 | širina-min =50 | širina-sek = 0 | širina-oznaka =N | dužina-st = 29 | dužina-min =27 | dužina-sek = 0 | dužina-oznaka =E | iso-regija = | lok_karta_opis = | fusnote = }} '''Puruvesi''' je 11 po veličini [[jezero]] u [[Finska|Finskoj]], na [[jugoistok]]u [[Finska|zemlje]] na razmeđi [[Sjeverna Karelija|Sjeverne Karelije]] i [[Južna Savonija|Južne Savonije]].<ref name=jarvi/> Ono je jedno u nizu jezera koje formiraju Jezerski sistem Velika Saimaa ([[Saimaa|Jezero Saimaa]]). == Karakteristike == Jezero Puruvesi je prirodni nastavak [[Pihlajavesi|Jezera Pihlajavesi]], s kojim graniči na jugu, leži na [[nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 75.8 [[metar|metra]], prosječna dubina mu iznosi - 8.76 [[metar|m]], maksimalna 61 [[metar|m]], a ukupna površina 416 [[km²]].<ref name=jarvi>{{cite web | url =http://www.jarviwiki.fi/w/index.php?title=Puruvesi_%28Saimaa%29_%2804.181.1.001%29&setlang=en | title =''Puruvesi (Saimaa)'' | accessdate =26. 10. 2015 | language =engleski | publisher =Jarwiki | archive-date =2025-02-22 | archive-url =https://web.archive.org/web/20250222042747/https://www.jarviwiki.fi/w/index.php?title=Puruvesi_(Saimaa)_(04.181.1.001)&setlang=en | url-status =dead }}</ref> Jezero je podjeljeno na više sektora, koji se zovu; ''Hummonselkä'', ''Pajuselkä'', ''Sammalselkä'', ''Mustanselkä'' i ''Ruosteselkä''.<ref name=jarvi/> Puruvesi ima 850 [[otok]]a i [[hrid]]i ukupne površine 5,284 [[hektar|ha]], a najveći su Hälvä (1077 [[hektar|ha]]), Hevossalo (711 ha), Laukansaari (689 ha), Vasaransaari (402 ha), Herttuansaari (350 ha) i Patasalo (338 ha). Puruvesi ima [[sliv]] velik 1017 [[km²]], od toga na samo jezero otpada 35 %.<ref name=jarvi/> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20160120204025/http://www.puruvesi.info/index.php?id=kartta ''Karta jezera Puruvesi'' na portalu Mapcarta] {{en icon}} {{Jezerski kompleks Saimaa}} [[Kategorija:Jezera u Finskoj]] bkln8t3tcumxm5jmxg09jh7p6482weo 10 4557126 42713465 40833826 2026-10-24T18:08:44Z Sangjinhwa 14461 42713465 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Sastav Meksiko 1986 SP | bg = #016549 | fg = white |bordercolor= #CE1126 | country = Meksiko | genitiv = Meksika | comp link = FIFA Svjetsko prvenstvo 1986 | comp = FIFA Svjetskom prvenstvu 1986. | p1 = [[Pablo Larios|Larios]] | p2 = [[Mario Trejo|Trejo]] | p3 = [[Fernando Quirarte|Quirarte]] | p4 = [[Armando Manzo|Manzo]] | p5 = [[Francisco Javier Cruz|Fr.&nbsp;Cruz]] | p6 = [[Carlos de los Cobos|de&nbsp;los&nbsp;Cobos]] | p7 = [[Miguel España|España]] | p8 = [[Alejandro Domínguez (meksički fudbaler)|Domínguez]] | p9 = [[Hugo Sánchez|Sánchez]] | p10 = [[Tomás Boy|Boy]]&nbsp;(c) | p11 = [[Carlos Hermosillo|Hermosillo]] | p12 = [[Ignacio Rodríguez (fudbaler)|Rodríguez]] | p13 = [[Javier Aguirre|Aguirre]] | p14 = [[Félix Cruz|Fé.&nbsp;Cruz]] | p15 = [[Luis Flores (fudbaler)|Flores]] | p16 = [[Carlos Muñoz (meksički fudbaler)|Muñoz]] | p17 = [[Raúl Servín|Servín]] | p18 = [[Rafael Amador|Amador]] | p19 = [[Javier Hernández Gutiérrez|Hernández]] | p20 = [[Olaf Heredia|Heredia]] | p21 = [[Cristóbal Ortega|Ortega]] | p22 = [[Manuel Negrete Arias|Negrete]] | coach = [[Bora Milutinović|Milutinović]] }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni sastava fudbalskih reprezentacija na SP 1986.|Meksiko]] [[Kategorija:Meksički šabloni]] </noinclude> 4uefmxvig93naqm3qp7ilg84acujsj0 0 4606953 42713504 40797368 2026-10-25T02:57:34Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713504 wikitext text/x-wiki {{Kinesko ime|[[Shao|Shaw (Shao/Siu)]]}} {{Infokutija Filmska biografija |počasni_orefiks = [[The Honourable]] |ime = Sir Run Run Shaw<br />邵逸夫 |slika = Run Run Shaw youth.jpg |opis = Run Run Shaw godine 1927. |počasni_sufiks = [[Grand Bauhinia Medal|GBM]], [[Commander of the Order of the British Empire|CBE]] |ime_po_rođenju = Shao Renleng |alias = Shao Yifu<br />Siu Yat-fu<br />Uncle Six (Luk Suk)<ref>{{cite web|title=Sir Run Run Shaw|work=Hong Kong Movie Database|url=http://hkmdb.com/db/people/view.mhtml?id=13230&display_set=eng|accessdate=16. 1. 2014}}</ref> |datum_rođenja = o. novembar 1907<ref name="Birth date">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a4zRNwIcwwbQ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107044646/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a4zRNwIcwwbQ |archivedate=7. 1. 2014|title=Film Mogul Run Run Shaw Turns 100, Considers Retiring|work=Bloomberg|first=Mark|last=Lee|date=23. 11. 2007}}</ref><ref name="Wall Street Journal">{{cite news|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304887104579305953209628512|title=Media Mogul Run Run Shaw Dies at 106|first=Jeffrey|last=Ng|work=The Wall Street Journal|accessdate=16. 1. 2014}}</ref> |mjesto_rođenja = [[Ningbo]], Zhejiang, [[dinastija Qing|Kinesko Carstvo]] |datum_smrti = {{Death date and age|df=yes|2014|1|7|1907|11|19}} |mjesto_smrti = [[Kowloon]], [[Hong Kong]] |zanimanje = sineast, poduzetnik |period = 1926–2011 |supružnik = {{marriage|Wong Mee-chun ({{lang|zh|黃美珍}})|1937|1987}} (preminuta)<br />{{marriage|[[Mona Fong]]|1997|2014|reason=njegova smrt}} |djeca = Shaw Vee Meng ({{lang|zh|邵維銘}})<br />Shaw So Man ({{lang|zh|邵素雯}})<br />Shaw So Wan ({{lang|zh|邵素雲}})<br />Shaw Vee Chung ({{lang|zh|邵維鍾}}) |roditelji = Shaw Yuh Hsuen {{lang|zh|邵行銀}}<br />Wang Shun Xiang |rodbina = [[Runje Shaw]]<br />[[Runde Shaw]]<br />[[Runme Shaw]] }} {{Infobox Chinese |pic=Sir Run Run Shaw, Avenue of Stars.JPG |picsize=150px |piccap=Shaw's star on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Avenue of Stars]] |showflag=c |c=邵逸夫 |p=Shào Yìfū |mi={{IPAc-cmn|sh|ao|4|-|yi|4|f|u|1}} |myr=Shàu Yìfū |w=Shao⁴ I⁴-fu² |y=Siuh Yaht-Fū |j=Siu6 Jat6 Fu1 |ci={{IPA-yue|ɕìːu jɐ̀t fúː|}} }} '''Sir Run Run Shaw''', [[Grand Bauhinia Medal|GBM]], [[Commander of the Order of the British Empire|CBE]] ([[novembar]] [[1907]] – [[7. januar]] [[2014]]), također poznat i kao '''Shao Yifu''' i '''Siu Yat-fu''', bio je [[Hong Kong|hongkonški]] poslovni čovjek i filantrop, poznat kao jedna od najvažnijih i najuticajnijih ličnosti [[indutsrija zabave|industrije zabave]] u [[Azija|Aziji]]. Rođen u gradu [[Ningbo]] u [[Kina|Kini]], karijeru je započeo 1925. godine kada se u [[Šangaj]]u pridružio braći [[Runje Shwa|Runjeu]] i [[Runme Shaw|Runmeu Shawu]] i njihovoj kompaniji [[Tianyi Film Company]]. Studio zaslužan za prve kineske [[zvučni film|zvučne filmove]] je 1937. uništen u [[Drugi japansko-kineski rat|japanskoj invaziji]], ali je njegova podružnica u Hong Kongu pod vodstvom Run Run Shawa postala poznata kao [[Shaw Brothers Studio]], te od 1950-ih imala značajnu ulogu u razvoju i međunarodnim uspjesima [[hongkonška kinematografija|hongkonške kinematografije]]. Godine [[1967]]. je bio jedan od osnivača hongkonške TV-stanice [[TVB]], a koju je kao direktor vodio od [[1980]]. do [[2010]]. godine == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Run Run Shaw}} * {{IMDb name|id=0789957}} * [http://hkmdb.com/db/people/view.mhtml?id=13230&display_set=eng Sir Run Run Shaw] na ''Hong Kong Movie Database'' * [http://www.tvb.com/ TVB (Television Broadcasts Limited)] * [http://www.shawstudios.hk/ Shaw Studios] * [https://web.archive.org/web/20041202040325/http://www.shawprize.org/ Shaw Prize] * {{Find a Grave|122922214}} {{Lifetime|1907|2014|Shaw, Run Run}} [[Kategorija:Hongkonški poslovni ljudi]] [[Kategorija:Hongkonški filmski producenti]] 4jqngeblj9ptktpw3mi1ivjk7o56lxe 0 4614216 42713547 41843286 2026-10-25T03:46:34Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713547 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon | is_missile = yes | name = Krstareći projektil SOM | image = [[Datoteka:SOM cruise missile mockup on MSPO 2014.jpeg|275px]] | image_size = | caption = Krstareći projektil SOM prikazan na sajmu MSPO 2014 u Kielceu, Poljska. | origin = {{flag|Turska}} | type = [[krstareći projektil]] <br> [[protivbrodski projektil]] | used_by = | developer = [[Institut za obrambeno istraživanje i razvoj TÜBİTAK|TÜBİTAK-SAGE]] | manufacturer = [[Institut za obrambeno istraživanje i razvoj TÜBİTAK|TÜBİTAK-SAGE]] i [[Roketsan]]<br>(verziju SOM-J će proizvoditi [[Lockheed Martin]] po Roketsanovoj licenci) | unit_cost = | propellant = | production_date = | service = [[2012]]. – | engine = [[Microturbo TRI 40]] | engine_power = 2.5 – 3.3 [[Njutn|kN]] | weight = 600 [[kg]] | length = 3657 [[mm]]<ref name="chris">{{cite web|last=Pocock|first=Chris|title=Turkey’s Own Cruise Missile Makes First Flight|url=http://www.ainonline.com/news/single-news-page/article/turkeys-own-cruise-missile-makes-first-flight-31101/|work=Aviation International News online|accessdate=19. 9. 2011|archivedate=2011-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925085655/http://www.ainonline.com/news/single-news-page/article/turkeys-own-cruise-missile-makes-first-flight-31101/|deadurl=yes}}</ref> | height = | diameter = | wingspan = 2600 [[mm]] | speed = 623 [[Čvor (mjerna jedinica)|čv.]] (0.94 [[Mah|Ma]]) | vehicle_range = 250 [[km]]<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/22035745.asp|title=‘Bizim Patriot’ üretime hazır|work=HÜRRİYET - TÜRKİYE'NİN AÇILIŞ SAYFASI|accessdate=8. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203023727/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/22035745.asp|archive-date=2012-12-03|url-status=dead}}</ref> (operaciona varijanta)<ref name="tubitak" /> | ceiling = | altitude = | filling = 230 [[kg]]<br>SOM-A<br>SOM-B1<br>SOM-B2<br>SOM-J | guidance = {{plainlist| * [[Inertni sistem vođenja|INS]] / [[GPS]] * [[TERPROM|navigacija terenskim referencama]] * navigacija putem slika * [[automatsko prepoznavanje meta]] * [[Infracrveno navođenje|infracrveno navođenje putem slika]]<ref>{{cite web|url=http://www.miltechmag.com/2014/05/ila-2014-roketsan-introducing-precision_22.html|title=MILITARY TECHNOLOGY|author=MILITARY TECHNOLOGY|publisher=|accessdate=8. 10. 2015}}</ref> }} | accuracy = 5 [[Metar|m]] [[moguća cirkularna greška|CEP]] | detonation = | launch_platform = [[F-16 Fighting Falcon]]<br>[[F-4 Phantom II]]<br>[[F-35 Lightning II]] }} '''Krstareći projektil SOM''' ({{lang-tr|Satha Atılan Orta Menzilli Mühimmat}}) je [[krstareća raketa]] visoke preciznosti nove generacije koja se može pokrenuti sa kopnenih, morskih i avijacijskih platformi koju je razvio [[TÜBİTAK SAGE]], Institut za vojna istraživanje i razvoj u [[Turska|Turskoj]]. Prvi put je javnosti prikazana tokom proslave 100. godišnjice turskih avijacijskih snaga u avio-bazi Çiğli u [[Izmir]]u, 4. juna 2011. godine. Razvijana od [[2006]]. godine, krstareća raketa SOM predstavlja prvo domaće rješenje za uništavanje stacionarnih i pokretnih meta. Domet joj je preko 180 kilometara. Iako je razvijen od strane TÜBİTAK SAGE-a koji još uvijek ima autoritet za projektovanje projektila, Roketsan je dobio ulogu proizvodnje i plasiranja rakete za izvoz. == Izvori == {{izvori|refs= <ref name="tubitak">{{cite web|title=TÜBITAK-SAGE Press Release|url=http://www.sage.tubitak.gov.tr/sage_content_files///projeler/som/tubitak_sage_som_foy_050511.pdf|publisher=www.sage.tubitak.gov.tr|accessdate=4. 5. 2012|archive-date=2013-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130326015036/http://www.sage.tubitak.gov.tr/sage_content_files///projeler/som/tubitak_sage_som_foy_050511.pdf}}</ref> }} [[Kategorija:Krstareće rakete]] [[Kategorija:Oružane snage Turske]] obpiw9ny4c0omffyk5zvafmlmidx5wt 0 4619776 42713576 42394848 2026-10-25T11:16:58Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713576 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Provincija Sevilla | ime_genitiv =Seville | izvorno_ime =<small>Província de Sevilla</small> | slika_panorama =Seville_in_Spain.svg | veličina_slike =280px | opis_slike =Pozicija Seville na [[karta|karti]] Španjolske | slika_karta = | veličina_karte = | opis_karte = | slika_karta1 = | veličina_karte1 = | opis_karte1 = | nadimak = | širina-stupnjevi =36 | širina-minute =30 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =5 | dužina-minute =45 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Španjolska}} | lokacija1_ime = [[Španske autonomne pokrajine|Autonomna zajednica]] | lokacija1_info = [[Andaluzija]] | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | dijelovi = | vrsta_dijelova = | d1-d50 | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe= | ime_vođe = | površina_bilješke = | površina_ukupna =14,036 [[km²]]<ref name=city/> | površina_kopna = | površina_vode = | postotak_vode = | površina_uža = | površina_šira = | površina_prazno1_ime = | površina_prazno1 = | površina_prazno2_ime = | površina_prazno2 = | visina = | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2017]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo_šire =1,939,527 <ref name=city/> | stanovništvo_šire_gustoća =138.2 stan / [[km²]]<ref name=city/> | vremenska_zona =[[UTC+1]] | utc_pomak =+2 | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =41 | pozivni_broj = | gradovi_prijatelji = | web_stranica = }} '''Provincija Sevilla''' ([[Španjolski jezik|španjolski]]: ''Provincia de Sevilla'') je jedna od 50 [[Španjolske provincije|španjolskih provincija]] od 1,939,527 [[stanovništvo|stanovnika]]<ref name=city>{{cite web | url =http://www.citypopulation.de/Spain-Andalucia.html | title =''Spain: Andalucía'' | accessdate =10. 06. 2018 | language=engleski | publisher=City population}}</ref> na [[jugozapad]]u [[Španjolska|Španjolske]] u [[Španske autonomne pokrajine|Autonomnoj zajednici]] [[Andaluzija|Andaluziji]].<ref name=brit/> Pored [[Sevilla|Seville]] koja je [[glavni grad|administrativni centar]] provincije i [[Andaluzija|Andaluzije]], veći [[urbanizacija|urbani]] centri su [[Écija]], [[Carmona, Andaluzija|Carmona]], [[Marchena, Andaluzija|Marchena]], [[Utrera]], [[Morón de la Frontera]] i [[Osuna]].<ref name=brit/> == Geografija == Provincija Sevilla prostire se po unutrašnjosti od [[obala]] [[Atlantik]]a sve do obala [[Mediteran]]a, na površini od 7,436 [[km²]].<ref name=city/> Provincija obuhvaća [[dolina|dolinu]] donjeg toka [[rijeka (vodotok)|rijeke]] [[Guadalquivir]], koju sa [[sjeverozapad]]a obrubljuju [[planina|planine]] [[planinski masiv|masiva]] [[Sierra Morena]], a sa [[jug]]a i [[jugoistok]]a [[planina|planine]] [[planinski masiv|masiva]] [[Betički Kordiljeri|Betičkih Kordiljera]].<ref name=brit/> Između tih [[planinski masiv|masiva]] leži niska [[val]]ovita površina [[Guadalquivir|gvadalkivirovog]] korita, koju [[Španjolci]] zovu - '''campiñas'''.<ref name=brit/> Ispod [[Sevilla|Seville]] [[Guadalquivir]] je plovan, ali je zato kod [[riječna delta|delte]] i [[močvara]]n. Danas se na većini te [[ravnica|ravnice]] nalazi [[Nacionalni park]] [[Doñana]], stanište brojnih [[ptice|ptica]] i [[bik]]ova koje tamo puštaju da slobodno pasu i žive.<ref name=brit/> == Privreda== Po plodnim [[polje|poljima]] ''campiñasa'', na velikim [[farma]]ma uzgajaju se [[maslina|masline]], [[pšenica]], [[riža]], [[pamuk]], [[šećerna repa]] i [[naranča|naranče]].<ref name=brit/> Po [[brdo|brdima]] [[sjever]]no od [[Guadalquivir]]a, rasuta su brojna [[selo|sela]] i [[grad]]ići, poznati po tome što imaju brojne dobro očuvane [[antički Rim|rimske]] [[građevina|građevine]]. To je kraj malih [[farma|farmera]] koji svaštare da bi preživjeli, a bave se i [[stočarstvo]]m (uzgoj [[koza]] i [[ovca|ovaca]]), pa je i to značajna komponenta lokalne [[privreda|privrede]].<ref name=brit/> Za [[privreda|privredu]] provincije sve je važniji - [[Usluga|uslužni sektor]], naročito [[turizam]].<ref name=brit/> Pored [[poljoprivreda|poljoprivrede]] za [[privreda|privredu]] provincije značajno je i [[rudarstvo]] ([[bakar]], [[željezna ruda]]) ali i [[industrija]], koja proizvodi [[prehrambena industrija|prehrambene proizvode]], [[automobil]]ske dijelove, [[tkanina|tkanine]] i [[metal]]ne proizvode.<ref name=brit>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Sevilla-province-Spain |title= ''Sevilla'' |publisher = Encyclopædia Britannica |language = engleski |accessdate = 11. 6. 2018}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Province of Sevilla}} * [https://web.archive.org/web/20091027204713/http://www.dipusevilla.es/ ''Diputación de Sevilla''] {{es icon}} {{Provincije Andaluzije}} {{Španjolske provincije}} [[Kategorija:Pokrajine Španije]] [[Kategorija:Andaluzija]] 7mum77fs1xbn6jw99w8ucapkf7rdkwd 0 4626692 42713472 42671102 2026-10-24T19:31:03Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713472 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 vojni sukob | sukoib = Rat Velike alijanse | deo= | slika = Siege of Namur (1692).JPG | veličina_slike = 300p | opis_slike = | vreme= 1688—1697. | lokacija = [[Evropa]], [[Severna Amerika]] | uzrok = | teritorija= | rezultat=bez pobednika, Mir u Rizviku | strana1=[[Datoteka:Flag of England.svg|20p]] [[Engleska]]<br />[[Datoteka:Flag of Denmark.svg|20p]] [[Danska]]<br />[[Datoteka:Prinsenvlag.svg|20p]] [[Nizozemska republika]]<br />[[Datoteka:Flag Portugal (1707).svg|20p]] [[Portugalija|Portugal]]<br />[[Datoteka:Flag of Savoie.svg|20p]] [[Vojvodstvo Savoja|Savoja]]<br />[[Datoteka:Bandera de España 1701-1760.svg|20p]] [[Španija]]<br />[[Datoteka:Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg|20p]] [[Sveto rimsko carstvo]]<br />[[Datoteka:Flag of Sweden.svg|20p]] [[Švedska]] | strana2=[[Datoteka:Royal Standard of the King of France.svg|border|20p]] [[Francuska]] [[Jakobitizam|Jakobiti]] | komandant1= [[Datoteka:Flag of England.svg|20p]] [[Datoteka:Prinsenvlag.svg|20p]] [[Vilijam III Oranski|Vilijam III]]<br />[[Džordž Fridrih od Valdeka|princ Valdek]]<br />[[Datoteka:Flag of Savoie.svg|20p]] [[vitorio Amedeo II od Sardinije|vojvoda od Savoja]]<br />[[Karlo V, vojvoda od Lorene|vojvoda od Lorene]]<br />[[Datoteka:Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg|20p]] [[Maksimilijan II Emanuel|izbornik Bavarske]]<br />[[Datoteka:Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg|20p]] [[Ludvig Vilhelm Badenski|izbornik Badena]] | komandant2=[[Datoteka:Royal Standard of the King of France.svg|border|20p]] [[Luj XIV]]<br /> [[fransoa Anri de Monmorensi, vojvoda od Luksemburga|vojvoda od Luksemburga]]<br /> [[Fransoa de Nefvil, vojvoda od Vilroa|vojvoda od Vilroa]]<br /> [[Luj Fransoa, vojvoda od Buflera|vojvoda od Buflera]] [[Gi Aldons od Lorža|vojvoda od Lorža]]<br /> [[Nikola Katina]]<br />[[An Žil od Noajea|vojvoda od Noajea]]<br />[[Džejms II Stjuart|Džejms II]] | snaga1=~250.000,<br /> 275 brodova<ref>Parker et al: ''The Cambridge Illustrated History of Warfare,''. str. 128. Taj broj uključuje pomorske snage i Engleske i Holandije. Od toga je 100 engleskih brodova van ratišta i 69 holanskih van ratišta.</ref> | snaga2=~440.000,<ref>Dupuy: ''The Collins Encyclopaedia of Military History 4th ed.''. str. 580. Taj broj predstavlja snagu na vrhuncu rata 1693. Iapk to je samo broj na papiru, jer prava ratna snaga je bila nešto preko 350.000 vojnika.</ref><br />221 brod<ref>Parker et al: ''The Cambridge Illustrated History of Warfare,''. str. 128. Taj broj uključuje 93 broda van ratišta.</ref> | gubici1= | gubici2= }} [[Datoteka:Spanish Habsburg Genealogy.GIF|mini|400p|Deo genealogije španskih Habzburga]] '''Rat Velike alijanse''', poznat i pod imenima '''Devetogodišnji rat''', '''Rat Augzburške lige''' ili '''Rat za palatinsko nasleđe''' bio je veliki rat koji je izbio [[1688]]. i trajao sve do [[1697]], uglavnom na evropskom kontinentu. Zahvatio je takođe, i sekundarne frontove u Irskoj (poznatiji kao [[Vilijamitski rat]]) i Severnoj Americi (poznatiji kao [[Rat kralja Vilijama]]). Nakon potpisivanja [[Najmegenski mir|Sporazuma u Najmegenu]], kojim je završen [[Francusko-holandski rat]] (1672—1678) [[Francuska]] je pod [[Luj XIV|Lujem XIV]] nameravala da osigura svoju [[hegemonija|hegemoniju]] u Evropi. Do osamdesetih godina 17. veka car Svetog rimskog carstva [[Leopold I, car Svetog rimskog carstva|Leopold I]] dobio je zamah u ratu sa Turcima i ojačao je svoju poziciju u srednjoj Evropi. Leopold I je zajedno sa protestantskim kneževima Nemačke, Španijom i Švedskom stvorio odbrambeni [[Augzburški savez]] [[9. jul]]a [[1686]]. da bi sprečili hegemoniju ojačane Francuske. Holandija, na čelu sa [[Vilijam III Oranski|Vilijamom III Oranskim]] je uspešno izvršila invaziju na [[Engleska|Englesku]] i svrgnula kralja [[Džejms II Stjuart|Džejmsa II]]. Kada je pored toga postao i kralj Engleske, imao je moć da stvara savez protiv Francuske, čemu je dugo težio. Vilijam III Oranski i Leopold I su [[12. maj]]a [[1689]]. oformili [[Velika alijansa|Veliku alijansu]] sa ciljem da vrate Francusku u granice, koje su bile određene [[Vestfalski mir|Vestfalskim mirom]]. Povod za rat je bila svađa oko nasledstva u Rajnskom palatinatu. Rat Velike koalicije završen je bez pobednika, potpisivanjem sporazuma u Rizviku [[20. septembar|20. septembra]] 1697. Sporazum su tada potpisali Francuska, [[Holandija]], [[Engleska]] i [[Španija]]. Leopold I je potpisao kasnije 30. oktobra 1697. Posle rata, Francuska je vojno ojačala na kopnu, a Engleska i Holandija na moru. == Pozadina sukoba == Kada je [[1665]]. umro španski kralj [[Filip IV od Španije|Filip IV]], kralj Španije je postao njegov sin iz drugog braka, [[Karlos II od Španije|Karlos II]]. Francuski kralj [[Luj XIV]] nije osporavao Karlosov dolazak na španski tron, ali polagao je pravo na bar deo [[Španska Nizozemska|Španske Nizozemske]], koji bi trebalo da pripadne Lujevoj ženi Mariji Terezi, koja je bila ćerka španskog kralja Filipa IV iz prvog braka{{sfn|Lynn|2002|p=35}}. Marija Tereza se bila odrekla tih prava kada se udavala za Luja XIV. Međutim, Španija je zauzvrat trebalo da plati veliki miraz Mariji Terezi. Pošto joj Španija nije platila miraz<ref>{{harvnb|Carsten|1961|p=210}}</ref> Luj XIV je polagao prava na Špansku Nizozemsku i došlo je do [[Devolucioni rat|Devolucionog rata]] (1667—1668). Posle lake pobede protiv španske vojske, Holandija, Engleska i Švedska su stvorile Trojnu alijansu da bi sprečili Francusku. Luj XIV je zatražio mir. Mirovnim sporazumom u [[Ahen]]u Francuska je dobila manje teritorije, od kojih je najznačajniji bio grad [[Lil]]. Razlog lakog prihvatanja mira od strane francuskog kralja bio je tajni sporazum koji je on u januaru 1668. postigao sa austrijskim carem a kojim je predviđena podela Španskog carstva u slučaju smrti [[Karlos II od Španije|Karlosa II]]. Po tom sporazumu car [[Leopold I, car Svetog rimskog carstva|Leopold I]] ili njegovi naslednici bi nasledili: * špansku krunu, * španske posede u Americi, * [[Milansko vojvodstvo]] i * luke na obali Toskane. Francuski kralj Luj XIV i njegovi potomci bi nasledili: * Navaru * Špansku Nizozemsku * [[Franš-Konte]] * Kraljevinu Dve Sicilije * Filipine Iako taj dogovor nije bio formalno potpisan, sami Španci su se složili s njim da bi sprečili velike aneksije{{sfn|McKay|Scott|1984|p=22}}. Nakon što je francuska diplomatija uspela da dovede do raspada Trojne alijanse, Luj XIV se spremao za novi veliki sukob [[Francusko-holandski rat]] (1672—1678). Francuski ministar rata [[Žan Batist Kolber]] je želeo rat sa namerom da [[Francuska]] preuzme što je moguće više holandske trgovine i da razbije izvesne holandske trgovačke monopole. Verovao je da se ekonomski uspeh Francuske može osigurati samo uništenjem Holandije<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=25}}</ref>. Luj XIV je sa druge strane smatrao da su ga Holanđani izdali za vreme Devolucionog rata, pa se nastojao osvetiti{{sfn|Lynn|2002|p=35}}. Francuski vojni uspesi u ratu sa Holanđanima zabrinuli su i cara Leopolda i kneza-izbornika od Brandenburga. Leopold je bio zabrinut, iako se prethodno dogovorio sa Lujem o podeli španskog carstva. Španija je isto bila zabrinuta da će Francuska anektirati Špansku Nizozemsku. Leopold, Brandenburg i Španija stvorili su protufrancuski savez [[30. avgust]]a [[1673]]. Nemačka skupština je 28. maja 1674. objavila rat Francuskoj i pozvala sve kneževe da pomažu caru Leopoldu. Francuski uspesi u ratu protiv Holandije su se nastavili, ali obe strane su do 1676. bile iscrpljene i spremne za pregovore<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=33}}</ref>. [[Datoteka:René-Antoine Houasse - Retrato equestre de Luís XIV, Rei de França.jpg|mini|l|200p|Luj XIV]] == Pred rat == === Sporazum u Najmegenu === Na kraju Francusko-holandskog rata [[Luj XIV]] je imao znatnu prednost. Njegova vojska je bila uspešnija od protivničke. Za razliku od svojih protivnika Luj XIV je imao potpunu političku podršku. Protivnička strana nije bila jedinstvena i nije imala jednoga vođu, pa je to francuski kralj mogao vešto da koristi<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=34}}</ref>. [[Vilijam III Oranski]] je nameravao da održava saveznike na okupu, ali rastao je finansijski pritisak na Holanđane<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=34}}. Vilijam je 1672. postao doživotni vladar Holandije (statholder)</ref>. Konačno su Francuzi i Holanđani potpisali mir [[10. avgust]]a [[1678]]. Španija i Leopold I su zaključili mirovni sporazum malo kasnije<ref name=lynn48>{{harvnb|Lynn|2002|p=48}} Do vojski na bojnom polju nije stigla vest o francusko-holndskom miru, pa je 14. avgusta došlo do nepotrebne bitke kod Sen denisa</ref>. Ta tri mirovna sporazuma poznata su kolektivno kao [[Najmegenski mir]]<ref>Doyle: ''Short Oxford History of France – Old Regime France,''. str. 181. Iako je Najmegenski mir predstavljaao uspeh za Luja, bio je razočaran mirom i dao je otkaz Pomponu, ministru, koji je pregovaro o miru.</ref>. Mirovni sporazum je omogućio preživljavanje Holandije i njene trgovine, a Španija je bila na gubitku. Izgubila je [[Haiti]], a predala je i [[Franš-Konte]] na taj način ojačavajući francusku kontrolu nad [[Alzas]]om. Francuska je imala i male dobitke u Španskoj Nizozemski, pri čemu je to uglavnom bila razmena tvrđava sa Španijom. Francuska je sledila [[Sebastjen le Pretr de Voban|Vobanovu]] politiku gradnje odbrambene barijere tvrđava na francuskim severnim granicama. [[Lorena]] i [[Frajburg]] su ostali u posedu Francuske. Vilijam III Oranski je bio uveren da je mir sa Francuskom samo privremen, pa je odlučio da stvori stalnu alijansu da bi sprečio buduće francuske namere. === Ponovna ujedinjenja === [[Datoteka:Kaiser-Leopold1.jpg|mini|desno|200p|Leopold I, car Svetog Rimskog carstva]] Francuska vojna nadmoć nakon rata sa Holandijom postala je sve očitija, ali Luj XIV više nije bio zainteresovan za otvoru ratnu politiku kao [[1672]]. Nastavio je da insistira da druge sile prihvate francusku nadmoć, ali više nije ratovao da to postigne, nego je to nastojao postići pretnjama i različitim drugim sredstvima sa navodno legalnim opravdanjima. Nakon rata [[Francuska]] je održavala ogromnu stajaću vojsku, a širila je i [[Sebastjen le Pretr de Voban|Vobanov]] sistem tvrđava duž istočne granice sa Nemačkom. Da bi bio izgrađen dobar odbrambeni sistem trebalo joj je još zemlje od suseda{{sfn|McKay|Scott|1984|p=36}}. U tu svrhu uspostavljeni su specijalni francuski sudovi za ponovna ujedinjenja, koji su tražili razne presedane i polulegalna sredstva da bi ujedinili različite teritorije sa Francuskom, a praktično su vršena otimanja susednih malih teritorija. Sudovi su uvek nalazili potrebne presedane<ref>{{harvnb|Doyle|2001|p=182}}</ref>. Francuska se nakon 1648. teritorijano proširila. Te nove teritorije su na neki način zavisile od teritorije suseda i to je Francuskoj bilo dovoljno da traži te nove teritorije. Na taj način Francuska je polagala pravo na te teritorije, koje bi onda nakon pretnje i dobijala. Francuska je tako dobila male dodatne teritorije u Loreni, Španskoj Nizozemski, delove [[Sarland|Sara]] i ostatak [[Alzas]]a. Na [[Strazbur]] nisu polagali pravo politikom ponovnog ujedinjenja, nego je francuski ministar rata zapretio da ako ne postanu deo Francuske da će sve spaliti i staviti na mač. Strazbur se predao [[30. septembar|30. septembra]] [[1681]]. Isti dan Lujeva vojska je ušla i u Kasale Monferato, koji je Luj kupio od vojvode od Mantove{{sfn|McKay|Scott|1984|p=37}}. Posedovanjem Kasala i tvrđave Pinerolo Luj od Francuske, bilo je ugroženo špansko Milansko vojvodstvo. Lujeva vojska započela je i opsadu [[Luksemburg]]a sa ciljem da ga doda prethodnim dobicima u dolini Mozela. Iako su prekinuli sa opsadom marta 1682. Francuzi su nastavili sa neprijateljstvima <ref name=lynn48/>. Za Luja XIV teritorijani dobici pod izgovorom da se radi o ponovnom ujedinjenju teritorija predstavljali su stabilizaciju granica. Preuzeo je sve najvažnije strateške tačke između Francuske i njenih suseda, i sve je to utvrdio Voban. Međutim sve države koje su graničile sa Francuskom smatrale su to agresijom<ref name=lynn48/>. Španske i male nemačke države bojale su se velike francuske stajaće vojske i jedino što su mogle to je da mole Engleze i Holanđane za pomoć. Istoga dana kada je Strazbur bio zauzet, Holanđani su potpisali savez sa [[Švedska|Švedskom]], koja je bila ljuta zbog oduzimanja teritorije [[Cvajbriken]]a. Nakon toga savezu se priključio Leopold I februara 1682. i Španija maja 1682. Međutim šest drugih velikih nemačkih država ostalo je u savezu sa Francuskom, a to su bili [[Majnc]], [[Trir]], [[Keln]], [[Saksonija]], [[Bavarska]] i [[Brandenburg-Pruska]]<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=38}}. Luj je mislio da ima tako jaku podršku kod nemačkih država, da ako bi umro Leopold oni bi čak mogli birati francuskog kandidata za cara.</ref>. Leopold I je sa druge strane bio pod pritiskom na granici Mađarske<ref name=mckay38>{{harvnb|McKay|Scott|1984|pp=38}}</ref>. Francuzi su ohrabrili Turke, pa su [[Turci]] [[1683]]. [[Opsada Beča (1683)|opsedali Beč]]. Beč je spasio poljski kralj [[Jan III Sobjeski|Jan Sobjeski]] i [[Karlo V, vojvoda od Lorene]]. Francuzi su iskoristili austrijsku krizu, pa su obnovili opsadu Luksemburga<ref name=mckay38/>, koji je bio u španskom posedu. Španci su bili ohrabreni dizanjem opsade Beča, pa su Francuskoj objavili rat 1683<ref name=mckay39>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=39}}</ref>. Pogrešno su mislili da će im Leopold i Holanđani doći u pomoć. Francuska vojska je izvela brzi i razarajući pohod, pa je u junu [[1684]]. španski otpor bio slomljen, a Luksemburg bio zauzet<ref name=mckay39/>. Usledili su [[Regensburški mir|mirovni pregovori u Regensburgu]], u kojima je Francuskoj dozvoljeno da zadrži sve teritorije na koje je polagala pravo reujedinjenjima i da zadrži Luksemburg i Strazbur sledećih dvadeset godina. Luj XIV se nadao da će ih Francuska zadržati zauvek. S druge strane [[Vilijam III Oranski]] je nameravao da stvori koaliciju sa Španijom i sa Leopoldom, koja će povratiti sve teritorije, koje je Luj XIV dobio vojnim pretnjama<ref name=mckay39/>. Regensburški mir označava najveći doseg teritorijalnog širenja Francuske u doba Luja XIV<ref>{{harvnb|Doyle|2001|p=183}}</ref>. Sada je Voban mogao završiti tvrđave na istočnoj i severnoj granici, a nemački kneževi su imali mnogo problema sa Turcima. Kada je katolik [[Džejms II Stjuart|Džejms II]] [[1685]]. postao engleski kralj još je više olakšao poziciju Francuske. Pošto se očekivalo da Džejms II bude francuski saveznik Vilijam III Oranski je postao izolovan i bespomoćan. Moćni amsterdamski trgovci nisu više želeli sukob sa Francuskom<ref name=mckay39/>. [[Datoteka:Detail of the House of Stuart Genealogy.GIF|mini|430p|Deo genealogije dinastije Stjuart. Vilijam III Oranski je postao zet Džejmsa II kada se oženio njegovom ćerkom [[Meri II od Engleske|Mari II]] 1677.]] === Proterivanje hugenota === Luj XIV je u oktobru [[1685]]. povukao [[Nantski edikt]] i izdao [[Edikt iz Fontenbloa]]. To je označavalo kraj tolerancije prema [[Protestantizam|protestantima]] u Francuskoj<ref name=miller143>{{harvnb|Miller|2000|p=143}}</ref>. Oko 200.000 francuskih [[hugenoti|hugenota]] je bilo prisiljeno da napusti Francusku. Mnogi od njih su bili trgovci, industrijalci, vojnici, mornari. Holandija je imala koristi od tog egzodusa, dobila je 9.000 novih mornara i 12.600 vojnika. I ono malo profrancuskog raspoloženja na taj način je uništeno. Hugenoti su bili protestanti kao i Holanđani, a osim toga hugenotski trgovci su bili česti posrednici u trgovini Francuske i Holandije, pa je francusko-holandska trgovina bila u velikom padu<ref name=miller143/>. U Engleskoj je postojala zabrinutost zbog katoličkog kralja Džejmsa II, ali Džejms II je pokazivao žaljenje zbog stradanja hugenota u Francuskoj. S druge strane nije im verovao zbog političkih razloga<ref>Miller: ''James II,''. str. 145. Već jula 1685. sumnjao je da hugenoti sarađuju sa manmutovskom protestantskom pobunom.</ref>. U Brandemburgu-Pruskoj kalvinistički knez je stao na stranu hugenota. Isto je učinila i Švedska, ali ipak nije došlo do protestantskog saveza protiv Francuske. === Augzburški savez === U julu [[1686]]. države južne i zapadne Nemačke, austrijski car, Španija i Švedska formirale su [[Augzburški savez]]. Cilj saveza da se odbrane postojeće granice i mirovni ugovori<ref name=mckay41>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=41}}</ref>: * [[Vestfalski mir]] * [[Najmegenski mir]] * [[Regenzburški sporazum]] U početku savez nije predstavljao nikakvu pretnju za Francusku, ali tokom 1686. i 1687. Leopold je imao uspeha u ratu sa [[Turci]]ma kod [[Sidarta Gautama|Bude]] i [[Mohač]]a. Pobuna unutar turske vojske i svrgavanje sultana omogućili su Leopoldu da oslobodi [[Beograd]] [[1688]]<ref name=mckay41/>. Te pobede imale su veliki uticaj na Leopoldov prestiž u Evropi. Za razliku od Luja XIV, koji nije pomagao u borbama protiv Turaka. I katolički i protestantski kneževi Nemačke isticali su Leopolda kao branioca hrišćanstva. Podrška Luju u Nemačkoj naglo je nestala i počeli su ga nazivati "''Hrišćanski Turčin''"<ref name=mckay41/>. === Nadbiskup Kelna === Luju je do leta [[1688]]. postalo jasno da treba nešto da učine pre nego što car Leopold prestane sa aktivnostima na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] i ponovo se okrene zapadnim granicama. Znao je da postoji opasnost da povede relativno ujedinjenu Nemačku i Holandiju protiv Francuske<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=42}}</ref>. Zbog toga je morao ohrabrivati Turke, da bi [[Sebastjen le Pretr de Voban|Voban]] završio sa izgradnjom tvrđava na istočnoj granici. Francuski kralj je takođe nastojao osigurati svoju podršku bar u delovima Nemačke. Osobito je bio zabrinut sa Kelnom<ref name=miller189>{{harvnb|Miller|2000|p=189}}</ref>. Nadbiskup [[Keln]]a je bio profrancuski raspoložen i pod njim je bilo mnogo biskupija. Međutim nadbiskup je bio dosta star, pa je za njegova zamenika izabrao sebi sklonoga sveštenika. Zamenici bi obično bili izabrani posle smrti starog nadbiskupa<ref name=miller189/>. Ovaj put posle smrti nadbiskupa je 1688. usledila neodlučena borba oko naslednika, koja je postala predmet spora. Sporni izbori u Kelnu ojačali su strahove u Nemačkoj od dalje francuske agresije i pomogli su boljem ujedinjenju nemačkih državica{{sfn|Miller|2000|p=191}}. S druge strane holandski trgovci su podržali francuskog kandidata, jer su se bojali Luja XIV. == Rat Velike alijanse == === Kontinentalna Evropa === Luj je planirao samo kratak rat, slično ratu protiv Španaca 1683—1684, samo da ohrabri Turke da nastave rat protiv cara, a i da uplaši cara i Nemce da prihvate njegove zahteve na osnovu reujedinjenja, potvrđene Regensburškim sporazumom kao trajne teritorijalne promene. Napao je [[27. septembar|27. septembra]] [[1688]]. preko [[Rajna|Rajne]] sa ciljem da uzme [[Filipsburg]], jedinu od tri veće tvrđave u [[Alzas]]u koju nije kontrolisao. Luj je takođe nameravao da reši izbore za nadbisupa Kelna u svoju korist i da osigura deo Palatinata u korist sestre svoga brata. [[Dofen]] je [[30. oktobar|30. oktobra]] zauzeo Filipsburg. [[Manhajm]] je kapitulirao 11. novembra nakon kratke opsade, a sledili su [[Frankental]], [[Openhajm]], [[Kajzerlautern]], [[Hajdelberg]], [[Špajer|Špejer]] i [[Majnc]]. Iako je bio vojno uspešan i svojim napadima ohrabrio i Turke na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] ipak mu je propala namera da dovoljno zaplaši Nemce da prihvate njegove zahteve{{sfn|Lynn|2002|p=81}}. Posle početnog napada u oktobru 1688. [[Brandenburg-Pruska]], [[Saksonija]], [[Hanover]] i [[Hes-Kasel]] su se složili da se bore protiv Francuske, a [[Maksimilijan II Emanuel|elektor Bavarske]] je bio spreman da predvodi vojsku cara i nemačkih državica preko Rajne<ref name=mckay44>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=44}}</ref>. Luj nije bio spreman za eskalaciju rata u širi rat. Najpre je opustošio zemlje odmah severno i istočno od Alzasa, a to su [[Kneževina Palatinat|Palatinat]], [[Markgrofovija Baden|Baden]] i [[Virtemberg]], da bi ih onesposobio da budu od koristi neprijatelju. Ministar rata [[Luvoa]] je sastavio listu svih gradova za uništenje. Hajdelberg su spalili [[2. mart]]a [[1689]], Manhajm [[8. mart]]a pa onda Špejer, [[Vorms]], Openhajm i [[Bingen]], kao i mnogo okolnih sela. Kada su Francuzi stvorili rajnsku odbrambenu barijeru ogradili su se od Nemaca na najbolji mogući način. Međutim maršal Dira nije imao dovoljno vojske da pobedi neprijatelja. Došlo je do obrata. Nemci pod komandom vojvode od Lorene su [[8. septembar|8. septembra]] 1689. zauzeli Majnc, a knez-izbornik Brandenburga zauzeo je [[Kajzervert]] i [[Bon]]<ref name=lynn50>{{harvnb|Lynn|2002|p=50}}</ref>. Za to vreme dok je Luj bio preokupiran ratom na Rajni [[Vilijam III Oranski]] je bio preokupiran Engleskom. === Slavna revolucija (1688—1689) === {{main|Slavna revolucija}} [[Datoteka:James II of England.jpg|mini|170p|Džejms II, svrgao ga je 1689 Vilijam III Oranski. Džejms je imao podršku uglavnom katoličkih jakobita]] [[Džejms II Stjuart|Džejms II]] je pokušao da katolicizira englesku vojsku, vladu i druge institucije, pa je postao jako nepopularan kod svojih podanika kao katolički vladar u protestantskoj zemlji. Njegovo otvoreno [[katolicizam]] i odnosi sa katoličkom Francuskom doveli su do napetih odnosa između Engleske i Holandije. Žena Vilijama III Oranskog je bila [[Meri II od Engleske|Meri II]], sestra engleskog kralja i naslednica prestola. Vilijam nije bio odlučan da dejstvuje protiv Džejmsa, jer bi mogao upropastiti mogućnosti nasleđa svoje žene<ref name=mckay44 />. Međutim [[10. jun]]a [[1688]]. Džejmsova druga žena [[Marija Modenska|Marija od Modene]] rodila je muškog naslednika, što je bila pretnja da će se stvoriti katolička dinastija, a to ni engleska javnost, a ni Vilijam nisu mogli da odobre<ref name=lynn50/>. Istaknuti engleski državnici i [[vigovci]] i [[torijevci]] i protestantski sveštenici tajno su pozivali Vilijama da izvrši invaziju Engleske i preuzme tron. Holandska oligarhija je bila zabrinuta zbog anglo-francuskog saveza pa je Vilijamu III Oranskom odobrila da slobodno koristi vojsku. Vilijam je imao prećutno odobrenje austrijskog cara i antifrancuskog pape [[Papa Inoćentije IX|Inoćentija XI]] u zamenu za obećanje da će se tolerisati katolici u Engleskoj<ref name=mckay44/>. [[Luj XIV]] nije zaustavio Vilijamovu invaziju Engleske. Tada su mu glavna briga bili Nemci na Rajni. Osim toga francuske diplomate su smatrale da je jako dobro da Engleska utone u građanski rat<ref>{{harvnb|Chandler|2003|p=30}}</ref> i da će tako Holandija trošiti svoja sredstva ili će Engleska nastojati da se zbliži sa Francuskom. Tako se Vilajam neometen iskrcao [[15. novembar|15. novembra]] 1688. u Engleskoj. Nije bilo građanskog rata, jer su ga ljudi svuda dobro dočekali. Kratka revolucija posle toga poznata je kao [[Slavna revolucija]]. Džejms je svrgnut, i otišao je u Francusku<ref>{{harvnb|Miller|2000|p=209}}</ref>, a Vilijam i Meri II su postali suvladari Engleske. Vilijamov uspeh je omogućio stvaranje velike evropske koalicije protiv Francuza. Holanđani i car [[Leopold I, car Svetog rimskog carstva|Leopold I]] su [[12. maj]]a [[1689]]. potpisali da pristpaju [[Velika alijansa|Velikoj alijansi]]. Cilj Velike alijanse je bio vraćanje Francuske u granice iz [[1648]]. i [[1659]]. To je značilo da od Francuza treba da se povrati [[Lorena]], [[Strazbur]], deo [[Alzas]]a i neke tvrđave na Rajni<ref name="mckay47">{{harvnb|McKay|Scott|1984|pp=47}}</ref>. Car je takođe insistirao da drugi saveznici treba da podrže njegovo polaganje prava na špansko nasleđe, ako [[Karlos II od Španije]] umre tokom rata<ref name=mckay47/>. Vilijam III Oranski kao kralj Engleske [[Vilijam III Oranski|Vilijam III od Engleske]] potpisao je pristupanje Velikoj alijansi u decembru 1689. [[Španija]] i [[Vojvodstvo Savoja|Savoja]] su pristupile alijansi u junu 1690. Švedska i veći nemački kneževi su takođe smatrali da pripadaju alijansi. Francuska se morala boriti sama, izuzev labave veze sa Turcima, koji su se još uvek borili protiv cara Leopolda na Balkanu. Taj rat na Balkanu će trajati do [[1699]]<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=45}}</ref>. Nemački kneževi su bili spremni da sarađuju u ratu protiv Francuza i da prihvate cara Leopolda I kao vođu. Pošto je Švedska bila deo alijanse odlučilo se da se pitanje [[Pomeranija|Pomeranije]] ne pokreće, jer je to bio sporan deo za Brandenburg-Prusku. === Irska (1689—1691) === [[Datoteka:Jacobite Uprising 1689-91.png|mini|levo|250p|Mapa Bitanskih ostrva. Za Luja XIV irski pohod je bio više pokušaj da omete Vilijama III, nego što je bio pokušaj da pomogne Džejmsu II da se domogne engleskog trona<ref name=lynn50 />]] Rat u [[Irska|Irskoj]] bio je nastavak rata na kontinentu. Proterani Džejms II je napustio Francusku i zajedno sa grofom Davuom i drugim pristalicama iskrcao se u Irskoj u martu [[1689]]. Džejms se nadao da će uz pomoć vojvode od Tirkonela, koji je bio katolik uspeti da ovlada Irskom, pa će kasnije krenuti na [[Škotska|Škotsku]] i [[Engleska|Englesku]] i da će moći da se vrati na tron<ref>{{harvnb|McNally|2005|p=13}}</ref>. Međutim postojale su prepreke tom planu. * Džejmsove pristalice u Irskoj nisu pokazivale odlučnost da oslobađaju Škotsku i Englesku za Džejmsa. Mnogi od njih su želeli da potpuno raskinu veze sa Engleskom. * [[Luj XIV]] je finansirao Džejmsa i nije bio spreman da snabdeva vojsku u Irskoj. * [[Alster]] sa protestantskim uporištima bio je protiv katoličkog kralja<ref>{{harvnb|Chandler|2003|p=34}}</ref>. Alster se pokazao kao veoma težak poduhvat. Nakon 105 dana opsade [[Deri|Londonderija]] [[10. avgust]]a su odustali Džejmsova vojska je odustala. Isti taj dan Džejmsove snage su bile teško poražene kod Njutaunbatlera. [[Jakobitizam|Jakobiti]] su se zvale pristalice Džejmsa II u Engleskoj. Vilijamova vojska je bila poražena kod [[Dandi]]ja u bici kod Kilikrankija [[6. avgust]]a 1689. Međutim škotski jakobiti su poraženi kod Dankelda [[31. avgust]]a i tada je došlo do kraha jakobitske borbe u [[Škotska|Škotskoj]]<ref>{{harvnb|Kinross|1998|p=17}}</ref>. Vilijamova vojska od 15.000 Holanđana, Engleza i Danaca iskrcala se [[23. avgust]]a u Irskoj blizu Bangora. Nakon zauzimanja [[Karikfergus]]a i [[Belfast]]a zaustavili su se u Dandalku, gde su i prezimili. Tokom zime vojska se osipala kao rezultat bolesti i dezerterstva<ref name=miller228>{{harvnb|Miller|2000|p=228}}</ref>. Džejms II je verovao da uz malu francusku pomoć mogu da isteraju Vilijamovu vojsku iz Irske. Džejmsovoj vojsci je nedostajalo opreme, municije i snabdevanja. Luju XIV je bila potrebna vojska na evropskom ratištu, pa je bio neodlučan da šalje vojsku u Irsku<ref>{{harvnb|Kinross|1998|p=14}}</ref>. Ipak je u martu 1690. poslao 6.000 vojnika sa savojskog fronta<ref>Kinross: ''The Boyne and Aughrim: The War of the Two Kings,''. str. 23. Šest hiljada Iraca je poslano u Evropu kao zamena za te Francuze.</ref>. Vilijam je zaključio da je potrebno da pošalje pojačanja u Irsku, pa je najavio da će lično doći u Irsku sa znatnom vojskom<ref name=miller228/>. Vilijam je došao [[24. jun]]a [[1690]]. sa 15.000 vojnika. Ukupno je imao 44.000 vojnika u Irskoj<ref>Kilpatrick: ''William of Orange: A dedicated Life 1650-1702,''. str. 57. Jačina Vilijamove vojske se procenjuje od 35.000 do 44.000, zavisno o izvoru.</ref>, a Džejms 39.000. Francuska flota nije ni pokušala da spreči engleski desant u Irskoj. Francuskoj je bilo u interesu da Vilijam usmerava svoju pažnju i sredstva na Irsku. [[Datoteka:Battle of Fleurus 1690.png|mini|desno|200p|Bitka kod Flera (1690).]] U međuvremenu se glavno žarište rata na kontinentu pomaklo sa Rajne na Špansku Nizozemsku i na francusko-flandrijsku granicu. Francuzi su [[1. jul]]a 1690. pod komandom [[fransoa Anri de Monmorensi, vojvoda od Luksemburga|vojvode od Luksemburga]] pobedili savezničku vojsku u [[Bitka kod Flera|bici kod Flera]]. Francuska mornarica je nakon pomorske pobede 10. jula nad anglo-holandskom flotom dobila kontrolu nad [[Lamanš]]om. Francuski uspesi su bili ugrozili dovlačenje pojačanja u Irsku, ali predstavljali su i pretnju da je moguća invazija Engleske<ref>{{harvnb|Chandler||p=35}}</ref>. Vilijam je [[12. jul]]a pobedio Džejmsovu vojsku u [[Bitka na Bojnu|bici na Bojnu]] u Irskoj. Džejms je posle toga pobegao u Francusku. Još uvek je Francuska bila u strateškoj prednosti. Bitku na Bojnu i dan danas slave protestanti u Severnoj Irskoj. Taj dan oranžisti slave serijom parada i marševa i izazivaju revolt katolika i sukobe sa policijom. Vilijamove snage su zauzele [[Dablin]] i [[Voterford]], ali nisu uspeli u opsadi [[Limerik]]a, pa se Vilijam u septembru 1690. vratio u London<ref>{{harvnb|Chandler||p=37}}</ref>. Borbe u Irskoj su se nastavile, ali Francuzi su imali još manje razumevanja da pošalju vojsku u pomoć jakobitima. Tokom 1691. Vilijamova vojska je nakon opsade zauzela [[Atlon]] u julu 1691, a kod Aurima su 22. jula pobedili jakobite. Limerik je ponovo bio opsedan 4. septembra 1691. Posle toga sklopljen je [[sporazum iz Limerika]] [[3. oktobar|3. oktobra]] [[1691]], kojim je okončan rat u Irskoj. Irska je ostala pod Vilijamovom kontrolom. === Nastavak rata na kontinentu (1691—1697) === [[Datoteka:Paton,_Battle_of_Barfleur.jpg|mini|250p|Bitka kod Barflera 29. maja 1692.]] Nakon mirenja (mirovnog sporazuma) sa Irskom, Vilijam III od Engleske je imao potrebnu vojsku za rat protiv Francuske. Oko 12.000 Iraca je pobeglo u Francusku i borilo se na francuskoj strani. Početkom 1691. Vilijam se vratio u Špansku Nizozemsku, ali taj pohod je ipak bio neuspešan po snage alijanse<ref>{{harvnb|Chandler||p=43}}</ref>. [[Luj Fransoa, vojvoda od Buflera|Maršal Bufler]] je zauzeo [[Mons]] [[10. april]]a, a [[fransoa Anri de Monmorensi, vojvoda od Luksemburga|maršal Luksemburg]] je pobedio [[Džordž Fridrih od Valdeka|Valdeka]] u bici kod Lojze 19. septembra. Posle toga kapitulirao je i [[Namir]] [[25. maj]]a —[[26. maj]]a [[1692]], pa su francuzi bili spremni za invaziju Engleske. U [[Sen Žermen an Le|Sen Žermenu]] dvor izgananog kralja Džejmsa II dve godine je insistirao kod Francuza da je Engleska zrela za povratak i u stoličenje kralja Džejmsa{{sfn|Churchill|2002|p=13}}. U tu svrhu pripremljeno je 20.000 vojnika oko [[Šerbur Oktevil|Šerbura]], a francuska flota se koncentrisala u normandijskim i bretonskim lukama. Engleska se podsetila 1588. i čuvene [[Španska armada|španske armade]], pa je pripremljena odbrana u slučaju invazije. Usledila je pomorska bitka za kontrolu kanala. Engleska flota od 99 brodova pod komandom admirala Rasela i Rukea porazila je francusku flotu od 44 broda. U [[Bitka kod Barflera i Lahoga|bici kod Barflera i La Hoga]] od [[29. maj]]a do [[4. jun]]a 1692. uništeno je 12 francuskih brodova<ref>{{harvnb|Lynn||p=230}}</ref>. Ta bitka ne samo da je okončala snove o invaziji, nego je i osakatila francusku atlantsku flotu<ref name=mckay48>Mackay & Scott: ''The Rise of the Great Powers 1648–1815,''. str. 48.</ref>. Drugi frontovi su bili manje aktivni. Operacije duž Rajne i [[Mozel]]a smanjile su se po intenzitetu u odnosu na početne okršaje. Nemačke snage su bile brojnije od francuske vojske pod zapovedništvom [[Gi Aldons od Lorža|maršala de Lorža]]. Maršal je imao oko 45.000 vojnika. Nije bilo odlučujućih sukoba na istoku<ref name="autogenerated57">{{harvnb|Lynn||p=57}}</ref>. U Španskoj Nizozemski Luj je oboleo i otišao u [[Versaj]]. Od tada nikad više nije učestvovao u bitkama. U njegovo ime maršal Luksemburg je pobedio Vilijamovu vojsku u bici kod Landena. [[Bitka kod Landena]] je bila sa velikim brojem žrtava{{sfn|Churchill|2002|p=16}}, ali imala je veoma male posledice. Tokom [[1694]]. glad je iscrpila obe strane, pa te godine nije bilo ni velikih bitki ni opsada. Vilijam je zauzeo malu tvrđavu, ali nijedna strana nije želela ponavljanje klanice kod Landena<ref>{{harvnb|Kilpatrick|1998|p=73}}</ref>. Nakon pomorskog poraza francuska flota je bila okovana za luke, pa je engleska mornarica imala odrešene ruke i pomagala je savezničke ratne napore u Italiji i Španiji. Francuzi su svoju flotu potom preorijentisali na piratske napade. Izazvali su teške štete prekomorskoj trgovini, pa je engleska i holandska flota bila prisiljena da uspostavi blokadu francuskih luka. Zbog toga se engleska flota nije mogla koristiti za ofanzivne operacije protiv francuskih poseda. Luj je mogao biti pobeđen samo na kopnu<ref name=mckay48/>. Nepobedivi Lujov maršal Luksemburg umro je u januaru 1695. [[Fransoa de Nefvil, vojvoda od Vilroa|Maršal Vilroa]] postao je zapovednik francuske vojske u Španskoj Nizozemski. Pošto Vilroa nije imao sposobnosti jednog Luksemburga dolazi sve više do izražaja odbrambeni karakter rata. Saveznici su uspeli da pobede u jednoj velikoj bici i da zauzmu Namir. [[Datoteka:Savoy and Catalonia.png|mini|340p| Na Savojskom frontu za razliku od ostalih ratišta odvijale su se manevarske bitke. Za razliku od ostalih komandanata toga doba francuski komandant [[Nikola Katina]] nije bio aristokratskog porekla.<ref name="autogenerated60">{{harvnb|Lynn||p=60}}</ref>]] U severnoj [[Italija|Italiji]] francuske snage su mnogo ranije pod zapovedništvom [[Nikola Katina|maršala Katine]] pobedile vojvodu od Savoje [[Vitorio Amedeo II od Sardinije|Vitorija Amedea II od Sardinije]] u [[bitka kod Stafarde|bici kod Stafarda]] [[18. avgust]]a [[1690]]. Tokom [[1691]]. Katina je zauzeo [[Nica|Nicu]] krajem marta i Karmanjolu južno od [[Torino|Torina]]. Kada je [[Vojvodstvo Savoja|Savoja]] dobila pojačanja carske vojske imali su tada 45.000 vojnika, pa su prisilili maršala Katinu da se povuče, a pri tome su povratili Karmanjolu u oktobru. Iako su savojske snage imale veliku brojčanu nadmoć tokom 1692. Francuzi su uspešno odolevali i držali su Susu i Pinjerolo. Francuzi su tokom 1693. dobili pojačanja, pa je [[4. oktobar|4. oktobra]] [[1693]]. pobedio Viktora Amadeusa u [[bitka kod Marsalje|bici kod Marsalje]]<ref name="autogenerated60"/>. Tokom 1694. to ratno žarište bilo je relativno mirno. Do 1695. Amadeus i Luj su bili spremni za dogovor. Sklopili su mir potpisivanjem [[Torinski sporazum|Torinskog sporazuma]] [[29. avgust]]a [[1695]]. Vojvoda od Savoje je bio prvi veliki član alijanse, koji je napustio Veliku alijansu. Ipak Luj XIV je pristao na bitne ustupke. Predao je Nicu i tvrđavu Pinjerolo Savoju, a napustio je i tvrđavu Kasal Montferato. Međutim taj mirovni sporazum bio je na štetu španske i austrijske vojske, jer je oslobodio deo francuskih vojnih potencijala. S druge strane otvorio je mogućnost francuske invazije prema [[Milansko vojvodstvo|Milanskom vojvodstvu]], koje je bilo u španskom posedu. Španija i Austrija zaključuju primirje sa Francuskom u severnoj Italiji. Vilijam III je bio zaprepašten jer je to primirje omogućilo Luju XIV da prebaci 30.000 vojnika na front u Španskoj Nizozemski<ref name="autogenerated51">{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=51}}</ref>. Tokom 1696. i 1697. bilo je malo borbe na glavnom teatru rata. [[Fransoa de Nefvil, vojvoda od Vilroa|Vilroa]] u [[Flandrija|Flandriji]] i [[Luj Fransoa, vojvoda od Buflera|Bufler]] na Mozelu imali su zajedno 125.000 vojnika protiv Vilijama III, [[Ludvig Vilhelm Badenski|markgrofa od Badena]] i grofa od Hesena, koji su imali podjednak broj vojnika. Na početku pohoda [[1697]]. Francuzi su [[5. jun]]a zauzeli At, a [[Ludvig Vilhelm Badenski|grof od Badena]] je u septembru zauzeo Ebernberg upravo pred kraj rata. Predstavnici Luja XIV i Vilijama III pregovarali su o miru <ref name="autogenerated60"/>. Holandija, Engleska i Francuska suočavale su se s ekonomskim i finansijskim iscrpljenjem<ref name="autogenerated51"/>. Jedino je na španskom frontu došlo do nekih pomeranja. Španci nisu mogli da pruže jak otpor, a saveznici nisu mogli da pomognu<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=49}}</ref>. Na španskom frontu je bila potrebna pomoć mornarice da bi se zauzeli gradovi, od kojih je [[Barselona]] bila najbolji plen<ref name="autogenerated57"/>. Francuske snage su imale 12.000 vojnika 1690, da bi tokom 1691. imali samo 10.000. Samo su tokom 1694. imali 26.000 vojnika, jer su ostali frontovi bili mirni u to doba. Rosas je pao 1693, pa su Francuzi prodrli dublje u [[Katalonija|Kataloniju]] i pobedili su Špance u [[bitka kod Tera|bici kod Tera]] [[27. maj]]a 1694. Francuzi su zauzeli [[Palamos]] [[10. jun]]a i [[Đirona|Heronu]] [[29. jun]]a. Dolazak savezničke flote zaustavio je pokušaj opsade Barselone 1694/95. Kada je flota 1696. otplovila za Kadiz i kasnije severno vojvoda od Vendoma je uz pomoć francuske flote zauzeo [[Barselona|Barselonu]] 1697. === Severna Amerika (1689—1697) === Evropski rat se reflektovao i u [[Severna Amerika|Severnoj Americi]]. Francuska i Engleska su se formalno složile da ne šire rat u kolonije, ali francuska politika u Severnoj Americi i Zapadnoj Indiji ([[Karibi]]) bila je agresivna prema engleskim kolonijama<ref name="autogenerated45">{{harvnb|Guttridge||p=45}}</ref>. Francuzi su napali na nekoliko mesta: * ostrvo [[Sent Kits i Nevis|Sveti Kits i Nevis]] * duž [[Misisipi]]ja * od [[Akadija|Akadije]] do [[Mejn]]ea * na severu među indijanskim plemenima između Kanade, Njujorka i [[Nova Engleska|Nove Engleske]]<ref name="autogenerated45"/>. [[Zaliv Hadson|Hadsonov zaliv]] je bio žarišna tačka spora između protestantskih engleskih kolonista i katoličkih francuskih kolonista. Obe strane su polagale pravo na njega i na trgovinu. Vilijam je obavestio svoje koloniste [[1689]]. da namerava da započne rat sa Francuskom. [[Datoteka:Quebec 1690.jpg|mini|desno|300p|Kvebečke baterije pucaju na engleske brodove u oktobru 1690, odšatmpano u 19. veku]] Taj rat u Severnoj Americi nazivao se [[Rat kralja Vilijama]]. Engleski kolonisti su bili brojniji od francuskih, ali neprekidno su gubili u bitkama. [[Nova Francuska]] je dobro organizovala francusku vojsku, kanadsku miliciju i indijanske saveznike da napadaju pogranična naselja<ref name="automatski generisano1">{{harvnb|Taylor|2002|p=290}}</ref>. Sukob je počeo 1689. nizom indijanskih masakara, koje je potakao guverner Kanade. Razorili su Dover u [[Nju Hempšir]]u, pa je usledilo razaranje niza gradova engleskih kolonista<ref>{{harvnb|Elson||p=163}}</ref>. Engleski kolonisti su održali konferenciju [[1. maj]]a [[1690]]. u Albaniju i odlučili su da izvrše invaziju Kanade. Kopnene trupe engleskih kolonista krenule su za [[Montreal]], a mornarica je krenula prema [[Kvebek]]u. Pre toga mornarica je 11. maja zauzela centar francuske Akadije [[Port Rojal (Nova Škotska)|Port Rojal]]. I kopnena i pomorska ekspedicija doživele su poraz, a Francuzi su povratili Port Rojal. Engleski kolonisti su krenuli da traže pomoć od Engleske. U to doba engleska mornarica je bila zauzeta u [[Lamanš]]u i stalnim prevozom vojske i snabdevanja, tako da su mogli veoma malo da pomognu udaljenoj koloniji. Kolonistima je ostavljeno da se sami brane<ref name="automatski generisano1" />. Dalji tok rata sveo se na manje oružane sukobe. [[Irokezi]] su bili engleski saveznici. Francuzi i njihovi indijanski saveznici su 1693 i 1696. uništavali irokeska naselja i useve, a engleski kolonisti nisu dolazili u pomoć. Kada je potpisan [[Sporazum u Rizviku]] [[1697]]. Irokezi ga nisu prihvatili, nego su sa Francuzima ratovali do [[1701]]<ref>{{harvnb|Taylor|2002|p=291}}</ref>. == Posledice == [[Datoteka:Western Europe 1700.jpg|mini|levo|340p|Mapa evropskih granica kakve su bile nakon sporazuma u Rizviku i pred poslednji rat Luja XIV, [[Rat za špansko nasleđe]] [[1701]].]] Postojao je veliki pritisak i u Engleskoj i u Holandiji da se sklopi mir. Trgovina u obe zemlje je nazadovala. Trgovački putevi su bili ometani ili prekidani, a finansijska i ekonomska iscrpljenost se osećala ne samo u Engleskoj i u Holandiji, nego i kod protivnika u Francuskoj<ref name="autogenerated51"/>. Do kraja [[1696]]. i [[Vilijam III Oranski|Vilijam III od Engleske]] i [[Luj XIV]] su bili odlučni da sklope mir. Luj je postao sve umereniji, a osim toga osećao je da je potrebno da razbije savezničku koaliciju pre nego što umre [[Karlos II od Španije]]. Francuska je imala mnogo manje šanse da dobije špansko nasleđe, ako u tom trenutku bude u ratu sa Španijom i ako austrijski saveznici budu odlučni da podržavaju Leopolda I kao glavnog naslednika španske krune<ref name="autogenerated51"/>. Mirovni kongres je otvoren u maju [[1697]]. u Vilijamovoj palati u Rizviku (sada je to grad [[Rajsvajk]]) blizu [[Hag]]a. Šveđani su bili službeni posrednici u mirovnim pregovorima, ali Vilijamov savetnik Vilijam Bentnik i Lujov general maršal Bufler su smatrali da će do sporazuma lakše da dođu privatnim razgovorima. Vilijam više nije imao namere da nastavlja rat ili da zastupa Leopoldova prava u Rajnskoj oblasti ili Leopoldove polaganja prava na nasleđe španske krune. Za Vilijama je bilo najvažnije da osigura Englesku i Holandiju i da dobije od Luja priznanje da je [[Slavna revolucija]] bila legitimna i da je on legitiman naslednik engleske krune<ref name="autogenerated52">{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=52}}</ref>. Mirovni sporazum u Rizviku [[Francuska]], [[Engleska]], [[Holandija]] i [[Španija]] potpisali su [[20. septembar|20. septembra]] 1697. [[Leopold I, car Svetog rimskog carstva|Leopold I]] je želeo nastavak rata da bi ojačao svoja polaganja prava na nasleđe španske krune, pa nije odmah želeo da potpiše mirovni sporazum. Pošto je još uvek bio u ratu sa [[Turci]]ma nije mogao sam da ratuje protiv Francuske, pa je [[30. oktobar|30. oktobra]] 1697. i on potpisao mirovni sporazum<ref name="autogenerated52"/>. Po mirovnom sporazumu * Francuska zadržava celi [[Alzas]] i [[Strazbur]] * Španiji se vraća [[Luksemburg]] * Španiji se vraćaju sva područja dobijena zahtevima o reujedinjenjima u Španskoj Nizozemski * Francuska vraća i teritorije zauzete tokom rata u Rajni i Loreni, ali zadržava dovoljno da osigura vojnu kontrolu * Francuska vraća deo [[Katalonija|Katalonije]] zauzet tokom rata * Francuska popušta i po pitanju [[Kneževina Palatinat|Palatinata]] i [[Keln]]a<ref name="autogenerated52"/> * U [[Severna Amerika|Severnoj Americi]] uspostavlja se stanje kao pre izbijanja rata * U Karibima Španija formalno predaje [[Santo Domingo]] Francuskoj<ref>{{harvnb|Parker||p=156}}</ref> Leopold I i nemački kneževi nisu uspeli da potisnu Francusku u njene granice po [[Vestfalski mir|Vestfalskom miru]], ali nije ni Luj XIV uspeo u svojim namerama velikog proširenja u Rajnskoj oblasti. Austrija će nakon [[Karlovački mir|Karlovačkog mira]] [[1699]]. sa Turcima dobiti celu [[Mađarska|Mađarsku]] i [[Transilvanija|Transilvaniju]] i time mnogo veći uticaj. Luj XIV je nastavio da štiti Džejmsa II, ali po mirovnom sporazumu morao je priznati protestantsku Englesku i Vilijama III kao kralja. Jakobiti su bili suzbijeni, a [[Škotska]] i [[Irska]] su bile čvrsto pod engleskom kontrolom. Francuska je izgubila pomorsku moć, što je utrlo put engleskoj dominaciji na morima u veku, koji je usledio<ref>{{harvnb|McKay|Scott|1984|p=53}}</ref>. Francuska i [[Velika alijansa]] su rešili pitanje francuskih granica. Međutim ostalo je nerešeno pitanje ko će naslediti [[Karlos II od Španije|Karlosa II od Španije]]. Unutar četiri godine posle mirovnog sporazuma Džejms II i Vilijam III će umreti, a Luj XIV i Velika alijansa će započeti novi rat zvan [[Rat za špansko nasleđe]]. == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{Cite book|ref=harv|last1=McKay|first1=Derek|last2=Scott|first2=Hamish M.|title=The rise of the great powers, 1648-1815|url=http://books.google.com/books?id=t89mAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Longman|isbn=978-0-582-48553-2|pages=22}} * {{Cite book |ref= harv|editor-last=Carsten|editor-first=F.L.|title=The New Cambridge Modern History V: The Ascendancy of France 1648-88.|publisher=Cambridge University Press|year=1961}} * {{Cite book |ref= harv|last=Chandler|first=David G.|title=Marlborough as Military Commander.|url=|publisher=Spellmount Ltd|location=|year=2003|isbn=978-1-86227-195-1|pages=}}. * {{Cite book |ref= harv|last=Churchill|first=Winston|title=A History of the English-Speaking Peoples: Age of Revolution|url=|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=|year=2002|isbn=978-0-304-36393-3|pages=}}. * {{Cite book|author=Bromley, J.S. (editor)|title=The New Cambridge Modern History VI: The Rise of Great Britain and Russia 1668-1715.|url=|publisher=Cambridge University Press|location=|year=1970|isbn=978-0-521-07524-4|pages=}}. * {{Cite book |ref= harv|last=Doyle|first=William|title=Short Oxford History of France – Old Regime France|url=|publisher=Oxford University Press|location=|year=2001|isbn=978-0-19-873129-0|pages=}}. * {{Cite book|author1=Dupuy, R. E|author2=Dupuy, T. N|title=The Collins Encyclopaedia of Military History|edition=4th|url=https://archive.org/details/harperencycloped0000dupu_i8x6|publisher=HarperCollins Publishers|location=|year=1995|isbn=978-0-06-270056-8|pages=}}. * Elson, Henry William. ''History of the United States of America. '' The MacMillan Company (1904) {{cite web |url=http://www.usgennet.org/usa/topic/colonial/book/chap8_1.html |title=Colonial Wars-King William'S War |publisher=Usgennet.org |date=15. 9. 2000. |accessdate=27. 11. 2010. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805064231/http://www.usgennet.org/usa/topic/colonial/book/chap8_1.html |archive-date=05. 08. 2011 |dead-url=yes |df= |archivedate=2011-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805064231/http://www.usgennet.org/usa/topic/colonial/book/chap8_1.html |deadurl=yes }}. Retrieved on [[24 September]] [[2006]]. * Guttridge, G. H. ''The Colonial Policy of William III in America and the West Indies''. Cambridge University Press, (1922) {{cite web |url=http://dinsdoc.com/guttridge-1-0a.htm |title=Guttridge, Colonial Policy of William III in America and the West Indies. Table of Contents |publisher=Dinsdoc.com |date=13. 11. 2002. |accessdate=27. 11. 2010. |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929132834/http://dinsdoc.com/guttridge-1-0a.htm |archive-date=2023-09-29 |url-status=dead }}. Retrieved on [[24 September]] [[2006]]. * {{Cite book |ref= harv|last=Kilpatrick|first=Cecil|title=William of Orange: A dedicated Life 1650-1702.|url=|publisher=GOLI Publications|location=|year=1998|isbn=978-0-9501444-7-4|pages=}}. * {{Cite book|ref=harv|last=Kinross|first=John|title=The Boyne and Aughrim: The War of the Two Kings.|url=https://archive.org/details/boyneaughrimwaro0000kinr|publisher=The Windrush Press|location=|year=1998|isbn=978-1-900624-07-7|pages=}}. * {{Cite book|ref=harv|last=Lynn|first=John A.|title=The French wars 1667–1714: The Sun King at War.|url=https://archive.org/details/frenchwars1667170000lynn|publisher=Osprey Publishing|location=|year=2002|isbn=978-1-84176-361-3|pages=}}. * {{Cite book|ref=harv|last=Lynn|first=John A.|title=The Wars of Louis XIV, 1667–1714.|url=https://archive.org/details/warsoflouisxiv1600lynn|publisher=Longman|location=|year=1999|isbn=978-0-582-05629-9|pages=}}. * {{Cite book|author1=McKay, Derek|author2=Scott, H. M|title=The Rise of the Great Powers 1648–1815.|url=https://archive.org/details/riseofgreatpower00mcka_0|publisher=Longman|location=|year=1984|isbn=978-0-582-48554-9|pages=}}. * {{Cite book|ref=harv|last=McNally|first=Michael|title=Battle of the Boyne 1690.|url=https://archive.org/details/battleofboyne1690000unse|publisher=Osprey Publishing|location=|year=2005|isbn=978-1-84176-891-5|pages=}}. * {{Cite book |ref= harv|last=Miller|first=John|title=James II|url=|publisher=Yale University Press|location=|year=2000|isbn=978-0-300-08728-4|pages=}}. * {{Cite book|ref=harv|last=Taylor|first=Alan|title=American Colonies: The Settling of North America.|url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl|publisher=Penguin Books|location=|year=2002|isbn=978-0-14-200210-0|pages=}}. * Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. London: William Heinemann, 2006. * {{Cite book|author=Parker, Geoffrey (editor)|title=The Cambridge Illustrated History of Warfare|url=https://archive.org/details/cambridgeillustr0000unse_q7j5|publisher=Cambridge University Press|location=|year=1995|isbn=978-0-521-79431-2|pages=}}. * Parker, Geoffrey (editor). ''The Times Atlas of World History''. Times Books Limited, (1994) {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Nine Years' War}} {{Authority control}} [[Kategorija:1688.]] [[Kategorija:1689.]] [[Kategorija:1690.]] [[Kategorija:1691.]] [[Kategorija:1692.]] [[Kategorija:1693.]] [[Kategorija:1694.]] [[Kategorija:1695.]] [[Kategorija:1696.]] [[Kategorija:1697.]] [[Kategorija:Ratovi u Evropi]] [[Kategorija:Ratovi u Sjevernoj Americi]] [[Kategorija:Novovjekovni ratovi]] q4b62z5ypmqjs1j7ioy48ppd8i5vond 0 4635798 42713475 42300006 2026-10-24T20:29:50Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713475 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glazbeni pravac | name = Raï | color = white | bgcolor = mediumvioletred | image = Raï années 80 (Algérie).jpg | imagesize = | caption = <small>Kompilacija nekoliko naslovnica raj albuma iz 1980-ih</small> | stylistic_origins = beduinski folk, arapska muzika | cultural_origins = Šira okolina grada [[Oran]]a u [[Alžir]]u, početak [[20. vek]]a | instruments = [[harmonika]], [[bas gitara]], [[darbuka]], [[električna gitara]], [[saksofon]], [[truba]], [[bubanj]], [[sintesajzer]], [[violina]] | popularity = najpopularniji muzički žanr u Alžiru | subgenres = [[Raï'n'B]] }} '''Raj''' ({{jez-ar|راي}}, {{jez-fr|Raï}}) predstavlja žanr [[alžir]]ske popularne muzike koja se pojavila [[1920e|dvadesetih godina]] prošlog veka u gradu [[Oran]]u i njegovoj okolini kao zaseban [[muzički stilovi|muzički stil]]. Predstavlja svojevrsnu fuziju tradicionalne [[arapi|arapske]] i [[berberi|berberske]] narodne muzike sa jedne i raznih francuskih, španskih i afričkih muzičkih elemenata sa druge strane. Pojavila se kao odraz bunta među mlađom populacijom i siromašnim slojevima društva i kao odraz njihovih težnji ka modernizaciji tradicionalnih islamskih vrednosti i društvenih normi. Regionalni, sekularni i religiozni bubnjevi, melodije i instrumenti upareni su sa modernim instrumentima sa zapada. Kasnih osamdesetih godina raj muzika je postala jednim od najpopularnijih svetskih muzičkih žanrova. Izvođači ove muzike obično se nazivaju ''šeb'' ili ''šabab'' ({{jez-ar|شاب}}; u doslovnom prevodu ''mlad''), dok je ime samog muzičkog pravca izvedeno od iz alžirskog arapskog i u doslovnom prevodu označava ''mišljenje'' ili ''savet''. == Istorijat == U početku je raj muzika predstavljala hibridnu mešavinu tradicionalnih seoskih melodija i muzike francuskih [[kabare]]a i bila je namenjena svim onim potlačenim i poniženim slojevima alžirskog društva, od radnika u fabrikama i na plantažama, do seljaka kojima su evropski doseljenici otimali zemlju. Početkom tridesetih godina raj pesme su se bavile uglavnom socijalnim problemima alžirskog stanovništva, epidemijama, progonima i sveopštim siromaštvom, ali su dosta zastupljene bile i pesme lirske tematike koje su govorile o vinu, ljubavi, neverstvima. Od samog nastanka žene su igrale značajnu ulogu u raj muzici, što se kosilo sa strogim islamskim zakonima i pravilima. Za razliku od drugih muzičkih žanrova karakterističnih za Alžir, sastavni deo raj muzike su bili ples i igra, koji su do izražaja naročito dolazili u rodno mešovitim okolinama.<ref name="autogenerated1">{{Cite book|last=Joan| first = Gross| title = "Arab Noise and Ramadan Nights: Raï, Rap and Franco-Maghrebi Identities" The Anthology of Globalization: A Reader| editor= Jonathan Xavier and Renato Rosaldo | place= Oxford | publisher= Blackwell|year=2002| postscript= <!--None-->}}</ref><ref>Gross, Joan, David McMurray, and Ted Swedenburg. "Arab Noise and Ramadan Nights: Raï, Rap, and Franco-Maghrebi Identities." Diaspora 3:1 (1994): 3- 39. [Reprinted in The Anthropology of Globalization: A Reader, ed. by Jonathan Xavier and Renato Rosaldo, 1</ref> Kako je grad Oran, u kom je nastala raj muzika, bio etnički i kulturološki veoma heterogen, svi ti uticaju stapali su se u jedno i menjali i obogaćivali raj muziku. Tako su neki tradicionalni instrumenti poput [[darbuka|darbuke]] i [[rog (instrument)|roga]] zamenjeni [[klavir]]om, [[harmonika|harmonikom]] i [[violina]]ma. Sa sticanjem nezavisnosti Alžira tokom [[1960]].ih godina raj muzika značajnije dobija na popularnosti i poprima karakter mejnstrima širom države, a u narednom periodu sve više različitih muzičkih uticaja oblikuje nove oblike raj muzike (kao na primer [[jamajka]]nski [[rege]] ili južnoevropske [[šansona|šansone]]). Uvođenjem instrumenata kao što su [[električna gitara|električne gitare]], [[bubnjevi]], [[truba|trube]] i [[sintesajzer]]i razvija se novi podžanr raj muzike, ''pop raj'' i u tom periodu ustaljuju se nazivi ''šeb'' i ''šaba'' za izvođače modernog raj zvuka. Začetnikom savremenog raj zvuka smatra se [[Rašid Baba Ahmed]]. Tokom sedamdesetih i osamdesetih godina organizuju se brojni festivali širom zemlje, a raj muzika doživljava svoj vrhunac popularnosti. Iako su lokalne vlasti u jednom periodu činile sve da zabrane ovu vrstu muzike, prevashodno zbog suviše slobodnih tekstova u kojima se pominje alkohol i peva o klasičnom potrošačkom društvu, a što je bilo u suprotnosti sa tradicionalnim islamskih učenjima, raj muzika doživljava procvat izvan Alžira, posebno u [[Francuska|Francuskoj]] gde je postojala jaka severnoafrička arapska imigrantska struja.<ref>{{Cite document|last1=McMurray|first1=Swedenberg| title = "Raï Tide Rising" Middle East Report| place= 169| publisher= 39–42|year=1992| postscript= <!--None-->}}</ref><ref>{{cite web|last=Skilbeck|first=Rod|url=http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/rai.htm|title=Mixing Pop and Politics: The Role of Raï in Algerian Political Discourse|accessdate=18. 03. 2008.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130529145905/http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/rai.htm|archive-date=2013-05-29|url-status=dead}}</ref> Državne vlasti tokom osamdesetih i devedesetih ukidaju zabranu za rej muzičare, ali su svi tekstovi morali biti u skladu sa tadašnjim društvenim normama i nisu se smeli pominjati socijalni problemi i kritike države i društva. Mnogi raj izvođači su u tom periodu delovali van Alžira, a oni koji se nisu povinovali državnim zakonima neretko su dobijali pretnje smrću od strane lokalnih islamističkih pokreta. [[Šeb Hasni]] i [[Rašid Baba Ahmed]] su zbog svojih pesama ubijeni od strane militanata tokom [[1994]], odnosno [[1995]]. godine, dok je jedan deo izvođača poput [[Šeb Mami|Šeba Mamija]] i [[Šaba Fadela|Šabe Fadele]] napustio zemlju i emigrirao u Francusku.<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=980DE5D6113DF935A35751C0A9649C8B63&sec=&spon=&pagewanted=all | work=The New York Times | title = Arabic-Speaking Pop Stars Spread the Joy | last=Pareles| first = Jon|date=6. 2. 2002 | accessdate=2. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web|last=Skilbeck|first=Rod|url=http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/rai.htm|title=Mizing Pop and Politics: The Role of Raï in Algerian Political Discourse|accessdate=02. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20130529145905/http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/rai.htm|archive-date=2013-05-29|url-status=dead}}</ref> Islamistički pokreti u zemlji su insistirali na zabranjivanju ove vrste muzike smatrajući da loše utiče na omladinu jer promoviše liberalne poglede na svet, alkoholizam, seksualnost i konzumerizam.<ref>{{cite web|last=DeAngelis| first=Angelica Maria| url=http://goliath.ecnext.com/coms2/summary_0199-2375373_ITM| title=Rai, Islam and Masculinity in Maghrebi Transnational Identity| accessdate=02. 9. 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20080603141904/http://goliath.ecnext.com/coms2/summary_0199-2375373_ITM| archive-date=03. 06. 2008| dead-url=yes| df=}}</ref> Prvi raj muzičar koji je postigao značajniji međunarodni uspeh bio je [[Šeb Haled]] čiji je studijski album ''Kutché'' iz [[1988]]. dostigao višestruki platinasti tiraž na evropskom tržištu. Tokom osamdesetih godina značajniji međunarodni supeh ostvarili su i [[Huari Benšene]], [[Rajna Raj]] i [[Šeb Mami]]. Među savremenim izvođačima ovog žanra ističu se [[Rašid Taha]] i [[Faudel]]. <center> <gallery mode="packed"> Cheb Khaled performed in Oran on July 5th 2011.jpg|[[Šeb Haled]] Faudel concert June08 - 4.jpg|[[Faudel]] Raïna Raï.jpg|Poster grupe [[Rajna Raj]] Cheb Mami en 1986.jpg|[[Šeb Mami]] CheikhaRabia.jpg|[[Šejha Rabija]] </gallery> </center> == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == * {{Cite book|ref=harv| last=Joan| first = Gross| title = "Arab Noise and Ramadan Nights: Raï, Rap and Franco-Maghrebi Identities" The Anthology of Globalization: A Reader| editor= Jonathan Xavier and Renato Rosaldo | place= Oxford | publisher= Blackwell|year=2002| postscript= <!--None-->}} ;Dopunska literatura * Al Taee, Nasser. [https://web.archive.org/web/20180915150718/http://www.echo.ucla.edu/Volume5-issue1/al_taee/altaee.pdf "Running with the Rebels: Politics, Identity & Sexual Narrative in Algerian Raï"]. * Schade-Poulsen, Marc. "The Social Significance of Raï: Men and Popular Music in Algeria". copyright 1999, [[University of Texas Press]]. {{ISBN|978-0-292-77740-8}} * Mazouzi, Bezza. ''La musique algérienne et la question raï'', Richard-Masse, Paris, 1990. * Morgan, Andy. "Music Under Fire". 2000. In Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.), World Music, Vol. 1: Africa, Europe and the Middle East. str. 413–424. Rough Guides Ltd, Penguin Books. {{ISBN|978-1-85828-636-5}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Raï}} * [https://www.britannica.com/art/rai-musical-style Raj muzika na enciklopediji Britanika] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Muzički žanrovi]] [[Kategorija:Alžirska muzika]] [[Kategorija:Oran]] ludepndec9olfdr488ud7mkkgagg8g8 0 4647858 42713469 42685724 2026-10-24T18:55:17Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713469 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=septembar 2026}} {{Infokutija biografija | ijek = ne | titula_prefiks = | ime = Ramana Maharši | titula_sufiks = | slika = Ramana-Maharshi-stand.jpg | širina_slike = 250px | alt = Sri Ramana Maharshi in his late 60s | opis_slike = Ramana Maharši in svojim kasnim 60-im | puno_ime = Ramana Maharshi | ime_po_rođenju = Venkataraman Ijer | ostala_imena = Venkataraman Iyer | nadimak = | datum_rođenja = {{birth date|1879|12|30|df=y}} | mesto_rođenja = [[Tiruchuli|Tiručuzi]], [[Virudhunagar|Virudunagar]] | država_rođenja = [[Indija]] | kršten = | datum_nestanka = | mesto_nestanka = | status_nestanka = | datum_smrti = {{death date and age|1950|4|14|1879|12|30|df=y}} | mesto_smrti = [[Sri Ramana Ashram|Sri Ramana Ašram]], [[Tiruvannamalai|Tiruvanamalaj]], [[Tamil Nadu]] | država_smrti = [[Indija]] | uzrok_smrti = | telo_otkriveno = | mesto_ukopa = <!-- ili: |počivalište=, |grobno_mesto= --> | koord_ukopa = <!-- ili: |koord_počivališta=, |koord_grobnog_mesta= --> | prebivalište = Indija | državljanstvo = indijsko | obrazovanje = | alma_mater = | zanimanje = filozof | aktivni_period = | era = | poslodavac = | organizacija = | agent = | delovanje = <!-- ili: |poznat_po= --> | radovi = <!-- ili: |zasluge=, |značajni_radovi= ---> | stil = | rodni_grad = | zarada = | neto_vrednost = <!-- uneti samo ako je relevantno --> | visina = <!-- {{convert|x,xx|m|ftin|0}} --> | težina = <!-- {{convert| xx |kg|lb |0}} --><!-- uneti samo ako je relevantno --> | televizija = | titula = | mandat = | prethodnik = | naslednik = | partija = | pokret = | suparnici = | odbori = | krivična_prijava = | krivična_kazna = | krivični_status = <!-- ili: |pravni_status= --> | supružnik = <!-- {{marriage|[[Ime Prezime]]|GGGG|GGGG}} --> | partner = | deca = <!-- uneti samo broj osim ako su značajne ličnosti --> | roditelji = | rođaci = | rodbina = | pozivni_znak = | nagrade = | počasti = <!-- ili: |odlikovanja= --> | veb-sajt = <!-- {{official URL}} --> | module = | potpis = | fusnote = }} '''Ramana Maharši''' {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|m|ə|n|ə|_|ˈ|m|ə|h|ʌ|r|ʃ|i}} (30. decembar 1879 – 14. april 1950) bio je indijski [[Sage (philosophy)|mudrac]]{{sfn|Sharma|2006}} i [[jivanmukta]] (oslobođeno biće).{{sfn|Fort|1998|p=134-151}} On je rođen kao '''Venkataraman Ijer''', ali je poznatiji po imenu Bagavan Sri Ramana Maharši.{{sfn|Godman|1985}}{{refn|group=note|[[Bhagavan|Bagavan]] znači Bog, [[Sri]] je počasna titula, [[Rama]]na je kratka forma imena Venkataraman, i [[Maharshi|Maharši]] znači 'veliki vidovnjak' u sanskritu. To ime mu je dao 1907. jedan od njegovih prvih posvećenika, [[Ganapati Muni]].}} On je rođen je u sadašnjem [[Tiruchuli|Tiručuliju]], [[Tamil Nadu]], [[Indija]]. Godine 1895. u njemu se probudila privlačnost prema svetom brdu [[Arunachala|Arunačala]] i [[Nayanmars|63 Najanmara]] se probudilo u njemu,{{sfn|Osborne|2002|p=5-6}} a 1896. godine, u svojoj 16 godini, imao je „iskustvo smrti” kad je postao svestan „struje” ili „sile” (''avesam'') koju je prepoznao kao svoje istinsko „ja” ili „biće”,<ref group=web name="deathexp1">[http://sri-ramana-maharshi.blogspot.nl/2008/05/bhagavans-death-experience.html David godman (7 May 2008), ''Bhagavan's death experience'', The Mountain Path, 1981, pp. 67–69]</ref>{{sfn|Godman|1985|p=4}} i koju je kasnije identifikovao sa „lični Bog, ili [[Ishvara|Isvara]]”,<ref group=web name="deathexp1" /> tj. [[Šiva]]. To je rezultiralo stanjem koje je kasnije opisao kao [[Enlightenment (spiritual)|„stanje uma Isvare ili jnani”]].<ref group=web name="deathexp1" />{{refn|group=note|Hajnrih Cimer koristi izraz „intuicija prosvetljenih”. Ramana, kako je citirao Cimer: „Kada sam kasnije u Tiruvanamalaju slušao kako se čita ''[[Ribhu Gita|Ribu Gita]]'' i takvi sveti tekstovi, shvatio sam te stvari i otkrio da su te knjige nazvale i analizirale, ono što sam pre toga nehotice osetio, a da nisam bio u mogućnosti da to imenujem ili analiziram. U jeziku ovih knjiga mogao bih označiti stanje u kome sam našao sebe nakon buđenja kao 'očišćeno razumevanje' (šudam [[Manas-vijnana|manas]]) ili „Uvid” ([[Vijñāna|Vijnana]]): kao intuicija prosvetljenih”.{{sfn|Zimmer|1948|p=23}}}} Šest nedelja kasnije napustio je kuću svog ujaka u Maduraju i putovao do svete planine [[Arunachala|Arunačala]], u [[Tiruvannamalai|Tiruvannamalaj]], gde je preuzeo ulogu [[sannyasin|sanjasina]] (iako nije formalno iniciran), i ostao je tu do kraja života. Ubrzo je privukao bakte koji su ga smatrali [[avatar]]om i koji su dolazili kod njega za [[Darśana|daršan]] („vid Božji”), a u kasnijim godinama oko njega je rastao [[ashram|ašram]], gde su posetioci dobijali [[upadesa]] („duhovno poučavanje”){{sfn|Osborne|1959}} putem [[Satsang|tihog sedenja]] u njegovoj blizini postavljajući pitanja.{{sfn|Godman|1985|p=5}} Od tridesetih godina prošlog veka njegovo učenje je popularizovano na Zapadu, što je rezultiralo svetskim priznanjem kao [[Prosvetljenje|prosvetljenog]] bića.{{sfn|Lucas|2011}} Ramana Maharši je odobrio brojne staze i prakse,{{sfn|Godman|1985}} ali je preporučio [[Self-enquiry (Ramana Maharshi)|samoispitivanje]] kao glavno sredstvo za uklanjanje neznanja i povinovanja samosvesti,<ref group=web name="surrender" />{{sfn|Zimmer|1948}} zajedno sa [[bhakti|bakti]] (predanošću) ili predajom sebi.<ref group=web name="surrender">[http://ramana-maharshi.weebly.com/the-unity-of-surrender-and-self-enquiry.html David Godman, ''The unity of surrender and Self-enquiry'']</ref> == Radovi == {{refbegin|30em}} === Književno delo === * Gambhiram Sheshayya, ''Vichāra Sangraham'', "Self-Enquiry". Answers to questions, compiled in 1901, published in dialogue-form, republished as essay in 1939 as ''A Cathechism of Enquiry''. Also published in 1944 in Heinrich Zimmer's ''Der Weg zum Selbst''.{{sfn|Renard|1999|p=19-20}} * Sivaprakasam Oillai, ''Nān Yār?'', "Who am I?". Answers to questions, compiled in 1902, first published in 1923.{{sfn|Renard|1999|p=19-20}}<ref group=web>[http://www.sriramanamaharshi.org/wp-content/uploads/2012/12/who_am_I.pdf Who am I? – pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108000003/https://www.sriramanamaharshi.org/wp-content/uploads/2012/12/who_am_I.pdf |date=2020-11-08 }} </ref> * Five Hymns to Arunachala: ** ''Akshara Mana Malai'', "The Marital Garland of Letters". In 1914, at the request of a devotee, Ramana wrote ''Akshara Mana Malai'' for his devotees to sing while on their rounds for alms. It's a hymn in praise of Shiva, manifest as the mountain Arunachala. The hymn consists of 108 stanzas composed in poetic Tamil.<ref group=web>{{cite web|author=Self Inquiry |url=https://www.youtube.com/watch?v=g7SKi-9HrJE |title=Sri Ramana Maharshi's Aksharamanamalai.m4v |publisher=YouTube |date=19 June 2012 |accessdate=4 August 2012}}</ref> ** ''Navamani Mālai'', "The Necklet of Nine Gems". ** ''Arunāchala Patikam'', "Eleven Verses to Sri Arunachala". ** ''Arunāchala Ashtakam'', "Eight Stanzas to Sri Arunachala". ** ''Arunāchala Pañcharatna'', "Five Stanzas to Sri Arunachala". * Sri Muruganar and Sri Ramana Maharshi, ''Upadesha Sāra (Upadesha Undiyar)'', "The Essence of Instruction". In 1927 Muruganar started a poem on the Gods, but asked Ramana to write thirty verses on ''upadesha'', "teaching" or "instruction".{{sfn|Renard|1999|p=24}} * Ramana Maharshi, ''Ulladu narpadu'', "Forty Verses on Reality". Written in 1928.{{sfn|Renard|1999|p=25}} First English translation and commentary by S.S. Cohen in 1931. * ''Ullada Nārpadu Anubandham'', "Reality in Forty Verses: Supplement". Forty stanzas, fifteen of which are being written by Ramana. The other twenty-five are translations of various Sanskrit-texts.{{sfn|Renard|1999|p=26}} * Sri Muruganar and Sri Ramana Maharshi (1930s), ''Ramana Puranam''.<ref group=web>[http://davidgodman.org/rteach/ramanapuranam.shtml Ramana Puranam]</ref> * ''Ekātma Pañchakam'', "Five Verses on the Self". Written in 1947, at the request of a female devotee.{{sfn|Renard|1999|p=27}} === Snimljeni razgovori === Several collections of recorded talks, in which Sri Ramana used Tamil, Telugu and Malayalam,{{sfn|Godman|1985}} have been published. Those are based on written transcripts, which were "hurriedly written down in English by his official interpreters".{{sfn|Godman|1985}}{{refn|group=note|David Godman: "Because some of the interpreters were not completely fluent in English some of the transcriptions were either ungrammatical or written in a kind of stilted English which occasionally makes Sri Ramana sound like a pompous Victorian."{{sfn|Godman|1985}}}} * Sri Natanananda, ''Upadesa Manjari'', "Origin of Spiritual Instruction". Recordings of dialogues between Sri Ramana and devotees. First published in English in 1939 as ''A Catechism of Instruction''.<ref group=web>[https://satramana.org/ExcerptOriginOfSpiritualInstruction.pdf Society of Abidance in Truth, ''Origin of Spiritual Instruction'']</ref> * Munagala Venkatramaiah, ''Talks with Sri Ramana''. Talks recorded between 1935 and 1939. Various editions: ** Print: {{Citation | last =Venkatramaiah | first =Munagala | year =2000 | title =Talks With Sri Ramana Maharshi: On Realizing Abiding Peace and Happiness | publisher =Inner Directions | isbn =1-878019-00-7}} ** Online: {{Citation | last =Venkatramaiah | first =Munagala | year =2000 | title =Talks with Sri Ramana. Three volumes in one. Extract version | place =Tiruvannamalai | publisher =Sriramanasasram | url =http://www.sriramanamaharshi.org/downloads/Talks_Exract.pdf | access-date =2020-01-19 | archivedate =2016-08-08 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20160808092208/http://www.sriramanamaharshi.org/downloads/talks_exract.pdf | deadurl =yes }} ** {{Citation | last =Venkataramiah | first =Muranagala | year =2006 | title =Talks With Sri Ramana Maharshi | publisher =Sri Ramanasramam | url =http://www.messagefrommasters.com/Ebooks/Ramana_Maharshi_Books/talks_with_sri_ramana_maharshi_complete.pdf | access-date =2020-01-19 | archive-date =2010-07-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20100705065441/http://www.messagefrommasters.com/Ebooks/Ramana_Maharshi_Books/talks_with_sri_ramana_maharshi_complete.pdf | dead-url =yes }} * {{Citation | last1 =Brunton | first1 =Paul | last2 =Venkataramiah | first2 =Munagala | year =1984 | title =Conscious Immortality: Conversations with Sri Ramana Maharshi | publisher =Sri Ramanasramam}} * {{Citation | last =Devaraja Mudaliar | first =A. | year =2002 | title =Day by Day with Bhagavan. From a Diary of A. DEVARAJA MUDALIAR. (Covering March 16, 1945 to January 4, 1947) | isbn =81-88018-82-1 | url =http://www.sriramanamaharshi.org/downloads/Day_by_Day_Extract.pdf | url-status =dead | archiveurl =https://web.archive.org/web/20121119192432/http://www.sriramanamaharshi.org/downloads/Day_by_Day_Extract.pdf | archivedate =19 November 2012 | df =dmy-all }} Talks recorded between 1945 and 1947. * {{Citation | last =Natarajan | first = A. R. | year =1992 | title =A Practical Guide to Know Yourself: Conversations with Sri Ramana Maharshi| publisher =Ramana Maharshi Centre for Learning | isbn =81-85378-09-6}} === Sećanja === * Frank Hamfris, britanski policajac stationiran u Indiji, posetio je Ramana Maharšija 1911. godine i pisao je članke o njemu, koji su bili prvo objavljeni u časopisu ''The International Psychic Gazette'' 1913. godine.{{sfn|Osborne|2002|p=106, 111}}{{refn|group=note|name="Humphreys"|See [http://www.arunachala.org/elibrary/docs/glimpses/ Frank H. Humphreys, ''Glimpses of the Life and Teachings of Bhagavan Sri Ramana Maharshi''] for Humphreys writings on Ramana Maharshi.}} * Paul Brunton (1935), ''A Search in Secret India''. This book introduced Ramana Maharshi to a western audience.{{sfn|Ebert|2006|p=140}} * {{Cite book | last =Cohen | first =S.S. | year =2003 | title =Guru Ramana | publisher =Sri Ramanashram}} First published 1956. * {{Cite book | last =Chadwick | first =Major A. W. | year =1961 | title =A Sadhu's Reminiscences of Ramana Maharshi | publisher =Sri Ramanashram | url =http://zenpublications.com/DownloadCenter/33.pdf | access-date =2020-01-19 | archive-date =2018-05-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180516124259/http://zenpublications.com/DownloadCenter/33.pdf }} * {{Cite book | last =Nagamma | first =Suri | year =1973 | title =Letters from Ramanasram by Suri Nagamma | place =Tiruvannamalai | publisher =Sriramanasasram | url =http://bhagavan-ramana.org/ramana_maharshi/books/letters/toc.html | access-date =2020-01-19 | archivedate =2019-10-30 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20191030134137/http://bhagavan-ramana.org/ramana_maharshi/books/letters/toc.html | deadurl =yes }} * Kunjuswami, ''Living with the Master''. Recordings of Kunjuswami's experiences with Ramana Maharshi from 1920 on.<ref group=web>{{Cite web |title=Veda Yoga Books, ''Living with the Master'' |url=http://www.vedayogabooks.com/book.php?book_id=366 |access-date=2020-01-19 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055721/http://www.vedayogabooks.com/book.php?book_id=366 |dead-url=yes }}</ref> {{ISBN|81-88018-99-6}} * G. V. Subbaramayya, ''Sri Ramana Reminiscences''. "The account covers the years between 1933 and 1950".<ref group=web>{{Cite web |title=sriramanamaharshi.org, ''Sri Ramana Reminiscences'' |url=http://www.sriramanamaharshi.org/bookstallsales/books-in-english-reminiscences/sri-ramana-reminiscences-p-5127/ |access-date=2020-01-19 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110726/http://www.sriramanamaharshi.org/bookstallsales/books-in-english-reminiscences/sri-ramana-reminiscences-p-5127/ |deadurl=yes }}</ref> === Dokumentarni filmovi === * [https://vimeo.com/20950775 ''The Sage of Arunachala''] * [https://vimeo.com/21363835 ''Abide as the Self: The Essential Teachings of Ramana Maharshi''] * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8hGc9OaVmFXOZDbRB3eP55FQtG1wKLNr ''Talks on Sri Ramana Maharshi: Narrated by David Godman''] * [http://sriramanafilm.com/ ''Who is Sri Ramana... Who am I?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812200613/http://sriramanafilm.com/ |date=2020-08-12 }} * [http://bookstore.sriramanamaharshi.org/index.php?main_page=product_info&cPath=170&products_id=6296 ''The Eternal Light''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016122334/http://bookstore.sriramanamaharshi.org/index.php?main_page=product_info&cPath=170&products_id=6296 |date=2017-10-16 }} {{refend}} == Napomene == {{reflist|group=note}} {{reflist|group=web}} == Reference == {{reflist|}} == Literatura == {{refbegin|30em}} * {{Citation | last =Arulsamy | first =S. | year =1987 | title =Saivism – A Perspective of Grace | place =New Delhi | publisher =Sterling Publishers Private Limited}} * {{Citation | last =Brunton | first =Paul | year =1994 | title =A Search in Secret India | place =York Beach, Maine | publisher =Samuel Weiser, Inc.}} * {{Citation | last =Chapple | first =Christopher | year =1984 | title =Introduction to "The Concise Yoga Vasistha" | publisher =State University of New York}} * {{Citation | last =Cohen | first =S.S. | year =1980 | title =Memoirs and Notes | place =Tiruvannamalai | publisher =Sri Ramanasramam}} * {{Citation | last =Cornille | first =Catherine | year =1992 | title =The Guru in Indian Catholicism: Ambiguity Or Opportunity of Inculturation | publisher =Wm. B. Eerdmans Publishing}} * {{Citation | last =Coomaraswamy | first =Rama P. | year =2004 | title =The Essential Ananda K. Coomaraswamy | publisher =World Wisdom, Inc | url =http://www.dictionaryofspiritualterms.com/public/Glossaries/terms.aspx?ID=664 }} * {{Citation | last =Dalal | first =Roshen | year =2011 | title =Hinduism: An Alphabetical Guide | publisher =Penguin Books India}} * {{Citation | last =Dallapiccola | first =Anna | year =2002 | title =Dictionary of Hindu Lore and Legend | isbn =0-500-51088-1}} * {{Citation | last =Davis |first =Leesa S. | year =2010 | title =Advaita vedanta and Zen Buddhism. Deconstructive Modes of Spiritual Inquiry | publisher =Routledge}} * {{Citation | last =Deutsch | first =Elliott | year =2006 | chapter =Foreword | title =Timeless in Time: Sri Ramana Maharshi | publisher =World Wisdom | url =http://www.worldwisdom.com/uploads/books/156.pdf }} {{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Citation | last =Ebert | first =Gabriele | year =2006 | title =Ramana Maharshi: His Life | publisher =Lulu.com}} * {{citation | last =Editor unknown | year =1988 | title =The Spiritual Teaching of Ramana Maharshi | publisher =Shambhala | isbn =0-87773-024-5 | url-access =registration | url =https://archive.org/details/spiritteachingsm00rand }} * {{Citation | last =Edwards | first =Alan | year =2012 | title =Ramana Maharshi and the Colonial Encounter. Master Thesis, Victoria University of Wellington | url =http://researcharchive.vuw.ac.nz/bitstream/handle/10063/2085/thesis.pdf?sequence=2 }} * {{Citation | last =Fields | first =Rick | year =1992 | title =How The Swans Came to the Lake. A Narrative History of Buddhism in America | publisher =Shambhala}} * {{Citation | last =Flood | first =Gavin D. | year =2011 | chapter =Miracles in Hinduism | editor-last =Twelftree | editor-first =Graham H. | title =The Cambridge Companion to Miracles | publisher =Cambridge University Press}} * {{Citation | last =Forman | first =Robert | year =1999 | title =Mysticism, Mind, Consciousness | publisher =SUNY Press}} * {{Citation | last =Forsthoefel | first =Thomas A. | year =2005 | title =The Perennial Appeal of Ramana Maharshi. In: Thomas A. Forsthoefel, Cynthia Ann Humes (2005), ''Gurus In America'' | publisher =SUNY Press}} * {{Citation | last =Fort | first =Andrew O. | year =1998 | title =Jivanmukti in Transformation: Embodied Liberation in Advaita and Neo-Vedanta | publisher =SUNY Press}} * {{Citation | last =Frawley | first =David | year =1996 | title =Tantric Yoga and the Wisdom Goddesses: Spiritual Secrets of Ayurveda | publisher =Motilal Banarsidass Publ.}} * {{Citation | last =Frawley | first =David | year =2000 | title =Vedantic Meditation: Lighting the Flame of Awareness | publisher =North Atlantic Books}} * {{Citation | last =Ganesan | first =V. | title =Ramana Periya Puranam | publisher =Sri Ramanasraman}} * {{Citation | last =Ganesan | first =V. | year =1993 | title =The Mountain Path – Silence is the Ultimate Reality, 1993, June, Aradhana Issue, Vols 30 Nos. 1 & 2 | place =Tiruvannamalai, India | publisher =T. N. Venkataraman, Sri Ramana Ashram | url =https://s3.amazonaws.com/ramanafiles/mountainpath/1993%20Aradhana.pdf | access-date =2020-01-19 | archive-date =2023-10-08 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231008222307/https://s3.amazonaws.com/ramanafiles/mountainpath/1993%20Aradhana.pdf }} * {{Citation | last =Gilchrist | first =Cherry | year =1996 | title =Theosophy. The Wisdom of the Ages | publisher =HarperSanFrancisco}} * {{citation | last =Godman | first =David | year =1985 | title =Be As You Are | publisher =Penguin | isbn =0-14-019062-7 | url =http://selfdefinition.org/ramana/Ramana%20Maharshi%20-%20Be%20As%20You%20Are--The%20Teachings%20of%20Sri%20Ramana%20Maharshi--Godman.pdf | url-status =dead | archiveurl =https://web.archive.org/web/20131229010228/http://selfdefinition.org/ramana/Ramana%20Maharshi%20-%20Be%20As%20You%20Are--The%20Teachings%20of%20Sri%20Ramana%20Maharshi--Godman.pdf | archivedate =29 December 2013 | df =dmy-all }} * {{Citation |last =Godman| first =David | year =1994 | title =Living by the Words of Bhagavan | publisher =Sri Annamalai Swami Ashram Trust | location=Tiruvannamalai}} * {{Citation | last =Godman | first =David | year =1998 | title =Living by the Words of Bhagavan | place =Tiruvannamalai | publisher =Annamalai Swami Ashram}} * {{Citation | last =Godman | first =David | year =2000 | title =The Power of the Presence – Part One}} * {{Citation | last= Gombrich | first =Richard | year =1996 | title =Theravada Buddhism. A Social History From Ancient Benares to Modern Colombo | publisher =Routledge}} * {{Citation | last =Hinduism Today | year =2007 | title =What Is Hinduism?: Modern Adventures into a Profound Global Faith | publisher =Himalayan Academy Publications}} * {{Citation | last =Johnson | first =K. Paul | year =1994 | title =The masters revealed: Madam Blavatsky and the myth of the Great White Lodge | publisher =SUNY Press | isbn =0-7914-2063-9}} * {{Citation | last =Jung | first =C.G. | year =1948 | title =De betekenis van de Indische Heilige. In: Heinrich Zimmer, "De weg tot het zelf" | place = 's-Graveland | publisher =Uitgeverij De Driehoek}} * {{Citation | last =King | first =Richard | year =1999 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and "The Mystic East" | publisher =Routledge}} * {{Citation | first =Krishna | last =Bhikshu | year =2004 | orig-year =1936 | title =Sri Ramana Leela | publisher =Sri Ramanasramam | url =http://ramanaleela.blogspot.nl/2007/06/advent.html }} * {{Citation | last =Lavoie | first =Jeffrey D. | year =2012 | title =The Theosophical Society: The History of a Spiritualist Movement | publisher =Universal-Publishers}} * {{Citation | last =Lucas | first =Phillip Charles | title =When a Movement Is Not a Movement. Ramana Maharshi and Neo-Advaita in North America | journal =Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions |volume=15 |issue=2 |date=November 2011 |pages=93–114 | jstor =10.1525/nr.2011.15.2.93}} * {{Citation | last =Lucas | first =Phillip Charles | year =2014 | title =Non-Traditional Modern Advaita Gurus in the West and Their Traditional Modern Advaita Critics | journal =Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions |volume=17 |issue=3 |pages=6–37 |ref=harv | doi=10.1525/nr.2014.17.3.6}} * {{Citation | last =Maehle | first =Gregor | year =2007 | title =Ashtanga Yoga: Practice and Philosophy | publisher =New World Library}} * {{Citation | last =McMahan | first =David L. | author-link = | year =2008 | title =The Making of Buddhist Modernism | place = | publisher =Oxford University Press | ISBN =9780195183276}} * {{Citation | last =Michaels | first =Axel | year =2004 | title =Hinduism. Past and present | place =Princeton, New Jersey | publisher =Princeton University Press}} * {{Citation | last =Mukerji | first =Mādhava Bithika | year =1983 | title =Neo-Vedanta and Modernity | publisher =Ashutosh Prakashan Sansthan | url =http://www.anandamayi.org/books/Bithika2.htm }} * {{Citation | last =Narasimha | first =Swami | year =1993 | title =Self Realisation: The Life and Teachings of Sri Ramana Maharshi | publisher =Sri Ramanasraman | url =https://archive.org/details/SelfRealisation }} * {{Citation | last =Natarajan | first =A. R. |authorlink =A. R. Natarajan | year =2006 | title =Timeless in Time: Sri Ramana Maharshi | publisher =World Wisdom}} * {{Citation | last =Osborne | first =Arthur | authorlink =Arthur Osborne (writer) | year =2002 | orig-year =1954 | title =Ramana Maharshi and the Path of Self-Knowledge | publisher =Sri Ramanasramam | url =http://tamilnation.co/sathyam/east/ramana/path_of_self_knowledge.pdf | access-date =2020-01-19 | archive-date =2016-03-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160307134326/http://tamilnation.co/sathyam/east/ramana/path_of_self_knowledge.pdf }} * {{Citation | last= Osborne | first =Arthur | year =1959 | title =The Mind of Ramana Maharshi | publisher =Jaico Publishing House}} * {{Citation | last =Paranjape | first =Makarand R. | year =2009 | title =Another Canon: Indian Texts and Traditions in English | publisher =Anthem Press}} * {{Citation | last =Poonja | first =Sri H. W. L. | year =2000 | title =The Truth Is | publisher =Weiser Books}} * {{Citation | last =Ramana Maharshi | year =1982 | title =Who am I? (Nan Yar?) | place =Tiruvannamalai | publisher =Sriramanasasram | url =http://www.sriramanamaharshi.org/downloads/who_am_I.pdf | url-status =dead | archiveurl =https://web.archive.org/web/20121003022548/http://sriramanamaharshi.org/downloads/who_am_I.pdf | archivedate =3 October 2012 | df =dmy-all }} * {{Citation | last =Rao | first =P. Rajeswar | year =1991 | title =The Great Indian Patriots, Volume 2 | publisher =Mittal Publications}} * {{Citation | last =Renard | first =Philip | year =1999 | title =Ramana Upanishad | place =Utrecht | publisher =Servire}} * {{Citation | last =Sadhu Om | year =2005 | title =The Path of Sri Ramana, Part One | place =Tiruvannamalai | publisher =Sri Ramana Kshetra, Kanvashrama | url =http://www.happinessofbeing.com/The_Path_of_Sri_Ramana_Part_One.pdf }} * {{Citation | last =Sadhu Om | year =2005-B | title =The Path of Sri Ramana, Part Two | place =Tiruvannamalai | publisher =Sri Ramana Kshetra, Kanvashrama | url =http://www.happinessofbeing.com/The_Path_of_Sri_Ramana_Part_Two.pdf }} * {{Citation | last =Sharma | first =Arvind | year =1993 | title =The Experiential Dimension of Advaita Vedanta | publisher =Motilal Banarsidass Publishers}} * {{Citation | last =Sharma | first =Arvind | year =2006 | title =Ramana Maharshi: The Sage of Arunachala | publisher =Pinguin, Viking}} * {{Citation | last =Sinari | first =Ramakant | year =2000 | title =Advaita and Contemporary Indian Philosophy. In: Chattopadhyana (gen.ed.), "History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization. Volume II Part 2: Advaita Vedanta" | place =Delhi | publisher =Centre for Studies in Civilizations}} * {{Citation | last =Singh | first =Sarina | year =2009 | title =Lonely Planet, "South India"}} * {{Citation | last =Sivaramkrishna | first =M. | year =2008 | title =Sterling Book of Ramana Maharshi | publisher =Sterling Publishers Pvt. Ltd}} * {{Citation | last =Smith | first =Frederick M. | year =2012 | title =The Self Possessed: Deity and Spirit Possession in South Asian Literature and Civilization | publisher =Columbia University Press}} * {{Citation | last =Sri Ramanasramam | year =1981 | title =Bhagavan Sri Ramana: a pictorial biography | publisher =Sri Ramanasramam}} * {{Citation | last =Sri Ramanasramam | year =2007 | title =Arunachala's Ramana: Boundless Ocean of Grace, Volume 1 | publisher =Sri Ramanasramam}} * {{Citation | last =Stein | first =Burton | year =2010 | title =A History of India | publisher =John Wiley & Sons}} * {{Citation | last =Subramuniyaswami | first =Sivaya | year =2003 | title =Dancing with Siva: Hinduism's Contemporary Catechism | publisher =Himalayan Academy Publications}} * {{Citation | last =Thompson | first =Lewis | year =2011 | title =Fathomless Heart: The Spiritual and Philosophical Reflections of an English Poet-Sage | publisher =North Atlantic Books}} * {{Citation | last =Venkataramiah | first =Munagala | year =1936 | title =Talks with Sri Ramana Maharshi| place =Tiruvannamalai | publisher =Sri Ramanasramam}} * {{Citation | last =Venkataramiah | first =Muranagala | year =2000 | title =Talks With Sri Ramana Maharshi: On Realizing Abiding Peace and Happiness | publisher =Inner Directions | isbn =1-878019-00-7}} * {{Citation | last =Venkataramiah | first =Muranagala | year =2006 | title =Talks With Sri Ramana Maharshi | publisher =Sri Ramanasramam | url =http://www.messagefrommasters.com/Ebooks/Ramana_Maharshi_Books/talks_with_sri_ramana_maharshi_complete.pdf | access-date =2020-01-19 | archive-date =2010-07-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20100705065441/http://www.messagefrommasters.com/Ebooks/Ramana_Maharshi_Books/talks_with_sri_ramana_maharshi_complete.pdf | dead-url =yes }} * Visvanathan, Susan (2010), The Children of Nature: The Life and Legacy of Ramana Maharshi. New Delhi: Roli/Lotus * {{Citation | last =Wehr | first =Gerhard | year =2003 | title =Jung and Steiner: The Birth of a New Psychology | publisher =SteinerBooks}} * {{Citation | last =Williamson | first =Loal | year =2010 | title =Transcendent in America: Hindu-Inspired Meditation Movements as New Religion | publisher =NYU Press}} * {{Citation | last =Zimmer | first =Heinrich | year =1948 | title =De weg tot het Zelf. Leer en leven van de Indische heilige, Sri Ramana Maharshi uit Tiruvannamalai | place ='s Graveland | publisher =Uitgeverij De Driehoek}} * {{Citation | last =Venkataramiah | first =Muranagala | year =2006 | title =Talks With Sri Ramana Maharshi | publisher =Sri Ramanasramam | url =http://www.holybooks.com/talks-sri-ramana-maharshi/ | archiveurl =https://web.archive.org/web/20191115235658/https://www.holybooks.com/talks-sri-ramana-maharshi/ | archivedate =2019-11-15 | access-date =2020-01-19 }} records of ''upadesa'', instructions and answers by Ramana Maharshi in response to visitors * {{Citation |last =Godman| first =David | year =1994 | title =Living by the Words of Bhagavan | publisher =Sri Annamalai Swami Ashram Trust | location=Tiruvannamalai}} * {{Citation | last =Narasimha | first =Swami | year =1993 | title =Self Realisation: The Life and Teachings of Sri Ramana Maharshi | publisher =Sri Ramanasraman | url =https://archive.org/details/SelfRealisation }} * {{Citation | last =Osborne | first =Arthur | authorlink =Arthur Osborne (writer) | year =2002 | orig-year =1954 | title =Ramana Maharshi and the Path of Self-Knowledge | publisher =Sri Ramanasramam | url =http://tamilnation.co/sathyam/east/ramana/path_of_self_knowledge.pdf | access-date =2020-01-19 | archive-date =2016-03-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160307134326/http://tamilnation.co/sathyam/east/ramana/path_of_self_knowledge.pdf }} * {{Citation | last =Ebert | first =Gabriele | year =2006 | title =Ramana Maharshi: His Life | publisher =Lulu.com}} * {{Cite document | last =Friesen | first =J. Glenn | year =2006 | title =Ramana Maharshi: Hindu and non-Hindu Interpretations of a jivanmukta | url =http://www.members.shaw.ca/abhishiktananda/jivanmukti.pdf }} * [http://sri-ramana-maharshi.blogspot.nl/2010/05/paul-bruntons-background.html David Godman, ''Paul Brunton's Background'', a critique of Friesen's analysis] * {{Citation | last =Edwards | first =Alan | year =2012 | title =Ramana Maharshi and the Colonial Encounter. Master Thesis, Victoria University of Wellington | url =http://researcharchive.vuw.ac.nz/bitstream/handle/10063/2085/thesis.pdf?sequence=2 }} * G.K. Pillai (2015), ''Monks are from Meditating Monkeys: Unravelling the Algorithm of True Spiritual Awakening'' * {{Citation | last =Shourie | first =Arun | authorlink= Arun Shourie | year =2017 | title =Two Saints: Speculations around and about Ramakrishna Paramahamsa and Ramana Maharishi. | publisher =Harper Collins.}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commons category|Ramana Maharshi}} * {{Internet Archive author |sname=Ramana Maharshi}} * [https://web.archive.org/web/20130828074451/http://www.sriramanamaharshi.org/ Sri Ramana Maharshi: Home] * [http://www.cosmicharmony.com/Sp/Ramana/Ramana.htm Cosmic Harmony – Biography of Ramana Maharshi] * [http://realization.org/p/ramana/ramana.html Realization.org – Biography of Ramana Maharshi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200316110114/https://realization.org/p/ramana/ramana.html |date=2020-03-16 }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Maharši, Ramana}} [[Kategorija:Rođeni 1879.]] [[Kategorija:Umrli 1950.]] [[Kategorija:Indijski filozofi]] 046uyw1fi9rk0av7b4w4t5p6dw9bfdc 0 4659587 42713485 42709574 2026-10-24T21:17:02Z CommonsDelinker 806 Zamjenjujem datoteku Bcoulomb.png datotekom [[:File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png|Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criteri 42713485 wikitext text/x-wiki [[datoteka:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|mini|desno|250px|Coulombovo torzijsko njihalo ili torzijska vaga.]] [[datoteka:Cavendish Experiment.png|mini|desno|250px|[[Henry Cavendish]] je koristio vodoravnu torzijsku gredu sa olovnim loptama čiju je [[tromost]] ili inerciju (u odnosu sa torzijskom konstantom) mogao izmjeriti mjereći vrijeme [[Titranje|oscilacije]] [[Greda (konstrukcija)|grede]]. Njihova slaba privlačnost prema ostalim loptama postavljenim uzduž grede bila je prepoznatljiva po [[progib]]u koji je stvarala.]] '''Torzijska vaga''' je vaga kojom se iznos neke sile određuje putem zakretnoga momenta [[torzija|torzije]] (uvijanje) napete niti (konstruirao [[Charles-Augustin de Coulomb]], 1777.). Sastoji se od okomite, na jednom kraju učvršćene [[metal]]ne niti, na drugom kraju koje je obješena transverzalna šipka kao kod torzijskoga [[njihalo|njihala]]. Za male zakrete šipke sila je razmjerna (proporcionalna) kutu uvijanja ili torzije. Tom je vagom Coulomb 1785. eksperimentalno utvrdio zakon privlačenja električnih naboja ([[Coulombov zakon]]), a nešto kasnije (1798.) je [[Henry Cavendish]] sličnom vagom vlastite konstrukcije odredio [[Gravitacijska konstanta|gravitacijsku konstantu]].<ref>'''torzijska vaga''', [http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=61895] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813032222/https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=61895 |date=2020-08-13 }} "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2015.</ref> == Coulombov zakon == {{glavni|Coulombov zakon}} Djelovanje elektrostatičke [[sila|sile]] opisano je u Coulombovom zakonu, premda je ovisnost elektrostatičke sile o kvadratu udaljenosti bila ustanovljena i ranije, no nije objavljena. U svojim pokusima Coulomb je koristio torziono njihalo, preteču torzione vage, napravu koja je mogla detektirati i usporediti vrlo male sile. Coulombov zakon u skalarnom obliku govori: {{izdvojeni citat|Veličina elektrostatičke sile između dva točkasta naboja upravo je razmjerna umnošku veličine oba naboja i obrnuto razmjerna kvadratu udaljenosti ''r'' između njih}} == Cavendishov pokus == {{glavni|Gravitacijska konstanta}} '''Gravitacijska konstanta''' se pojavljuje u [[Newtonov zakon gravitacije|Newtonovom zakonu gravitacije]], ali nije izmjerena do 1798, ili 71 godinu nakon Newtonove smrti, kada ju je izmjerio [[Henry Cavendish]] (''Philosophical Transactions'' 1798.). Cavendish je izmjerio ''G'' implicitno, koristeći torzijsku vagu koju je izumio geolog John Mitchell. On je koristio horizontalnu torzijsku gredu sa olovnim loptama čiju je [[tromost]] (u odnosu sa torzijskom konstantom) mogao izmjeriti mjereći vrijeme oscilace grede. Njihova slaba privlačnost prema ostalim loptama postavljenim uzduž grede bila je prepoznatljiva po progibu koji je stvarala. Cavendishova namjera zapravo nije bila mjerenje gravitacijske konstante, već mjerenje Zemljine [[gustoća|gustoće]] u odnosu na vodu, kroz precizno znanje o gravitacijskim interakcijama. Preciznost izmjerene vrijednosti ''G'' se samo skromno povećala od originalnog Cavendishovog eksperimenta. ''G'' je dosta težak za izmjeriti, jer je gravitacija dosta slabija od ostalih [[Fundamentalne interakcije|osnovnih sila]], i eksperimentalna oprema ne može biti odvojena od gravitacijskog utjecaja ostalih tijela. Dalje, gravitacija nema ustanovljen odnos prema ostalim fundamentalnim silama, tako da se ne čini moguće izračunati je indirektno iz drugih konstanti koje se mogu računati s većom preciznošću, kao što se radi u ostalim područjima fizike. Objavljene vrijednosti ''G''-a su varirale poprilično široko, i neka nedavna mjerenja visoke preciznosti su, u biti, međusobno isključiva. == Izvori == {{izvori}} [[Kategorija:Mjerni instrumenti]] tbughal29ujr0m9m4wd8ciackscq6l2 0 4664503 42713441 42676997 2026-10-24T16:43:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713441 wikitext text/x-wiki {{Infookvir udruga | bgcolour = | tekst na vrhu = Queer Sport Split | slika = QueerSportSplit_logo.png | veličina = 120 × 120 px | naziv ispod slike = Društvo za promicanje queer kulture kroz sport i rekreaciju | naziv = | skr.naziv = QSS | vrsta = udruga | predsj. = | ključne_osobe = {{{T.K.B., B. V.}}} | dat.osnivanja = 8.5.2011. | registarski = 1700424 | br.članova = | adresa = [[Split]] | web = http://www.QSS.hr/ }} '''Queer Sport Split''' (ili skraćeno '''QSS''') je nevladina i neprofitna [[udruga]] punog naziva 'Društvo za promicanje queer kulture kroz sport i rekreaciju'. Djeluje u polju sporta, [[Rekreacija|rekreacije]] i kulture, te povremeno [[Neformalna edukacija|neformalne edukacije]] i istraživanja diskriminacije/emancipacije [[LGBT|LGBTIQ+]] populacije. Postoji kao neformalna inicijativa od [[2006]]. godine, a registrirana je [[2011.]] u [[Split]]u, kao prva LGBTIQ+ inicijativa-organizacija [[Dalmacija|Dalmacije]]. == Lokalne aktivnosti i značaj == QSS djeluje u queer kulturi i sportskoj rekreaciiji za LGBTIQ+ zajednicu,<ref>{{Cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/vijesti/hrvatska/splicanin-nije-moj-problem-to-sto-sam-peder-vec-sto-sam-nezaposlen-169779|title=Slobodna Dalmacija - Splićanin: Nije moj problem to što sam peder, već što sam nezaposlen|date=2012-06-09|website=slobodnadalmacija.hr|language=hr-hr|access-date=2021-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.crol.hr/index.php/politika-aktivizam/6003-toni-kranjevi-batali-splitski-umjetnik-kustos-i-lgbt-aktivist-svaki-oblik-javnog-djelovanja-je-politiki?rCH=2|title=Tonči Kranjčević Batalić, splitski umjetnik, kustos i LGBT aktivist: Svaki oblik javnog djelovanja je politički!|archive-url=|archive-date=|last=|first=|date=|website=www.crol.hr|access-date=2021-02-12|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.h-alter.org/vijesti/sa-stavom-nije-u-redu-da-ih-kamenuju|title=Sa stavom "Nije u redu da ih kamenuju"|work=H-Alter - Udruga za medijsku kulturu|language=hr|accessdate=2021-02-15|archivedate=2021-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306062323/https://platform.twitter.com/widgets.js}}</ref> gdje organizira aktivnosti u širokom rasponu od izleta i planinarenje, kuglanja, boćanja, plivanja, te ekskurzija sportske rekreacije<ref>{{Cite web|url=https://www.crol.hr/index.php/zivot/5266-devet-medalja-za-qsport-i-qss-na-boinom-turniru-u-frankfurtu-foto-sp-431|title=Devet medalja za qSPORT i QSS na božićnom turniru u Frankfurtu (foto)|last=CroL|work=www.crol.hr|language=en-gb|accessdate=2021-02-15}}</ref> za natjecanja i druženja u programima poput 'Sport i pivo', 'PlesnjaQ', 'Domaćinstvo' i 'Maraton na iglama' u pletenju.<ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/nasa-istina-o-nasem-homofobnom-gradu-ovaj-grad-se-nece-vratiti-u-tisinu-dok-ne-izborimo-svoja-prava-1532427|title=Jutarnji list - Naša istina o našem homofobnom gradu: Ovaj grad se neće vratiti u tišinu dok ne izborimo svoja prava|date=2012-06-10|work=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|accessdate=2021-02-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lgbti.ba/queersport-weekend-u-zagrebu-sport-party-diskusija-ples-u-paru-i-maraton-na-iglama/|title=QueerSport Weekend u Zagrebu – sport, party, diskusija, ples u paru i “Maraton na iglama”|date=2014-10-22|work=LGBTI.ba|language=bs-BA|accessdate=2021-02-15}}</ref> QSS radi i opsežna i ambiciozna istraživanja<ref>{{Cite web|url=http://www.h-alter.org/vijesti/da-se-ne-zaboravi-terensko-lgbtiq-istrazivanje|title=Da se ne zaboravi/ Terensko LGBTIQ istraživanje|work=H-Alter - Udruga za medijsku kulturu|language=hr|accessdate=2021-02-15|archivedate=2021-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306062356/https://platform.twitter.com/widgets.js}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Vučković Juroš|first=Tanja|authorlink=|title=Socijalna isključenost seksualnih manjina u Hrvatskoj|url=https://hrcak.srce.hr/143520|date=2015-07-31|year=|journal=Revija za socijalnu politiku|volume=22|issue=2|pages=195–217|id=|language=HR-hr|access-date=2021-02-13|issn=1330-2965|doi=10.3935/rsp.v22i2.1255}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Razvoj prikazivanja LGBT zajednica u televizijskim serijama|url=https://urn.nsk.hr/urn:nbn:hr:251:259185|date=2019-09-09|access-date=2021-02-13|language=hr|first=Monika|last=Kavedžić}}</ref> (2013. sa LORI i [[Zagreb Pride]], najveće terensko istraživanje homofobije), publiciranja, savjetovanja i prezentacije<ref>{{Cite web|url=http://transaid.hr/category/dogadanja/|title=Događanja Archives ~ Stranica 4 od 7 ~|language=hr|accessdate=2021-02-15|archivedate=2021-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306062358/https://fonts.googleapis.com/css?family=Rubik:400,500}}</ref> - koje sve imaju za cilj informiranje, inspiriranje, rekreaciju i socijalizaciju [[LGBT zajednica|LGBTIQ+]] osoba. QSS suorganizira i pomaže aktivnosti [[Split Pride]]a, te sudjeluje u platformi [[LGBT centar Split|LGBT Centra Split]] i [[Platforma doma mladih|Platformi doma mladih]].<ref>{{Cite web|url=http://pdm.hr/tag/queer-sport-split/|title=queer sport split Archives|work=Platforma Doma mladih|language=hr|accessdate=2021-02-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/split/lgbt-centar-split-gasenjem-udruge-rispet-nije-dovedeno-u-pitanje-organiziranje-gay-parade-628740|title=Slobodna Dalmacija - LGBT centar Split: Gašenjem udruge Rišpet nije dovedeno u pitanje organiziranje gay parade|date=2019-10-18|work=slobodnadalmacija.hr|language=hr-hr|accessdate=2021-02-13}}</ref><ref>{{Cite book|title=LGBT Activism and the Making of Europe: A Rainbow Europe?|first=Kevin|last=Moss|date=2014|editor=Phillip M. Ayoub, David Paternotte|url=https://doi.org/10.1057/9781137391766_10|language=en|pages=212–232|publisher=Palgrave Macmillan UK|location=London|isbn=978-1-137-39176-6|id=10.1057/9781137391766_10}}</ref> [[Datoteka:2016_Split_prosvjed_podrške_kurikularnoj_reformi_QSS_1000_flags.jpg|mini|Prosvjedna dekoracija sa QSS instalacijom 1000 zastavica]] [[Datoteka:2020-Split-QSS-Vogue-workshop-ballroom-rehearsal.jpg|mini|Vogue radionica, Split, 2020.]] [[Datoteka:Team-PopUpRainbow2014-in-MaMa.jpg|poveznica=https://hr.wikipedia.org/wiki/Datoteka:Team-PopUpRainbow2014-in-MaMa.jpg|mini|Izrada PopUp Duge u MaMa klubu, Zagreb, 2014.<ref>https://web.archive.org/web/20161029102625/http://queersport.info/node/24</ref>]] Organizira i producira umjetničke intervencije-akcije (poput PopUP Duge, 2014. u suradnji sa [[Tools for Action]])<ref>{{Citiranje časopisa|title=ToolsForAction.net: Giant inflatable rainbow intervenes at annual swim race in Vis / Croatia {{!}} QueerSport.info|url=http://queersport.info/giant-inflatable-rainbow-intervention-in-swim-race-at-Vis-Croatia|date=2016-10-29|accessdate=2020-06-28|archive-date=2016-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029102110/http://queersport.info/giant-inflatable-rainbow-intervention-in-swim-race-at-Vis-Croatia|dead-url=}}</ref> u javnom prostoru,<ref>{{Cite web|url=https://tisucuzastavica.wordpress.com/|title=tisuću zastavica...|website=tisuću zastavica...|language=hr|access-date=2021-02-12}}</ref> te ugošćuje artivist(ic)e<ref>{{Cite web|url=https://dalmatinskiportal.hr/zivot/leila-seper--kukicanjem-pokusavamo-promijeniti-svijet/16302|title=Leila Šeper: Kukičanjem pokušavamo promijeniti svijet|work=Dalmatinski portal|language=en|accessdate=2021-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zenskamreza.ba/rucni-rad-poseban-razlog-za-ponos/|title=Ručni rad – poseban razlog za ponos|date=2014-11-04|work=Zenska Mreza|language=bs-BA|accessdate=2021-02-15|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301183904/http://zenskamreza.ba/rucni-rad-poseban-razlog-za-ponos/|url-status=dead}}</ref> u rezidencije poput umjetnice Maria Molteni<ref>{{Cite web|url=http://www.h-alter.org/vijesti/trstenik-je-dobio-drugacije-mreze|title=Trstenik je dobio drugačije mreže|work=H-Alter - Udruga za medijsku kulturu|language=hr|accessdate=2021-02-15|archivedate=2020-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201023002733/http://h-alter.org/vijesti/trstenik-je-dobio-drugacije-mreze}}</ref> koja piše o udruzi:<ref>{{Cite web|url=http://www.mariamolteni.com/soft-hajduk-wqueer-sport-split|title=Soft Hajduk w/Queer Sport Split|website=MARIA MOLTENI|language=en-US|access-date=2021-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.commonfield.org/network/1902/maria-molteni|title=Maria Molteni / Common Field|website=www.commonfield.org|language=en|access-date=2021-02-12|archive-date=2021-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306062358/https://www.commonfield.org/network/1902/maria-molteni|dead-url=yes}}</ref> ''"...intervencije su poput “mekog aktivizma”: aktivizma koji intervenira u javni prostor grada kroz kukičanje i pletenje. Prva intervencija je bila pri planiranju Split Pridea 2012, kada su opletene zastave upućivale na pravo svih građana na javni prostor, pravo koje je LGBTIQ populaciji uskraćeno od lokalne uprave. 2014. godine Queer Sport Split je održao 'Maraton na iglama' javno 'pletenje', za promociju pristupa na javni prostor, guerila aktivizam i sudjelovanje."'' Posljednjih godina QSS organizira aktivnosti oko ballroom kulture i [[Vogue (ples)|vogue]] plesa u suradnji sa platformom [[CLUBTURE]], [[House of Flamingo]], [[qSPORT Zagreb]], te drugim organizacijama i plesnim studijima.<ref>{{Cite web|url=https://www.clubture.org/arhivska-mapa/projekt/110|title=Clubture|work=www.clubture.org|accessdate=2021-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lgbtcentarflomaster.hr/2020/10/27/split-is-voguing-foto/|title=Split is voguing + FOTO – LGBT Centar Split|language=hr|accessdate=2021-02-15|archivedate=2020-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203223651/https://lgbtcentarflomaster.hr/2020/10/27/split-is-voguing-foto/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ezadar.net.hr/zabava/3920650/strike-a-pose-okusajte-se-u-kategorijama-new-way-i-vogue-femme/|title=Strike a pose: Okušajte se u kategorijama new way i vogue femme|last=MJ|work=ezadar.net.hr|language=hr|accessdate=2021-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.crol.hr/index.php/kultura/9280-vogue-na-zagrebackoj-povorci-ponosa-vogue-u-rijeci-i-splitu|title=Vogue na zagrebačkoj Povorci ponosa, vogue u Rijeci i Splitu|last=B.V|work=www.crol.hr|language=en-gb|accessdate=2021-02-15}}</ref> [[Datoteka:2019_BeyondBinaries_at_EdinbroughPride.jpg|mini|Beyond Binaries projektni tim na Pride povorci, [[Edinburgh|Edinborgh]], 2019. ]] == Međunarodne aktivnosti i sudjelovanje u mrežama == Redovito djeluje i internacionalno, te je 2012. godine su-organizirao međunarodni skup ''<nowiki/>'''Contesting/Contexting SPORT 2012'<ref>{{Cite web|url=http://oneworldsee.org/content/conte(s-x)ting-sport-conference|title=Conte(s/x)ting Sport Conference {{!}} OneWorldsee platform for southeast Europe|date=2012-05-30|work=web.archive.org|accessdate=2021-02-15|archivedate=2012-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530213710/http://oneworldsee.org/content/conte(s-x)ting-sport-conference}}</ref>, zajedno sa EPASom (tijelo [[Vijeće Europe|Vijeća Europe]] zaduženo za sport), [[:en:EGLSF|EGLSF]]<nowiki/>om (Europska gaj i lezbijska sportska federacija) i [[qSPORT - Zagreb]] (s kojim surađuje kontinuirano).<ref>{{Cite web|url=https://www.crol.hr/index.php/zivot/9947-queer-sportska-groznica-u-zagrebu-od-21-do-23-veljace|title=Queer sportska groznica u Zagrebu od 21. do 23. veljače|last=Brumen|first=Sanda|work=www.crol.hr|language=en-gb|accessdate=2021-02-15}}</ref> QSS doprinosi važnim međunarodnim izložbama<ref>{{Cite web|url=https://www.e-flux.com/announcements/10866/contesting-contexting-sport-2016/|title=contesting/contexting SPORT 2016|website=www.e-flux.com|language=en|access-date=2021-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archiv.ngbk.de/en/projekte/contesting-contexting-sport-2016/|title=contesting/contexting SPORT 2016 (2016) – nGbK Archive|website=archiv.ngbk.de|access-date=2021-02-12|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304222358/https://archiv.ngbk.de/en/projekte/contesting-contexting-sport-2016/|url-status=dead}}</ref>, konferencijama i publikacijama dobre prakse u sportu.<ref>{{Cite web|url=https://edoc.coe.int/en/lgbt/6959-lgbt-inclusion-in-sport.html|title=EPAS (Council of Europe) brochure on LGBT inclusion in sport|archive-url=|archive-date=|last=|first=|date=|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>[[Slika:2018 GayGames BeyondBinaries project pose SubversiveSirens.jpg|thumb|Beyond Binaries sa sinkro timom [[c:Category:Subversive Sirens|Subversive Sirens]] (SAD) na bazenu GayGames, Pariz, 2018.]] 2018-2019. godine QSS je predvodio međunarodni istraživački [[:en:Erasmus+|Erasmus+]] projekt 'Beyond Binaries' (Mimo binarnosti) sa još četiri organizacije koje djeluju u LGBTIQ+ sportu i rekreaciji, a u suradnji sa institucijama, mrežama i incijativama aktivnim u polju istraživanja i organiziranja sporta. 2019-2020. je partner 'Rainbow Youth for Sporting Equity' - istraživačkog i edukacijskog projekta kojeg vodi [[LEAP Sports Scotland]] i [[:en:European University Sport Assotiation|Europska sveučilišna sportska asocijacija]]<ref>{{Cite web|title=RYSE partners meet in Split {{!}} EUSA|url=https://www.eusa.eu/news?ryse-partners-meet-in-split|access-date=2021-02-12|website=www.eusa.eu}}</ref>, te regionalnog projekta ''<nowiki/>'''CEEyouSPORT' kog vodi EGLSF sa sportskim inicijativama srednje i istočne Europe.<ref>{{Cite web|last=Patrikainen|first=Erika|date=2019-09-16|title=EGLSF Project "CEEYOUSPORT"|url=https://www.eglsf.info/projects/ceeyou/eglsf-project-ceeyousport/|access-date=2021-02-12|website=EGLSF.info|language=en-US|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308033024/https://www.eglsf.info/projects/ceeyou/eglsf-project-ceeyousport/|url-status=dead}}</ref> QSS je i član regionalne LGBTI+ zagovaračke mreže ERA, te je njihova lokalna kontakt točka za prijavu LGBTIQ+ nasilja.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.lgbti-era.org/ |access-date=2021-02-20 |archive-date=2019-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119162431/https://www.lgbti-era.org/ }}</ref> == Literatura == * ''CROATIA - Country report for use in Canadian refugee claims based on persecution on the basis of sexual orientation or gender identity'', 2015.g. Izdavač: University of Toronto, Faculty of Law: Sexual Orientation and Gender Identity Working Group. Dokument je dostupan na webu [https://ihrp.law.utoronto.ca/utfl_file/count/documents/WorkingGroup_Clinic/IHRP SOGI Croatia Report FINAL 2015.pdf]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''INADEQUATE PROTECTION homophobic and transphobic hate crimes in Croatia,'' 2012.g. Izdavač: Amnesty International. Dokument je dostupan na webu [https://www.ilga-europe.org/sites/default/files/Attachments/inadequate_protection.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306062359/https://www.ilga-europe.org/sites/default/files/Attachments/inadequate_protection.pdf |date=2021-03-06 }} * ''O SUZBIJANJU HOMOFOBIJE I TRANSFOBIJE TE VRŠNJAČKOG NASILJA NAD LGBTIQ UČENICIMA/ICAMA, Priručnik za nastavnike/ice i stručne suradnike/ice'', 2016.g. Izdavač: Lori, {{ISBN|978-953-59135-1-1}} Dokument je dostupan na webu [https://lori.hr/images/stories/download/Prirucnik_2016_LORI.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023104532/https://www.lori.hr/images/stories/download/Prirucnik_2016_LORI.pdf |date=2020-10-23 }} == Izvori == {{Izvori|2|colwidth=}} == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20210214153901/http://www.qss.hr/ Web stranica udruge] * [http://split-2012.qsport.info/ Konferencija Contesting/Contexting SPORT u Splitu, 2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302211022/http://split-2012.qsport.info/ |date=2021-03-02 }} * [https://b2.QueerSport.info Beyond Binaries Erasmus+ istraživački projekt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417221212/https://b2.queersport.info/project/b2/ |date=2021-04-17 }} *[https://www.poslovna.hr/lite/queer-sport-split/1310899/subjekti.aspx?lang=en QSS poslovni podatci] {{Authority control}} [[Kategorija:Udruge za zaštitu ljudskih prava]] [[Kategorija:LGBT organizacije u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Sport u Splitu]] [[Kategorija:LGBT kultura]] paadsqh4no39gzdcjsvwpdl5j9xbxpk 2 4676787 42713571 42712629 2026-10-25T09:11:18Z Zavičajac 76707 42713571 wikitext text/x-wiki {{UNESCO-nematerijalna svjetska baština |ime baštine = Folklorna baština naroda Aymara |slika = Aymara ceremony copacabana 1.jpg |godina = 2008. |regija = Amerika |id = 00299 |ugroženost = |poveznica = https://ich.unesco.org/en/BSP/safeguarding-intangible-cultural-heritage-of-aymara-communities-in-bolivia-chile-and-peru-00299 |država = {{flag|Bolivija}}, {{flag|Čile}}, {{flag|Peru}} }} '''Folklorna baština naroda Aymara'''Narod [[Záparo|Zápara]] živi u dijelu amazonske džungle koja se prostire između Ekvadora i Perua. Zápara su se razvili u jednom od najbioraznolikijih područja na svijetu i posljednji su predstavnici etnojezične skupine koja je uključivala mnoge druge populacije prije španjolskog osvajanja. [[File:Tupac-inca-conquest.png|mini|lijevo|Ajmarsko kraljevstvo (roza boja)]] == Nematerijalna kulturna baština == Folklorna baština naroda Aymara upisana je u [[UNESCO]]-vu Reprezentativnu listu [[Nematerijalna kulturna baština|nematerijalne kulturne baštine]] čovječanstva kao element nematerijalnog kulturnog naslijeđa Bolivije, Čilea i Perua.<ref>[https://ich.unesco.org/en/BSP/safeguarding-intangible-cultural-heritage-of-aymara-communities-in-bolivia-chile-and-peru-00299 UNESCO: Folklorna baština naroda Aymara - Pristupljeno, 19. oktobar 2026]{{en}}</ref> Odluku o upisu donio je Međuvladin komitet za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa na 4. zasjedanju koje je održano od 28. septembra do 2. oktobra 2009. god. u [[Abu Dabi|Abu Dabiju]]u, [[UAE]].<ref name="peru">{{Cite web |url= https://ich.unesco.org/en/state/peru-PE |title= Nematerijalna kulturna baština u Peruu |work= UNESCO |access-date= 19. oktobar 2026.}}{{en}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Commonscat|Aymara people}} [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Boliviji] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Čileu] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Peruu] cam47yjo8lbm0k3n48awrv4g4x3qlic 0 4676818 42713463 42713069 2026-10-24T17:07:35Z Dwina744 178014 +izv. 42713463 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak značajnih osoba koji se identificiraju kao [[Jugoslaveni]] – ili su se za vrijeme svoga života tako identificirali.{{Efn|Navedene su također osobe koje su se do 1840-ih godina izjašnjavale kao ''Iliri'', nazivom kojim su se do tada označavali Jugoslaveni.|group=α}} Jugoslovenski se identitet danas najčešće javlja kao nadnacionalni, kulturni<ref name=primjer-kulturnjugoslav>Usp. npr. [https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/pozoriste/4081248-dino-mustafic-nakon-premijere-u-bdp-u-meni-je-ostao-neizbrisiv-identitet-jugoslovena Dino Mustafić nakon premijere u BDP: U meni je ostao neizbrisiv identitet Jugoslovena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250403122425/https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/pozoriste/4081248-dino-mustafic-nakon-premijere-u-bdp-u-meni-je-ostao-neizbrisiv-identitet-jugoslovena |date=2025-04-03 }} [[Telegraf.rs]]. ''J. V.; 30.03.2025.''<br>''“Vrlo često naglašavam da sam u kulturalnom smislu Jugosloven, bez obzira što je ta zemlja geografski i politički nestala.”''</ref>, nacionalni odnosno etnički<ref name=primjer-nacionjugoslav>Usp. npr. [https://ba.n1info.com/vijesti/a255518-fedja-isovic-o-izetu-fazlinovicu/ Isović za N1: Lik Izeta Fazlinovića sam pisao po sebi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102014830/https://ba.n1info.com/vijesti/a255518-fedja-isovic-o-izetu-fazlinovicu/ |date=2022-11-02 }} N1 BIH. ''N1 BiH; 18.04.2018.''<br>''“Volim i ja Tita, Jugosloven sam po nacionalnosti. Rodio sam se u Jugoslaviji, odgojen sam da je volim.”''</ref>, ali i kao anacionalni ili politički identitet. U ogromnoj većini slučajeva on egzistira pored drugih (nacionalnih) identiteta (Srbin, Hrvat, Bošnjak, Makedonac, Albanac, itd.)<ref name=studija-pavlakovic>Usp. Pavlaković, Vjeran: Ispunjenje tisućljetnog sna: Strategije simbolične izgradnje nacije u Hrvatskoj, u: Pavlaković, Vjeran/Korov, Goran (ur.): Strategije simbolične izgradnje nacije u državama jugoistočne Europe. Zagreb 2016, str. 27-60</ref>, u rijetkim slučajevima kao identitet koji te identitete ne uzima u obzir. Pri tome treba imati na umu da je za vrijeme postojanja [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]] (1945–1991) većina stanovništva gajila jugoslovenski identitet. Stanovnici Jugoslavije su se najčešće nacionalno osjećali "prije svega [[Hrvati]]ma, [[Makedonci]]ma, [[Slovenci]]ma, [[Srbi]]ma itd., i istodobno Jugoslavenima". Druga po brojnosti kategorija su bili "oni koji su najprije Jugoslaveni, pa zatim Srbi, Slovenci, Makedonci ili Hrvati". Treću grupu su činili oni građani koji su se osjećali ''samo'' Jugoslavenima, a nije bio malen ni broj onih koji su se osjećali ''samo'' Srbima, ''samo'' Hrvatima, ''samo'' [[Albanci]]ma itd.<ref name=jugoslavenstvo69>Matvejević, Predrag: Jugoslavenstvo danas. Pitanja kulture. Zagreb 1982, str. 69.</ref> == Arhitektura == * [[Mia David]], arhitekta, scenograf<ref name=miadavid1>[https://www.youtube.com/watch?v=Icqc0scR63Q Prostori slobode - Radina Vučetić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211012638/https://www.youtube.com/watch?v=Icqc0scR63Q |date=2023-02-11 }} YouTube. ''Remarker Media; 01.07.2020.''<br>''“Ja sam isto Jugoslovenka.”''</ref> * [[Miša David]], arhitekta<ref name=mišadavid1>[https://www.danas.rs/kultura/jugosloven-koji-je-pobegao-u-teksas/ Jugosloven koji je pobegao u Teksas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114010713/https://www.danas.rs/kultura/jugosloven-koji-je-pobegao-u-teksas/ |date=2023-11-14 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Miroslav Simeunović; 02.11.2020.''<br>''“I ovoga puta, kad smo se sreli, smejali smo se tome, kako se naš zajednički prijatelj, pok. arhitekta Miša David, iz nekog protesta, kad nije mogao da se upiše kao Jugosloven, izjašnjavao na popisima kao stari Grk.”''</ref> * [[Radivoje Dinulović]], arhitekt<ref name=rdinulovic1>[https://magazin.politika.rs/sr/clanak/571832/kulturni-dodatak/ne-pristajem-da-povladujem-ovoj-realnosti Ne pristajem da povlađujem ovoj realnosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225152856/https://magazin.politika.rs/sr/clanak/571832/kulturni-dodatak/ne-pristajem-da-povladujem-ovoj-realnosti |date=2024-12-25 }} Magazin Politika. ''Aleksandra Isakov; 24.07.2024.''<br>''“Ja sam levičarsko dete, ostao sam komunista i Jugosloven, i duboko verujem da ta nova realnost mora da dođe, kao što je realnost mog detinjstva i mladosti morala da nestane.”''</ref> * [[Vlado Milunić]], arhitekt<ref name=vmilunic1>[https://bosnainfo.ba/preminuo-vlado-milunic/ Preminuo Vlado Milunić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126051433/https://bosnainfo.ba/preminuo-vlado-milunic/ |date=2022-11-26 }} BosnaInfo. ''BosnaInfo; 17.09.2022.''<br>''“Ja sam češki arhitekt jer sam završio češke škole. Isto tako nisam Čeh premda imam češko državljanstvo. Ja sam Jugoslaven jer se tako osjećam, unatoč činjenici da Jugoslavija više na postoji”''</ref><ref name=vmilunic2>[https://www.expats.cz/czech-news/article/czech-co-architect-behind-prague-s-dancing-house-passes-away Czech-Croatian architect behind Prague's Dancing House passes away] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108235402/https://www.expats.cz/czech-news/article/czech-co-architect-behind-prague-s-dancing-house-passes-away |date=2023-01-08 }} (na engleskom) Expats.cz ''Expats.cz Staff; 18.09.2022.''<br>''Milunić was born in Zagreb in what is now Croatia in 1941, but lived in Prague from the age of 16. In regards to his nationality, he described himself as "a Czechoslovak architect because I have a Czechoslovak education, and I feel Yugoslav in protest against primitive nationalism, even though neither Czechoslovakia nor Yugoslavia exists anymore."''</ref> * [[Aljoša Šegvić]], arhitekta<ref name=asegvic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 554.<br>''“Šegvić Aljoša, arhitekta. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Milica Šterić]], arhitekta<ref name=msteric1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 563.<br>''“Šterić Milica, arhitekta; član Upravnog odbora i specijalni savetnik Holding korporacije "Energoprojekt" - MDD Urbanizam i arhitektura; član Umetničkog saveta Saveza arhitekata Srbije i Akademije Arhitekture Srbije. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Josip Svoboda]], arhitekta<ref name=jsvoboda1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 550.<br>''“Svoboda Josip, arhitekta. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Danilo Udovički]], arhitekta<ref name=dudovicki1>[https://www.danas.rs/kultura/jugosloven-koji-je-pobegao-u-teksas/ Jugosloven koji je pobegao u Teksas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114010713/https://www.danas.rs/kultura/jugosloven-koji-je-pobegao-u-teksas/ |date=2023-11-14 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Miroslav Simeunović; 02.11.2020.''<br>''“Mogu da potvrdim i danas da je moj daroviti prijatelj arhitekta Danilo Udovički, poreklom iz bačkog sela Mol, bio i ostao veliki patriota, erudita i poliglota, ali i Jugosloven u najboljem smislu te reči. Uvek se tako i izjašnjavao na popisima dok je to moglo, jer je i za njega, kao i za mnoge od nas, razbijanje Jugoslavije bila lična uvreda.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Vlado Milunić.jpg|Vlado Milunić </gallery> </div> == Diplomacija == * [[Aleš Bebler]], diplomata, revolucionar<ref name=abebler1>VIII Kongres Saveza Komunista Jugoslavije. Beograd, 7–13. decembra 1964. Stenografske beleške III. Beograd 1965, str. 1918.<br>''“Ovima moramo pre svega reći da je dobar deo našeg razmimoilaženja prosto nesporazum, i to nesporazum u tome šta mi, Jugosloveni, i drugi koji se sa nama slažu, nazivamo politikom miroljubive koegzistencije i kako je mi definišemo.”''</ref> * [[Salih Fejić]], diplomata<ref name=sfejic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 182.<br>''“Fejić Salko, izvanredni poslanik i opunomoćeni ministar FNRJ u Holandiji, rez. major, r. 1914 u Mostaru, Jugosloven.”''</ref> * [[Rexhai Surroi]], diplomat<ref name=rsurroi1>Maksić, Milivoje: [https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2005.pdf U raskoraku sa svetom.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221029103157/https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2005.pdf |date=2022-10-29 }} Beograd 2000, str. 9.<br>''“Bio је Аlbаnас ро poreklu, ali Jugosloven ро svemu drugom. Nije birao prijatelje ро ključu, već ро srcu. Mnogi smo bili među onima kojima је biо blizak. Redžai је biо čovek koji је prijatelju privržen. Ponekad se čini da u ovom našem vremenu ta divna osobina - biti privržen prijatelju, kao da počinje da bledi pod pritiskom egoizma, i nekih drugih, čudnih i sumnjivih moralnih normi. А upravo to, osećati se Jugoslovenom, što simbolizuje uverenje da smo svi u ovoj zemlji podjednako bliski i potrebni jedni drugima, i biti privržen drugu, prijatelju - jeste politička, а rekao bih i moralna osnova, na kojoj jedino i može počivati naša spoljnopolitička služba.”''</ref> * [[Zdenko Štambuk]], diplomata<ref name=zstambuk>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/04/08/srpski/P00040710.shtm Ko je ovaj čovek? Vladimir Štambuk (Drugaričin drug)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123055710/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/04/08/srpski/P00040710.shtm |date=2022-11-23 }} [[Glas javnosti]]. ''Zorica Vulić; 07.04.2000.''<br>''“Otac Zdenko bio je čuveni diplomata, takođe Jugosloven, a majka Čehinja.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Aleš Bebler.jpg|Aleš Bebler </gallery> </div> == Film i pozorište == * [[Vjekoslav Afrić]], glumac<ref name=vafric1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 11.<br>''“Afrić Vjeko, dramski umetnik, pozorišni i filmski reditelj, redovni prof. Akademije za pozorišnu umetnost u Beogradu, pretsednik Sindikata kulturno-umetničkih ustanova, rez. major, r. 1906 na Hvaru, Jugosloven.”''</ref> * [[Neda Arnerić]], glumica<ref name=narneric1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 22-23.<br>''“Arnerić Neda, glumica i galerista (vlasnik galerije - knjižare "Atrijum", Bg.). […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=narneric2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 21.<br>''“Arnerić Neda, glumica i galerista (r. 15. VII 1953, Knjaževac). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Darko Bajić]], redatelj<ref name=dbajic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 29.<br>''“Bajić Darko, filmski reditelj. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=dbajic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 29.<br>''“Bajić M. Darko, filmski reditelj, docent na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu (r. 14. V 1955, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Primož Bebler]], redatelj<ref name=pbebler1>[https://www.danas.rs/kultura/umetnik-humanista-jugosloven/ Umetnik , humanista, Jugosloven...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225152828/https://www.danas.rs/kultura/umetnik-humanista-jugosloven/ |date=2024-12-25 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Rade Radovanović; 21.11.2013.''<br>''“Primož je bio pravi, plemeniti Jugosloven. Taj njegov izbor, bitna odrednica njegovog identiteta, imao je svoju estetsku, ideološku i humanističku utemeljenost.”''</ref><ref name=pbebler2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 35.<br>''“Bebler A. Primož, pozorišni reditelj; upravnik i umetnički rukovodilac Malog pozorišta Duško Radović i Večernje scene Radović u Beogradu (r. 5. V 1951, Njujork). Jugosloven.”''</ref><ref name=pbebler3>[http://www.republika.co.rs/564-565/24.html Beskrajna širina stanovnika sveta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016234820/http://www.republika.co.rs/564-565/24.html |date=2022-10-16 }} Republika. ''Goran Cvetković; Broj 564-565, 01-31.01.2014.''<br>''“Istinski levičar i Jugosloven, internacionalni i svetski pozorišni stručnjak Primož Bebler, nije stigao da uradi i tu jubilarnu predstavu Početak bune na dahije, po romanu Svetislava Basare.”''</ref> * [[Ivan Bekjarev]], glumac<ref name=ibekjarev1>[https://arhiva.vesti-online.com/Scena/Soubiznis/499225/Bekjarev-Najgori-su-umetnici-u-politici Bekjarev: Najgori su umetnici u politici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804005703/https://arhiva.vesti-online.com/Scena/Soubiznis/499225/Bekjarev-Najgori-su-umetnici-u-politici |date=2023-08-04 }} Vesti online. ''D. Dušanić; 16.06.2015.''<br>''“Poreklom sam Makedonac, ali rođeni Beograđanin, i javno priznajem da sam Jugosloven.”''</ref> * [[Miroslav Benka]], redatelj<ref name=mbenka1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 40.<br>''“Benka Miroslav, reditelj; umetnički direktor Gradskog pozorišta u Žilini, Slovačka (od '91). […] P: Jugosloven, slovačke narodnosti, […].”''</ref> * [[Melita Bihali]], glumica<ref name=mbihali1>[https://www.vesti.rs/Mercedes-Benz/Jugoslovenka-zauvek-Prica-o-lepoj-stolarevoj-kci.html Jugoslovenka zauvek: priča o lepoj stolarevoj kći] vesti.rs ''Vesti-online.com; 27.12.2015.''<br>''“I moja porodica se preselila u Istru, iako nismo imali potrebu za tim. Takvo je bilo naređenje” - kaže Melita Bihali, koja je kroz lik baba Mare opisala i raspad SFRJ, i za kraj ovog susreta naglasila da je rođena kao Jugoslovenka i da će tako i umreti.''</ref><ref name=mbihali2>[https://n1info.ba/showbiz/preminula-glumica-melita-bihali-poznata-po-ulozi-u-maratoncima/ Preminula glumica Melita Bihali, poznata po ulozi u “Maratoncima”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907003733/https://n1info.ba/showbiz/preminula-glumica-melita-bihali-poznata-po-ulozi-u-maratoncima/ |date=2023-09-07 }} N1 BIH. ''N1 Srbija, nova.rs; 25.08.2023.''<br>''Bihali je rekla i da je „rođena kao Jugoslovenka i da će tako i umrijeti!“.''</ref> * [[Predrag Bjelac]], glumac<ref name=pbjelac1>[https://www.vesti-online.com/i-carobnjak-i-papa/ I čarobnjak i papa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230104004740/https://www.vesti-online.com/i-carobnjak-i-papa/ |date=2023-01-04 }} vesti.rs ''Nada S. Preradović; 29.01.2022.''<br>''“Do pre par godina živeo je u Pragu, izjašnjava se kao Jugosloven i ponosni je otac dve ćerke.”''</ref><ref name=pbjelac2>[https://zena.blic.rs/lifestyle/glumac-predrag-bjelac-govorio-je-o-uspesima-na-svetskoj-sceni/lh3w1pl Predrag Bjelac: "Za Čehe sam harizmatičan: Mnogo puta sam im rekao: 'Dođite kod nas da vidite, ima ovakvih koliko hoćeš'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205080743/https://zena.blic.rs/lifestyle/glumac-predrag-bjelac-govorio-je-o-uspesima-na-svetskoj-sceni/lh3w1pl |date=2024-12-05 }} Blic žena. ''Blic žena; 19.05.2024.''<br>''“Odgojen sam kao Jugosloven, negde sam to i dalje.”''</ref> * [[Jelica Bjeli]], glumica<ref name=jbjeli1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 45.<br>''“Bjeli-Hadžić Jelica, glumica. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Dragan Bjelogrlić]], režiser i glumac<ref name=dbjelogrlic1>[https://www.nportal.rs/vest/186/vesti/kultura/bjelogrlic-film-toma-se-prepoznaje-po-univerzalnoj-emociji Bjelogrlić: Film "Toma" se prepoznaje po univerzalnoj emociji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121004426/https://www.nportal.rs/vest/186/vesti/kultura/bjelogrlic-film-toma-se-prepoznaje-po-univerzalnoj-emociji |date=2023-01-21 }} Nportal. ''Nportal; 27.08.2021.''<br>''“Osećam se Jugoslovenom. Imam poseban odnos prema toj državi, žao mi je što je više nema i verovatno se to oseća u filmu. Toma je otvoreno govorio pred kraj života, kad je počela da se raspada Jugoslavija, da je veliki protivnik toga. Pravio je jugoslovensku turneju neposredno pred rat”, podsetio je Bjelogrlić.''</ref><ref name=dbjelogrlic2>[https://www.rtvslo.si/kultura/intervju/dragan-bjelogrlic-iz-slovenije-je-vedno-prihajala-avantgarda/536803 Dragan Bjelogrlić: Iz Slovenije je vedno prihajala avantgarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006025712/https://www.rtvslo.si/kultura/intervju/dragan-bjelogrlic-iz-slovenije-je-vedno-prihajala-avantgarda/536803 |date=2022-10-06 }} (na slovenačkom) Radiotelevizija Slovenija. ''Gašper Andrinek, Val 202; 22.09.2020.''<br>''“Odraščal sem v Jugoslaviji in sem v svoji biti ostal Jugoslovan, ves prostor nekdanje Jugoslavije občutim kot svoj. Verjetno bo tako do konca življenja.”''</ref><ref name=dbjelogrlic3>[https://www.rts.rs/lat/magazin/film-i-tv/3876212/bjelogrlic-male-razlike-su-me-uvek-inspirisale-i-zato-sam-ostao-jugosloven-u-dusi.html Bjelogrlić: Male razlike su me uvek inspirisale i zato sam ostao Jugosloven u duši] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116010128/https://www.rts.rs/lat/magazin/film-i-tv/3876212/bjelogrlic-male-razlike-su-me-uvek-inspirisale-i-zato-sam-ostao-jugosloven-u-dusi.html |date=2023-11-16 }} [[Radio-televizija Srbije]]. ''RTS; 04.03.2020.''<br>''“Međutim, tako je kako je. Još uvek se mi umetnici trudimo da pravimo i da sarađujemo zajedno, nema tu nikakvog političkog razloga ni tržišnog. Prosto, meni bar, je uvek zanimljivo da radim sa ljudima iz drugih sredina. Više puta sam to rekao – Jugoslaviju su razorile male razlike, a male rezlike su nešto što je meni bila inspiracija i zato sam ja ostao Jugosloven u duši”, rekao je iskreno Dragan Bjelogrlić.''</ref> * [[Bogić Bošković]], glumac<ref name=bboskovic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 53.<br>''“Bošković B. Bogić, glumac (r. 22. XII 1930, Prizren). Jugosloven.”''</ref> * [[Tanja Bošković]], glumica<ref name=tboskovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 57.<br>''“Bošković Tatjana, glumica, član pozorišta "Atelje 212", Bg. […] P: Srpkinja-Jugoslovenka.”''</ref><ref name=tboskovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 53.<br>''“Bošković V. Tatjana, glumica, član pozorišta Atelje 212 u Beogradu (r. 27. VI 1953, Beograd). Srpkinja, Jugoslovenka.”''</ref> * [[Karlo Bulić]], glumac<ref name=kbulic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 92.<br>''“Bulić Karlo, dramski glumac, nastavnik Akademije za pozorišnu i filmsku umetnost u Beogradu, r. 1910 u Trstu, Jugosloven.”''</ref> * [[Branko Cvejić]], glumac<ref name=bcvejic1>[https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/film-tv/3532718-branko-cvejic-ja-cu-uvek-ostati-jugosloven-rodjen-u-toj-zemlji-do-smrti-gradjanin-te-zemljeglumac Branko Cvejić: "Ja ću uvek ostati Jugosloven, rođen u toj zemlji, do smrti građanin te zemlje"] [[Telegraf.rs]]. 27.07.2022.<br>''“Bez obzira, postojala ili ne, kao greška ta zemlja, ja ću uvek ostati Jugosloven i građanin te zemlje. Ja se i sada osećam tako.”''</ref> * [[Svetozar Cvetković]], glumac<ref name=scvetkovic1>[https://www.dan.co.me/zabava/svetozar-cvetkovic-ja-sam-anticki-jugosloven-5150500 Svetozar Cvetković: Ja sam antički Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107221742/https://www.dan.co.me/zabava/svetozar-cvetkovic-ja-sam-anticki-jugosloven-5150500 |date=2023-01-07 }} Dan. ''DAN portal; 10.12.2022''<br>''“Kao umjetnik koji je stasavao i sazrijevao u vrijeme velike Jugoslavije, sebe i danas vidi kao Jugoslovena.”''</ref><ref name=scvetkovic2>[https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/istinska-elita-danas-nema-sta-da-jede Svetozar Cvetković: Istinska elita danas nema šta da jede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018020612/https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/istinska-elita-danas-nema-sta-da-jede |date=2022-10-18 }} [[Dani (magazin)|Dani]]. ''Tamara Nikčević; 20.03.2015.''<br>''“Jednom sam već negde rekao da je biti Jugosloven danas isto što i biti prokuženi stranac. Ali, u redu, svejedno: taj sam!” - Šta ste? - “Jugosloven.”''</ref><ref name=scvetkovic3>[https://nova.rs/zabava/aleksandar-od-jugoslavije/ekskluzivno-cvetkovic-blatite-me-ja-ostajem-jugosloven/ Cvetković: Blatite me, ja ostajem Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230131035406/https://nova.rs/zabava/aleksandar-od-jugoslavije/ekskluzivno-cvetkovic-blatite-me-ja-ostajem-jugosloven/ |date=2023-01-31 }} Nova.rs ''Pero Jovović; 09.03.2021.''<br>''“Ja rizikujem mnogo da krenu da me blate onog časa kada kažem da sam ja Jugosloven.”''</ref><ref name=scvetkovic4>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/svetozar-cvetkovic-glumcina-i-jugosloven/ Svetozar Cvetković: Glumčina i Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107222559/https://www.danas.rs/vesti/drustvo/svetozar-cvetkovic-glumcina-i-jugosloven/ |date=2023-01-07 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Radmila Radosavljević; 11.08.2021.''<br>''“Ta plemenitost i svetlost, pored činjenice da je ostao Jugosloven i građanin nepostojeće države, njegovoj skromnosti i gospodstvu dodaju još jednu finu nijansu koja ga čini renesansnim gospodarom.”''</ref><ref name=scvetkovic5>[http://www.slobodnarijec.net/svetozar-cvetkovic-snimam-film-u-francuskoj/ Svetozar Cvetković: Snimam film u Francuskoj] Slobodna Riječ. ''Slobodna Riječ; 27.02.2015.''<br>''“Biti Jugosloven – to je danas kao biti neki prokuženi stranac, u redu taj sam!”''</ref><ref name=scvetkovic6>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 76.<br>''“Cvetković Svetozar, glumac, član pozorišta "Atelje 212", Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=scvetkovic7>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 69.<br>''“Cvetković S. Svetozar, glumac, član pozorišta Atelje 212 u Beogradu (r. 20. VI 1958, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Borivoj Dovniković]], autor animiranih filmova, ilustrator<ref name=bdovnikovic1>[https://p-portal.net/borivoj-dovnikovic-pripadam-manjini-koju-jedni-trpe-drugi-mrze-a-u-biti-sam-clan-ljudske-zajednice/ Borivoj Dovniković: Pripadam manjini koju jedni trpe, drugi mrze, a u biti sam član ljudske zajednice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211193920/https://p-portal.net/borivoj-dovnikovic-pripadam-manjini-koju-jedni-trpe-drugi-mrze-a-u-biti-sam-clan-ljudske-zajednice/ |date=2023-02-11 }} P-portal. ''Đorđe Matić; 24.12.2021.''<br>''“Pored svega toga, spadam u ljude koji su od početka bili i ostali Jugoslaveni, koji ne daju da se SFRJ naziva zločinačkom zemljom i kojoj bi trebalo davati priznanje za sve dobro što je učinila za nas i za svjetsku zajednicu.”''</ref> * [[Srđan Dragojević]], redatelj<ref name=sdragojevic1>[http://www.telegraf.rs/jetset/144968-intervju-nedelje-srdan-dragojevic-2-deo-nisam-snimao-filmove-s-ratnim-zlocincima Intervju nedelje, Srđan Dragojević (2. deo): Nisam snimao filmove s ratnim zločincima!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229233203/https://www.telegraf.rs/jetset/144968-intervju-nedelje-srdan-dragojevic-2-deo-nisam-snimao-filmove-s-ratnim-zlocincima |date=2022-12-29 }} Telegraf.rs ''S.M.S. – A.K.; 01.04.2012.''<br>''Da li ste jugonostalgičar, to se negde može nazreti iz vaših javnih istupa… - “Ne, nisam jugonostalgičar. Jugosloven sam.”''</ref><ref name=sdragojevic2>[http://www.rts.rs/page/magazine/sr/story/411/Film/981606/Dragojevi%C4%87%3A+Sukob+mi%C5%A1ljenja+da,+sukob+na+ulici+ne.html Dragojević: Sukob mišljenja, ne sukob na ulici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229233159/https://www.rts.rs/page/magazine/sr/story/411/Film/981606/Dragojevi%C4%87:+Sukob+mi%C5%A1ljenja+da,+sukob+na+ulici+ne.html |date=2022-12-29 }} [[Radio-televizija Srbije]]. ''30.10.2011.''<br>''Budući da se osećam Jugoslovenom, rođen sam u toj zemlji, svi gradovi i države bivše Jugoslavije su mi dragi, volim da idem tamo i onda je divno kad snimajući film prosto živite tu svoju ideju da ovo jeste Jugoslavija.”''</ref><ref name=sdragojevic3>[http://dnevnik.com.mk/?ItemID=ED29384C7EF4F44A9128FE32E5BBA0ED „Парадa“ e првиот филм на трета Југославија] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108204134/http://www.dnevnik.com.mk/?ItemID=ED29384C7EF4F44A9128FE32E5BBA0ED |date=2012-01-08 }} (na makedonskom) Dnevnik (Makedonija). ''Srebra Ðorđijevska; 05.01.2012.''<br>''“Јас сум Југословен, така се чувствувам и тоа е земјата во која живеам.”''</ref><ref name=sdragojevic4>[http://www.delo.si/zgodbe/sobotnapriloga/najvecja-parada-ponosa-v-srcu-homofobnega-balkana.html Največja Parada ponosa v srcu homofobnega Balkana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110171452/http://www.delo.si/zgodbe/sobotnapriloga/najvecja-parada-ponosa-v-srcu-homofobnega-balkana.html |date=2017-11-10 }} (na slovenačkom) Delo. ''Vesna Milek; 02.01.2012.''<br>''“Če bi radi še bolj plastičen prikaz tega, kar sem hotel povedati: Jaz sem Jugoslovan. Vi, ki niste, ko vas jebe. (nasmešek)”''</ref> * [[Jasna Đuričić]], glumica<ref name=jdjuricic1>[https://www.021.rs/story/Info/Misljenja-i-intervjui/236557/INTERVJU-Jasna-Djuricic-Novac-je-vec-dugo-vremena-jedini-bog-na-ovoj-planeti.html Intervju Jasna Đuričić: Novac je već dugo vremena jedini bog na ovoj planeti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205073327/https://www.021.rs/story/Info/Misljenja-i-intervjui/236557/INTERVJU-Jasna-Djuricic-Novac-je-vec-dugo-vremena-jedini-bog-na-ovoj-planeti.html |date=2022-12-05 }} Portal 021. ''Snežana Miletić; 09.04.2020.''<br>''“Pripadam drugom vremenu, drugoj generaciji, ja sam Jugoslovenka, rođena ovde, u vreme kada su važili postulati druge vrste - za sve stvari.”''</ref><ref name=jdjuricic2>[https://voice.org.rs/jasna-djuricic-najbolja-evropska-glumica/ Jasna Đuričić, najbolja evropska glumica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003040615/https://voice.org.rs/jasna-djuricic-najbolja-evropska-glumica/ |date=2023-10-03 }} Vojvođanski istraživačko-analitički centar (VOICE). ''Snežana Miletić; 20.12.2021.''<br>''“Sremica, Novosađanka i Jugoslovenka, potekla iz radničke porodice, od oca trgovca i majke knjigovođe.”''</ref> * [[Predrag Ejdus]], glumac<ref name=pejdus1>[http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:359184-Predrag-Ejdus-Lako-je-izgubiti-ljudskost Predrag Ejdus: Lako je izgubiti ljudskost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229233203/https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:359184-Predrag-Ejdus-Lako-je-izgubiti-ljudskost |date=2022-12-29 }} [[Večernje novosti]]. ''Radmila Radosavljević; 24.12.2011.''<br>''“A ja sam se nacionalno uvek izjašnjavao kao Jugosloven, tako sam se izjasnio i na poslednjem popisu.”''</ref><ref name=pejdus2>[http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Fudbal-mi-pomogao-da-stanem-na-noge.lt.html Фудбал ми помогао да станем на ноге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924134607/http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Fudbal-mi-pomogao-da-stanem-na-noge.lt.html |date=2015-09-24 }} [[Politika (novine)|Политика]]. ''Славко Трошељ; 13.07.2008.''<br>''“Целог живота изјашњавам се као Југословен. И данас се осећам тако. Иако та државна заједница више не постоји. Али, то је моје право. Родио сам се у тој земљи. Али, ако хоћете дубоку интуитивно осећам апсолутну припадност и јеврејском и српском народу.”''</ref><ref name=pejdus3>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 131.<br>''“Ejdus Predrag, glumac, član Jugoslovenskog dramskog pozorišta (od '93). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=pejdus4>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 125.<br>''“Ejdus Lj. Predrag, glumac, član i v. d. direktora Drame Narodnog pozorišta u Beogradu (r. 24. VII 1947, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Mira Erceg]], reditelj<ref name=merceg1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 132.<br>''“Erceg Mira, pozorišni reditelj; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=merceg2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 125.<br>''“Erceg R. Mira, pozorišni reditelj; slobodni umetnik (r. 22. VII 1945, Sanski Most). Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Bekim Fehmiu]], glumac<ref name=bfehmiu1>[https://www.vreme.com/nedelja/bekim-fehmiu/ Bekim Fehmiu (1936–2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208030139/https://www.vreme.com/nedelja/bekim-fehmiu/ |date=2023-02-08 }} [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''J. Gligorijević; broj 1015, 17.06.2010.''<br>''“Jedan od simbola Jugoslavije iz njenog zlatnog doba, nikada nije, u ime bratstva i jedinstva, a potom jugonostalgije, bežao od svog albanskog porekla, bio je i jedno i drugo: Albanac, Jugosloven, iznad svega umetnik, a pre svega – čovek.”</ref> * [[Dragomir Felba]], glumac<ref name=dfelba1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 134-135.<br>''“Felba Dragomir, glumac. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=dfelba2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 127.<br>''“Felba A. Dragomir, glumac (r. 7. VII 1921, Skoplje). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ognjen Glavonić]], redatelj<ref name=oglavonic1>[https://www.xxzmagazin.com/film-se-treba-obracati-mladim-fasistima Film se treba obraćati mladim fašistima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114021845/https://www.xxzmagazin.com/film-se-treba-obracati-mladim-fasistima |date=2023-11-14 }} XXZ magazin. ''Jurica Pavičić; 14.05.2018.''<br>''Upravo zato Glavonić napominje da se osjeća kao Jugoslaven i citira Viktora Ivančića: “Budući da živimo u ambijentu gdje je Jugoslavija oglašena kao najgora psovka, upravo jugoslavenska etiketa nudi aktivniju poziciju i obilježava odgovorniji model antinacionalizma”.</ref> * [[Srđan Grahovac]], glumac<ref name=sgrahovac1>[https://www.pobjeda.me/clanak/udareni-temelji-dubljim-i-slozenijim-projektima Udareni temelji dubljim i složenijim projektima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211012329/https://www.pobjeda.me/clanak/udareni-temelji-dubljim-i-slozenijim-projektima |date=2023-02-11 }} [[Pobjeda (novine)|Pobjeda]] ''Svetlana Višnjić; 06.05.2022.''<br>''“Saradnjama se uvijek radujem, one su nužne između republika u Jugoslaviji, ja nikada nijesam prestao da budem Jugosloven. Nikada nijesam imao granica, uvijek sam išao dalje. Saradnja i odnosi preko kulture su nužnost, ako mislimo da išta radimo u budućnosti” – rekao je Grahovac.''</ref> * [[Aleksandar Gruden]], glumac<ref name=agruden1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 155.<br>''“Gruden Aleksandar-Saša, glumac i reditelj; šef marketinga pozorišta "Atelje 212", Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Srđan Hadžić]], reditelj, pisac<ref name=shadzic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 160.<br>''“Hadžić Srđan, reditelj i pisac; član Akademije filmske umetnosti i nauke. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Željko Hubač]], dramski pisac<ref name=zhubac1>[https://www.kurir.rs/vesti/moja-zivotna-prica/4012971/zeljko-hubac-zivotna-prica Životna priča Željka Hubača: Na ružan način sam saznao da sam usvojen! Muslimanka me je rodila, a odgajili su me Čeh i Srpkinja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230220203017/https://www.kurir.rs/vesti/moja-zivotna-prica/4012971/zeljko-hubac-zivotna-prica |date=2023-02-20 }} Kurir.rs ''Ljubomir Radanov i Andrijana Stojanović; 18.09.2022.''<br>''“Po svom dubokom osećanju sam Jugosloven.”''</ref> * [[Boris Isaković]], glumac<ref name=bisakovic1>[https://gracija.me/boris-isakovic-ako-ne-postujete-publiku-ne-postujete-sebe-i-svoj-rad/ Boris Isaković: Ako ne poštujete publiku, ne poštujete sebe i svoj rad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103201020/https://gracija.me/boris-isakovic-ako-ne-postujete-publiku-ne-postujete-sebe-i-svoj-rad/ |date=2023-01-03 }} Gracija. ''Mirjana Popović; br. 206 okt. 2022.''<br>''“I dalje voli da se izjašnjava kao Jugosloven, a svoje studente, osim glumačkim vještinama, zajedno sa suprugom, glumicom Jasnom Đuričić, uči tome da u njihovom svijetu nema mjesta mržnji.”''</ref><ref name=bisakovic2>[https://6yka.com/podcast/isak Boris Isaković za BUKU: Katastrofalno je šta se desilo s našim kulturnim bićem dolaskom aktuelne vlasti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103223056/https://6yka.com/podcast/isak |date=2023-01-03 }} Buka. ''Slađan Tomić; 19.08.2022.''<br>''“Izjašnjava se kao Jugosloven, pa su Sarajevo, Zagreb i ostali gradovi – njegovi gradovi, poput Novog Sada ili Beograda.”''</ref><ref name=bisakovic3>[https://www.kurir.rs/zabava/kultura/3994757/boris-isakovic-intervju Ljudi ne vole da pominju ime Jugoslavije! Boris Isaković o Slobi i novoj ulozi: Bio sam pionir i Jugosloven! Meni je to ostalo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110012914/https://www.kurir.rs/zabava/kultura/3994757/boris-isakovic-intervju |date=2023-01-10 }} Kurir.rs ''22.08.2022.''<br>''“Bio sam pionir i opredeljivao sam se kao Jugosloven. Meni je to ostalo. Ne mogu protiv toga.”''</ref> * [[Feđa Isović]], scenarista<ref name=fisovic1>[https://ba.n1info.com/vijesti/a255518-fedja-isovic-o-izetu-fazlinovicu/ Isović za N1: Lik Izeta Fazlinovića sam pisao po sebi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102014830/https://ba.n1info.com/vijesti/a255518-fedja-isovic-o-izetu-fazlinovicu/ |date=2022-11-02 }} N1 BIH. ''N1 BiH; 18.04.2018.''<br>''“Volim i ja Tita, Jugosloven sam po nacionalnosti. Rodio sam se u Jugoslaviji, odgojen sam da je volim.”''</ref><ref name=fisovic2>[https://6yka.com/bih/feda-isovic-hercegovacki-neposrednik-nebojsa-vukanovic Feđa Isović: Hercegovački neposrednik Nebojša Vukanović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225154249/https://6yka.com/bih/feda-isovic-hercegovacki-neposrednik-nebojsa-vukanovic/ |date=2024-12-25 }} Buka. ''Feđa Isović; 22.02.2020.''<br>''“Ja kao Jugosloven, mada državljanin BiH, ne mogu da se kandidujem na niz funkcija. Kao ni Jevreji, Romi i svi oni „ostali“.”''</ref><ref name=fisovic3>[https://avaz.ba/vijesti/kolumne/529374/nasi-su-ginuli-najvise Naši su ginuli najviše] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101212701/https://avaz.ba/vijesti/kolumne/529374/nasi-su-ginuli-najvise |date=2022-11-01 }} [[Dnevni avaz]]. ''Feđa Isović; 16.11.2019.''<br>''“Kaže mi drug, glumac iz Beograda, kako ne može prežaliti Jugoslaviju. Slušam ga, trajala je ta njegova jadikovka neke tri pive, a onda ga priupitah da mi kaže kako se izjasnio na zadnjem popisu. Kaže: - “Kao Srbin”. - “E vidiš”, rekoh, “ja kao Jugosloven. Nemoj meni da cmizdriš i kenjaš, majke ti!”''</ref><ref name=fisovic4>[https://avaz.ba/vijesti/intervju/383445/scenarist-feda-isovic-za-avaz-desni-i-nacionalni-pokreti-uteg-su-oko-vrata-svakom-narodu Scenarist Feđa Isović za "Avaz": Desni i nacionalni pokreti uteg su oko vrata svakom narodu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207180457/https://avaz.ba/vijesti/intervju/383445/scenarist-feda-isovic-za-avaz-desni-i-nacionalni-pokreti-uteg-su-oko-vrata-svakom-narodu |date=2023-12-07 }} [[Dnevni avaz]]. ''Edina Bakić; 30.05.2018.''<br>''“Po nacionalnosti sam Jugoslaven i ne vidim kako dva smiješna administrativna okvira, dakle Republika Srpska i Federacija, mogu na bilo koji način utjecati na taj moj osjećaj.”''</ref> * [[Ita Rina]], glumica<ref name=itarina>[https://www.politika.rs/scc/clanak/431870/Ita-Rina-je-bila-i-Beogradanka-Tamara Ита Рина је била и Београђанка Тамара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202190529/https://www.politika.rs/scc/clanak/431870/Ita-Rina-je-bila-i-Beogradanka-Tamara |date=2022-12-02 }} [[Politika (novine)|Politika]]. ''Ненад Симић; 15.06.2019.''<br>''“Шездесетих година прошлог века њен супруг и она су саградили кућу у Будви, где је као Српкиња, увек се изјашњавајући као Југословенка, умрла 10. маја 1979. године од напада астме.”''</ref> * [[Davor Janjić]], glumac<ref name=djanjic>[https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/u-sarajevu-ukopan-glumac-davor-janjic-spavaj-brate-jer-je-s-tobom-bilo-tako-lijepo/476912 U Sarajevu ukopan glumac Davor Janjić: 'Spavaj, brate. S tobom je bilo tako lijepo'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126231124/https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/u-sarajevu-ukopan-glumac-davor-janjic-spavaj-brate-jer-je-s-tobom-bilo-tako-lijepo/476912 |date=2023-01-26 }} RadioSarajevo.ba, ''05.12.2022.''<br>''“Zahvaljujući svome porijeklu, tvojima Nadi i Žarku koji su te tako vaspitali, bio si univerzalist, suštinski protivnik nacionalizma, i ateist. Bosanac, Srbin, Hrvat, Slovenac, Jugoslaven, u onom značenju koje znaju samo oni koji istinski i duboko nose taj osjećaj. Oni drugi, koji su prezreli da su to ikada bili – a mnogi od njih su se često zaklinjali u to kad je to bilo kurentno – oni su danas najčešće važne karike u lancima kojima smo ovdje okovani. I koje iz vlastitog kukavičluka i komocije ne možemo prekinuti.”''</ref> * [[Đorđe Kadijević]], redatelj<ref name=djkadijevic1>[https://www.politika.rs/sr/clanak/556598/Dodeljen-Zlatni-pecat-Kinoteke Dodeljen „Zlatni pečat” Kinoteke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225152844/https://www.politika.rs/sr/clanak/556598/Dodeljen-Zlatni-pecat-Kinoteke |date=2024-12-25 }} [[Politika (novine)|Politika]]. ''06.06.2023.''<br>''“Ponosan sam što mi nagradu „Zlatni pečat” dodeljuje ustanova koja nosi i dalje naziv Jugoslovenska kinoteka. Ja sam Jugosloven i to ću biti i ostati do poslednjeg trenutka svog života. Mnogi moji filmovi ili serije su nastajali u zemlji za koju kažu da više ne postoji. A za mene će Jugoslavija uvek postojati i ja ću zauvek biti Jugosloven.”''</ref><ref name=djkadijevic2>[https://sibenski.slobodnadalmacija.hr/sibenik/kultura/ostalo/legendarni-redatelj-dorde-kadijevic-otvorio-dusu-za-srpske-medije-procitajte-sto-je-rekao-o-rodnom-sibeniku-arsenu-jugoslaviji-1065670 Legendarni Đorđe Kadijević otvorio dušu za srpske medije: pročitajte što je rekao o rodnom Šibeniku, Arsenu, Jugoslaviji...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014231824/https://sibenski.slobodnadalmacija.hr/sibenik/kultura/ostalo/legendarni-redatelj-dorde-kadijevic-otvorio-dusu-za-srpske-medije-procitajte-sto-je-rekao-o-rodnom-sibeniku-arsenu-jugoslaviji-1065670 |date=2022-10-14 }} Šibenski.hr ''Šibenski.hr; 20.12.2020.''<br>''“Po ocu sam Srbin, po majci Hrvat, a ja sam Južni Sloven, tačnije Jugosloven.”''</ref><ref name=djkadijevic3>[https://www.danas.rs/kultura/intervju-djordje-kadijevic-autor-kulte-leptirice-ovde-se-simulira-drustvo-drzava-demokratija/ Intervju – Đorđe Kadijević, autor kultne „Leptirice“: Ovde se simulira društvo, država, demokratija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221125051223/https://www.danas.rs/kultura/intervju-djordje-kadijevic-autor-kulte-leptirice-ovde-se-simulira-drustvo-drzava-demokratija/ |date=2022-11-25 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Radmila Radosavljević; 14.11.2022.''<br>''“Ja jesam Jugosloven i više sam za bratstvo i jedinstvo nego za ovo pozivanje na obračune onih koji bi trebalo da budu jedinstveni, i mislim da je ta žalosna situacija uzrok jedne, kako bih rekao, likvidirane kohezije čitave kulture koja nema svoju kompaktnost, nema svoju pravu temu, nema paradigmu.”''</ref><ref name=djkadijevic4>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 213-214.<br>''“Kadijević Đorđe, filmski i TV reditelj; likovni kritičar NIN-a. […] P: Srbin, Jugosl., […].”''</ref><ref name=djkadijevic5>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 195.<br>''“Kadijević G. Đorđe, filmski i TV režiser; istoričar umetnosti, likovni kritičar NIN-a, slobodni umetnik (r. 6. I 1933, Šibenik). Srbin, Jugosloven, […].”''</ref> * [[Rialda Kadrić]], glumica<ref name=rkadric1>[https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/206350/rialda-kadric-zivotna-prica Umrla je nasred ulice, baš kao njena majka: Glumica koju su generacije Jugoslovena obožavale doživela tešku sudbinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231026034059/https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/206350/rialda-kadric-zivotna-prica |date=2023-10-26 }} Glossy. ''Glossy; 14.06.2022.''<br>''“Rialda se, inače, do kraja života osećala kao Jugoslovenka, pre svega zato što dolazi iz mešovite porodice, baš kao i njen suprug.”''</ref> * [[Stefan Kapičić]], glumac<ref name=skapicic1>[https://avaz.ba/vijesti/173945/stefan-kapicic-odgojen-sam-kao-jugoslaven-i-tako-cu-odgojiti-svoju-djecu Stefan Kapičić: Odgojen sam kao Jugoslaven i tako ću odgojiti svoju djecu] [[Dnevni avaz]]. ''Hajrija Lisić; 19.04.2015.''<br>''“Odgojen sam kao Jugoslaven i tako ću odgojiti svoju djecu” - ističe Kapičić.''</ref> * [[Suada Kapić]], glumica, režiserka, scenaristkinja<ref name=skapic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 218.<br>''“Kapić Suada, reditelj, slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=skapic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 198.<br>''“Kapić I. Suada, reditelj, slobodni umetnik (r. 15. II 1952, Sarajevo). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Milutin Karadžić]], glumac<ref name=mkaradzic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 219-220.<br>''“Karadžić Milutin-Mima, glumac. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mkaradzic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 199.<br>''“Karadžić M. Milutin, glumac, član pozorišta Atelje 212 u Beogradu; (r. 9. IV 1955, Bijelo Polje). Jugosloven. ”''</ref> * [[Mirjana Karanović]], glumica<ref name=mkaranovic1>[https://www.portalnovosti.com/yubilej-ja-sam-jugoslovenka Yubilej: Ja sam Jugoslovenka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012063031/https://www.portalnovosti.com/yubilej-ja-sam-jugoslovenka |date=2022-10-12 }} Portal Novosti. ''Mirjana Karanović; 30.11.2018.''<br>''“Ja sam rođena u Jugoslaviji. Ja sam Jugoslovenka. […] Ono što danas znam jest da ću, bez ikakvog sentimenta, i dalje u svome biću biti Jugoslovenka. To je upisano u moju duhovnu genetiku i to se neće promeniti sve do moje smrti.”''</ref> * [[Srđan Karanović]], redatelj<ref name=skaranovic1>[https://www.glasistre.hr/knjizevnost/2022/12/03/srdana-karanovic-pisanje-mi-se-osladilo-i-pomislio-sam-kako-je-pisanje-puno-divniji-posao-nego-snim-833295 Srđan Karanović: Pisanje mi se osladilo i pomislio sam kako je pisanje puno divniji posao nego snimanje filmova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230102051029/https://www.glasistre.hr/knjizevnost/2022/12/03/srdana-karanovic-pisanje-mi-se-osladilo-i-pomislio-sam-kako-je-pisanje-puno-divniji-posao-nego-snim-833295 |date=2023-01-02 }} [[Glas Istre]]. ''Vanesa Begić; 03.12.2022.''<br>''“Karanović je govorio i zašto se na popisu stanovništva izjasnio kao Jugoslaven i zašto ga smeta kada se taj prostor naziva regionom, i bivšom Jugoslavijom, a ne Jugoslavijom, koja je ionako bivša.”''</ref> * [[Miljen Kljaković]], scenarista<ref name=mkljakovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 229.<br>''“Kljaković Miljen - Kreka, scenograf; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Nada Kokotović]], reditelj<ref name=nkokotovic1>[https://migration-audio-archiv.de/nada-kokotovic/ Nada Kokotović - Regisseurin aus Köln] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119012803/https://migration-audio-archiv.de/nada-kokotovic/ |date=2023-11-19 }} (na njemačkom) migration-audio-archiv e.V.<br>''“Ich habe einen kroatischen Pass, aber ich fühle mich als Jugoslawin.”''</ref><ref name=nkokotovic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 234.<br>''“Kokotović Nada, koreograf i reditelj. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=nkokotovic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 210.<br>''“Kokotović Nada, koreograf i reditelj; zamenik direktora Narodnog pozorišta u Subotici (r. 2. IV 1944, Zagreb), Jugoslovenka.”''</ref> * [[Dejan Kosanović]], reditelj<ref name=dkosanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 242.<br>''“Kosanović Dejan, reditelj dokumentarnog filma. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=dkosanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 217.<br>''“Kosanović V. Dejan, reditelj dokumentarnog filma, redovni profesor Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu (r. 28. IX 1930, Beograd), Jugosloven.”''</ref> * [[Deana Leskovar]], scenarista, književnik<ref name=dleskovar1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 276.<br>''“Leskovar Deana, književnik i filmski scenarista; dramaturg u Redakciji igranog programa TVB (od '90). […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=dleskovar2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 243.<br>''“Leskovar P. Deana, dramaturg, filmski scenarist, dramski pisac (r. 14. XII 1950, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Leon Lučev]], glumac<ref name=llucev1>[https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/region/hrvatski-glumac-leon-lucev-osjecam-se-kao-jugoslaven-evo-i-zasto-532772 Hrvatski glumac Leon Lučev: Osjećam se kao Jugoslaven, evo i zašto...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221004013040/https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/region/hrvatski-glumac-leon-lucev-osjecam-se-kao-jugoslaven-evo-i-zasto-532772 |date=2022-10-04 }} [[Oslobođenje (list)|Oslobođenje]]. 17.02.2020.</ref> * [[Nikola Majdak]], snimatelj, reditelj<ref name=nmajdak1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 287.<br>''“Majdak Nikola, filmski reditelj i snimatelj; red. prof. Fakulteta dramskih umetnosti, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=nmajdak2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 253.<br>''“Majdak N. Nikola, filmski umetnik; redovni profesor na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu (r. 30. XI 1927, Valjevo). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Aleksandar Mandić (reditelj)|Aleksandar Mandić]], reditelj<ref name=amandic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 292.<br>''“Mandić Aleksandar, reditelj i scenarista; redovni profesor na Odseku za film i televiziju Univerziteta u Njujorku (od '92). […] P: Srbin - Jugosloven.”''</ref><ref name=amandic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 257.<br>''“Mandić D. Aleksandar, reditelj, scenarista; redovni profesor Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu (r. 23. X 1945, Beograd). Srbin, Jugosloven, […].”''</ref> * [[Milenko Maričić]], reditelj<ref name=mmaricic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 295.<br>''“Maričić Milenko, pozorišni i TV reditelj. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mmaricic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 259.<br>''“Maričić A. Milenko, pozorišni i TV reditelj; redovni profesor na FDU u Beogradu (r. 15. IV 1928, Novi Vinodolski). Jugosloven.”''</ref> * [[Gordan Matić]], reditelj<ref name=gmatic1>[https://prviprvinaskali.com/clanci/recju/autori-ppns/gordan-matic/gordan-matic-od-a-do-z.html Gordan Matić: Od A do Z] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108232946/https://prviprvinaskali.com/clanci/recju/autori-ppns/gordan-matic/gordan-matic-od-a-do-z.html |date=2023-01-08 }} Prvi prvi na skali. ''30.01.2012''<br>''Kulturološki se osećam kao Jugosloven, jer su na mene, između ostalih, uticali pisci Ivo Andrić, Miroslav Krleža, Aleksandar Popović, Dušan Kovačević, muzičari Milan Mladenović, Darko Rundek, Džoni Štulić, Zoran Predin, filmovi “Slučaj Harms”, “Beštije”, “Pad Italije”, “Leptirica”, “Nacionalna klasa”, “Pre kiše”''</ref> * [[Mladen Matičević]], reditelj<ref name=mmaticevic1>[http://www.blic.rs/Kultura/Vesti/460544/Prica-o-geniju-Arsenu-Dedicu Priča o geniju Arsenu Dediću] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804121336/http://www.blic.rs/Kultura/Vesti/460544/Prica-o-geniju-Arsenu-Dedicu |date=2014-08-04 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Aleksandar Nikolić; 27.04.2014.''<br>''“Svi su me pitali kako to da srpski reditelj snimi film o Arsenu Dediću? Kazao sam im da sam Jugosloven i da snimam film o jugoslovenskom kantautoru.”''</ref> * [[Irfan Mensur]], glumac<ref name=imensur1>[https://www.blic.rs/kultura/intervju-irfan-mensur-jednostavno-postojim-i-to-je-ono-sto-je-meni-najbitnije/rf034jg Intervju Irfan Mensur: Jednostavno - postojim, i to je ono što je meni najbitnije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230625122425/https://www.blic.rs/kultura/intervju-irfan-mensur-jednostavno-postojim-i-to-je-ono-sto-je-meni-najbitnije/rf034jg |date=2023-06-25 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Tatjana Nježić; 26.04.2023.''<br>''“I prvi intervju koji sam posle povratka iz inostranstva dao bio je veliki intervju u NIN-u, gde sam pričao – iako je to bilo bogohulno - o jugoslovenstvu, da ja ne mogu biti ništa drugo nego Jugosloven i da još verujem u jugoslovenstvo kojeg i dalje ima mnogo na sve strane, ali ljudi su osujećeni da to izgovore.”''</ref><ref name=imensur2>[https://nova.rs/zabava/showbiz/velika-ispovest-irfana-mensura-za-nova-rs/ Velika ispovest Irfana Mensura za Nova.rs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021051349/https://nova.rs/zabava/showbiz/velika-ispovest-irfana-mensura-za-nova-rs/ |date=2022-10-21 }} Nova.rs ''Nemanja Lisinac; 24.03.2021.''<br>''“Prosto, ta neka multikulturalnost Sarajeva je nešto što me i danas opredeljuje kao jedinu varijantu mog bistvovanja, a to je da sam Jugosloven. Nekada, pre 20 godina, izgovoriti to u Srbiji bilo je bogohulno, ali ja se ni tada nisam odrekao jugoslovenstva i toga da sam Jugosloven, pa čak i po cenu toga da me izbrišu iz enciklopedije 'Ko je ko na Balkanu', što se i dogodilo”, priča Irfan Mensur u velikoj ispovesti za Nova.rs.''</ref><ref name=imensur3>[https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/intervju-dana/lose-sam-odigrao-principa Irfan Mensur: Loše sam odigrao Principa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020215526/https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/intervju-dana/lose-sam-odigrao-principa |date=2022-10-20 }} [[Dani (magazin)|Dani]]. ''Tamara Nikčević; 08.08.2014.''<br>''Vidjela sam da ste u jednom intervjuu rekli kako, i nakon svega, ostajete nepopravljivi Jugosloven. Šta to danas znači? - “Jugoslavija i jugoslovenstvo moj su identitet, moja vera. U toj državi sam rođen, tu odrastao; na toj tradiciji sam vaspitavan, tako živeo. I, šta sada?! Uvek sam bio Jugosloven! Moj otac je musliman, majka katolkinja, maćeha pravoslavka; najstarijeg sina Filipa dobio sam u braku sa Ljiljanom Perović; sa Srnom Lango imam Pavla. I, nakon svega, osim Jugosloven, šta bih mogao da budem?! Pa, zar moja porodica nije Jugoslavija u malom?!”''</ref><ref name=imensur4>[https://mnemagazin.me/2015/03/08/irfan-mensur-moja-jugoslavija-jos-postoji/ Irfan Mensur: Moja Jugoslavija još postoji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221022175117/https://mnemagazin.me/2015/03/08/irfan-mensur-moja-jugoslavija-jos-postoji/ |date=2022-10-22 }} MNE magazin. ''Bojana Radonjić; 08.03.2015.''<br>''Rekli ste: “Do dana današnjeg ostao sam Jugosloven”. - “Znate šta, ja sam govorio da sam Jugosloven i u vrijeme kada to nije bilo popularno, kad je pogubno bilo reći da sam jugonostalgičar, ali sam ja uvijek pojašnjavao svoju jugonostalgiju.”''</ref><ref name=imensur5>[https://www.gloria.rs/zvezde/price/132189/irfan-mensur-emotivno-putovanje-kuci Irfan Mensur: Emotivno putovanje kući] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020223450/https://www.gloria.rs/zvezde/price/132189/irfan-mensur-emotivno-putovanje-kuci |date=2022-10-20 }} Gloria. ''Maja Gašić; 24.09.2018.''<br>''“Moram tako da kažem, jer sam ostao Jugosloven do kraja, mada je nekad bilo bogohulno biti jugonostalgičar.”''</ref><ref name=imensur6>[https://www.ekspres.net/pozoriste/intervju-irfan-mensur-kultura-je-vodilja-ka-uspehu-naroda Intervju, Irfan Mensur: Kultura je vodilja ka uspehu naroda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020223500/https://www.ekspres.net/pozoriste/intervju-irfan-mensur-kultura-je-vodilja-ka-uspehu-naroda |date=2022-10-20 }} Ekspres. ''Mirjana Mitrović; 01.06.2017.''<br>''“Mislili su da su veći Srbi od mene i da su zato vredniji kao ljudi, bez obzira na to što je Srbija u mene uložila milione dolara kroz posao i obrazovanje i bez obzira na to što se nikada nisam bavio politikom niti sam se izjašnjavao drugačije sem da sam Jugosloven, ne iz straha, već zato što se tako osećam.”''</ref><ref name=imensur7>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 316.<br>''“Mensur Irfan, glumac i režiser, član Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=imensur8>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 276.<br>''“Mensur M. Irfan, glumac, član Jugoslovenskog dramskog pozorišta u Beogradu (r. 19. I 1952, Sarajevo). Jugosloven.”''</ref> * [[Ognjenka Milićević]], rediteljka<ref name=omilicevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 335.<br>''“Milićević Ognjenka, reditelj, teatrolog i prevodilac. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Kokan Mladenović]], redatelj<ref name=kmladenovic1>[http://www.pressonline.rs/sr/vesti/Dnevni_magazin/story/184680/Jugosloveni+su+pro%C5%A1li+kao+Hazari.html Jugosloveni su prošli kao Hazari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105030313/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/Dnevni_magazin/story/184680/Jugosloveni+su+pro%C5%A1li+kao+Hazari.html |date=2012-01-05 }} Press Online. ''Rade Stanić; 03.11.2011.''</ref><ref name=kmladenovic2>[http://www.novossti.com/2012/10/fasizam-pocinje-od-jednog-prekrsaja/ Fašizam počinje od jednog prekršaja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013163926/http://www.novossti.com/2012/10/fasizam-pocinje-od-jednog-prekrsaja/ |date=2012-10-13 }} Novosti. ''Goran Plavšić; 08.10.2012.''</ref><ref name=kmladenovic3>[http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:318995-Kokan-Mladenovic-Fajront-u-balkanskoj-krcmi Kokan Mladenović: Fajront u balkanskoj krčmi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229233204/https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:318995-Kokan-Mladenovic-Fajront-u-balkanskoj-krcmi |date=2022-12-29 }} [[Večernje novosti]]. ''Vukica Strugar; 12.02.2011.''</ref><ref name=kmladenovic4>[http://www.naslovi.net/2011-02-27/blic/kokan-mladenovic-placamo-cenu-estradizacije-nasih-zivota/2363702 Kokan Mladenović: Plaćamo cenu estradizacije naših života]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Naslovi.net ''Aleksandar Nikolić; 27.02.2011.''</ref> * [[Dragana Mrkić]], učiteljica glume, ranije glumica<ref name=dmrkic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 365.<br>''“Mrkić Dragana, glumica, slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=dmrkic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 315.<br>''“Mrkić V. Dragana, glumica, slobodni umetnik (r. 23. I. 1966, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Ranko Munitić]], filmski kritičar i teoretičar<ref name=rmunitic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 367.<br>''“Munitić Ranko, filmski i TV scenarista, pisac o filmu i srodnim umetnostima, autor i voditelj radio i TV emisija; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=rmunitic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 315.<br>''“Munitić B. Ranko, pisac o filmu i srodnim umetnostima, filmski i TV scenarista, autor televizijskih i radio emisija; slobodni umetnik (r. 3. IV 1943, Zagreb). Jugosloven.”''</ref> * [[Dino Mustafić]], reditelj<ref name=dmustafic1>[https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/pozoriste/4081248-dino-mustafic-nakon-premijere-u-bdp-u-meni-je-ostao-neizbrisiv-identitet-jugoslovena Dino Mustafić nakon premijere u BDP: U meni je ostao neizbrisiv identitet Jugoslovena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250403122425/https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/pozoriste/4081248-dino-mustafic-nakon-premijere-u-bdp-u-meni-je-ostao-neizbrisiv-identitet-jugoslovena |date=2025-04-03 }} [[Telegraf.rs]]. ''J. V.; 30.03.2025.''<br>''“Vrlo često naglašavam da sam u kulturalnom smislu Jugosloven, bez obzira što je ta zemlja geografski i politički nestala.”''</ref><ref name=dmustafic2>[https://twitter.com/mdinodino/status/887975511045156864 (Twitter status:) Živeći i radeći na Balkanu uvjerio sam se kako jedino identitarno i politički ima smisla biti Jugosloven!] MdinoDino@Twitter. ''Dino Mustafić; 20.07.2017.''</ref><ref name=dmustafic3>[https://www.danas.rs/kultura/dino-mustafic-kod-nas-se-nacionalizam-kao-pantljicara-uspinje-od-portira-do-akademika/ Dino Mustafić: Kod nas se nacionalizam kao pantljičara uspinje od portira do akademika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230101043711/https://www.danas.rs/kultura/dino-mustafic-kod-nas-se-nacionalizam-kao-pantljicara-uspinje-od-portira-do-akademika/ |date=2023-01-01 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Radmila Radosavljević; 04.12.2022.''<br>''“Moje jugoslovenstvo je kulturni identitet, duhovni prostor kojeg živim intezivno. Ima tu i mog inata prema onim kojim je Jugoslavija postala psovka. Biti Jugoslaven danas nije samo politički stav veći je i etički. Svojevrsni vid otpora nacionalističkom ološu, možda jedna odgovornija forma antinacionalizma. Ako je nekom najvažnije da bude Hrvat ili Srbin ili Bošnjak po liniji svoje nacionalne pripadnosti, onda je potpuno prirodno da možete biti Jugoslaven po liniji svoje nadnacionalne pripadnosti.”''</ref> * [[Goran Paskaljević]], reditelj<ref name=gpaskaljevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 400.<br>''“Paskaljević Goran, filmski reditelj; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, Srbin.”''</ref><ref name=gpaskaljevic2>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19920905|page:8 Jedan film dve zastave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240324152716/https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp{{!}}issue:UB_00064_19920905{{!}}page:8 |date=2024-03-24 }} Nedeljna Borba, ''05/06.09.1992.'', str. 8.<br>''“Ja sam najpre filmadžija, pa Jugosloven, pa Srbin.”''</ref> * [[Haris Pašović]], reditelj<ref name=hpasovic1>[https://rtcg.me/kultura/kulturna-galaksija/569867/grad-teatar-je-danas-evropska-kulturna-cinjenica.html "'Grad teatar' je danas evropska kulturna činjenica"] [[Radio i televizija Crne Gore|Radio i Televizija Crne Gore]]. ''P.R.; 24.06.2024.''<br>''“Ja sam Jugosloven u srcu i Crna Gora je moja i Budva je moja i dobro je da ponovo budem tu na festivalu.”''</ref> * [[Borka Pavićević]], dramaturškinja<ref name=bpavicevic1>[https://rs.n1info.com/vesti/a497122-odrzana-komemoracija-borki-pavicevic/ Komemoracija Borki Pavićević: Vikala je iz sveg glasa – ne igraj se sa istinom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103233515/https://rs.n1info.com/vesti/a497122-odrzana-komemoracija-borki-pavicevic/ |date=2023-01-03 }} N1 SRB. ''FoNet; 04.07.2019.''<br>''On je dodao da je Pavićević ostala Jugoslovenka, a da bi se danas u Jugoslaviji slavio Dan boraca i podsetio na stihove “Naša borba zahteva, kad se gine da se peva”.''</ref><ref name=bpavicevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 346.<br>''“Pavićević V. Borka, dramaturg; umetnički direktor Beogradskog dramskog pozorišta (r. 5. VI 1947, Kotor). Jugoslovenka.”''</ref><ref name=bpavicevic3>[https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/jugoslavija-je-aktuelna-zbog-aktuelnih-politika Borka Pavićević: Jugoslavija je aktuelna zbog aktuelnih politika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011074946/https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/jugoslavija-je-aktuelna-zbog-aktuelnih-politika |date=2022-10-11 }} [[Dani (magazin)|Dani]]. ''Tamara Nikčević; 12.04.2017.''<br>''Ipak, kao Jugoslovenka, kao neko ko je rođen i ko je živio u “mraku socijalizma”, možete li zamisliti zajednicu čije bi “rotirajuće predsjedništvo”, pored “kralja ujedinitelja” Aleksandra Vučića, činili Bakir Izetbegović, Đorđe Ivanov, Kolinda Grabar-Kitarović, Filip Vujanović, Borut Pahor? Kakva bi to uopšte država bila? - “Mogu da zamislim samo jednu Jugoslaviju, u kojoj bi se ovi koji danas protestuju na beogradskim ulicama povezali sa ljudima iz kulture koji su svojevremeno potpisivali peticije protiv ministra Hasanbegovića, sa radnicima koji su peške iz Tuzle išli do granice sa Hrvatskom, sa… Ko piše o štrajku radnika u Bosni, taj želi da u Srbiju unese nered. Sećate li se toga? Takve rečenice su u to vreme izgovarali oni koji bi danas da prave nekakvu “staru Jugoslaviju plus Albanija”.”''</ref> * [[Josip Pejaković]], glumac<ref name=jpejakovic>[https://avaz.ba/lifestyle/kultura/169689/josip-pejakovic-u-trebinju-izveo-monodramu-ucerivanje Josip Pejaković u Trebinju izveo monodramu "Ućerivanje"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120050038/https://avaz.ba/lifestyle/kultura/169689/josip-pejakovic-u-trebinju-izveo-monodramu-ucerivanje |date=2025-01-20 }} [[Dnevni avaz]]. ''P.M.; 20.03.2015.''<br>''Pejaković kaže da je monodrama „Ućerivanje“ imala dobar prijem i Hrvatskoj, mada je bilo negativne atmosfere zbog toga što se on izjasnio kao Jugosloven. „Kako neko ko se zove Josip može da se izjašnjava kao Jugosloven. Sve je kulminiralo incidentom tako da je prilikom izvođenja monodrame u Zadru i policija morala da osigurava,“ objasnio je Pejaković.''</ref> * [[Katarina Pejović]], dramaturškinja<ref name=kpejovic1>[https://nova.rs/kultura/katarina-pejovic-jedini-nacin-da-iskorenimo-fasizam-je-da-razumemo-te-ljude/ Katarina Pejović: Jedini način da iskorenimo fašizam je da razumemo te ljude] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130022252/https://nova.rs/kultura/katarina-pejovic-jedini-nacin-da-iskorenimo-fasizam-je-da-razumemo-te-ljude/ |date=2023-01-30 }} Nova.rs. ''Suzana Sudar; 02.01.2022.''<br>''“Kao Stari Grci ili Rimljani, mi koji se osećamo Jugoslovenima smo vrsta u izumiranju.”''</ref> * [[Darko Perić]], glumac<ref name=dperic1>[https://www.b92.net/kultura/vesti.php?nav_category=268&yyyy=2018&mm=09&dd=24&nav_id=1447148 Najpoznatiji glumac iz Srbije u svetu: Samo Đoković i Modrić popularniji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011233951/https://www.b92.net/kultura/vesti.php?nav_category=268&yyyy=2018&mm=09&dd=24&nav_id=1447148 |date=2022-10-11 }} [[B92]]. ''Tara Tomović; 24.09.2018.''<br>''“Ja sam rođen u Jugoslaviji. Sebe i dalje smatram Jugoslovenom.”''</ref> * [[Vladimir Pogačić]], reditelj<ref name=vpogacic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 437.<br>''“Pogačić Vladimir, filmski reditelj. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vpogacic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 372.<br>''“Pogačić M. Vladimir, filmski reditelj (r. 23. IX 1919, Karlovac). Jugosloven.”''</ref> * [[Radko Polič]], glumac<ref name=rpolic1>[https://www.blic.rs/zabava/vesti/radko-polic-bice-ponovo-jugoslavije/rpcc88w Radko Polič: Biće ponovo Jugoslavije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126045237/https://www.blic.rs/zabava/vesti/radko-polic-bice-ponovo-jugoslavije/rpcc88w |date=2022-11-26 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Simonida Milojković; 24.11.2013.''<br>''“Ja sam Jugosloven i znam da ćemo nekada, kad-tad, ponovo biti zajedno.”''</ref><ref name=rpolic2>[https://www.blic.rs/kultura/vesti/radko-polic-ostao-sam-jugosloven/bhgfyf9 Radko Polič: Ostao sam Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221112220630/https://www.blic.rs/kultura/vesti/radko-polic-ostao-sam-jugosloven/bhgfyf9 |date=2022-11-12 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Aleksandar Nikolić; 23.02.2014.''<br>''“Uvek ću govoriti da sam Jugosloven, makar me i vređali zbog toga, kaže slovenački glumac Radko Polič.”''</ref> * [[Mladen Popović]], dramaturg<ref name=mladenpopovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 445.<br>''“Popović Mladen, dramaturg; urednik Filmske redakcije RTS. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Nenad Prokić]], dramaturg<ref name=nprokic1>[http://www.pobjeda.me/2013/09/02/intervju-nenad-prokic-srbija-je-pocela-da-se-trijezni/#.U8PFGd-KDIU Intervju – Nenad Prokić: Srbija je počela da se trijezni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226005905/https://www.pobjeda.me/2013/09/02/intervju-nenad-prokic-srbija-je-pocela-da-se-trijezni/#.U8PFGd-KDIU |date=2023-02-26 }} [[Pobjeda (novine)|Pobjeda]]. ''Dragan Banjac; 02.09.2013.''</ref> * [[Jovan Ristić (reditelj)|Jovan Ristić]], reditelj<ref name=jristic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 482.<br>''“Ristić Jovan, reditelj; pomoćnik gen. direktora TV Beograd; član Upravnog odbora RTS (od '96); član Glavnog odbora Jugoslovenske levice (JUL); preds. Udruženja estradnih radnika Srbije. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=jristic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 408.<br>''“Ristić P. Jovan, reditelj i urednik programa u TV Beograd; predsednik Udruženja estradnih radnika Srbije (r. 2. IV 1939, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ljubiša Ristić]], režiser<ref name=ljristic1>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/04/22/srpski/P00042103.shtm Ko je ovaj čovek? Ljubiša Ristić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202521/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/04/22/srpski/P00042103.shtm |date=2016-03-04 }} [[Glas javnosti]]. ''Zorica Vulić; 21.04.2000.''<br>''“Nacionalnost - Jugosloven.”''</ref><ref name=ljristic2>[http://www.kurir-info.rs/ljubisa-ristic-trecerazredni-umetnici-su-stubovi-nase-kulture-clanak-1159757 Ljubiša Ristić: Trećerazredni umetnici su stubovi naše kulture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208091536/http://www.kurir-info.rs/ljubisa-ristic-trecerazredni-umetnici-su-stubovi-nase-kulture-clanak-1159757 |date=2014-02-08 }} Kurir. ''Ljubomir Radanov; 02.01.2014.''<br>''“Ja sam Jugosloven. Dopalo se to nekom ili ne.”''</ref><ref name=ljristic3>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 482-483.<br>''“Ristić Ljubiša, pozorišni reditelj; predsednik Jugoslovenske udružene levice - JUL (od '95). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=ljristic4>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 408.<br>''“Ristić M. Ljubiša, reditelj; direktor Narodnog pozorišta u Subotici (r. 8. II 1947, Priština). Jugosloven.”''</ref> * [[Olga Savić]], glumica<ref name=olgasavic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 495.<br>''“Savić Olga, glumica; član Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=olgasavic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 419.<br>''“Savić D. Olga, glumica, član Drame Jugoslovenskog dramskog pozorišta u Beogradu (r. 23, [sic!] I 1934, Loznica). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Egon Savin]], redatelj<ref name=esavin1>[https://www.vijesti.me/kultura/632655/jos-zivi-virtuelna-drzava-umjetnika-i-nostalgicara Još živi virtuelna država umjetnika i nostalgičara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207014024/https://www.vijesti.me/kultura/632655/jos-zivi-virtuelna-drzava-umjetnika-i-nostalgicara |date=2023-02-07 }} [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Jelena Kontić; 29.11.2022.''<br>''“Ja sam Jugosloven po opredjeljenju, jer iako Jugoslavije nema, ja sam još živ”, kazao je u intervjuu za “Vijesti” poznati pozorišni reditelj Egon Savin.''</ref><ref name=esavin2>[https://elle.rs/Stav/Intervju/a14679/Egon-Savin-Materijalnim-bogatstvom-smo-opsednuti-toliko-da-preziremo-ljude-koji-nemaju-nista.html?page=2 Egon Savin: Materijalnim bogatstvom smo opsednuti toliko da preziremo ljude koji nemaju ništa!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011003004/https://elle.rs/Stav/Intervju/a14679/Egon-Savin-Materijalnim-bogatstvom-smo-opsednuti-toliko-da-preziremo-ljude-koji-nemaju-nista.html?page=2 |date=2022-10-11 }} Elle Serbia. ''Tamara Nikčević; 20.11.2016.''<br>''“Jevrejin sam rođen u multietničkom Sarajevu, studirao u multietničkom Beogradu, volim multietnički Njujork i Pariz… Ateista sam, pa šta da budem do – Jugosloven?! Iako te države više nema, ja još – postojim.”''</ref> * [[Žorž Skrigin]], reditelj<ref name=žskrigin1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 508.<br>''“Skrigin Georgije-Žorž, filmski reditelj i snimatelj; majstor umetničke fotografije; balet majstor; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=žskrigin2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 432.<br>''“Skrigin V. Georgije - Žorž, filmski reditelj i snimatelj; majstor umetničke fotografije; balet majstor; slobodni umetnik (r. 4. VIII 1910, Odesa, SSSR). Jugosloven.”''</ref> * [[Gorčin Stojanović]], reditelj<ref name=gstojanovic1>[https://www.novimagazin.rs/vesti/23219-najvise-jugoslovena-u-srbiji Najviše Jugoslovena u Srbiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107224840/https://www.novimagazin.rs/vesti/23219-najvise-jugoslovena-u-srbiji |date=2023-01-07 }} Novi magazin. ''IJ; 16.09.2012.''<br>''“Beogradski pozorišni i filmski reditelj Gorčin Stojanović takođe se deklariše kao Jugosloven, iako to nije činio kada je ta ideologija bila dominantna: - Ideja jugoslovenstva nije politička, već pre svega kulturna. Bazirana je na povezivanju naroda koji imaju kulturne i jezičke srodnosti. Nema veze sa titoizmom i nije suprotna ni srpstvu, ni hrvatstvu. U pitanju je ideja koja je opstala kroz decenije, jer ne umiru ideje, već države, rekao je Stojanović.”''</ref><ref name=gstojanovic2>[http://www.blic.rs/Komentar/Bez-secera/214220/Iyu-naopako Iyu, naopako!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031085846/http://www.blic.rs/Komentar/Bez-secera/214220/Iyu-naopako |date=2010-10-31 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Gorčin Stojanović; 29.10.2010.''<br>''“I, uzgred, ako je kome bitno, potpisnik se deklariše, otkako, hvala Bogu, nema Jugoslavije, kao - Jugosloven. Bez sentimenta, bez žala.”''</ref> * [[Abdurrahman Šalja]], glumac<ref name=asalja1>[https://pulse.rs/bekim-fehmiu-blistavo-i-strasno/ Bekim Fehmiu – Blistavo i Strašno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208034724/https://pulse.rs/bekim-fehmiu-blistavo-i-strasno/ |date=2023-02-08 }} Pulse Magazin. ''Boban Savković; 16.06.2010.''<br>''“Kao i pokojni Abdurahman Šalja bio je Albanac ali i Jugosloven…u onom smislu Kusturičinih likova koji, mrtvi, odlaze nekuda na plutajućem ostrvu.”''</ref> * [[Rade Šerbedžija]], glumac, glazbenik<ref name=rserbedzija1>[http://arhiva.alo.rs/v-i-p/svetski-dzet-set/serbedzija-srecan-sam-sto-me-zovu-srbinom-iz-hrvatske-foto/59916 Šerbedžija: Srećan sam što me zovu Srbinom iz Hrvatske!] Alo.rs ''Jutarnji list; 01.07.2014.''<br>''“Istina je, ja se osećam različito. Nekada kao Jugosloven, zbog zemlje i naroda, drugo, kao hrvatski glumac, zagrebački dečko, kao što govorite, pričao sam kajkavski i još uvek tako govorim kad dođem u Zagreb, ali naravno da držim do svojih korena i do tog specijalnog mentaliteta Srbina iz Hrvatske. Kao i do svoje regije u kojoj sam rođen, a to je Lika, i to je nešto do čega mi je naročito stalo, kao uostalom i do Slavonije, u kojoj sam odrastao.”''</ref><ref name=rserbedzija2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 471.<br>''“Šerbedžija Rade, glumac i pozorišni reditelj; redovni profesor glume na Akademiji umetnosti u Novom Sadu (r. 27. VII 1946, Bunić, Titova Korenica). Jugosloven.”''</ref> * [[Slavko Štimac]], glumac<ref name=sstimac1>[https://www.danas.rs/kultura/slavko-stimac-biografija/#:~:text=Slavko%20%C5%A0timac%20je%20tokom%20cele,tek%20u%20odre%C4%91enim%20okolnostima%20poka%C5%BEu. Slavko Štimac: „Dobar čovek ne može biti lud“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804003025/https://www.danas.rs/kultura/slavko-stimac-biografija/#:~:text=Slavko%20%C5%A0timac%20je%20tokom%20cele,tek%20u%20odre%C4%91enim%20okolnostima%20poka%C5%BEu. |date=2024-08-04 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''DanasOnline; 13.07.2024.''<br>''“Štimca predstavljaju kao srpsko-hrvatskog glumca, ali on sebe vidi kao Jugoslovena i Ličanina.”''</ref> * [[Feđa Štukan]], glumac<ref name=fstukan1>[https://www.danas.rs/kultura/promocija-knjige-blank-glumca-fedje-stukana-u-zrenjaninu/ Promocija knjige „Blank“ glumca Feđe Štukana u Zrenjaninu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106064842/https://www.danas.rs/kultura/promocija-knjige-blank-glumca-fedje-stukana-u-zrenjaninu/ |date=2022-11-06 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''M. P.; 26.10.2022.''<br>''“Ja se i danas izjašnjavam kao Jugosloven, nemam problem da kažem da sam u Jugoslaviji naučio sve vrednosti kojima se vodim i danas, a na prvom mestu je ljudski kvalitet.”''</ref><ref name=fstukan2>[http://www.e-portal.ba/intervjui/7976-feda-stukan-jugosloven-sam-i-ponosim-se-svojom-domovinom Feđa Štukan: Jugosloven sam i ponosim se svojom domovinom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411160843/http://www.e-portal.ba/intervjui/7976-feda-stukan-jugosloven-sam-i-ponosim-se-svojom-domovinom |date=2013-04-11 }} e-portal.ba ''08.04.2013.''<br>''“Kad već ne mogu da se izjasnim kao stanovnik planete zemlje, shvatio sam da je moja nacionalnost Jugosloven, i nepada mi na pamet da se toga stidim i odričem.”''</ref><ref name=fstukan3>[https://rs.n1info.com/kultura/intervju-fedja-stukan-novi-magazin/ Feđa Štukan: Iza podele i mržnje stoji religija i bogati se na našoj nesreći] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221113015556/https://rs.n1info.com/kultura/intervju-fedja-stukan-novi-magazin/ |date=2022-11-13 }} N1 SRB. ''Novi magazin; 09.09.2022.''<br>''“U Jugoslaviji su me naučili da volim sve ljude podjednako zato sa izjašnjavam kao Jugosloven.”''</ref> * [[Milutin Tatić]], glumac<ref name=mtatic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 485.<br>''“Tatić S. Milutin - Mića, glumac (r. 29. V 1923. Niš). Srbin, Jugosloven.”''</ref> * [[Jelena Tinska]], glumica<ref name=jtinska>[https://twitter.com/JelenaTinska/status/1557072991657369600?cxt=HHwWgIC90dvo6psrAAAA (Twitter status:) ja sam rodjens u zemlji koje vise nema na mapi Ja sam Jugoslovenka i umrecu kao Jugoslovenka Ljupka oko pupka] JelenaTinska@Twitter. ''Jelena Tinska; 09.08.2022.''</ref> * [[Darko Trešnjak]], režiser<ref name=dtresnjak1>[https://www.glasamerike.net/a/1936843.html Trešnjak: Bilo bi lepo režirati na Balkanu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602043134/https://www.glasamerike.net/a/1936843.html |date=2023-06-02 }} Glas Amerike. ''Helena Đorđević; 14.06.2014.''<br>''“Mi smo se preselili ovde 1976. i to je još uvek bila Jugoslavija i tako uvek kada me ljudi pitaju uvek kažem da sam Jugosloven jer je to jedina stvar koju sam znao.”''</ref> * [[Sergej Trifunović]], glumac<ref name=strifunovic1>[https://twitter.com/WhistlerDick/status/1203054199040294914?ref_src=twsrc%5Etfw (Twitter komentar:) Ne. Jugosloven, Levičar, Glumac i Srbin. S nadom da ću postati čovek. Tim redom.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101234715/https://twitter.com/WhistlerDick/status/1203054199040294914?ref_src=twsrc%5Etfw |date=2022-11-01 }} WhistlerDick@Twitter. ''Sergej Trifunović; 06.12.2019.''</ref> * [[Renata Ulmanski]], glumica<ref name=rulmanski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 597.<br>''“Ulmanski Renata, glumica. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=rulmanski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 502.<br>''“Ulmanski M. Renata, glumica (r. 29. XI 1929, Zagreb). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Mlađa Veselinović]], glumac<ref name=mveselinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 609.<br>''“Veselinović Mladen-Mlađa, glumac i prevodilac. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Petar Volk]], pozorišni i filmski kritičar<ref name=pvolk1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 619.<br>''“Volk Petar, pozorišni i filmski kritičar, teoretičar i istoričar; profesor Fakulteta dramskih umetnosti, Bg. (za pr. Istorija filma); šef Katedre za teoriju i istoriju. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Aljoša Vučković]], glumac<ref name=avuckovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 623.<br>''“Vučković Aljoša, glumac, član pozorišta "Atelje 212", Bg. (od '74). [...] P: Hrvat, Jugosloven.”''</ref> * [[Dušan Vuksan]], dizajner, univ. profesor<ref name=dvuksan1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 635.<br>''“Vuksan Dušan, industrijski dizajner; docent na Fakultetu primenjenih umetnosti i dizajna, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Stjepan Zaninović]], reditelj<ref name=szaninovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 639.<br>''“Zaninović Stjepan, filmski reditelj i scenarista. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=szaninovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 539.<br>''“Zaninović V. Stjepan, filmski reditelj i scenarista (r. 4. III 1926, Herceg Novi). Jugosloven.”''</ref> * [[Stevo Žigon]], glumac<ref name=szigon1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 649.<br>''“Žigon Stevo, glumac i reditelj. […] P: Jugosloven; […].”''</ref><ref name=szigon2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 547.<br>''“Žigon Š. Stevo, glumac i reditelj; generalni sekretar Saveza udruženja dramskih umetnika Jugoslavije (r. 8. XII 1926, Ljubljana). Jugosloven.”''</ref> * [[Milan Žmukić]], filmski producent, revolucionar<ref name=mzmukic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 656.<br>''“Žmukić Milan, predsednik Organizacionog odbora BITEF-a; preds. Organizacionog odbora Filmskog festivala u Herceg Novom. […] P: Jugosloven.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Vjekoslav Afrić.jpg|Vjeko Afrić Datoteka:Неда Арнерић.jpeg|Neda Arnerić Datoteka:Ivan Bekjarev 2019.jpg|Ivan Bekjarev Datoteka:Adam i berberin prvi ljudi, Jakova Ignjatovića, SNP, 18.11.1969, Ivan Hajtl kao Maksa Svilokosić i Jelica Bjeli kao Fema.jpg|Jelica Bjeli Datoteka:Dragan Bjelogrlic (cropped).jpg|Dragan Bjelogrlić Datoteka:Tanja Bošković, 1975.jpg|Tanja Bošković Datoteka:Karlo Bulic.jpg|Karlo Bulić Datoteka:Бранко Цвејић.jpeg|Branko Cvejić Datoteka:Svetozar Cvetković crop.jpg|Svetozar Cvetković Datoteka:Borivoj Dovniković Bordo 2017.jpg|Borivoj Dovniković Datoteka:OIFF 2015-07-18 212827 - Srđan Dragojević.jpg|Srđan Dragojević Datoteka:Jasna Đuričić, glumica.jpg|Jasna Đuričić Datoteka:Predrag Ejdus 2021 stamp of Serbia.jpg|Predrag Ejdus Datoteka:Odissea Bekim Fehmiu.jpg|Bekim Fehmiu Datoteka:Greta, stranica 89, drama, Boris Isaković, foto M. Polzović.jpg|Boris Isaković Datoteka:Ita Rina v zrelih letih.jpg|Ita Rina Datoteka:Stefan Kapicic by Gage Skidmore.jpg|Stefan Kapičić Datoteka:Мима Караџић Стара Пазова.png|Mima Karadžić Datoteka:Mirjana Karanović Requiem for Mrs. J. Press Conference Berlinale 2017.jpg|Mirjana Karanović Datoteka:Milenko Maricic 1.jpg|Milenko Maričić Datoteka:Ognjenka Milićević, profesor i dekan FDU.tif|Ognjenka Milićević Datoteka:Ranko Munitic (1943-2009), 1989.jpg|Ranko Munitić Datoteka:Dino Mustafić (cropped).jpg|Dino Mustafić Datoteka:Inaugurazioa (8673787301) (cropped).jpg|Goran Paskaljević Datoteka:Haris.jpg|Haris Pašović Datoteka:Borka Pavićević (34479274674).jpg|Borka Pavićević|Borka Pavićević Datoteka:Darko Peric BW.jpg|Darko Perić Datoteka:Radko Polič 2015.jpg|Radko Polič Datoteka:RS013-15.jpg|Jovan Ristić Datoteka:Portrait of Ljubiša Ristić.jpg|Ljubiša Ristić Datoteka:Egon Savin, foto B. Lučić.jpg|Egon Savin Datoteka:Žorž Skrigin (1943).jpg|Žorž Skrigin Datoteka:Rade Serbedzija 2016-mc.rs.jpg|Rade Šerbedžija Datoteka:Slavko Stimac polovinom 80-ih.jpg|Slavko Štimac Datoteka:Stevan Kragujevic, Mica Tatic i Acim, 1975.jpg|Milutin Mića Tatić Datoteka:Sergej Trifunović.png|Sergej Trifunović Datoteka:Renata Ulmanski, 2019.jpg|Renata Ulmanski Datoteka:Aljoša_Vučković_2017_(cropped).jpg|Aljoša Vučković Datoteka:Stevo Žigon 1969 1.jpg|Stevo Žigon </gallery> </div> == Fotografija == * [[Ivo Eterović]], fotograf<ref name=ieterovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 134.<br>''“Eterović Ivo, fotograf; majstor fotografije FSJ i Hin EFIAP. […] P: Hrvat, Jugosloven.”''</ref> * [[Stevan Kragujević]], fotoreporter<ref name=skragujevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 251.<br>''“Kragujević Stevan, fotograf. […] P: Jugosloven srpske narodnosti, pravosl.”''</ref> * [[Rizo Šurla]], fotograf, partizan<ref name=rsurla1>[https://www.youtube.com/watch?v=CSM_Fpjh-dI Ljudi - Fotograf Rizo Širla (Ulcinj, 1971.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221019223450/https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=CSM_Fpjh-dI |date=2022-10-19 }} YouTube. ''Srđan Karanović; Jugoslavija 1972.''<br>''“I, da Vam kažem još: sad kad je bio popis stanovništva, pita što osjećam. Ja [se] osjećam kao Jugoslaven, drugo ništa, šta imam da... ostajem Jugoslaven.”''</ref><ref name=rsurla2>[https://www.rts.rs/page/tv/sr/story/2700/rts-trezor/4883292/ljudi---fotograf.html Ljudi - Fotograf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111100935/https://www.rts.rs/page/tv/sr/story/2700/rts-trezor/4883292/ljudi---fotograf.html |date=2023-01-11 }} [[Radio-televizija Srbije]]. ''10.08.2022''<br>''“Jugosloven po ubeđenju, ovaj navijač splitskog Hajduka u emisiji priča o svom životu u Ulcinju.”''</ref><ref name=rsurla3>[https://slobodnadalmacija.hr/vijesti/regija/rizo-surla-afrojugoslaven-iz-ulcinja-nasa-zemlja-je-sto-se-tice-ravnopravnosti-vjerojatno-jedinstvena-u-svijetu-a-medusobna-mrznja-nedokuciva-je-glupost-1161912 Rizo Šurla, Afrojugoslaven iz Ulcinja: Naša zemlja je što se tiče ravnopravnosti vjerojatno jedinstvena u svijetu, a međusobna mržnja nedokučiva je glupost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111101941/https://slobodnadalmacija.hr/vijesti/regija/rizo-surla-afrojugoslaven-iz-ulcinja-nasa-zemlja-je-sto-se-tice-ravnopravnosti-vjerojatno-jedinstvena-u-svijetu-a-medusobna-mrznja-nedokuciva-je-glupost-1161912 |date=2023-01-11 }} [[Slobodna Dalmacija]]. ''PSD; 24.01.2022.''<br>''“Rizo Šurla ime je i prezime čovjeka koji se najpreciznije može staviti u grupu Afrojugoslavena, iako se on čitav život osjećao kao Jugoslaven, odnosno Crnogorac koji je rođen u Ulcinju i čitav život je proveo u tome primorskom gradu.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Stevan Kragujević, portret, okt. 1976.jpg|Stevan Kragujević Datoteka:Rizo Šurla crop.jpg|Rizo Šurla </gallery> </div> == Književnost i pjesništvo== * [[Olja Alvir]], književnica<ref name=oalvir1>[https://dunav.at/partizanski-filmovi-poetika-otpora-i-nade/ Partizanski filmovi – poetika otpora i nade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126234518/https://dunav.at/partizanski-filmovi-poetika-otpora-i-nade/ |date=2022-11-26 }} Dunav.at ''23.10.2019.''<br>''“Jedna od studentica dobro posjećenih predavanja na Bečkom univerzitetu koju je takođe zainteresovala solidarnosti i zajedništvo protagonista partizanskog filma, jeste Olja Alvir. Mlada spisateljica koja u Beču živi od djetinjstva i čiji su roditelji izbjegli iz Bosne, samu sebe naziva Jugoslovenkom i time pokazuje simpatiju za zemlju čija je osnova bilo zajedništvo svih njenih naroda i narodnosti, a koja je, kako se tvrdilo, nastala u antifašističkoj borbi.”''</ref> * [[Ivo Andrić]], književnik i diplomata<ref name=mristic-iandric-odavico>Matvejević, Predrag: Jugoslavenstvo danas. Pitanja kulture. Zagreb 1982, str. 182.<br>''“Poznato mi je da je Marko Ristić javno istupio nakon popisa (u »Politici« 27. IV 1971.) i obrazložio zašto se deklarirao kao Jugoslaven, zbog čega misli da to nije nikakav unitarizam: jer se isto tako osjećao kad je istupao za rješenje hrvatskog pitanja u staroj Jugoslaviji. I Ivo Andrić se tada također upisao kao Jugoslaven. I Oskar Davičo.”''</ref><ref name=iandric2>Tošović, Branko: Strane svijeta u Andrićevom životu i stvaralaštvu, u: Kuzmanović, Rajko (ur.): Andrić između Istoka i Zapada. Banja Luka 2022, str. 143.<br>''„Nemamo podataka o tome da li se Andrić konfesionalno izražavao drugačije nego što to nalazimo u njegovim školskim i studentskim dokumentima (kao katolik), ali imamo podataka da se nacionalno drugačije opredjeljuje – od 1951. pa do smrti kao Srbin (u ličnoj karti, vjenčanici, vojnoj knjižici...) i Jugosloven (u popisu stanovništva 1971).“''</ref> * [[Vladimir Arsenijević]], književnik<ref name=varsenijevic1>[http://www.tportal.hr/komentari/komentatori/201171/O-pasosu-i-putovnici.html#CommentPaging,P:1 O pasošu i putovnici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011755/http://www.tportal.hr/komentari/komentatori/201171/O-pasosu-i-putovnici.html#CommentPaging,P:1 |date=2016-03-05 }} tportal.hr ''Vladimir Arsenijević; 26.06.2012.''<br>''“Vjerujem da je to razlog zbog kog mi je oduvijek bilo znatno lakše identificirati se kao Jugoslaven.”''</ref> * [[Anton Aškerc]], pesnik<ref name=aaskerc1>Aškerc, Anton: [https://dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-YNVE4FUC/ecf67f53-f5ca-416a-a350-bc79be7c6661/PDF Hrvaški »Salon«.], u: Ljubljanski zvon, god. 19 br. 2 (1899), str. 132.<br>''“Zakaj nismo vsaj vsi Jugoslovani edini v jeziku, v književnosti in umetnosti? Čemu se cepimo in slabimo sami? Čemu? . . .”''</ref> * [[Goran Babić]], književnik<ref name=gbabic1>[https://www.portalnovosti.com/povratak-otpisanoga Povratak otpisanoga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241119022141/https://www.portalnovosti.com/povratak-otpisanoga |date=2024-11-19 }} Portal Novosti. ''Marko Pogačar; 18.11.2024.''<br>''“Babić je, bez obzira na u mladosti kritičan stav prema elementima sistema, pa i efemerne rubno "proljećarske" devijacije, deklarirani Jugoslaven i komunist, viđen kao "zadrti šuvarovac" i partijski element koji se zacrtane politike, bez veće osjetljivosti za detalje, nije libio provoditi u praksi, te je oštar kritičar hrvatskog nacionalizma u najrazličitijim njegovim pojavnim oblicima.”''</ref><ref name=gbabic2>[https://www.laguna.rs/laguna-bukmarker-goran-babic-ne-verujem-u-sistem-u-kojem-fukara-moze-legalno-unos-21212.html Goran Babić: Ne verujem u sistem u kojem fukara može legalno da pogubi genija] Laguna. ''Branko Rosić; 10.06.2022.''<br>''Meni deluje da ste ostali zauvek Jugosloven iz Hrvatske? - "Pa ja i jesam (ili si tako samo umišljam) daleki nastavljač one hrvatske tradicije koja je u Beogradu vidjela Pijemont, kulu svjetilju južnoga slavenstva, svijetlu tačku na kraju hiljadugodišnjeg tunela kojoj su hrlili ne samo Juraj Križanić („Đuro“ u predratnom izdanju srpske akademije) i onaj Flacijus iz Lobina, koji je svoje protestantske knjige (vidjeti spise Franje Bučara) htio štampati i na ćirilici."''</ref><ref name=gbabic3>[https://www.telegram.hr/kultura/veliki-povratak-i-autobiografija-gorana-babica-divnog-pjesnika-koji-je-godinama-prije-rata-najavljivao-apokalipsu/ Veliki povratak i autobiografija Gorana Babića, divnog pjesnika i mračnog proroka koji je godinama prije rata najavljivao apokalipsu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221117044942/https://www.telegram.hr/kultura/veliki-povratak-i-autobiografija-gorana-babica-divnog-pjesnika-koji-je-godinama-prije-rata-najavljivao-apokalipsu/ |date=2022-11-17 }} telegram.hr ''Dragan Markovina; 06.06.2022.''<br>''“Goran Babić je čovjek o kojem se u Hrvatskoj temeljito šutjelo godinama. Književnik, ljevičar, pripadnik Šuvarove lijeve frakcije u SKH, divan pjesnik i mračni prorok koji je godinama prije rata najavljivao apokalipsu, glavni urednik umnogome ozloglašenog Oka, Mostarac zavičajem iz Opuzena i doline Neretve, školski drug Slobodana Praljka i uvjereni Jugoslaven, na kraju je početkom 1991. otišao iz Zagreba u Beograd, da se nikad ne vrati.”''</ref><ref name=gbabic4>[https://www.vijesti.me/kultura/674792/otvoreno-djelo-velikog-pjesnika Otvoreno djelo velikog pjesnika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926034603/https://www.vijesti.me/kultura/674792/otvoreno-djelo-velikog-pjesnika |date=2023-09-26 }} [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Kultura Vijesti; 23.09.2023.''<br>''“Veliki Jugosloven i antinacionalista početkom ratnih sukoba 1991. napušta Hrvatsku i dolazi u Beograd.”''</ref> * [[Vladislav Bajac]], književnik<ref name=vbajac1>[https://kaleidoskop-media.com/knji%C5%BEevnost/Vladislav-Bajac Bajac: Sumnja je moje prirodno stanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208072328/https://kaleidoskop-media.com/knji%C5%BEevnost/Vladislav-Bajac |date=2023-02-08 }} Kaleidoskop. ''Jelena Pavlović; 16.03.2017.''<br>''“Nisam nikakav jugonostalgičar niti nostalgičar, ali jesam Jugosloven.”''</ref> * [[Zorica Bajin-Đukanović]], pjesnikinja<ref name=zbajindjukanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 30.<br>''“Bajin-Đukanović Zorica, književnik i fotograf; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=zbajindjukanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 30.<br>''“Bajin - Đukanović Lj. Zorica, likovni umetnik fotografije, pesnik, slobodni umetnik (r. 30. VII 1952, Mostar). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vjera Benkova]], književnica<ref name=vbenkova1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 40.<br>''“Benkova Vjera, pisac i književni prevodilac; novinar, saradnik Slovačke redakcije Radio N. Sada (od '80). […] P: Slovakinja jugosl. porekla..”''</ref> * [[Oto Bihalji Merin]], književnik, istoričar umetnosti<ref name=obihaljimerin1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 41.<br>''“Bihalji D. Oto, književnik, istoričar umetnosti (r. 3. I. 1904, Zemun). Jugosloven.”''</ref> * [[Laslo Blašković]], književnik<ref name=lblaskovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 48.<br>''“Blašković Laslo, književnik; sekretar Društva književnika Vojvodine. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Milenko Bodirogić]], književnik i izdavač<ref name=mbodirogic1>[https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/4/18/bodirogic-zemlje-nastale-raspadom-jugoslavije-prepune-su-mrznje-i-straha Bodirogić: Zemlje nastale raspadom Jugoslavije prepune su mržnje i straha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020212201/https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/4/18/bodirogic-zemlje-nastale-raspadom-jugoslavije-prepune-su-mrznje-i-straha |date=2022-10-20 }} [[Al Jazeera Balkans]]. ''Nedim Sejdinović; 18.04.2020.''<br>''“Ja sam jednostavno Jugosloven i to je tako, niko ne može iz svoje kože.”''</ref><ref name=mbodirogic2>[https://www.vreme.com/vreme/sanjali-najbolji-rasturili-najgori/ Sanjali najbolji, rasturili najgori] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020212819/https://www.vreme.com/vreme/sanjali-najbolji-rasturili-najgori/ |date=2022-10-20 }} [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Nedim Sejdinović; broj 1590, 24.06.2021.''<br>''“Ono za čime žalim jesu procesi i principi na kojima je nastajala ta zemlja, a oni su bili beskompromisno emancipatorski i prvi put su nam se dogodili na ovim prostorima. U tom smislu ja sam naprosto Jugosloven bez Jugoslavije”, kaže Bodirogić.''</ref> * [[Milena Bogavac]], književnica, dramaturškinja<ref name=mbogavac1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/kolumne-milene-bogavac-od-6-decembra-svakog-ponedeljka-u-danasu/ Kolumne Milene Bogavac – od 6. decembra svakog ponedeljka u Danasu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120210820/https://www.danas.rs/vesti/drustvo/kolumne-milene-bogavac-od-6-decembra-svakog-ponedeljka-u-danasu/ |date=2023-01-20 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Danas Online; 05.12.2021.''<br>''“Deklariše se kao feministikinja, antifašistkinja, Jugoslovenka i borkinja za ljudska prava.”''</ref> * [[Nevena Bojičić]], književna kritičarka<ref name=nbojicic1>[https://twitter.com/nevenawednesday/status/1122651234312310785 (Twitter status:) JA SAM : ⚪ straight ⚪ gay ⚪ bisexual 🔘 Jugoslovenka] NevenaWednesday@Twitter. ''Nevena Bojičić; 29.04.2019.''</ref> * [[Dušan Cicvara]], književnik i filmski kritičar<ref name=dcicvara1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 70.<br>''“Cicvara Dušan, novinar i književnik. […] P: Jugosloven srpskog porekla, […].”''</ref><ref name=dcicvara2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 65.<br>''“Cicvara R. Dušan, novinar i književnik (r. 30. I 1964). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Milan Ćurčin]], pjesnik<ref name=mcurcin1>[https://lobisti.rs/2023/08/04/curcin-knjizevnik-i-urednik/ Ćurčin – književnik i urednik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230816000403/https://lobisti.rs/2023/08/04/curcin-knjizevnik-i-urednik/ |date=2023-08-16 }} Lobisti.rs. ''Miodrag Skundric; 04.08.2023.''<br>''“Znameniti Pančevac, patriota, doktor nauka, liberal, pesnik, diplomata, novinar, Jugosloven.”''</ref> * [[Oskar Davičo]], književnik i pesnik<ref name=mristic-iandric-odavico/><ref name=odavico1>[https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:375302-Spomen-ploca-Oskaru-Davicu Spomen ploča Oskaru Daviču] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221117034357/https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:375302-Spomen-ploca-Oskaru-Davicu |date=2022-11-17 }} [[Večernje novosti]]. ''V. N.; 12.04.2012.''<br>''“Ne napuštajući nikad i ni na koji način svoju pripadnost Srbiji, njenom narodu i njenoj literaturi, o čemu ponajbolje svedoči njegova veličanstvena „Srbija“, on je istovremeno bio gorljivi Jugosloven, internacionalista, koji nije podnosio niti jedan od naših brojnih minijaturnih i nepodnošljivih nacionalizama - istakao je Goran Babić.”''</ref> * [[Ivan Ergić]], pjesnik, ranije nogometaš<ref name=iergic1>[http://www.tportal.hr/showtime/tv/338368/Ergic-kod-Stankovica-glas-razuma-usred-euforije.html Ergić kod Stankovića - glas razuma usred euforije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024062841/http://www.tportal.hr/showtime/tv/338368/Ergic-kod-Stankovica-glas-razuma-usred-euforije.html |date=2015-10-24 }} tportal.hr ''Zrinka Pavlić; 15.06.2014.''<br>''“Em se drznuo kritizirati nogomet u ovo doba koje mnogi doživljavaju kao doba obavezne nacionalne konsolidacije (koja je također predmet Ergićeve kritike), em je s priličnim negodovanjem govorio o uplitanju nacionalizma i religije u sport, em je bez imalo ustezanja izjavio da se izjašnjava kao Jugoslaven.”''</ref><ref name=iergic2>[https://www.novilist.hr/ostalo/kultura/ivan-ergic-katastrofalno-je-sto-su-nogometasi-uzor-mladima/?meta_refresh=true Ivan Ergić: Katastrofalno je što su nogometaši uzor mladima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110014230/https://www.novilist.hr/ostalo/kultura/ivan-ergic-katastrofalno-je-sto-su-nogometasi-uzor-mladima/?meta_refresh=true |date=2023-01-10 }} [[Novi list]]. ''Ladislav Tomičić; 18.08.2013.''<br>''“Ja jesam Srbin, ali u kulturalnom smislu uvijek ću biti Jugosloven, kao što danas netko drugi pored pripadnosti svojoj naciji takođe može biti europejac ili nešto treće.”''</ref><ref name=iergic3>[https://www.reprezentacija.rs/ivan-ergic-poslednji-koji-je-ugasio-svetlo-i-otpevao-hej-sloveni/ Ivan Ergić, poslednji koji je ugasio svetlo i otpevao “Hej Sloveni”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110015732/https://www.reprezentacija.rs/ivan-ergic-poslednji-koji-je-ugasio-svetlo-i-otpevao-hej-sloveni/ |date=2023-01-10 }} reprezentacija.rs ''Admin; 18.05.2019.''<br>''“Ja sam po tom pitanju uvek bio ležeran, nisam se smatrao ništa manjim Srbinom ako sam istovremeno i Jugosloven.”''</ref><ref name=iergic4>[https://winestyle.rs/2019/ivan-ergic/ Ivan Ergić, Zanimanje – tragalac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230922024213/https://winestyle.rs/2019/ivan-ergic/ |date=2023-09-22 }} WineStyle. ''Tamara Marković; 03.11.2019.''<br>''“Kada sam u Švajcarskoj osećam se daleko više kao Jugosloven ili Srbin. A kada sam ovde, nemam takav doživljaj. Recimo da mi se taj osećaj pojača kada sam u nekoj drugoj sredini. Za mene je identitet stvar kulturnog, a ne etničkog konteksta.”''</ref> * [[Zdenka Feđver]], književnica<ref name=zfedjver1>[https://www.xxzmagazin.com/jugoslovenka Jugoslovenka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221029220240/https://www.xxzmagazin.com/jugoslovenka |date=2022-10-29 }} XXZ magazin. ''Zdenka Feđver; 25.01.2021.''<br>''Nacionalnost, Jugoslovenka? - “Da.”''</ref> * [[Frida Filipović]], književnik<ref name=ffilipovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 136.<br>''“Filipović Frida, književnik i književni prevodilac. […] P: Jugoslovenka jevrejskog porekla, […].”''</ref><ref name=ffilipovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 129.<br>''“Filipović F. Frida, književnik i prevodilac (r. 3. II 1913, Sarajevo). Jugoslovenka jevrejskog porekla, […].”''</ref> * [[Hristo Georgijevski]], književnik<ref name=hgeorgijevski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 144-145.<br>''“Georgijevski Hristo, redovni profesor Filološkog fakulteta, Bg. (za pr. Makedonska književnost i Književnost za decu). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=hgeorgijevski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 136.<br>''“Georgijevski B. Hristo, profesor Filološkog fakulteta u Beogradu; pesnik (r. 24. X 1943, Kumanovo). Jugosloven.”''</ref> * [[Vesna Goldsworthy]], književnica<ref name=vgoldsvorti1>[https://elevate.airserbia.com/Elevate_okt2019/36/?fbclid=IwAR3V0m_NfYZE1g3b5Xc7OSc-eSpHEkzpqBcHmKX4uQzIpzNPxICTw3MGyoQ Bilo jednom u Londonu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101185457/https://elevate.airserbia.com/Elevate_okt2019/36/?fbclid=IwAR3V0m_NfYZE1g3b5Xc7OSc-eSpHEkzpqBcHmKX4uQzIpzNPxICTw3MGyoQ |date=2022-11-01 }} Elevate. ''str. 36/37, oktobar 2019.''<br>''“Panelisti su se takođe dotakli različitih slojeva identiteta, pa je tako književnica Goldsvorti za sebe rekla da je i Srpkinja i Jugoslovenka, kao i Britanka.”''</ref><ref name=vgoldsvorti2>[https://www.anarussellomaljev.com/post/once-upon-a-time-in-london Once upon a time in London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330090505/https://www.anarussellomaljev.com/post/once-upon-a-time-in-london |date=2023-03-30 }} (na engleskom) anarussellomaljev.com ''Ana Russell-Omaljev, 12.10.2020.''<br>''“The panellists also touched on different layers of identity, with writer Goldsworthy saying that she is both Serbian and Yugoslav, as well as British.”''</ref> * [[Dragojla Jarnević]], književnica, pedagoginja<ref name=djarnevic-itrnski>Bartolac, Ivana: [https://hrcak.srce.hr/en/file/504498 Dragojla Jarnević-prva dama ilirizma], u: Varaždinski učitelj, god. 9. br. 21 (2026), str. 7.<br>''“Budući da su stihovi bili potpisani imenom „Ilir iz Hrvatske“, Dragojla tada njoj nepoznatom autoru odgovara na hrvatskom jeziku te se potpisuje kao „Ilirkinja iz Karlovca“ […]. […]. Upoznavši u Grazu „Ilira iz Hrvatske“, odnosno Ivana Trnskog, Dragojla postaje nacionalno osviještena i „gorljiva domoljupka“ […].”''</ref><ref name=djarnevic1>Detoni-Dujmić, Dunja: [https://hbl.lzmk.hr/clanak/jarnevic-dragojla Jarnević, Dragojla] Hrvatski biografski leksikon (1983–2026), mrežno izdanje. ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2026.''<br>''“Ponekad se potpisivala Dragoila J……ćeva, Ilirkinja iz Karlovca, Il. iz K., Dragoila J., Drag. Jarnj. te Drag. Jarnevićeva.”''</ref> * [[Mustafa Karahasan]], književnik<ref name=mkarahasan1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 305.<br>''“Karahasan Mustafa, novinar i književnik, član Glavnog odbora SSRN Makedonije, rez. poručnik, r. 1920 u Skoplju, Jugosloven (pripadnik turske manjine).”''</ref> * [[Danilo Kiš]], književnik<ref name=dkis1>Popov, Jovan: [https://polja.rs/wp-content/uploads/2016/01/selection11-26.pdf Jež i jorgovan. Skica za uporedni portret Aleksandra Tišme i Danila Kiša] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230202074425/https://polja.rs/wp-content/uploads/2016/01/selection11-26.pdf |date=2023-02-02 }}, u: Polja, br. 416 (2001), str. 67.<br>''“Deceniju i po kasnije, u poslednjoj godini svog života, i jednoj od poslednjih njegove zemlje, on objašnjava zašto se ne izjašnjava kao srpski pisac: »u inostranstvu jedva i to znaju šta je Jugosloven, a kamoli Srbin«. Izgovor je lakonski, a i vreme koje sledi veoma brzo će ga demantovati – Evropa će se naprasno zainteresovati za Srbe, na žalost ne na način na koji bismo voleli. Malo dalje, međutim, Kiš precizira da je nacionalnost Jugosloven »jedina tačna oznaka onoga što jesam«.”''</ref> * [[Božo Koprivica]], književnik<ref name=bkoprivica1>[https://www.monitor.co.me/u-fudbalu-nema-nacionalizma/ U fudbalu nema nacionalizma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205195241/https://www.monitor.co.me/u-fudbalu-nema-nacionalizma/ |date=2023-02-05 }} Monitor. ''Nastasja Radović; 16.07.2010.''<br>''Vi ste Jugosloven? - “Bio i ostao.”''</ref><ref name=bkoprivica2>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/16/srpski/I01061501.shtml Ratni i antiratni profiteri kao savest naroda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013000115/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/16/srpski/I01061501.shtml |date=2012-10-13 }} [[Glas javnosti]]. ''Radmila Radosavljević; 15.06.2001.''<br>''Još se izjašnjavate kao Jugosloven iz države koja više ne postoji? - “Da. Jer, sve jeste i sve postoji, ako voliš.”''</ref> * [[Miroslav Krleža]], književnik i enciklopedista<ref name=mkrleza1>Cvitković, Ivan: Krleža, Hrvati i Srbi. Sarajevo 1991, str. 7.<br>''Bio sam dobar Jugoslaven i danas sam to, isticao je 1976. godine.''</ref><ref name=mkrleza2>Matvejević, Predrag: Granice i sudbine. O jugoslavenstvu prije i poslije Jugoslavije. Zagreb 2015, str. 267.<br>''“Često to meni negiraju, a ja sam Jugoslaven ali ne iz perspektive Aleksandra Karađorđevića ni Pere Živkovića.“''</ref> * [[Josip Kundek]], pesnik, misionar<ref name=jkundek1>Rogić Musa, Tea: [https://hbl.lzmk.hr/clanak/kundek-josip Kundek, Josip] Hrvatski biografski leksikon, mrežno izdanje (1983–2026). ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2026.''<br>''“U pjesmi Slavoglasje petrinske vile (1836) prvi se put naziva Ilirom i piše na štokavskome s dijakritičkim znakovima po uzoru na pravopisna rješenja Lj. Gaja. […] Potpisivao se i kao Ilir iz naroda hrvatskoga..”''</ref> * [[Zofka Kveder]], književnica<ref name=zkveder1>Свирчев, Жарка: [https://journal.knjizenstvo.rs/index.php/knjizenstvo/article/view/271/267 Југославенска жена – форум модерне списатељице], у: Књиженство, год. 5 br. 5 (2015).<br>''“Словенке ме неће више, Хрватице ме не признају још за „своју“, Српкиње такође не. Истина је, да то понекад боли, али ми такође даје снагу да останем што сам: Југославенка.”''</ref> * [[Jožef Levičnik]], književnik, glazbenik<ref name=jlevicnik1>Levičnik, Jos.: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaccENhzGg35hRmnb9yFo3SLREBOBqOomsOTGd645l8gUHnwOowaq-Bz9wNiHxHS97720IL1fz_RBRRGlidt4kQeciu7Ox_VSt5uCk5NEhZPhSdtwRX9rMRh92WXgmvc266InpUgvRlGZkSJjLEXCT1MwD0Hym5GEzeuh_aocsT2TydcsZPS0_jHqVOvQaSOTVbdzP7hgANACT37qAJt7N_hgIBYUj9n73fPNaM7G-P_vnRTOFjH0PwYPJ0-VWt4UO6Cj_OvSrlsufnHK5C4cBe3R-jcqzr9mYBwGvJ2rNW1zHbFTKY Kteri narod je najbolj izobražen v Evropi?], u: Novice gospodarske, obertniške in narodne, tečaj XVI. list 49 (08.12.1858), str. 390.<br>''“Mi Jugoslaveni („divji narod“, se vé da!) navadno čakamo, da nas smert sama pokosi.”''</ref> * [[Milenko Maticki]], književnik, novinar<ref name=mmaticki1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 313.<br>''“Maticki Milenko, književnik; urednik "Politikinog" podlistka "Politika za decu". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=mmaticki2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 273.<br>''“Maticki S. Milenko, književnik i novinar, urednik podlistka Politike - Politika za decu (r. 4. VIII 1936, Margita, Plandište). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Predrag Matvejević]], književnik<ref name=pmatvejevic1>Majdzik Papić, Katarzyna: [https://books.google.de/books?id=c5udEAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Narrative+des+Wandels:+Transformationsprozesse&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Zwischen den Welten. Postjugoslawische Literatur im Spannungsfeld der Übersetzung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230106054123/https://books.google.de/books?id=c5udEAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Narrative+des+Wandels:+Transformationsprozesse&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=2023-01-06 }}, u: Dampc-Jarosz, Renata/Kałuża, Anna (ur.): Narrative des Wandels. Transformationsprozesse nach 1989 in den mittel- und osteuropäischen Literaturen. 2022, str. 297 nap. 54. (na nemačkom) <br>''Der Interpretationskontext für Matvejevićs Texte ist in erster Linie der Mittelmeerraum (obwohl der Autor sich selbst als Jugoslawe bezeichnete und notabene in der multiethnischen Stadt Mostar geboren wurde): „Der Horizont der Existenz ist die Identität, die sich aus der Zugehörigkeit zu einer bestimmten Kultur ergibt, die für Matvejević die mediterrane Zivilisation ist.“''</ref><ref name=pmatvejevic2>[https://ravnododna.com/kome-je-pukla-zica/ Kome je pukla ‘Žica’?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107094902/https://ravnododna.com/kome-je-pukla-zica/ |date=2023-01-07 }} Ravno do dna. ''Jelena Svilar; 08.01.2012.''<br>''“Neobično je, nakon tolikih godina terora raznih promotera vlastitih ega koji navodno djeluju u nacionalnom interesu, u eteru javne televizije čuti intervju s čovjekom zbog kojeg ćete konačno doživjeti stanoviti ushit što pripadate istom narodu, iako je upravo nacionalni identitet ono što Matvejević, kao deklarirani Jugoslaven, nikada nije osjećao imanentnim sebi samom.”''</ref><ref name=pmatvejevic3>[https://www.portalnovosti.com/borac-protiv-politika-gluposti Borac protiv politika gluposti] Portal Novosti. ''N.J.; 16.02.2017.''<br>''“Predrag Matvejević je bio Jugoslaven, ali nije bio protiv nacionalnih identiteta jer je pomagao i hrvatske disidente, rečeno je na tribini ‘Ostavština Predraga Matvejevića’, održanoj 14. februara u prostorijama ‘Privrednika’ u Zagrebu.”''</ref><ref name=pmatvejevic4>[https://www.danas.rs/kultura/pisac-i-kriticar-bozo-koprivica-o-mediteranstvu-i-jugoslovenstvu-knjizevnog-velikana-predragu-matvejevicu-se-njegov-rodni-grad-mostar-oduzio-varvarskim-cinom/ Pisac i kritičar Božo Koprivica o mediteranstvu i jugoslovenstvu književnog velikana: Predragu Matvejeviću se njegov rodni grad Mostar odužio varvarskim činom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108022018/https://www.danas.rs/kultura/pisac-i-kriticar-bozo-koprivica-o-mediteranstvu-i-jugoslovenstvu-knjizevnog-velikana-predragu-matvejevicu-se-njegov-rodni-grad-mostar-oduzio-varvarskim-cinom/ |date=2023-01-08 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Radmila Radosavljević; 06.07.2022.''<br>''“Matvejević je bio Jugosloven, njegovo jugoslovenstvo počelo je kada je sa trinaest godina pristupio partizanima. […] On nije prestao da bude Jugosloven ni u najtežim trenucima, kada je HDZ preuzeo vlast u Hrvatskoj i kada je bio progonjen. […] Verujem, nažalost, da bi se nekome ko je ostao Jugosloven kao Matvejević desila ista moralna pizdarija, rušenje rodne kuće, i da je ta kuća bila u Beogradu ili bilo gde drugde na ovom prostoru.”''</ref> * [[Ivan Mažuranić]], književnik, političar<ref name=imazuranic1>Živančević, Milorad: [https://hrcak.srce.hr/en/file/309559 »Danica ilirska« i njeni anonimni suradnici (Bilješke in tergo u povodu reprint izdanja)], u: Croatica, br. 5 (1973), str. 382.<br>''“Dok se kadikad potpisivao punim imenom, deklarirajući se kao »Ilir iz Primorja Horvatskog«, u većini slučajeva, naročito onda kada mu se iz političkih razloga činilo da će tako biti bolje, ili pak kada je smatrao da su mu prilozi nedostojni slave, a potrebni u određenom trenutku, pisao je pod šifrom, ne rijetko i posve anonimno.”''</ref><ref name=imazuranic2>Pasarić, Josip: Ivan Mažuranić, u: Vienac, god. XXI br. 32 (1890), str. 510.<br>''“Ovako smjelo i umno pjeva g. 1836. Mažuranić, koji se pod ovu pjesmu podpisao: Ilir iz Primorja Horvatskog.”''</ref> * [[Antun Mihanović]], književnik, pravnik, diplomata<ref name=amihanovic1>Шишић, Фердо: [https://www.uzzpro.gov.rs/doc/biblioteka/digitalna-biblioteka/1937-Jugoslovenska-Misao.pdf Југословенска мисао. Историја идеје југословенског народног уједињења и ослобођења од 1790-1918.] Београд 1937, стр. 79.<br>''“Поносим се и тиме, што сам дошао и к Вашој Пресвијетлости, као к једином кнезу (владаоцу) нашега илирског народа.”</ref> * [[Milan Milišić]], pesnik<ref name=mmilisic1>Kazalište Marin Držić: [https://kmd.hr/wp-content/uploads/2020/02/2015_Kad-je-Bog-stvarao-stvarao-Dubrovnik.pdf Kad je Bog stvarao Dubrovnik.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004165511/https://kmd.hr/wp-content/uploads/2020/02/2015_Kad-je-Bog-stvarao-stvarao-Dubrovnik.pdf |date=2023-10-04 }} Dubrovnik 2015, str. 22.<br>''“Paradoksalno je da je Milan Milišić koji se osjećao i izjašnjavao kao Jugoslaven, ubijen projektilom Jugoslavenske narodne armije.”''</ref><ref name=mmilisic2>[http://www.novossti.com/2012/05/beatnici-su-danas-aktualniji-nego-ikad/ Beatnici su danas aktualniji nego ikad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020073058/http://www.novossti.com/2012/05/beatnici-su-danas-aktualniji-nego-ikad/ |date=2013-10-20 }} Novosti. ''Rade Dragojević; broj 648, 19.05.2012., broj 648''<br>''“Baš kao i Danilo Kiš ili Predrag Matvejević, i Milan Milišić bio je kozmopolita i uvjereni Jugoslaven, ali i Dubrovčanin.”''</ref><ref name=mmilisic3>[http://www.e-novine.com/drustvo/41119-ivot-slobodu.html Život za slobodu] E-Novine. ''Dragoljub Todorović; 04.10.2010.''</ref> * [[Pero Mužijević]], književni kritičar, univerzitetski profesor<ref name=pmuzijevic1>[http://www.republika.co.rs/322-323/34.html In memoriam Pero Mužijević (1934-2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107102741/http://www.republika.co.rs/322-323/34.html |date=2023-01-07 }} Republika. ''Nastasja Radović, Nebojša Popov; broj 322-323, 01-31.12.2003.''<br>''“Pero Mužijević je bio autentičan Jugosloven, vezan za Bosnu, rođenjem i uspomenama, Beograđanin, bez kojeg se ne može zamisliti priča o našoj književnoj boemiji, nenadmašan kozer, humanista po načinu života a ne parolama, intelektualac, pre svega po osećaju sveta...”.''</ref> * [[Vladimir Nazor]], pjesnik, književnik<ref name=vnazor1>Roksandić, Drago: [http://ckhis.ffzg.unizg.hr/files/file/pdf/Desnicini-susreti/DS-2011-pdf/DS-2011-07-Roksandic.pdf Prvi kongres kulturnih radnika Hrvatske (Topusko, 25.–27. lipnja 1944.): iskustvo i aproprijacije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225153912/http://ckhis.ffzg.unizg.hr/files/file/pdf/Desnicini-susreti/DS-2011-pdf/DS-2011-07-Roksandic.pdf |date=2024-12-25 }}, u: Roksandić, Drago/Cvijović Javorina, Ivana (ur.): Intelektualci i rat 1939.–1947. Zbornik radova s međunarodnog skupa Desničini susreti 2011. Zagreb 2012, str. 106.<br>''Nazorov je samostalni poziv bio akt svojevrsne autentične kulturne revolucije. […] On je postavio i ključno pitanje, kao Hrvat i Jugoslaven: “Kako ćemo najuspješnije postići da u našoj federativnoj državi – ne dirajući u značajne osobine pojedinih naroda, koji je grade – gajimo kulturu što više zajedničkog (Nazorov kurziv – D.R.) duha i ideala?”''</ref> * [[Elvedin Nezirović]], književnik<ref name=enezirovic1>[https://www.vijesti.me/kultura/389826/ovdje-je-kultura-izgubila-svoju-prosvjetiteljsku-ulogu Ovdje je kultura izgubila svoju prosvjetiteljsku ulogu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021193823/https://www.vijesti.me/kultura/389826/ovdje-je-kultura-izgubila-svoju-prosvjetiteljsku-ulogu |date=2022-10-21 }} [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Vujica Ognjenović; 15.06.2019.''<br>''“U tom smislu, ja sam bio i ostao Jugosloven i kao takav duboko sam razočaran stvarnošću u kojoj živim.”''</ref> * [[Andrej Nikolaidis]], književnik i publicist<ref name=anikolaidis>[https://www.portalnovosti.com/andrej-nikolaidis-jugosloven-sam-po-nadi Andrej Nikolaidis: Jugosloven sam po nadi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221009020636/https://www.portalnovosti.com/andrej-nikolaidis-jugosloven-sam-po-nadi |date=2022-10-09 }} Portal Novosti. ''Davor Konjikušić; 17.01.2017.''<br>''Možemo li reći da ste vi zapravo Jugoslaven? - “Ja to nedvojbeno jesam. I po rođenju i po kulturi. I najvažnije: po nadi.”''</ref> * [[Milan Nikolić]], književnik, prevoditelj<ref name=mnikolic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 379.<br>''“Nikolić Milan, književnik i književni prevodilac, slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=mnikolic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, 325.<br>''“Nikolić I. Milan, književnik i prevodilac; član Glavnog političkog saveta Novog komunističkog pokreta Jugoslavije (r. 18. XI 1935, Bagrdan, Svetozarevo). Jugosloven.”''</ref> * [[Grozdana Olujić]], književnica<ref name=golujic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 389-390.<br>''“Olujić Grozdana, književnik, slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=golujic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 334.<br>''“Olujić L. Grozdana, književnik, slobodni umetnik (r. 30. VIII 1934, Erdevik, Vojvodina). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Muharem Omerović]], pjesnik<ref name=momerovic1>[https://www.xxzmagazin.com/narodu-nije-nista-a-sve-ga-boli Narodu nije ništa, a sve ga boli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221031233016/https://www.xxzmagazin.com/narodu-nije-nista-a-sve-ga-boli |date=2022-10-31 }} XXZ magazin. ''Savo Petrović; 28.06.2021.''<br>''“Muharem Omerović se u popisu stanovništva uvijek izjašnjavao kao Musliman govoreći da se on osjeća i kao Jugosloven i da će jednog dana narodi Jugoslavije "ako ne budu imali dovoljno zlata praviti Tita i od blata"!”''</ref> * [[Eliezer Papo]], književnik i rabin<ref name=epapo1>[https://javniservis.net/mediji/dnevnici-nedeljnici-mesecnici/novi-magazin/eliezer-papo-naravno-da-sam-jugonostalgican/ Eliezer Papo: Naravno da sam jugonostalgičan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230615235228/https://javniservis.net/mediji/dnevnici-nedeljnici-mesecnici/novi-magazin/eliezer-papo-naravno-da-sam-jugonostalgican/ |date=2023-06-15 }} Javni servis. ''Anđelka Cvijić; 16.09.2022.''<br>''Kažete da ste Sarajlija, Bosanac i Jugosloven. Šta vam je to značilo pre rata, šta znači sada kad Jugoslavije nema? - “Prije rata su sva ta tri pridjeva upućivala na jednu te istu puku realnost, jer tad nisam bio samo IZ Sarajeva/Bosne i Hercegovine/Jugoslavije, nego i U Sarajevu/Bosni i Hercegovini/Jugoslaviji. Danas sva tri označavaju prvenstveno kulturu, mentalitet, pogled na svijet.”''</ref> * [[Siniša Pavić]], scenarista<ref name=spavic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 403.<br>''“Pavić Siniša, književnik i scenarista; sudija Okružnog suda u Beogradu (od '66). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=spavic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 346.<br>''“Pavić A. Siniša, književnik; sudija Okružnog suda u Beogradu (r. 22. I 1933, Sinj). Jugosloven.”''</ref> * [[Muharem Pervić]], književni kritičar<ref name=mpervic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 417.<br>''“Pervić Muharem, književnik; književni i pozorišni kritičar. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mpervic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 354.<br>''“Pervić S. Muharem, književnik, književni i pozorišni kritičar; umetnički savetnik u TV Beograd (r. 11. IV 1934, Ključ). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Petar II Petrović Njegoš|Petar Petrović Njegoš]], pjesnik, vladika, vladar<ref name=ppnjegos1>Лакић, Зоран: [https://canupub.me/Docs/2002/190-Din-Petr-Njeg-I/Dinastija%20Petrovic%CC%81%20Njegos%CC%8C%20-%20Tom%20I%20-%2010.%20Zoran%20Lakic%CC%81.pdf Српство и југословенство династије Петровића у Црној Гори], у: Дашић, Миомир (ур.): Династија Петровић Његош. Том I. Радови са међународног научног скупа, Подгорица, 29. октобар – 1. новембар 2001. Подгорица 2002, стр. 257.<br>''“Ја јесам Раде Томов са Његушах, јесам Црногорац и Србин и Југословен и Словен и шака земнога праха под овим звијездама.”''</ref><ref name=ppnjegos2>Лакић, Зоран: [https://istorijskizapisi.me/wp-content/uploads/2021/05/LAKIC-Zapisi-o-Marku-Vujacicu.pdf Записи о Марку Вујачићу у рату 1941-1945], у: Историјски записи, год. 71 бр. 1-2 (1998), стр. 138.<br>''“Ја сам Раде Томов са Његуша, јесам Црногорац, Србин и Југословен и Словен и шака земнога праха под овим звијездама.”''</ref> * [[Janko Pukmeister]], pjesnik, književnik<ref name=jpukmeister1>Vijanski, Janko [Janko Pukmeister (pseudonim)]: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaccENhzGg35hRmnb9yFo3SLREBOBqOomsOTGd645l8gUHnwOowaq-Bz9wNiHxHS97720IL1fz_RBRRGlidt4kQeciu7Ox_VSt5uCk5NEhZPhSdtwRX9rMRh92WXgmvc266InpUgvRlGZkSJjLEXCT1MwD0Hym5GEzeuh_aocsT2TydcsZPS0_jHqVOvQaSOTVbdzP7hgANACT37qAJt7N_hgIBYUj9n73fPNaM7G-P_vnRTOFjH0PwYPJ0-VWt4UO6Cj_OvSrlsufnHK5C4cBe3R-jcqzr9mYBwGvJ2rNW1zHbFTKY Kako Slovenci kruh čislajo], u: Novice gospodarske, obertniške in narodne, tečaj XVI. list 9 (03.03.1858), str. 67.<br>''“Tudi pri nas Jugoslovanih je ta običaj navaden.”''</ref> * [[Dušan Radović]], književnik<ref name=dradovic1>[https://www.danas.rs/dijalog/licni-stavovi/licni-stav-dusana-petricica-dusko-radovic-je-prezirao-kalkulantski-patriotizam/ Lični stav Dušana Petričića: Duško Radović je prezirao kalkulantski patriotizam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107111056/https://www.danas.rs/dijalog/licni-stavovi/licni-stav-dusana-petricica-dusko-radovic-je-prezirao-kalkulantski-patriotizam/ |date=2023-01-07 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Dušan Petričić; 12.12.2022.''<br>''“Mnogi imaju dilemu, na kojoj strani bi Duško Radović danas bio u ovoj našoj podeljenoj, razorenoj i moralno posrnuloj državi. Znam da je Duško bio iskreni Jugosloven, znam da je bio ateista, znam da je iz dubine duše prezirao lažni i kalkulantski patriotizam i znam za njegov otvoreni i duboki animozitet prema onoj raščupanoj, bradatoj i primitivnoj četničkoj Srbiji.”''</ref> * [[Vujica Rešin Tucić]], književnik<ref name=vresintucic1>Milenković, Nebojša: [https://monoskop.org/images/e/e6/Milenkovic_Nebojsa_Vujica_Resin_Tucic_Tradicija_avangarde_The_Tradition_of_Avant-garde_2011.pdf Vujica Rešin Tucić. Tradicija avangarde.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425054218/https://monoskop.org/images/e/e6/Milenkovic_Nebojsa_Vujica_Resin_Tucic_Tradicija_avangarde_The_Tradition_of_Avant-garde_2011.pdf |date=2024-04-25 }} Novi Sad 2011, str. 64.<br>''“Uprkos brojnim razočarenjima, Rešin Tucić se čitavog života izjašnjavao kao Jugosloven i kao komunista – kao takav, čak i nakon ratnih devedesetih, u svim centrima bivše nam države bio je rado viđen gost.”''</ref><ref name=vresintucic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 480.<br>''“Rešin Tucić Vujica, književnik; dramaturg u Radio N. Sadu (od '75). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vresintucic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 406.<br>''“Rešin Tucić Đ. Vujica, književnik (r. 17. II 1941, Melenci). Jugosloven.”''</ref> * [[Marko Ristić]], književnik i diplomata<ref name=mristic-iandric-odavico/> * [[Izet Sarajlić]], književnik, pjesnik<ref name=isarajlic1>[https://www.xxzmagazin.com/moram-natrag-u-sarajevo-ja-sam-sarajlic Moram natrag u Sarajevo - ja sam Sarajlić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114021846/https://www.xxzmagazin.com/moram-natrag-u-sarajevo-ja-sam-sarajlic |date=2023-11-14 }} XXZ magazin. ''Savo Petrović; 15.03.2019.''<br>''I jednom će negdje kazati: “Ja sam po nacionalnosti Sarajlija i Jugosloven”.''</ref> * [[Bekim Sejranović]], književnik<ref name=bsejranovic1>[https://www.danas.rs/bbc-news-serbian/balkan-i-knjizevnost-bekim-sejranovic-stranac-u-sloveniji-u-hrvatskoj-u-bosni-i-bilo-gde-drugo-na-svetu/ Balkan i književnost: Bekim Sejranović, „stranac u Sloveniji, u Hrvatskoj, u Bosni i bilo gde drugo na svetu“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004011248/https://www.danas.rs/bbc-news-serbian/balkan-i-knjizevnost-bekim-sejranovic-stranac-u-sloveniji-u-hrvatskoj-u-bosni-i-bilo-gde-drugo-na-svetu/ |date=2023-10-04 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''BBC News na srpskom; 21.05.2022.''<br>''Njegov odnos prema Bosni teško je opisati, kaže profesor Svan Monsland. „Bio je Bosanac, Hrvat, Jugosloven, Skandinavac, ali se najslobodnije osećao u Rijeci“, dodaje ovaj profesor.''</ref> * [[Dejan Tiago Stanković]], književnik i prevodilac<ref name=dtstankovic1>[https://www.danas.rs/bbc-news-serbian/dejan-tiago-stankovic-knjizevna-kometa-i-uvek-odani-nasmejani-prijatelj/ Dejan Tiago Stanković: Književna ‘kometa’ i uvek odani, nasmejani prijatelj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221231221742/https://www.danas.rs/bbc-news-serbian/dejan-tiago-stankovic-knjizevna-kometa-i-uvek-odani-nasmejani-prijatelj/ |date=2022-12-31 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''BBC News na srpskom; 21.12.2022.''<br>''“Tiago Stanković je bio i jedan od potpisnika Deklaracije o zajedničkom jeziku i deklarisao se kao Jugosloven.”''</ref><ref name=dtstankovic2>[https://www.nin.rs/kultura/vesti/64461/dejan-tiago-stankovic-olicenje-radosti-zivota Dejan Tiago Stanković: Oličenje radosti života] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226001023/https://www.nin.rs/kultura/vesti/64461/dejan-tiago-stankovic-olicenje-radosti-zivota |date=2024-12-26 }} [[NIN]]. ''Aleksa Anđelić; 21.12.2024.''<br>''“Bio je jedan od potpisnika Deklaracije o zajedničkom jeziku i izjašnjavao se kao Jugosloven.”''</ref> * [[Vlada Stojiljković]], književnik<ref name=vstojiljkovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 541.<br>''“Stojiljković Vlada, književnik i književni prevodilac; novinar u Radio Beogradu. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vstojiljkovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 460.<br>''“Stojiljković M. Vlada, književnik i prevodilac, novinar Radio Beograda (r. 4. IX 1938, Zagreb). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Darko Suvin]], teoretičar, povjesničar i kritičar književnosti i kulture<ref name=dsuvin1>[https://www.masina.rs/darko-suvin-svaki-malo-bistriji-ekonomist-danas-bi-mogao-ustanoviti-da-se-u-prvih-30-godina-sfrj-zivjelo-materijalno-bolje-nego-danas/ Darko Suvin: „Svaki malo bistriji ekonomist danas bi mogao ustanoviti da se u prvih 30 godina SFRJ živjelo materijalno bolje nego danas“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227214155/https://www.masina.rs/darko-suvin-svaki-malo-bistriji-ekonomist-danas-bi-mogao-ustanoviti-da-se-u-prvih-30-godina-sfrj-zivjelo-materijalno-bolje-nego-danas/ |date=2023-02-27 }} Mašina. ''Mašina; 27.02.2023.''<br>''Prvo, o nacionalizmu. Dijelim stav Alekse Đilasa u intervjuu 2009, koji je na pitanje „Izjašnjavali ste se kao Jugosloven?“ odgovorio: „To sam i danas. Što ne znači da nisam i Crnogorac i Srbin…. Jugoslavija nije bila veštačka tvorevina i za mene je njen dugi, krvavi raspad, koji se možda još nije završio, upravo dokaz da je ona bila jedino demokratsko rešenje za jugoslovensko nacionalno pitanje.“''</ref> * [[August Šenoa]], književnik<ref name=asenoa1>Janjetović, Zoran: [https://hrcak.srce.hr/file/74496 Prilozi o hrvatskoj kulturi na stranicama ''Politikinog zabavnika'' u razdoblju socijalističke Jugoslavije]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, u: Historijski zbornik, god. 61 br. 2 (2008), str. 382.<br>''“Osim što je bio jedan od najvećih hrvatskih književnika, Šenoa je bio i dobar Jugoslaven, što ga je također činilo poželjnim, čak i u vrijeme kad je Jugoslavija prestala postojati.”''</ref><ref name=asenoa2>Barac, Antun: August Šenoa. Studija. Zagreb 1926, str. 82.<br>''“[…]: po svome je shvatanju Jugoslaven, ali područje svog rada ograničuje na hrvatstvo, boreći se u njemu za misao kulturnog pridizanja, dižući mu svijest i ponos.”''</ref> * [[Ivana Šćepanović]], književni prevodilac<ref name=iscepanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 553.<br>''“Šćepanović Ivana, književni prevodilac; zamenik gl. urednika časopisa za flamansku i holandsku književnost "Erazmo"; urednik IP "Prometej", N. Sad. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Zvonimir Šubić]], književnik<ref name=zsubic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 710.<br>''“Šubić Zvonimir, književnik, r. 1902 u Srebrenici, Jugosloven.”''</ref> * [[Gvido Tartalja]], književnik<ref name=gtartalja1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 719.<br>''“Tartalja Gvido, književnik, urednik Izdavačkog preduzeća »Prosveta«, r. 1899 u Zagrebu, Jugosloven.”''</ref> * [[Slobodan Tišma]], književnik<ref name=stisma1>[https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/6/1/slobodan-tisma-vojvodina-je-izgubila-identitet Slobodan Tišma: Vojvodina je izgubila identitet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320181732/https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/6/1/slobodan-tisma-vojvodina-je-izgubila-identitet |date=2023-03-20 }} [[Al Jazeera Balkans]]. ''Nedim Sejdinović; 01.06.2020.''<br>''“Bio sam Jugosloven i to sam i ostao.”''</ref><ref name=stisma2>[https://cordmagazine.com/sr/zivotna-prica/svako-vreme-ima-svoju-estetiku-i-svoj-moral/ Svako vreme ima svoju estetiku i svoj moral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221201055415/https://cordmagazine.com/sr/zivotna-prica/svako-vreme-ima-svoju-estetiku-i-svoj-moral/ |date=2022-12-01 }} CorD magazin. ''Zorica Todorović Mirković; 01.10.2021.''<br>''“Novosadjanin od glave do pete, a izjašnjava se kao Jugosloven.”''</ref> * [[Dragan Todorović]], književnik, novinar<ref name=dtodorovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 578-579.<br>''“Todorović Dragan, novinar i rok kritičar, radio i TV voditelj. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=dtodorovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 490.<br>''“Todorović D. Dragan, novinar, urednik i voditelj na III kanalu TV Beograd (r. 6. IX 1958, Kragujevac). Jugosloven.”''</ref> * [[Lovro Toman]], pjesnik, političar<ref name=ltoman1>Matica slovenska v Ljubljani: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qacb9UCdkm5brjJ1gUzqcY37J5v9Gvgg-yzkIw0eRpu54k0nI7epR_1opdVzuMQvz4gs233-y2qf1En2JRr4z8nh1KnoDPg2c96a7cAe-DayW2y6sDhqUIUXu6rxYqJA2CCAVrFP59wL4igcVfkDX0XMKJawHWzrHPJqs-ANDz5M8dZ4PmgV9Ut5o70IWDOHuw55CPueza9qmDl0Fd-xHIl_kV-Gd0O_19tkVeel9IWENCxllFHmpZPqqPMyyo6MF7Vw3fMa Dr. Lovro Toman.] Ljubljana 1876, str. 58.<br>''“Ako pa hoče nas še v eno mer na sumu imeti, naj pomisli, da se Jugoslovani tolažimo z zvesto svojo zavestjo in z zgodovino, da so prešla ministerstva: Kavničevo, Meternihovo in Bahovo, – Jugoslovani pa so vendar ostali in da bodo tudi še pretrpeli ministerstvo Schmerlingovo.”''</ref> * [[Marko Tomaš]], pjesnik<ref name=mtomas1>[https://balkans.aljazeera.net/teme/2017/9/23/tomas-bosanstvo-se-negira-jer-podsjeca-na-jugoslovenstvo Tomaš: Bosanstvo se negira jer podsjeća na jugoslovenstvo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221019030251/https://balkans.aljazeera.net/teme/2017/9/23/tomas-bosanstvo-se-negira-jer-podsjeca-na-jugoslovenstvo |date=2022-10-19 }} [[Al Jazeera Balkans]]. ''Jasmin Agić; 23.09.2017.''<br>''“Gledaj, ja sam Jugosloven, i tako sam se izjašnjavao dok se to moglo, a sada sam ostali i nepriznat ukoliko se tako izjašnjavam.”''</ref><ref name=mtomas2>[https://primorski.me/info/marko-tomas-i-djordje-gregovic-gosti-knjizevnog-programa-dublin-pub-a/ Marko Tomaš i Đorđe Gregović gosti književnog programa Dublin Pub-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226015246/https://primorski.me/info/marko-tomas-i-djordje-gregovic-gosti-knjizevnog-programa-dublin-pub-a/ |date=2023-02-26 }} Primorski Portal. ''Primorski Portal; 20.02.2023.''<br>''“Marko Tomaš je pjesnik, boem, meštar od riječi, Jugosloven.”''</ref> * [[Mato Topalović]], pjesnik, sveštenik<ref name=mtopalovic1>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/topalovic-mato Topalović, Mato] Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2013.–2026.''<br>''“Ilirskomu pokretu pridružio se domoljubnim i prigodničarskim pjesmama tiskanima u Danici od 1835 (skupljenima u knjizi Odziv rodoljubivog serca, 1842), pod imenima Ilir iz Slavonije i Rodoljub Zdenčanin, te člancima u Narodnim novinama; njegova pjesma Silni hrabri graničari pjevala se kao graničarska himna.”''</ref> * [[Juraj Tordinac]], pesnik<ref name=jtordinac1>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/tordinac-juraj Tordinac, Juraj] Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2013.–2026.''<br>''“Kao zagovornik narodnoga preporoda, pod pseudonimom Ilir iz Slavonije, surađivao je u Danici (1835–42), u kojoj je, pišući stihom narodne pjesme, objavljivao domoljubnu (Slavonija sestram, 1835; Moja domovina, 1838; Rodu na poštenje, 1838) i refleksivnu poeziju (Moje pjesni, 1840; Sreća pjesnička, 1840).”''</ref><ref name=jtordinac2>Horvat, Rudolf: Slike iz hrvatske povjesti. Zagreb 1910, str. 132.<br>''“Kao »Ilir iz Slavonije« počeo je Tordinac već god. 1835. pisati pjesme za Gajevu »Danicu«.”''</ref> * [[Janez Trdina]], književnik<ref name=jtrdina1>Novak, Viktor: Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva (1390-1930). Beograd 1930, str. 302.<br>''“Slovenac Janez Trdina, osvedočeni Jugosloven profesor srpskohrvatskog jezika i književnosti na rečkoj gimnaziji dao je u VIII razredu 1864-1865 pismeni zadatak »Hrvati i Srbi, ljubite se«.”''</ref> * [[Marko Vešović (književnik)|Marko Vešović]], književnik<ref name=mvesovic1>[http://www.vecernji.hr/knjige/snjezana-kordic-zasto-ovdje-nema-prijevoda-ako-govorimo-cetiri-jezika-902954 S. Kordić: Zašto ovdje nema prijevoda ako govorimo četiri jezika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305071039/http://www.vecernji.hr/knjige/snjezana-kordic-zasto-ovdje-nema-prijevoda-ako-govorimo-cetiri-jezika-902954 |date=2016-03-05 }} [[Večernji list]]. ''Denis Derk; 15.11.2013.''<br>''“Na posljednjem popisu stanovništva u Bosni i Hercegovini odgovorio sam da sam Jugoslaven, da mi je materinji jezik srpsko-hrvatski te da sam ateist.”''</ref><ref name=mvesovic2>[https://www.aktuelno.me/kolumne/marko-vesovic-svastara-nesto-kao-dnevnicki-zapisi-3/ Marko Vešović: Nešto kao dnevnički zapisi (3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108080947/https://www.aktuelno.me/kolumne/marko-vesovic-svastara-nesto-kao-dnevnicki-zapisi-3/ |date=2023-01-08 }} Aktuelno.me ''Marko Vešović; 06.07.2021.''<br>''Sjetih se posljednjeg popisa u BIH, kad sam popisivačima rekao: “Po vjeri sam pravoslavni ateista, jezik mi je srpskohrvatski, po nacionalnosti sam Jugosloven”.''</ref><ref name=mvesovic3>[https://www.aktuelno.me/istaknuto/marko-vesovic-svastara-i-mrznja/ Marko Vešović Svaštara (I): Mržnja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108080944/https://www.aktuelno.me/istaknuto/marko-vesovic-svastara-i-mrznja/ |date=2023-01-08 }} Aktuelno.me ''Marko Vešović; 02.11.2018.''<br>''“Ali moja mržnja je nestala otkako sam po nacionalnosti Jugosloven.”''</ref> * [[Radonja Vešović]], književnik<ref name=rvesovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 610.<br>''“Vešović Radonja, novinar i književnik, akademik. […] P: Crnogorac - Jugosloven.”''</ref><ref name=rvesovic2>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 760-761.<br>''“Vešović Radonja: književnik, službenik Ureda za informacije Izvršnog veća NR Crne Gore, urednik književnog časopisa »Susreti«, rez. kapetan, r. 1924 u Rijeci Marinića, Srez invangradski [sic!], Jugosloven.”''</ref> * [[Krinka Vidaković-Petrov]], književnik, direktorica Memorijalnog centra „Staro sajmište"<ref name=kvidakovicpetrov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 611.<br>''“Vidaković-Petrov Krinka, književnik i književni prevodilac. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Velimir Visković]], književni kritičar i leksikograf<ref name=vviskovic1>[https://www.portalnovosti.com/rat-mir-velimir Rat, mir, Velimir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105105519/https://www.portalnovosti.com/rat-mir-velimir |date=2023-01-05 }} Portal Novosti. ''Boris Rašeta; 03.07.2022.''<br>''Izrekao je i rečenicu koja se na ovim televizijama nije dugo čula i neće, o tome kako se oduvijek osjećao “i Hrvatom, i Jugoslavenom”.''</ref> * [[Stanko Vraz]], pjesnik, prevodilac<ref name=svraz1>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/vraz-stanko Vraz, Stanko] Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2013.–2026.''<br>''“Iste je godine u Grazu upoznao Lj. Gaja; surađivao je u Danici od prvoga broja, potpisujući se isprva kao »Ilir iz Štajera«.”''</ref> * [[Slobodan Zubanović]], književnik<ref name=szubanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 646.<br>''“Zubanović Slobodan, književnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=szubanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 545.<br>''“Zubanović V. Slobodan, književnik; sekretar redakcije lista Književne novine (r. 16. III 1947). Jugosloven.”''</ref> * [[Nina Živančević]], pjesnikinja<ref name=nzivancevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 650.<br>''“Živančević Nina, književnik i književni prevodilac; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=nzivancevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 548.<br>''“Živančević V. Nina, književnik i prevodilac, slobodni umetnik (r. 30. I 1957.) Jugoslovenka.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:S. Kragujevic, Ivo Andric, 1961a 0.jpg|Ivo Andrić Datoteka:Vladimir Arsenijević at Krokodil 04 - cropped.jpg|Vladimir Arsenijević Datoteka:Anton Aškerc.jpg|Anton Aškerc Datoteka:Vladislav Bajac, Studio Babic.jpg|Vladislav Bajac Datoteka:Zorica Bajin Ðukanovic.jpg|Zorica Bajin-Đukanović Datoteka:Stevan Kragujevic, Oto Bihalji Merin, slikar i istoricar umetnosti, 1990s (cropped).jpg|Oto Bihalji-Merin Datoteka:Oskar Davico 1951.jpg|Oskar Davičo Datoteka:Ivan Ergić.jpg|Ivan Ergić Datoteka:Dragojla Jarnević 3.jpg|Dragojla Jarnević Datoteka:Danilo Kiš 2010 Montenegro stamp.jpg|Danilo Kiš Datoteka:Miroslav Krleža 1953 (cropped).jpg|Miroslav Krleža Datoteka:Zofka_Kveder_1920s.jpg|Zofka Kveder Datoteka:Josip Levičnik.jpg|Jožef Levičnik Datoteka:Predrag Matvejević on Subversive Festival 0 (cropped).jpg|Predrag Matvejević Datoteka:Ivan Mažuranić drawing (cropped).jpg|Ivan Mažuranić Datoteka:ANTUN-MIHANOVIC.jpg|Antun Mihanović Datoteka:Vladimir Nazor 1976 Yugoslavia stamp.jpg|Vladimir Nazor Datoteka:Grozdana Olujic 3.jpg|Grozdana Olujić Datoteka:Petar II Petrović-Njegoš.jpg|Petar Petrović Njegoš Datoteka:Marko-ristic-2.jpg|Marko Ristić Datoteka:Izet Sarajlić.jpg|Izet Sarajlić Datoteka:Dejantiagostankovic (cropped).jpg|Dejan Tiago Stanković Datoteka:August Šenoa.jpg|August Šenoa Datoteka:Gvido Tartalja portrait.jpg|Gvido Tartalja Datoteka:Dragan Todorović (writer).jpg|Dragan Todorović Datoteka:Lovro toman.jpg|Lovro Toman Datoteka:Mato Topalovic 1885 Mayerhofer.png|Mato Topalović Datoteka:Janez Trdina.jpg|Janez Trdina Datoteka:Stanko_Vraz.jpg|Stanko Vraz </gallery> </div> == Komedija == * [[Peđa Bajović]], stand-up komičar<ref name=pbajovic1>[https://www.index.hr/magazin/clanak/video-pedja-bajovic-u-dusi-sam-jugoslaven-i-ne-mozete-mi-nista-osim-smijati-se/964147.aspx Pedja Bajović: "U duši sam Jugoslaven i ne možete mi ništa - osim smijati se"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126003852/https://www.index.hr/magazin/clanak/video-pedja-bajovic-u-dusi-sam-jugoslaven-i-ne-mozete-mi-nista-osim-smijati-se/964147.aspx |date=2022-11-26 }} index.hr ''18.04.2017.''<br>''“Da, u duši sam Jugoslavenom, ali ne u političkom smislu. Kulturološki se tako osjećam te ne predstavljam nikakvu prijetnju bilo kome.”''</ref><ref name=pbajovic2>[https://www.akta.ba/licnosti/kultura-i-sport/48014/peda-bajovic-stand-up-komicarprijelomni-trenutak-je-bio-odlazak-u-seattle Peđa Bajović, stand-up komičar: Prijelomni trenutak je bio odlazak u Seattle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225152852/https://www.akta.ba/licnosti/kultura-i-sport/48014/peda-bajovic-stand-up-komicarprijelomni-trenutak-je-bio-odlazak-u-seattle |date=2024-12-25 }} akta.ba ''Dnevni list; 19.01.2015.''<br>''“Kroz svoju bio-geografiju sam skupio tri i pol državljanstava i biranje samo jednog od ovih naših identiteta bi bila izdaja ostalih. Kulturološki sam Jugoslaven, a politički sam prilično daleko od toga.”''</ref><ref name=pbajovic3>[https://www.ekskluziva.ba/peda-bajovic-u-clubu-monument/20761 Peđa Bajović u Clubu Monument!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126011855/https://www.ekskluziva.ba/peda-bajovic-u-clubu-monument/20761 |date=2022-11-26 }} ekskluziva.ba ''04.01.2016.''<br>''“Jednostavno, kad se ta zemlja raspala, ja sam već imao 20 godina, dakle bio potpuno formirana ličnost. Sve ovo što je uslijedilo kasnije, nije mi se uspjelo primiti u identitet i ako kažem da sam ovo prvo - onda bih poništio ono drugo ili treće, pa čak i četvrto, a koji su sve dio mog identiteta. Zato, ja sam kulturološki Jugosloven, a imam i papire za to u vidu tri i po državljanstva! Usput, živio sam svuda unaokolo i mislim da, ako nisam u pravu, barem ima pravo na takvo mišljenje.”''</ref><ref name=pbajovic4>[https://6yka.com/kolumne/peda-bajovic-prema-onima-koji-ne-izlaze-na-glasanje-osjecam-prezir Peđa Bajović: Prema onima koji ne izlaze na glasanje osjećam prezir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126012420/https://6yka.com/kolumne/peda-bajovic-prema-onima-koji-ne-izlaze-na-glasanje-osjecam-prezir |date=2022-11-26 }} Buka. ''10.11.2018.''<br>''“Ja i kulturološki i praktično jesam Jugosloven. Za mene ta nekadašnja tvorevina ni u praktičnom smislu nije prestala da postoji.”''</ref> == Kulinarstvo == * [[Ljubomir Stanišić]], poznati šef kuhinje<ref name=ljstanisic1>[http://arhiva.superzena.net/kolaz.php?mm=11&nav_id=653173&yyyy=2012 Ljubomir Stanišić - najtraženiji šef kuhinje u Portugalu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221104050126/http://arhiva.superzena.net/kolaz.php?yyyy=2012&mm=11&nav_id=653173 |date=2022-11-04 }} Super žena. ''Patricia Lazarević; 13.11.2012.''<br>''“Ja se ne deklarišem ni kao Srbin, ni kao Bosanac, već kao Jugosloven i tako će biti do moje smrti, zapravo kao Jugosloven sa portugalskim srcem!”''</ref><ref name=ljstanisic2>[http://de.meetinghalfway.eu/2013/08/kochen-ganz-politisch-unkorrekt/ Kochen, ganz ‘politisch unkorrekt’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211015945/http://de.meetinghalfway.eu/2013/08/kochen-ganz-politisch-unkorrekt/ |date=2023-02-11 }} (na njemačkom) Meeting Halfway.<br>''“Ich nenne mich ganz offen einen Jugoslawen, denn meine ganze Familie liebt Sex, deshalb ist auch alles vermischt, Kroaten mit Muslimen, Muslime mit Serben… Obwohl mein Name orthodox ist, bin ich kein religiöser Mensch, ich bin Jugoslawe, und werde es immer sein.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Ljubomir Stanisic (Time Out Lisboa).png|Ljubomir Stanišić </gallery> </div> == Ljekarstvo == * [[Ljubica Božinović]], kardiolog<ref name=ljbozinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 59.<br>''“Božinović Ljubica, kardiolog. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Oliver Dulić]], kirurg, bivši političar<ref name=odulic1>Popadić, Dragan: Building up European Identity: From the Chimney Smoke, u: Psihološka istraživanja, vol. XIII br. 1 (2010), str. 16 nap. 9. (na engleskom)<br>''“Recently, Oliver Dulić, the Speaker of the Serbian Parliament until June 2008, declared his ethnicity as Yugoslav.”''</ref> * [[Slobodanka Gruden]], ljekarka, ranije političar<ref name=sgruden1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 155.<br>''“Gruden Slobodanka, lekar, primarijus; preds. Crvenog krsta Srbije; potpreds. Sekcije za transfuziologiju SLD; predsednik Stručne komisije za transfuziologiju pri Ministarstvu zdravlja SR Srbije; načelnik Službe za transfuziju KBC Zemun. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Nikola Ilanković]], neuropsihijatar, univ. profesor<ref name=nilankovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 167.<br>''“Ilanković Nikola, načelnik Odeljenja za organske moždane bolesti u Institutu za psihijatriju KCS; profesor Medic. fakulteta, Bg.; šef Centra za kliničku neurofiziologiju i poremećaje spavanja; preds. Sekcije za EEG i kliničku neurofiziologiju SLD; osnivač Laboratorije BU za kognitivne neuronauke i neuroinžinjering ('95). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=nilankovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 158.<br>''“Ilanković N. Nikola, šef Centra za kliničku neurofiziologiju i poremećaje spavanja Psihijatrijske klinike UKC u Beogradu; asistent Medicinskog fakulteta (r. 14. IV 1948, Subotica). Jugosloven.”''</ref> * [[Merima Isaković]], klinički psiholog, bivša glumica<ref name=misakovic1>[https://rs.n1info.com/kultura/merima-isakovic-ja-sam-jugoslovenka-i-dok-ja-postojim-postoji-jugoslavija/ Merima Isaković: Ja sam Jugoslovenka i dok ja postojim – postoji Jugoslavija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020210948/https://rs.n1info.com/kultura/merima-isakovic-ja-sam-jugoslovenka-i-dok-ja-postojim-postoji-jugoslavija/ |date=2022-10-20 }} N1 SRB. ''N1 Beograd; 28.05.2021.''<br>''“Nije tačno da ne postoji Jugoslavija, zemlja postoji dokle ljudi postoje, političke granice su drugo, ali ja sam Jugosloven i dok ja postojim – postoji Jugoslavija, da vas upoznam sa geografskom popravkom”, rekla je ona. […] “[…] Ako ja postojim, a ja sam Jugoslovenka, onda postoji i Jugoslavija, a verujem da nas ima još”, dodala je ona.''</ref> * [[Valentin Janežič]], lekar, pisac<ref name=vjanezic>Janežič, Valentin (Balant): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-TX6C8UZR/fb80cf9c-4262-4b58-b163-3ba39b58d90b/PDF Adam Janoša z Roščiševa Roščiševsky], u: Slovenska bčela, letnik 3, številka 42 (1852), str. 341.<br>''“Gotovo je bila ta prikazen vsim Slovanom, posebno pa nam Jugoslavenom neobičajna in nenadjana, ker se navadno naši žlahtniki svojega naroda sramujejo, ga zapuščajo in mnogokrat […].”''</ref> * [[Dimitrije Juzbašić]], kirurg, univerzitetski profesor<ref name=djuzbasic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 297.<br>''“Juzbašić Dimitrije, dr medicine, red. prof. Medicinskog fak. u Zagrebu, upravnik Hirurške klinike Medicinskog fak., r. 1909 u Daruvaru, Jugosloven.”''</ref> * [[Nenad Marković]], internista, univ. profesor<ref name=nmarkovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 305.<br>''“Marković Nenad, internista; naučni savetnik u Institutu za onkologiju, Sremska Kamenica; redovni profesor Medicinskog fakulteta, N. Sad. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=nmarkovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 267-268.<br>''“Marković S. Nenad, redovni profesor i šef Katedre za onkologiju Medicinskog fakulteta u Novom Sadu; naučni savetnik u Institutu za onkologiju u Sremskoj Kamenici; profesor na Medical College of Pennsylvania (r. 24. I 1938, Skoplje). Jugosloven, […].</ref> * [[Slavka Morić-Petrović]], neuropsihijatar, univ. profesor, revolucionar<ref name=smoricpetrovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 364.<br>''“Morić-Petrović Slavka, neuropsihijatar. […] P: Jugosloven. [sic!].”''</ref> * [[Vukašin Popadić]], ljekar-bakteriolog, političar, revolucionar<ref name=vpopadic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 558.<br>''“Popadić dr Vukašin, lekar-bakteriolog, direktor Centralnog higijenskog zavoda NRM u Skoplju, rez. major, r. 1904 u Glamoču, Jugosloven.”''</ref> * [[Dragan Popović]], medicinar, univerzitetski profesor<ref name=draganpopovic1>Kilibarda, M.: [https://hrcak.srce.hr/en/file/226865 In Memoriam. Prof. dr. sci med. Dragan Popović]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, u: Arhiv za higijenu rada i toksikologiju, 37 br. 1 (1986), str. 102.<br>''“Kao osvedočeni Jugosloven, učestvovao je u oslobađanju dobrog dela naše zemlje i za to je zaslužio oficirski čin i Medalju zasluga za narod 1946. godine.”''</ref> * [[Igor Radosavljević]], psihijatar<ref name=iradosavljevic1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/srbijo-zbogom-niko-ti-vise-ne-moze-pomoci-zbog-cega-je-psihijatar-dr-igor-radosavljevic-koga-je-i-vucic-nagradio-spreman-da-zauvek-napusti-drzavu/ „Srbijo, zbogom! Niko ti više ne može pomoći“: Zbog čega je psihijatar dr Igor Radosavljević, koga je i Vučić nagradio, spreman da zauvek napusti državu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521004102/https://www.danas.rs/vesti/drustvo/srbijo-zbogom-niko-ti-vise-ne-moze-pomoci-zbog-cega-je-psihijatar-dr-igor-radosavljevic-koga-je-i-vucic-nagradio-spreman-da-zauvek-napusti-drzavu/ |date=2023-05-21 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''R. Briza/M. Radenković; 28.03.2023.''<br>''“Tamo ću se osećati zaista kao kod kuće jer rodio sam se kao Jugosloven i uvek ću se tako osećati, a Slovenija je isto Jugoslavija, zauvek!”''</ref> * [[Miroslav Simić]], imunolog, univerzitetski profesor<ref name=msimic1>[https://www.miroslavmirkosimic.org/?page_id=17 Kako sam mlatio praznu slamu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225153548/https://www.miroslavmirkosimic.org/?page_id=17 |date=2024-12-25 }} miroslavmirkosimic.org ''Miroslav Mirko Simić; 2004.''<br>''“Oduvek sam se izjašnjavao isključivo kao Jugosloven nikad ne osećajući neku posebnu potrebu da naglasim da sam istovremeno i Srbin po ocu, odnosno Čeh po majci. Pre Drugog svetskog rata nisam s mojim jugoslovenstvom imao nikakvih problema. Docnije, međutim, je komunistička vlast tražila da uz Jugosloven dodam i “neopredeljen” što sam smatrao da je potpuno blesavo, pa sam to uprkos prisili odbijao da činim. Kao vrlo “opredeljen“ Jugosloven naravno da sam odmah čim su krajem osamdesetih počeli da rasparčavaju moju domovinu, činio sve da se tome suprotstavim.”''</ref><ref name=msimic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 503.<br>''“Simić Miroslav, imunolog. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=msimic3>[https://www.slobodnaevropa.org/a/mirko-simic-sanu/28024025.html Mirko Simić: Memorandum SANU, crna tačka srpske istorije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127043307/https://www.slobodnaevropa.org/a/mirko-simic-sanu/28024025.html |date=2022-11-27 }} [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Branka Mihajlović; 01.10.2016.''<br>''“Kao ubeđeni Jugosloven, bio sam od samog početka protivnik stavova i ideja iznetih u pisaniju nazvanom „Memorandum SANU“.”''</ref><ref name=msimic4>[http://www.miroslavmirkosimic.org/wp-content/uploads/2015/08/%C5%BDivotopis-Miroslava-Mirka-Simi%C4%87a.pdf Životopis Miroslava Mirka Simića] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127043904/http://www.miroslavmirkosimic.org/wp-content/uploads/2015/08/%C5%BDivotopis-Miroslava-Mirka-Simi%C4%87a.pdf |date=2022-11-27 }} miroslavmirkosimic.org''<br>''“Miroslav Simić, zvani Mirko, rođen je 4. aprila. 1924. godine, i to slučajno u Beogradu, odnosno Srbiji. Stoga je on sasvim slučajno u krštenici zabeležen kao Srbin kakvim se međutim nikad nije osećao, već je uvek govorio da je Jugosloven.”''</ref><ref name=msimic5>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 427.<br>''“Simić M. Miroslav, dopisni član SANU; profesor univerziteta - u penziji (r. 4. IV 1924, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Biljana Zeroska]], farmaceut, pjevačica<ref name=bzeroska1>[https://grand.rs/nikad-nije-kasno/biljana-zeroska-sa-bratom/ „Ispunili smo želju naše pokojne majke“ Biljana Zeroska otvorila dušu nakon emotivnog nastupa sa bratom] Grand Online. ''Marković, K./Dačić A.; 09.02.2024.''<br>''“Tako da se ja i dan danas osećam kao Jugoslovenka.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Oliver Dulić.jpg|Oliver Dulić Datoteka:Dr. Valentin Janežič Büste, Sankt Jakob im Rosental, Kärnten.jpg|Valentin Janežič Datoteka:Miroslav Simić.jpg|Miroslav "Mirko" Simić </gallery> </div> == Muzika == * [[Ernest Ačkun]], klarinetista<ref name=eackun1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 9.<br>''“Ačkun Ernest, klarinetista; redovni profesor Fakulteta muzičke umetnosti, Bg. (za pr. Kamerna muzika). […] P: Jugosloven, Slovenac.”''</ref><ref name=eackun2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 10.<br>''“Ačkun E. Ernest, klarinetista; redovni profesor Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu; generalni sekretar Saveza udruženja muzičkih umetnika Jugoslavije (r. 27. III 1930, Hrastnik, Slovenija). Jugosloven, Slovenac.”''</ref> * [[Husein Alijević]], pjevač<ref name=halijevic1>[https://www.republika.rs/zabava/estrada/503141/husein-alijevic-husa-film Husa otkrio šokantne detalja o dobijanju uloge u filmu o Džeju: Zapalio sam sveću Svetoj Petki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240116081902/https://www.republika.rs/zabava/estrada/503141/husein-alijevic-husa-film |date=2024-01-16 }} Portal Republika. ''Republika/M.G.; 10.01.2024''<br>''“Kad se Jugoslavija raspadala ja sam bio tinejdžer i ma kako to zvučalo ja sebe smatram Jugoslovenom jer sam dete iz mešanog braka i jer sam rođen tu gde su se spajale različitosti.”''</ref> * [[Šaban Bajramović]], pjevač<ref name=šbajramovic1>[https://niskevesti.rs/u-nisu-pocinje-festival-posvecen-kralju-romske-muzike-zauvek-saban-bajramovic/ U Nišu počinje festival posvećen kralju romske muzike – „Zauvek Šaban Bajramović“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230831010327/https://niskevesti.rs/u-nisu-pocinje-festival-posvecen-kralju-romske-muzike-zauvek-saban-bajramovic/ |date=2023-08-31 }} Niške Vesti. ''Violeta Milićević; 01.08.2023''<br>''“On je bio Rom, iako je po duši bio Jugosloven.”''</ref> * [[Vartkes Baronijan]], kompozitor<ref name=vbaronijan1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 34.<br>''“Baronijan V. Vartkes, kompozitor; muzički urednik TV Beograd i redovni profesor Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu (r. 23. IV 1933, Beograd). Jugosloven, jermenskog porekla, […].”''</ref> * [[Bebi Dol]], pevačica<ref name=bebidol1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 552-553.<br>''“Šarić Dragana - Bebi Dol, vokalni solista džez i zabavne muzike; kompozitor i tekstopisac; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=bebidol2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 469.<br>''“Šarić M. Dragana, vokalni solista, kompozitor i tekstopisac; slobodni umetnik (r. 2. X 1960, Beograd). Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Beki Bekić]], pevač<ref name=bbekic1>[https://express.ba/naslovnica/473664/beki-bekic-za-express-ne-krijem-svoje-ime-i-prezime-u-beogradu-nemam-problema/ Beki Bekić za “Express”: Ne krijem svoje ime i prezime, u Beogradu nemam problema] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211001138/https://express.ba/naslovnica/473664/beki-bekic-za-express-ne-krijem-svoje-ime-i-prezime-u-beogradu-nemam-problema/ |date=2023-02-11 }} Express.ba ''Arina Hasović; 10.02.2023''<br>''Vi ste Albanac, sa adresom u Beogradu. Jeste li nekada imali problema zbog te činjenice? - “Nikada ništa negativno. Mene su jako dobro prihvatili, a nikada nisam krio ime ni prezime. Čak sam bolje prihvaćen nego neki njihovi pjevači. Narod kao narod, ako si dobar prema ljudima nema veze koje si vjere, to niko ne gleda u Beogradu. Moja žena je pravoslavna, živimo jugoslovenski jer ja sam u duši još uvijek Jugosloven. Ja volim tu zemlju, onu slogu gdje smo svi zajedno se voljeli, uživali. Ono kada dođem iz inostranstva pa uđem u Sloveniju i kažeš sebi „ušao sam u moju državu“.”''</ref> * [[Halid Bešlić]], pevač<ref name=hbeslic1>[https://6yka.com/bih/prijatelji-i-saradnici-halida-beslica-vise-se-radovao-tudjoj-nije-se-znao-naljutiti/ Prijatelji i saradnici Halida Bešlića: Više se radovao tuđoj sreći, nije se znao naljutiti] Buka magazin. ''Slađan Tomić; 08.10.2025.''<br>''“Bio je i Jugosloven, pravi Balkanac, pravi i Bosanac i Srbijanac i Hrvat i Slovenac i Makedonac. To su rijetki ljudi.”''</ref><ref name=hbeslic2>[https://vreme.com/razno/drzavna-sahrana/ Državna sahrana] Vreme. ''Dragan Ilić; 16.10.2025.''<br>''“Halid je pregurao rat u Bosni, ali je zapravo ostao Jugosloven, popularan u svim delovima bivše SFRJ.”''</ref> * [[Sergije Beljajev]], dirigent<ref name=sbeljajev1>[https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/preminuo-sergije-beljajev-osnivac-legendarnog-hora-djevojke-s-neretve/222659 Preminuo Sergije Beljajev, osnivač legendarnog hora 'Djevojke s Neretve'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111110340/https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/preminuo-sergije-beljajev-osnivac-legendarnog-hora-djevojke-s-neretve/222659 |date=2023-01-11 }} RadioSarajevo.ba ''14.04.2016.''<br>''“Sergije Beljajev, Rus po narodnosti, Jugosloven po opredjeljenju, formirao je Djevojke s Neretve krajem šezdesetih godina s namjerom da izvode partizanske, zabavne i narodne pjesme.”''</ref> * [[Bruno Bjelinski]], kompozitor<ref name=bbjelinski2>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 61.<br>''“Bjesinski [sic!] Bruno, dr prava, kompozitor, vanr. prof. Muzičke akademije u Zagrebu, r. 1909 u Trstu, Jugosloven.”''</ref> * [[Dara Bubamara]], pjevačica<ref name=darabubamara1>[https://avaz.ba/showbiz/jet-set/796483/dara-bubamara-za-avaz-mama-nije-vjerovala-da-cu-voziti-porsea-kao-brena-a-vozila-sam-bolje-automobile Dara Bubamara za "Avaz": Mama nije vjerovala da ću voziti Poršea kao Brena, a vozila sam bolje automobile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221231040455/https://avaz.ba/showbiz/jet-set/796483/dara-bubamara-za-avaz-mama-nije-vjerovala-da-cu-voziti-porsea-kao-brena-a-vozila-sam-bolje-automobile |date=2022-12-31 }} [[Dnevni avaz]]. ''N. Varupa; 27.12.2022.''<br>''“Ja jesam Srpkinja ali sam u duši Jugoslovenka.”''</ref> * [[Đorđe Ðogani]], pjevač<ref name=djdjogani1>[http://star.vecer.com.mk/tekst.asp?tid=21389 Џоле: Со Слаѓа сум во одлични односи!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722215116/http://star.vecer.com.mk/tekst.asp?tid=21389 |date=2011-07-22 }} (na makedonskom) Večer. ''Aleksandra Timkovska; 05.09.2006.''<br>''“Така е бидејќи секогаш се чувствувам како Југословен. Така сум роден, така ќе умрам и тоа е крај.”''</ref> * [[Uroš Dojčinović]], gitarista i kompozitor<ref name=udojcinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 105.<br>''“Dojčinović Uroš, gitarista, kompozitor i publicista; prof. u SMŠ "J. Slavenski", Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Vladimir Furduj]], muzičar<ref name=vfurduj1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 138.<br>''“Furduj Vladimir, muzičar, bubnjar. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vfurduj2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 131.<br>''“Furduj M. Vladimir, muzičar - bubnjar (r. 6. XI 1945, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Mirko Glišić]], kompozitor i tekstopisac<ref name=mglisic1>[https://www.danas.rs/zivot/crna-dama-je-zaklina-kenedi-onazis-ljudi-secanja-mirko-glisic-tekstopisac-i-kompozitor-hitova-rok-i-folk-muzike/ „Crna dama“ je Žaklina Kenedi Onazis: Ljudi, sećanja – Mirko Glišić, tekstopisac i kompozitor hitova rok i folk muzike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108214445/https://www.danas.rs/zivot/crna-dama-je-zaklina-kenedi-onazis-ljudi-secanja-mirko-glisic-tekstopisac-i-kompozitor-hitova-rok-i-folk-muzike/ |date=2024-11-08 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Zoran Mišić; 28.09.2024.''<br>''“Mi Jugosloveni, jer sebe smatram Srbinom i Jugoslovenom smo mnogo ostrašćeni.”''</ref> * [[Zafir Hadžimanov]], pjevač<ref name=zhadzimanov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 160-161.<br>''“Hadžimanov Zafir, estradni umetnik, kompozitor, glumac i pesnik. […] P: Makedonac-Jugosloven, […].”''</ref><ref name=zhadzimanov2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 150.<br>''“Hadžimanov V. Zafir, estradni umetnik, kompozitor, glumac i pesnik (r. 25. XII 1943, Kavadarci). Makedonac - Jugosloven, […].”''</ref> * [[Bojan Hreljac]], muzičar<ref name=bhreljac1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 164.<br>''“Hreljac Bojan, muzičar, estradni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=bhreljac2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 154.<br>''“Hreljac Z. Bojan, muzičar, estradni umetnik (r. 30. IX 1948, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Vladimir Janković]], muzičar<ref name=vjankovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 186.<br>''“Janković Vladimir - Džet, rok muzičar, radio voditelj. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=vjankovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 174.<br>''“Janković J. Vladimir - Džet, muzičar, urednik Programa 202 Radio Beograda (r. 10. IV 1946, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ekrem Jevrić]], pevač<ref name=ejevric1>[http://www.vreme.com/cms/view.php?id=942888 Pas do pasa, beton do betona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100801185254/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=942888 |date=2010-08-01 }} [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Jovana Gligorijević; broj 1021, 29.07.2010.''<br>''“Više od dvadeset godina po odlasku iz zemlje koja se tad još zvala Jugoslavija, Ekrem se i dalje izjašnjava kao Jugosloven i dalje radi kao taksista i zidar (u Njujorku gradu).”''</ref> * [[Zoran Kalezić]], pevač<ref name=zkalezic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 215-216.<br>''“Kalezić Zoran, estradni umetnik; vokalni solista. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Rastislav Kambasković]], kompozitor<ref name=rkambaskovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 217.<br>''“Kambasković Rastislav, kompozitor; vanredni profesor Fakulteta muzičke umetnosti, Bg. (za pr. Muzička teorija); šef Katedre za teorijske predmete. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=rkambaskovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 197.<br>''“Kambasković R. Rastislav, kompozitor, docent na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu (r. 20. VI 1939, Prokuplje). Jugosloven.”''</ref> * [[Boris Kovač]], glazbenik<ref name=bkovac>[https://lupiga.com/intervjui/razgovor-s-glazbenikom-borisom-kovacem-osjecam-se-kao-jugoslaven-i-prihvatio-sam-da-sam-trajni-apatrid Razgovor s glazbenikom Borisom Kovačem: „Osjećam se kao Jugoslaven i prihvatio sam da sam trajni apatrid“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230225234711/https://lupiga.com/intervjui/razgovor-s-glazbenikom-borisom-kovacem-osjecam-se-kao-jugoslaven-i-prihvatio-sam-da-sam-trajni-apatrid |date=2023-02-25 }} Lupiga. ''Boris Pavelić; 03.01.2022.''<br>''“Sve što je bila prednost Jugoslavije kao multietničkog, multireligijskog, multikulturnog prostora - a ja sebe i dalje doživljavam kao Jugoslovena - sistematski je razgrađivano tokom tih decenija..”''</ref> * [[Kornelije Kovač]], muzičar i kompozitor<ref name=kkovac1>[https://www.vreme.com/kultura/sta-sam-dao-muzici-a-sta-ona-meni/ Šta sam dao muzici a šta ona meni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128021402/https://www.vreme.com/kultura/sta-sam-dao-muzici-a-sta-ona-meni/ |date=2023-01-28 }} [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Tamara Nikčević; broj 1205, 06.02.2014.''<br>''“Dete sam mešanog braka, Jugosloven, pa…”''</ref> * [[Hašim Kučuk Hoki]], pevač<ref name=hkhoki1>[http://www.nin.co.rs/2002-12/05/26236.html Nazdravite, drugovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221231041248/http://www.nin.co.rs/2002-12/05/26236.html |date=2022-12-31 }} [[NIN]]. ''05.12.2002., broj 2710''<br>''“Bio sam deklarisani Jugosloven, i to sam do danas ostao.”''</ref><ref name=hkhoki2>[https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/bilo-jednom-medu-nama Sjećanja: Hašim Kučuk Hoki: Bilo jednom među nama] [[Dani (magazin)|Dani]]. ''Petar Luković; 01.07.2013.''<br>''“Ja sam Jugosloven! Titov vojnik, rođen u Jugoslaviji, položio Titovu zakletvu pod jugoslovenskom zastavom, zakleo se da ću braniti granice ove zemlje i nastaviti tradicije mog oca.”''</ref><ref name=hkhoki3>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2002/11/28/srpski/K02112701.shtml Najveći roker među narodnjacima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111115511/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2002/11/28/srpski/K02112701.shtml |date=2023-01-11 }} [[Glas javnosti]]. ''I. S.; 28.11.2002''<br>''“Vaspitan sam tako da ostanem celog života ono što jesam, onaj stari Jugosloven. Ja sam to.”''</ref> * [[Lepa Brena]], pevačica<ref name=lepabrena1>[https://pink.rs/domaci/458058/lepa-brena-progovorila-o-uspehu-sa-'slatkim-grehom'-prisetila-se-devedesetih-godina-pa-otkrila-u-cemu-je-tajna-njenog-sjajnog-osmeha-video Lepa Brena progovorila o uspehu sa 'Slatkim grehom', prisetila se devedesetih godina, pa otkrila u čemu je tajna njenog sjajnog osmeha!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230210023126/https://pink.rs/domaci/458058/lepa-brena-progovorila-o-uspehu-sa-%27slatkim-grehom%27-prisetila-se-devedesetih-godina-pa-otkrila-u-cemu-je-tajna-njenog-sjajnog-osmeha-video |date=2023-02-10 }} pink.rs ''N. Ž.; 13.12.2022.''<br>''“Kako sam bila velika zvezda, ja sam bila i ostala Jugoslovenka.”''</ref><ref name=lepabrena2>[http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/52970/POVRATAK+LEPE+BRENE.html Povratak Lepe Brene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029202123/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/52970/POVRATAK+LEPE+BRENE.html |date=2013-10-29 }} Press Online. ''M. Majstorović; 07.12.2008.''<br>''Da li se još deklarišete kao Jugoslovenka? - “Ako neko ima pravo da se deklariše kao Hrvat ili Srbin, i ja imam pravo da budem Jugoslovenka.”''</ref><ref name=lepabrena3>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 179-180.<br>''“Jahić Fahreta - Lepa Brena, estradni umetnik, vokalni solista. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=lepabrena4>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 167-168.<br>''“Jahić A. Fahreta, estradni umetnik (r. 20. X 1960, Tuzla). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vatroslav Lisinski]], skladatelj<ref name=vlisinski1>Petrović, Dragoš: [https://www.arhivyu.rs/leksikon-jugoslavije/drzavni_simboli Himna] ''Arhiv Jugoslavije''.<br>''“Pevana je kao himna još na panslovenskom kongresu u Pragu 1848, na kojem se delegat Vatroslav Lisinski izjasnio kao prvi Jugosloven.”''</ref> * [[Aleksandar Lokner]], muzičar<ref name=alokner1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 278.<br>''“Lokner Aleksandar, estradni umetnik; klavijaturista, kompozitor, aranžer, i producent; član grupe "Bajaga i instruktori". […] P: Jugosloven”''</ref><ref name=alokner2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 246.<br>''“Lokner A. Aleksandar, estradni umetnik, član grupe Bajaga i instruktori (r. 6. VI 1964, Zemun). Jugosloven.”''</ref> * [[Dženan Lončarević]], pjevač<ref name=dzloncarevic1>[https://bor-grad.com/dzenan-loncarevic-borska-publika-razume-muziku/ Dženan Lončarević: Borska publika razume muziku] Bor Grad Info. ''Urednik; 14.02.2019.''<br>''“Ja sam okoreli Jugosloven i okoreli titovac tako da mislim da ne postoji čovek u zemlji pa čak i u regionu, odnosno našoj predivnoj bivšoj Jugoslaviji, koji je više zaljubljen u Jugoslaviju i u Tita.”''</ref><ref name=dzloncarevic2>[https://www.sd.rs/vip/vip/na-kafi-sa-nedom-i-vladom-dzenan-loncarevic-intervju-2018-04-23 Bez dlake na jeziku: Dženan iskreno o kolegama, rijalitijima i potresnom slučaju Nataše Bekvalac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221231235412/https://www.sd.rs/vip/vip/na-kafi-sa-nedom-i-vladom-dzenan-loncarevic-intervju-2018-04-23 |date=2022-12-31 }} Srbija Danas. ''Neda Perišić/Vladimir Janković; 26.04.2018.''<br>''“Pored toga, pošto sam ja i dalje Jugosloven, želeo bih da obiđem našu nekadašnju zemlju u onim okvirima koji su postojali kada sam ja bio Titov pionir.”''</ref> * [[Magnifico]], pjevač<ref name=magnifico1>[https://www.mladina.si/98242/mi-jugoslovani-smo-najbolj-neverjetna-in-po-svoje-napredna-nacija-ceprav-so-nam-izbrisali-drzavo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212044848/https://www.mladina.si/98242/mi-jugoslovani-smo-najbolj-neverjetna-in-po-svoje-napredna-nacija-ceprav-so-nam-izbrisali-drzavo/ |date=2023-02-12 }} [https://web.archive.org/web/20080419082022/http://www.mladina.si/tednik/200752/clanek/kul--intervju-max_modic/] Magnifico il Grande. Po domače, car [[Mladina]]. ''Max Modic; broj 52, 04.01.2008./28.12.2007.''<br>''“Mi Jugoslovani smo najbolj neverjetna in po svoje napredna nacija. Čeprav so nam izbrisali državo, še naprej živimo, delamo in ustvarjamo. V bistvu obstajamo na neki višji duhovni stopnji. Z našim življenjem in delom dokazujemo, da ne potrebujemo ne države ne davkov ne politikov ne liderjev.”''</ref><ref name=magnifico2>[http://www.pulsonline.rs/licna-karta/598/robert-pesut-manjifiko Lična karta - Robert Pešut-Manjifiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021003912/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/598/robert-pesut-manjifiko |date=2014-10-21 }}. Puls. ''Tatjana Čanak''<br>''“Ali ja sam i sada Jugosloven, bez obzira na sve. Upisan sam kao Jugosloven, služio sam JNA, dao zakletvu i – šta sad?”''</ref> * [[Milivoje Marković]], kompozitor<ref name=mmarkovic-sepe-181>[https://www.nin.rs/arhiva/vesti/12268/humor-jaci-od-svega Humor jači od svega] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225153228/https://www.nin.rs/arhiva/vesti/12268/humor-jaci-od-svega |date=2024-12-25 }} [[NIN]]. ''Radmila Stanković; 20.09.2023.''<br>''“Mojmir je bio i ostao veliki Jugosloven, kao i ja.”''</ref><ref name=mmarkovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 304.<br>''“Marković Milivoje, muzičar, kompozitor; dirigent Džez orkestra RTB; publicista. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mmarkovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 267.<br>''“Marković M. Milivoje, muzičar - dirigent i kompozitor; novinar (r. 20. III 1939, Zagreb). Jugosloven - Srbin.”''</ref> * [[Milan Mladenović]], pjevač i muzičar<ref name=mmladenovic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 311.<br>''“Mladenović S. Milan, muzičar, vođa rok grupe Ekatarina Velika (r. 21. IX 1958, Zagreb). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Redžo Mulić]], kompozitor<ref name=rmulic1>[https://www.pobjeda.me/clanak/tradiciju-preispitivao-sa-strascu-i-velikim-nadahnucem Tradiciju preispitivao sa strašću i velikim nadahnućem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240120025954/https://www.pobjeda.me/clanak/tradiciju-preispitivao-sa-strascu-i-velikim-nadahnucem |date=2024-01-20 }} [[Pobjeda (novine)|Pobjeda]]. ''Dragana Erjavšek; 04.01.2024.''<br>''“O ovom važnom kompozitoru koji se, iako albanskog porijekla, uvijek i svuda izjašnjavao kao Crnogorac i Jugosloven, za Pobjedu su govorile njegova kćerka Vesna Mulić i muzikološkinja Sonja Marinković.”''</ref><ref name=rmulic2>[https://www.gorazdevac.com/2023/05/10/predavanje-o-redzi-mulicu-ko-je-gusinjski-paganini/ Predavanje o Redži Muliću: Ko je Gusinjski Paganini?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240120035446/https://www.gorazdevac.com/2023/05/10/predavanje-o-redzi-mulicu-ko-je-gusinjski-paganini/ |date=2024-01-20 }} Web portal gorazdevac.com ''Radio Mitrovica sever; 10.05.2023.''<br>''“Iako albanskog porekla, Mulić se uvek i svuda izjašnjavao kao Crnogorac i Jugosloven.”''</ref> * [[Robert Nemeček]], muzičar, TV urednik<ref name=rnemecek1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 372-373.<br>''“Nemeček Robert, zamenik glavnog i odgovornog urednika RTV "Pink". […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Istra Pečvari]], pijanistkinja<ref name=ipecvari1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 409.<br>''“Pečvari Istra, samostalni umetnički saradnik na Fakultetu muzičke umetnosti, Bg. […] P: P: Jugosl., […].”''</ref> * [[Vlastimir Peričić]], kompozitor<ref name=vpericic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 412.<br>''“Peričić Vlastimir, muzički pisac i kompozitor; redovni profesor Fakulteta muzičke umetnosti, Bg. (penz.) […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vpericic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 351.<br>''“Peričić J. Vlastimir, muzički pisac i kompozitor; redovni profesor Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu, dopisni član SANU (r. 7. XII 1927, Vršac). Jugosloven.”''</ref><ref name=vpericic3>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 532.<br>''“Peričić Vlastimir, kompozitor, asistent Muzičke akademije u Beogradu, r. 1927 u Vršcu, Jugosloven.”''</ref> * [[Šako Polumenta]], pevač<ref name=spolumenta1>[https://mondo.rs/Zabava/Zvezde-i-tracevi/a1959748/odgovor-saka-polumente-na-skandalozne-izjave-bebe-rekse.html "Od Srbije sam dobio sve u životu, slavim sve": Šako odgovorio albanskoj pevačici na skandaloznu izjavu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804002118/https://mondo.rs/Zabava/Zvezde-i-tracevi/a1959748/odgovor-saka-polumente-na-skandalozne-izjave-bebe-rekse.html |date=2024-08-04 }} Mondo. ''01.08.2024.''<br>''“Ja sam veliki Jugosloven pre svega.”''</ref> * [[Esma Redžepova]], pevačica<ref name=eredzepova1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 573.<br>''“Teodosievski-Redžepova Esma, estradni umetnik, vokalni solista, član Predsedništva za kulturu Međunar. unije Roma. […] P: Romkinja, Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=eredzepova2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 485.<br>''“Teodosievski - Redžepova Esma, istaknuta estradna umetnica; član Predsedništva za kulturu Međunarodne unije Roma (r. 8. VIII 1943, Skoplje). Romkinja - Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Usnija Redžepova]], pjevačica<ref name=uredzepova1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 479.<br>''“Redžepova Usnija, estradni umetnik, vokalni solista. […] P: Romkinja, Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=uredzepova2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 406.<br>''“Redžepova J. Usnija, estradni umetnik, vokalni solista (r. 4. II 1946, Skoplje). Romkinja, jugoslovenka, [sic!] […].”''</ref> * [[Ljupčo Samardžiski]], kontrabasista, slikar<ref name=ljsamardziski1>[https://www.nin.rs/2000-08/10/13970.html Mi smo, ipak, Vukovi potomci] [[NIN]]. ''R. S.; 10.08.2000.''<br>''“On, Makedonac po rođenju, najduže Beograđanin, Jugosloven, a od svega najviše, kako kaže, umetnik.”''</ref><ref name=ljsamardziski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 417.<br>''“Samardžiski P. Ljupčo, kontrabasista, kompozitor; član Simfonijskog orkestra RTB (r. 4. Х 1947, Skoplje). Jugosloven.”''</ref> * [[Senidah]], pevačica<ref name=senidah1>[https://nova.rs/zabava/showbiz/senidah-otkrila-zasto-je-neki-ljudi-ne-prihvataju/ „U Sloveniji nikada neću biti prihvaćena zbog prezimena“: Senidah progovorila o svojim korenima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250708194310/https://nova.rs/zabava/showbiz/senidah-otkrila-zasto-je-neki-ljudi-ne-prihvataju/ |date=2025-07-08 }} Nova.rs ''Bojana Krkeljić; 07.07.2025.''<br>''“Volim sav narod, dobre ljude. Imam veze i s Makedonijom i s Hrvatskom. Ja sam tu gde sam i stvarno mogu da kažem da sam rođena u Jugoslaviji i zauvek ću ostati Jugoslovenka.”''</ref> * [[Mojmir Sepe]], kompozitor<ref name=mmarkovic-sepe-181/> * [[Šemsa Suljaković]], pevačica<ref name=ssuljakovic1>[https://www.kurir.rs/stars/2704633/ekskluzivno-intervju-za-sva-vremena-semsa-suljakovic-zauvek-cu-biti-jugoslovenka Ekskluzivno! Intervju za sva vremena - Šemsa Suljaković: Zauvek ću biti Jugoslovenka!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102114327/https://www.kurir.rs/stars/2704633/ekskluzivno-intervju-za-sva-vremena-semsa-suljakovic-zauvek-cu-biti-jugoslovenka |date=2022-11-02 }} [[Kurir (novine)|Kurir]]. ''Ljilja Jorgovanović; 27.02.2017.''<br>''“Muslimanka sam oduvijek, takva sam rođena, to sam i sada. Ali sam i Jugoslovenka.”''</ref> * [[Ivan Švager]], saksofonista<ref name=isvager1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 567.<br>''“Švager Ivan, kompozitor i aranžer; vođa sekcije saksofonista i solista u Džez orkestru RTB i "Dzezteta Ivana Švagera". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=isvager2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 480.<br>''“Švager S. Ivan, kompozitor i aranžer, vođa sekcije saksafonista i solista u džez orkestru RTV Beograd (r. 3. I 1943, Novi Sad). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Stevo Teodosievski]], muzičar<ref name=steodosievski1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 486.<br>''“Teodosievski P. Stevo, estradni umetnik - kompozitor, aranžer, tekstopisac, pedagog; predsednik Predsedništva za kulturu Medunarodne organizacije Roma (r. 16. IV 1924, Kočane). Makedonac-Jugosloven, […].”''</ref> * [[Dado Topić]], pjevač i muzičar<ref name=dtopic1>[https://www.euronews.rs/kultura/aktuelno-iz-kulture/63374/a-sad-adio-i-muzika-iz-otpisanih-u-becu-odrzan-koncert-muzike-iz-srpske-kinematografije/vest "A sad adio" i muzika iz "Otpisanih": U Beču održan koncert muzike iz srpske kinematografije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202095615/https://www.euronews.rs/kultura/aktuelno-iz-kulture/63374/a-sad-adio-i-muzika-iz-otpisanih-u-becu-odrzan-koncert-muzike-iz-srpske-kinematografije/vest |date=2022-12-02 }} Euronews. ''Tanjug; 25.09.2022.''<br>''“Rođen sam u Jugoslaviji, uvek bio Jugosloven, iz radničke porodice.”''</ref><ref name=dtopic2>[https://espona.me/index.php/ex-yu/10641-dado-topic-nisam-jugonostalgicar-vec-jugosloven Dado Topić: Nisam Jugonostalgičar, već Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116033920/https://espona.me/index.php/ex-yu/10641-dado-topic-nisam-jugonostalgicar-vec-jugosloven |date=2022-11-16 }} espona.me ''03.09.2021.''</ref><ref name=dtopic3>[https://www.rts.rs/page/tv/sr/story/22/rts-svet/2690555/balkanskom-ulicom-dado-topic.html Balkanskom ulicom: Dado Topić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116034617/https://www.rts.rs/page/tv/sr/story/22/rts-svet/2690555/balkanskom-ulicom-dado-topic.html |date=2022-11-16 }} [[Radio-televizija Srbije]]. ''Vesna Dedić; 09.04.2017.''<br>''“Dado Topić, Beograđanin, Jugosloven, legenda rok end rola i nadasve porodičan čovek svojom pričom će sigurno ove nedelje u mnoge domove uneti osećaj da je dobro samo ako ima ljubavi i poštovanja.”''</ref> * [[Bisera Veletanlić]], pjevačica<ref name=bveletanlic1>[https://www.nedeljnik.rs/kako-mi-je-fudbal-pomogao-da-prezivim-devedesete-razgovor-sa-biserom-veletanlic/ Kako mi je fudbal pomogao da preživim devedesete: Razgovor sa Biserom Veletanlić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504234543/https://www.nedeljnik.rs/kako-mi-je-fudbal-pomogao-da-prezivim-devedesete-razgovor-sa-biserom-veletanlic/ |date=2023-05-04 }} Nedeljnik. ''Branko Rosić; 15.09.2019.''<br>''“Ja sam i danas Jugoslovenka. Pa rodila sam se u Jugoslaviji. Rođena sam u Zagrebu i živim skoro pedeset godina u Beogradu.”''</ref><ref name=bveletanlic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 605.<br>''“Veletanlić Bisera, estradni umetnik, vokalni solista. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=bveletanlic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 510.<br>''“Veletanlić M. Bisera, estradni umetnik, vokalni solista (r. 15. IX 1942, Zagreb). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Senka Veletanlić]], pevačica<ref name=sveletanlic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 605.<br>''“Veletanlić Senija-Senka, estradni umetnik, vokalni solista džez i zabavne muzike. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=sveletanlic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 510.<br>''“Veletanlić M. Senija - Senka, estradni umetnik, vokalni solista (r. 27. V 1936, Zagreb). Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Bojana Vunturišević]], pevačica i tekstopisac<ref name=bvunturisevic1>[https://www.portalnovosti.com/bojana-vunturisevic-verujem-da-i-dalje-mozemo-da-se-volimo Bojana Vunturišević: Verujem da i dalje možemo da se volimo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524021136/https://www.portalnovosti.com/bojana-vunturisevic-verujem-da-i-dalje-mozemo-da-se-volimo |date=2024-05-24 }} Portal Novosti. ''Katarina Bošnjak; 13.05.2024.''<br>''“I otud moja ljubav za Dalmacijom – zato što je moje političko, nacionalno, ne znam ni ja kakvo sve opredeljenje, to da sam Jugoslovenka.”''</ref> * [[Toma Zdravković]], pjevač<ref name=tzdravkovic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 540.<br>''“Zdravković D. Tomislav - Toma, vokalni solista i kompozitor narodne muzike (r. 20. XI 1938, Aleksinac). Srbin, Jugosloven, […].”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Ernest Ačkun.jpg|Ernest Ačkun Datoteka:Хуса Алијевић 2014.png|Husein Alijević Datoteka:Šaban Bajramović.IMG 3786.jpg|Šaban Bajramović Datoteka:Bebi Dol u Nisu na Letnjoj pozornici 1991 02.jpg|Bebi Dol Datoteka:Halid bešlić.jpg|Halid Bešlić Datoteka:Bruno_Bjelinski.jpg|Bruno Bjelinski Datoteka:Kornelije Kovač.jpg|Kornelije Kovač Datoteka:Lepa brena.jpg|Lepa Brena Datoteka:Vatroslav Lisinski.jpg|Vatroslav Lisinski Datoteka:Dženan Lončarević (cropped).jpg|Dženan Lončarević Datoteka:Robert Pesut crop.jpg|Magnifico Datoteka:Milan Mladenović.jpg|Milan Mladenović Datoteka:Vlastimir Pericic.jpg|Vlastimir Peričić Datoteka:SakoPolumenta.JPG|Šako Polumenta Datoteka:Есма Реџепова.jpg|Esma Redžepova Datoteka:Usnija Redzepova-mc.rs.jpg|Usnija Redžepova Datoteka:Stevo Тeodosievski.jpg|Stevo Teodosievski Datoteka:Dado Topić 2007.jpg|Dado Topić Datoteka:Belgrade_Pride_2021_-_Bojana_Vunturišević.jpg|Bojana Vunturišević Datoteka:Toma Zdravković.jpg|Toma Zdravković </gallery> </div> == Nauka == * [[Zlatko Ahmetović]], univerzitetski profesor<ref name=zahmetovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 12.<br>''“Ahmetović Zlatko, profesor Fakulteta za fizičku kulturu, N. Sad; pomoćnik pokrajinskog sekretara za kulturu i obrazovanje. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=zahmetovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 12.<br>''“Ahmetović K. Zlatko, naučni saradnik i direktor Zavoda za fizičku kulturu Vojvodine (r. 28. V 1950, Novi Sad). Jugosloven.”''</ref> * [[Vjekoslav Babukić]], jezikoslovac<ref name=vbabukic1>Babukić, Vjekoslav/Karadžić, Vuk Stefanović/Vraz, Stanko: Prijateljski dopisi o pravopisu ćirilskimi i latinskimi pismeni medju Vukom Stefanov. Karadžićem i Věkoslavom Babukićem, u: Kolo (1847), str. 71.<br>''“Kako sada mi (Jugoslavjani) stojimo, razděljeni na iztočni i zapadni věrozakon i obrede […].”''</ref><ref name=jdraskovic-vbabukic/> * [[Jovo Bakić]], sociolog<ref name=jbakic1>[https://www.youtube.com/watch?v=ioJg1tUgXDo Jovo Bakić iskreni Jugosloven] YouTube. ''2021.''<br>''“Ovo govorim kao levičar, ali i kao iskreni Jugosloven.”''</ref> * [[Dževad Belkić]], fizičar<ref name=džbelkic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 39.<br>''“Belkić Dževad, fizičar, naučni savetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=džbelkic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 38.<br>''“Belkić S. Dževad, fizičar; naučni savetnik u Institutu za fiziku u Zemunu (r. 11. III 1946, Bijeljina). Jugosloven.”''</ref> * [[Dunja Blažević]], istoričarka umetnosti<ref name=dblazevic1>[https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-dunja-blazevic/30164157.html Blažević: Izložba Marine Abramović košta koliko i budžet muzeja] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Branka Mihajlović; 14.09.2019.''<br>''“Međutim, ja sam i dalje Jugoslovenka, to može da se nazove jugonostalgičar ili kako god hoćete. Ali ja sam Jugoslovenka i dalje.”''</ref> * [[Slavko Borojević]], agronom, genetičar<ref name=sborojevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 56.<br>''“Borojević Slavko, akademik; profesor Poljoprivrednog fakulteta, N. Sad (penz.) […] P: Srbin-Jugosloven.”''</ref><ref name=sborojevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 52.<br>''“Borojević Slavko, redovni član VANU; profesor univerziteta - u penziji (r. 21. XI 1919, Knezovljani, Kostajnica). Srbin, Jugosloven.”''</ref> * [[Franjo Bradaška]], historičar<ref name=fbradaska1>Bradaška, Franjo: Jugoslovjeni u Turskoj. Narodopisni nacrt od profesora Franje Bradaške, u: Književnik, god. II. sv. 3. (1865), str. 321.<br>''“Ako Turska zanima ostalu Europu, to mora ona tim više zanimati Slovjene, a poimence nas Jugoslovjene.”''</ref> * [[Boris Buden]], filozof<ref name=bbuden1>[https://www.vijesti.me/zabava/56453/maternji-jezik-je-ideolosko-politicka-konstrukcija Maternji jezik je ideološko-politička konstrukcija] [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Matija Otašević; 12.11.2017.''<br>''“Postoji Jugoslavija uspostavljena 1943. kao emancipacijski projekt, i samo u tom smislu - a ne u smislu nekakvog nacionalnog i kulturnog identiteta, zajedničke historije - ne, već u smislu identifikacije sa jugoslavenskim projektom i mogućnostima njegovog nastavljanja…” - U onom smislu, dakle, u kojem danas u Hrvatskoj djeluje i o kojem piše Viktor Ivančić? - “Apsolutno, moj prijatelj Viktor Ivančić. U tom smislu sam Jugoslaven i krležijanac.”''</ref> * [[Oroslav Caf]], jezikoslovac, duhovnik<ref name=ocaf1>Caf, Oroslav (Bělankin): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-L3EKLYU5/0eb651f7-e8d8-4182-8297-db73a5a4305a/PDF R ino L sta slavenska vokala], u: Slovenska bčela, letnik 2, številka 23 (1851), str. 181.<br>''“Uže smo si veselo upanje dělali, da se bomo mi Jugoslaveni po navodu slavne […].”''</ref><ref name=ocaf2>Caf, Oroslav (Bělankin): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-7SVW981B/03fb9f28-9e2b-425a-b964-56a4fc584b38/PDF R ino L sta slavenska vokala], u: Slovenska bčela, letnik 3, številka 25 (1852), str. 205.<br>''“Bodi nam Jugoslavenom tedaj pravilo: I. r med konsonanti ino na kraju […].”''</ref> * [[Jovan Cvijić]], geograf<ref name=jcvijic1>Цвијић, Ј.: [https://pretraziva.rs/show/nova-evropa--1920-12-23.pdf Значај цивилизације за међународна питања], у: Нова Европа, књ. 1 бр. 13 (1920), стр. 473.<br>''“Више пута изгледало је да Лондонски Уговор не би смео бити ни донесен да смо ми, Југословени, високо културни народ, или да смо имали прошлост од високе цивилизације којом бисмо били утицали на развитак човечанства; конкретније говорећи, да смо Грци, славне јелинске цивилизације, или Италијани, који су имали периоду Ренесанса, онда се из респекта према општој људској свести не би, вероватно, смела над нама извршити онаква ампутација каква је извршена Лондонским Уговором.”''</ref> * [[Ivan Čolović]], etnolog<ref name=icolovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 83.<br>''“Čolović Ivan, književnik, izdavač i književni prevodilac, etnolog, viši naučni saradnik u Etnografskom institutu SANU. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=icolovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 76.<br>''“Čolović M. Ivan, književnik, izdavač; viši naučni saradnik u Etnografskom institutu SANU (r. 24. III 1938, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Vladimir Ćorović]], povjesničar<ref name=vcorovic1>Ćorović, Vladimir: Istorija Jugoslavije. Beograd 1933, str. 655.<br>''“Mi Jugosloveni imamo puno razloga da sa poverenjem gledamo u vremena koja dolaze.”''</ref> * [[Aleksa Đilas]], sociolog<ref name=adjilas1>[https://www.politika.rs/sr/clanak/507246/I-u-maloj-zemlji-moguce-je-boriti-se-za-velike-ciljeve I u maloj zemlji moguće je boriti se za velike ciljeve] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Aleksandar Apostolovski; 15.05.2022.''<br>''“Ja sam se uvek izjašnjavao kao Jugosloven i to je za mene bilo samo prirodni produžetak toga što sam Srbin i Crnogorac.”''</ref><ref name=adjilas2>[http://www.nspm.rs/prenosimo/mozemo-bez-velikih-sila.html?alphabet=l Možemo bez velikih sila] Nova srpska politička misao. ''Dubravka Vujanović; 16.02.2010.''<br>''“Da, smatram se i dalje Jugoslovenom, ali se time ne odričem srpstva.”''</ref><ref name=adjilas3>[https://www.vreme.com/vreme/nade-i-planovi-zaboravljenih-emigranata/ Nade i planovi zaboravljenih emigranata] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Ljiljana Smajlović; broj 980, 15.10.2009.''<br>''Izjašnjavali ste se kao Jugosloven? - “To sam i danas. Što ne znači da nisam i Crnogorac i Srbin. A takođe i Srbijanac – pa u Beogradu u istom stanu živim od 1954!”</ref><ref name=adjilas4>Djilas, Aleksa: [http://books.google.de/books?id=ZMyZdvTympMC&printsec=frontcover&dq=editions:I4_wUiRXowIC&hl=de&sa=X&ei=24TKULbtHaeE4gSPiIC4BA&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Funeral Oration for Yugoslavia], u: [[Dejan Đokić|Djokić, Dejan]] (izd.): Yugoslavism. Histories of a Failed Idea, 1918 - 1992, London 2003, str. 323.<br>''“Indeed, in the next official population count, I intend to declare myself a Yugoslav. This is what I was in census of 1971, 1981 and 1991; this is what I am in 2001.”''</ref><ref name=adjilas5>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 83.<br>''“Đilas Aleksa, istoričar i publicista. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=adjilas6>[http://www.djilas.rs/PITANJE/Posmrtni_govor_Jugoslaviji.html Posmrtni govor Jugoslaviji - jedan zamišljeni dijalog sa zapadnim prijateljima]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Djilas.rs ''Aleksa Đilas''</ref><ref name=adjilas7>[http://www.djilas.rs/PITANJE/Braneci_Zapad.html Braneći Zapad]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Djilas.rs ''Aleksa Đilas''</ref> * [[Dejan Đokić]], historičar<ref name=ddjokic1>[http://www.opendemocracy.net/people-debate_36/article_325.jsp A farewell to Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707210022/https://www.opendemocracy.net/people-debate_36/article_325.jsp |date=2017-07-07 }} (na engleskom) openDemocracy. ''Dejan Đokić; 10.04.2002.''<br>''“I usually declared myself a Yugoslav, which had several advantages over being merely a Serb, which I also am, by virtue of being born in Serbia, to Serbian parents. True, by Yugoslav I don't just mean a citizen of a country called Yugoslavia, in Central and Eastern Europe national identities have primarily ethnic and not civic meaning. This effectively means that even though there is no country called Yugoslavia anymore, I can continue to declare myself a Yugoslav. But, I have an(other) ethnic identity, that of a Serb, and anyhow, being Yugoslav always meant something more to me than just a national identification. […] Although, as I already said, I always identified with Yugoslavia, I think I only became a real Yugoslav once the real Yugoslav state disintegrated, when I left Serbia for Britain.”''</ref> * [[Vladimir Dvorniković]], filozof i etnopsiholog<ref name=vdvornikovic1>[https://www.dw.com/sr/jugoslovenski-dert/a-44853062 Jugoslovenski dert] [[Deutsche Welle]]. ''Dragoslav Dedović; 28.07.2018.''<br>''“On nije bio samo Jugosloven po nacionalnom opredeljenju. On je o Jugoslovenima izrekao istine koje spadaju u najtačnije i najbolnije spoznaje do kojih je jedan etnopsiholog mogao doći.”''</ref> * [[Egon Fekete]], lingvista<ref name=efekete1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 134.<br>''“Fekete Egon, filolog, serbokroatista, leksikograf; naučni savetnik u Institutu za sh. jezik, Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=efekete2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 127.<br>''“Fekete B. Egon, filolog, serbokroatista, leksikograf, naučni savetnik u Institutu za srpskohrvatski jezik u Beogradu (r. 11. VI 1931, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ivan Filipović]], pedagog, književnik<ref name=ifilipovic1>Filipović, Ivan (Perić): Pravac naše književnosti, u: Neven, VII. god (1858), str. 73.<br>''“Važnost školskih i pučkih knjižnica uvidjeli su već mnogi narodi, samo mi Jugoslaveni ne.”''</ref> * [[Milutin Garašanin (arheolog)|Milutin Garašanin]], arheolog<ref name=mgarasanin1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 140.<br>''“Garašanin Milutin, arheolog, akademik; preds. Odbora za arheologiju SANU. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Andrej Grubačić]], sociolog<ref name=agrubacic1>Grubačić, Andrej: [http://books.google.de/books?id=zFDOQsocASMC&printsec=frontcover&dq=Don%27t+Mourn,+Balkanize!:+Essays+After+Yugoslavia&hl=de&sa=X&ei=Q4bHUYvYK8besgaa5IDoDg&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=Don%27t%20Mourn%2C%20Balkanize!%3A%20Essays%20After%20Yugoslavia&f=false Don't mourn, balkanize! Essays after Yugoslavia] Oakland 2010, str. 11. {{ISBN|1-60486-470-2}}.<br>''“I grew up in Belgrade—or, more precisely, between Belgrade and Sarajevo—but I always considered myself Yugoslav. I do not see any reason to stop doing so now.”''</ref> * [[Katica Hedrih]], mašinski inženjer, univ. profesorica<ref name=khedrih1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 163.<br>''“Hedrih (Stevanović) Katica, redovni profesor (za pr. Elastidinamika, Otpornost materijala i Teorija nelinearnih oscilacija) i šef Katedre za mehaniku Mašinskog fakulteta, Niš; gl. i odg. urednik časopisa "Facta Universitatis"; nauč. saradnik Matemat. instituta SANU; ekspert Sav. ministarstva za nauku i tehnologiju. […] P: Jugoslovenka, srpske nacionalnosti; […].”''</ref><ref name=khedrih2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 152.<br>''“Hedrih R. Katica, redovni profesor i šef Katedre za mehaniku Mašinskog fakulteta u Nišu (r. 28. VIII 1944, Bobovište). Jugoslovenka, srpske nacionalnosti.”''</ref> * [[Fedor Herbut]], fizičar<ref name=fherbut1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 163.<br>''“Herbut Fedor, redovni profesor Fizičkog fakulteta PMF, Bg.; dopisni član SANU. […] P: Rusin, Jugosloven.”''</ref><ref name=fherbut2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 152.<br>''“Herbut E. Fedor, redovni profesor Fizičkog fakulteta PMF u Beogradu; dopisni član SANU (r. 3. V 1932, Novi Vrbas). Rusin, Jugosloven.”''</ref> * [[Jelisaveta Ibrovac]], profesor, prevoditelj<ref name=jibrovac1>Ибровац, Јелисавета (Демирова, Мирка): [https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_E74E1D9A175FE5728805716D3DEA6D36/1922/k001?fullscreen#page/492/mode/1up Молиерова прослава у Паризу], у: Српски књижевни гласник, Нова серија, књ. V бр. 1 (1922), стр. 463.<br>''“Ми Југословени смо са поносом могли истаћи да је наш песник и народни мученик Франкопан дао један од првих превода Молиера у опште.”''</ref> * [[Fran Ilešič]], književni povjesničar, publicist<ref name=filesic1>Ilešič, Fr.: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:doc-P2B6NX9A/099c4d73-b7c1-4486-9729-7487689a5bd4/PDF Vse pleše. Balada — ballata.], u: Ljubljanski zvon, god. 19 br. 1 (1899), str. 49.<br>''“Pohlevno nasprotujoč, je nekdo iz ozadja izrekel svoje pomisleke o Čukovem modrovanju, češ, mi Jugoslovani s svojim »kolom« se pač dobro vrtimo v krogu, a naprej ne pridemo, ne napredujemo.”''</ref> * [[Ivan Ivić]], psiholog, univerzitetski profesor<ref name=iivic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 176.<br>''“Ivić Ivan, redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (za pr. Razvojna psihologija). […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Anton Janežič]], filolog<ref name=ajanezic1>Prijatelj, Ivan: [http://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:doc-CELRWWCE/29cc0c10-4627-410e-8ce0-7e49e74864a3/PDF Borba za individualnost slovenskega književnega jezika 1848–1857] Ljubljana 1937, str. 109.<br>''“Ti nam pripravljaš pot, da se naj popred Jugoslovani sjedinimo, zraven pa tudi drugim narečjem približamo, da ne zagazimo na stranputice, po kterih žalibog tako radi tumaramo i vagutamo...”''</ref> * [[Božidar Jezernik]], etnolog<ref name=bjezernik1>[https://pescanik.net/jugoslavija-zemlja-snova-2/ Jugoslavija, zemlja snova] Peščanik. ''03.12.2018.''<br>''“On je glavni lik Bože Jezernika, jer Boža je integralni Jugosloven i on žali – i to je jedna od teza ove knjige – što, po njegovom mišljenju, u Jugoslaviji, kako on kaže, nije bilo više jugoslovenskog nacionalizma.”''</ref> * [[Đokica Jovanović]], sociolog<ref name=djjovanovic1>[https://nova.rs/emisije/zasto-u-srbiji-ima-sve-vise-jugoslovena/ Zašto u Srbiji ima sve više Jugoslovena?] Nova.rs ''TV Nova; 02.05.2023.''<br>''“Sociolog Đokica Jovanović iz Niša na nedavnom popisu izjasnio se kao Jugosloven i to ne prvi put.”''</ref> * [[Nadežda Jovanović]], povjesničarka<ref name=njovanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 204-205.<br>''“Jovanović Nadežda, istoričar; naučni savetnik u Institutu za noviju istoriju Srbije, Bg. […] P: Srpkinja-Jugoslovenka.”''</ref><ref name=njovanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 189.<br>''“Jovanović S. Nadežda, istoričar; naučni savetnik u Institutu za istoriju radničkog pokreta Srbije, Beograd (r. 10. VIII 1931, Moskva). Srpkinja-Jugoslovenka..”''</ref> * [[Damir Kakaš]], univerzitetski profesor, političar<ref name=dkakas1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 214.<br>''“Kakaš Damir, potpredsednik Skupštine AP Vojvodine (od '94); potpredsednik Izvršnog odbora Reformske demokratske stranke Vojvodine; redovni profesor Fakulteta tehničkih nauka, N. Sad. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Aleksej Kišjuhas]], sociolog<ref name=akisjuhas1>[https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/krenula-kampanja-sve-veci-broj-javnih-osoba-nagovara-gradane-da-se-izjasne-kao-jugoslaveni-20221002 Krenula kampanja: Sve veći broj javnih osoba nagovara građane da se izjasne kao Jugoslaveni] tportal.hr. ''B. Stilin; 02.10.2022.''<br>''“Na njihov poziv prvi se odazvao sociolog, profesor na Sveučilištu u Novom Sadu i kolumnist lista Danas, Aleksej Kišjuhas, koji je na dan početka popisa podržao pokret poveznicom na svoju kolumnu pod naslovom 'Jugoslavija živi'.”''</ref> * [[Ivan Klajn]], jezikoslovac<ref name=iklajn1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 228.<br>''“Klajn Ivan, lingvista; redovni profesor Filološkog fakulteta, Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=iklajn2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 206.<br>''“Klajn H. Ivan, redovni profesor i šef Katedre za italijanistiku Filološkog fakulteta u Beogradu (r. 31.I 1937, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Maja Korać]], sociolog<ref name=mkorac1> Savić, Svenka/Korać, Maja: Naučnice iz Srbije u svetu: kroz dijalog i refleksiju, u: Prelić, Mladena/Stevanović, Lada/Lukić Krstanović, Miroslava (ur.): [https://etno-institut.co.rs/storage/710/63abe78a83ade_Etnografski-zbornik-2022-PRINT2.pdf Rod, znanje i moć. Istorija, nasleđe i značaj naučnica u Srbiji] Beograd 2022, str. 202.<br>''“Ja sam bila i ostala Jugoslovenka. Da pojasnim, multikulturna Južna Slovenka. To je moje duboko, i pre svega, lično opredeljenje, ne političko. Zasnovano na iskustvu i načinu života moje (primarne) porodice, kao i na istoriji mojih porodičnih predaka.”''</ref> * [[Ana Kotevska]], muzikolog i muzički kritičar<ref name=akotevska1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 246.<br>''“Kotevska Ana, muzikolog i muzički kritičar; glavni i odgovorni urednik muzičkog mesečnika "Bis"; […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=akotevska2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 220.<br>''“Kotevska M. Ana, muzikolog i muzički kritičar, zamenik glavnog i odgovornog urednika za muziku na II programu Radio Beograda (r. 18. III 1947, Strumica, Makedonija). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Boško Kovačević]], sociolog<ref name=bkovacevic1>[https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/sjecanje-na-boska-kovacevica-918183 Sjećanje na Boška Kovačevića] [[Oslobođenje (list)|Oslobođenje]]. ''27.12.2023.''<br>''“Za sebe je volio da govori da je Sokolčanin, Subotičanin, Ličanin, Vojvođanin, Srbin, Jugosloven, Evropljanin, Građanin sveta”''</ref> * [[Fran Kovačič]], teolog, historičar<ref name=fkovačič1>Kovačič, Fran: [https://books.google.de/books?id=Uuj64Xn6lc0C&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false Ob osemstoletnici križarskih vojsk. (1096 – 1896)], u: Katoliški obzornik, letnik I. (1897), str. 162.<br>''“Tem znamenitejše je to vprašanje za nas sedaj ob osemstoletnici križarskih vojsk, ker smo zlasti mi Jugoslovani v neposredni zvezi s križarskimi vojskami in se vprašanje cerkvenega zedinjenja posebno nas tiče.”''</ref> * [[Marija Kraljević-Balalić]], genetičar<ref name=mkraljevicbalalic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 252.<br>''“Kraljević-Balalić Marija, dekan i redovni profesor Poljoprivrednog fakulteta, N. Sad (za pr. Genetika, Populaciona genetika i Uvod u metodiku maučnog [sic!] rada). […] P: Jugosl., […].”''</ref> * [[Ivan Kukuljević Sakcinski]], istoričar, književnik, političar<ref name=iksakcinski1>I. K. S.: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qafecy6iKlcE4GRP36GCRjeS9AYE3ZKN4DtQb8v1YneKWwXP8ld5anxHTN8z7etr5CGTzYs6U5R0JEqz2r57g_dJAvk2YISjAh1_L-8uUNoKGjJ_3-K-qR5N5bwoZVY4HJKGA11VkUXgB6k-VFf_OZXWxAYg6f1kqWue6C8jtlemwhdXfI3_kI6Av7h8auSwL-rXpy_qyGym-ClQYCNiYHRT-RjqAtDzccX_9madJD6_gOeRNLXqDtoCqjO0ZnmjzqOAm-UFFo7e4PDGeFic2zoZak0UvgSC-cFMnrRlriWDKYrRrAM Politička pověstnica], u: Arkiv za pověstnicu jugoslavensku, knjiga II. (1852), str. 1.<br>''“Mi Jugoslaveni neimamo sve dosada našega diplomatara, pa ipak nećemo nikada bez njega moći razsvětliti i kritički napisati razgranjenu historiu našega naroda.”''</ref><ref name=iksakcinski2>Smičiklas, Tade; Marković, Franjo: Matica Hrvatska od godine 1842. do godine 1892. Spomen-knjiga. Zagreb 1892, str. 160.<br>''“Očekivamo pako od nje, da nam one strane što brže pridruži, koje po historiji i zakonu ili po krvi i poreklu našoj državi ili našemu jugoslavenskomu narodu pripadaju.”''</ref> * [[Đuro Kurepa]], fizičar<ref name=djkurepa1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 231-232.<br>''“Kurepa R. Đuro, redovni član SANU i ANU-BiH, dopisni član JAZU; profesor univerziteta - u penziji (r. 16. VIII 1907, Majske Poljane, Glina). Srbin-Jugosloven, […]. ”''</ref> * [[Milan Kurepa]], fizičar<ref name=mkurepa1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 263.<br>''“Kurepa Milan, redovni profesor Fizičkog fakulteta PMF, Bg. (za pr. Fizika molekula i Fizika opšti kurs); naučni savetnik u Institutu za fiziku, Bg.; preds. Nacionalnog komiteta za fiziku Jugoslavije (od '87). […] P: Jugosloven srpsko-jevrejskog porekla.”''</ref><ref name=mkurepa2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 232.<br>''“Kurepa V. Milan, fizičar; redovni profesor Fizičkog fakulteta PMF u Beogradu; predsednik Nacionalnog komiteta za fiziku SFRJ (r. 11. V 1933, Bačka Palanka). Jugosloven, srpsko-jevrejskog porekla.”''</ref> * [[Šime Ljubić]], istoričar, arheolog<ref name=sljubic1>Okuka, Miloš: Eine Sprache - viele Erben. Sprachpolitik als Nationalisierungsinstrument in Ex-Jugoslawien. Klagenfurt 1998, S. 23. (na njemačkom)<br>“»Hej, Ihr Jugoslawenbrüder, seien wir ruhmreich!« So ruft der Kroate Šime Ljubić 1864 in seinem Spiegel der jugoslawischen Literaturgeschichte (Ogledalo književne poviesti Jugoslavjanske na podučavanje mladeži) in der […].</ref> * [[Ivan Macun]], književni povjesničar<ref name=imacun1>Macun, Ivan: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-TZWJKXHW/f39ff886-a3b5-4dc5-967b-8f5d499a8755/PDF Cvetje slovenskiga pesničtva.] Trst 1850, str. 4.<br>''“Poglej samo nekaj malo na polje slavjanskih narodnih pesem in boš vidil u Čehih, Poljakih in posebno u nas Jugoslavjanih množinu sadja najlepšega, z katerim bo se težko kater si bodi drugi narod hvaliti zamogel.”''</ref> * [[Vlado Mađarić]], istoričar umetnosti<ref name=vmadjaric1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 403.<br>''“Mađarić Vlado, direktor Saveznog instituta za zaštitu spomenika kulture u Beogradu, r. 1915 u Ludbregu, Jugosloven.”''</ref> * [[Matija Majar]], etnograf, jezikoslovac<ref name=mmajar1>Majar, Matija: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-05AJDQXQ/0768df73-0700-4779-81e0-226111bc3825/PDF Naše slovstvo], u: Novice gospodarske, obertnijske in národske, tečaj XV. list 44 (03.06.1857), str. 174.<br>''“Mi Jugoslaveni, imenito Slovenci, smo v takih okolnostih, da moramo to pitanje tako le staviti: Čto moramo činiti, storiti, da se književno slože narečja serbsko, bulgarsko, horvatsko i slovensko?”''</ref> * [[Petar Matković]], geograf<ref name=pmatkovic1>Matković, Petar: Zemljopisni odlomci. Najnovija kartografija o Jugoslovjenskih zemljah, u: Književnik, god. III. sv. 1. (1866), str. 81.<br>''“Vojnički kartografički zavod u Beču, koji si je glede svojih kartografičkih proizvoda slavno ime stekao, objelodani za kratko vrieme koli za znanost u obće, toli za nas Jugoslovjene napose evo već drugu vele znamenitu i krasnu geografičku radnju: Dalmaciju naime, koja poput okvira sa zapada Balkanski poluotok zaprema, i gore navedenu kartu Bosne i Hercegovine, kojom je publikacijom sumnja o tajnom skrivanju kartografičkoga materijala iz političkoga obzira sasvim izčeznula.”''</ref> * [[Fedor Mesinger]], meteorolog, univerzitetski profesor<ref name=fmesinger1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 317.<br>''“Mesinger Fedor, meteorolog; redovni profesor PMF, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=fmesinger2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 277.<br>''“Mesinger Z. Fedor, meteorolog; redovni profesor PMF u Beogradu; dopisni član SANU i član Academia Europae (r. 7. III 1933, Sremska Mitrovica). Jugosloven.”''</ref> * [[Nada Milašin]], naučnik<ref name=nmilasin1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 328.<br>''“Milašin Nada, viši naučni saradnik u Institutu za arhitekturu i urbanizam Srbije, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=nmilasin2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 287.<br>''“Milašin Lj. Nada, viši naučni saradnik u Institutu za arhitekturu i urbanizam Srbije, Beograd (r. 23. IV 1929, Dvor na Uni). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vojin Milić]], sociolog<ref name=vmilic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 334.<br>''“Milić Vojin, redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Petar Miljanić]], inženjer elektrotehnike, univ. profesor<ref name=pmiljanic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 348.<br>''“Miljanić Petar, akademik, sekretar Odeljenja tehničkih nauka SANU, redovni profesor Mašinskog i Elektrotehn. fakulteta, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=pmiljanic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 302.<br>''“Miljanić N. Petar, redovni profesor Mašinskog i Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu; redovni član i sekretar Odeljenja tehničkih nauka SANU (r. 1927, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Jovan Nahman]], univ. profesor<ref name=jnahman1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 369.<br>''“Nahman Jovan, redovni profesor Elektrotehničkog fakulteta, Bg. (za pr. Elektrane i razvodna postrojenja i Opšta energetika); šef Katedre za elektroenergetske sisteme; preds. Komisije za naučni rad. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=jnahman2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 316.<br>''“Nahman M. Jovan, redovni profesor i šef Katedre za elektroenergetske sisteme Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu (r. 20. VIII 1936, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Navratil]], jezikoslovac<ref name=inavratil1>N., J.: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-7IS7KTWC/de1d2076-efac-45c3-b8f8-6afcd0997ccc/PDF Želja jezikoznanska o novem letu vsim Slovencom, posebno pisateljem slovenskim v prevdarek], u: Slovenska bčela, letnik 4, številka 8 (1853), str. 63.<br>''“Tudi govorimo vsi Slovenci in Jugoslovani; Ne dam mu naj manje […].”''</ref> * [[Aleksandar Nikolić (istoričar)|Aleksandar Nikolić]], istoričar, novinar<ref name=anikolic1>[https://boom93.rs/article/54985/jugosloveni-kulturno-povezivanje-trajnije-od-drzavnih-granica Jugosloveni: Kulturno povezivanje trajnije od državnih granica] Radio Boom93. ''Neda Stojićević/Jelena Milenković''.<br>''“Onda je bilo potpuno prirodno da 2022. kažem na popisu ću se izjasniti kao Jugosloven.”''</ref> * [[Viktor Novak]], istoričar<ref name=vnovak1>[https://www.rts.rs/page/rts/sr/Dijaspora/story/1526/srbija-na-vezi/2091781/-magnum-crimen---bez-cenzure-.html Magnum Crimen - bez cenzure] [[Radio-televizija Srbije]]. ''03.11.2015''<br>''“Prvo izdanje ove kultne knjige, Viktor Novak, Hrvat, ali i integralni Jugosloven, uspeo je da objavi u burnim posleratnim godinama, 1948.”''</ref> * [[Ljubisav Novaković]], univerzitetski profesor<ref name=ljnovakovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 384-385.<br>''“Novaković Ljubisav, redovni profesor Prirodno-matematičkog fakulteta, Kragujevac (za pr. Kvantna teorijska fizika i Izabrana poglavlja moderne fizike). […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Pavel Opavski]], univerzitetski profesor<ref name=popavski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 390.<br>''“Opavski Pavel [sic!], redovni profesor Fakulteta fizičke kulture, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=popavski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 334.<br>''“Opavski J. Pavle, redovni profesor Fakulteta za fizičku kulturu u Beogradu (r. 9. XI 1925, Stara Pazova). Jugosloven.”''</ref> * [[Milenko Panić]], univerzitetski profesor<ref name=mpanic1>[https://www.rts.rs/page/tv/ci/story/19/rts-svet/1290146/evropa-i-srbi-milenko-panic.html Европа и Срби: Миленко Панић] [[Радио-телевизија Србије]]. ''Војислав Лалетин; 26.03.2013.''<br>''“Премда је Југославија разбијена, он се и даље, с пуно разлога, осећа и понаша као Југословен.”''</ref><ref name=mpanic2>[https://www.youtube.com/watch?v=VZzu-CMhDjA Evropa i Srbi: Milenko Panić] [[YouTube]]. ''RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal; 22.08.2016.''<br>''“Pa, moram Vam reći da ovaj, ja sam uvijek bio, i odgojen, i… i ostao jugoslovenski orijentisan. […] Ali, ja sam se osjećao Jugosloven, i dalje se osjećam Jugosloven.”''</ref> * [[Đorđe Paunović]], univ. profesor<ref name=djpaunovic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 345.<br>''“Paunović S. Đorđe, dekan i redovni profesor Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu (r. 21. VII 1938, Beograd). Srbin, Jugosloven.”''</ref> * [[Jasna Pavešić-Popović]], univerzitetski profesor<ref name=jpavesicpopovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 402.<br>''“Pavešić-Popović Jasna, redovni profesor Poljoprivrednog fakulteta, Zemun (penz.). […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=jpavesicpopovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 345.<br>''“Pavešić-Popović Jasna, redovni profesor Poljoprivrednog fakulteta u Zemunu (r. 4. VI 1930, Zemun). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Zlatica Pavlovski]], naučni savjetnik iz područja živinarstva<ref name=zpavlovski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 409.<br>''“Pavlovski Zlatica, upravnik Zavoda za živinarstvo u Institutu za stočarstvo, Zemun. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Stevan K. Pavlowitch]], historičar<ref name=skpavlowitch1>[https://www.bbc.com/serbian/lat/srbija-60401608 Srbija i Velika Britanija: Ko je bio istoričar Stevan K. Pavlović - kosmopolita i džentlmen srpskog porekla] BBC na srpskom. ''Dejan Đokić; 25.02.2022.''<br>''“Istoričar Stevan K. Pavlović bio je kosmopolita i Evropljanin koji je govorio da je Jugosloven po rođenju, Srbin po porodičnom poreklu, Britanac po državljanstvu i Francuz po kulturnom afinitetu.”''</ref> * [[Aleksandar Perić]], univerzitetski profesor<ref name=aperic>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 412.<br>''“Perić Aleksandar, redovni profesor Fakulteta organizacionih nauka, Bg. (za pr. Engleski jezik i Nemački jezik); član redakcijskih kolegijuma časopisa "Prevodilac", "Živi jezici" i "Glossa". […] P: Jugosloven.''</ref><ref name=aperic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 352.<br>''“Perić Đ. Aleksandar, redovni profesor i šef katedre na Fakultetu organizacionih nauka u Beogradu (r. 13. VIII 1930, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Miljenko Perić]], fizikohemičar<ref name=mperic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 413.<br>''“Perić Miljenko, redovni profesor Fakulteta za fizičku hemiju PMF, Bg. (za pr. Kvantna hemija i molekulske strukture); šef Katedre za molekulske strukture; prodekan za nastavu. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mperic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 352.<br>''“Perić N. Miljenko, vanredni profesor Fakulteta za fizičku hemiju PMF u Beogradu (r. 16. I 1949, Zagreb). Jugosloven.”''</ref> * [[Vesna Pešić]], sociološkinja<ref name=vpesic1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/dragoslav-petrovic-jugoslavija-ce-se-vracati-zazivece-u-novim-formama/ Dragoslav Petrović: Jugoslavija će se vraćati, zaživeće u novim formama] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Beta; 15.11.2024.''<br>''“Ali, ja sam i danas ostala Jugoslovenka.”''</ref> * [[Nebojša Popov]], sociolog<ref name=npopov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 439.<br>''“Popov Nebojša, sociolog; viši naučni saradnik u Institutu za filozofiju i društveni teoriju, Bg. (od '81); odgovorni urednik lista "Republika" (od '91); član Saveta Beogradskog univerziteta. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=npopov2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 373.<br>''“Popov D. Nebojša, predsednik Udruženja za jugoslovensku demokratsku inicijativu (UJDI) za Srbiju; sociolog u Institutu za društvenu teoriju u Beogradu; odgovorni urednik lista Republika (r. 20. IX 1939, Petrovgrad, Zrenjanin). Jugosloven.”''</ref> * [[Tomislav Popović]], ekonomista, univerzitetski profesor<ref name=tpopovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 447-448.<br>''“Popović Tomislav, naučni savetnik, redovni profesor univerziteta. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=tpopovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 381.<br>''“Popović M. Tomislav, direktor Instituta ekonomskih nauka u Beogradu; direktor Konzorcijuma Instituta Jugoslavija u svetskoj privredi; redovni profesor Univerziteta u Novom Sadu (r. 27. XII 1937, Đakovica). Jugosloven.”''</ref> * [[Dušan Puhalo]], anglista<ref name=dpuhalo1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 455.<br>''“Puhalo Dušan, književni prevodilac; redovni profesor Filološkog fakulteta, Bg. (penz.) […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=dpuhalo2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 387.<br>''“Puhalo D. Dušan, redovni profesor Filološkog fakulteta u Beogradu u penziji (r. 4. XII 1919, Brlog, Otočac). Jugosloven.”''</ref> * [[Franjo Rački]], historičar, političar, katolički svećenik<ref name=fracki1>Novak, Viktor: Franjo Rački u govorima i raspravama. Zagreb 1925, str. 126.<br>''“Naš ugovor ima se navlaš na to obazrijeti, da smo Jugoslovjeni, da nam je bolja budućnost samo u Jugoslovjenstvu.”''</ref><ref name=fracki2>Novak, Grga (i drugi) (ur.): Spomenica. Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti 1866-1966. Zagreb 1966, str. 14.<br>''“Rački je bio ne samo velik učenjak nego i velik patriot u najširem smislu te riječi: Hrvat, Jugoslaven, Slaven.”''</ref><ref name=strossmayer-racki/><ref name=fracki31>Novak, Viktor: Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva (1390-1930). Beograd 1930, str. 216.<br>''“Mi Jugoslovjeni razdijeljeni smo jezikom, ovom pravom dušom naroda, glavnim, često i jedinim sidrom narodnosti.”''</ref> * [[Ivan Radetić]], jezikoslovac<ref name=iradetic1>Radetić, Ivan: Pregled hrvatske tradicionalne književnosti. Senj 1879, str. 199.<br>''“Ovo obće jamstvo ili poručanstvo počelo je kod zapadnih Slovjena; Čeha, Poljaka i Pomorana padati već XIII. vieka, dočim se kod nas Jugoslovjena imenice Hrvata i Srba po zakonu vinodolskom i Dušanovom još u XIV. vieku nalazilo, a gdješto se i do dana današnjega sačuvalo.”''</ref> * [[Božo Radman]], agronom<ref name=bradman1>[https://www.glassrpske.com/lat/plus/teme/in-memoriam-mr-bozo-radman-do-posljednjeg-daha-posvecen-nauci-i-pravdi/348739 In memoriam - mr Božo Radman: Do posljednjeg daha posvećen nauci i pravdi] Glas Srpske. ''Mladen Karić; 30.01.2021.''<br>''“Ja sam univerzalista i kosmopolita. Nacionalno se osjećam kao Jugosloven. Ako me neko detaljnije pita, ja sam Bosanac. Ako ide još detaljnije, ja sam Krajišnik. Najdetaljnije, ja sam Banjalučanin. Nakon toga, nemojte me dalje pitati!”''</ref> * [[Duško Radosavljević]], politolog i predsjednik Saveza antifašista Vojvodine<ref name=dradosavljevic>[https://sav-ns.wixsite.com/sav2017/struktura-sav-a Struktura i rukovodstvo SAV-a] SAV - Savez antifašista Vojvodine.<br>''“Sremac, Srbin, Vojvođanin, Jugosloven i Evropljanin.”''</ref> * [[Ljubiša Rajić]], lingvist<ref name=ljrajic1>[http://www.slobodnaevropa.org/content/sta_znaci_multikulturalnost/2276177.html Šta znači multikulturalnost] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Biljana Jovićević; 16.01.2011.''<br>''“Ja sam rođen u Jugoslaviji, tu sam odrastao, obrazovao se, oženio i dobio djecu. Nisam mogao biti ništa drugo nego Jugosloven, bez obzira što su moj otac i majka bili Srbi.”''</ref><ref name=ljrajic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 471.<br>''“Rajić Ljubiša, vanredni profesor za skandinavske jezike i književnosti na Filološkom fakultetu, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=ljrajic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 399.<br>''“Rajić R. Ljubiša, docent za skandinavske jezike i književnosti na Filološkom fakultetu u Beogradu (r. 4. IV 1947), Beograd. Jugosloven.”''</ref> * [[Slobodan Ribnikar]], fizikohemičar<ref name=sribnikar1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 481.<br>''“Ribnikar Slobodan, akademik; redovni profesor Prirodno-matematičkog fakulteta, Bg. (za pr. Nuklearna hemija i Fadiohemija). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=sribnikar2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 407.<br>''“Ribnikar V. Slobodan, redovni profesor Fakulteta za fizičku hemiju PMF u Beogradu; dopisni član SANU (r. 24. V 1929, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Nikola Rot]], profesor psihologije<ref name=nrot1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 487-488.<br>''“Rot Nikola, redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=nrot2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 412.<br>''“Rot E. Nikola, psiholog; profesor univerziteta - u penziji (r. 23. VI 1910, Koroš, Mađarska). Jugosloven, jevrejskog porekla.”''</ref> * [[Obrad Savić]], filozof<ref name=obradsavic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 495.<br>''“Savić Obrad, viši predavač na Katedri za društvene nauke Tehnološko-metalurškog fakulteta, Bg.; generalni sekretar Beogradskog kruga i gl. urednik časopisa "The Belgrade circle". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=obradsavic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 419.<br>''“Savić M. Obrad, filozof; asistent na Katedri za društvene nauke Tehnološko-metalurškog fakulteta u Beogradu (r. 4. XI 1948, Beršići, G. Milanovac). Jugosloven, Srbin.”''</ref> * [[Svenka Savić]], psihološkinja, lingvistkinja<ref name=ssavic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 496.<br>''“Savić Svenka, redovni profesor Filozofskog fakulteta, N. Sad (za pr. Psiholingvistika, Analiza diskursa i Uvod u lingvistiku). […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Ljubica Simaković]], univerzitetska profesorica<ref name=ljsimakovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 500.<br>''“Simaković Ljubica, redovni profesor Ekonomskog fakulteta, Kragujevac (za pr. Ekonomska filozofija i politika). […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=ljsimakovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 424.<br>''“Simaković D. Ljubica, redovni profesor i dekan Ekonomskog fakulteta u Kragujevcu (r. 13. IV 1944, Svetozarevo), Jugoslovenka.”''</ref> * [[Đorđe Stanković]], povjesničar<ref name=djstankovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 521.<br>''“Stanković Đorđe, redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (za pr. Istorija Jugoslavije); šef Katedre za istoriju Jugoslavije. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Dubravka Stojanović]], povjesničarka<ref name=dstojanovic1>[https://www.danas.rs/vesti/politika/demostat/dubravka-stojanovic-nismo-u-hladnom-ratu-vucic-nije-tito-a-ni-srbija-nije-jugoslavija/ Dubravka Stojanović: Nismo u Hladnom ratu, Vučić nije Tito, a ni Srbija nije Jugoslavija] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Demostat/Ivana Petronijević Terzić; 21.12.2022.''<br>''“Ni ja ne želim Jugoslaviju, ja jesam Jugoslovenka, ali ne želim Jugoslaviju zato što mislim da je njeni narodi nisu dorasli.”''</ref><ref name=dstojanovic2>[https://www.slobodnaevropa.org/a/most-nasledje-latinka-perovic-istorija-balkan-jugoslavija/32723484.html Latinka Perović - u Srbiji ignorisana i napadana, u regionu poštovana] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Omer Karabeg; 10.12.2023.''<br>''“Tek sam kasnije kroz duge razgovore s njom shvatila tu njenu poziciju bez obzira što se s njom na tom pitanju nisam slagala i ostala sam Jugoslovenka.”''</ref> * [[Svetomir Škarić]], profesor ustavnog prava<ref name=sskaric1>[http://www.dnevnik.mk/?ItemID=969BE953C56D4D4294BC6BE9769FDB93 Пратениците-торбеши бараат третман на помала етничка заедница]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (na makedonskom) Dnevnik. ''Tatjana Popovska; 18.09.2011.''</ref><ref name=sskaric2>[http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=121810833459&id=9&setIzdanie=22161 Ин мемориам]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (na makedonskom) Nova Makedonija. ''Svetomir Škarić; 18.12.2010.''</ref> * [[Slobodan Šoja]], historičar<ref name=ssoja1>[https://unaworld.tv/video/reaktor-bih-jugonostalgija Jugonostalgija] Una televizija, emisija ''Reaktor BiH''. ''04.12.2023.''<br>''“Pa znate šta, ja mislim da je bolje reći da... da sam Jugosloven nego jugonostalgičar.”''</ref> * [[Jorjo Tadić]], istoričar<ref name=jtadic1>Тадић, Јорјо: [https://books.google.de/books?id=bzCZCgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Сабласти круже Југославијом...], у: Историјски часопис, књ. 18 (1971), str. 48.<br>''“А још више зато што је мени лично сасвим свеједно да ли се нешто назива хрватским или српским, јер су за мене Срби и Хрвати један народ, без обзира што се о томе мислило или данас мисли, пише и прописује. Као Југословен, али не по линији државне већ по свом дубоком националном опредељењу, а и научном уверењу, јер сам то био и онда када смо о југословенској држави само сањали, сматрам да је ненаучно и смешно сврставати старе Дубровчане у Србе или Хрвате, а њихова културна дела, посебно књижевност, резервисати искључиво за једне или друге.“''</ref><ref name=jtadic2>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 715-716.<br>''“Tadić Jorjo, dr filozofije, red. prof. Filozofskog fakulteta u Beogradu za Opštu istoriju Novoga veka, dopisni član Srpske akademije nauka u Beogradu, dopisni član Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti u Zagrebu, r. 1899 u Starom Gradu, Srez hvarski, Jugosloven.”''</ref> * [[Nevenka Tadić]], neuropsihijatar<ref name=ntadic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 568.<br>''“Tadić Nevenka, neuropsihijatar. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Nikola Tesla]], izumitelj<ref name=ntesla1>[https://www.slobodnaevropa.org/a/nikola-tesla/30612584.html Svi hoće Nikolu Teslu] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Mila Đurđević/Una Čilić''.<br>''“Zbog toga, braćo i sestre, kao najstariji Srbin, Jugoslaven, Amerikanac naše krvi u Sjedinjenim Državama, upućujem vam ovo pismo moleći vas da se odazovete pozivu predsjednika Roosevelta.”''</ref> * [[Rajko Tomović]], naučnik, robotičar<ref name=rtomovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 585.<br>''“Tomović Rajko, akademik; direktor (sa N. Uzungoluom) Centra za multidisciplinarno praćenje pravaca razvoja informatike, Atina (od '96). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=rtomovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 495.<br>''“Tomović M. Rajko, član VANU i spoljni član SAZU; profesor univerziteta - u penziji (r. 1. XI 1919, Baja, Mađarska). Jugosloven.”''</ref> * [[Ana Tot]], ekonomista<ref name=atot1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 587-588.<br>''“Tot Ana, redovni profesor Ekonomskog fakulteta, Subotica (za pr. Istorija ekonomske misli). […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=atot2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 497.<br>''“Tot M. Ana, vanredni profesor i rukovodilac Katedre za makroekonomiju i teoriju društvenog razvoja Ekonomskog fakulteta u Subotici (r. 4. II 1948, Vajska). Jugoslovenka.''</ref> * [[Ljubinka Trgovčević-Mitrović]], povjesničarka<ref name=ljtrgovcevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 590.<br>''“Trgovčević Ljubinka, viši nauč. saradnik u Istorijskom institutu SANU, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=ljtrgovcevic2>[https://www.danas.rs/kultura/vece-secanja-na-ljubinku-trgovcevic-1948-2022-istoricarka-putnica-zena-nadasve-prijateljica/ Veče sećanja na Ljubinku Trgovčević (1948-2022): Istoričarka, putnica, žena, nadasve prijateljica] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''J. J.; 06.03.2023.''<br>''“Rođena u njenom središtu, u Bosni, u Sarajevu, ostala je Jugoslovenka do kraja.”''</ref> * [[Milan Trtanj]], fizikohemičar<ref name=mtrtanj1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 593-594.<br>''“Trtanj Milan, rukovodilac Laboratorije za hemijsku dinamiku i permanentno obrazovanje Instituta za nuklearne nauke "Vinca". […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mtrtanj2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 500.<br>''“Trtanj I. Milan, naučni savetnik u Institutu za nuklearne nauke Boris Kidrič Vinča - OOUR Institut za hemijsku dinamiku (r. 1. I 1947, Grabarje, Slavonski Brod). Jugosloven.”''</ref> * [[Vladeta Urošević]], fizičar<ref name=vurosevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 598.<br>''“Urošević Vladeta, osnivač i direktor preduzeća "Metrologia". […] P: Srbin, Jugosloven.”''</ref><ref name=vurosevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 504.<br>''“Urošević V. Vladeta, naučni savetnik i rukovodilac Laboratorije za interdisciplinarna istraživanja u Institutu za fiziku, Zemun (r. 20. VI 1925, Stopanja). Srbin, Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Vejvoda]], politikolog<ref name=ivejvoda1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 605.<br>''“Vejvoda Ivan, politikolog; profesor na Syssex [sic!] University, Engleska (od '93). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=ivejvoda2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 510.<br>''“Vejvoda I. Ivan, politikolog; istraživač u Institutu za evropske studije u Beogradu (r. 27. XII 1949, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Vuk Vernić]], sociolog, revolucionar<ref name=vvernic1>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_5.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 65.<br>''“Vernić Vuk, borac u prištapskim jedinicama VŠ, neutvrđenog mesta rođenja, profesor na Pravnom fakultetu u Zagrebu, Jugosloven, u NOV došao krajem marta 1943. iz ustaškog logora Jasenovac razmenom za zarobljene Nemce.”''</ref> * [[Radina Vučetić]], historičarka<ref name=rvucetic1>[https://www.pressreader.com/serbia/nin/20200806/281706912025220][http://www.nin.co.rs/pages/article.php?id=102354064] Неорадикалски рикверц води у провалију [[НИН]]. ''Радмила Станковић; 06.08.2020.''<br>''“Радина Вучетић је имала ту срећу: предмет њеног научног интересовања је превасходно Југославија, Краљевина и она социјалистичка, а за себе једнако каже да је Југословенка јер је рођена и васпитана у тој земљи, јер је формирана у југословенском духу и не може за првих двадесет година свог живота да каже „пуј, пике, више не важи“.”''</ref><ref name=rvucetic2>[https://www.youtube.com/watch?v=Icqc0scR63Q Prostori slobode - Radina Vučetić] YouTube. ''Remarker Media; 01.07.2020.''<br>''Jesi ti Jugoslovenka? - “Jesam, da. To moram da pomenem.”''</ref> * [[Sreten Vujović]], sociolog<ref name=svujovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 628.<br>''“Vujović Sreten, sociolog; redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (od '92); član Malog veća Beogradskog kruga. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Emir Zelenhasić]], univerzitetski profesor<ref name=ezelenhasic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 643-644.<br>''“Zelenhasić Emir, redovni profesor Građevinskog fakulteta, Subotica (za pr. Hidrologija i Osnovi hidrotehnike); šef Katedre za hidrotehniku. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=ezelenhasic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 542.<br>''“Zelenhasić F. Emir, redovni profesor i šef Katedre za hidrotehniku Građevinskog fakulteta u Subotici (r. 9. X 1938, Prokuplje). Jugosloven, Musliman.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Vjekoslav Babukić.jpg|Vjekoslav Babukić Datoteka:Jovo Bakic-mc.rs.jpg|Jovo Bakić Datoteka:Franjo Bradaška.jpg|Franjo Bradaška Datoteka:Jurij Caf.jpg|Oroslav Caf Datoteka:Јован_Цвијић,_географ_(1865-1927).jpg|Jovan Cvijić Datoteka:Vladimir Ćorović.jpg|Vladimir Ćorović Datoteka:Dejan Djokic LMU Book presentation.jpg|Dejan Đokić Datoteka:Ivan Filipović 1892 Mayerhofer.png|Ivan Filipović Datoteka:Andrej Grubačić at the SF anarchist bookfair 2010 (cropped).jpg|Andrej Grubačić Datoteka:Fran Ilešič.jpg|Fran Ilešič Datoteka:JanezicAnton.jpg|Anton Janežič Datoteka:Ivan Klajn.jpg|Ivan Klajn Datoteka:Fran Kovačič.jpg|Fran Kovačič Datoteka:Ivan Kukuljevic Sakcinski 1889 Mukarovsky.png|Ivan Kukuljević Sakcinski Datoteka:Kurepa georg2 (cropped).jpg|Đuro Kurepa Datoteka:Sime Ljubic 1885 Mayerhofer.png|Šime Ljubić Datoteka:MacunIvan.jpg|Ivan Macun Datoteka:Matija Majar (2).jpg|Matija Majar Datoteka:Vojinmilic.jpg|Vojin Milić Datoteka:Ivan Navratil.jpg|Ivan Navratil Datoteka:Nebojsa Popov-mc.rs.jpg|Nebojša Popov Datoteka:Božidar Jezernik 02.jpg|Božidar Jezernik Datoteka:Franjo_Rački_1897_Th._Mayerhofer.png|Franjo Rački Datoteka:Ljubiša Rajić.jpg|Ljubiša Rajić Datoteka:Dubravka Stojanović.jpg|Dubravka Stojanović Datoteka:Nevenka Tadić.jpg|Nevenka Tadić Datoteka:Tesla circa 1890.jpeg|Nikola Tesla Datoteka:Rajko Tomovic.jpg|Rajko Tomović Datoteka:Ivan Vejvoda - July 2015 (cropped).jpg|Ivan Vejvoda </gallery> </div> == Novinarstvo i publicistika == * [[Mihailo Bjelica]], novinar, univ. profesor<ref name=mbjelica1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 45.<br>''“Bjelica Mihailo, naučni savetnik u Institutu za političke studije, Bg.; redovni profesor Fakulteta političkih nauka, Bg. (za pr. Istorija novinarstva). […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Olga Božičković]], novinarka<ref name=obozickovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 45.<br>''“Božičković Olga, slobodni novinar. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Nikola Burzan]], novinar<ref name=nburzan1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 68.<br>''“Burzan Nikola, novinar; urednik-komentator u Spoljno-političkoj rubrici "Naše Borbe". […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Angelina Čakširan]], novinarka<ref name=acaksiran1>[https://www.mojnovisad.com/gradske-face/angelina-caksiran-novinar-i-urednik-pisanje-mora-imati-svrhu-i-poruku-jer-to-je-pravo-novinarstvo-id43596.html Angelina Čakširan, novinar i urednik: Pisanje mora imati svrhu i poruku jer to je pravo novinarstvo] mojnovisad.com ''Aleksandar Jovanović; 12.11.2021.''<br>''“Kao Jugoslovenka, što sam ostala do danas, prezirala sam svaki nacionalizam, srpski, hrvatski, bilo koji. To nas je i dovelo do raspada zemlje koja je definitivno bila najlepša na svetu. U svakom pogledu.”''</ref> * [[Đorđe Dragojlović]], novinar<ref name=djdragojlovic1>[http://www.index.hr/vijesti/clanak/sto-ce-kerum-na-ovo-reci-vojvodjanski-novinar-osniva-nacionalno-vijece-jugoslavena/462207.aspx Što će Kerum na ovo reći: Vojvođanski novinar osniva Nacionalno vijeće Jugoslavena] Index. ''27.11.2009.''</ref> * [[Milovan Đilas]], publicista, politički disident, političar, revolucionar<ref name=mdjilas1>[https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-53066157 Milovan Đilas: „Crnogorac, Srbin i Jugosloven koji po značaju daleko prevazilazi jugoslovenske okvire“] BBC na srpskom. ''Dejan Đokić; 17.07.2020.''<br>''“Đilas je bio Crnogorac, Srbin i Jugosloven. Ali je po svom značaju daleko prevazilazio jugoslovenske okvire, pa iako zvuči kao kliše, može se reći da je bio građanin sveta, pre svega onog sveta koji se borio za slobodu, pravdu i društvenu jednakost.”''</ref> * [[Veljko Đurović]], novinar<ref name=vdjurovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 131.<br>''“Đurović Veljko, novinar; snimatelj-dopisnik britanske TV "Worldwide Television News" (WTN). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vdjurovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 123.<br>''“Đurović V. Veljko, filmski snimatelj i urednik časopisa YU - video, slobodni filmski radnik (r. 18. IV 1953). Jugosloven.”''</ref> * [[Nadežda Gaće]], novinarka<ref name=ngace1>[https://vreme.com/vreme/nadezda-gace-1950-2025/ Nadežda Gaće (1950–2025)] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Željko Bodrožić; 26.03.2025.''<br>''“Vulkan, stena, žena zmaj, rođena predvodnica, sjajna novinarka i urednica, velika i nepokolebljiva Jugoslovenka... Tim se rečima, između ostalih, proteklih dana prijatelji i kolege opraštaju od Nadežde Gaće, osnivačice i urednice nedeljnika “Novi magazin” i nekadašnje predsednice Nunsa.”</ref><ref name=ngace2>[https://novimagazin.rs/novi-horizont/im-memoriam-nadezda-gace-bila-je-iskrena-levicarka-i-jugoslovenka/ Im memoriam Nadežda Gaće: Bila je iskrena levičarka i Jugoslovenka] Novi magazin. ''Anja Ilić; 05.04.2025.''</ref><ref name=ngace3>[https://www.danas.rs/kultura/nadezda-gace-2/ In memoriam Nadežda Gaće: Osoba koja je imala sjaj zvezde] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Aleksandra Ćuk; 20.03.2025.''<br>''“Ona je umrla kao Jugoslovenka.”''</ref> * [[Jug Grizelj]], novinar<ref name=jgrizelj1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 144.<br>''“Grizelj, I. Jug, novinar (r. 2. VIII 1926, Vrlika). Jugosloven.”''</ref><ref name=jgrizelj2>[https://www.vreme.com/vreme/jug-grizelj-1926-1991/ Venci i reči za velikana novinarstva] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Živorad Kovaćević; br. 12, 14.01.1991.''<br>''“Jug Girzelj je bio Jugosloven u najboljem smislu te reči Zato je toliko voleo Beograd — onaj široki, neuskogrudi, neprovincijalni, tolerantni, kosmopolitski Beograd. Bio je ponosan što je Beograđanin. Njegov zvezdani čas je bio kad su kolege odlučile da on, po krvi Hrvat i Italijan, po ljudskom opredeljenju Jugosloven, bude predsednik Udruženja novinara Srbije.”''</ref> * [[Dinko Gruhonjić]], novinar i univerzitetski profesor<ref name=dgruhonjic1>[https://www.danas.rs/dijalog/licni-stavovi/a-vi-sto-biste-da-nas-koljete-vi-ste-dinko-sakic-autorski-tekst-dinka-gruhonjica-o-tome-sta-je-zaista-rekao-u-dubrovniku/ A vi, što biste da nas koljete, vi ste Dinko Šakić: Dinko Gruhonjić za Danas o tome šta je zaista rekao u Dubrovniku] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Dinko Gruhonjić; 25.03.2024.''<br>''“Ja sam dete bratstva i jedinstva, moja jedina domovina bila je i ostala Jugoslavija, a ja sam Jugosloven, Bosanac i Vojvođanin. Nikada nisam prestao da verujem u bratstvo i jedinstvo naših naroda i narodnosti.”''</ref><ref name=dgruhonjic2>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/hulje-vrebaju-iz-mraka-i-krecu-se-u-coporima/ Hulje vrebaju iz mraka i kreću se u čoporima] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Dinko Gruhonjić; 05.12.2020.''<br>''“Ja sam Jugosloven, dakle apatrid. Ali, odavno sam shvatio da je Jugoslavija bila prirodna tvorevina, a da su ove banane u kojima živimo totalno neprirodne.”''</ref><ref name=dgruhonjic3>[https://autonomija.info/dinko-gruhonjic-danas-je-sveti-avnoj-ideja-jugoslavije-je-ideja-slobode/ Dinko Gruhonjić: Danas je sveti AVNOJ – ideja Jugoslavije je ideja slobode] Autonomija. ''Dinko Gruhonjić; 29.11.2021.''<br>''“Kao Jugosloven, kažem da Jugoslavija nije bila savršena. Ali se mogla “popraviti”. A ovo, ovo što su nam servirale ubice Jugoslavije kao “novu normalnost”, e to je potpuno nepopravljivo!”''</ref> * [[Zdravko Huber]], novinar, urednik<ref name=zhuber1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 165.<br>''“Huber Zdravko, novinar, urednik u "Našoj Borbi". […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Dejan Ilić]], izdavač i urednik<ref name=dilic1>[https://pescanik.net/razgovor-u-jajcu/ Razgovor u Jajcu] Peščanik. ''Dejan Ilić; 26.07.2017.''<br>''“Da li to što sam Jugosloven isključuje mogućnost da budem Srbin?”''</ref> * [[Viktor Ivančić]], novinar<ref name=vivancic1>[https://www.021.rs/story/Info/Srbija/260982/Dezulovic-To-sto-radi-Vesic-moze-i-Baka-Prase.html Dežulović: To što radi Vesić može i Baka Prase] Portal 021. ''Danas; 15.12.2020.''<br>''“Inače, taj princip, da dobri Hrvati iz srpske perspektive smeju da seru samo po Hrvatskoj i njenim gradovima, i obratno, da je dobrim Srbima iz hrvatske perspektive dopušteno da seru isključivo po Srbiji i njenim gradovima, za mene je nakaradan. Ja se kao Jugosloven zalažem za to da svi seremo po svima, slobodno, velikodušno, bez kočnica i ustezanja.”''</ref> * [[Željko Ivanović]], novinar<ref name=zivanovic1>[https://www.nedeljnik.rs/priblizite-mi-to-kako-se-covek-oseca-ko-crnogorac-zeljko-ivanovic-u-novom-nedeljniku/ „Približite mi to, kako se čovek oseća ko Crnogorac?“ Željko Ivanović u novom Nedeljniku] Nedeljnik. ''Veljko Miladinović; 13.01.2024.''<br>''“Ja sam bio Jugosloven. I danas sam u kulturološkom smislu Jugosloven.”''</ref> * [[Josip Kirigin]], novinar, publicist, revolucionar<ref name=jkirigin1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 317.<br>''“Kirigin Josip, novinar, šef dopisništva zagrebačkog Vjesnika u Beogradu, rez. kapetan, r. 1918 u Australiji, Jugosloven.”''</ref> * [[Ferdo Kočevar]], publicist<ref name=fkocevar1>Žavčanin, K. [Ferdo Kočevar (pseudonim)]: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QafI8q6cWMCSYx5DASe5f4K9LHOzIvL2AH58YK0c7JYOkjJ7oZB_OTlRLbYsgT45Daa8UMBStsfx3pi2R9XZ7VFaUKFuoXfoeB2HQLn2j4NThGNY-GJv5JNACbJCNEhYJrBiCsAH9AQDPYDdn1be2GLBSUNd5tP1cFAY5VS6-FfgGs4mJiar0TuMEbqaYjlaWHj3R3SIm_8EUuu3jtoEpL2YMm_-8bETpnDxn990Z8ZR92XZcOJrRiwvfQ9Mob_AcKF4R4vM6KinlM9V2sgsh4VeP5LR10FjGptp9KroUmjhDomEeJw Jugoslavenska akademija], u: Novice gospodarske, obertniške in narodne, tečaj XIX. list 19 (08.05.1861), str. 150.<br>''“Mi Jugoslovani smo v tem obziru v dosta hujem položaji. […] Naravno je tedaj, da so zadobile te sosedne slovstva pretežni upljiv v nas Jugoslovane in sicer na veliko škodo in nevarnost za našo narodnost.”''</ref> * [[Mahmud Konjhodžić]], novinar, publicist<ref name=mkonjhodzic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 331.<br>''“Konjhodžić Mahmud, novinar, r. 1905 u Ljubuškom, srez Mostar, Jugosloven.”''</ref> * [[Anton Kos]], publicist<ref name=akos1>A[nton]. K[os]. Cestnikov: [http://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-I14QC4EA/fa8e646f-84d3-473a-9ea7-ebcbed6d420a/PDF Poljodelstvo in kemija], u: Novice gospodarske, obertnijske in národske, tečaj XV. list 53 (04.07.1857), str. 210.<br>''“Tudi mi Jugoslovani se moremo sponašati z možem, ki po vsej pravici zaslužuje, da ga v vesrto Mezzofantov vredimo.”''</ref> * [[Boro Krivokapić]], novinar<ref name=bkrivokapic1>[https://www.xxzmagazin.com/boro-krivokapic-poslednji-jugosloven Boro Krivokapić, poslednji Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208063744/https://www.xxzmagazin.com/boro-krivokapic-poslednji-jugosloven |date=2023-02-08 }} XXZ magazin. ''Milivoj Bešlin; 28.11.2018.''<br>''“Ja sam bio i ostao prije svega Jugosloven”, neretko je ponavljao.''</ref> * [[Sergije Lukač]], novinar, univ. profesor<ref name=slukac1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 281.<br>''“Lukač Sergije, novinar; redovni profesor FPN, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven-Srbin, […].”''</ref> * [[Svetlana Lukić]], novinarka<ref name=slukic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 283.<br>''“Lukić Svetlana, novinar; zamenik glavnog i odgovornog urednika za program Radija "B-92" (od '96). […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Petar Luković]], novinar<ref name=plukovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 284.<br>''“Luković Petar, novinar; zamenik glavnog i odgovornog urednika lista "Vreme". […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=plukovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 250.<br>''“Luković V. Petar, novinar časopisa Vreme (r. 21. I 1951, Kraljevo). Jugosloven.”''</ref> * [[Tomislav Marković (novinar)|Tomislav Marković]], novinar i književnik<ref name=tmarkovic1>[https://balkans.aljazeera.net/opinions/2022/10/21/budimo-jugosloveni-iako-smo-srbi Budimo Jugosloveni iako smo Srbi] [[Al Jazeera Balkans]]. ''Tomislav Marković; 21.10.2022.''<br>''“Izjašnjavajući se kao Jugosloveni po nacionalnosti podrivamo totalitarnu ideju nacionalnog identiteta, a o njenoj totalitarnosti dovoljno govori masovna histerija protiv jugoslovenstva kojoj svedočimo. […] Budimo Jugosloveni, iako smo Srbi.”''</ref> * [[Rusko Matulić]], publicista<ref name=rmatulic1>[https://www.vreme.com/vreme/poslednji-odlazak-jugoslovenskog-emigranta/ Poslednji odlazak jugoslovenskog emigranta] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Petar Lađević; broj 1283, 06.08.2015.''<br>''“Tridesetog jula ove godine u Nju Džersiju je umro veliki Jugosloven, istinski borac za ljudska prava, najbliži saradnik pokojnog Mihajla Mihajlova, saradnik i prijatelj Saveza Oslobođenje i jedan od najrespektabilnijih izučavalaca i sakupljača različitih izvora za stvaranje celovite slike o demokratskoj Jugoslaviji; politički emigrant koji je čitav život posvetio intelektualnoj i ljudskoj borbi za demokratsku Jugoslaviju.”''</ref> * [[Mihajlo Mihajlov]], publicista, politički disident<ref name=mmihajlov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 321.<br>''“Mihajlov Mihai [sic!], publicista; viši naučni saradnik u Elliott Schoo [sic!] of International Affairs, Vašington (od '94); član Centralnog komiteta Socijaldemokrata Amerike. […] Rus po rođenju, Jugosl. po opredeljenju; […]”''</ref> * [[Živko Milić]], novinar, publicista<ref name=zmilic>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 452.<br>''“Milić Živko, novinar, urednik «Borbe», član upravnog odbora Saveza novinara Jugoslavije, rez. kapetan, r. 1923 u Zagrebu, Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Mrđen]], novinar<ref name=imrdjen1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 364-365.<br>''“Mrđen Ivan, novinar; direktor Novinskog preduzeća "Vreme". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=imrdjen2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 314.<br>''“Mrđen A. Ivan, novinar; direktor NIP Borba (r. 2. X 1949, Vršac). Jugosloven.”''</ref> * [[Avdo Mujčinović]], novinar i pozorišni kritičar<ref name=amujcinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 366.<br>''“Mujčinović Avdo, pozorišni kritičar u listu "Politika ekspres", Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ivan Rizinger]], novinar<ref name=irizinger1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 485.<br>''“Rizinger Ivan, muzički urednik Radio Kruševca (od '89), revije "Pobeda" (od '90) i diskografske kuće "Take It Or Leave It", Bg. (od '95). […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Teofil Pančić]], novinar<ref name=tpancic1>[https://karakter.rs/intervju/post/teofil-pancic-za-karakter-srbi-i-hrvati-su-u-kulturnom-smislu-jedan-narod/ Teofil Pančić za Karakter: Moja lista pet najboljih novinara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203054707/https://karakter.rs/intervju/post/teofil-pancic-za-karakter-srbi-i-hrvati-su-u-kulturnom-smislu-jedan-narod/ |date=2022-12-03 }} Karakter. ''Karakter; 03.12.2021.''<br>''“Aludirate na moj tekst u kome sam objasnio da su entiteti složeniji i da ne mora da bude samo jedan, jer sam ja celog života i Srbin i Vojvođanin i Jugosloven i da ne vidim u čemu je tu problem. Na popisima sam se uvek izjašnjavao kao Srbin, ali sad dolazim u iskušenje da se pomalo iz inata izjasnim kao Vojvođanin. Ako nacionalistima to već toliko smeta, onda malo da ih iritiram.”''</ref><ref name=tpancic2>[https://slobodnarec.rs/2021/08/31/teofil-pancic-srpstvo-vojvodjanstvo-i-ostale-koske/ Srpstvo, vojvođanstvo... i ostale koske] Slobodna reč. ''Teofil Pančić; 31.08.2021.''<br>''“A identiteti mogu da budu složeni, višestruki i isprepleteni, sve u jednom čoveku, i to ne nužno zato što ovaj ima „mešano poreklo“ po oveštalim etnocentričnim standardima. Evo, znam po sebi: u svakoj bih prilici mogao reći za sebe, i na svakom bih se popisu stanovnišva – ako se takvo izjašnjavanje već traži – mogao izjasniti i kao Srbin i kao Vojvođanin i kao Jugosloven, i ne bih nikada slagao baš ništa.”''</ref> * [[Rade Radovanović]], novinar, dramski pisac<ref name=rradovanovic1>[https://www.monitor.co.me/prikaz-ne-okreci-glavu/ Prikaz: Ne okreći glavu] Monitor. ''Monitor online; 28.01.2022.''<br>''“Rođen u Srbiji, po javno iskazanom opredjeljenju Jugosloven i dan-danas, po građanskoj vokaciji otvoreni borac protiv fašizacije politike i društva na ex -Yu prostoru, a po oštrini novinarskog pera u borbi za istinu očigledno ne odustaje od nje, bez obzira na cijenu.”''</ref><ref name=rradovanovic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 466.<br>''“Radovanović Rade, novinar i dramski pisac; slobodni novinar; član Izvršnog odbora Ujedinjenih gramskih sindikata "Nezavisnost" (od '92). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=rradovanovic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 395.<br>''“Radovanović D. Rade, novinar i dramski pisac; član Izvršnog odbora UJDI-a (r. 6. XI 1950, Kragujevac). Jugosloven.”''</ref> * [[Vlado Ribnikar]], novinar, političar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Milorad Roganović]], novinar<ref name=mroganovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 485.<br>''“Roganović Milorad, novinar. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=mroganovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 411.<br>''“Roganović D. Milorad, novinar, pomoćnik direktora i glavnog i odgovornog urednika Studija B (r. 2. I 1951, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Dževad Sabljaković]], novinar i književnik<ref name=dzsabljakovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 490.<br>''“Sabljaković Dževad, književnik, književni kritičar i novinar. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=dzsabljakovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 415.<br>''“Sabljaković J. Dževad, književnik, književni kritičar i novinar; urednik u YUTEL-u (r. 7. VII 1939, Beograd), Jugosloven.”''</ref> * [[Dragoslav Simić]], novinar<ref name=dsimic1>[https://portalforum.rs/blog/2022/10/12/bez-jugoslovena-na-popisu/ Bez Jugoslovena na popisu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014223724/https://portalforum.rs/blog/2022/10/12/bez-jugoslovena-na-popisu/ |date=2022-10-14 }} Forum - Portal građanske Srbije. ''D. B.; 12.10.2022.''<br>''“Redakciji Portala Forum javio se kolega Dragoslav Simić (Radio Beograd) i rekao da mu je pre dva dana došla popisivačica kojoj je na pitanje o nacionlanosti odgovorio da je Jugosloven.”''</ref> * [[Tamara Skrozza]], novinarka<ref name=tskrozza1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/nazalost-jedinica-sam-tamara-skrozza-o-odrastanju-u-somboru-i-tome-kako-je-posao-birao-nju-a-ne-ona-njega/ „Nažalost, jedinica sam“: Tamara Skrozza o odrastanju u Somboru i tome kako je posao birao nju, a ne ona njega] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Rade Radovanović; 16.04.2023.''<br>''“Dete sam iz mešovitog braka, nisam krštena, vaspitavana sam i uvek sam se izjašnjavala kao Jugoslovenka.”''</ref> * [[Karel Slanc]], publicista, političar<ref name=kslanc1>Slanc, Karel: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-S4HN0TV0/959837c4-8301-4745-ada5-32ea3243c15d/PDF Avstrijski Jugoslovani in morje.] Gorica 1912, str. 11.<br>''“Zdaj, ko ste Avstriji priklopljeni Bosna in Hercegovina, nas je v državi precej Jugoslovanov.”''</ref> * [[Jelena Sofronijevic]], novinarka<ref name=jsofronijevic1>[https://vittles.substack.com/p/yugonostalgic-cuisine Yugonostalgic Cuisine] (na engleskom) Vittles. ''Natasha Tripney; 23.08.2021.''<br>''“Sofronijevic regards herself as Yugoslav, though she was born in the UK in 1998.”''</ref> * [[Grujica Spasović]], novinar, urednik<ref name=gspasovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 514.<br>''“Spasović Grujica, novinar; dopisnik Švedskog radija (od '89). […] P: Jugosloven, […].''</ref><ref name=gspasovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 437.<br>''“Spasović M. Grujica, novinar, zamenik glavnog i odgovornog urednika lista Borba (r. 19. VIII 1950, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Anto Staničić]], novinar, književnik<ref name=astanicic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 440.<br>''“Staničić Đ. Anto, novinar i književnik (r. 18. XII 1909, Tivat). Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Stefanović (novinar)|Ivan Stefanović]], novinar<ref name=istefanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 527.<br>''“Stefanović Ivan, novinar i prevodilac. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=istefanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 448.<br>''“Stefanović I. Ivan, novinar, prevodilac; šef Biroa dopisništva The Associated Press u Beogradu (r. 3. VII 1932, Pančevo). Jugosloven.”''</ref> * [[Gordana Suša]], novinarka<ref name=gsusa1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 549.<br>''“Suša Gordana, novinar i komentator; novinar u listu "Naša Borba"; urednik Video nedeljnika "VIN"; član Izvršnog odbora Nezavisnog udruženja novinara Srbije i Malog veća Beogradskog kruga. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=gsusa2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 465.<br>''“Suša Ž. Gordana, novinar, urednik u YUTEL-u (r. 2. II 1946, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Hari Štajner]], novinar<ref name=hstajner1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 562-563.<br>''“Štajner Hari, novinar; spoljnopolitički komentator lista "Vreme"; direktor "Medija centra", Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=hstajner2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 477.<br>''“Štajner T. Hari, novinar, urednik spoljnopolitičke rubrike lista Vreme (r. 28. V 1930, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Aleksandar Timofejev]], novinar<ref name=atimofejev1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 576.<br>''“Timofejev Aleksandar-Saša, novinar, voditelj u Radiju "B-92"; član Izvršnog odbora Nezavisnog udruženja novinara Srbije. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Zaharije Trnavčević]], novinar<ref name=ztrnavcevic1>[http://www.danas.rs/dodaci/nedelja/mogu_li_jugosloveni_postati_etnicka_zajednica.26.html?news_id=272880 Mogu li Jugosloveni postati etnička zajednica?] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Katarina Živanović; 13.12.2013.''<br>''“Trnavčević se, inače, izjašnjava kao Jugosloven. Jedan je od 23.303 koliko ih po poslednjem popisu ima u Srbiji.”''</ref><ref name=ztrnavcevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 500.<br>''“Trnavčević M. Zaharije, novinar; predsednik Glavnog odbora Stranke Jugoslovena za Srbiju (r. 2. I 1926, Šabac). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Pavel Turner]], publicist<ref name=pturner1>Turner, Pavel (Dr. Ahasverus): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-FNQV7UL2/a4dbb24c-fb60-4883-89f7-5642a8a8d5d0/PDF Beseda o jugoslovanskih razmerah], u: Kres, godina 1 br. 7 (1881), str. 396.<br>''“Mi Jugoslovani bi se vselej morali naravno najbližje rodne brate čutiti in po tem čutenji bi se moralo naše strmljenje in občenje med seboj ravnati, pa je li tako?”''</ref> * [[Boris Varga]], novinar, politolog<ref name=bvarga1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/boris-varga-privilegija-je-danas-biti-u-manjini/ Boris Varga: Privilegija je danas biti u manjini] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Rade Radovanović; 29.09.2019.''<br>''“U Ukrajini sam među majdanistima kao neko ko se deklariše među ostalom i kao Jugosloven, Rusin i ukrajinski levičar, što je prema uspostavljenim tamošnjim stereotipima skoro sve do ekscesa potpuno isključivo.”''</ref> * [[Vekoslav Vakaj]], publicist<ref name=vvakaj1>Vakaj, Vekoslav: [https://dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-RSB1W1PC/7e8d6513-919f-4967-b288-eaa869d44904/PDF Jugoslovani v zlati Pragi in slavnem Velegradu. Potopisne črtice.] Maribor 1886, str. 58.<br>''“Jugoslovani smo obljubili tukaj pri altarju slovanske vzajemnosti: da se hočemo napiti tukaj slovanskega rodo- in domoljubja.''</ref> * [[Gordana Vujović]], novinarka, književnica<ref name=gvujovic1>[https://primorski.me/info/kultura/gordana-vujovic-jugoslovenka-zivi-u-meni-srcem-sam-pisala-tako-je-bilo-napisano-u-libru/ Gordana Vujović: Jugoslovenka živi u meni, srcem sam pisala “Tako je bilo napisano u libru”] Primorski Portal. ''Biljana Dabić; 10.09.2024.''<br>''“U duši sam bila i ostala Jugoslovenka i umrjeću kao Jugoslovenka.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Stevan Kragujevic, Milovan Djilas,1950.JPG|Milovan Đilas Datoteka:Nadežda Gaće in 2010 (cropped).jpg|Nadežda Gaće Datoteka:Dinko Gruhonjić.jpg|Dinko Gruhonjić Datoteka:ViktorIvancic.jpg|Viktor Ivančić Datoteka:Ferdo Kočevar.jpg|Ferdo Kočevar Datoteka:Anton Kos Cestnikov.jpg|Anton Kos Datoteka:Petar lukovic gm.jpg|Petar Luković Datoteka:Mihajlo Mihajlov wiki photo.jpg|Mihajlo Mihajlov Datoteka:Teofil Pancic-mc.rs.jpg|Teofil Pančić Datoteka:Karel Slanc.jpg|Karel Slanc Datoteka:Gordana Susa-mc.rs.jpg|Gordana Suša Datoteka:Zaharije Trnavčević.jpg|Zaharije Trnavčević </gallery> </div> == Obaveštajstvo == * [[Vojin Đurašinović]], obavještajac, revolucionar<ref name=vdjurasinovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 166.<br>''“Đurašinović Vojin-Kostja, inspektor u Državnom sekretarijatu za unutrašnje poslove NR Srbije, r. 1919 u Bastaji, srez Daruvar, Jugosloven.”''</ref> == Odvjetništvo == * [[Srđa Popović (advokat)|Srđa Popović]], advokat, borac za ljudska prava<ref name=spopovic1>Stehlík, Petr: Jugoslavenstvo Srđe Popovića kao temelj suvremenog promišljanja jedne naizgled umirovljene ideje, u: Štěpánek, Václav (ur.): Савремена српска и чешка славистичка истраживања. Реферати са Kолоквијума Београд–Брно одржаног 21. октобра 2021. на Филoлошком факултету Универзитета у Београду./Současná srbská a česká slavistická bádání. Příspěvky z Kolokvia Brno–Bělehrad, které se konalo 21. října 2021 na Filologické fakultě Univerzity v Bělehradě. Edice Brno–Bělehrad, sv. 2. Brno 2021, str. 73.<br>''“Oduvek sam bio Jugosloven. Prvo što sam u životu naučio bilo je kako se zovem, u kojoj ulici stanujem i to da sam Jugosloven. Druga stvar je bio režim prema kome sam bio vrlo kritičan. Najveći problem Jugoslavije bio je u tome što ona nije mogla da postane demokratska država. Desimir Tošić je to jednom lepo rekao: ‚Ideja Jugoslavije je bila velika, ali smo mi, nažalost, bili mali’.”''</ref><ref name=spopovic2>[https://www.vreme.com/vreme/advokat-od-lika-i-dela/ Advokat od lika i dela] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Aleksandar Ćirić; 02.12.2010.''<br>''“Neočekivano za mnoge, Srđa Popović otkriva da je oduvek bio Jugosloven, mada je imao problem "s tom vrstom identifikacije".”''</ref><ref name=spopovic3>[http://pescanik.net/2013/10/srda-popovic-intervju/ Srđa Popović – intervju] [[Peščanik]]. ''Esquire; 19.10.2013.''<br>''“Srđa Popović nikada nije odustao od svog opredeljenja da se izajšnjava kao Jugosloven, ali ni tome ne prilazi olako, jednostrano.”''</ref><ref name=spopovic4>[https://www.monitor.co.me/sra-popovi-i-tadeu-mazovjecki-odlazak-boraca-za-ljudska-prava/ Srđa Popović i Tadeuš Mazovjecki, odlazak boraca za ljudska prava] Monitor. ''Tamara Kaliterna; 01.11.2013.''<br>''“Srđa Popović se do kraja izjašnjavao kao Jugosloven.”''</ref> * [[Dinko Vitezić]], pravnik, političar<ref name=dvitezic1>Vitezić, Dinko: Govor, kojim g. Dinko Dr. Vitezić navadja u carev. vieću razloge, poradi kojih je glasovao proti zakonu o državnom zajmu, u: Naša Sloga, god. V. br. 1. (1874), str. 2.<br>''“U kratko ću, jer kao Jugoslavjanin nisam njemačkomu tako vješt, da bih se mogao pripušćati u široka razlaganja; a uz to častni predjašni govornici već su toliko temeljitih razlogah na sriedu donieli, da bi meni zaisto težko bilo što nova reći.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Srđa Popović advokat.jpeg|Srđa M. Popović Datoteka:Dinko Vitezić 1880 Theod. Mayerhofer.png|Dinko Vitezić </gallery> </div> == Politika == === 21. vijek === * [[Miroslav Kopečni]], političar, bivši diplomat<ref name=mkopecni1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 239.<br>''“Kopečni Miroslav, direktor Instituta za nuklearne nauke "Vinča". […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mkopecni2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 214.<br>''“Kopečni M. Miroslav, direktor Instituta za hemijsku dinamiku i permanentno obrazovanje u Institutu za nuklearne nauke Boris Kidrič - Vinča (r. 13. V 1946, Tuzla). Jugosloven.”''</ref> * [[Đorđe Subotić]], politički aktivista<ref name=djsubotic1>[https://www.danas.rs/dijalog/licni-stavovi/ni-od-mramora-ni-od-gvozdja-vec-covek-od-principa/ Ni od mramora, ni od gvožđa, već čovek od principa] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Duško Radosavljević; 10.12.2019.''<br>''“Po svome ličnom opredeljenju, i to je stalno naglašavao, Đorđe je bio Rumljanin, Sremac, Vojvođanin i Jugosloven. To je ono što ga je određivalo, činilo njegovu ličnost, opredeljivalo stavove i ponašanje.”''</ref> === 20. vek === * [[Božidar Adžija]], političar, revolucionar, publicist<ref name=badzija1>Prpić, Ivan (ur.): Komunisti o fašizmu (1919-1940). Zagreb 1976, str. 25.<br>''“Ali budući da talijanski fašizam postaje sve više predstavnikom službene Italije i kao takav ulazi u redove organizirane svjetske reakcije, koja se u unutarnjoj politici svake pojedine države svojim socijalnoreakcionarnim ciljevima i tendencijama, a u vanjskoj politici svojim imperijalističkim težnjama, sprema na jaku ofenzivu protiv općeg mira i demokracije, to je potrebno, naročito nama Jugoslavenima, da budnim okom pratimo razvoj fašističkog pokreta u Italiji, jer on može sutra-prekosutra, pobratimljen sa Horthyjevim »probuđenim Mađarima«, ugroziti mirni razvoj našeg državnog života.”''</ref> * [[Milka Agbaba]], političarka, revolucionar<ref name=magbaba1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 63.<br>''“Agbaba T. Milka (Izborni srez begejski, APV – NRS), politički radnik, rođena u siromašnoj seljačkoj porodici 24-XI-1921 godine u Banatskom Karađorđevu, APV – NRS. Jugoslovenka.”''</ref><ref name=magbaba2>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 11.<br>''“Agbaba Milka, nar. poslanik Savezne narodne skupštine za Srez begejski, član CK SK Srbije, pretsednik Saveza društava prijatelja dece i omladine za APV, r. 1921 u Banatskom Karađorđevu, Jugoslovenka.”''</ref> * [[Rade Bašić]], političar, revolucionar<ref name=rbasic1>Miljković, Dušan D.: Stradanja u Cazinskoj krajini i antifašistička borba (1941-1945). Beograd 2011, str. 228.<br>''“Rođen 1919, Garevice, Prijedor. Jugosloven, student.”''</ref> * [[Džemal Bijedić]], političar, revolucionar<ref name=dzbijedic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 57.<br>''“Bijedić Džemal, nar. posl. Republičkog veća Narodne skupštine NR BiH, član Izvršnog veća NR BiH, pretsednik Sreskog NO u Mostaru, član CK SK BiH, član Saveznog odbora Saveza boraca NOR, član Pretsedništva [sic!] Glavnog odbora SSRN BiH, rez. potpukovnik, r. 1917 u Mostaru, Jugosloven.”''</ref> * [[Josip Broz Tito]], državnik, revolucionar, vojskovođa<ref name=Tito1>Matvejević, Predrag: Jugoslavenstvo danas. Pitanja kulture. Zagreb 1982, str. 179-180.<br>''“Tito je bio Jugoslaven na jedan novi način, i kao državnik, i kao politički čovjek, i naprosto kao čovjek. […] Za vrijeme rata ustaše su nastojali prikriti Titovo hrvatsko porijeklo. On sam ga nije krio: kad je došao u oslobođeni Beograd svi su znali koje je nacionalnosti. Nije to previše isticao niti je smatrao da je to najvažnije. U nekim je prilikama ipak govorio o tome: i o svojoj nacionalnosti i o jugoslavenstvu. Postoje tri njegove veće izjave kojima se može poslužiti na različite načine. Prva je negdje s kraja pedesetih ili početka šezdesetih godina (objavio ju je zagrebački tjednik »Danas« na Titov devedeseti rođendan, 25. V 1982, bez preciznije datacije): »Tko hoće da bude Jugoslaven, neka bude Jugoslaven, kome to smeta. Ne smije se, naravno, to forsirati, na isti način kao što se tome ne treba ni suprotstavljati. I važno je da se zna da to ne može biti nacionalno opredjeljenje. I ja kažem da sam Jugoslaven. I to ću uvijek kazati, što ne znači da sam zaboravio da sam rođen u Zagorju, da sam po nacionalnosti Hrvat. Bitno je što radim i čemu težim«... 1. marta 1971. dao je još jednu izjavu o tome, koja, ako se ne varam, tada nije odmah puštena u javnost: »Ja sam protiv svakog pritiska u pogledu nacionalnog opredjeljenja, tj. da se ljudi moraju izjašnjavati da pripadaju ovoj ili onoj naciji. Ima čitav niz ljudi kojima to smeta. Dobro je da se ljudi, opredjeljuju, jer se od toga ne može pobjeći. Ja sam rođen u Hrvatskoj, kao i moji preci, u Zagorju. To svi znaju. Ali, ja sam Jugosloven, po svojoj funkciji, po svemu. I ne samo to. Ja sam internacionalista.« (navedeno prema »Politici«, Beograd 4. V 1982). Treća izjava, kojom se najviše operira, izgovorena je vrlo spontano, možda čak s ljutnjom, u jeku najveće poslijeratne međunacionalne krize u nas: u ljeto 1971, na manevrima »Sloboda 71«. Ona se u ponečem razlikuje od prve te se obično i citira s različitom namjerom: »Bilo je slučajeva da se počelo zaboravljati da smo mi Jugoslavija. Govorilo se o republici, a o Jugoslaviji se ćutalo. Bilo je skoro sramota da se prizna da si Jugosloven. Ja za sebe kažem: ja sam Jugosloven i ništa drugo ne mogu biti. Ja sam Jugosloven i po svojim obavezama, po svom položaju a i po svom duhu. Ali, ja nisam zatajio ni da sam rođen u Hrvatskoj. Zašto da sada ističem da sam Hrvat. Ja sam odrastao u Jugoslaviji u sredini radničke klase. A takvih ima stotine hiljada.« Razlika između prve i treće izjave posve je razumljiva: kad je zajedništvo dovedeno u pitanje, pogotovo kad je u krizi, Titu je jugoslavenstvo važnije nego nacionalnost. Da to nije bilo tako, zar bi bila moguća 1941, NOB, AVNOJ i sve drugo.”''</ref><ref name=Tito2>Ičević, Dušan: Savremeni smisao jugoslovenstva, u: Socijalizam, god. 30 br. 10 (1987), str. 57.<br>''Prigovara što se tada, 1969. godine, sve manje čuje riječ Jugoslavija, a piše i govori pretežno o federaciji: »Mi moramo jače isticati Jugoslaviju. Mi smo Slovenci, Hrvati, Srbi, Makedonci, Crnogorci i drugi, ali smo svi ujedno i Jugosloveni, svi smo građani socijalističke Jugoslavije... […].''«</ref> * [[Vice Buljan]], političar, revolucionar<ref name=vbuljan1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 92.<br>''“Buljan Vice, nar. posl. Saveznog veća Savezne narodne skupštine za srez Sinj, r. 1905 u Sinju, Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181>Matvejević, Predrag: Jugoslavenstvo danas. Pitanja kulture. Zagreb 1982, str. 180-181.<br>''“Uostalom, on nije bio jedini koji se u presudnim trenucima naše historije iskazao kao Jugoslaven. To je slučaj velikog broja njegovih najbližih drugova i suboraca koji su se u raznim prilikama u ratu i poratnim godinama, izjasnili na isti način: Kosta Nađ, Koča Popović, Svetozar Vukmanović-Tempo, Petar Drapšin, Peko Dapčević, Ivan Gošnjak, Vice Buljan, Vicko Krstulović, Avdo Humo, Osman Karabegović, Vlado Popović, Rato Dugonjić, Ivo i Jurica Ribar, dr Ivan Ribar, Grga Jankes, Zaim Šarac, Vlado Ribnikar, Šefket Maglajlić, Uglješa Danilović, Veljko Vlahović i mnogi drugi.”''</ref> * [[Uglješa Danilović]], političar, revolucionar<ref name=udanilovic1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 95.<br>''“Danilović J. ing. Uglješa (poslanik Veća naroda iz NR BiH), inženjer agronomije, rođen 7-II-1913 god. u selu Gnionici, srez Modriča, NR BiH. Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Peko Dapčević]], političar, diplomata, general-pukovnik, revolucionar<ref name=pdapcevic1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 96.<br>''“Dapčević J. Peko (Izborni srez žički, NRS), general-pukovnik, rođen 25-VI-1913 god. u Ljubotinju, kraj Cetinja, NR CG. Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Petar Drapšin]], revolucionar, general-lajtnant<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Ratomir Dugonjić]], političar, revolucionar<ref name=rdugonjic1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 102.<br>''“Dugonjić I. Ratomir (poslanik Veća naroda iz NR BiH), pravnik, rođen 10-I-1916 god. u Trebinju, NR BiH. Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Đuro Đaković]], politički djelatnik<ref name=djdjakovic1>Broz Tito, Josip: Sekretar mjesnog komiteta, u: Ahmetović, Lutvo (i drugi) (ur.): [https://znaci.org/00003/4_24_1.pdf Zbornik sjećanja. Zagreb 1941-1945.] Knjiga 1. Zagreb 1982, str. 17.<br>''»Ne treba zaboraviti ni to da mi Jugoslaveni imamo jednu rđavu osobinu«, rekao je Đaković, »a to je da sve odluke i prijedloge jednoglasno usvajamo ali ih ne provodimo u djelo«.''</ref> * [[Avdo Humo]], političar, revolucionar, general-major u rezervi<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Sava Kosanović]], političar, diplomata<ref name=skosanovic1>Kosanović, Sava N.: Jugoslavija bila je osuđena na smrt. Smisao Moskovskog sporazuma. Zagreb 1984, str. 71.<br>''“Rekao bih rađe da smo mi Jugoslaveni i Balkan u orbiti Teherana - orbiti skladne, prijateljske zajedničke politike u zajednici sa Sjedinjenim Državama, Velikom Britanijom i Sovjetskim Savezom.”''</ref><ref name=skosanovic2>Привремена народна скупштина ДФЈ: [https://www.sistory.si/media/legacy/publikacije/58001-59000/58139/III_zasedanje_Avnoj_1945_zvezek_III_A.pdf Треће заседање Антифашистичког већа народног ослобођења Југославије и заседање Привремене народне скупштине. 7—26 август 1945. Стенографске белешке] Београд 1945, str. 410-411.<br>''“Данас кад побеђује принцип самоодређења народа, када је тај принцип постављен за темељ Уједињених нација, када се уклања супремација оних који мисле да су супериорни, у томе часу ми Југословени, без разлике, Срби, Хрвати, Словенци, Македонци, ми Југословени не можемо да вјерујемо, да се народу који je политички зрео, који je цивилизован, који je показао и крвавим жртвама и крвавом борбом вољу своју да се уједини ca својом целином националном, да се томе народу та воља не испуни.”''</ref> * [[Hinko Krizman]], političar<ref name=hkrizman1>Привремена народна скупштина ДФЈ: [https://www.sistory.si/media/legacy/publikacije/58001-59000/58139/III_zasedanje_Avnoj_1945_zvezek_III_A.pdf Треће заседање Антифашистичког већа народног ослобођења Југославије и заседање Привремене народне скупштине. 7—26 август 1945. Стенографске белешке] Београд 1945, str. 71.<br>''“Moja vjera kao Hrvata, Jugoslovena, kao samostalnog demokrate bila je uvijek da jedinstvo Jugoslavije leži u demokratskoj i socijalnoj pravdi.”''</ref> * [[Vicko Krstulović]], političar, revolucionar, general<ref name=vkrstulovic1>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_5.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 48.<br>''“Krstulović Marka Vicko, komandant rasformirane 9. dalmatinske divizije, na raspoloženju u VŠ, rođen 1905, Split, radnik, Jugosloven, u NOB od 1941, član KPJ od 1922, član CK KPJ od 1940, većnik Prvog i Drugog zasedanja AVNOJ-a, krajem rata ministar u vladi NR Hrvatske.”''</ref><ref name=vkrstulovic2>Mihaljević, Josip: Dometi i granice kritičke misli u KPJ (SKJ) - Slučaj Vicko Krstulović, u: Republika, br. 480–483 (2010), str. 15-26. ''<br>''“Stoga, iako je etnički bio Hrvat, u nacionalnom smislu smatrao se Jugoslavenom.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Grga Jankes]], političar, revolucionar<ref name=gjankes1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 270.<br>''“Jankes Grga, nar. poslanik Saveznog veća Savezne nar. skupštine, pretsednik Odbora za pritužbe i žalbe, član Centralnog odbora Saveza ratnih vojnih invalida, r. 1906 u Ivanskoj, srez Bjelovar, Jugoslovan [sic!].”''</ref><ref name=gjankes2>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 122.<br>''“Jankes Đ. Grga (Izborni srez Bjelovar NRH), politički radnik, rođen 12-III-1906 u Ivanskoj, Srez bjelovarski, NRH. Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Asim Lošić]], političar, revolucionar<ref name=alosic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 392.<br>''“Lošić Asim, penzioner, član Glavnog odbora SSRN BiH, rez. kapetan, r. 1911 u Maglaju, srez Doboj, Jugosloven.”''</ref> * [[Šefket Maglajlić]], političar, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Romano Moric]], političar, revolucionar<ref name=rmoric1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 613.<br>''“Romano Moric, ekonomista, nar. posl. Republičkog veća Narodnog sobranja NR Makedonije, član Izvršnog veća NR Makedonije, član CK SK Makedonije, član pretsedništva Glavnog odbora SSRN Makedonije, rez. poručnik, r. 1921 u Bijeljini, NR BiH, Jugosloven.”''</ref> * [[Radovan Papić]], političar, revolucionar<ref name=rpapic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 518.<br>''“Papić Radovan, nar. poslanik Savezne narodne skupštine, posl. Veća Naroda za NR BiH, nar. posl. Republičkog veća Narodne skupštine NR BiH, sekretar Sekretarijata za socijalnu zaštitu Saveznog izvršnog veća, član Izvršnog komiteta CK Saveza komunista BiH, član Centralne revizione komisije Saveza komunista Jugoslavije, član Pretsedništva Glavnog odbora SSRN BiH, rez. pukovnik, r. 1910 u Vlahinji, srez Bileća, Jugosloven.”''</ref> * [[Puniša Perović]], političar, revolucionar<ref name=pperovic1>VII Kongres Saveza Komunista Jugoslavije. Ljubljana 22–26 aprila 1958. Stenografske beleške. Beograd 1958, str. 668.<br>''“Ustvari, radi se o neuspjeloj odbrani ideološkog monopola, istog onog monopola koji je godinama carovao u komunističkom pokretu i sa kojim smo mi Jugosloveni imali gorka iskustva.”''</ref> * [[Nikola I Petrović Njegoš]], knez i kralj Crne Gore<ref>''[[Glas Crnogorca]]'', br. 56 od ponedeljka 8. oktobra 1918. ([[:sr:s:Краљевска прокламација од 20. октобра 1918.|Wikisource]] i [[:c:File:List Glas Crnogoraca LVI broj.pdf|Wikimedia Commons]]), proklamacija kralja Nikole Jugoslovenima: „Kad sam, krajem jula 1914., objavio rat Austriji, rekao sam: „Tržem mač za ujedinjenje Jugoslovena“. [...] Jugoslavija ne može se zamisliti bez svih Slovenaca, Hrvata i Srba. U našoj Crnoj Gori, dobro znate, od davnina žive najbolji Srbi i Jugosloveni. [...] Pozdrav svoj dragoj braći Jugoslovenima od strane dugonapaćenog, a danas najsrećnijeg i najradosnijeg Jugoslovenina — Kralja Crne Gore.”</ref><ref>''[[Glas Crnogorca]]'', br. 62 od ponedeljka 2. januara 1919. ([[:sr:s:Краљевска прокламација од 15. јануара 1919.|Wikisource]]), proklamacija kralja Nikole Crnogorcima: „Od zvanične Srbije i njenih agenata optuživan sam kao protivnik jugoslovenskog jedinstva. Međutim, nijedan pojedinac u Srpstvu i Jugoslovenstvu nije više radio na njemu od mene, nastavljajući u tome djelo mojih besmrtnih predaka. [...] Ni ja ni moja kuća nijesmo se popeli i držali na prijesto Crne Gore silom; nećemo na njega ni ostati, ako to zahtijevaju interesi Crne Gore i jugoslovenskog naroda.”</ref> * [[Moša Pijade]], političar, revolucionar<ref name=mpijade1>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_5.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 57.<br>''“Pijade Samuila Moša Čiča Janko, načelnik odseka VŠ za vojne vlasti u pozadini i član CK KPJ, rođen 1890, Beograd, akademski slikar i novinar, Jugosloven, u NOB od 1941, član KPJ od 1920, bio član ilegalnog Izvršnog odbora KPJ od 1922, izdržao četrnaest godina robije, većnik Prvog i Drugog zasedanja AVNOJ-a.”''</ref> * [[Vladimir Popović Španac]], političar, diplomata, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Hamdija Pozderac]], političar, revolucionar<ref name=hpozderac1>Pozderac, Hamdija: U kontinuitetu revolucije. 2. izd. Sarajevo 1980, str. 52-53.<br>''“Svi smo u ovoj Jugoslaviji Jugosloveni i svi smo za ovu […].”''</ref> * [[Svetozar Pribićević]], političar<ref name=spribicevic1>Pribićević, Svetozar: Diktatura Kralja Aleksandra. II izdanje. Beograd 1953, str. 128.<br>''“Mi, Jugosloveni, ne bismo mogli da idemo za primerom Nemačke, pre svega, zato što u njoj vlada načelo da pravo države ima prvenstvo nad pravom zemalja koje sačinjavaju državu; a zatim, posle gorkog iskustva u četrnaestogodišnjem postojanju države, mi moramo da budemo načisto s tim: šta pripada zajedničkoj državi, a šta pripada državama ili samoupravnim jedinicima.”''</ref> * [[Gavrilo Princip]], revolucionar<ref name=gprincip1>Grujičić, Nebojša: Da je skrlet kao što je kuvet bio bi ibret, u: Bazdulj, Muharem/Grujičić, Nebojša (ur.): Stogodišnji rat. Sarajevski atentat i tumačenja. Beograd 2015, str. 74.<br>''Govoreći u ovom kontekstu o Mladoj Bosni, sociolog Todor Kuljić je napisao neveliki tekst koji zaslužuje da se ovde ponovi: “[…] Doduše, neki Principa i brane. To danas čine pretežno srpski istoričari. Zašto? Utisak je da to ne čine zbog solidarnosti sa težnjama sunarodnika (uostalom Gavrilo se izjašnjavao kao Jugosloven i to jeste bio njegov istinski identitet), nego više stoga što se time opiru demonizovanju vlastite nacije […].”''</ref><ref name=gprincip2>[https://www.politika.rs/sr/clanak/270960/Princip-bez-advokata Princip bez advokata] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Todor Kuljić; 23.09.2013.''<br>''“Doduše, neki Principa i brane. To danas čine pretežno srpski istoričari. Zašto? Utisak je da to ne čine zbog solidarnosti sa težnjama sunarodnika (uostalom Gavrilo se izjašnjavao kao Jugosloven i to jeste bio njegov istinski identitet), nego više stoga što se time opiru demonizovanju vlastite nacije.”''</ref><ref name=gprincip3>[http://www.slobodnaevropa.org/content/jugoslovenstvo-gavrila-principa/25296984.html Povodom predstave "Mali mi je ovaj grob": Jugoslovenstvo Gavrila Principa] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Branka Mihajlović; 14.03.2014.''<br>''Autorka teksta Biljana Srbljanović primećuje “da se istoričari utrkuju, otimajući se oko identiteta čoveka koji se vrlo jasno, na nekoliko zvaničnih mesta, potpisano i pisano, izjašnjavao o sopstvenom identitetu kao jugoslovenske nacionalnosti, vrlo nereligiozan čovek, koji nema nikakve veze sa velikosrpskom idejom.”''</ref> * [[Vaso Radić]], političar, revolucionar<ref name=vradic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 584.<br>''“Radić Vaso, narodni poslanik Saveznog veća Savezne narodne skupštine, član Revizione komisije CK SK BiH, član Glavnog odbora SSRN BiH i Vazduhoplovnog saveza BiH, rez. major, r. 1923 u Vlahinju, srez Visoko, Jugosloven.”''</ref> * [[Aleksandar Ranković]], političar, revolucionar<ref name=arankovic1>VII Kongres Saveza Komunista Jugoslavije. Ljubljana 22–26 aprila 1958. Stenografske beleške. Beograd 1958, str. 250.<br>''“Mi moramo o svemu tome razmisliti, jer se ne radi samo o našoj zemlji i našem Savezu komunista, o nama Jugoslovenima nego o čitavom radničkom pokretu.”''</ref> * [[Ivan Ribar]], državnik, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/><ref name=iribar1>Novak, Viktor: Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva (1390-1930). Beograd 1930, str. LXII.<br>''“Jedan narod, iako sa raznim plemenskim imenima i u zajedničkoj državi, nije u Ustavotvornoj skupštini, (kojoj je bio pretsednik Hrvat i osvedočeni Jugosloven Ivan Ribar), na žalost pod navalom gentilnog instinkta, u Ustavu dobio ni […].”''</ref> * [[Ivo Lola Ribar]], revolucionar, političar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Jurica Ribar]], revolucionar, slikar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/><ref name=jribar1>Petričević, Jozo: Jurica Ribar. Slikar i revolucionar. Zagreb 1988, str. 115.<br>''Jurica je umro na rukama Steve Dobrkovića. Njegovom susretljivošću uspio sam utvrditi točan datum Juričine smrti. “[…] Ovako nesvjesan živio je još oko dva sata kada ga je izdala i posljednja snaga i kada je zauvijek prestalo kucati mladenačko srce - divnog druga i borca Četvrte proleterske brigade, rođenog sina iz bratske Hrvatske i velikog Jugoslavena Jurice Ribara.”''</ref><ref name=jribar2>Petričević, Jurica Ribar, str. 99.<br>''“Iako je kasnije, u više navrata imao poći na novu dužnost, ostao je sa Crnogorcima. Nikako ih nije htio ostaviti. Crnogorce je volio neograničeno. S njima se toliko saživio. Juricu je kao Hrvata, odnjihao slobodarski Beograd, a Četvrta ga je sudbinski, trajno, zanavijek povezala za Crnu Goru i on ništa manje nije bio Crnogorac - bio je u stvari Jugoslaven. […] ...” (Dr Ivan Ribar).''</ref> * [[Paško Romac]], političar, revolucionar<ref name=promac1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 612-613.<br>''“Romac Paško, nar. poslanik Saveznog veća Savezne narodne skupštine, pretsednik Glavnog zadružnog saveza FNRJ, član CK SKH i CK SKS, organizacioni sekretar Pokrajinskog komiteta SKS za Vojvodinu, član Glavnog odbora SSRNS, sekretar Pokrajinskog odbora SSRNS, član Glavnog odbora Saveza boraca Srbije, rez. pukovnik, r. 1915 u Vukšiću, srez Benkovac, Jugosloven.”''</ref> * [[Frano Supilo]], političar<ref name=fsupilo1>Boban, Branka: [https://hrcak.srce.hr/file/333440 Stavovi hrvatske političke elite prema stvaranju jugoslavenske države] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230810230215/https://hrcak.srce.hr/file/333440 |date=2023-08-10 }}, u: Tragovi, god. 2 br. 2 (2019), str. 41.<br>''“Govorim kao slobodan, uvjeren, a i informiran narodni čovjek. Govorim kao Hrvat slobodnih misli, Jugoslaven, ali – last but not least – kao Dubrovčanin.”''</ref> * [[Zaim Šarac]], političar<ref name=zsarac1>Greble, Emily: Muslims and the making of modern Europe. New York 2021, str. 239. (na engleskom)<br>''“Šarac was a lifelong, self-identified Yugoslav who abhorred the fascists and had been among those responsible for spearheading the Muslim cultural association, Preporod.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Pero Šoć]], političar, književnik<ref name=psoc1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 701.<br>''“Šoć Pero, dr književnosti, ministar Crne Gore u penziji, r. 1884 u Ljubotinju, Srez cetinjski, Jugosloven.”''</ref> * [[Veljko Vlahović]], političar, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/><ref name=vvlahovicl>Vlahović, Veljko: Radnička klasa, samoupravljanje, međunacionalni odnosi, omladina. Beograd 1981, str. 32.<br>''“Nama, Jugoslovenima, često se prebacuje što proces svog razvitka karakterišemo borbom za razvitak socijalističke demokratije.”''</ref> * [[Nemanja Vlatković]], političar, revolucionar<ref name=nvlatkovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 769.<br>''“Vlatković Nemanja, učitelj, nar. posl. Republičkog veća Narodne skupštine NR BiH, član glavnog odbora Saveza boraca BiH, r. 1914 u Lješljanima, Srez bosansko-novski, Jugosloven.”''</ref> * [[Svetozar Vukmanović]], političar, revolucionar, general-pukovnik u rezervi<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Gregor Žerjav]], političar<ref name=gzerjav1>[https://kaldrma.rs/slovenac-koji-je-stitio-siromasne-beogradske-radnike/ Slovenac koji je štitio siromašne beogradske radnike] Kaldrma. ''Kaldrma; 01.05.2023.''<br>''“Slovenac po rođenju, Jugosloven po uverenju, čovek zanimljive biografije, političar, i nadasve neko ko je u opustošenom Beogradu posle Prvog svetskog rata imao itekako sluha za nevolje onih koji su u prestonom gradu nove države Srba, Hrvata i Slovenaca tražeći posao u nemaštini lutali ulicama.”''</ref> === 19. vijek === * [[Janko Drašković]], političar<ref name=jdraskovic-vbabukic>Ивић, Алекса: Архивска грађа о југословенским књижевним и културним радницима. Књига четврта. 1723–1887. Београд 1935, стр. 250.<br>''“Za Vaše pomnjive i neumorne trude koje Vi do sada pišući svakoverstne članke u različitih žurnalih, za razsvetlenje istinitih i čovečanstvu za bolji i plemenitii život neobhodno potrebitih koristnih stvarih, ne manje za uzdržanje i obranjenje našega naroda slavjanskoga u obće, a ilirskoga napose od nasilnih zlotvorah izkazaste: ne možemo mi prepustiti, da Vama, usled zaključka našega u obćenitom 24 sečnja t. g. obderžavanom saboru u ime celoga našega „družtva Čitaonice ilirske zagrebačke ne zahvalimo i u napredak i u Vašu nama dragocenu ljubav i prijateljstvo ne preporučimo.”</ref> * [[Andrej Einspieler]], političar, publicist<ref name=aeinspieler1>Einspieler, Andrej: Kaj storiti, da dobimo ilirskoslavenski jezik, u: Slovenska bčela, II. tečaj/svezak (1851), str. 10.<br>''“Kaj je pa storiti, da se serbsko, horvatsko in slovensko podnarečje složi u ilirsko narečje, da mi Jugoslaveni dobimo ilirskoslavenski jezik ?”''</ref> * [[Janez Bleiweis]], političar, publicist<ref name=jbleiweis1>Zajc, Marko: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:doc-EIPXXE4I/008b176a-dc1f-4503-8b43-3a155cb1de75/PDF Kje se slovensko neha in hrvaško začne. Slovensko-hrvaška meja v 19. in na začetku 20. stoletja.] Ljubljana 2006, str. 145.<br>''Ponovil je tezo o neprofitnosti slovenskega založništva, izpostavil primer jezikovno združenih Nemcev, Italijanov in Francozov, »ki imajo podnarečij še več kot mi Jugoslovani« in zaključil v apatičnem tonu: »Kaj čmo mi s svojo pohlevno slovenščino terdovratniki biti! To ni sedanjemu času več primerno /…/.«''</ref> * [[Josip Jelačić]], državnik, general<ref name=jjelacic1>Šidak, Jaroslav: [https://hrcak.srce.hr/file/76682 Prilozi hrvatskoj povijesti za revolucije 1848.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220617222234/https://hrcak.srce.hr/file/76682 |date=2022-06-17 }}, u: Radovi Zavoda za hrvatsku povijest, knj. 9, br. 1 (1976), str. 60.<br>''“Pri okolnostima takovim dakle, samo ako mi Jugoslaveni budemo složni i jedan drugoga budemo pomagali, naša pravedna stvar mora srećnim uspěhom uvienčana biti.”''</ref> * [[Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak]], političar, publicist<ref name=mbkljubusak1>Kapetanović-Ljubušak, Mehmed-beg: [https://books.google.de/books?id=JmsWAAAAYAAJ&pg=PR7&dq=istocno+blago+ljubusak&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwje8p-rgvSAAxVMZ_EDHek-A60Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q&f=false Istočno blago. Svezak I: Turske, arapske i perzijske poslovice i mudre rečenice.] Sarajevo 1896, str. 76.<br>''“Mi Jugoslaveni kao poznati gostoljubivi narod sa ovom se turskom poslovicom ni najmanje ne možemo složiti, već se držimo onoga, kao što veli naš narod: »Kako kojeg gosta, tako ga je i dosta«”''</ref> * [[Lovro Monti]], političar<ref name=lmonti1>Milutinović, Kosta: Vojvodina i Dalmacija 1760-1914. Novi Sad 1973, str. 288.<br>''“Možda baš zbog italijanskog porekla po ocu i srpsko-hrvatske simbioze po majci, Monti se osećao kao Jugosloven i najoštrije osuđivao ekstremiste na jednoj i na drugoj strani, a naročito klerikalce.”''</ref> * [[Radoslav Razlag]], političar, pisac<ref name=rrazlag1>Razlag, Radoslav: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-G4OT3B43/b07a49de-7e6e-4a69-b332-12a2554c89ee/PDF Vseučilišče jugoslavensko], u: Slovenska bčela, letnik 1, številka 4 (1850), str. 126.<br>''“Osobito je kod nas Jugoslavenah već najnuždnie, da se jednom probudimo, da već ozbiljno počnemo naslědovati bratre Ćese, koji nas u vsakoj struci daleko nadkriliše, jer kod nas neima one gvoždene dělavnosti i nevěrojetne uzterpljivosti kako kod njih.”''</ref> * [[Valentin Zarnik]], političar, odvjetnik, književnik<ref name=vzarnik1>Zarnik, Valentin: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeTxxosvosIUzL7hulhDWeL5IR37J32bzf08UScB9V8hJnmxS0V-lghCjpeqM_jr0rUUwHeFfArHmuOKakypp23WEavFbqa8w3eaMBDEoe2A7rYM0tc33MehF_6Ge87367e3GAxU0i1LdYQf_Ts1WZ2QvY4cxsozAG_9uO33svgDB-Bqi9Dt1nqliAWt6NB8A6YhoB3wJYS7j83NMzOiLwBtues3VkPYc6PjsGDYc2rrIqCaMHhfYVzhJaoGKwZsAO2Adg735yW56Rhb_H1vsU4Ij0KyAjC-Lgj1qxwfOH-VA0-JeA Originali iz domačega življenja], u: Novice gospodarske, obrtniške in narodne, tečaj XX. list 20 (14.05.1862), str. 155.<br>''“Slovenci in sploh Jugoslovani še dosedaj nimamo svojega domačega narodnega vseučilišča, in toraj se naša po znanostih hrepeneča mladež že od nekdaj večidel na Dunaj (Beč) podaja, ter v Gradcu komaj tretjina ostaja.”''</ref><ref name=vzarnik2>Zarnik, Valentin: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-E23ULBE5/f9350d9e-a1b9-472f-8e9a-73b048b28801/PDF Zbrani spisi Dr. V. Zarnika. I. zvezek: Pripovedni spisi.] Ljubljana 1888, str. 149-150.<br>''“Na tak način bi bili mi avstrijski Jugoslovani popolnoma od morja ločeni in kupčijski razvitek našega naroda uničen.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Božidar_Adžija.jpg|Božidar Adžija Datoteka:Milka Agbaba Crna grob (cropped).JPG|Milka Agbaba Datoteka:Spomenik Radetu Bašiću, Prijedor.jpg|Rade Bašić Datoteka:Visit of Džemal Bijedić, Yougoslav Prime Minister, to the CEC (cropped).jpg|Džemal Bijedić Datoteka:Portret Janeza Bleiweisa.jpg|Janez Bleiweis Datoteka:Marshal Tito (cropped).jpg|Josip Broz Tito Datoteka:Peko Dapčević1.jpg|Peko Dapčević Datoteka:Petar Drapšin 1944.jpg|Petar Drapšin Datoteka:Draskovicj.png|Janko Drašković Datoteka:Ratomir Dugonjić.jpg|Rato Dugonjić Datoteka:Đuro Đaković.JPG|Đuro Đaković Datoteka:Andrej Einspieler (2).jpg|Andrej Einspieler Datoteka:Ban-josip-jelacic.jpg|Josip Jelačić Datoteka:Mehmed-beg Kapetanovic Ljubusak.jpg|Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak Datoteka:Sava Kosanović (1950s).jpg|Sava Kosanović Datoteka:Vicko Krstulović (1).jpg|Vicko Krstulović Datoteka:Lovro-Monti.jpg|Lovro Monti Datoteka:Nicholas I of Montenegro.jpg|Nikola I Petrović Njegoš Datoteka:Moša Pijade.jpg|Moša Pijade Datoteka:Vladimirp (cropped).JPG|Vladimir Popović Datoteka:Svetozar Pribićević (1).jpg|Svetozar Pribićević Datoteka:Gavrilo Princip young.jpg|Gavrilo Princip Datoteka:Aleksandar Ranković (1).jpg|Aleksandar Ranković Datoteka:Razlag Radoslav.jpg|Radoslav Razlag Datoteka:Ivan Ribar (1995x2048) (cropped).png|Ivan Ribar Datoteka:Ivo Lola Ribar.jpg|Ivo Lola Ribar Datoteka:Jurica Ribar.jpg|Jurica Ribar Datoteka:Paško Romac.jpg|Paško Romac Datoteka:Frano Supilo rat.jpg|Frano Supilo Datoteka:Pero Šoć 2021 stamp of Montenegro.jpg|Pero Šoć Datoteka:Veljko Vlahović crop.jpg|Veljko Vlahović Datoteka:Stevan Kragujevic, Svetozar Vukmanovic, Tempo.jpg|Svetozar Vukmanović Datoteka:Valentin Zarnik4.jpg|Valentin Zarnik Datoteka:Gregor Zerjav.jpg|Gregor Žerjav </gallery> </div> == Privreda == * [[Dejan Cvetković]], inženjer elektrotehnike, direktor tehnološkog razvoja Microsoft razvojnog centra u Srbiji<ref name=dcvetkovic1>[https://www.akta.ba/licnosti/privreda-i-politika/72855/dejan-cvetkovic-uz-cvrstu-odluku-i-fokus-ostvarit-cete-sve-sto-zelite Dejan Cvetković: Uz čvrstu odluku i fokus ostvarit ćete sve što želite] Akta.ba ''Ivana Mihajlović; 27.12.2016.''<br>''“Dejan Cvetković za sebe voli reći da je nepopravljivi Jugosloven.”''</ref> * [[Vane Ivanović]], poslovni čovjek, politički aktivista<ref name=vivanovic1>Djokić, Dejan: A concise history of Serbia. London 2023, str. 447. (na engleskom)<br>''“The Serb democratic emigres, whose unofficial mentor was Božidar Vlajić (1888–1974), one of the leading members of the pre-war Democratic Party, campaigned for a democratic alternative to the communist government in Yugoslavia, together with their Bosnian (Adil Zulfikarpašić), Croat (Ilija Jukić, Branko Pešelj), Slovene (Nace Čretnik, Ljubo Sirc) and 'declared' Yugoslav (Vane Ivanović) colleagues.”''</ref><ref name=vivanovic2>[http://pescanik.net/2009/04/mini-manjina-vane-ivanovic/ Mini manjina – Vane Ivanović] Peščanik. ''Dejan Đokić; 04.04.2009.''<br>''“Vane je svakako sebe video pre svega kao Jugoslovena, pošto, kako je govorio, Jugoslavija nije bila teniski klub pa da bi mogao da promeni članstvo.”''</ref><ref name=vivanovic3>[http://www.vane.hr/Obituaries.htm Vane Ivanovic (1913-1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104060200/http://www.vane.hr/Obituaries.htm |date=2015-11-04 }} Vane.hr ''Nenad V. Petrovic''<br>''“U nedelju 4. aprila, na katolicki Uskrs, prestalo je da kuca srce jednog retko plemenitog coveka koji je sebe smatrao integralnim Jugoslovenom, Vaneta Ivanovica, brodovlasnika i pisca, politickog ideologa i pocasnog konzula Knezevine Monako u Londonu, velikog dobrotvora i poznatog sportiste, coveka izvanredne inteligencije i prefinjenog duha.”''</ref> * [[Aleksandar Josipović]], konsultant i direktor marketinga, bivši plesač<ref name=aleksandarjosipovic1>[http://wannabemagazine.com/wannabe-intervju-aleksandar-josipovic/ Wannabe intervju: Aleksandar Josipović] Wannabe Magazine. ''Marina Gusev; 15.08.2011.''<br>''“Ja se nikada nisam deklarisao kao Srbin, uvek za sebe kažem da sam Jugosloven, ili jugoslovenskog porekla.”''</ref><ref name=aleksandarjosipovic2>[http://www.nadlanu.com/pocetna/zabava/celebrity/Aleksandar--Josipovic-Odbio-sam-srpske-umetnice.a-236537.305.html Aleksandar Josipović: Odbio sam srpske umetnice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527214340/http://www.nadlanu.com/pocetna/zabava/celebrity/Aleksandar--Josipovic-Odbio-sam-srpske-umetnice.a-236537.305.html |date=2014-05-27 }} Nadlanu. ''Marija Milenković; 26.05.2014.''<br>''“Aleksandar za sebe kaže da je Jugosloven. Iz mešovitog je braka i jako je ponosan na svoje poreklo.”''</ref> * [[Žozef Lončar]], stručnjak za marketing<ref name=zlončar1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 278.<br>''“Lončar Žozef, predsednik Centra za marketing d.d. "Mark Plan", Pančevo. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=zlončar2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 246.<br>''“Lončar M. Žozef, suosnivač i direktor Centra za marketing Mark- plan - Pančevo (r. 21. VI 1940, Seraing S/M, Belgija). Jugosloven.”''</ref> * [[Milan Popović]], poduzetnik<ref name=milanpopovic1>[https://portalnovosti.com/milan-popovic-donirao-100-000-eura-za-kupnju-25-kontejnera Milan Popović donirao 100.000 eura za kupnju 25 kontejnera] Portal Novosti. ''G. Borković; 29.01.2021.''<br>''“Ja sam u duši još uvek Jugoslaven i to je za mene human i normalan gest. Ko će kome da pomogne ako neće komšija komšiji ili susjed susjedu. Govorim to posebno zato šta smo godinama zajedno sarađivali i živeli u istoj državi. Mi bi trebali svi jedni druge da pomažemo. Kažem to kao Jugoslaven, odnosno kao jugonostalgičar” – rekao je Popović za Novosti.''</ref> * [[Petar Tutavac]], privrednik<ref name=ptutavac1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 595.<br>''“Tutavac Petar, privrednik. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Boris Vukobrat]], poslovni čovjek i humanista<ref name=bvukobrat1>[http://www.audioifotoarhiv.com/knjige%20koje%20govore/knjige/vukobrat.html Boris Vukobrat] Audio i foto arhiv Simić.<br>''“Boris Vukobrat je rođen 1940. godine u Zagrebu. Po nacionalnosti je Jugosloven.”''</ref><ref name=bvukobrat2>[http://fondmir.com/sr/knjige/87-govor-borisa-vukobrata-o-svojoj-knjizi Govor Borisa Vukobrata o svojoj knjizi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108085334/http://fondmir.com/sr/knjige/87-govor-borisa-vukobrata-o-svojoj-knjizi |date=2023-01-08 }} Fondacija za mir i rešavanje kriza. ''06.06.2012.''<br>''“Ja sam Jugosloven, rođen u Zagrebu u srpskoj porodici.”''</ref> * [[Zvonimir Šimunec]], poslovni čovjek<ref name=zšimunec1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 558.<br>''“Šimunec Zvonimir, novinar; urednik Zabavnog programa i predstavnik TV Beograd u Atini (razmena programa); predsednik Udruženja propagandista Srbije. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=zšimunec2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 473.<br>''“Šimunec J. Zvonimir, novinar, urednik komercijalnih programa Radio Beograda (r. 29. X 1952, Leskovac). Jugosloven.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Dejan Cvetkovic proposal.png|Dejan Cvetković Datoteka:Aleksandar Josipović at Amsterdam fashion Week, July 2014.jpg|Aleksandar Josipović </gallery> </div> == Religija == * [[Hamdija Jusufspahić]], vjerski poglavar<ref name=hjusufspahic1>[https://www.vreme.com/vreme/musliman-jugosloven-i-levicar/ Musliman, Jugosloven i levičar] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]] ''Dragoslav Grujić i Dokumentacioni centar "Vreme"; broj 844, 08.03.2007.''<br>''“Ja sam i sada Jugosloven, neki kažu jugonostalgičar. Jesam, iskreno. […] Mnogi su insistirali da izjavim kako se osećam Srbinom. Ja nikada nisam rekao ni da sam Srbin ni da sam Hrvat. Ja sam Jugosloven, Bosanac, musliman.”''</ref><ref name=hjusufspahic2>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/05/20/srpski/I01051902.shtml Braća po krvi i jeziku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101182733/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/05/20/srpski/I01051902.shtml |date=2022-11-01 }} [[Glas javnosti]]. ''Slavica Jovović; 19.05.2001.''<br>''“Ja sam i dalje Jugosloven i ostajem u svim svojim političkim orijentacijama za Jugoslaviju. Mi smo svi bili Sloveni, oni koji su bili bliži istoku postali su pravoslavci, a oni koji su bili bliži rimskom carstvu prihvatili su katolicizam. Kada su došli Turci, prihvaćen je islam. Svi govorimo istim jezikom ali različitim narječjima. Mi smo svi braća po krvi i jeziku.”''</ref> * [[Nedeljko Kačavenda]], pastor<ref name=nkacavenda1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 213.<br>''“Kačavenda Nedeljko, pastor Pastoralnog okruga, Niš (od '95); adventista sedmog dana. […] P: Srbin-Jugosloven.”''</ref><ref name=nkacavenda2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 194.<br>''“Kačavenda R. Nedeljko, pastor; generalni sekretar Glavnog odbora Hrišćanske adventističke crkve u SFRJ (r. 23. V 1937, Prijedor). Srbin-Jugosloven, adventista sedmog dana.”</ref> * [[Dragotin Simandl]], kaplan, gramatičar<ref name=dsimandl1>Simandl, Dragotin (Rěsanski): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-ZIF65GOO/cfb6bc21-c07f-47c8-a77d-8ced1f2cee3a/PDF Zmes], u: Slovenska bčela, letnik 3, številka 5 (1852), str. 39.<br>''“Stezo, po kteroj hoditi, je nam Jugoslavenom pokazal g. Majar v svojih: Pravilih, kterih cěno bo šele prihodnost prav spoznala.”''</ref> * [[Josip Juraj Strossmayer]], biskup, političar<ref name=jjstrossmayer1>Ćorić, Boris: Fra Grgo Martić i njegova saradnja u sarajevskoj »Nadi« (1895–1903), u: Radovi, knj. VI (1970-1971), str. 227.<br>''“Dva velikana jugoslavenskih naroda – veliki Jugoslaven i još veći mecena hrvatskog naroda J. J. Strossmayer i veliki književni povjesničar Antun Barac – težinom svoje riječi i svoga ugleda obilježili su ga biljegom koji nije uklonjen do danas.”''</ref><ref name=jjstrossmayer2>Боровњак, Т.: [https://www.uzzpro.gov.rs/doc/biblioteka/digitalna-biblioteka/Jugoslovenska%20misao%20znano-voljeno.pdf Југословенска мисао. „Знано-вољено.“] Београд 1936, str. 24.<br>''“У ствари био је овај велики Југословен некрунисани краљ југословенске мисли више од пола века.”''</ref><ref name=strossmayer-racki>Ćorović, Vladimir: Istorija Jugoslavije. Beograd 1933, str. 555.<br>''“Koliko je, međutim, to sumnjičenje iskrenosti pokreta bilo nepravedno svedoči danas najbolje nedavno objavljena prepiska između biskupa i F. Račkoga, koja nije bila namenjena javnosti, nego nosi intiman i čisto privatan karakter i koja nam otkriva do sitnica sve motive i akcije ove dvojice ljudi, istinskih Jugoslovena po njihovom najdubljem ličnom ubeđenju.”''</ref><ref name=jjstrossmayer3>Grbešić, Grgo: [https://hrcak.srce.hr/file/146668 Od ilirskoga pokreta i jugoslavenske ideje do neuralgičnih točaka u hrvatsko-srpskim odnosima u 20. stoljeću] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251111174501/https://hrcak.srce.hr/file/146668 |date=2025-11-11 }}, u: Diacovensia, god. 21 br. 1 (2013), str. 90.<br>''Prigodom stogodišnjice Matice srpske (1826.-1926.) Ljubomir Lotić zapisao je o Strossmayeru sljedeće: »Ovaj veliki Jugoslaven dao je Matici srpskoj legat od 1000 kruna. […]«''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Josip_Juraj_Strossmayer2.jpg|Josip Juraj Strossmayer </gallery> </div> == Sport == * [[Amir Alagić]], fudbalski stručnjak<ref name=aalagic1>[https://sportklub.rs/blog/blog-ostalo/od-verdera-do-sri-lanke-17-zemalja-5-kontinenata/ Od Verdera do Šri Lanke: 17 zemalja, 5 kontinenata...] Sport Klub. ''Bojan Marinković; 17.12.2020.''<br>''“Poreklom je iz Bihaća, sebe smatra Jugoslovenom, a loša situacija posle raspada nekadašnje države navela ga je da se otisne u pečalbu.”''</ref> * [[Radmilo Armenulić]], teniski stručnjak, bivši teniser<ref name=rarmenulic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 22.<br>''“Armenulić Radmilo, savezni kapiten Davis-cup reprezentacije Jugoslavije; šef Odseka za tenis na Fakultetu za fizičku kulturu, Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=rarmenulic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 21.<br>''“Armenulić Đ. Radmilo, savezni kapiten Teniske reprezentacije Jugoslavije (r. 6. III 1938, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Marijan Beneš]], boksač<ref name=mbenes1>[https://www.vreme.com/vreme/simbol-jugoslavije/ Simbol Jugoslavije] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Tanja Topić; broj 1445, 13.09.2018.''<br>''“Uprkos opštem nacionalističkom ludilu Marijan Beneš je do poslednjeg daha ostao Jugosloven.”''</ref><ref name=mbenes2>[https://ba.n1info.com/sport-klub/ostali-sportovi/marijan-benes-banjalucka-celicna-pesnica/ Marijan Beneš – banjalučka čelična pesnica] N1 BIH. ''Snežana Mitrović; 21.09.2022.''<br>''“Bio je i ostao Jugoslaven do kraja života.”''</ref><ref name=mbenes3>[https://sportal.blic.rs/ostali-sportovi/borilacki-sportovi/peca-popovic-pise-za-blic-ljuba-vrapce-moga-doba/2022042205421797665 Peca Popović piše za "Blic" Ljuba Vrapče moga doba] Sportal.rs ''Peca Popović; 09.09.2018.''<br>''“Stisnut, pola veka kasnije, između obostranog ekstremizma u svojoj Banjaluci, Beneš će kao žrtva međunacionalnih nesporazuma, odbačenosti i samoće ponavljati: Ja sam sve, Srbin i Hrvat i musliman. Jugosloven. Pacifista, čovekoljubac.”''</ref> * [[Stjepan Bobek]], fudbaler<ref name=sbobek1>[https://www.rtv.rs/sr_ci/sport/fudbal/oprostaj-od-stjepana-bobeka_208573.html Опроштај од Стјепана Бобека] Радио-телевизија Војводине. ''ФоНет; 27.08.2010.''<br>''“Караџић је рекао да је Бобек, сумирајући утиске о животу, најближим пријатељима говорио да је рођени Загрепчанин, срцем Београђанин, делимично и Атињанин, по осећају Југословен и, захваљујући фудбалу, грађанин света.”''</ref> * [[Miodrag Božović]], nogometni trener<ref name=mbozovic1>[https://www.vijesti.me/tag/7164/miodrag-bozovic Grof Božović: Bio sam i ostao Jugosloven] [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Vijesti sport; 19.08.2022.''<br>''“I dalje se osjećam i smatram Jugoslovenom.”''</ref><ref name=mbozovic2>[https://informer.rs/sport/fudbal/408521/bozovic-ocrnio-orlove-srbija-gora-nego-pre-mundijala-milivojevic-rekao-istinu Božović ocrnio "orlove": Srbija je gora nego pre Mundijala, Milivojević je rekao istinu!] [[Informer (novine)|Informer]]. ''informer.rs; 17.11.2018.''<br>''“Rođen sam u Juguslaviji. Bio sam i ostao Jugosloven.. Takav mi je osećaj. Ne mogu drugačije, niti da zaboravljam detinjstvo.”''</ref> * [[Dejan Damjanović]], bivši nogometaš<ref name=ddamjanovic1>[https://www.glassrpske.com/lat/sport/fudbal/ispovijest-dejana-damjanovica-nesudjenog-clana-najveceg-partizanovog-paketa-za-glas-umjesto-u-humsku-skrenuo-u-koreju/605666 Ispovijest Dejana Damjanovića, nesuđenog člana najvećeg Partizanovog "paketa", za "Glas": Umjesto u Humsku, skrenuo u Koreju] Glas Srpske. ''Dejan Kondić; 10.11.2025.''<br>''“Ja sebe smatram Jugoslovenom.”''</ref> * [[Vladimir Gudelj]], fudbalski funkcioner, ranije nogometaš<ref name=vgudelj1>[https://www.lavozdegalicia.es/noticia/ourense/o-carballino/2019/11/29/llegue-contrato-gente-lado-huian-guerra/00031575029961280295542.htm «Yo llegué con un contrato y gente a mi lado. Ellos huían de la guerra»] (na španskom) La Voz de Galicia. ''Pablo Varela; 29.11.2019.''<br>''“Yo soy de Tito, me considero yugoslavo.”''</ref> * [[Borislav Ivkov]], šahovski igrač i trener<ref name=bivkov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 177.<br>''“Ivkov Borislav, šahovski velemajstor (od '55); selektor Jugoslovenske šahovske reprezentacije. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=bivkov2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 164.<br>''“Ivkov R. Borislav, šahovski velemajstor; selektor jugoslovenske šahovske reprezentacije (r. 12 XI 1933, Beograd), Jugosloven..”''</ref> * [[Anton Josipović]], bokser<ref name=antonjosipovic1>[https://www.politika.rs/sr/clanak/8360/Sport/Od-sampiona-do-drzavnika Od šampiona do državnika] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Slavko Trošelj; 02.12.2007.''<br>''“Nastavio sam da treniram i boksujem širom Jugoslavije, a onda su stigle devedesete... Mirisalo je na rat... Pri popisu stanovništva u rubriku "nacionalnost" upisao sam – Japanac, mada sam uvek bio Jugosloven i srcem i dušom. Da su svi tako učinili možda rata ne bi bilo.”''</ref><ref name=antonjosipovic2>[https://www.rtvbn.com/380937/Intervju--Anton-Josipovic-Holifild-mi-je-nudio-pomoc Intervju - Anton Josipović: Holifild mi je nudio pomoć...!] [[Radio-televizija BN]]. ''08.04.2016.''<br>''Brzo mu je u olimpijskom selu "skrenuta" pažnja, iako je nebrojeno puta tokom našeg razgovora naglasio da je još Jugosloven, a kamoli tada. […] Otišao je u Švajcarsku, putovao po cijeloj Evropi, živio i u Zagrebu, gdje je imao priliku da postane predsjednik Bokserskog saveza Hrvatske, ali se ipak odlučio na povratak u Banjaluku. “Nudili su mi za vrijeme Franje Tuđmana da budem predsjednik, ali nisam mogao, jer sam bio i ostao Jugosloven. Moje mišljenje se oko toga ni sada nije promijenilo. Zato ne mogu da shvatim ove današnje političare kako promijene po desetak različitih političkih opcija”, dodao je olimpijski šampion, koji živi od nacionalne penzije.''</ref> * [[Nikola Karabatić]], bivši rukometaš<ref name=nkarabatic1>[https://www.tportal.hr/sport/clanak/karabatic-otkrio-bilicu-ponosan-sam-na-hrvatske-i-srpske-korijene-20250415 Karabatić otkrio Biliću: 'Ponosan sam na hrvatske i srpske korijene'] tportal.hr ''A. H.; 15.04.2025.''<br>''“Uvijek smo bili vrlo ponosni na naše korijene. Bivša Jugoslavija, Hrvatska, Srbija… ali u isto vrijeme je tata bio ponosan kada smo dobili državljanstvo…nikada se nisam osjećao kao stranac. Uvijek kao Francuz. Pola Francuz, pola Jugoslaven.”''</ref> * [[Milivoj Karakašević]], stonoteniser<ref name=mkarakasevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 220.<br>''“Karakašević Milivoj, trener i kapiten stonoteniske reprezentacije Jugoslavije. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mkarakasevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 199.<br>''“Karakašević I. Milivoj, savezni trener i kapiten stonoteniske reprezentacije Jugoslavije (r. 30. VII 1948). Jugosloven.”''</ref> * [[Stanislav Karasi]], bivši fudbalski trener i igrač<ref name=skarasi1>[https://www.dan.co.me/sport/fudbal/legende-za-sva-vremena-5210766 Legende za sva vremena] Dan. ''D.K./D.P.; 28.11.2023.''<br>''“Ja sam još Jugosloven i otvoren čovjek i radim kako moja glava misli” - kazao je Karasi za "Dan".''</ref> * [[Dane Korica]], atletičar<ref name=dkorica1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 241.<br>''“Korica Daniel Dane, šef Stručnog štaba Atletskog saveza Jugoslavije; kapiten atletske reprezentacije Jugoslavije; član Predsedništva AK "Crvena zvezda", Bg.; prof. fizičke kulture. […] P: Jugosloven.''</ref><ref name=dkorica2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 216.<br>''“Korica D. Daniel - Dane, šef Stručnog štaba Atletskog saveza Jugoslavije i savezni kapiten atletske reprezentacije Jugoslavije; profesor fizičke kulture (r. 10. VI 1945, Kutina). Jugosloven.”''</ref> * [[Refik Kozić]], bivši nogometaš<ref name=rkozic1>[https://www.zurnal.rs/sr/clanak/179640/fudbal/partizan/igrao-sam-ostro-ali-nisam-bio-grubijan “Igrao sam oštro, ali nisam bio grubijan”] [[Sportski žurnal]]. ''Slađan Jeremić; 23.03.2024.''<br>''“Dolazim do Srbije i ostalih novostvorenih zemalja makar jedan put godišnje. Ostao sam veliki Jugosloven. Odem do Sarajeva, Banjaluke, u Pulu gde sam odrastao. Po Beogradu potrošim najviše vremena.”''</ref> * [[Ivan Matošević]], reli vozač<ref name=imatosevic1>[https://www.automotorevija.rs/rubrike/zemunski-bard-jugoslovenskih-gugutka Zemunski bard jugoslovenskih trka] Auto moto revija. ''AMR; 27.08.2022.''<br>''“Za sebe kaže da je Jugosloven i zakleti Zemunac, gde je odrastao i gde i danas živi.”''</ref> * [[Franjo Mihalić]], atletičar<ref name=fmihalic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 323.<br>''“Mihalić Franja [sic!], trener u atletskom klubu "Partizan". […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Predrag Mijatović]], fudbalski funkcioner, ranije nogometaš<ref name=pmijatovic1>[https://www.novosti.rs/sport/fudbal/1222121/sam-jugosloven-pedja-mijatovic-otvorio-dusu-spancima "Ja sam Jugosloven": Peđa Mijatović otvorio dušu Špancima] [[Večernje novosti]]. ''Novosti online; 31.03.2023.''<br>''“Zato moram da kažem da sam još uvek Jugosloven. Ja sam Crnogorac i Španac, ali deo mene je i dalje Jugosloven”''</ref> * [[Nikola Nikić]], nogometni trener, ranije igrač<ref name=nnikic1>[https://www.youtube.com/watch?v=SzYynxlLrCQ Face to Face] YouTube. ''10.05.2025.''<br>''“Ne da mi fali Jugoslavija, nego sam bio, ostao i umrijet ću kao Jugosloven.”''</ref> * [[Ivica Osim]], nogometaš i fudbalski trener<ref name=iosim1>[https://www.novosti.rs/vesti/sport.294.html:529442-Ivica-Osim-Velika-Jugoslavija-je-mnogima-smetala-ali-se-od-proslosti-ne-zivi Ivica Osim: Velika Jugoslavija je mnogima smetala, ali se od prošlosti ne živi] [[Večernje novosti]]. ''Predrag Vasiljević; 17.01.2015.''<br>''Ostali ste, čini se, poslednji nepopravljivi Jugosloven? - “Jesam, i ponosim se time.”''</ref><ref name=iosim2>[https://www.alo.rs/sport/fudbal/625315/ivica-osim-jugoslavija-argentina-viski/vest "Pijanac", penali protiv Argentine i viski umesto vode - Ko je bio Ivica Osim, legendarni selektor Jugoslavije?] Alo. ''Alo/M.M.; 01.05.2022.''<br>''Moglo bi se reći da je porodica Osim Evropa u malom, jer su mu deda i baka s očeve strane Slovenac i Nemica, a s majčine Poljak i Čehinja. On za sebe kaže da je Jugosloven.”''</ref> * [[Blagoje Paunović]], fudbaler i fudbalski trener<ref name=bpaunovic1>[https://www.telegraf.rs/sport/fudbal/3186341-emotivna-prica-veljka-paunovica-o-ocu-teskim-danima-u-partizanu-i-triku-za-osvajanje-svetskog-trona Kakva priča Veljka Paunovića: O ocu, teškim danima u Partizanu i triku za osvajanje svetskog trona] [[Telegraf.rs]]. 06.05.2020.<br>''“Otac mi je uvek govorio o Jugoslaviji, umro je osećajući se kao Jugosloven, ali je uvek bio veoma ponosan što je Srbin i to je sada moja zemlja.”''</ref> * [[Marko Pešić]], generalni direktor [[FC Bayern München (košarka)|KK FC Bayern München-a]]<ref name=mpesic>[https://www.glassrpske.com/lat/sport/sp-svijet/marko-pesic-generalni-menadzer-bajerna-za-glas-srspke-lucic-je-kao-levandovski/393996 Marko Pešić, generalni menadžer Bajerna za “Glas Srspke”: Lučić je kao Levandovski] Glas Srpske. ''Dušan Repija; 17.01.2022.''<br>''“Odrastao sam kao Jugosloven i tako se osećam, mada to možda nije ni popularno u ova vremena. Tri decenije sam u Nemačkoj, ali se osećam onako kako sam odgojen u porodici. Igrao sam za Nemačku, ali priznajem da sam sanjao dres Jugoslavije - rekao je Pešić.”''</ref> * [[Svetislav Pešić]], košarkaški trener<ref name=spesic1>[https://www.kurir.rs/sport/kosarka/1693560/svetislav-pesic-nostalgican-i-dalje-sam-jugosloven Svetislav Pešić nostalgičan: I dalje sam Jugosloven] [[Kurir (novine)|Kurir]]. ''01.03.2015.''<br>''“Rođen sam u Srbiji, ali sebe sam uvek smatrao Jugoslovenom, iako je sad na tom prostoru napravljeno više država. Za mene taj osećaj i dalje postoji. Osećam tu pripadnost, ali to ne znači da je moj dom samo jedno mesto.”''</ref><ref name=spesic2>[https://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2005&mm=01&dd=19&nav_id=160246 Pešić će pomagati Obradoviću] [[B92]]. ''B92, fibaeurope.com; 19.01.2005.''<br>''“Ja sam Jugosloven i učiniću sve da pomognem jugoslovenskoj košarci i Obradoviću kako bi stigli do evropskog zlata.”''</ref><ref name=spesic3>[https://www.tz.de/sport/fcb-basketball/svetislav-pesic-zuhause-zr-4751962.html "Ich bleibe Jugoslawe!"] (na njemačkom) tz. ''Lena Mayer; 20.02.2015''<br>''“Ich selbst bin in Serbien geboren, habe mich aber immer generell als Jugoslawe gefühlt und bezeichnet. Und das tue ich auch weiterhin – auch, wenn es Jugoslawien politisch gesehen nicht mehr gibt. Für mich existiert dieses Gemeinschaftsgefühl noch immer.”''</ref><ref name=spesic4>[https://www.elmundo.es/deportes/baloncesto/2019/02/14/5c642dbb21efa0f7638b45d8.html Pesic: "Hay dos cosas que me faltan en la vida: mis padres y mi Yugoslavia"] (na španjolskom) El Mundo. ''Francisco Cabezas; 14.02.2019.''<br>''“Aunque yo nací en Novi Sad, ahora Serbia, yo me siento todavía yugoslavo.”''</ref> * [[Velimir Petković]], rukometni trener<ref name=vpetkovic1>[https://www.svijet-rukometa.com/velimir-petkovic-i-za-njemce-kultni-trener/ Velimir Petković i za Njemce kultni trener] Svijet Rukometa. ''B. Božin; 01.02.2018.''<br>''“Pravi sam Jugosloven, što danas nije popularno. Vidim i pratim sve, bez obzira na to što sam 26 godina u Nemačkoj. Najlepša sećanja imam za taj period, iz igračkog i postigračkog vremena, privatnog života, i sve lepo sam imao u toj zemlji. Ni danas ne krijem ako sam u Beogradu, Zagrebu, Skoplju, a to potenciram i ovde u Berlinu. Tako da ko ima problem sa tim – ima problem sa samim sobom.”''</ref> * [[Dušan Popović (vaterpolista)|Dušan Popović]], vaterpolista<ref name=dusanpopovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 442.<br>''“Popović Dušan, vaterpolista, majstor sporta. […] P: Srbin-Jugosloven.”''</ref><ref name=dusanpopovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 376.<br>''“Popović M. Dušan, vaterpolista (r. 15. VI 1970). Srbin-Jugosloven.”''</ref> * [[Dževad Prekazi]], fudbaler<ref name=dzprekazi1>[https://www.bbc.com/serbian/lat/srbija-48368957 Zašto je Arton Zekaj izabrao fudbalsku reprezentaciju Kosova, a ne Srbije] BBC News na srpskom. ''Marko Protić; 22.05.2019.''<br>''“Dževad Prekazi je rođeni Albanac iz Kosovske Mitrovice, za sebe kaže da je Jugosloven, a značajan deo fudbalske karijere proveo je u Partizanu u kojem trenutno radi sa mlađim kategorijama.”''</ref><ref name=dzprekazi2>[https://www.vesti-online.com/dzevad-prekazi-decu-danas-uce-lap-top-strucnjaci/ Dževad Prekazi: Decu danas uče lap-top stručnjaci!] Vesti online. ''Srđan Antić; 12.09.2020.''<br>''“Zaljubljen sam u Jugoslaviju. Nacionalna pripadnost mi nikada nije bila bitna. Raspad Jugoslavije, najlepše zemlje na svetu mi je teško pao. Uvek ću biti Jugosloven.”''</ref> * [[Goran Rađenović]], predsjednik VK Budva, ranije vaterpolista<ref name=gradjenovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 469.<br>''“Rađenović Goran, vaterpolista; član VK "Roma" (od '92). […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=gradjenovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 398.<br>''“Rađenović M. Goran, vaterpolista (r. 4. XI 1966, Niš). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Monika Seleš]], bivša tenisačica<ref name=mseles1>[https://stil.kurir.rs/celebrities/153921/monika-seles-nesreca-nikad-ne-dolazi-sama-tragedija-koja-je-sunovratila-njen-zivot Monika Seleš: Nesreća nikad ne dolazi sama! Tragedija koja je sunovratila njen život!] Stil. ''Stil/story.rs; 25.06.2021.''<br>''“Dodala je i da se oseća kao Jugoslovenka, Mađarica i Amerikanka, kao i da nikada ne bi mogla da se odrekne svog porekla jer bi na taj način porekla ono što zapravo jeste.”''</ref> * [[Zoran Slavnić]], bivši košarkaš i košarkaški trener<ref name=zslavnic1>[https://sportal.blic.rs/kosarka/domaca-kosarka-i-aba/kosarkaski-bum-moke-slavnica-za-blic-bertomeu-je-separatista-evroliga-je-privatna-liga/2022042211290884632 Košarkaški bum Moke Slavnića za "Blic": Bertomeu je separatista, Evroliga je privatna liga] Sportal.rs ''Časlav Vuković/Miodrag Dimitrijević; 07.07.2018.''<br>''“Ja sam još uvek Jugosloven, a pošto sada imamo samo jednu našu zemlju, a to je Srbija, žao mi je što sve manje naših sportista odlazi u Španiju.”''</ref> * [[Aleksandar Šoštar]], vaterpolo trener, ranije vaterpolista<ref name=asostar1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 561.<br>''“Šoštar Aleksandar, vaterpolista, član VK "Barselona", Barselona. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Bogdan Tanjević]], košarkaški trener<ref name=btanjevic1>[http://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:451849-Tanjevic-Srbija-kao-2009-Zeljko-ce-da-napravi-dar-mar-u-Evroligi Tanjević: Srbija kao 2009, Željko će da napravi dar-mar u Evroligi!] [[Večernje novosti]]. ''D. Kontić; 01.09.2013.''<br>''“Bogdan Tanjević, koji, inače, za sebe kaže da je Jugosloven, ima neviđen dar, zračenje jačine nuklearne elektrane, ali pozitivno..”''</ref><ref name=btanjevic2>[https://reprezentacija.me/bogdan-tanjevic-nepopravljivi-jugosloven-1/ Bogdan Tanjević – Nepopravljivi Jugosloven] Reprezentacija.me ''Ognjen; 07.09.2017.''<br>''“Poznato je da je Tanjević nepopravljivi Jugosloven.”''</ref><ref name=btanjevic3>[https://tacno.net/bogdan-tanjevic-kad-ti-emerik-blum-drzi-leda-mozes-biti-prvak-evrope/ Bogdan Tanjević: Kad ti Emerik Blum drži leđa, možeš biti prvak Evrope] [[Tačno.net]]. ''Amer Obradović; 07.12.2023.''<br>''“O košarci zna sve. O književnosti, filmu i muzici skoro sve. Mada nije nikada postao svjetski košarkaški prvak Boša Tanjević je bez dvojbe svjetski šampion u šarmu. Boša – Crnogorac, Sarajlija, Italijan, Turčin ali prije svega Jugosloven – gost je nove episode Mikrofonije sa Amerom.”''</ref><ref name=btanjevic4>[http://www.pobjeda.me/2013/06/27/intervju-bogdan-tanjevic-navijam-za-sve-nase/#.UzhpaVcjyZE Intervju – Bogdan Tanjević: Navijam za sve naše] [[Pobjeda (novine)|Pobjeda]]. ''Ana Marković; 27.06.2013.''</ref> * [[Aleksandar Tirnanić]], fudbalski igrač i trener<ref name=atirnanic>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 725.<br>''“Tirnanić Aleksandar, savezni kapiten Fudbalskog saveza Jugoslavije, r. 1910 u Krnjevu, srez Veliko Orašje, Jugosloven.”''</ref> * [[Petar Trifunović]], šahist<ref name=ptrifunovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 736.<br>''“Trifunović Petar, dr prava, šahovski velemajstor, rez. kapetan, r. 1910 u Dubrovniku, Jugosloven.”''</ref> * [[Eleonora Vild]], košarkašica<ref name=evild1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 637.<br>''“Wild Eleonora, košarkašica, član KK "Vemeks", Berlin. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Duško Vujošević]], košarkaški trener<ref name=dvujosevic1>[http://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:438989-Vujosevic-I-Dzajic-je-morao-da-pretuce-svog-coveka-srecan-sam-sto-nisam-uhapsen Vujošević: I Džajić je morao da pretuče svog čoveka, srećan sam što nisam uhapšen...] [[Večernje novosti]]. ''Tanjug; 14.06.2013.''<br>''“Ja sam Jugosloven, partizanovac i Beograđanin.”''</ref><ref name=dvujosevic2>[https://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:551240-Vujosevic-U-medijima-se-pezorativno-nazivam-crnogorskim-strucnjakom-a-prvo-sam-Jugosloven Vujošević: U medijima se pežorativno nazivam crnogorskim stručnjakom, a prvo sam Jugosloven] [[Večernje novosti]]. ''Tanjug; 03.06.2015.''<br>''“Ja se u medijima pežorativno nazivam crnogorskim sručnjakom, a prvo sam Jugosloven, dok se za Radonjića nije reklo da je Crnogorac”, zaključio je Vujošević.''</ref><ref name=dvujosevic3>[http://sportskenovosti.rs/102383/vujosevic-naravno-da-hocemo-da-platimo-porez/ Vujošević: Naravno da hoćemo da platimo porez]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sportske novosti. ''14.06.2013.''</ref> * [[Veselin Vujović]], rukometni trener<ref name=vvujovic1>[https://lobsport.me/rukomet/veselin-vujovic-za-lob-sport-crna-goro-od-srca-ti-zelim-pobjedu-a-fer-plej-bas-me-briga-za-to/ Veselin Vujović za Lob Sport: Crna Goro, od srca ti želim pobjedu, a fer-plej – baš me briga za to] Lob sport. ''Aleksandar Popović; 11.01.2024.''<br>''“Ja se osjećam Jugoslovenom.”''</ref><ref name=vvujovic2>[https://narod.hr/sport/veselin-vujovic-jugoslaven-danas-cujem-himnu-hej-sloveni-produ-me-trnci Veselin Vujović: Jugoslaven sam. I danas kada čujem himnu ‘Hej Sloveni’ prođu me trnci] Narod.hr. ''Miroslav Herceg; 02.01.2018.''</ref><ref name=vvujovic3>[https://www.marca.com/balonmano/europeo/2016/01/18/569cd4e522601dcf118b467f.html Veselin Vujovic, yugoslavo de corazón] (na španjolskom) Marca. ''Javier Romano; 18.01.2016.''<br>''“Yo soy montenegrino, estuve cinco años en Macedonia, he sido seleccionador serbio, ahora lo soy esloveno, trabajo en Croacia, pero me siento siempre yugoslavo”, desgrana Vujo en el fluido español que conserva.''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Benes (cropped).jpg|Marijan Beneš Datoteka:S. Kragujević, Sjepan Bobek, fudbaler, 21. 8. 1949.jpg|Stjepan Bobek Datoteka:Miodrag Božović 2021.jpg|Miodrag Božović Datoteka:데얀 2018년.jpg|Dejan Damjanović Datoteka:Vladimir_Gudelj.JPG|Vladimir Gudelj Datoteka:Ivkov,Borislav 1998 Grieskirchen.jpeg|Borislav Ivkov Datoteka:NikolaKarabatic.jpg|Nikola Karabatić Datoteka:Dane Korica.jpg|Dane Korica Datoteka:Franjo Mihalić.jpg|Franjo Mihalić Datoteka:Predrag Mijatović 2007 b.jpg|Predrag Mijatović Datoteka:Ivica Osim - SK Sturm (1999) (cropped).jpg|Ivica Osim Datoteka:Svetislav Pešić (cropped).jpg|Svetislav Pešić Datoteka:Velimir Petkovic 01.jpg|Velimir Petković Datoteka:Cevad Prekazi.jpg|Dževad Prekazi Datoteka:Горан Рађеновић.jpeg|Goran Rađenović Datoteka:Monica Seles 1991.jpg|Monika Seleš Datoteka:Aleksandar Šoštar 01.jpg|Aleksandar Šoštar Datoteka:BogdanTanjevic.jpg|Bogdan Tanjević Datoteka:Aleksandar Tirnanić (1).jpg|Aleksandar Tirnanić Datoteka:Petar Trifunović 1962.jpg|Petar Trifunović Datoteka:Duško Vujošević (cropped).jpg|Duško Vujošević Datoteka:Veselin Vujović 2017.jpg|Veselin Vujović </gallery> </div> == Televizija i radio == * [[Sanja Kužet]], televizijska voditeljka<ref name=skuzet1>[https://gracija.me/sanja-kuzet-djeca-su-me-ojacala/ Sanja Kužet: Djeca su me ojačala] Gracija. ''Svetlana Peruničić; 20.07.2018.''<br>''“Majka nije nikada živjela u Crnoj Gori, tata je iz Dalmacije, tako da je, što se mene tiče, bio neki interesantan miks (smijeh). Majka je rođena u Makedoniji, gdje je provela dio života, jer je otac bio vojno lice, a onda je došla u Beograd, gdje je rođen i moj otac, a kasnije i ja. Zato stalno kažem, iako ta država ne postoji, da sam Jugoslovenka.”''</ref><ref name=skuzet2>[https://poslovnidnevnik.ba/2018/02/02/ocarala-dekolteom-sanja-kuzet-u-najprovokativnijem-izdanju-do-sada-pogledajte-sta-je-izludilo-muskarce/ Očarala dekolteom| Sanja Kužet u najprovokativnijem izdanju do sada: pogledajte šta je izludilo muškarce] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Poslovnidnevnik.ba ''02.02.2018.''<br>''“Za sebe često voli da istakne da je jedna „prava Jugoslovenka“, jer joj je otac Milovan poreklom iz Dalmacije, a majka Verica je iz Crne Gore.”''</ref> * [[Daško Milinović]], radijski voditelj<ref name=dmilinovic1>[https://www.danas.rs/svet/region/i-kraljevinu-i-republiku-ubijaju-zar-ne-jugoslovensko-nasledje-u-postjugoslovenskim-zemljama/ I kraljevinu i republiku ubijaju, zar ne?: Jugoslovensko nasleđe u postjugoslovenskim zemljama] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Matea Jerković/Srdan Kosović/Jelka Jovanović/Denis Romac; 19.06.2023.''<br>''Saglasan je i novosadski novinar Daško Milinović, deklarisani antifašista – zbog čega je i fizički napadan – ali i jedan od 23.303 građana/ki koji su se na Popisu 2022. izjasnili kao Jugosloveni. „Mi smo jedina etnička grupa koja je zabeležila rast“, kaže sa Milinović, inicijator stvaranja nacionalnog saveta jugoslovenske manjine.''</ref><ref name=dmilinovic2>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/sve-vise-jugoslovena-u-srbiji-u-novom-sadu-ih-cak-30-odsto-vise-podnose-zahtev-za-registraciju-svog-nacionalnog-saveta/ Sve više Jugoslovena u Srbiji, u Novom Sadu ih čak 30 odsto više: Podnose zahtev za registraciju svog Nacionalnog saveta] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''A. Latas; 30.04.2023.''<br>''“Da li se rodio koji Jugosloven ili su se neki setili da su Jugosloveni, a na prošlom popisu to nisu bili, nije bitno. Mi smo jedina prirodno rastuća zajednica u Srbiji“, kazao je jedan od najpoznatijih Jugoslovena u našoj zemlji.''</ref><ref name=dmilinovic3>[https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/krenula-kampanja-sve-veci-broj-javnih-osoba-nagovara-gradane-da-se-izjasne-kao-jugoslaveni-20221002 Krenula kampanja: Sve veći broj javnih osoba nagovara građane da se izjasne kao Jugoslaveni] tportal.hr. ''B. Stilin; 02.10.2022.''<br>''“Nedugo zatim na Twitteru se oglasio popularni radijski voditelj Daško Milinović, koji često sarkastično tvita s računa po imenu Uspeh Petrović. On je objavio da se radi na osnivanju Nacionalnog vijeća Jugoslavena u Srbiji, po uzoru na druge manjinske zajednice poput Roma, koje nemaju svoju matičnu državu. Dakako, za osnivanje manjinske zajednice koja bi uživala manjinska prava potrebno je da takva zajednica ima određenu brojnost.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:EXIT 2012 Red Union.jpg|Daško Milinović </gallery> </div> == Umetnost == * [[Marina Abramović]], umjetnica performansa<ref name=mabramovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 9.<br>''“Abramović Marina, slikar, multimedijalni umetnik; profesor na Likovnoj akademiji, Hamburg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=mabramovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 9.<br>''“Abramović B. Marina, slikar; multimedijalni, konceptualni umetnik (r. 30. XI 1946, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Stevan Aleksić]], vizuelni umjetnik, scenograf<ref name=saleksic1>[https://www.instagram.com/p/DDPpnQctnSy/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA%3D%3D Drugarica Brena i moja malenkost. (…) Jugosloven, rame uz rame sa Jugoslovenkom, (…).] [[Instagram]]. ''stevan_aleksic_art; 06.12.2024.''</ref> * [[Mrđan Bajić]], vajar<ref name=mbajic1>[https://www.harpersbazaar.rs/kultura/umetnost-knjige-muzika/ne-propustite-poslednje-javno-vodenje-kroz-izlozbu-mrdana-bajica Ne propustite: Poslednje javno vođenje kroz izložbu Mrđana Bajića] Harper’s Bazaar. ''Milena Kitić; 19.01.2023.''<br>''“Nikakvo idealizovanje nije u pitanju i stalno ponavljam da nisam jugonostalgičan, već sam zapravo i Jugosloven, pored toga što sam i Srbin.”''</ref><ref name=mbajic2>[http://www.tanjug.rs/full-view.aspx?izb=753923 Mrđan Bajić za Tanjug: Spomenik Đinđiću mora biti postavljen] [[Tanjug]] ''15.10.2022.''<br>''“Vajar i konceptualni umetnik Mrđan Bajić kaže da nikada nije imao tako veliku i zahtevnu izložbu kao što je postavka "Nepouzdani pripovedač", da nije jugonostalgičan iako se smatra Jugoslovenom, i da očekuje da će njegova najbolja skulptura spomenik Zoranu Đinđiću jednom konačno biti postavljen na pravom mestu.”''</ref><ref name=mbajic3>[https://www.politika.rs/sr/clanak/521814/U-lokalnom-i-globalnom-dvoumlju U lokalnom i globalnom dvoumlju] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Marija Đorđević; 21.10.2022.''<br>''“Dakle nisam jugonostalgičan, ja sam naprosto i Jugosloven, poreklom, svetonazorom, poimanjem jezika, ljudi, zavičajnosti i kulturnih kodova.”''</ref> * [[Danica Basta]], slikarka<ref name=dbasta1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 35.<br>''“Basta Danica, slikar; profesor u Višoj školi likovnih i primenjenih umetnosti, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=dbasta2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 34.<br>''“Basta M. Danica, slikar, profesor u Višoj školi likovnih i primenjenih umetnosti u Beogradu (r. 11. VII, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vjera Biller]], slikarica<ref name=vbiller1>Голубовић, Видосава/Суботић, Ирина: [https://monoskop.org/images/e/e6/Milenkovic_Nebojsa_Vujica_Resin_Tucic_Tradicija_avangarde_The_Tradition_of_Avant-garde_2011.pdf Зенит 1921–1926] Београд, 2008, str. 298.<br>''Из писама се види да јој је отац Аустријанац Емилио, да има аустријско држављанство, „али ипак, ја сам у ствари Југословенка, пошто сам рођена у... Хрватској и мој први језик је био хрватски; моја мајка Малвина Куглер, је такође Југословенка“</ref> * [[Ema Bregović]], vizuelna umjetnica<ref name=ebregovic1>[https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3708363/ema-bregovic-dela-stvaram-uz-burek-i-cevape Dela stvaram uz burek i ćevape: Ema Bregović za Kurir: Odrasla sam kao Jugoslovenka i to će tako ostati] [[Kurir (novine)|Kurir]]. ''Kurir/Lj. Radanov; 14.06.2021.''</ref><ref name=ebregovic2>[https://www.ekspres.net/scena/ne-treba-traziti-nove-razloge-za-podjele-8-7-2021 Intervju Ema Bregović - "Ne treba tražiti nove razloge za podjele"] Ekspres. ''Mihailo Paunović; 08.07.2021.''<br>''“Rođena je u Parizu, ali sebe smatra Jugoslovenkom što je direktna posledica nasleđa koje je, u istim tim koferima, ponela iz kuće.”''</ref><ref name=ebregovic3>[https://www.blic.rs/zabava/ema-bregovic-izlozba-otac-goran-beograd/j0ydxtb (Video) Roditelji nisu došli da je podrže - Ćerka Gorana Bregovića o svom poslu i poznatom ocu! "Ja sam Jugoslovenka", a evo šta misli o Beogradu] [[Blic (novine)|Blic]]. ''F.J.; 12.06.2021.''<br>''“Ja se osjećam kao Jugoslovenka, jer ja nemam taj nacionalistički stav.”''</ref> * [[Eduard Čehovin]], grafički dizajner<ref name=ecehovin1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 80.<br>''“Čehovin Eduard, grafički dizajner. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=ecehovin2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 73.<br>''“Čehovin D. Eduard, grafički dizajner, art-direktor firme Art +- Bussines [sic!] - Beograd (r. 29. V 1951, Zemun). Jugosloven.”''</ref> * [[Božidar Damjanovski]], slikar<ref name=bdamjanovski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 92.<br>''“Damjanovski Božidar, slikar, slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=bdamjanovski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 87.<br>''“Damjanovski D. Božidar, slikar, samostalni umetnik (r. 12. IX 1947, Skoplje). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Evgenija Demnievska]], likovni umjetnik<ref name=edemnievska1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 97.<br>''“Demnievska Evgenia [sic!], slikar, slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=edemnievska2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 91.<br>''“Demnievska A. Evgenia [sic!], slikar, slobodni umetnik (r. 4. XII 1946, Skoplje). Makedonka, Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Emir Dragulj]], grafičar<ref name=edragulj1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 109.<br>''“Dragulj Emir, slikar i grafičar; redovni profesor Fakulteta likovnih umetnosti, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=edragulj2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 102.<br>''“Dragulj A. Emir, slikar; vanredni profesor Fakulteta likovnih umetnosti u Beogradu (r. 2. II 1939, Mravinjac, Goražde). Jugosloven.”''</ref> * [[Nikola Džafo]], slikar<ref name=ndzafo1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 114.<br>''“Džafo Nikola, slikar, slobodni umetnik; likovni urednik lista "Republika". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=ndzafo2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 107.<br>''“Džafo M. Nikola, slikar, slobodni umetnik (r. 9. VI 1950, N.Sad [sic!]). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Branko Gavrić]], grafički dizajner<ref name=bgavric1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 142.<br>''“Gavrić Branko, grafički dizajner; vlasnik i direktor firme "Total Design" DOO. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Nandor Glid]], vajar<ref name=nglid1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 145-146.<br>''“Glid Nandor, vajar; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, Jevrejin.”''</ref><ref name=nglid2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 137.<br>''“Glid A. Nandor, vajar; redovni profesor Fakulteta primenjenih umetnosti i dizajna - u penziji (r. 12. XII 1924, Subotica). Jugosloven, jevrejskog porekla.”''</ref> * [[Đorđe Ilić]], slikar, univ. profesor<ref name=djilic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 168.<br>''“Ilić Đorđe, slikar; redovni profesor Arhitektonskog fakulteta, Bg. (penz.) […] P: Srbin-Jugosloven, […].”''</ref> * [[Darija Kačić]], slikarka<ref name=dkacic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 213.<br>''“Kačić Darija, slikar; docent na Fakultetu likovnih umetnosti, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Nikola Kostandinović]], grafički dizajner<ref name=nkostandinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 242.<br>''“Kostandinović Nikola, grafički dizajner; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Pjer Križanić]], slikar-karikaturista<ref name=pkrizanic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 358.<br>''“Križanić Pjer, slikar-karikaturista, novinar, r. 1890 u Mečenčanu, srez Glina, Jugosloven.”''</ref> * [[Ankica Oprešnik]], slikarica i grafičarka<ref name=aopresnik1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 390-391.<br>''“Oprešnik Ankica, slikar i grafičar; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Gradimir Pankov]], balet majstor<ref name=gpankov1>[http://www.politika.rs/rubrike/Kultura/Moja-trupa-mora-uvek-da-iznenadi.lt.html Моја трупа мора увек да изненади] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Биљана Лијескић; 11.12.2013.''<br>''“То ми много значи, јер никада нисам изгубио везу са простором одакле сам дошао, иако живим у иностранству годинама. Имам обичај да кажем, са саркастичним хумором, да сам Југословен са канадским и америчким пасошем! Али, чак иако сам канадски и амерички држављанин, остајем Југословен у срцу и никада нећу заборавити своју матичну земљу.”''</ref> * [[Dragan Papić]], multimedijalni umjetnik<ref name=dpapic1>[https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:155431-Darovi-sa-buvljaka Darovi sa buvljaka] [[Večernje novosti]]. ''A. Šerer, N. Smiljić; 24.02.2004.''<br>''“Ipak, najviše volim da izlažem u našoj zemlji, pred domaćom publikom. Za sebe volim da kažem da sam prvo Beograđanin, pa Jugosloven.”''</ref> * [[Ljuba Popović]], slikar<ref name=ljpopovic1>[https://www.vreme.com/kultura/slikarstvo-je-muzika-za-oci/ Slikarstvo je muzika za oči] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Dragan Todorović; 30.10.2014.''<br>''“On lično je 51 godinu tamo, kad ga pitaju ko je, odgovara, Jugosloven, srpskog porekla, da pripada srpskom plemenu…”''</ref> * [[Verica Rakočević]], modna dizajnerka<ref name=vrakocevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 473.<br>''“Rakočević Verica, modni kreator. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Ivan Rendić]], kipar<ref name=irendic1>Kečkemet, Duško: Ivan Rendić: Život i djelo. Supetar 1969, str. 47.<br>''Rendić pisao je u starosti: »On me je uputio da moram biti svijestan, da sam Hrvat, dakle Jugoslaven.« Dalje veli da mu je knjige, iz kojih je učio naš jezik, slao također Strossmayer. I taj Strossmayerov kredo »Hrvat, dakle Jugoslaven« postaje otada i Rendićev kredo, kojeg se držao i za koji se borio dosljedno sve do smrti, u toku čitavog svog dugog i napornog rada i burnog života.''</ref> * [[Mateja Rodiči]], slikar<ref name=mrodici1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 485.<br>''“Rodiči Mateja, slikar i grafički dizajner; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Anđelka Slijepčević]], modni kreator, univ. profesor<ref name=aslijepcevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 509.<br>''“Slijepčević Anđelka, redovni profesor Fakulteta primenjenih umetnosti i dizajna, Bg.; potpredsednik Saveta Univerziteta umetnosti. […] P: Jugoslovenka, Srpkinja, […].”''</ref> * [[Marija Tišma]], slikarka<ref name=mtisma1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 577.<br>''“Tišma Marija, slikar; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Emma Varga]], dizajner stakla<ref name=evarga-marodic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 308.<br>''“Marodić Emilija, dizajner stakla; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=evarga-marodic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 270.<br>''“Marodić Emilija, dizajner stakla, samostalni umetnik (r. 22. III 1952, Ada). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vladimir Veličković]], slikar<ref name=vvelickovic1>[https://nova.rs/kultura/najbolji-izdanak-gradanskog-secanje-na-vladu-velickovica/ Najbolji izdanak građanskog – sećanje na Vladu Veličkovića] Nova.rs. ''Radmila Stanković; 29.08.2020.''<br>''“Ja sam duboko ukorenjen kao Jugosloven i takav ću ostati do kraja života. Dubokih korena sam i Beograđanin, što podrazumeva i da sam Srbin.”''</ref><ref name=vvelickovic2>[https://www.vesti-online.com/ostajem-jugosloven/ Ostajem Jugosloven] Vesti online. ''02.11.2014.''<br>''“Ja sam veoma privržen toj Srbiji, Beogradu, ja sam pre svega Beograđanin, naravno sa plemenitom idejom da ostajem Jugosloven, ono što mi se negde i zamera, a negde mi se i ne oprašta.”''</ref> * [[Sonja Vukićević]], koreografkinja, glumica, balerina<ref name=svukicevic1>[https://www.vijesti.me/zabava/19258/sonja-vukicevic-politicari-su-postali-i-glumci-i-reditelji Sonja Vukićević: Političari su postali i glumci i reditelji] [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Jelena Kontić; 23.09.2018.''<br>''“Ja sam Jugoslovenka i van granica Jugoslavije, a danas sam Jugoslovenka i van granica bivše Jugoslavije.''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Marina Abramović. The Cleaner (45524492341).jpg|Marina Abramović Datoteka:Ljuba Popovic-mc.rs.jpg|Ljuba Popović Datoteka:Ivan Rendić 1885 Th. Mayerhofer.jpg|Ivan Rendić Datoteka:Velickovic Zarko-Vijatovic (cropped).jpg|Vladimir Veličković </gallery> </div> == Vojska == * [[Vicko Antić]], general-pukovnik, revolucionar<ref name=vantic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 22.<br>''“Antić Vicko, generalmajor avijacije JNA, r. 1912 u Selcu, srez Crikvenica, Jugosloven.”''</ref> * [[Tomo Buzov]], oficir, poznat po herojskom činu za vreme bratoubilačkog rata 1993. godine<ref name=tbuzov1>[https://www.nin.rs/english/news/50784/darko-buzov-my-father-was-murdered-because-he-didnt-want-to-stay-silent Darko Buzov for NIN: My father was murdered because he didn’t want to stay silent] (na engleskom) [[NIN]]. ''Tanja Nikolić Đaković; 06.06.2024.''<br>''“And my father never thought of himself as a Croat. He was, as I said, a Yugoslav, a JNA officer. For years after the abduction in Štrpci, various NGOs contacted us, they wanted us to insist on the idea that the Serbs killed my father because he was a Croat. And the truth is that my father was a Yugoslav.”''</ref><ref name=tbuzov2>[https://n1info.rs/vesti/bio-je-covek-i-jugosloven-tomo-buzov-dao-je-svoj-za-zivot-mladica-u-vozu-u-strpcima/ „Bio je čovek i Jugosloven“: Tomo Buzov, dao je svoj za život mladića u vozu u Štrpcima] N1 SRB. ''Sonja Kamenković; 31.05.2024.''<br>''On kaže da ima posebnu obavezu da naglasi da je Tomo Buzov bio oficir JNA, ali pre svega čovek i Jugosloven. „Bio je oficir JNA, učinio je taj gest koji mnogi nikada ne bi, ali presudno je bilo upravo to što je Toma bio Jugosloven i nije delio ljude po nacionalnosti. On je spasio mladića koji je pošao tim vozom u Bar. Tomo je umesto tog mladića izašao iz voza, važno je reći da nije ubijen kao Hrvat kako su to neki govorili, već kao Jugosloven.“''</ref> * [[Ivan Gošnjak]], general, političar, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Nikola Karanović]], general-pukovnik, revolucionar<ref name=nkaranovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 307-308.<br>''“Karanović Nikola-Karan, generalpotpukovnik JNA, r. 1914 u Prkosima, srez Bosanski Petrovac, Jugosloven.”''</ref> * [[Vlado Lončarić]], partizanski i španski borac<ref name=vloncaric1>Lončarić, Vlado: Ponovo u Zagrebu, u: Ahmetović, Lutvo (i drugi) (ur.): [https://znaci.org/00003/4_24_3.pdf Zbornik sjećanja. Zagreb 1941-1945.] Knjiga 3. Zagreb 1984, str. 49.<br>''“Poslije neuspjeha oružane borbe demokratskih i progresivnih snaga, mi Jugoslaveni bili smo u logorima u Francuskoj oko 28 mjeseci.”''</ref> * [[Mirko Matković]], general-major, revolucionar<ref name=mmatkovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 431.<br>''“Matković Mirko, pukovnik JNA, r. 1915 u Podima, srez Hercegnovi, Jugosloven.”''</ref> * [[Kosta Nađ]], general, političar, revolucionar<ref name=knadj1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 173.<br>''“Nađ S. Kosta (Izborni srez Zrenjanin, APV – NRS), general-pukovnik, rođen 15-V-1911 god. u Petrovaradinu, srez Novi Sad, APV – NRS, Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Alojz Peharnik]], vojnik-graničar, pjesnik<ref name=apeharnik1>Šurmin, Đuro: Hrvatski preporod. I. Od godine 1790. do 1836. Zagreb 1903, str. 187.<br>''“I doista, osim poznatih Gajevih davorija pjeva još iste godine barun Peharnik, koji je u njemačkoj „Luni“ napisao gdjekoju patriotičnu stvarcu, kao „Ilir iz Horvatske“ svoju „Poskočnicu junačku“ dičeći se svojim rodom junačkim i […].”''</ref> * [[Vladimir Pfeifer]], kapetan fregate<ref name=vpfeifer1>Vladimir Pfeifer, kapetan fregate u. p., u: Јадранска стража, год. XI бр. 1 (1933), стр. 26.<br>''“Kao osvjedočeni Jugosloven i zbog svojih rijetkih sposobnosti primjen je poslije oslobođenja u našu mladu mornaricu, gdje mu je povjerena zadaća da izvježba naš mladi podmornički naraštaj.”''</ref> * [[Rudolf Primorac]], general, diplomata, revolucionar<ref name=rprimorac>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_8.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 102.<br>''“Primorac Antuna Rudolf, načelnik Štaba divizije, rođen 1904, Sutomore, Bar, major jugoslovenske vojske, Jugosloven, u NOB od 1941, član KPJ od oktobra 1942, krajem rata šef Jugoslovenske vojne misije u SSSR-u.”''</ref> * [[Velimir Radičević]], general-potpukovnik, narodni heroj<ref name=vradicevic1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/zaboravljeni-devedesetogodisnjaci/ Zaboravljeni devedesetogodišnjaci] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Dragoljub Petrović; 26.12.2011.''<br>''“Ja sam internacionalac bio ceo život. I Jugosloven.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Vicko Antić.jpg|Vicko Antić Datoteka:Memorial plaque for captain Tomo Buzov in New Belgrade.jpg|reljef Tome Buzova na spomen-ploči Datoteka:Ivan Gošnjak (1).jpg|Ivan Gošnjak Datoteka:Nikola Karanović.jpg|Nikola Karanović Datoteka:Kosta Nađ.jpg|Kosta Nađ Datoteka:Rudolf Primorac.jpg|Rudolf Primorac </gallery> </div> == Druge oblasti == * [[Anton Bezenšek]], stenograf, prevodilac<ref name=abezensek1>Bezenšek, Ant. J.: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-76POZL0A/a287f66c-8022-4d9f-80fb-dfd3c5294854/PDF Vabilo k naročbi], u: Slovenec, god. 4 br. 13. (1876), str. 4.<br>''“Ozrimo se na naše severne brate Čehe, Ruse in Poljake, koji so vže pred več leti začeli gojiti to Rimljanom in Grkom znano, a v novejem času od Nemcev iz nova prerojeno in modernim jezikom priredeno umetnost – stenografijo, pa primerjajmo naše delovanje na tem polju z njihovim, to moramo priznati, da smo zares precej zaostali, in da je skrajni čas, da se tudi v tem obziru prebudimo k delu in napredovanju, a to vsi Jugoslaveni zajedno v duhu bratske sloge in vzajemnosti.”''</ref> * [[Sonja Biserko]] aktivistica za ljudska prava, bivši diplomat<ref name=sbiserko1>Pavelić, Boris: [https://www.kucaljudskihprava.hr/wp-content/uploads/2019/12/Kad-glave-igraju__.pdf Kad glave igraju.] Zagreb 2019, str. 118.<br>''“Moji su živeli u tom jugoslovensko-dalmatinskom krugu. Tu sam i ja odrasla, pa nemam nacionalnost u smislu u kojem se danas govori o njoj: Beograđanka sam, Dalmatinka, Jugoslovenka. To je moj osećaj, ne mogu to da menjam.” - Osjećaj identiteta Sonje Biserko jasan je i osviješten – jugoslavenstvo koje ne negira nijednu svoju sastavnicu, od etničke preko regionalne do vjerske - ali danas, doslovno opasan. - “Biti Jugosloven i kosmopolita, to je danas proterana populacija.”''</ref><ref name=sbiserko2>Perović, Latinka: [https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Ziveti%20svoje%20ideale.pdf U ogledalu vremena. Skica za biografiju Sonje Biserko, s povodom.], u: Stanojlović, Seška/Kisić, Izabela (ur.): Živeti svoje ideale. Sonja Biserko, skice za portret. Beograd 2018, str. 33.<br>''“Samozatajna po prirodi, Sonja Biserko je, po svom tačnom samorazumevanju, ličnost sa složenim identitetom. Jugoslovenka, Beograđanka, Dalmatinka, Mediteranka, Evropljanka, kosmopolitkinja… Antifašizam i ideje jednakosti i solidarnosti levice utemeljene su u njenom porodičnom vaspitanju.”''</ref> * [[Aida Ćorović]], aktivistica za ljudska prava, novinarka<ref name=acorovic1>[https://nova.rs/vesti/politika/aida-corovic-grigorije-jedini-moze-da-ujedini-gradane/ Ćorović: Grigorije može da nas spasi od Vučića] Nova.rs ''Vojislav Milovančević; 09.07.2020.''<br>''“I neka mu se kaže da ja, Jugoslovenka, levičarka, feministkinja…mislim da je Srbiji potrebna njegova pomoć.”''</ref><ref name=acorovic2>[https://balkans.aljazeera.net/opinions/2024/7/14/novi-sad-antifa-grad-ustase-i-cetnici-zajedno-ste Novi Sad antifašistički grad: Ustaše i četnici, zajedno ste bježali] [[Al Jazeera Balkans]]. ''Aida Ćorović; 14.07.2024.''<br>''“Mirovna i građanska aktivistkinja od početka ratova '90-ih, antifašistkinja, feministkinja i braniteljka ljudskih prava. Kosmopolitkinja. Jugoslovenka.”''</ref> * [[Ervina Dabižinović]], aktivistkinja za ženska prava, psihološkinja<ref name=edabizinovic1>Domović Bulut, Senka: [https://www.faktcg.org/wp-content/uploads/2020/10/final-publikacija.pdf Ženske stvari. Women matters.] Herceg Novi 2018, str. 60.<br>''“Ja sam se osjećala, i osjećam se i danas, Jugoslovenkom.”''</ref> * [[Herta Haas]], službenica, revolucionarka<ref name=hhaas1>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_5.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 44.<br>''“Has Herta, borac u službi veze VŠ, rođena 1917, Maribor, studentkinja, Jugoslovenka, u NOB od 1941. godine, član KPJ.”''</ref> * [[Eduard Ille]], kulturni funkcioner<ref name=eille1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 171.<br>''“Ille Eduard, direktor "Jugokoncerta", Bg. (od '86). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=eille2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 160.<br>''“Ille N. Eduard, direktor Jugokoncerta, Beograd (r. 21. VII 1936, Drniš). Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Kostrenčić]], knjižničar<ref name=ikostrencic1>Korunić, Petar: [https://hrcak.srce.hr/file/314359 Prilog poznavanju jugoslavenske ideje u hrvatskoj politici 1868–1874] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618015253/https://hrcak.srce.hr/file/314359 |date=2022-06-18 }}, u: [[Časopis za suvremenu povijest]], sv. 12 br. 3 (1980), str. 78.<br>''“Koji može nas Jugoslavenah konačni cilj biti, koji odgovara posve našoj naravi, našim narodnim zahtjevom?”''</ref> * [[Ljubica Krnjaić]], inženjer protivpožarne zaštite<ref name=ljkrnjajic1>[https://zenskimuzejns.org.rs/tag/ljubica-krnjajic/ Vatrogastvo i ženska emancipacija] ŽeNSki muzej. ''Vesna Nedeljković Angelovska; 21.12.2023.''<br>''“Za sebe kaže da je Jugoslovenka. Ima kritički stav prema politici savremenog društva ali smatra da je socijalistički poredak Jugoslavije bio najhumaniji poredak.”''</ref> * [[Ašok Murti]], poznati stilista<ref name=amurti1>[http://www.blic.rs/Intervju/160207/Ostao-sam-ovde-iz-inata- Ostao sam ovde iz inata] Blic Online. ''Žiža Antonijević; 23.03.2008.''<br>''“Nemam nikakav stid i sram da izgovorim da ću ja zauvek ostati Jugosloven i da je to jedino s čime mogu da se identifikujem.”''</ref><ref name=amurti2>[http://www.pulsonline.rs/licna-karta/228/asok-murti/biografija Ašok Murti - Biografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110325002131/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/228/asok-murti/biografija |date=2011-03-25 }} Puls Online<br>''“Ja sam Jugosloven, ali indijskog porekla, to je identitet koga se nikada neću odreći. Moja intimna istorija ne poklapa se sa opštom, a naročito ne sa geografijom. Nisam jugonostalgičar, to je kulturni i emotivni, ne geografski prostor.”''</ref> * [[Božidar Petranović]], pravnik, pisac<ref name=bpetranovic1>Antoljak, Stjepan: Dalmatinsko pitanje kroz vjekove. Vjekovne težnje i borbe Hrvata za ujedinjenje Dalmacije s Hrvatskom. Zagreb 1944, str. 166.<br>''“Tek poneki se nazivaju »Ilirima iz Dalmacije« kao Božidar Petranović, koji radi sa svojim prijateljima oko podizanja narodne knjige izdavajući […].”''</ref> * [[Bosiljka Schedlich]], kulturni radnik<ref name=bschedlich1>[https://balkandiskurs.com/2018/05/19/prelazeci-granice-dio-ii/ Prelazeći granice: bosanske migracije u Njemačkoj (Dio II)] Balkan Diskurs. ''Dženeta Karabegović; 19.05.2018.''<br>''“SüdOst centar, ili “südost Europa Kultur e.V.” osnovala je Bosiljka Schedlich, rođena u Hrvatskoj, koja se udomaćila u Njemačkoj, a sebe smatra Jugoslovenkom.”''</ref> * [[Jagoda Slijepčević]], popularna, dugogodišnja radnica JAT-a<ref name=jslijepcevic1>[https://www.politika.rs/sr/clanak/453773/Odlazak-stjuardese Odlazak stjuardese] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Jovo Simišić; 08.05.2020.''<br>''“Bila je entuzijasta i velika Jugoslovenka.”''</ref> * [[Maja Veseli]], kulturni radnik<ref name=mveseli1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 759.<br>''“Veseli Maja, profesor, sekretar Saveta za prosvetu, nauku i kulturu NR Hrvatske, član Glavnog odbora SSRNS Hrvatske, član Saveza ženskih društava NR Hrvatske, r. 1908 u Irigu, Jugoslovenka.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Anton Bezenšek2.jpg|Anton Bezenšek Datoteka:Sonja Biserko.jpg|Sonja Biserko Datoteka:Aida Ćorović 2011-mc.rs.jpg|Aida Ćorović Datoteka:Herta Has.jpg|Herta Haas Datoteka:Bozidar Petranovic 1885 Mayerhofer.png|Božidar Petranović </gallery> </div> == Povezano == * [[Jugoslaveni]] * [[Jugoslavenstvo]] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist|colwidth=30em}} [[Kategorija:Biografije, Jugoslavija|*]] [[Kategorija:Liste osoba|Jugoslaveni]] 733r5l8bv7l9ldwlelgb5vffalyrs33 0 4683186 42713549 41575928 2026-10-25T04:12:46Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713549 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Sacaba | ime_genitiv =Sacabe | izvorno_ime =<small>Villa San Pedro de Sacaba</small> | translit_jezik1 = | slika_panorama =Sacaba_-_Bolivia.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike =[[Panorama]] grada | utemeljenje_ime=Osnivanje | utemeljenje_datum =[[1761]].<ref name=city/> | širina-stupnjevi =17 | širina-minute =24 | širina-oznaka =S | dužina-stupnjevi =66 | dužina-minute =02 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Bolivija}} | lokacija1_ime =[[Departmani Bolivije|Departman]] | lokacija1_info =[[Cochabamba (departman)|Cochabamba]] | lokacija2_ime =[[Provincije Bolivije|Provincija]] | lokacija2_info =[[Provincija Chapare|Chapare]] | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =[[gradonačelnik|Alcade]] | ime_vođe =Pedro Gutiérrez Vidaurre | dijelovi = | vrsta_dijelova = | površina_bilješke = | površina_ukupna =344 [[km²]]<ref name=cita/> | površina_uža = | površina_šira = | visina =2,719 [[metar|m]]<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2012]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo =149,563<ref name=city/> | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže = | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire =175,758<ref name=cita/> | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC-4]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =31001<ref name=city/> | pozivni_broj = | gradovi_prijatelji = | države_gradova_prijatelja = | web_stranica = | slika_lokacijska_karta_država =Bolivija | slika_lokacijska_karta_opis =<center>Sacaba na karti Bolivije | bilješke = }} '''Sacaba''' je [[grad]] od 149,563<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/bolivia/cochabamba/chapare/03100101001001__sacaba/ | title =''Sacaba Municipality in Bolivia'' | accessdate =25.09.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> i [[općina]] od 175,758 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=cita>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/bolivia/admin/cochabamba/031001__sacaba/ | title =''Sacaba Municipality in Bolivia'' | accessdate =25.09.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> u sredini [[Bolivija|Bolivije]] u [[Cochabamba (departman)|Departmanu Cochabamba]] i [[Provincija Chapare|Provinciji Chapare]] u kojoj je [[administrativni centar]] == Karakteristike == Sacaba se nalazi 13 [[km]] [[istok|istočno]] od dministrativnog centra [[Cochabamba (departman)|departmana]] [[Cochabamba|Cochabambe]], u kojoj radi dobar dio njenih stanovnika, tako da je [[rezidencija|rezidencijalno]] [[predgrađe]] te [[metropola|metropole]]. == Historija == Za [[Pretkolumbovska era|Predkolumbovskih vremena]] teren današnje općine bio je naseljen [[Ajmara]]ma, oko [[1210]]. godine nastalo je [[Kečua (narod)|kečuonsko]] [[selo]] Sacaba. Nakon dolaska [[Španjolci|Španjolaca]] [[konkvistador]] Diego Alemán podigao je [[1560]]. [[vojni logor]] kako bi zaštitio [[ekspedicija|ekspedicije]] koje su tragale za [[mit]]skim [[Paititi]]jem i njegovim [[zlato]]m, od napada [[indijanci|Indijanaca]].<ref name=brit/> Današnja Sacaba osnovana je tek [[1761]]. pod [[ime]]nom ''Villa de San Pedro de Sacaba''.<ref name=brit/> Oko [[1800]]. podignuta je [[crkva]] San Pedro, gradić je brzo napredovao osnivanjem [[plantaža|hacijendi]] pa je [[1854]]., postao administrativni centar novoosnovane Provincije Chapare. Nakon tog je [[1905]]. dobio [[Gradska prava|status grada]].<ref name=brit/> Nakon [[Agrarna reforma|agrarne reforme]] [[1953]]. došlo je do propadanja hacijendi, i njihove podjele siromašnim Ajmarama, koji su na tim malim [[farma]]ma počeli uzgajati [[koka|koku]].<ref name=brit>{{cite web | url =https://www.sacaba.gob.bo/index.php/inicio/cultura/historia | title =''Historia'' | accessdate =25.09.2023. | language =španjolski | publisher =Gobierno Autónomo Municipal de Sacaba | archive-url =https://web.archive.org/web/20230927104819/https://www.sacaba.gob.bo/index.php/inicio/cultura/historia | archive-date =2023-09-27 | url-status =dead}}</ref> Kad je zatvorena [[tržnica]] koke i počelo uništavanje tih nasada, došlo je do velikih [[demonstracija]] [[2002]]. u kojima je [[smrt|poginulo]] nekoliko ljudi. Budući [[predsjednik]] [[Evo Morales]] koji je tad bio vođa uzgajivača koke i protivnik zatvaranja tržnice u Sacabi, morao je zbog tog podnjeti [[ostavka|ostavku]] na mjesto potpredsjenika [[parlament]]a. == Privreda == Najveće [[tvornica|tvornice]] u gradu su ''Europlast'' ([[plastika|plastični]] proizvodi), ''Agusbro s.r.l.'' ([[metal]]e konstrukcije, [[industrija|industrijska]] oprema) i ''Vicsum máquinas'' (Industrijske [[mašina|mašine]] za [[ugostiteljstvo]]).<ref name=ind>{{cite web | url =https://www.boliviaentusmanos.com/bolivia-industrias/ciudad/sacaba/1/industrias.html | title =''Sacaba (Industrias)'' | accessdate =25.09.2023. | language=španjolski | publisher=Bolivia en tus manos}}</ref> Općina je poznata kao [[žito]]rodni kraj. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Sacaba}} * [https://www.sacaba.gob.bo/ ''Gobierno Autónomo Municipal de Sacaba''] {{es icon}} [[Kategorija:Gradovi u Boliviji]] gyhsa8tkusor9s5av0z9waggxn1avq6 0 4688263 42713466 42555984 2026-10-24T18:38:38Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713466 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Густота_населення_України_по_районах_(2020).png|thumb|right|350px|Gustoća stanovništva prema rajonima (2020)]] '''Rajoni Ukrajine''' ([[Ukrajinski jezik|ukr]]. Райони України) su administrativne jedinice druge razine u [[Ukrajina|Ukrajini]], manje od [[Oblasti u Ukrajini|oblasti]] i veće od općina (''gromada'', громада). U Ukrajini postoji 136 rajona, koji su nakon reforme [[2020.]] godine zamijenili dosadašnjih 490 rajona i 178 gradova regionalnog značaja.<ref>{{cite news|title=Рада зменшила кількість районів в Україні: 136 замість 490 |date=17. juli 2020 |url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/07/17/7259715/ |work=Ukrajinska pravda |language=uk}}</ref> ''De facto'' njih deset na poluotoku [[Krim]]u još ne postoji, jer na njima Ukrajina nema kontrolu od [[Krimska kriza|rusko-ukrajinskog sukoba]] iz [[2014.]] Ruske vlasti na Krimu (v. [[Autonomna Republika Krim]]) koriste staru ukrajinsku podjelu na 14 rajona i 11 općina. Gradovi [[Kijev]] i [[Sevastopolj]] nisu dio niti jednog okruga, ali imaju poseban status. == Popis rajona == {| class="wikitable sortable" ! Rajon !! Upravno središte !! [[Oblasti u Ukrajini|Oblast]] !! Površina<br />(km²) !! Stanovništvo<br />(2021) !! Broj ''gromada'' |- | [[Vinički rajon]] || [[Vinica (Ukrajina)|Vinica]] || [[Slika:Flag of Vinnytsia Oblast.svg|18px|link=]] [[Vinička oblast]] || 6888,9 || 657.600 || 16 |- | [[Gajsinski rajon]] || [[Gajsin]] || [[Slika:Flag of Vinnytsia Oblast.svg|18px|link=]] [[Vinička oblast]] || 5674,8 || 243.300 || 14 |- | [[Žmerinški rajon]] || [[Žmerinka]] || [[Slika:Flag of Vinnytsia Oblast.svg|18px|link=]] [[Vinička oblast]] || 3150,6 || 165.800 || 8 |- | [[Mogilivsko-Podiljski rajon]] || [[Mogiliv-Podiljski]] || [[Slika:Flag of Vinnytsia Oblast.svg|18px|link=]] [[Vinička oblast]] || 3220,5 || 146.900 || 7 |- | [[Tulčinski rajon]] || [[Tulčin]] || [[Slika:Flag of Vinnytsia Oblast.svg|18px|link=]] [[Vinička oblast]] || 3858,4 || 157.200 || 9 |- | [[Hmilniški rajon]] || [[Hmilnik]] || [[Slika:Flag of Vinnytsia Oblast.svg|18px|link=]] [[Vinička oblast]] || 3701,1 || 188.300 || 9 |- | [[Volodimirski rajon]] || [[Volodimir (grad)|Volodimir]] || [[Slika:Flag of Volyn Oblast.svg|18px|link=]] [[Volinska oblast]] || 2558,2 || 174.700 || 11 |- | [[Kamin-Kaširski rajon]] || [[Kamin-Kaširskij]] || [[Slika:Flag of Volyn Oblast.svg|18px|link=]] [[Volinska oblast]] || 4693,4 || 132.400 || 5 |- | [[Koveljski rajon]] || [[Kovelj]] || [[Slika:Flag of Volyn Oblast.svg|18px|link=]] [[Volinska oblast]] || 7647,9 || 271.000 || 23 |- | [[Lucki rajon]] || [[Luck]] || [[Slika:Flag of Volyn Oblast.svg|18px|link=]] [[Volinska oblast]] || 5247,8 || 457.300 || 15 |- | [[Dnjeparski rajon]] || [[Dnjepar]] || [[Slika:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Dnjipropetrovska oblast]] || 5605,7 || 1.179.300 || 17 |- | [[Kamjanski rajon]] || [[Kamjanske]] || [[Slika:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Dnjipropetrovska oblast]] || 4821,2 || 439.000 || 12 |- | [[Krivoriški rajon]] || [[Krivij Rih]] || [[Slika:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Dnjipropetrovska oblast]] || 5717,4 || 772.300 || 15 |- | [[Nikopoljski rajon]] || [[Nikopolj]] || [[Slika:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Dnjipropetrovska oblast]] || 3240,4 || 262.600 || 8 |- | [[Novomoskovski rajon]] || [[Novomoskovsk (Ukrajina)|Novomoskovsk]] || [[Slika:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Dnjipropetrovska oblast]] || 3482,9 || 171.700 || 8 |- | [[Pavlogradski rajon]] || [[Pavlograd]] || [[Slika:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Dnjipropetrovska oblast]] || 2420,9 || 173.300 || 7 |- | [[Sinjeljnikovski rajon]] || [[Sinjeljnikove]] || [[Slika:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Dnjipropetrovska oblast]] || 6616,6 || 208.300 || 19 |- | [[Bahmutski rajon]] || [[Bahmut]] || [[Slika:Flag of Donetsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Donjecka oblast]] || 1747,6 || 211.400 || 7 |- | [[Volnovački rajon]] || [[Volnovaha]] || [[Slika:Flag of Donetsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Donjecka oblast]] || 4449,1 || 146.000 || 8 |- | [[Gorlivički rajon]] || [[Gorlivka]] || [[Slika:Flag of Donetsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Donjecka oblast]] || 2468,4 || 690.600 || 9 |- | [[Donječki rajon]] || [[Donjeck]] || [[Slika:Flag of Donetsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Donjecka oblast]] || 2895,1 || 1.503.400 || 6 |- | [[Kaljmiuški rajon]] || [[Kaljmiuske]] || [[Slika:Flag of Donetsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Donjecka oblast]] || 3132,6 || 122.600 || 5 |- | [[Kramatorski rajon]] || [[Kramatorsk]] || [[Slika:Flag of Donetsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Donjecka oblast]] || 5186,3 || 568.000 || 12 |- | [[Mariupoljski rajon]] || [[Mariupolj]] || [[Slika:Flag of Donetsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Donjecka oblast]] || 2623,8 || 521.100 || 5 |- | [[Pokrovski rajon]] || [[Pokrovsk]] || [[Slika:Flag of Donetsk Oblast.svg|18px|link=]] [[Donjecka oblast]] || 4020 || 402.700 || 14 |- | [[Berdičivski rajon]] || [[Berdičiv]] || [[Slika:Flag of Zhytomyr Oblast.svg|18px|link=]] [[Žitomirska oblast]] || 3014,1 || 163.600 || 10 |- | [[Žitomirski rajon]] || [[Žitomir]] || [[Slika:Flag of Zhytomyr Oblast.svg|18px|link=]] [[Žitomirska oblast]] || 10505,8 || 622.700 || 31 |- | [[Korostenski rajon]] || [[Korosten]] || [[Slika:Flag of Zhytomyr Oblast.svg|18px|link=]] [[Žitomirska oblast]] || 11066,8 || 262.100 || 13 |- | [[Zvjagelski rajon]] || [[Zvjagel|Novograd-Volinski]] || [[Slika:Flag of Zhytomyr Oblast.svg|18px|link=]] [[Žitomirska oblast]] || 5242,6 || 171.700 || 12 |- | [[Beregovski rajon]] || [[Beregove]] || [[Slika:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|18px|link=]] [[Zakarpatska oblast]] || 1458,7 || 209.200 || 10 |- | [[Mukačevski rajon]] || [[Mukačevo]] || [[Slika:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|18px|link=]] [[Zakarpatska oblast]] || 2054 || 254.600 || 13 |- | [[Rahivski rajon]] || [[Rahiv]] || [[Slika:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|18px|link=]] [[Zakarpatska oblast]] || 1845,2 || 82.800 || 4 |- | [[Tjačivski rajon]] || [[Tjačiv]] || [[Slika:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|18px|link=]] [[Zakarpatska oblast]] || 1869,5 || 185.300 || 10 |- | [[Užgorodski rajon]] || [[Užgorod]] || [[Slika:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|18px|link=]] [[Zakarpatska oblast]] || 2359,5 || 255.800 || 14 |- | [[Hustski rajon]] || [[Hust]] || [[Slika:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|18px|link=]] [[Zakarpatska oblast]] || 3174,4 || 269.100 || 13 |- | [[Berdjanski rajon]] || [[Berdjansk]] || [[Slika:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|18px|link=]] [[Zaporoška oblast]] || 4461,56 || 183.984 || 8 |- | [[Vasilivski rajon]] || [[Vasilivka]] || [[Slika:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|18px|link=]] [[Zaporoška oblast]] || 4287,33 || 188.667 || 11 |- | [[Zaporoški rajon]] || [[Zaporožje]] || [[Slika:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|18px|link=]] [[Zaporoška oblast]] || 4674,61 || 874.150 || 17 |- | [[Melitopoljski rajon]] || [[Melitopolj]] || [[Slika:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|18px|link=]] [[Zaporoška oblast]] || 7081,04 || 286.574 || 16 |- | [[Pološki rajon]] || [[Pologi (Ukrajina)|Pologi]] || [[Slika:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|18px|link=]] [[Zaporoška oblast]] || 6762,50 || 172.461 || 15 |- | [[Verhovinski rajon]] || [[Verhovina]] || [[Slika:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|18px|link=]] [[Ivano-Frankivska oblast]] || 1271,7 || 30.500 || 3 |- | [[Ivano-Frankivski rajon]] || [[Ivano-Frankivsk]] || [[Slika:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|18px|link=]] [[Ivano-Frankivska oblast]] || 3913,1 || 560.100 || 20 |- | [[Kaluški rajon]] || [[Kaluš]] || [[Slika:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|18px|link=]] [[Ivano-Frankivska oblast]] || 3555 || 286.500 || 13 |- | [[Kolomijski rajon]] || [[Kolomija]] || [[Slika:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|18px|link=]] [[Ivano-Frankivska oblast]] || 2484,5 || 279.800 || 13 |- | [[Kosivski rajon]] || [[Kosiv]] || [[Slika:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|18px|link=]] [[Ivano-Frankivska oblast]] || 853,7 || 85.700 || 5 |- | [[Nadvirnski rajon]] || [[Nadvirna]] || [[Slika:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|18px|link=]] [[Ivano-Frankivska oblast]] || 1872 || 130.600 || 8 |- | [[Bilocerkovski rajon]] || [[Bila Cerkva]] || [[Slika:Flag of Kyiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Kijevska oblast]] || 6513,1 || 443.400 || 13 |- | [[Borispilski rajon]] || [[Borispil]] || [[Slika:Flag of Kyiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Kijevska oblast]] || 3874,9 || 203.700 || 11 |- | [[Brovarski rajon]] || [[Brovari]] || [[Slika:Flag of Kyiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Kijevska oblast]] || 2883,1 || 240.700 || 8 |- | [[Bučanski rajon]] || [[Buča (Ukrajina)|Buča]] || [[Slika:Flag of Kyiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Kijevska oblast]] || 1544,3 || 339.500 || 12 |- | [[Višgorodski rajon]] || [[Višgorod]] || [[Slika:Flag of Kyiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Kijevska oblast]] || 6913,4 || 130.100 || 7 |- | [[Obuhivski rajon]] || [[Obuhiv]] || [[Slika:Flag of Kyiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Kijevska oblast]] || 3526,3 || 229.800 || 9 |- | [[Fastivski rajon]] || [[Fastiv]] || [[Slika:Flag of Kyiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Kijevska oblast]] || 2886,7 || 180.900 || 9 |- | [[Golovanivski rajon]] || [[Golovanivsk]] || [[Slika:Flag of Kirovohrad Oblast.svg|18px|link=]] [[Kirovogradska oblast]] || 4244,3 || 124.900 || 10 |- | [[Kropivnicki rajon]] || [[Kropivnicki]] || [[Slika:Flag of Kirovohrad Oblast.svg|18px|link=]] [[Kirovogradska oblast]] || 9716,9 || 448.100 || 17 |- | [[Novoukrajinski rajon]] || [[Novoukrajinka]] || [[Slika:Flag of Kirovohrad Oblast.svg|18px|link=]] [[Kirovogradska oblast]] || 5198,9 || 142.700 || 13 |- | [[Oleksandrijski rajon]] || [[Oleksandrija]] || [[Slika:Flag of Kirovohrad Oblast.svg|18px|link=]] [[Kirovogradska oblast]] || 5409,7 || 229.800 || 9 |- | [[Alčevski rajon]] || [[Alčevsk]] || [[Slika:Flag of Luhansk Oblast.svg|18px|link=]] [[Luganska oblast]] || 2006,1 || 442.800 || 3 |- | [[Dovžanski rajon]] || [[Dovžansk]] || [[Slika:Flag of Luhansk Oblast.svg|18px|link=]] [[Luganska oblast]] || 2139 || 207.700 || 2 |- | [[Luganški rajon]] || [[Luhansk]] || [[Slika:Flag of Luhansk Oblast.svg|18px|link=]] [[Luganska oblast]] || 2147,4 || 535.200 || 3 |- | [[Rovenkovski rajon]] || [[Rovenki]] || [[Slika:Flag of Luhansk Oblast.svg|18px|link=]] [[Luganska oblast]] || 2087,6 || 296.800 || 3 |- | [[Svatovski rajon]] || [[Svatove]] || [[Slika:Flag of Luhansk Oblast.svg|18px|link=]] [[Luganska oblast]] || 5329,1 || 80.900 || 7 |- | [[Severodonjecki rajon]] || [[Severodonjeck]] || [[Slika:Flag of Luhansk Oblast.svg|18px|link=]] [[Luganska oblast]] || 2685,7 || 375.800 || 6 |- | [[Starobiljski rajon]] || [[Starobiljsk]] || [[Slika:Flag of Luhansk Oblast.svg|18px|link=]] [[Luganska oblast]] || 6930,6 || 129.200 || 8 |- | [[Ščastinjski rajon]] || [[Novoajdar]] || [[Slika:Flag of Luhansk Oblast.svg|18px|link=]] [[Luganska oblast]] || 3380,4 || 81.200 || 5 |- | [[Drogobički rajon]] || [[Drogobič]] || [[Slika:Flag of Lviv Oblast.svg|18px|link=]] [[Lavovska oblast]] || 1496,9 || 239.000 || 5 |- | [[Zoločivski rajon]] || [[Zoločiv]] || [[Slika:Flag of Lviv Oblast.svg|18px|link=]] [[Lavovska oblast]] || 2913,4 || 163.300 || 7 |- | [[Lavovski rajon]] || [[Lavov]] || [[Slika:Flag of Lviv Oblast.svg|18px|link=]] [[Lavovska oblast]] || 4968,5 || 1.150.400 || 23 |- | [[Sambirski rajon]] || [[Sambir]] || [[Slika:Flag of Lviv Oblast.svg|18px|link=]] [[Lavovska oblast]] || 3250,4 || 227.700 || 11 |- | [[Strijski rajon]] || [[Strij]] || [[Slika:Flag of Lviv Oblast.svg|18px|link=]] [[Lavovska oblast]] || 3840,5 || 327.700 || 14 |- | [[Červonogradski rajon]] || [[Červonograd]] || [[Slika:Flag of Lviv Oblast.svg|18px|link=]] [[Lavovska oblast]] || 2971,6 || 233.000 || 7 |- | [[Javorivski rajon]] || [[Javoriv]] || [[Slika:Flag of Lviv Oblast.svg|18px|link=]] [[Lavovska oblast]] || 2378,4 || 180.900 || 6 |- | [[Baštanski rajon]] || [[Baštanka]] || [[Slika:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Mikolajivska oblast]] || 6714,9 || 140.500 || 12 |- | [[Voznesenski rajon]] || [[Voznesensk]] || [[Slika:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Mikolajivska oblast]] || 6081 || 182.500 || 13 |- | [[Mikolajivski rajon]] || [[Mikolajiv]] || [[Slika:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Mikolajivska oblast]] || 7433,7 || 656.300 || 19 |- | [[Pervomajski rajon]] || [[Pervomajsk (Mikolajivska oblast)|Pervomajsk]] || [[Slika:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Mikolajivska oblast]] || 3797,2 || 151.800 || 8 |- | [[Berezivski rajon]] || [[Berezivka]] || [[Slika:Flag of Odesa Oblast.svg|18px|link=]] [[Odeška oblast]] || 5551,6 || 109.400 || 16 |- | [[Bilgorodsko-Dnistrovski rajon]] || [[Bilgorod-Dnistrovskij]] || [[Slika:Flag of Odesa Oblast.svg|18px|link=]] [[Odeška oblast]] || 5220,6 || 201.400 || 16 |- | [[Bolgradski rajon]] || [[Bolgrad]] || [[Slika:Flag of Odesa Oblast.svg|18px|link=]] [[Odeška oblast]] || 4559,4 || 154.500 || 10 |- | [[Izmajilski rajon]] || [[Izmajil]] || [[Slika:Flag of Odesa Oblast.svg|18px|link=]] [[Odeška oblast]] || 3434,4 || 206.200 || 6 |- | [[Odeški rajon]] || [[Odesa]] || [[Slika:Flag of Odesa Oblast.svg|18px|link=]] [[Odeška oblast]] || 3922,8 || 1.375.900 || 22 |- | [[Podiljski rajon]] || [[Podiljsk]] || [[Slika:Flag of Odesa Oblast.svg|18px|link=]] [[Odeška oblast]] || 7063,6 || 229.900 || 12 |- | [[Rozdilnski rajon]] || [[Rozdilna]] || [[Slika:Flag of Odesa Oblast.svg|18px|link=]] [[Odeška oblast]] || 3564,4 || 104.200 || 9 |- | [[Kremenčuški rajon]] || [[Kremenčuk]] || [[Slika:Flag of Poltava Oblast.svg|18px|link=]] [[Poltavska oblast]] || 6105,8 || 399.400 || 12 |- | [[Lubenjski rajon]] || [[Lubni]] || [[Slika:Flag of Poltava Oblast.svg|18px|link=]] [[Poltavska oblast]] || 5476,9 || 192.600 || 7 |- | [[Mirgorodski rajon]] || [[Mirgorod]] || [[Slika:Flag of Poltava Oblast.svg|18px|link=]] [[Poltavska oblast]] || 6287,4 || 207.900 || 17 |- | [[Poltavski rajon]] || [[Poltava]] || [[Slika:Flag of Poltava Oblast.svg|18px|link=]] [[Poltavska oblast]] || 10849,6 || 600.500 || 24 |- | [[Varaški rajon]] || [[Varaš]] || [[Slika:Flag of Rivne Oblast.svg|18px|link=]] [[Rivnenska oblast]] || 3327,2 || 139.000 || 8 |- | [[Dubenjski rajon]] || [[Dubno]] || [[Slika:Flag of Rivne Oblast.svg|18px|link=]] [[Rivnenska oblast]] || 3294,6 || 170.400 || 19 |- | [[Rivnenski rajon]] || [[Rivne (Rivnenska oblast)|Rivne]] || [[Slika:Flag of Rivne Oblast.svg|18px|link=]] [[Rivnenska oblast]] || 7218 || 634.900 || 26 |- | [[Sarnski rajon]] || [[Sarni]] || [[Slika:Flag of Rivne Oblast.svg|18px|link=]] [[Rivnenska oblast]] || 6219 || 213.000 || 11 |- | [[Konotopski rajon]] || [[Konotop]] || [[Slika:Flag of Sumy Oblast.svg|18px|link=]] [[Sumska oblast]] || 5190,6 || 204.200 || 8 |- | [[Ohtirški rajon]] || [[Ohtirka]] || [[Slika:Flag of Sumy Oblast.svg|18px|link=]] [[Sumska oblast]] || 3196,6 || 125.600 || 9 |- | [[Romenski rajon]] || [[Romni]] || [[Slika:Flag of Sumy Oblast.svg|18px|link=]] [[Sumska oblast]] || 3882,7 || 113.700 || 8 |- | [[Sumski rajon]] || [[Sumi]] || [[Slika:Flag of Sumy Oblast.svg|18px|link=]] [[Sumska oblast]] || 6499,4 || 449.400 || 16 |- | [[Šostački rajon]] || [[Šostka]] || [[Slika:Flag of Sumy Oblast.svg|18px|link=]] [[Sumska oblast]] || 5072,3 || 188.500 || 10 |- | [[Kremeneški rajon]] || [[Kremenec]] || [[Slika:Flag of Ternopil Oblast.svg|18px|link=]] [[Ternopilska oblast]] || 2635,7 || 144.700 || 8 |- | [[Ternoposki rajon]] || [[Ternopol]] || [[Slika:Flag of Ternopil Oblast.svg|18px|link=]] [[Ternopilska oblast]] || 6162,3 || 567.000 || 25 |- | [[Čortkivski rajon]] || [[Čortkiv]] || [[Slika:Flag of Ternopil Oblast.svg|18px|link=]] [[Ternopilska oblast]] || 5022 || 334.200 || 22 |- | [[Bogoduhivski rajon]] || [[Bogoduhiv]] || [[Slika:Flag of Kharkiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Harkovska oblast]] || 4510,3 || 128.400 || 5 |- | [[Izjumski rajon]] || [[Izjum]] || [[Slika:Flag of Kharkiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Harkovska oblast]] || 5910,2 || 181.600 || 8 |- | [[Krasnogradski rajon]] || [[Krasnograd]] || [[Slika:Flag of Kharkiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Harkovska oblast]] || 4912,8 || 108.900 || 6 |- | [[Kupjanski rajon]] || [[Kupjansk]] || [[Slika:Flag of Kharkiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Harkovska oblast]] || 4618,1 || 137.200 || 8 |- | [[Lozovski rajon]] || [[Lozova]] || [[Slika:Flag of Kharkiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Harkovska oblast]] || 4025,9 || 154.600 || 5 |- | [[Harkovski rajon]] || [[Harkov]] || [[Slika:Flag of Kharkiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Harkovska oblast]] || 2644,3 || 1.762.800 || 15 |- | [[Čugujivski rajon]] || [[Čugujiv]] || [[Slika:Flag of Kharkiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Harkovska oblast]] || 4807 || 202.200 || 9 |- | [[Berislavski rajon]] || [[Berislav, Ukrajina|Berislav]] || [[Slika:Flag of Kherson Oblast.svg|18px|link=]] [[Hersonska oblast]] || 4764 || 99.100 || 11 |- | [[Geničeški rajon]] || [[Geničesk]] || [[Slika:Flag of Kherson Oblast.svg|18px|link=]] [[Hersonska oblast]] || 6521,7 || 122.400 || 4 |- | [[Kahovski rajon]] || [[Nova Kahovka]] || [[Slika:Flag of Kherson Oblast.svg|18px|link=]] [[Hersonska oblast]] || 6289,7 || 224.700 || 15 |- | [[Skadovski rajon]] || [[Skadovsk]] || [[Slika:Flag of Kherson Oblast.svg|18px|link=]] [[Hersonska oblast]] || 5248,5 || 127.000 || 9 |- | [[Hersonski rajon]] || [[Herson]] || [[Slika:Flag of Kherson Oblast.svg|18px|link=]] [[Hersonska oblast]] || 3649,9 || 464.400 || 10 |- | [[Kamjanec-Podilski rajon]] || [[Kamjanec-Podilski]] || [[Slika:Flag of Khmelnytskyi Oblast.svg|18px|link=]] [[Hmeljnička oblast]] || 4521,2 || 291.100 || 15 |- | [[Hmeljnicki rajon]] || [[Hmeljnicki]] || [[Slika:Flag of Khmelnytskyi Oblast.svg|18px|link=]] [[Hmeljnička oblast]] || 10755,8 || 687.000 || 27 |- | [[Šepetivski rajon]] || [[Šepetivka]] || [[Slika:Flag of Khmelnytskyi Oblast.svg|18px|link=]] [[Hmeljnička oblast]] || 5346,7 || 286.500 || 18 |- | [[Zvenigorodski rajon]] || [[Zvenigorodka]] || [[Slika:Flag of Cherkasy Oblast.svg|18px|link=]] [[Čerkaška oblast]] || 5279,9 || 204.000 || 17 |- | [[Zolotonoški rajon]] || [[Zolotonoša]] || [[Slika:Flag of Cherkasy Oblast.svg|18px|link=]] [[Čerkaška oblast]] || 4249,1 || 142.300 || 11 |- | [[Umanski rajon]] || [[Uman]] || [[Slika:Flag of Cherkasy Oblast.svg|18px|link=]] [[Čerkaška oblast]] || 4527,2 || 257.500 || 12 |- | [[Čerkasijski rajon]] || [[Čerkasi]] || [[Slika:Flag of Cherkasy Oblast.svg|18px|link=]] [[Čerkaška oblast]] || 6882,1 || 602.600 || 26 |- | [[Vižniški rajon]] || [[Vižnica]] || [[Slika:Flag of Chernivtsi Oblast.svg|18px|link=]] [[Černivačka oblast]] || 1882 || 91.000 || 9 |- | [[Dnistrovski rajon]] || [[Kelmenci]] || [[Slika:Flag of Chernivtsi Oblast.svg|18px|link=]] [[Černivačka oblast]] || 2122,5 || 157.800 || 10 |- | [[Črnoviški rajon]] || [[Černovci]] || [[Slika:Flag of Chernivtsi Oblast.svg|18px|link=]] [[Černivačka oblast]] || 4101,5 || 655.600 || 33 |- | [[Korjukivski rajon]] || [[Korjukivka]] || [[Slika:Flag of Chernihiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Černigovska oblast]] || 4578,7 || 91.700 || 5 |- | [[Nižinski rajon]] || [[Nižin]] || [[Slika:Flag of Chernihiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Černigovska oblast]] || 7226,6 || 228.700 || 17 |- | [[Novgorod-Siverski rajon]] || [[Novgorod-Siverski]] || [[Slika:Flag of Chernihiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Černigovska oblast]] || 4630,5 || 66.400 || 4 |- | [[Priluški rajon]] || [[Priluki]] || [[Slika:Flag of Chernihiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Černigovska oblast]] || 5214,2 || 158.200 || 11 |- | [[Černigovski rajon]] || [[Černigiv]] || [[Slika:Flag of Chernihiv Oblast.svg|18px|link=]] [[Černigovska oblast]] || 10249 || 460.800 || 20 |} === Autonomna Republika Krim === Nakon što je Rusija pripojila [[Autonomna Republika Krim|Autonomnu Republiku Krim]] [[2014.]] kao [[Republika Krim]], ona je i dalje ostala podijeljena na 14 rajona koji su postojali u prethodnoj ukrajinskoj podjeli: {| class="wikitable sortable" ! Rajon !! Upravno središte |- | [[Bahčisarajski rajon]] || [[Bahčisaraj]] |- | [[Bilogirski rajon]] || [[Bilogirsk]] |- | [[Džankojski rajon]] || [[Džankoj]] |- | [[Kirovski rajon]] || [[Kirovske]] |- | [[Krasnogvardijski rajon]] || [[Krasnogvardijske]] |- | [[Krasnoperekopski rajon]] || [[Krasnoperekopsk]] |- | [[Leninski rajon]] || [[Lenine]] |- | [[Nižnogirski rajon]] || [[Nižnogirski]] |- | [[Pervomajski rajon (Krim)|Pervomajski rajon]] || [[Pervomajske]] |- | [[Rozdolnski rajon]] || [[Rozdolne]] |- | [[Sakijski rajon]] || [[Saki]] |- | [[Simferopolski rajon]] || [[Simferopol]] |- | [[Sovjetski rajon]] || [[Sovjetski]] |- | [[Čornomorski rajon]] || [[Čornomorske]] |} Novi zakon iz [[2020.]] predviđa deset rajona za Krim: {| class="wikitable sortable" ! Rajon !! Upravno središte |- | [[Bahčisarajski rajon]] || [[Bahčisaraj]] |- | [[Bilogirski rajon]] || [[Bilogirsk]] |- | [[Džankojski rajon]] || [[Džankoj]] |- | [[Jevpatorijski rajon]] || [[Jevpatorija]] |- | [[Kerški rajon]] || [[Kerč]] |- | [[Kurmanski rajon]] || Kurman ([[Krasnogvardijske]]) |- | [[Perekopski rajon]] || Jani Kapu ([[Krasnoperekopsk]]) |- | [[Simferopoljski rajon]] || [[Simferopolj]] |- | [[Feodosijski rajon]] || [[Feodosija]] |- | [[Jaltski rajon]] || [[Jalta]] |} == Povezano == * [[Oblasti u Ukrajini]] == Reference == {{reflist}} == Bibliografija == {{refbegin}} * {{cite web | last = | first = | url = https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text | date = 2020 | title = ПОСТАНОВА : Про утворення та ліквідацію районів | location = | publisher = Верховна Рада України | page = | isbn = | access-date = 2024-03-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text | archive-date = 2020-07-21 | url-status = dead}} {{refend}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Administrativna podjela Ukrajine]] [[Kategorija:Drugi nivo državnih administrativnih podjela]] bocrxv58jlq087dc68vxcx7h7542dz3 0 4724322 42713493 42689807 2026-10-24T22:24:46Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713493 wikitext text/x-wiki {{Infokutija knjiga | naziv = Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika | slika = | opis slike = | zemlja = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | jezik = [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]] | vrsta = opisni rečnik | tema = književni jezik | izdavač = {{plainlist| * [[Matica hrvatska]] (prva dva toma) * [[Matica srpska]] }} | datum_izdanja = 1967–1976. | medij_tip = štampano izdanje | stranica = 5.746 }} '''''Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika''''', poznat i kao '''šestotomni Rečnik Matice srpske''' ili '''Šestotomnik Matice srpske''', opisni je rečnik [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskoga književnog jezika]] objavljen u šest tomova od 1967. do 1976. godine. [[Matica srpska]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]] i [[Matica hrvatska]] u [[Zagreb|Zagrebu]] su objavile 1967. prva dva toma rečnika u odvojenim izdanjima. Zagrebačko izdanje, pod naslovom '''''Rječnik hrvatskosrpskoga književnog jezika''''', prestalo je izlaziti nakon drugog toma, dok je Matica srpska nastavila novosadsko izdanje i dovršila ga u šest tomova.<ref>{{Cite journal |last=Petrović |first=Bernardina |date=2007-12-01 |title=Jonkeov doprinos hrvatskoj leksikografiji |url=https://hrcak.srce.hr/45972 |journal=Jezik : časopis za kulturu hrvatskoga književnog jezika |publisher=Hrvatsko filološko društvo |volume=54 |issue=5 |pages=177–179 |issn=0021-6925 |quote=Tako su objavljena samo prva dva sveska (...), a Matica je srpska, ne mijenjajući koncepciju, rječnik tiskala u šest svezaka.}}</ref> Rečnik je nastao kao jedan od glavnih leksikografskih projekata pokrenutih nakon [[Novosadski dogovor|Novosadskog dogovora]] iz 1954. godine. Zamišljen je kao prikaz tadašnjeg zajedničkog književnog jezika, njegovih dveju standardnih varijanti i leksike zastupljene u književnosti, stručnoj literaturi, udžbenicima, priručnicima i štampi. Novosadsko izdanje je štampano ćirilicom i zasnovano na ekavskom izgovoru, dok je zagrebačko izdanje štampano latinicom i zasnovano na ijekavskom izgovoru.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Štimac |first=Vlatka |date=2018-02-01 |title=Odraz Deklaracije u rječniku dviju Matica − novi pogled |url=https://hrcak.srce.hr/208531 |journal=Jezik : časopis za kulturu hrvatskoga književnog jezika |publisher=Hrvatsko filološko društvo |volume=65 |issue=1 |pages=24–34 |issn=0021-6925}}</ref> Rečnik se smatra jednim od najvažnijih dostignuća jugoslovenske i srpskohrvatske leksikografije. Uz ''[[Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika]]'' Srpske akademije nauka i umetnosti i ''[[Rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika]]'' Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti, predstavlja jedan od glavnih istorijskih izvora za proučavanje leksike policentričnog srpskohrvatskog jezika. == Nastanak i izdavanje == Matica srpska i Matica hrvatska su dogovorile izradu zajedničkog rečnika 1954. godine. Odluka o njegovoj izradi je potvrđena petim zaključkom Novosadskog dogovora, kojim je bila predviđena i izrada zajedničkog pravopisa i terminologije.<ref name=":1" /> Rad na rečniku se odvijao paralelno s pripremom ''[[Pravopis srpskohrvatskoga književnog jezika|Pravopisa srpskohrvatskoga književnog jezika]]'', objavljenog 1960. godine.<ref name="Ham">{{Cite web |url=https://www.matica.hr/kolo/260/Hrvatski%20rje%C4%8Dnici/ |title=Hrvatski rječnici |website=[[Matica hrvatska]] |access-date=11. 8. 2026. |last=Gluhak |first=Alemko}}</ref> Prva dva toma obaju izdanja su izašla 1967. godine. Treći tom novosadskog izdanja je objavljen 1969, četvrti 1971, peti 1973, a šesti 1976. godine.<ref name="KGZ">{{Cite web |url=https://katalog.kgz.hr/pagesresults/bibliografskiZapis.aspx?age=0&currentPage=1&mdid0=0&searchById=10&selectedId=42004209&sort=0&spid0=10&spv0=Stevanovi%C4%87%2C+Mihailo&vzid0=0&xm0=1 |title=Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika |website=Katalog Knjižnica grada Zagreba |access-date=11. 8. 2026.}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Zagrebačko izdanje je zaustavljeno nakon drugog toma, to jest nakon građe od slova A do K. Zbog toga je u hrvatskoj lingvističkoj literaturi rečnik poznat kao ''adok''. Nakon kritika pojedinih hrvatskih lingvista, Matica hrvatska je obustavila rad na rečniku, dok je Matica srpska nastavila njegovo izdavanje do završetka svih šest tomova.<ref name="IHJJ">{{Cite web |url=https://ihjj.hr/iz-povijesti/rjecnik-hrvatskosrpskoga-knjizevnog-jezika-adok/58/ |title=Rječnik hrvatskosrpskoga književnog jezika (adok) |website=[[Institut za hrvatski jezik]] |access-date=11. 8. 2026. }}</ref> Uredništvo Matice srpske je predvodio lingvista [[Mihailo Stevanović]], dok je među urednicima Matice hrvatske bio [[Ljudevit Jonke]]. U zagrebačkom uredništvu su učestvovali i [[Mate Hraste]], [[Stjepan Musulin]], Pavle Rogić, [[Slavko Pavešić]] i Božidar Finka.<ref name=":1" /> == Koncepcija i sadržaj == Rečnik pripada tipu opštih opisnih rečnika književnog jezika. Njegovu osnovnu građu su činila značajna književna dela srpskih i hrvatskih pisaca, kao i dela crnogorskih i, u manjoj meri, muslimanskih autora iz Bosne i Hercegovine. Korišćeni su i školski udžbenici, stručni priručnici i novinska građa, pretežno iz razdoblja od sredine 19. do sredine 20. veka.<ref name="Ham" /> Rečničke odrednice sadrže gramatičke podatke, definicije značenja, stilske i upotrebne oznake, frazeološke izraze i primere iz izvora. Uz značenja su navođeni primeri iz dela hrvatskih i srpskih pisaca.<ref name="Ham" /> Citati iz književnih dela su ostavljani u izvornom obliku, bez prilagođavanja ekavskoj ili ijekavskoj verziji izdanja.<ref name=":1" /> Rečnik obuhvata približno 150.000 odrednica i predstavlja jedan od najobimnijih dovršenih opštih rečnika srpskohrvatskoga književnog jezika. Za razliku od tezaurusnog ''Rečnika srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika'' [[Srpska akademija nauka i umetnosti|Srpske akademije nauka i umetnosti]], šestotomni rečnik je usmeren prvenstveno na književni odnosno standardni jezik. == Izdanja == Nakon prvog izdanja objavljeno je fototipsko izdanje u Novom Sadu 1982. godine, pod uredništvom Miroslava Rankova.<ref name="KGZ" /> Drugo fototipsko izdanje Matice srpske je izašlo 1990. godine. U stručnoj literaturi rečnik se najčešće citira skraćenicama '''RMS''' ili '''Rečnik MS'''. Na osnovu iskustva stečenog tokom rada na šestotomnom rečniku Matica srpska je kasnije pripremila jednotomni ''[[Rečnik srpskoga jezika]]'', prvi put objavljen 2007. godine. == Prijem == Rečnik je postao jedan od glavnih izvora za proučavanje leksike, semantike, frazeologije i tvorbe reči srpskohrvatskog jezika. Često se koristi kao kontrolni korpus u lingvističkim istraživanjima i kao izvor za utvrđivanje značenja i istorijske upotrebe reči. Istovremeno, njegovo objavljivanje je izazvalo brojne stručne i političke polemike. Deo hrvatskih lingvista je kritikovao izbor odrednica, kvalifikaciju pojedinih reči kao regionalnih te način predstavljanja odnosa između hrvatske i srpske standardne varijante. Kritike su bile povezane sa širim sporovima o položaju hrvatskoga književnog jezika nakon objavljivanja [[Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika|''Deklaracije o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika'']] 1967. godine.<ref name=":1" /> == Reference == {{Reference}} == Vanjske veze == * [https://srpskirecnik.com/ Речник српскохрватскога књижевног језика] – digitalizovano novosadsko izdanje rečnika [[Kategorija:Rječnici srpskohrvatskog jezika]] [[Kategorija:Matica srpska]] [[Kategorija:Matica hrvatska]] [[Kategorija:Knjige 1967.]] hvulu74golallm0is3tzejbg24ocgk7 0 4726052 42713553 42710634 2026-10-25T05:36:37Z Duma 16555 42713553 wikitext text/x-wiki [[File:EichlersRule.jpg|thumb|320px|Pri usporedbi sestrinskih kladuse domaćina postoji sklonost pronalaženju taksonomski bogatije faune parazita na taksonomski bogatijoj skupini domaćina.]] '''Eichlerovo pravilo''' je jedno od nekoliko [[biološka pravila|koevolucijskih pravila]] koja tvrde da [[parazit]]i imaju tendenciju da budu vrlo specifični za svoje domaćine, te se stoga doima razumnim očekivati ​​pozitivnu kovarijaciju između taksonomskog bogatstva domaćina i bogatstva njihovih parazita. == Historija == Pravilo za opisivanje taksonomskog odnosa između parazita i njihovih domaćina 1942. je razvio Wolfdietrich Eichler (1912–1994), njemački autoritet u zoologiji i [[parazitologija|parazitologiji]] koji je služio kao profesor parazitologije na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]].<ref>{{Cite journal |last=Eichler |first=Wolfdietrich |date=1966 |title=Two New Evolutionary Terms for Speciation in Parasitic Animals |url=https://www.jstor.org/stable/2411393 |journal=Systematic Zoology |volume=15 |issue=3 |pages=216–218 |doi=10.2307/2411393 |jstor=2411393 |pmid=5924358 |issn=0039-7989|url-access=subscription }}</ref><ref name="Eichler_1942">{{cite journal |last=Eichler |first=W. |year=1942 |title=Die Entfaltungsregel und andere Gesetzmäßigkeiten in den parasitogenetischen Beziehungen der Mallophagen und anderer ständiger Parasiten zu ihren Wirten |url=http://phthiraptera.info/sites/phthiraptera.info/files/39548.pdf |journal=[[Zoologischer Anzeiger]] |volume=136 |pages=77–83 |access-date=2012-12-28 |archive-date=2017-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304041639/http://phthiraptera.info/sites/phthiraptera.info/files/39548.pdf |url-status=dead}}</ref> Princip je kasnije nazvan "Eichlerovo pravilo". To je jedno od prva tri [[biološka pravila|koevolucijska pravila]], stvorena kao suprotnost istraživanjima koevolucije koja je provodio [[Heinrich Fahrenholz]].<ref name="Klassen">{{Cite journal |last=Klassen |first=G. J. |title=Coevolution: a history of the macroevolutionary approach to studying host-parasite associations |journal=The Journal of Parasitology |year=1992 |volume=78 |issue=4 |pages=573–587 |doi=10.2307/3283532 |jstor=3283532 |pmid=1635016|doi-access=free }}</ref> == Istraživanje == Kao dio svog istraživanja iz 2012. godine, Vas i njegovi koautori testirali su Eichlerovo pravilo i zaključili da izuzetno jaki korelacijski dokazi podržavaju pozitivnu kovarijaciju između bogatstva vrsta ptičjih i sisarskih porodica i generičkog bogatstva njihovih parazitskih [[vaši]].<ref name="Vas">{{cite journal|last=Vas|first=Z.|author2=Csorba, G.|author3=Rozsa, L.|year=2012|title=Evolutionary co-variation of host and parasite diversity – the first test of Eichler's rule using parasitic lice (Insecta: Phthiraptera)|url=http://www.zoologia.hu/list/Vas_Csorba_Rozsa_2012.pdf|journal=Parasitology Research|volume=111|issue=1|pages=393–401|doi=10.1007/s00436-012-2850-9|pmid=22350674|s2cid=14923342}}</ref> U devetom tomu knjige ''[[Advances in Parasitology|Napredak u parazitologiji]]'', parazitolog W. Grant Inglis je pretpostavio da je, prilikom proučavanja kovarijacije između taksonomskog bogatstva domaćina i parazita, lakše proučavati parazite nego slobodnoživeće organizme-domaćine.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yovuRdSJmWwC&q=eichler%27s+rule&pg=PA201|title=Advances in Parasitology|date=1971-03-31|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-058055-5|language=en}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{Šablon:Biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Evoluciona biologija]] [[Kategorija:Parazitologija]] [[Kategorija:Vaši]] g3wwn40ba7ahb7nx54lj33znksqoxz1 0 4726056 42713555 42710651 2026-10-25T06:09:11Z Duma 16555 42713555 wikitext text/x-wiki [[File:Garganornis ballmanni (reconstruction by Stefano Maugeri).jpg|thumb|''[[Garganornis ballmanni]]'', veoma velika izumrla guska koja je tokom [[kasni miocen|kasnog miocena]] živjela na ostrvima Gargano i Scontrone]] '''Fosterovo pravilo''', poznato i kao '''pravilo ostrva''' ili '''efekt ostrva''', je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] u [[evolucijska biologija|evolucijskoj biologiji]] koje tvrdi da pripadnici neke [[vrsta|vrste]] postaju manji ili veći u zavisnosti od resursa dostupnih u okruženju. Na primjer, poznato je da su [[Mammuthus exilis|patuljasti mamut]]i evoluirali od običnih [[mamut]]a na malim [[ostrvo|ostrvima]]. Slični evolucijski putevi uočeni su kod [[slon]]ova, [[nilski konj|nilskih konja]], [[boa]], [[ljenjivac]]a, [[jelen]]a (kao što je ''[[Odocoileus virginianus clavium]]'') i [[čovjek|ljudi]].<ref>{{Cite book |last1=Arsuaga |first1=Juan Luis de |url=https://archive.org/details/neanderthalsneck00arsu |title=The Neanderthal's necklace : in search of the first thinkers |last2=Klatt |first2=Andy |last3=Sastre |first3=Juan Carlos |date=2002 |publisher=New York : Four Walls Eight Windows |isbn=978-1-56858-187-3}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Panafieu |first1=Jean-Baptiste de |url=https://www.worldcat.org/title/132681532 |title=Evolution |last2=Gries |first2=Patrick |date=2007 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-58322-784-8 |edition=1 |location=New York |oclc=132681532}}</ref> To je dio opštijeg fenomena [[sindrom ostrva|sindroma ostrva]] koji opisuje razlike u [[morfologija|morfologiji]], [[ekologija|ekologiji]], [[fiziologija|fiziologiji]] i [[etologija|ponašanju]] izoliranih vrsta u poređenju sa njihovim kontinentalnim pandanima. Pravilo je prvi formulirao [[Leigh Van Valen]] 1973. godine<ref name="Valen1973">{{cite journal|last1=Van Valen|first1= L.|title=Body Size and Numbers of Plants and Animals |journal= Evolution|volume= 27|issue= 1|year= 1973|pages= 27–35 |doi= 10.2307/2407116 |jstor= 2407116|pmid= 28563673}}</ref><ref name= "Lokatis2018">{{cite journal|last1= Lokatis|first1= S.|last2= Jeschke| first2= J.M.|title=The island rule: An assessment of biases and research trends |journal= Journal of Biogeography |volume= 45|issue= 2|year =2018 |pages= 289–303|doi= 10.1111/jbi.13160|doi-access= free|bibcode= 2018JBiog..45..289L}}</ref> na osnovu istraživanja od strane [[mamalogija|mamaloga]] [[J. Bristol Foster|J. Bristola Fostera]] iz 1964.<ref>{{cite journal | last= Foster | first=J.B. | year=1964 | title=The evolution of mammals on islands | journal=Nature | volume=202 | pages=234–235| doi= 10.1038/202234a0 | bibcode=1964Natur.202..234F | issue=4929 | s2cid= 7870628 }}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Foster |first=J. Bristol |date=2012 |title=The evolution of the native land mammals of the Queen Charlotte Islands and the problem of insularity |publisher=University of British Columbia |url=https://doi.library.ubc.ca/10.14288/1.0107150 |language=en |doi=10.14288/1.0107150}}</ref> u kojem je Foster usporedio 116 ostrvskih vrsta sa njihovim kopnenim varijantama.<ref>{{cite web |last1=Gokulnath |first1=Divya |title=What is Foster's Rule? |url=https://byjus.com/biology/fosters-rule/?utm_source=chatgpt.com |website=BYJU's |publisher=BYJU's The Learning App}}</ref> Foster je predložio da su određena ostrvska stvorenja razvila veću veličinu ([[ostrvski gigantizam]]), dok su druga postala manja ([[ostrvska patuljastost]]). Foster je predložio jednostavno objašnjenje da manja stvorenja postaju veća kada se pritisak od strane predatora smanji zahvaljujući njihovom odsustvu, a veća stvorenja postaju manja kada su resursi hrane ograničeni zbog ograničenja kopnene površine.<ref>{{cite book | first=R.J. | last=Whittaker | title=Island biogeography: ecology, evolution, and conservation | publisher= Oxford University Press, UK | year=1998 | isbn=978-0-19-850020-9 | pages= 73–75 }}</ref> Ideja je proširena u djelu [[Robert MacArthur|Roberta MacArthura]] i [[Edward O. Wilson|Edwarda O. Wilsona]] pod nazivom ''[[The Theory of Island Biogeography|Teorija ostrvske biogeografije]]''. [[Ted J. Case]] je 1978. objavio duži rad na tu temu u časopisu ''[[Ecology (časopis)|Ecology]]''.<ref>{{cite journal | last=Case | first=T.J. | year=1978 | title=A general explanation for insular body size trends in terrestrial vertebrates | journal= Ecology | volume=59 | pages=1–18 | doi=10.2307/1936628 | issue=1 | jstor=1936628 | bibcode=1978Ecol...59....1C }}</ref> U novijoj literaturi pravilo ostrva se primjenjuje i na biljke.<ref>{{Cite journal |last1= Biddick|first1= M.|last2= Hendriks|first2= A.|last3= Burns|first3= K.C. |date= 2019-08-19|title= Plants obey (and disobey) the island rule|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences|volume= 116|issue= 36 |pages= 17632–34|doi= 10.1073/pnas.1907424116|pmid= 31427521 |pmc= 6731657|bibcode= 2019PNAS..11617632B|doi-access= free}}</ref> Postoje neki slučajevi koji se ne uklapaju u potpunosti u to pravilo; na primjer, [[papkari]] su se na nekoliko ostrva razvili i u patuljaste i u divovske oblike.<ref name = "Mazza2015">{{cite journal |last1= Mazza|first1= P.P.A. |last2= Rossi|first2= M.A.|last3= Agostini|first3= S.|title= Hoplitomerycidæ (Late Miocene, Italy), an Example of Giantism in Insular Ruminants|journal= Journal of Mammalian Evolution|volume= 22|issue= 2 |pages= 271–77|date= 2015|doi= 10.1007/s10914-014-9277-2|s2cid= 16437411}}</ref><ref name="Geer2018">{{cite journal|last1=van der Geer |first1= A.A.E.|title= Uniformity in variety: Antler morphology and evolution in a predator-free environment|journal= Palaeontologia Electronica |year= 2018 |issue= 21.1.9A|pages= 1–31|doi= 10.26879/834|doi-access= free}}</ref> Pravilo ostrva je sporna tema u evolucijskoj biologiji. Neki tvrde da, budući da je veličina tijela osobina na koju utiču višestruki faktori, a ne samo organizmi koji nasele ostrvo, genetske varijacije u svim populacijama mogu također uzrokovati razlike u tjelesnoj masi između populacija na kopnu i ostrvima.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1111/jbi.13160|title = The island rule: An assessment of biases and research trends|year = 2018|last1 = Lokatis |first1 = Sophie|last2 = Jeschke|first2 = Jonathan M.|journal = Journal of Biogeography|volume = 45|issue = 2|pages = 289–303|doi-access = free| bibcode=2018JBiog..45..289L }}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske poveznice == * "[https://www.pbs.org/wgbh/nova/eden/giants.html Zašto se na ostrvima pojavljuju divovi (a ponekad i patuljci)?]" - epizoda PBS-ove serije ''Nova'' {{biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Biološka terminologija]] [[Kategorija:Evoluciona biologija]] [[Kategorija:Otoci]] 6co61uayqd60ohe653rbpd51tzfwi2z 0 4726072 42713559 42710700 2026-10-25T06:11:00Z Duma 16555 42713559 wikitext text/x-wiki '''Jordanovo pravilo''' (smisao 1) je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] koje opisuje [[Negativna korelacija|inverzni odnos]] između temperature vode i [[meristika|merističkih]] osobina kod različitih vrsta [[riba]]. Najčešće uočena veza je da se broj [[Peraje|peraja]], [[Kičmeni pršljen|pršljenova]] ili [[Riblja krljušt|krljušt]]i povećava sa smanjenjem temperature. Pravilo je nazvano po [[David Starr Jordan|Davidu Starru Jordanu]] (1851–1931), ocu američke [[ihtiologija|ihtiologije]].<ref>{{cite journal |last1=McDowall |first1=R. M. |title=Jordan's and other ecogeographical rules, and the vertebral number in fishes |journal=Journal of Biogeography |date=March 2008 |volume=35 |issue=3 |pages=501–508 |doi=10.1111/j.1365-2699.2007.01823.x |doi-access=free |bibcode=2008JBiog..35..501M }}</ref> '''Jordanov zakon''' (ili pravilo) (smisao 2) je također ekogeografsko pravilo (nazvano po istom naučniku) koje kaže: "'[s] obzirom na bilo koju vrstu u bilo kojoj regiji, najbliža srodna vrsta vjerojatno se neće naći u istoj regiji niti u udaljenoj regiji, već u susjednom okrugu odvojenom od prve regije nekom vrstom barijere'.<ref>{{Cite journal|last=Jordan|first=David Starr|date=1908-02-01|title=The Law of Geminate Species|journal=The American Naturalist|volume=42|issue=494|pages=73–80|doi=10.1086/278905|issn=0003-0147|doi-access=free}}</ref> Ovo "pravilo" se često krši (vidjeti raspravu u Fitzpatrick & Turelli 2007<ref>{{Cite journal|last1=Fitzpatrick|first1=Benjamin M.|last2=Turelli|first2=Michael|date=2006|title=The Geography of Mammalian Speciation: Mixed Signals from Phylogenies and Range Maps|journal=Evolution|language=en|volume=60|issue=3|pages=601–615|doi=10.1111/j.0014-3820.2006.tb01140.x|pmid=16637504|s2cid=32663278|issn=1558-5646|doi-access=free}}</ref>), ali kada su obrasci u skladu s Jordanovim pravilom (smisao 2), to ukazuje na važnu ulogu [[alopatrična specijacija|alopatrične specijacije]] u diverzifikaciji dotičnog [[kladus]]a.<ref>{{Cite book|last=Mayr, Ernst, 1904-2005.|title=Animal species and evolution|date=1963|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|isbn=0-674-03750-2|location=Cambridge|oclc=551391}}</ref><ref>{{Cite book|last=Barraclough, Timothy G.|title=The evolutionary biology of species|date=20 June 2019|isbn=978-0-19-106665-8|edition=First|location=Oxford|oclc=1104724041}}</ref> Sam Jordan je napisao: "Ovoj generalizaciji dr. [[Joel Asaph Allen|Allen]], u kasnijem broju časopisa ''Science'', daje naziv 'Jordanov zakon'. Sadašnji pisac ne tvrdi da je otkrio ovaj zakon. Gore navedeni jezik je njegov, ali ideja je poznata svim studentima geografskog rasprostranjenja i datira još od majstora u toj oblasti, [[Moritz Wagner (prirodoslovac)|Moritza Wagnera]]."<ref>{{Cite journal|last=Jordan|first=David Starr|date=February 1908|title=The Law of Geminate Species|journal=The American Naturalist|language=en|volume=42|issue=494|pages=73–80|doi=10.1086/278905|issn=0003-0147|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Allen|first=J. A.|date=October 1907|title=Mutations and the Geographic Distribution of Nearly Related Species in Plants and Animals|journal=The American Naturalist|language=en|volume=41|issue=490|pages=653–655|doi=10.1086/278852|issn=0003-0147|doi-access=free}}</ref> Dakle, Jordanov zakon je primjer [[Stiglerov zakon|Stiglerovog zakona]]. == Povezano == * [[Allenovo pravilo]] * [[Alopatrična specijacija]] * [[Bergmannovo pravilo]] * [[Jordanov princip]] == Reference == {{reflist}} {{biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Ihtiologija]] m8gm8g83ncqm1b6nhll4xesumzq2sff 0 4726076 42713558 42710748 2026-10-25T06:10:33Z Duma 16555 42713558 wikitext text/x-wiki [[File:Launcelot Harrison 1880-1928.png |thumb|upright|[[Launcelot Harrison]], 1880–1928]] '''Harrisonovo pravilo''' je zapažanje [[Launcelot Harrison|Launcelota Harrisona]] u [[evolucijska biologija|evolucijskoj biologiji]] da u poređenju blisko srodnih vrsta, veličine tijela domaćina i [[parazit]]a imaju tendenciju pozitivne kovarijacije. == Veličina parazitskih vrsta se povećava s veličinom domaćinske vrste == [[Launcelot Harrison]], australijski stručnjak za [[zoologija|zoologiju]] i [[parazitologija|parazitologiju]], 1915. je objavio istraživanje u kojem je zaključio da veličine tijela domaćina i parazita imaju tendenciju pozitivne kovarijacije,<ref name=Harrison_1915>{{cite journal | last=Harrison | first=Launcelot | title=Mallophaga from Apteryx, and their significance; with a note on the genus Rallicola | journal=[[Parasitology (journal)|Parasitology]] | year=1915 | volume=8 | pages=88–100 | url=http://www.phthiraptera.info/Publications/0182.pdf | doi=10.1017/S0031182000010428 | access-date=2018-03-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171107015756/http://phthiraptera.info/Publications/0182.pdf | archive-date=2017-11-07 | url-status=dead }}</ref> što je kasnije nazvano "Harrisonovim pravilom". Sam Harrison je prvobitno predložio ovo pravilo kako bi protumačio varijabilnost srodnih vrsta [[vaši|ušiju]]. Međutim, kasniji autori su ga potvrdili za širok spektar parazitskih organizama, uključujući [[nematoda|valjkaste crve]],<ref>{{cite journal | last1 = Kirchner | first1 = TB | last2 = Anderson | first2 = RV| last3 = Ingham | first3 = RE| title = Natural selection and the distribution of nematode sizes | journal= [[Ecology (journal)|Ecology]] | year= 1980| volume = 61 | issue = 2 | pages= 232–237| doi = 10.2307/1935179 | jstor = 1935179 | bibcode = 1980Ecol...61..232K }}</ref><ref name=Harveyetal>{{cite journal | last1 = Harvey | first1 = PH| last2 = Keymer | first2 = AE| title = Comparing life histories using phylogenies | journal= [[Philosophical Transactions of the Royal Society B]]| year= 1991| volume = 332 | issue = 1262| pages= 31–39| doi = 10.1098/rstb.1991.0030| bibcode = 1991RSPTB.332...31H}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Morand | first1 = S| last2 = Legendre | first2 = P| last3 = Gardner | first3 = SL| last4 = Hugot | first4 = JP| title = Body size evolution of oxyurid (Nematoda) parasites: the role of hosts | journal= [[Oecologia]] | year= 1996| volume = 107| issue = 2| pages=274–282 | url= https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://scholar.google.com/&httpsredir=1&article=1082&context=parasitologyfacpubs| doi = 10.1007/BF00327912| bibcode = 1996Oecol.107..274M | pmid = 28307314| s2cid = 13512689| url-access = subscription}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Morand | first1 = S| last2 = Sorci | first2 = G| title = Determinants of life-history evolution in nematodes | journal= [[Parasitology Today]] | year= 1998| volume = 14| issue = 5| pages=193–196 | doi = 10.1016/S0169-4758(98)01223-X| pmid = 17040750}}</ref> [[Rhizocephala|rizocefalne viličare]],<ref>{{cite journal | last1 = Poulin | first1 = R| last2 = Hamilton | first2 = WJ | title = Ecological correlates of body size and egg size in parasitic Ascothoracida and Rhizocephala (Crustacea) | journal= Acta Oecologica | year= 1997| volume = 18| issue = 6| pages=621–635 | doi = 10.1016/S1146-609X(97)80047-1| bibcode = 1997AcO....18..621P}}</ref> [[buha|buhe]], [[vaš|uši]], [[krpelj]]e, parazitske [[muhe]] i [[grinje]], kao i biljojedne insekte povezane sa specifičnim biljkama-domaćinima.<ref name=Harveyetal /><ref>{{cite journal| last1 = Morand| first1 = S| last2 = Hafner| first2 = MS| last3 = Page| first3 = RDM| last4 = Reed| first4 = DL| title = Comparative body size relationships in pocket gophers and their chewing lice| journal = [[Zoological Journal of the Linnean Society]]| year = 2000| volume = 70| issue = 2| pages = 239–249| doi = 10.1111/j.1095-8312.2000.tb00209.x| doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Johnson | first1 = KP | last2 = Bush | first2 = SE | last3 = Clayton | first3 = DH | title = Correlated evolution of host and parasite body size: tests of Harrison's rule using birds and lice | journal = [[Evolution (journal)|Evolution]] | year = 2005 | volume = 59 | issue = 8 | pages = 1744–1753 | doi = 10.1111/j.0014-3820.2005.tb01823.x | pmid = 16329244 | s2cid = 8501561 | doi-access = free }}</ref> == Varijabilnost veličine parazita raste s veličinom domaćina == [[Robert Poulin (zoolog)|Robert Poulin]] je primijetio da se u poređenjima među vrstama [[statistička disperzija|varijabilnost]] veličine tijela parazita također povećava s veličinom tijela domaćina.<ref>{{cite book|last=Poulin|first=R|title=Evolutionary ecology of parasites|year=2006|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691120850|url-access=registration|url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}}</ref> Samo po sebi je očigledno da očekujemo veću varijaciju zajedno s većim prosječnim veličinama tijela zbog efekta skaliranja alometrijskim [[zakon potencije|zakonom potencije]].<ref>{{cite journal | last1 = Xiao | first1 = X| last2 = White | first2 = EP| last3 = Hooten | first3 = MB | last4 = Durham | first4 =SL| title = On the use of log-transformation vs. nonlinear regression for analyzing biological power-laws | journal= [[Ecology (journal)|Ecology]] | year= 2011| volume = 92| issue = 10| pages= 1887–1894| doi = 10.1890/11-0538.1| pmid = 22073779| bibcode = 2011Ecol...92.1887X| url = https://digitalcommons.usu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1351&context=biology_facpub| url-access = subscription| doi-access = free}}</ref> Međutim, Poulin se osvrnuo na sve veću varijabilnost veličine tijela parazita usljed bioloških razloga, stoga se očekuje povećanje veće od onog uzrokovanog efektom skaliranja. Harnos et al. su nedavno primijenili filogenetski kontrolirane statističke metode kako bi testirali Harrisonovo pravilo i Poulinovu hipotezu o rastućoj varijanci kod ptičjih ušiju.<ref>{{cite journal | last1 = Harnos | first1 = A| last2 = Lang | first2 = Z| last3 = Petras | first3 = D | last4 = Bush | first4 =SE| last5 = Szabo | first5 =K| last6 = Rozsa | first6 =L| title = Size matters for lice on birds: coevolutionary allometry of host and parasite body size | journal= [[Evolution (journal)|Evolution]] | year= 2017| volume = 92| issue = 2| pages= 1887–1894 | doi = 10.1111/evo.13147| pmid = 27925167| s2cid = 4701333| url= http://www.zoologia.hu/list/2017%20Evolution.pdf }}</ref> Njihovi rezultati pokazuju da tri glavne porodice ptičjih ušiju ([[Ricinidae]], [[Menoponidae]], [[Philopteridae]]) slijede Harrisonovo pravilo, a dvije od njih ([[Menoponidae]], [[Philopteridae]]) također slijede Poulinov dodatak na njega. <gallery class=center mode=nolines widths=250px heights=250px> File:Harrison's rule.png|Šematski dijagram Harrisonovog pravila: male vrste domaćina posjeduju malene, a velike vrste domaćina posjeduju velike vrste parazita. File:Harrison's rule with Poulin's supplement.png|Šematski dijagram Harrisonovog pravila s [[Robert Poulin|Poulinovim]] dodatkom: male vrste domaćina posjeduju malene, a velike vrste domaćina posjeduju i malene i velike (u prosjeku veće) vrste parazita </gallery> == Implikacije == [[Alometrija]] između veličina tijela domaćina i parazita predstavlja evidentan aspekt [[koevolucija domaćina i parazita|koevolucije domaćina i parazita]]. Nagib ovog odnosa je specifičan za takson. Veličina tijela parazita pozitivno varira s plodnošću (fekunditetom)<ref>{{cite journal | last1 = Villa | first1 = SM| last2 = Evans | first2 = MD| last3 = Subhani | first3 = YK | last4 = Altuna | first4 = JC| last5 = Bush | first5 = SE| last6 = Clayton | first6 = DH| title = Body size and fecundity are correlated in feather lice (Phthiraptera: Ischnocera): implications for Harrison's rule | journal= Ecological Entomology | year= 2018| volume = 43| issue = 3| pages= 394–396| doi = 10.1111/een.12511| doi-access = free| bibcode = 2018EcoEn..43..394V}}</ref> i stoga vjerojatno utiče i na virulenciju parazitskih infekcija. == Reference == {{Reflist|30em}} {{biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Evoluciona biologija]] [[Kategorija:Parazitologija]] i4afyppeul2g8md7jix5iiv7xb3zikz 0 4726077 42713562 42710747 2026-10-25T06:12:10Z Duma 16555 42713562 wikitext text/x-wiki [[File:Dindymene-didymograpti-(Whittard-1960).jpg|thumb|Do [[ordovicij]]a, [[trilobiti]] poput ''[[Dindymene didymograpti]]'' imali su ustaljen broj [[Trilobiti#Telesni regioni|torakalnih]] [[Segmentacija (biologija)|segmenata]].]] '''Rosino pravilo''', poznato i kao '''Rosin zakon progresivnog smanjenja varijabilnosti''',<ref>[https://books.google.com/books?id=xsi6QcQPJGkC&pg=PA218&lpg=PA218&dq=%22progressive+reduction+of+variability%22&source=bl&ots=QtKzpDJH6U&sig=omzAdF6htNfQSls7jaxsaWjQI-M&hl=en&sa=X&ei=FWJBU8n8KvTHsATLpICIDw&redir_esc=y#v=onepage&q=%22progressive%20reduction%20of%20variability%22&f=false Phylogenetic Systematics], autor [[Willi Hennig]] (sa njemačkog preveli D. Dwight Davis i Rainer Zangerl); izvorno objavljeno na njemačkom 1966. godine; 1979. objavljeno u [[University of Illinois Press]] (putem [[Google Books]])</ref> je [[biološka pravila|biološko pravilo]] koje posmatra tendenciju prelaska sa varijacije karakteristika kod primitivnijih predstavnika [[takson|taksonomske]] skupine ili [[kladus]]a na fiksno stanje karakteristika kod naprednijih pripadnika. Primjer Rosinog pravila je da se broj [[Trilobiti#Telesni regioni|torakalnih]] [[Segmentacija (biologija)|segmenata]] kod odraslih (ili [[Trilobiti#Razviće|holaspida]]) može razlikovati kod [[kambrij]]skih vrsta trilobita, dok je od [[ordovicij]]a broj torakalnih segmenata konstantan kod čitavih rodova, porodica, pa čak i podredova.<ref name='Hughes'>{{cite journal|first= Nigel C.|last= Hughes|year= 1994|title= Ontogeny, Intraspecific Variation, and Systematics of the Late Cambrian Trilobite Dikelocephalus|journal= Smithsonian Contributions to Paleobiology|volume= 79|issue= 79|pages= 89|accessdate= 2014-03-07|url= http://www.sil.si.edu/smithsoniancontributions/Paleobiology/pdf_hi/SCtP-0079.pdf|doi=10.5479/si.00810266.79.1}}</ref> Dakle, može se uočiti trend smanjenja varijacije osobina između jedinki taksona kako se takson razvija tokom evolucijskog vremena. Pravilo je nazvano po italijanskom paleontologu [[Daniele Rosa|Danieleu Rosiju]].<ref>[https://books.google.com/books?id=UM4XViDlrf0C&pg=PA358&lpg=PA358&dq=%22progressive+reduction+of+variability%22+%22daniele+rosa%22&source=bl&ots=aH2T4YBOav&sig=7myRW8Rw8A84ylw8yg4E6a8HrDA&hl=en&sa=X&ei=OWNBU5azArjIsASsm4GIAw&redir_esc=y#v=onepage&q=%22progressive%20reduction%20of%20variability%22%20%22daniele%20rosa%22&f=false Life's Splendid Drama: Evolutionary Biology and the Reconstruction of Life's Ancestry, 1860-1940], autor [[Peter J. Bowler]]; 1995. objavljeno u [[University of Chicago Press]] (putem [[Google Books]])</ref> == Reference == {{reflist}} {{biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Evoluciona biologija]] 8wlmagcfnsbg3i7figp27lff894fk6u 0 4726087 42713561 42710810 2026-10-25T06:11:51Z Duma 16555 42713561 wikitext text/x-wiki '''Renschovo pravilo''' je [[biološka pravila|biološko pravilo]] o [[alometrija|alometriji]], koje se odnosi na odnos između stepena [[Seksualni dimorfizam|spolnog dimorfizma veličine]] i toga koji je spol veći. Među vrstama unutar jedne [[loza (evolucija)|loze]], dimorfizam veličine se povećava s povećanjem veličine tijela kada je mužjak krupniji, a smanjuje se s povećanjem prosječne veličine tijela kada je ženka krupnija. Pravilo je predložio [[evolucijska biologija|evolucijski biolog]] [[Bernhard Rensch]] 1950. godine.<ref>{{cite journal |last=Rensch |first=B. |title=Die Abhängigkeit der relativen Sexualdifferenz von der Körpergrösse |journal=Bonner Zoologische Beiträge |year=1950 |volume=1 |pages=58–69}}</ref> Nakon kontrole zbunjujućih faktora poput evolucijske historije, povećanje prosječne veličine tijela čini razliku u veličini tijela izraženijom ako vrsta ima krupnije mužjake, a manjom ako ima krupnije ženke.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dale |first1=James |last2=Dunn |first2=Peter O. |last3=Figuerola |first3=Jordi |last4=Lislevand |first4=Terje |last5=Székely |first5=Tamás |last6=Whittingham |first6=Linda A. |date=2007-12-07 |title=Sexual selection explains Rensch's rule of allometry for sexual size dimorphism |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |language=en |volume=274 |issue=1628 |pages=2971–2979 |doi=10.1098/rspb.2007.1043 |issn=0962-8452 |pmid=17878139 |pmc=2211517}}</ref> Neka istraživanja ukazuju na to da je to usljed [[spolni bimaturizam|spolnog bimaturizma]], koji uzrokuje brže razilaženje mužjačkih osobina i njihov razvoj tokom dužeg vremenskog perioda.<ref>{{Cite journal |url=http://www.zora.uzh.ch/id/eprint/18558/ |title=Proximate Causes of Rensch's Rule: Does Sexual Size Dimorphism in Arthropods Result from Differences in Development Time? |last1=Blanckenhorn |first1=Wolf |last2=Dixon |first2=A |journal=The American Naturalist |year=2007 |volume=169 |issue=2 |pages=245–257 |publisher=University of Zurich |doi=10.1086/510597 |pmid=17211807 |s2cid=19831154 |doi-access=free }}</ref> Pretpostavlja se da je korelacija između spolnog dimorfizma veličine s jedne strane i same veličine tijela s druge strane rezultat povećane konkurencije između mužjaka kod krupnijih vrsta,<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Székely |first1=Tamás |last2=Freckleton |first2=Robert P. |last3=Reynolds |first3=John D. |date=2004-08-17 |title=Sexual selection explains Rensch's rule of size dimorphism in shorebirds |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=101 |issue=33 |pages=12224–12227 |doi=10.1073/pnas.0404503101 |issn=0027-8424 |pmid=15304645 |pmc=514460|bibcode=2004PNAS..10112224S |doi-access=free }}</ref> do čega dolazi zbog ograničenih okolišnih resursa, potičući agresiju između mužjaka radi pristupa teritorijama za razmnožavanje<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Lengkeek |first1=W. |last2=Didderen |first2=K. |last3=Côté |first3=I. M. |last4=van der Zee |first4=E. M. |last5=Snoek |first5=R. C. |last6=Reynolds |first6=J. D. |date=2008-10-01 |title=Plasticity in sexual size dimorphism and Rensch's rule in Mediterranean blennies (Blenniidae) |journal=Canadian Journal of Zoology |volume=86 |issue=10 |pages=1173–1178 |doi=10.1139/z08-103 |issn=0008-4301}}</ref> i partnerima za parenje.<ref name=":2"/> U [[Filogenija|filogenetske]] loze koje naizgled slijede ovo pravilo spadaju [[primat]]i, [[perajar]]i i [[papkar]]i.<ref>{{cite journal |author=Fairbairn, D.J. |title=Allometry for Sexual Size Dimorphism: Pattern and Process in the Coevolution of Body Size in Males and Females |journal=Annu. Rev. Ecol. Syst. |volume=28 |issue=1 |pages=659–687 |year=1997 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.28.1.659}}</ref> Ovo pravilo je rijetko testirano na parazitima. Istraživanje iz 2019. pokazalo je da se ektoparazitske [[Philopteridae|filopteridske]] i [[Menoponidae|menoponidske]] uši pridržavaju ovog pravila, dok [[Ricinidae|ricinidske]] uši pokazuju obrnut obrazac.<ref>{{cite journal |author1=Piross, I.S. |author2=Harnos, A.|author3=Rozsa, L. |title=Rensch's rule in avian lice: contradictory allometric trends for sexual size dimorphism|journal=Scientific Reports|volume=9 |pages=7908 |year=2019 |issue=1|doi=10.1038/s41598-019-44370-5|pmid=31133727|pmc=6536520|bibcode=2019NatSR...9.7908P|doi-access=free }}</ref> == Reference == {{reflist}} {{biološka pravila}} [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Biološka pravila]] 6m7ofp0sfox7yfdggnc0u0st6vw72h2 0 4726088 42713563 42712637 2026-10-25T06:12:51Z Duma 16555 42713563 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Termoregulacija}} '''Gigantotermija''' (ponekad nazvana '''ektotermna homeotermija''' ili '''inercijska homeotermija''') je fenomen od značaja u [[biologija|biologiji]] i [[paleontologija|paleontologiji]], pri čemu velike, glomazne [[ektoterm]]ne životinje lakše održavaju konstantnu, relativno visoku [[Termoregulacija|tjelesnu temperaturu]] od manjih životinja zbog manjeg [[Odnos površine i zapremine|odnosa površine i zapremine]].<ref>{{Cite thesis |last=Missell |first=Christine Ann |title=Thermoregulatory adaptations of Acrocanthosaurus atokensis - evidence from oxygen isotopes |date=2004-04-07 |degree=MS |publisher=[[North Carolina State University]] |url=http://www.lib.ncsu.edu/resolver/1840.16/1335}}</ref> Veća životinja ima proporcionalno manji dio tijela bliže vanjskom okruženju od manje životinje koja je pored toga sličnog oblika, te stoga mnogo sporije prima toplinu iz okoline ili je gubi u okolinu. Ovaj fenomen je važan u biologiji ektotermne [[megafauna|megafaune]], kao što su velike [[kornjače]], i vodenih gmizavaca poput [[ihtiosaur]]a i [[mosasaur]]a. Gigantotermi, iako gotovo uvijek ektotermni, uglavnom imaju tjelesnu temperaturu sličnu onoj endoterma. Pretpostavlja se da su veći [[dinosauri]] bili gigantotermni, što ih čini praktično [[homeoterm]]nim.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5166518.stm |title=Big dinosaurs 'had warmer blood' |work=[[BBC News]] |date=2006-07-11 |access-date=2011-12-21}}</ref> == Nedostaci == Gigantotermija omogućava životinjama da održavaju tjelesnu temperaturu, ali je najvjerojatnije štetna za izdržljivost i mišićnu snagu u poređenju sa endotermima zbog smanjene anaerobne efikasnosti.<ref>{{Cite journal|title = Maximal Aerobic and Anaerobic Power Generation in Large Crocodiles versus Mammals: Implications for Dinosaur Gigantothermy|journal = PLOS ONE|date = 2013-07-05|pmc = 3702618|pmid = 23861968|article-number = e69361|volume = 8|issue = 7|doi = 10.1371/journal.pone.0069361|first = Roger S.|last = Seymour| bibcode=2013PLoSO...869361S |doi-access = free}}</ref> U tijelima sisara mitohondrije zauzimaju otprilike četiri puta veću površinu nego u tijelima gmizavaca, što uzrokuje veće energetske potrebe i posljedično stvara više toplote za upotrebu u termoregulaciji. Ektoterm iste veličine kao endoterm ne bi mogao ostati podjednako aktivan kao endoterm, jer se toplota modulira bihevioralno, a ne biohemijski. Više vremena se posvećuje sunčanju nego jelu. == Prednosti == Krupni ektotermi iste veličine kao i krupni endotermi imaju prednost sporog metabolizma, što znači da gmizavcima treba više vremena da probave hranu. Posljedično, gigantotermni ektotermi ne bi morali jesti tako često kao veliki endotermi koji trebaju održavati stalan dotok hrane kako bi zadovoljili energetske potrebe. Iako su lavovi mnogo manji od krokodila, oni moraju jesti češće od krokodila zbog većeg metaboličkog učinka neophodnog za održavanje topline i energije u tijelu lava. Krokodilu je potrebno samo da leži na suncu da bi brže probavio hranu i sintetizirao [[adenozin trifosfat|ATP]]. == Povezano == * [[Allenovo pravilo]] * [[Bergmannovo pravilo]] * [[Bradiaerobnost]] * [[Bradimetabolizam]] * [[Fiziologija dinosaura]] * [[Tahiaerobnost]] == Reference == {{reflist}} {{biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Fiziologija]] levpvmebnim2ak0hwm8k4vvcxcdtoxq 0 4726145 42713551 42711228 2026-10-25T05:35:36Z Duma 16555 42713551 wikitext text/x-wiki [[File:Allens rule, Lepus, hare, ears, Earth.png|alt=Earth, ears, hare, Lepus|thumb|Uši [[Lepus arcticus|arktičkog zeca]] su kraće od ušiju mnogih zečeva iz toplijih područja.<ref>{{Cite book|last=FRYDRÝŠEK|first=Karel|title=Biomechanika 1|publisher=VSB – Technical University of Ostrava, Faculty of Mechanical Engineering, Department of Applied Mechanics|year=2019|isbn=978-80-248-4263-9|location=Ostrava, Czech Republic|pages=338–339}}</ref>|250x250px]] '''Allenovo pravilo''' je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] koje je formulisao [[Joel Asaph Allen]] 1877. godine,<ref>{{cite journal |first=Joel Asaph |last=Allen |authorlink=Joel Asaph Allen |title=The influence of Physical conditions in the genesis of species |journal=Radical Review |year=1877 |volume=1 |pages=108–140 |url=http://people.wku.edu/charles.smith/biogeog/ALLE1877.htm}}</ref><ref>{{cite book |first=Barry Holstun |last=Lopez |year=1986 |title=Arctic Dreams: Imagination and Desire in a Northern Landscape |publisher=Scribner |url=https://books.google.com/books?id=Y-WxJYMD5HsC |isbn=978-0-684-18578-1}}</ref> koje u širem smislu tvrdi da životinje prilagođene hladnoj klimi imaju kraće i deblje [[udovi|udove]] i tjelesne dodatke od životinja prilagođenih toploj klimi. Preciznije, ono navodi da [[Odnos površine i zapremine|odnos tjelesne površine i zapremine]] kod [[homeoterm]]nih životinja varira sa prosječnom temperaturom staništa na koje su prilagođene (tj. odnos je nizak u hladnoj klimi, a visok u vrućoj klimi). == Objašnjenje == [[File:Allen_rule_example.svg|thumb|Tri pravougaone prizme su sastavljene od osam [[jedinična kocka|jediničnih kocki]]. Kompozitna kocka sa stranom 2 ima zapreminu od 8 jedinica³, ali površinu od samo 24 jedinice². Pravougaona prizma širine tri kocke, dužine jedne kocke i visine četiri kocke ima istu zapreminu, ali površinu od 28 jedinica². Slaganjem u jednu kolonu dobijaju se 34 jedinice².]] Allenovo pravilo predviđa da [[endoterm]]ne životinje s istom zapreminom tijela trebaju imati različite [[površina|površine]] koje će ili pomoći ili otežati njihovo odvođenje topline. Budući da životinje koje žive u hladnoj klimi trebaju zadržati što više topline, Allenovo pravilo predviđa da su morale razviti relativno niske [[Odnos površine i zapremine|omjer površine i zapremine]] kako bi svele na minimum površinu preko koje se gubi toplina. Za životinje koje žive u toplim klimama, Allenovo pravilo predviđa suprotno: da bi trebalo da imaju relativno visok omjer površine i zapremine. Budući da bi se životinje s niskim omjerom površine i zapremine brzo pregrijale, životinje u toplim klimama bi, prema pravilu, trebale imati visok omjer kako bi maksimizirale površinu preko koje gube toplinu.<ref name="Ashizawa">Ashizawa, K. et al. (2007). Growth of height and leg length of children in Beijing and Xilinhot, China. In Anthropological Science. 116(1). Pages 67 & 68. Retrieved January 22, 2017, from [https://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/116/1/116_070130/_pdf link].</ref> [[File:Comparison of surface area vs volume of shapes.svg|thumb|Grafikoni površine, ''A'' u odnosu na zapreminu, ''V'' Platonovih čvrstih tijela i sfere, koji pokazuju da okrugli oblici s istom zapreminom imaju manju površinu.]] == Kod životinja == Iako postoje brojni izuzeci, čini se da mnoge životinjske populacije odgovaraju predviđanjima Allenovog pravila. [[Polarni medvjed]] ima zdepaste udove i vrlo kratke uši, što je u skladu s Allenovim pravilom, kao i [[snježni leopard]].<ref>{{cite web |first=C. Michael |last=Hogan |date=November 18, 2008 |url=http://www.igoterra.com/artspec_information.asp?thingid=36084 |title=Polar Bear: ''Ursus maritimus'' |website=iGoTerra}}</ref> R.L. Nudds i S.A. Oswald su 2007. proučavali dužine dijelova nogu kod [[morske ptice|morskih ptica]] koji su izloženi vanjskim uvjetima i otkrili su da one negativno koreliraju sa ''Tm''axdiff (tjelesnom temperaturom minus minimalnom temperaturom okoline), što je u skladu sa Allenovim pravilom.<ref name="Nudd"/> J.S. Alho i kolege tvrdili su da su dužine [[goljenica|goljenice]] i [[bedrena kost|bedrene kosti]] najveće u populacijama [[Rana temporaria|livadske žabe]] koje su autohtone na srednjim geografskim širinama, što je u skladu s predviđanjima Allenovog pravila za [[ektoterm]]ne [[organizam|organizme]].<ref name="Alho"/> [[Populacija (biologija)|Populacije]] iste vrste s različitih [[geografska širina|geografskih širina]] također mogu slijediti Allenovo pravilo.<ref>{{cite journal |author-link1=Peter L. Hurd |last1=Hurd |first1=Peter L. |last2=van Anders |first2=Sari M. |date=2007 |title=Letter To The Editor: Latitude, Digit Ratios, and Allen's and Bergmann's Rules: A Comment on Loehlin, McFadden, Medland, and Martin (2006) |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=36 |issue=2 |pages=139–141 |doi=10.1007/s10508-006-9149-9|pmid=17333323 |hdl=2027.42/83881 |s2cid=2690330 |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/83881/1/latitude_digit_ratios_a_comment_on_loehlin.pdf |hdl-access=free }}</ref> R.L. Nudds i S.A. Oswald su 2007. godine tvrdili da su empirijski dokazi Allenovog pravila slabi, čak i ako se ono smatra "utvrđenim ekološkim načelom".<ref name="Nudd"/> Rekli su da dokazi za Allenovo pravilo uglavnom potiču iz istraživanja pojedinačnih vrsta, budući da su istraživanja sa više vrsta "zbunjena" efektima skaliranja [[Bergmannovo pravilo|Bergmannovog pravila]] i alternativnim adaptacijama koje su u suprotnosti s [[predviđanje|predviđanjima]] Allenovog pravila.<ref name="Nudd">{{cite journal |last1=Nudds |first1=R.L. |last2=Oswald |first2=S.A. |title=An Interspecific Test of Allen's Rule: Evolutionary Implications for Endothermic Species |journal=Evolution |date=December 2007 |volume=61 |issue=12 |pages=2839–2848 |doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00242.x |pmid=17941837|s2cid=28694340 |doi-access=free }}</ref> J.S. Alho i kolege su 2011. tvrdili da se Allenovo pravilo može primijeniti i na [[ektoterm]]e, čija tjelesna temperatura zavisi od okoline, iako je prvobitno formulirano samo za [[endoterm]]e. Po njihovom mišljenju, ektotermi s nižim omjerom površine i zapremine bi se sporije zagrijavali i hladili, a ovaj otpor promjeni temperature mogao bi biti adaptivan u "termički heterogenim okruženjima". Alho je izjavio da je došlo do obnovljenog interesa za Allenovo pravilo zbog globalnog zagrijavanja i "[[mikroevolucija|mikroevolucijskih]] promjena" koje ono predviđa.<ref name="Alho">{{cite journal |last1=Alho |first1=J. S. |last2=Herczeg |first2=G. |last3=Laugen |first3=A. |display-authors=etal |date=2011 |title=Allen's Rule Revisited: Quantitative Genetics of Extremity Length in the Common Frog Along a Latitudinal Gradient |journal=Journal of Evolutionary Biology |volume=24 |issue=1 |pages=59–70 |doi=10.1111/j.1420-9101.2010.02141.x |pmid=20964781 |s2cid=32746448 |doi-access=free }}</ref> == Kod ljudi == [[File:Eskimo group - NARA - 523819.jpg|thumb|Grupa [[eskim]]a koju je uslikao [[William Dinwiddie]] (1894)]] Značajne razlike u dužini udova uočene su kada različiti dijelovi određene ljudske populacije žive na različitim nadmorskim visinama. Okruženja na većim nadmorskim visinama uglavnom imaju nižu temperaturu okoline. U [[Peru]]u, osobe koje su živjele na većim nadmorskim visinama obično su imale kraće udove, dok su dijelovi iste populacije iz nižih obalnih područja uglavnom imali duže udove i veći trup.<ref>{{cite journal |first=Karen J. |last=Weinstein |title=Body Proportions in Ancient Andeans from High and Low Altitudes |journal=American Journal of Physical Anthropology |date=November 2005 |volume=128 |issue=3 |pages=569–585 |doi=10.1002/ajpa.20137 |pmid=15895419}}</ref> Katzmarzyk i Leonard su slično primijetili da ljudske populacije naizgled slijede predviđanja Allenovog pravila.<ref name="Katzmarzyk and Leonard"/>^:494 Postoji negativna povezanost između [[indeks tjelesne mase|indeksa tjelesne mase]] i srednje godišnje temperature za autohtone ljudske populacije,<ref name="Katzmarzyk and Leonard"/>^:490 što znači da ljudi koji potiču iz hladnijih regija imaju težu građu za svoju visinu, a ljudi koji potiču iz toplijih regija imaju lakšu građu za svoju visinu. Relativna visina sjedenja također je u negativnoj korelaciji s temperaturom za [[Autohtoni narodi|autohtone]] ljudske [[populacija|populacije]],<ref name="Katzmarzyk and Leonard"/>^:487–88 što znači da ljudi koji potiču iz hladnijih regija imaju proporcionalno kraće noge za svoju visinu, a ljudi koji potiču iz toplijih regija imaju proporcionalno duže noge za svoju visinu.<ref name="Katzmarzyk and Leonard">{{cite journal |last1=Katzmarzyk |first1=Peter T. |last2=Leonard |first2=William R. |date=1998 |title=Climatic Influences on Human Body Size and Proportions: Ecological Adaptations and Secular Trends |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=106 |issue=4 |pages=483–503 |doi=10.1002/(SICI)1096-8644(199808)106:4<483::AID-AJPA4>3.0.CO;2-K |pmid=9712477}}</ref> [[File:Mean annual temperature and brachial index in selected modern populations.jpg|thumb|Srednja godišnja temperatura i proporcije udova u odabranim današnjim populacijama.]] A.T. Steegman je 1968. istražio pretpostavku da je Allenovo pravilo uzrokovalo strukturnu konfiguraciju lica ljudskih populacija prilagođenih polarnoj klimi. Steegman je proveo eksperiment kojim se proučavalo preživljavanje pacova na hladnoći. Steegman je rekao da su pacovi s uskim [[Nosna sluznica|nosnim prolazima]], širim licima, kraćim repovima i kraćim nogama najbolje preživljavali na hladnoći. Steegman je rekao da eksperimentalni rezultati imaju sličnosti s arktičkim Mongoloidima, naročito [[Eskimi]]ma i [[Aleuti]]ma, jer oni imaju slične morfološke osobine u skladu s Allenovim pravilom: uzak nosni prolaz, relativno veliku glavu, dugu do okruglu glavu, veliku vilicu, relativno veliko tijelo i kratke udove.<ref>{{cite journal |last1=Steegmann |first1=A.T. |last2=Platner |first2=W.S. |date=January 1968 |title=Experimental cold modification of cranio-facial morphology |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=28 |issue=1 |pages=17–30 |doi=10.1002/ajpa.1330280111 |pmid=5659959 }}</ref> Allenovo pravilo je možda također rezultiralo time da su široki nosevi i alveolarni/maksilarni prognatizam češći kod ljudskih populacija u toplijim regijama, a suprotno u hladnijim regijama.<ref>{{Cite journal |last1=Rae |first1=Todd C. |last2=Koppe |first2=Thomas |last3=Stringer |first3=Chris B. |date=27 October 2010 |title=The Neanderthal face is not cold adapted |url=https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/6200375/mod_resource/content/1/The%20neanderthal%20face%20is%20not%20cold%20adapted%20%28Rae%20et%20al%202011%29.pdf |access-date=5 May 2024 |website=Moodle USP: e-Disciplinas|pmid=21183202 |doi=10.1016/j.jhevol.2010.10.003 |volume=60 |pages=234–9 }}</ref> == Mehanizam == Faktor koji doprinosi Allenovom pravilu kod [[kičmenjak]]a može biti to što rast [[hrskavica|hrskavice]] barem djelimično zavisi od temperature. Temperatura može direktno uticati na rast hrskavice, što pruža blisko biološko objašnjenje za ovo pravilo. Eksperimentatori su uzgajali [[miš]]eve na 7, 21 ili 27 stepeni Celzijusa, a zatim su mjerili njihove repove i uši. Otkrili su da su repovi i uši bili značajno kraći kod miševa uzgojenih na hladnoći u poređenju sa miševima uzgojenim na toplijim temperaturama, iako je njihova ukupna tjelesna težina bila ista. Također su otkrili da su miševi držani na hladnoći imali manji protok krvi u [[ekstremitet]]ima. Kada su pokušali [[osifikacija|uzgajati uzorke kostiju]] na različitim temperaturama, istraživači su otkrili da su uzorci uzgojeni na toplijim temperaturama imali znatno veći rast hrskavice od onih uzgojenih na hladnijim temperaturama.<ref>{{cite web |title=Hot weather for longer legs |website=Science News |publisher=The Naked Scientists |date=December 2008 |url=http://www.thenakedscientists.com/HTML/content/news/news/1549/}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Serrat |first1=Maria A. |last2=King |first2=Donna |last3=Lovejoy |first3=C. Owen |year=2008 |title=Temperature regulates limb length in homeotherms by directly modulating cartilage growth |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=105 |issue=49 |pages=19348–19353 |doi=10.1073/pnas.0803319105 |pmid=19047632 |pmc=2614764 |bibcode=2008PNAS..10519348S |url=http://www.pnas.org/content/105/49/19348.full.pdf|doi-access=free }}</ref> == Povezano == * [[Bergmannovo pravilo]], koje povezuje geografsku širinu sa tjelesnom masom kod životinja * [[Glogerovo pravilo]], koje povezuje vlažnost s pigmentacijom kod životinja * [[Adaptacije na hladnoću i vrućinu kod ljudi]] == Reference == {{reflist|30em}} {{Šablon:Biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Fiziologija]] oo09pagu0nf386ikkif66ra2y3756qv 0 4726152 42713557 42711370 2026-10-25T06:10:16Z Duma 16555 42713557 wikitext text/x-wiki [[File:NovitatesZoologicae18_Pl10.png|thumb|right|Primjer Glogerovog pravila kod alžirskih podvrsta ševe ''[[Galerida theklae]]''. S lijeva na desno:<br/> ''G.t. "harterti"'' (=''ruficolor'') iz toplih i vlažnih obalnih ravnica<br/> ''G.t. "hilgerti"'' (=''superflua'') iz hladnijih i sušnijih Atlaskih planina<br/> ''G.t. "deichleri"'' (=''carolinae'') iz vruće i vrlo suhe Sahare]] '''Glogerovo pravilo''' je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] koje navodi da se unutar vrste [[endoterm]]nih životinja jače [[biološki pigment|pigmentirani]] oblici obično mogu pronaći u [[vlaga|vlažnijim]] okruženjima, npr. blizu [[ekvator]]a. Ime je dobilo po zoologu [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger|Constantinu Wilhelmu Lambertu Glogeru]], koji je prvi primijetio ovaj fenomen 1833. u pregledu [[kovarijacija|kovarijacije]] klime i boje [[ptice|ptičjeg]] [[perje|perja]].<ref>{{harvnb|Gloger|1833}}</ref> [[Erwin Stresemann]] je kasnije primijetio da je tu ideju već prethodno izrazio [[Peter Simon Pallas]] u djelu ''Zoographia Rosso-Asiatica'' (1811).<ref>{{harvnb|Stresemann|1975}}</ref> Gloger je otkrio da ptice u vlažnijim staništima imaju tendenciju da budu tamnije od svojih srodnika iz suših regija. Izgled preko 90% od 52 proučavane sjevernoameričke vrste ptica u skladu je s ovim pravilom..<ref>{{harvnb|Zink|Remsen|1986}}</ref> Jedno objašnjenje Glogerovog pravila u slučaju ptica naizgled je povećana otpornost tamnog perja na bakterije koje razgrađuju perje ili dlaku, kao što je ''[[Bacillus licheniformis]]''. Perje u vlažnim okruženjima ima veće bakterijsko opterećenje, a takva okruženja su pogodnija za rast mikroba; tamno perje ili dlaku teže je razgraditi.<ref>{{harvnb|Burtt|Ichida|2004}}</ref> Otporniji [[melanin|eumelanin]]i (tamnosmeđe do crne boje) talože se u vrućim i vlažnim regijama, dok u sušnim regijama prevladavaju [[melanin|feomelanin]]i (crvenkaste do pješčane boje) zbog [[kriptična obojenost|kriptične obojenosti]]. Glogerovo pravilo se odnosi na obojenost vidljivu ljudima. Međutim, oko 55% sunčeve energije je u bliskom [[Infracrveno zračenje|infracrvenom spektru]]. Istraživanje je otkrilo da su populacije ''[[Colinus virginianus]]'', čije je leđno perje bilo podjednako tamno pod vidljivim svjetlom, apsorbirale različite udjele sunčeve svjetlosti u rasponu od ultraljubičastog do bliskog infracrvenog zračenja, pri čemu su ptice iz Iowe, najhladnijeg od tri uzorkovana područja, apsorbirale najviše.<ref>{{Cite journal |last=Lee |first=T |last2=Barrett |first2=M |last3=Pilon |first3=L |last4=Shultz |first4=A J |last5=McGlynn |first5=T |date=2026-01-14 |title=Population- and Species-Level Variation in Near- and Mid-infrared Radiation in Birds: A Preliminary Analysis |url=https://academic.oup.com/iob/article/doi/10.1093/iob/obag006/8502142 |journal=Integrative Organismal Biology |language=en |volume=8 |issue=1 |doi=10.1093/iob/obag006 |issn=2517-4843 |pmc=13048275 |pmid=41939003}}</ref> Među [[sisari]]ma, postoji izražena tendencija u ekvatorijalnim i [[tropi|tropskim]] regijama da imaju tamniju boju kože u odnosu na svoje polarne srodnike. U ovom slučaju, osnovni uzrok je vjerojatno potreba za boljom zaštitom od intenzivnijeg sunčevog [[UV zračenje|UV zračenja]] na nižim geografskim širinama. Međutim, apsorpcija određene količine UV zračenja je neophodna za proizvodnju određenih [[vitamin]]a, posebno [[vitamin D|vitamina D]] (također vidjeti [[osteomalacija]]). Glogerovo pravilo se također može uočiti kod ljudskih populacija.<ref>{{harvnb|Ember|Ember|Peregrine|2002}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chaplin |first=George |date=2004 |title=Geographic distribution of environmental factors influencing human skin coloration |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.10263 |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=125 |issue=3 |pages=292–302 |doi=10.1002/ajpa.10263 |issn=0002-9483|url-access=subscription }}</ref> One koje su evoluirale u sunčanijim okruženjima bliže ekvatoru obično imaju tamniju pigmentaciju od populacija koje potječu dalje od ekvatora. Međutim, postoje izuzeci; među najpoznatijima su [[Tibetanci]] i [[Inuiti]], koji imaju tamniju kožu nego što bi se moglo očekivati ​​s obzirom na njihovu izvornu geografsku širinu. U prvom slučaju, to je očigledno adaptacija na izuzetno visoko UV zračenje na [[tibetanska visoravan|Tibetanskoj visoravni]], dok je u drugom slučaju potreba za apsorpcijom UV zračenja ublažena prehranom Inuita, koja je prirodno bogata [[vitamin D|vitaminom D]], te snijegom i ledom tokom cijele godine, budući da oni efikasno reflektiraju UV zračenje u okolinu. == Povezano == * [[Allenovo pravilo]] * [[Bergmannovo pravilo]] – korelacija geografske širine sa tjelesnom masom kod životinja == Reference == {{Reflist}} == Izvori == * {{cite journal | last1 = Burtt | first1 = Edward H. Jr. | last2 = Ichida | first2 = Jann M. | year = 2004 | title = Gloger's Rule, feather-degrading bacteria, and color variation among Song Sparrows | journal = [[The Condor (journal)|The Condor]] | volume = 106 | issue = 3 | pages = 681–686 | issn = 0010-5422 | doi = 10.1650/7383 | s2cid = 5857742 | url = http://www.public.asu.edu/~kjmcgraw/pubs/Condor04b.pdf | access-date = 2007-11-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121120194024/http://www.public.asu.edu/~kjmcgraw/pubs/Condor04b.pdf | archive-date = 2012-11-20 | url-status = live }} * {{cite book | last1 = Ember | first1 = Carol R. | author-link1 = Carol R. Ember | last2 = Ember | first2 = Melvin | author-link2=Melvin Ember | last3 = Peregrine | first3 = Peter N. | author-link3=Peter N. Peregrine | date=2002 | title = Anthropology | publisher = [[Prentice Hall]] | edition = 10th | isbn = 978-0-13-091836-9 | oclc = 47018472 | lccn = 2001033927 | url = https://archive.org/details/anthropology0010embe_o0l0 | url-access = registration }} * {{cite book | last = Gloger | first = Constantin Wilhelm Lambert | author-link = Constantin Wilhelm Lambert Gloger | year = 1833 | title = Das Abändern der Vögel durch Einfluss des Klimas |trans-title=The Evolution of Birds Through the Impact of Climate | publisher = [[August Schulz]] | location = Breslau | chapter = §. 5. Abänderungsweise der einzelnen, einer Veränderung durch das Klima unterworfenen Farben | pages = 11–24 | isbn = 978-3-8364-2744-9 | oclc = 166097356 | language = de | chapter-url = https://archive.org/details/Gloger1833nh20H/page/11 }} * {{cite book | last1 = Stresemann | first1 = Erwin | author-link = Erwin Stresemann | translator1-last = Epstein | translator1-first = Hans J. | translator2-last = Epstein | translator2-first = Cathleen | editor-first = G. William | editor-last = Cottrell | date=August 1975 | title = Ornithology: from Aristotle to the present | publisher = [[Harvard University Press]] | location = Cambridge, MA | page = 70 | isbn = 978-0-674-64485-4 | oclc = 1499768 | lccn = 74025035 | url = https://archive.org/details/ornithologyfroma0000stre/page/70/ | url-access = registration }} * {{cite book |last1=Zink |first1=Robert M. |last2=Remsen |first2=James V. Jr. |author2-link=James Van Remsen Jr. |editor1-last=Johnston |editor1-first=Richard F. |editor1-link=Richard F. Johnston |title=Current Ornithology |date=1986 |publisher=Plenum Press |location=New York, NY |isbn=0-306-42352-9 |pages=1–69 |chapter-url=https://archive.org/details/currentornitholo0004unse/page/n18 |chapter=Evolutionary Processes and Patterns of Geographic Variation in Birds |volume=4 |chapter-url-access=registration}} == Daljnje čitanje == * {{cite journal |last1=Lai |first1=Yung-Chih |last2=Shiroishi |first2=Toshihiko |last3=Moriwaki |first3=Kazuo |last4=Motokawa |first4=Masaharu |last5=Yu |first5=Hon-Tsen |title=Variation of coat color in house mice throughout Asia |journal=[[Journal of Zoology]] |date=March 2008 |volume=274 |issue=3 |pages=270–276 |doi=10.1111/j.1469-7998.2007.00382.x |publisher=Wiley |issn=0952-8369}} {{biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Zoologija]] 98jqzvq8es1bybqp3dy45jn33g2thcs 0 4726298 42713497 42712132 2026-10-25T00:04:38Z Inokosni organ 160059 42713497 wikitext text/x-wiki {{Preusmeri|Bija}} {{Infobox government agency |agency_name = Bezbednosno-informativna agencija |agency_type = |native_name = |logo = |logo_width = |logo_height = |logo_caption = |seal = <center/>[[Datoteka:Амблем Безбедоносно Информативне Агенције.png|170px]]<br />Amblem ---- [[Datoteka:Застава Безбедоносно Информативне Агенције.png|200px]]<br />Zastava |seal_width = |seal_caption = |formed = {{start date and age|1899|10|17}} |preceding1 = [[Resor državne bezbednosti]] |preceding2 = [[Služba državne bezbednosti|Služba državne bezbednosti (SFRJ)]] |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[Vlada Republike Srbije]] |headquarters = [[Beograd]], [[Srbija]] |employees = 2.000 (procena)<ref name="бија2011">{{cite news|title=U BIA radi oko 2.000 bezbednjaka|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=04&dd=14&nav_id=506079|access-date=1. 12. 2022.|work=b92.net|date=14. 4. 2011.}}</ref> |budget = 9,67 milijardi dinara {{small|(2026)}}<ref name="ребаланс буџета 2024">{{cite web |title=ZAKON O BUDŽETU REPUBLIKE SRBIJE ZA 2024. GODINU |url=http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/cir/pdf/predlozi_zakona/14_saziv/rebalans%202024.pdf|publisher=Narodna skupština Republike Srbije |access-date=28. 10. 2024. }}</ref> |chief1_name = [[Vladimir Orlić]] |chief1_position = |chief2_name = |chief2_position = |parent_agency = |child1_agency = |child2_agency = |website = {{URL|http://www.bia.gov.rs/}} |footnotes = }} '''Bezbednosno-informativna agencija''' ('''BIA'''){{napomena|Ako se koristi kao imenica: '''Bija'''<ref name=":1">{{Cite book|title=Pravopis srpskoga jezika|last=Pešikan|first=Mitar|publisher=Matica srpska|year=2018|isbn=|location=Novi Sad|pages=149}}</ref>}} jeste [[Obavještajna služba|obaveštajna agencija]] [[Srbija|Republike Srbije]]. Zadužena je za prikupljanje i analizu [[informacija]] od značaja za bezbednost Srbije ([[organizovani kriminal]], [[terorizam]]) i redovno podnošenje tih podataka nadležnim državnim organima na uvid. Delokrug rada BIA obuhvata kontraobaveštajne poslove, obaveštajne poslove i druge poslove bezbednosti. Osnovana je 17. oktobra 1899. kada je uspostavljeno Odeljenje za poverljive policijske poslove. Sedište agencije je u ulici Kraljice Ane bb na [[Gradska opština Savski venac|opštini Savski venac]]. Bezbednosno-informativna agencija je po [[Ustav Srbije|Ustavu Republike Srbije]] pod kontrolom [[Narodna skupština Republike Srbije|Narodne skupštine]] i [[Vlada Republike Srbije|Vlade]] Republike Srbije, kojima je dužna da dva puta godišnje podnese izveštaj o svom radu i o stanju bezbednosti Republike Srbije. Trenutni direktor je dr [[Vladimir Orlić]]. == Historija == Prethodnik Bije bio je [[Resor državne bezbednosti]] (RDB), obaveštajna agencija Republike Srbije do 2002. godine. BIA je aktivno učestvovala u hapšenju [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]], [[Stojan Župljanin|Stojana Župljanina]], [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]] i [[Goran Hadžić|Gorana Hadžića]]. Detalji o stepenu učešća BIA u operacijama koje su sprovodile sve srpske bezbednosne službe nisu obelodanjeni, ali pištolji [[CZ 75]] i Glock 17 Ratka Mladića, njegova oficirska dokumenta, kao i dnevnici Stojana Župljanina, čuvaju se u Muzeju BIA.<ref>[https://web.archive.org/web/20141010225150/http://www.bia.gov.rs/eng/istorijat/muzej.html Muzej BIA / Istorija / Bezbednosno-informativna agencija<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Jedna od poznatih operacija BIA, sprovedena 2009. godine jeste „Balkanski ratnik“,<ref>{{Cite web|url=http://comments.ua/life/4362-V-Urugvae-uspeshno-proshla.html|title=V Urugvae uspeshno proshla operaciya "Ratniki Balkan" - rekord konfiskovannogo kokaina {{!}} Kommentarii Ukraina<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205102718/http://comments.ua/life/4362-V-Urugvae-uspeshno-proshla.html|archive-date=2014-12-05|url-status=live|access-date=2014-11-27}}}}</ref> kao rezultat zaplenjeno je {{num|2170|kg}} [[Kokain|kokaina]] i uhapšeni su članovi kriminalne grupa, uključujući četvoricu Srba, koja se bavila krijumčarenjem narkotika iz [[Urugvaj|Urugvaja]] u Evropu. Na osnovu informacija koje je BIA dobila, u Atlantskom okeanu zaustavljena je jahta „Maui“ sa tovarom kokaina. Hapšenje su izveli američka agencija [[Drug Enforcement Administration|DEA]] i specijalne jedinice policije Urugvaja. Tokom [[2010.]], u operaciji "Skank", otkrivena je velika laboratorija za uzgajanje konoplje u veštačkim uslovima, tokom čitave godine. == Reference == {{reflist}} == Napomene == {{notelist}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Obavještajne službe]] g2397cn8gaarxmj3blve80fhutjopnp 10 4726464 42713236 42713185 2026-10-24T13:01:53Z Edgar Allan Poe 29250 42713236 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 0 auto 4px; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; line-height: 16px; overflow:visible; white-space:nowrap; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0; font-size:97%;"> {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | archean | arhaik = {{period fossil range/bar|Archean|Eoarchean|{{font color|white|Eoarhaik}}|Eoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Paleoarchean|{{font color|white|Paleoarh.}}|Paleoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Mesoarchean|{{font color|white|Mezoarh.}}|Mezoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Neoarchean|Neoarh.|Neoarhaik}} | proterozoic | proterozoik = {{period fossil range/bar|Proterozoic|Paleoproterozoic|{{font color|white|Paleoprot.}}|Paleoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Mesoproterozoic|Mezoprot.|Mezoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Neoproterozoic|Neoprot.|Neoproterozoik}} | paleoproterozoic | paleoproterozoik = {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Siderian|{{font color|white|Siderij}}|Siderij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Rhyacian|{{font color|white|Rijacij}}|Rijacij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Orosirian|{{font color|white|Orosirij}}|Orosirij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Statherian|{{font color|white|Stater.}}|Staterij}} | mesoproterozoic | mezoproterozoik = {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Calymmian|Kalimij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Ectasian|Ektazij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Stenian|Stenij}} | neoproterozoic | neoproterozoik = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} | neoproterozoic-cambrian | neoproterozoik-kambrij = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Terreneuvian|T|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Miaolingian|M|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Furongian|F|Furongij}} | cambrian | kambrij = {{period fossil range/bar|Cambrian|Fortunian|Fort.|Fortunij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 3|''3''|Kat 3 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 4|''4''|Kat 4 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Wuliuan|W|above=y|Vuliuanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Drumian|D|Drumij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Guzhangian|G|Gužangij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Paibian|P|Paibij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Jiangshanian|J|Đangšanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 10|''10''|Kat 10 kambrija}} | cambrian-ordovician | kambrij-ordovicij = {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Terreneuvian|Tere.|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Miaolingian|Mia.|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Furongian|Fur.|Furongij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} | ordovician | ordovicij = {{period fossil range/bar|Ordovician|Tremadocian|{{font color|white|Trem.}}|Tremadokij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Floian|{{font color|white|Flo.}}|Floij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Dapingian|D|Dapingij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Darriwilian|Darivilij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Sandbian|San.|Sandbij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Katian|Kat.|Katij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Hirnantian|H|Hirnantij}} | ordovician-silurian | ordovicij-silur = {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Llandovery|Land.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Pridoli|P|Pridolij}} | silurian | silur = {{period fossil range/bar|Silurian|Rhuddanian|Rud.|Rudanij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Aeronian|Ae.|Aeronij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Telychian|Teličij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Sheinwoodian|Sh.|Šinvudij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Homerian|Hom.|Homerij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Gorstian|G|Gorstij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Ludfordian|Lu.|Ludfordij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Pridoli|Pří.|Pridolij}} | silurian-devonian | silur-devon = {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Llandovery|Llan.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Pridoli|P|Pridolij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} | devonian | devon = {{period fossil range/bar|Devonian|Lochkovian|Lo.|Lohkovij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Pragian|P|Pragij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Emsian|Emsij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Eifelian|Ei.|Ajfelij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Givetian|Gi.|Živetij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Frasnian|Fras.|Frasnij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Famennian|Fam.|Famenij}} | devonian-carboniferous | devon-karbon = {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} | carboniferous | karbon = {{period fossil range/bar|Carboniferous|Tournaisian|Tour.|Turnezij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Visean|Vizej|Vizej}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Serpukhovian|Ser.|Serpuhovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Bashkirian|Bash.|Baškirij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Moscovian|Mos.|Moskovij (period)}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Kasimovian|K|Kasimovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Gzhelian|G|Gželij}} | carboniferous-permian = {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Cisuralian|{{font color|white|Cisural.}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Guadalupian|Gua.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Lopingian|L|Lopingij}} | permian | perm = {{period fossil range/bar|Permian|Asselian|{{font color|white|As.}}|Aselij}} {{period fossil range/bar|Permian|Sakmarian|{{font color|white|S}}|Sakmarij}} {{period fossil range/bar|Permian|Artinskian|{{font color|white|Artin.}}|Artinskij}} {{period fossil range/bar|Permian|Kungurian|Kung.|Kungurij}} {{period fossil range/bar|Permian|Roadian|Roud.|Roudij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wordian|W|Vordij}} {{period fossil range/bar|Permian|Capitanian|Ka.|Kapitanij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wuchiapingian|Wu.|Vučiapingij}} {{period fossil range/bar|Permian|Changhsingian|C|Čangsingij}} | permian-triassic | perm-trijas = {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Cisuralian|{{font color|white|Cisuralij}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Guadalupian|Guad.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Lopingian|L|Lopingij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Middle Triassic|{{font color|white|Sred.}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Late Triassic|Kasni trijas}} | triassic | trijas = {{period fossil range/bar|Triassic|Induan|{{font color|white|I}}|Indij (period)}} {{period fossil range/bar|Triassic|Olenekian|{{font color|white|O}}|Olenekij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Anisian|{{font color|white|An.}}|Anizij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Ladinian|{{font color|white|La.}}|Ladinij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Carnian|Karn.|Karnij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Norian|Norij|Norij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Rhaetian|Rh.|Retij}} | triassic-jurassic | trijas-jura = {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Triassic|{{font color|white|M}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Triassic|Kasni trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} | jurassic | jura = {{period fossil range/bar|Jurassic|Hettangian|H|Hetangije|above=y}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Sinemurian|Sin.|Sinemurij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Pliensbachian|Plie.|Plinsbahij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Toarcian|Toar.|Toarcij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Aalenian|A|Aalenij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bajocian|B|Bajocij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bathonian|B|Batonij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Callovian|C|Kalovij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Oxfordian|Ox.|Oksfordij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Kimmeridgian|Ki.|Kimeridžij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Tithonian|Ti.|Titonij}} | jurassic-cretaceous | jura-kreda = {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Cretaceous|Rana kre.|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Cretaceous|Kasna kre.|Kasna kreda}} | cretaceous | kreda = {{period fossil range/bar|Cretaceous|Berriasian|B}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Valanginian|V}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Hauterivian|H}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Barremian|B}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Aptian|Apt.}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Albian}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Cenomanian|C}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Turonian|T}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Coniacian|C}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Santonian|S|above=y}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Campanian|Cam.}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Maastrichtian|M}} | cretaceous-paleogene | kreda-paleogen = {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Early Cretaceous|Rana|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Late Cretaceous|Kasna|Kasna kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Paleocene|P|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Oligocene|O|Oligocen}} | paleogene-neogene | cenozoic | paleogen-neogen | kenozoik = {{period fossil range/bar|Cenozoic|Paleocene|Pal.|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Oligocene|Oligo.|Oligocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pliocene|Pli.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pleistocene|Ple.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Holocene|Holocen|Holocen}} | paleogene | paleogen = {{period fossil range/bar|Paleogene|Danian|Da.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Selandian|S}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Thanetian|T}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Ypresian|Ypr.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Lutetian|Lut.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Bartonian|B}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Priabonian|Pr.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Rupelian|Rup.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Chattian|Ch.}} | neogene | neogen = {{period fossil range/bar|Neogene|Aquitanian|Aqu.|Aquitanian age}} {{period fossil range/bar|Neogene|Burdigalian|Burdig.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Langhian|Lan.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Serravallian|Ser.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Tortonian}} {{period fossil range/bar|Neogene|Messinian|M}} {{period fossil range/bar|Neogene|Zanclean|Z}} {{period fossil range/bar|Neogene|Piacenzian|P}} | neogene-quaternary | neogen-kvartar = {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pliocene|Plio.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pleistocene|Plei.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} | quaternary | kvartar = {{period fossil range/bar|Quaternary|Rani pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Middle Pleistocene|Srednji|Srednji pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Upper Pleistocene|K|Kasni pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 2mi7srwjisb6fawusm64lci1hx14rfh 42713371 42713236 2026-10-24T15:30:44Z Edgar Allan Poe 29250 42713371 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 0 auto 4px; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; line-height: 16px; overflow:visible; white-space:nowrap; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0; font-size:97%;"> {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | archean | arhaik = {{period fossil range/bar|Archean|Eoarchean|{{font color|white|Eoarhaik}}|Eoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Paleoarchean|{{font color|white|Paleoarh.}}|Paleoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Mesoarchean|{{font color|white|Mezoarh.}}|Mezoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Neoarchean|Neoarh.|Neoarhaik}} | proterozoic | proterozoik = {{period fossil range/bar|Proterozoic|Paleoproterozoic|{{font color|white|Paleoprot.}}|Paleoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Mesoproterozoic|Mezoprot.|Mezoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Neoproterozoic|Neoprot.|Neoproterozoik}} | paleoproterozoic | paleoproterozoik = {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Siderian|{{font color|white|Siderij}}|Siderij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Rhyacian|{{font color|white|Rijacij}}|Rijacij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Orosirian|{{font color|white|Orosirij}}|Orosirij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Statherian|{{font color|white|Stater.}}|Staterij}} | mesoproterozoic | mezoproterozoik = {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Calymmian|Kalimij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Ectasian|Ektazij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Stenian|Stenij}} | neoproterozoic | neoproterozoik = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} | neoproterozoic-cambrian | neoproterozoik-kambrij = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Terreneuvian|T|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Miaolingian|M|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Furongian|F|Furongij}} | cambrian | kambrij = {{period fossil range/bar|Cambrian|Fortunian|Fort.|Fortunij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 3|''3''|Kat 3 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 4|''4''|Kat 4 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Wuliuan|W|above=y|Vuliuanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Drumian|D|Drumij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Guzhangian|G|Gužangij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Paibian|P|Paibij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Jiangshanian|J|Đangšanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 10|''10''|Kat 10 kambrija}} | cambrian-ordovician | kambrij-ordovicij = {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Terreneuvian|Tere.|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Miaolingian|Mia.|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Furongian|Fur.|Furongij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} | ordovician | ordovicij = {{period fossil range/bar|Ordovician|Tremadocian|{{font color|white|Trem.}}|Tremadokij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Floian|{{font color|white|Flo.}}|Floij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Dapingian|D|Dapingij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Darriwilian|Darivilij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Sandbian|San.|Sandbij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Katian|Kat.|Katij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Hirnantian|H|Hirnantij}} | ordovician-silurian | ordovicij-silur = {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Llandovery|Land.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Pridoli|P|Pridolij}} | silurian | silur = {{period fossil range/bar|Silurian|Rhuddanian|Rud.|Rudanij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Aeronian|Ae.|Aeronij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Telychian|Teličij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Sheinwoodian|Sh.|Šinvudij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Homerian|Hom.|Homerij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Gorstian|G|Gorstij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Ludfordian|Lu.|Ludfordij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Pridoli|Pří.|Pridolij}} | silurian-devonian | silur-devon = {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Llandovery|Llan.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Pridoli|P|Pridolij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} | devonian | devon = {{period fossil range/bar|Devonian|Lochkovian|Lo.|Lohkovij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Pragian|P|Pragij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Emsian|Emsij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Eifelian|Ei.|Ajfelij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Givetian|Gi.|Živetij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Frasnian|Fras.|Frasnij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Famennian|Fam.|Famenij}} | devonian-carboniferous | devon-karbon = {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} | carboniferous | karbon = {{period fossil range/bar|Carboniferous|Tournaisian|Tour.|Turnezij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Visean|Vizej|Vizej}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Serpukhovian|Ser.|Serpuhovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Bashkirian|Bash.|Baškirij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Moscovian|Mos.|Moskovij (period)}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Kasimovian|K|Kasimovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Gzhelian|G|Gželij}} | carboniferous-permian = {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Cisuralian|{{font color|white|Cisural.}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Guadalupian|Gua.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Lopingian|L|Lopingij}} | permian | perm = {{period fossil range/bar|Permian|Asselian|{{font color|white|As.}}|Aselij}} {{period fossil range/bar|Permian|Sakmarian|{{font color|white|S}}|Sakmarij}} {{period fossil range/bar|Permian|Artinskian|{{font color|white|Artin.}}|Artinskij}} {{period fossil range/bar|Permian|Kungurian|Kung.|Kungurij}} {{period fossil range/bar|Permian|Roadian|Roud.|Roudij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wordian|W|Vordij}} {{period fossil range/bar|Permian|Capitanian|Ka.|Kapitanij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wuchiapingian|Wu.|Vučiapingij}} {{period fossil range/bar|Permian|Changhsingian|C|Čangsingij}} | permian-triassic | perm-trijas = {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Cisuralian|{{font color|white|Cisuralij}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Guadalupian|Guad.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Lopingian|L|Lopingij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Middle Triassic|{{font color|white|Sred.}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Late Triassic|Kasni trijas}} | triassic | trijas = {{period fossil range/bar|Triassic|Induan|{{font color|white|I}}|Indij (period)}} {{period fossil range/bar|Triassic|Olenekian|{{font color|white|O}}|Olenekij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Anisian|{{font color|white|An.}}|Anizij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Ladinian|{{font color|white|La.}}|Ladinij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Carnian|Karn.|Karnij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Norian|Norij|Norij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Rhaetian|Rh.|Retij}} | triassic-jurassic | trijas-jura = {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Triassic|{{font color|white|M}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Triassic|Kasni trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} | jurassic | jura = {{period fossil range/bar|Jurassic|Hettangian|H|Hetangije|above=y}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Sinemurian|Sin.|Sinemurij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Pliensbachian|Plie.|Plinsbahij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Toarcian|Toar.|Toarcij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Aalenian|A|Aalenij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bajocian|B|Bajocij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bathonian|B|Batonij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Callovian|C|Kalovij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Oxfordian|Ox.|Oksfordij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Kimmeridgian|Ki.|Kimeridžij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Tithonian|Ti.|Titonij}} | jurassic-cretaceous | jura-kreda = {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Cretaceous|Rana kre.|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Cretaceous|Kasna kre.|Kasna kreda}} | cretaceous | kreda = {{period fossil range/bar|Cretaceous|Berriasian|B|Berijasij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Valanginian|V|Valanžinij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Hauterivian|O|Otrivij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Barremian|B|Baremij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Aptian|Apt.|Aptij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Albian|Albij|Albij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Cenomanian|C|Cenomanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Turonian|T|Turonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Coniacian|K|Konijacij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Santonian|S|above=y|Santonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Campanian|Kam.|Kampanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Maastrichtian|M|Mastrihtij}} | cretaceous-paleogene | kreda-paleogen = {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Early Cretaceous|Rana|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Late Cretaceous|Kasna|Kasna kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Paleocene|P|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Oligocene|O|Oligocen}} | paleogene-neogene | cenozoic | paleogen-neogen | kenozoik = {{period fossil range/bar|Cenozoic|Paleocene|Pal.|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Oligocene|Oligo.|Oligocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pliocene|Pli.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pleistocene|Ple.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Holocene|Holocen|Holocen}} | paleogene | paleogen = {{period fossil range/bar|Paleogene|Danian|Da.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Selandian|S}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Thanetian|T}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Ypresian|Ypr.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Lutetian|Lut.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Bartonian|B}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Priabonian|Pr.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Rupelian|Rup.}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Chattian|Ch.}} | neogene | neogen = {{period fossil range/bar|Neogene|Aquitanian|Aqu.|Aquitanian age}} {{period fossil range/bar|Neogene|Burdigalian|Burdig.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Langhian|Lan.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Serravallian|Ser.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Tortonian}} {{period fossil range/bar|Neogene|Messinian|M}} {{period fossil range/bar|Neogene|Zanclean|Z}} {{period fossil range/bar|Neogene|Piacenzian|P}} | neogene-quaternary | neogen-kvartar = {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pliocene|Plio.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pleistocene|Plei.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} | quaternary | kvartar = {{period fossil range/bar|Quaternary|Rani pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Middle Pleistocene|Srednji|Srednji pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Upper Pleistocene|K|Kasni pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> qa3muupjd5ks76begrg8bgfeyaufp0e 42713442 42713371 2026-10-24T16:43:52Z Edgar Allan Poe 29250 42713442 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 0 auto 4px; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; line-height: 16px; overflow:visible; white-space:nowrap; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0; font-size:97%;"> {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | archean | arhaik = {{period fossil range/bar|Archean|Eoarchean|{{font color|white|Eoarhaik}}|Eoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Paleoarchean|{{font color|white|Paleoarh.}}|Paleoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Mesoarchean|{{font color|white|Mezoarh.}}|Mezoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Neoarchean|Neoarh.|Neoarhaik}} | proterozoic | proterozoik = {{period fossil range/bar|Proterozoic|Paleoproterozoic|{{font color|white|Paleoprot.}}|Paleoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Mesoproterozoic|Mezoprot.|Mezoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Neoproterozoic|Neoprot.|Neoproterozoik}} | paleoproterozoic | paleoproterozoik = {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Siderian|{{font color|white|Siderij}}|Siderij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Rhyacian|{{font color|white|Rijacij}}|Rijacij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Orosirian|{{font color|white|Orosirij}}|Orosirij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Statherian|{{font color|white|Stater.}}|Staterij}} | mesoproterozoic | mezoproterozoik = {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Calymmian|Kalimij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Ectasian|Ektazij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Stenian|Stenij}} | neoproterozoic | neoproterozoik = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} | neoproterozoic-cambrian | neoproterozoik-kambrij = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Terreneuvian|T|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Miaolingian|M|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Furongian|F|Furongij}} | cambrian | kambrij = {{period fossil range/bar|Cambrian|Fortunian|Fort.|Fortunij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 3|''3''|Kat 3 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 4|''4''|Kat 4 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Wuliuan|W|above=y|Vuliuanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Drumian|D|Drumij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Guzhangian|G|Gužangij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Paibian|P|Paibij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Jiangshanian|J|Đangšanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 10|''10''|Kat 10 kambrija}} | cambrian-ordovician | kambrij-ordovicij = {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Terreneuvian|Tere.|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Miaolingian|Mia.|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Furongian|Fur.|Furongij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} | ordovician | ordovicij = {{period fossil range/bar|Ordovician|Tremadocian|{{font color|white|Trem.}}|Tremadokij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Floian|{{font color|white|Flo.}}|Floij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Dapingian|D|Dapingij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Darriwilian|Darivilij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Sandbian|San.|Sandbij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Katian|Kat.|Katij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Hirnantian|H|Hirnantij}} | ordovician-silurian | ordovicij-silur = {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Llandovery|Land.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Pridoli|P|Pridolij}} | silurian | silur = {{period fossil range/bar|Silurian|Rhuddanian|Rud.|Rudanij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Aeronian|Ae.|Aeronij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Telychian|Teličij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Sheinwoodian|Sh.|Šinvudij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Homerian|Hom.|Homerij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Gorstian|G|Gorstij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Ludfordian|Lu.|Ludfordij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Pridoli|Pří.|Pridolij}} | silurian-devonian | silur-devon = {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Llandovery|Llan.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Pridoli|P|Pridolij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} | devonian | devon = {{period fossil range/bar|Devonian|Lochkovian|Lo.|Lohkovij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Pragian|P|Pragij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Emsian|Emsij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Eifelian|Ei.|Ajfelij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Givetian|Gi.|Živetij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Frasnian|Fras.|Frasnij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Famennian|Fam.|Famenij}} | devonian-carboniferous | devon-karbon = {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} | carboniferous | karbon = {{period fossil range/bar|Carboniferous|Tournaisian|Tour.|Turnezij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Visean|Vizej|Vizej}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Serpukhovian|Ser.|Serpuhovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Bashkirian|Bash.|Baškirij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Moscovian|Mos.|Moskovij (period)}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Kasimovian|K|Kasimovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Gzhelian|G|Gželij}} | carboniferous-permian = {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Cisuralian|{{font color|white|Cisural.}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Guadalupian|Gua.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Lopingian|L|Lopingij}} | permian | perm = {{period fossil range/bar|Permian|Asselian|{{font color|white|As.}}|Aselij}} {{period fossil range/bar|Permian|Sakmarian|{{font color|white|S}}|Sakmarij}} {{period fossil range/bar|Permian|Artinskian|{{font color|white|Artin.}}|Artinskij}} {{period fossil range/bar|Permian|Kungurian|Kung.|Kungurij}} {{period fossil range/bar|Permian|Roadian|Roud.|Roudij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wordian|W|Vordij}} {{period fossil range/bar|Permian|Capitanian|Ka.|Kapitanij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wuchiapingian|Wu.|Vučiapingij}} {{period fossil range/bar|Permian|Changhsingian|C|Čangsingij}} | permian-triassic | perm-trijas = {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Cisuralian|{{font color|white|Cisuralij}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Guadalupian|Guad.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Lopingian|L|Lopingij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Middle Triassic|{{font color|white|Sred.}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Late Triassic|Kasni trijas}} | triassic | trijas = {{period fossil range/bar|Triassic|Induan|{{font color|white|I}}|Indij (period)}} {{period fossil range/bar|Triassic|Olenekian|{{font color|white|O}}|Olenekij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Anisian|{{font color|white|An.}}|Anizij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Ladinian|{{font color|white|La.}}|Ladinij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Carnian|Karn.|Karnij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Norian|Norij|Norij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Rhaetian|Rh.|Retij}} | triassic-jurassic | trijas-jura = {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Triassic|{{font color|white|M}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Triassic|Kasni trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} | jurassic | jura = {{period fossil range/bar|Jurassic|Hettangian|H|Hetangije|above=y}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Sinemurian|Sin.|Sinemurij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Pliensbachian|Plie.|Plinsbahij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Toarcian|Toar.|Toarcij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Aalenian|A|Aalenij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bajocian|B|Bajocij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bathonian|B|Batonij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Callovian|C|Kalovij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Oxfordian|Ox.|Oksfordij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Kimmeridgian|Ki.|Kimeridžij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Tithonian|Ti.|Titonij}} | jurassic-cretaceous | jura-kreda = {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Cretaceous|Rana kre.|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Cretaceous|Kasna kre.|Kasna kreda}} | cretaceous | kreda = {{period fossil range/bar|Cretaceous|Berriasian|B|Berijasij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Valanginian|V|Valanžinij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Hauterivian|O|Otrivij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Barremian|B|Baremij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Aptian|Apt.|Aptij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Albian|Albij|Albij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Cenomanian|C|Cenomanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Turonian|T|Turonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Coniacian|K|Konijacij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Santonian|S|above=y|Santonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Campanian|Kam.|Kampanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Maastrichtian|M|Mastrihtij}} | cretaceous-paleogene | kreda-paleogen = {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Early Cretaceous|Rana|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Late Cretaceous|Kasna|Kasna kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Paleocene|P|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Oligocene|O|Oligocen}} | paleogene-neogene | cenozoic | paleogen-neogen | kenozoik = {{period fossil range/bar|Cenozoic|Paleocene|Pal.|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Oligocene|Oligo.|Oligocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pliocene|Pli.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pleistocene|Ple.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Holocene|Holocen|Holocen}} | paleogene | paleogen = {{period fossil range/bar|Paleogene|Danian|Da.|Danij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Selandian|S|Selandij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Thanetian|T|Tanetij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Ypresian|Ipr.|Iprij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Lutetian|Lut.|Lutecij (period)}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Bartonian|B|Bartonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Priabonian|Pr.|Priabonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Rupelian|Rup.|Rupelij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Chattian|Ha.|Hatij}} | neogene | neogen = {{period fossil range/bar|Neogene|Aquitanian|Aqu.|Aquitanian age}} {{period fossil range/bar|Neogene|Burdigalian|Burdig.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Langhian|Lan.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Serravallian|Ser.}} {{period fossil range/bar|Neogene|Tortonian}} {{period fossil range/bar|Neogene|Messinian|M}} {{period fossil range/bar|Neogene|Zanclean|Z}} {{period fossil range/bar|Neogene|Piacenzian|P}} | neogene-quaternary | neogen-kvartar = {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pliocene|Plio.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pleistocene|Plei.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} | quaternary | kvartar = {{period fossil range/bar|Quaternary|Rani pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Middle Pleistocene|Srednji|Srednji pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Upper Pleistocene|K|Kasni pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> ou1yrdk6wbwjkyxlb6rsgilozigf3m8 0 4726532 42713351 42712755 2026-10-24T15:27:00Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Albij]] 42713351 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Albij]] n5z9ecbuxhc0fy6kapeic6c7uuoc8y5 0 4726533 42713338 42712757 2026-10-24T15:25:52Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Aptij]] 42713338 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Aptij]] nv05flc6ys564ljvyq9cm3zy33ao47m 10 4726534 42713381 42712863 2026-10-24T16:24:00Z Edgar Allan Poe 29250 /* Primjeri */ 42713381 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Template shortcut|pfr}} {{Lua|Modul:Period fossil range}} == Uporaba == <code><nowiki>{{</nowiki>Raspon fosila po periodima|'''razdoblje''' (obvezno)|'''prvo pojavljivanje''' (obvezno)|''posljednje pojavljivanje''|''tekst za prikaz''|najstariji=''najstariji mogući fosil''|najmlađi=''najmlađi mogući fosil''}}</code> : '''Napomena:''' prva dva parametra (podebljana iznad) ne smiju se izostaviti; osobito je pogrešno navesti samo parametar {{para|najstariji}} i/ili {{para|najmlađi}}. Kurzivom su označeni neobvezni parametri, a podebljano obvezni. {{Automatic taxobox | fossil_range = {{Geološki raspon | serpuhovij | moskovij | najstariji=vizej }} {{Raspon fosila po periodima | karbon | serpuhovij | moskovij | najstariji=vizej }} | taxon = Rangea | name = Primjer sa šablonom {{tl|Geološki raspon}} }} Ovaj šablon prikazuje fosilni raspon taksona, geološki raspon stratigrafske jedinice ili druge raspone na vremenskoj ljestvici pojedinog razdoblja. Namijenjen je uporabi u taksonomskim infookvirima ({{tl|Taksokvir}}) i drugim infokutijama kao dodatak predlošku {{tl|Geološki raspon}}, kada je raspon poznat s dovoljnom preciznošću da opravdava prikaz uvećanog dijela vremenske ljestvice. Možete navesti brojčani raspon ili razdoblja na koja se raspon odnosi. Raspon se neće ispisati u tekstu prije vremenske ljestvice jer je predviđeno da se prikazuje ispod glavne vremenske ljestvice fanerozoika. Razdoblja prije [[Kambrij|kambrija]] nisu formalno podijeljena na epohe ili doba, pa ovaj šablon za njih neće funkcionirati. Međutim, uz predložak {{tl|Dugi raspon fosila}} mogu se upotrebljavati šire podjele. Dostupne trake možete pronaći u šablonu {{tl|Raspon fosila po periodima/rangebar}}. Možete navesti i parametre {{para|najstariji}} i {{para|najmlađi}} kako biste dodali "fantomsku" traku izvan prihvaćenog fosilnog raspona. Te parametre možete upotrijebiti u bilo koju svrhu; osobito su korisni kada najstariji fosili nisu općeprihvaćeni. Primjerice, dobri fosilni nalazi gorgonopsija poznati su tek od [[vordij]]a nadalje, ali najstariji je primjerak datiran s velikom nesigurnošću i mogao bi potjecati čak iz [[kungurij]]a. U tom slučaju možete navesti <code>najstariji=kungurij</code>. == Primjeri == U gotovo svim slučajevima ovaj predložak treba upotrijebiti ispod predloška {{tl|Raspon fosila}} ili neke njegove inačice, kao što je {{tl|Dugi raspon fosila}}. <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Geološki raspon|Cenomanij}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|Cenomanij}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Geološki raspon|Cenomanij}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|Cenomanij}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Geološki raspon|Cenomanij|Turonij}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|Cenomanij|Turonij}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Geološki raspon|Cenomanij|Turonij}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|Cenomanij|Turonij|Cenomanij}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Geološki raspon|Cenomanij|Turonij|najstariji=Albij|najmlađi=Kampanij}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|Cenomanij|Turonij|najstariji=Albij|najmlađi=Kampanij}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Geološki raspon|Cenomanij|Turonij|najstariji=Albij|najmlađi=Kampanij}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|Cenomanij|Turonij|najstariji=Albij|najmlađi=Kampanij}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Geološki raspon|78|75|najstariji=Alb|najmlađi=66}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|78|75|najstariji=Alb|najmlađi=66}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Geološki raspon|78|75|najstariji=Alb|najmlađi=66}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|78|75|najstariji=Alb|najmlađi=66}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Geološki raspon|78|75}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|78|75}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Geološki raspon|78|75}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|78|75}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Geološki raspon|78}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|78}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Geološki raspon|78}}{{Raspon fosila po periodima|Kreda|78}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Dugi raspon fosila|650|635}}{{Raspon fosila po periodima|Neoproterozoik|650|635}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Dugi raspon fosila|650|635}}{{Raspon fosila po periodima|Neoproterozoik|650|635}}</div> <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Geološki raspon|255|248}}{{Raspon fosila po periodima|perm-trijas|255|248}}</syntaxhighlight> <div style="text-align:center">{{Geološki raspon|255|248}}{{Raspon fosila po periodima|perm-trijas|255|248}}</div> Ako se pojavi pogreška pri navođenju naziva epohe ili doba, provjerite je li naziv ispravno napisan. Ako jest, vjerojatno još nije dodan u predloške {{tl|sljedeći period}} i {{tl|period start}}. == Povezano == *{{tl|Geološki raspon}} **{{tl|Geološki raspon/veze}} *{{tl|Dugi raspon fosila}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte, a međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Geološki šabloni]] }}</includeonly> 1hc13mbnqvannqbheia6bmjgc4ebzs7 10 4726620 42713196 2026-10-24T12:39:48Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Triassic Footer]] na [[Šablon:Trijas podnožje]] 42713196 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Trijas podnožje]] 6ckxa96x2y9sfsv1ru7bbodx89xif4h 10 4726621 42713197 2026-10-24T12:40:03Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 42713197 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 4as2hu1cjdl07dr6hd3u5lcasude5fy 0 4726622 42713201 2026-10-24T12:53:57Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Donji trijas]] na [[Rani trijas]] preko preusmjerenja 42713201 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rani trijas]] lb0926d8aagqagrhrsjvbxyzi3j4bgf 0 4726623 42713205 2026-10-24T12:55:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Gornji trijas]] na [[Kasni trijas]] preko preusmjerenja 42713205 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasni trijas]] 3qp9jhlrgnfvijk5zx43rnwdjzxmsjv 0 4726624 42713210 2026-10-24T12:57:08Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Ladinik]] na [[Ladinij]] preko preusmjerenja: iz nekog razloga ovih par ima ove nastavke na -ik, što je posljedica "uvoza" iz njemačkog, ali nema mi smisla da u 21. stoljeću se držimo uzusa 19. kad je sve prema engleskom 42713210 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ladinij]] rughy606zf7e5z9ci6s2axxr1fig3r1 0 4726625 42713213 2026-10-24T12:57:43Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Karnik]] na [[Karnij]] preko preusmjerenja 42713213 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Karnij]] en11be3opvii50nx0jpqkjv7z95syud 1 4726626 42713215 2026-10-24T12:57:43Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Karnik]] na [[Razgovor:Karnij]] 42713215 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Karnij]] nsku4xwjl53zs6xfp9a6wl5q1bnpaz0 0 4726627 42713219 2026-10-24T12:58:21Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Norik (geologija)]] na [[Norij]] preko preusmjerenja 42713219 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Norij]] blfww05ta3w1kr7ffnl36t61aompt6x 0 4726628 42713222 2026-10-24T12:58:58Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Anizik]] na [[Anizij]] 42713222 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Anizij]] 27kp14xh7usor06efaptym1n78v234n 1 4726629 42713224 2026-10-24T12:58:58Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Anizik]] na [[Razgovor:Anizij]] 42713224 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Anizij]] lp3d815ny8tcqcu7cx6cl1stg7vff43 0 4726630 42713227 2026-10-24T12:59:33Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Induan]] na [[Indij (period)]] 42713227 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Indij (period)]] qlqn9s65zcgnnjtk14grwtovwtt52p8 1 4726631 42713229 2026-10-24T12:59:33Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Induan]] na [[Razgovor:Indij (period)]] 42713229 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Indij (period)]] 9dthrdt1qp8zzhnrbjiw95z32xex0e5 0 4726632 42713232 2026-10-24T13:00:09Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Ret]] na [[Retij]] 42713232 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Retij]] ei3ug68dgymdmu3le5zws3fzi4094sj 1 4726633 42713234 2026-10-24T13:00:09Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Ret]] na [[Razgovor:Retij]] 42713234 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Retij]] pys4enq27mf4sigyz9fahohewieomj8 10 4726634 42713249 2026-10-24T15:00:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Jurassic Footer]] na [[Šablon:Jura podnožje]] 42713249 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Jura podnožje]] 19zj83t0di8ge1fuu9cdhz79c7pxbo1 10 4726635 42713250 2026-10-24T15:00:28Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 42713250 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 4as2hu1cjdl07dr6hd3u5lcasude5fy 0 4726636 42713252 2026-10-24T15:01:00Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Donja jura]] na [[Rana jura]] preko preusmjerenja 42713252 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rana jura]] dgrbnd5ddv8x01azs1gc1d7f57pljwp 0 4726637 42713257 2026-10-24T15:02:10Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Gornja jura]] na [[Kasna jura]] preko preusmjerenja 42713257 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasna jura]] 5eyfted5qsfqi5cughcd1oiu8lu9vch 0 4726638 42713260 2026-10-24T15:03:06Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Hetangije]] na [[Hetangij]] preko preusmjerenja 42713260 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hetangij]] 706sdwhkaohdugexyoguo5xe0fj9m36 1 4726639 42713262 2026-10-24T15:03:06Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Hetangije]] na [[Razgovor:Hetangij]] preko preusmjerenja 42713262 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Hetangij]] lucu8pi1f374i4aw6eck5pe2ouu1lde 10 4726640 42713286 2026-10-24T15:18:24Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Cretaceous Footer]] na [[Šablon:Kreda podnožje]] 42713286 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Kreda podnožje]] etvo4a7jut88iko2bi4bqoe3rc2dugj 10 4726641 42713287 2026-10-24T15:18:40Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 42713287 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 4as2hu1cjdl07dr6hd3u5lcasude5fy 0 4726642 42713290 2026-10-24T15:19:33Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Donja kreda]] na [[Rana kreda]] preko preusmjerenja 42713290 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rana kreda]] 6dcx5pahrmqi3owo86marubvmegqym0 0 4726643 42713292 2026-10-24T15:19:47Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Gornja kreda]] na [[Kasna kreda]] preko preusmjerenja 42713292 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasna kreda]] ii101up2lb6czccrm3mhtnmcimx4gei 0 4726644 42713295 2026-10-24T15:20:32Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Berijas]] na [[Berijasij]] 42713295 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Berijasij]] 51dwk9iy54cw5xwi8vo4r6ys1yhv584 0 4726645 42713299 2026-10-24T15:21:29Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Valendis]] na [[Valanžinij]] 42713299 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Valanžinij]] kgb0xxfjrxc24xhzj56801jtlbqo22u 0 4726646 42713302 2026-10-24T15:21:59Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Otriv]] na [[Otrivij]] 42713302 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Otrivij]] 73td2qmwxdtt1etv4jvj7i5hoztwavm 1 4726647 42713304 2026-10-24T15:21:59Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Otriv]] na [[Razgovor:Otrivij]] 42713304 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Otrivij]] s9tqvad3cb6ja1mcm8lj4tnh8l5ups0 0 4726648 42713307 2026-10-24T15:22:32Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Barem]] na [[Baremij]] 42713307 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Baremij]] bfz3wvb4kpbu3ncvt4b0ch7l6m535hm 0 4726649 42713312 2026-10-24T15:23:04Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Apt]] na [[Aptij]] 42713312 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Aptij]] nv05flc6ys564ljvyq9cm3zy33ao47m 0 4726650 42713319 2026-10-24T15:24:08Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Alb]] na [[Albij]] 42713319 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Albij]] n5z9ecbuxhc0fy6kapeic6c7uuoc8y5 0 4726651 42713326 2026-10-24T15:25:07Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Cenoman]] na [[Cenomanij]] preko preusmjerenja 42713326 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Cenomanij]] rl2xd3prkcpf2cm3jtdu3a266fopmcf 0 4726652 42713334 2026-10-24T15:25:36Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Turon]] na [[Turonij]] preko preusmjerenja 42713334 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Turonij]] e362a421sxmoarv1tkg8rbgykaz0ea6 1 4726653 42713336 2026-10-24T15:25:36Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Turon]] na [[Razgovor:Turonij]] 42713336 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Turonij]] 09eh9i52235a8v0ssjli8kr606lfhha 0 4726654 42713341 2026-10-24T15:26:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Konijak]] na [[Konijacij]] 42713341 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Konijacij]] 10tqj1goixwpdr0iwd89iv5b4e6cr7k 1 4726655 42713343 2026-10-24T15:26:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Konijak]] na [[Razgovor:Konijacij]] 42713343 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Konijacij]] 65cokq198r075ul1fhu5rkck2ectwm7 0 4726656 42713346 2026-10-24T15:26:49Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Santon]] na [[Santonij]] preko preusmjerenja 42713346 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Santonij]] e6wzxjmng78t9nxpqe5zzd5giypf5qh 1 4726657 42713348 2026-10-24T15:26:49Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Santon]] na [[Razgovor:Santonij]] 42713348 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Santonij]] denr9dd46r8doto5avgzfdqdl9ccurm 0 4726658 42713354 2026-10-24T15:27:20Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Kampan]] na [[Kampanij]] 42713354 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kampanij]] 1osuh1r3aaeg793gnlc03unvy9b936n 1 4726659 42713356 2026-10-24T15:27:20Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Kampan]] na [[Razgovor:Kampanij]] 42713356 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Kampanij]] ls3hm65qgihcv501bjr3umjoanw9lw5 0 4726660 42713361 2026-10-24T15:28:11Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Mastriht]] na [[Mastrihtij]] 42713361 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mastrihtij]] qsmc4ve6xazdivhhr2vcyt6r0j4fapb 10 4726661 42713389 2026-10-24T16:33:54Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Palaeogene Footer]] na [[Šablon:Paleogen podnožje]] 42713389 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Paleogen podnožje]] 7ls2a93xm43vbf1ye4icegfx30amw6r 10 4726662 42713390 2026-10-24T16:34:10Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 42713390 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 4as2hu1cjdl07dr6hd3u5lcasude5fy 0 4726663 42713398 2026-10-24T16:37:46Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Dan (geologija)]] na [[Danij]] preko preusmjerenja 42713398 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Danij]] kydm9n65lbwbkdrod35slx9js0vnaiq 0 4726664 42713401 2026-10-24T16:38:19Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Seland]] na [[Selandij]] preko preusmjerenja 42713401 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Selandij]] tidm8134g2174766fzp13qpbtf3fn7c 1 4726665 42713403 2026-10-24T16:38:19Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Seland]] na [[Razgovor:Selandij]] 42713403 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Selandij]] 83z4ng1iifssdctlvz5mwe7q04taffc 0 4726666 42713406 2026-10-24T16:38:49Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Tanet]] na [[Tanetij]] 42713406 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Tanetij]] 57r2nm4ldl4qrty8koxtqsxtduwdhfx 0 4726667 42713409 2026-10-24T16:39:23Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Ipres (stadij)]] na [[Iprij]] 42713409 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Iprij]] npo1x9d0y8r49r6t2mjfh7w0qzt5lqd 0 4726668 42713412 2026-10-24T16:39:57Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Lutet]] na [[Lutecij (period)]] 42713412 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lutecij (period)]] kvxqvm2umi6aje0pv4ywraeng0vz70t 1 4726669 42713414 2026-10-24T16:39:58Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Lutet]] na [[Razgovor:Lutecij (period)]] 42713414 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Lutecij (period)]] 5gsygcbb5j0qej5dztd9iq1o85yotl9 0 4726670 42713417 2026-10-24T16:40:31Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Barton]] na [[Bartonij]] preko preusmjerenja 42713417 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Bartonij]] k4kztixrf7htr7fuhi6qh2sxhjr3axe 1 4726671 42713419 2026-10-24T16:40:31Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Barton]] na [[Razgovor:Bartonij]] 42713419 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Bartonij]] sbcfw35g66w68b5q86qp5f98qmoizzw 0 4726672 42713423 2026-10-24T16:41:03Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Priabon]] na [[Priabonij]] preko preusmjerenja 42713423 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Priabonij]] fwnegladgxjyfxhdnwoe28ucszkzzw9 1 4726673 42713425 2026-10-24T16:41:04Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Priabon]] na [[Razgovor:Priabonij]] 42713425 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Priabonij]] 7slvypxhm9ft7iafg11ns18gfajtd5o 0 4726674 42713429 2026-10-24T16:41:35Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Rupel]] na [[Rupelij]] preko preusmjerenja 42713429 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rupelij]] dga7pcpmvmmgwq973hwk10t0u3upttp 1 4726675 42713431 2026-10-24T16:41:35Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Rupel]] na [[Razgovor:Rupelij]] 42713431 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Rupelij]] i41ffu5nqrjhdp2i7aqe2bjx105bxgo 0 4726676 42713436 2026-10-24T16:42:10Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Hat (geologija)]] na [[Hatij]] 42713436 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hatij]] lbqmbr6c9t8l89eo05pm2u1s7jsqot9 10 4726677 42713450 2026-10-24T16:50:31Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Neogene Footer]] na [[Šablon:Neogen podnožje]] 42713450 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Neogen podnožje]] rgpyiocd5khmxygg4x4sr4ucyd5wpgl 10 4726678 42713452 2026-10-24T16:52:39Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 42713452 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 4as2hu1cjdl07dr6hd3u5lcasude5fy 0 4726679 42713456 2026-10-24T16:56:08Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Akvitan]] na [[Akvitanij]] 42713456 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Akvitanij]] j8izj3lc0cxjeoqy4l7vldtgb0u1llc 1 4726680 42713458 2026-10-24T16:56:08Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Akvitan]] na [[Razgovor:Akvitanij]] 42713458 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Akvitanij]] 148q471413op0xgjgk7fypl3s331s6p 10 4726681 42713505 2026-10-25T03:02:10Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{navbox | name = Biološka pravila | title = [[Biološka pravila]] | listclass = hlist | image = [[File:Bergmann's Rule.svg|160px|alt=Bergmann's rule illustrated with a map and graph]] | group1 = Pravila | list1 = * [[Allenovo pravilo]], {{small|kraći ekstremiteti u hladnijoj klimi}} * [[Batesonovo pravilo]], {{small|dodatni udovi zrcale se kod susjeda}} * [[Bergmannovo pravilo]], {{small|veća tijela u hladnijoj klimi}} * [[Copeovo pravilo]], {{small|... 42713505 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Biološka pravila | title = [[Biološka pravila]] | listclass = hlist | image = [[File:Bergmann's Rule.svg|160px|alt=Bergmann's rule illustrated with a map and graph]] | group1 = Pravila | list1 = * [[Allenovo pravilo]], {{small|kraći ekstremiteti u hladnijoj klimi}} * [[Batesonovo pravilo]], {{small|dodatni udovi zrcale se kod susjeda}} * [[Bergmannovo pravilo]], {{small|veća tijela u hladnijoj klimi}} * [[Copeovo pravilo]], {{small|tijela s vremenom postaju veća}} * [[Dubokomorski gigantizam]], {{small|životinje dubokog mora imaju veća tijela}} * [[Dollov zakon nepovratnosti|Dollov zakon]], {{small|gubitak kompleksnih odlika je nepovratan}} * [[Eichlerovo pravilo]], {{small|paraziti se mijenjaju zajedno s domaćinima}} * [[Emeryjevo prailo]], {{small|društveni paraziti kod insekata često su istog roda kao i domaćini}} * [[Fahrenholzovo pravilo]], {{small|filogenije domaćina i parazita postaju kongruentne}} * [[Fosterovo pravilo]] ([[otočki gigantizam]], [[otočka patuljastost]]), {{small|manje vrste postaju veće, a veće vrste postaju manje nakon nastanjivanja otoka}} * [[Gauseov zakon]], {{small|apsolutni rivali ne mogu živjeti zajedno}} * [[Glogerovo pravilo]], {{small|svjetlija pigmentacija u hladnoj i suhoj klimi}} * [[Haldaneovo pravilo]], {{small|hibridni spolovi koji se ne pojavljuju, rijetku su ili sterilni heterogamni su}} * [[Harrisonovo pravilo]], {{small|paraziti mijenjaju veličinu ovisno o domaćinu}} * [[Odabir potomaka|Hamiltonovo pravilo]], {{small|frekventnost gena se povećava kada povezanost primatelja i davatelja u odnosu na korist za primatelja nadilazi repdoruktivne gubitke davatelja}} * [[Kleiberov zakon]], {{small|metabolički omjer kod životinje smanjuje se što je ona manja}} * [[Willi Hennig|Hennigovo pravilo progresije]], {{small|u kladistici, najprimitivnije svrste mogu se naći u najranijem, centralnom području grupe}} * [[Jarman–Bellov princip]], {{small|korelacija između veličine životinje i njezine ishrane; veće životinje mogu konzumirati hranu lošije kvalitete}} * [[Jordanovo pravilo]], {{small|inverzni odnos između temperature vode i broja perajnih šipčica, kralježaka}} * [[Lackovo načelo]], {{small|ptice leže na onoliko jaja za koliko mogu osigurati hranur}} * [[Rapoportovo pravilo]], {{small|širinska rasprostranjenost povećava se sa širinom}} * [[Renschovo pravilo]], {{small|spolni dimorfizam veličine povećava se kade je mužjak veći, a smanjuje kada je ženka veća}} * [[Rosino pravilo]], {{small|skupine evoluiraju iz karakternih varijacija kod primitivnih vrsta u fiksno karakterno stanje kod naprednih vrsta}} * [[Ivan Schmalhausen|Schmalhausenov zakon]], {{small|populacija koja je dosegla limit tolerancije u jednom aspektu ranjiva je na sitne razlike u bilo kojem drugom aspektu}} * [[Countershading|Thayerov zakon]], {{small|životinjska pigmentacija pri vrhu tamnija je nego pri dnu}} * [[Thorsonovo pravilo]], {{small|broj jaja u bentoskih morskih beskralješnaka smanjuje se sa širinom}} * [[Leigh Van Valen|Van Valenov zakon]], {{small|vjerojatnost izumiranja grupe konstantna je kroz vrijeme}} * [[von Baerovi zakoni (embriologija)|von Baerovi zakoni]], {{small|embriji počinju sa zajedničkim oblikom i kasnije razvijaju iznimno specijalizirane oblike}} * [[Samuel Wendell Williston|Willistonov zakon]], {{small|dijelovi organizma količinski se smanjuju, a funkcionalno specijaliziraju}} | group2 = Povezano | list2 = * [[Kontragradijentna varijacija]], {{small|gdje se genetika suprotstavlja okolišu kao faktoru}} * [[Gigantotermija]], {{small|velike ektotermne životinje lakše održavaju stalnu tjelesnu temperaturu}} }}<noinclude> [[Kategorija:Biološki šabloni]] </noinclude> h3go2w6mcno7fn8x7fznwkkvl5i5vna 42713554 42713505 2026-10-25T06:00:56Z Duma 16555 42713554 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Biološka pravila | title = [[Biološka pravila]] | listclass = hlist | image = [[File:Bergmann's Rule.svg|160px|alt=Bergmann's rule illustrated with a map and graph]] | group1 = Pravila | list1 = * [[Allenovo pravilo]], {{small|kraći ekstremiteti u hladnijoj klimi}}<br/> * [[Batesonovo pravilo]], {{small|dodatni udovi zrcale se kod susjeda}}<br/> * [[Bergmannovo pravilo]], {{small|veća tijela u hladnijoj klimi}}<br/> * [[Copeovo pravilo]], {{small|tijela s vremenom postaju veća}}<br/> * [[Dubokomorski gigantizam]], {{small|životinje dubokog mora imaju veća tijela}}<br/> * [[Dollov zakon nepovratnosti|Dollov zakon]], {{small|gubitak kompleksnih odlika je nepovratan}}<br/> * [[Eichlerovo pravilo]], {{small|paraziti se mijenjaju zajedno s domaćinima}}<br/> * [[Emeryjevo prailo]], {{small|društveni paraziti kod insekata često su istog roda kao i domaćini}}<br/> * [[Fahrenholzovo pravilo]], {{small|filogenije domaćina i parazita postaju kongruentne}}<br/> * [[Fosterovo pravilo]] ([[otočni gigantizam]], [[otočna patuljastost]]), {{small|manje vrste postaju veće, a veće vrste postaju manje nakon nastanjivanja otoka}}<br/> * [[Gauseov zakon]], {{small|apsolutni rivali ne mogu živjeti zajedno}}<br/> * [[Glogerovo pravilo]], {{small|svjetlija pigmentacija u hladnoj i suhoj klimi}}<br/> * [[Haldaneovo pravilo]], {{small|hibridni spolovi koji su odsutni, rijetku ili sterilni, heterogamni su}}<br/> * [[Harrisonovo pravilo]], {{small|paraziti mijenjaju veličinu ovisno o domaćinu}}<br/> * [[Odabir potomaka|Hamiltonovo pravilo]], {{small|učestalost gena raste kada je srodnost primaoca s jedinkom koja vrši radnju, pomnožena s koristi koju primalac ima od te radnje, veća od reproduktivnog troška za jedinku koja je vrši}}<br/> * [[Kleiberov zakon]], {{small|metabolički omjer kod životinje smanjuje se što je ona manja}}<br/> * [[Willi Hennig|Hennigovo pravilo progresije]], {{small|u kladistici, najprimitivnije vrste mogu se naći u najranijem, centralnom arealu skupine}}<br/> * [[Jarman–Bellov princip]], {{small|korelacija između veličine životinje i njezine ishrane; veće životinje mogu konzumirati hranu slabije kvalitete}}<br/> * [[Jordanovo pravilo]], {{small|inverzni odnos između temperature vode i broja perajnih šipčica, kralježaka}}<br/> * [[Lackovo načelo]], {{small|ptice legu onoliko jaja za koliko mogu obezbijediti hranu}}<br/> * [[Rapoportovo pravilo]], {{small|širinska rasprostranjenost povećava se sa geografskom širinom}}<br/> * [[Renschovo pravilo]], {{small|spolni dimorfizam veličine povećava se kade je mužjak veći, a smanjuje kada je ženka veća}}<br/> * [[Rosino pravilo]], {{small|skupine evoluiraju iz karakternih varijacija kod primitivnih vrsta u fiksno karakterno stanje kod naprednih vrsta}}<br/> * [[Ivan Schmalhausen|Schmalhausenov zakon]], {{small|populacija koja je dosegla limit tolerancije u jednom aspektu ranjiva je na sitne razlike u bilo kojem drugom aspektu}}<br/> * [[Countershading|Thayerov zakon]], {{small|životinjska pigmentacija je tamnija sa gornje nego sa donje strane tijela}}<br/> * [[Thorsonovo pravilo]], {{small|broj jaja kod bentoskih morskih beskralješnaka smanjuje se sa geografskom širinom}}<br/> * [[Leigh Van Valen|Van Valenov zakon]], {{small|vjerojatnost izumiranja grupe konstantna je kroz vrijeme}}<br/> * [[von Baerovi zakoni (embriologija)|von Baerovi zakoni]], {{small|embriji počinju sa zajedničkim oblikom i kasnije razvijaju iznimno specijalizirane oblike}}<br/> * [[Samuel Wendell Williston|Willistonov zakon]], {{small|dijelovi organizma količinski se smanjuju, a funkcionalno specijaliziraju}}<br/> | group2 = Povezano | list2 = * [[Kontragradijentna varijacija]], {{small|gdje se genetika suprotstavlja okolišu kao faktoru}}<br/> * [[Gigantotermija]], {{small|velike ektotermne životinje lakše održavaju stalnu tjelesnu temperaturu}}<br/> }}<noinclude> [[Kategorija:Biološki šabloni]] </noinclude> 5z3tqpw95zpye0nnnxp883neekaqvr2 0 4726682 42713508 2026-10-25T03:04:26Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Burdigal]] na [[Burdigalij]] preko preusmjerenja 42713508 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Burdigalij]] iszjwbum7sry2jt4vrrwjy1zrpaap4k 0 4726683 42713512 2026-10-25T03:06:01Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Seraval]] na [[Seravalij]] 42713512 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Seravalij]] efb68q85i97bentkt9jlw4m3wt9k7n2 1 4726684 42713514 2026-10-25T03:06:01Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Seraval]] na [[Razgovor:Seravalij]] 42713514 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Seravalij]] emzxjdxek66lr1gztjmvb3gq0qmh3g1 0 4726685 42713517 2026-10-25T03:06:42Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Torton]] na [[Tortonij]] preko preusmjerenja 42713517 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Tortonij]] 1lbvcnmehj96jl8p0ze1k2fkarrqo2t 0 4726686 42713520 2026-10-25T03:07:20Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Mesin]] na [[Mesinij]] 42713520 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mesinij]] 5be6z1kpyh2zkb08jvyddc5db52bu0f 0 4726687 42713529 2026-10-25T03:10:37Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Pjačentin]] na [[Pjačentinij]] 42713529 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Pjačentinij]] smj7qr7tcfybt9eft3oz4q9edye2gcd 1 4726688 42713531 2026-10-25T03:10:37Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Pjačentin]] na [[Razgovor:Pjačentinij]] 42713531 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Pjačentinij]] 7q29bjn3iqsqn25rtccv4y83z2yehyy 0 4726689 42713543 2026-10-25T03:12:23Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Mesinska kriza saliniteta]] na [[Mesinijska kriza saliniteta]]: ispada da je iz Messine ovako 42713543 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mesinijska kriza saliniteta]] ay44qj3pvfhaarsv3471t8qys8snxlz 0 4726690 42713567 2026-10-25T08:07:47Z Duma 16555 Nova stranica: '''Rapoportovo pravilo''' je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] koje navodi da su areali [[biljka|biljaka]] i [[životinja]] u smjeru [[geografska širina|geografske širine]] uglavnom manji na nižim geografskim širinama nego na višim.<ref>{{Citation |last=Willig |first=Michael R. |chapter=Latitudinal Gradients of Biodiversity |date=2013 |title=Encyclopedia of Biodiversity |pages=612–626 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-scien... 42713567 wikitext text/x-wiki '''Rapoportovo pravilo''' je [[biološka pravila|ekogeografsko pravilo]] koje navodi da su areali [[biljka|biljaka]] i [[životinja]] u smjeru [[geografska širina|geografske širine]] uglavnom manji na nižim geografskim širinama nego na višim.<ref>{{Citation |last=Willig |first=Michael R. |chapter=Latitudinal Gradients of Biodiversity |date=2013 |title=Encyclopedia of Biodiversity |pages=612–626 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |access-date=2026-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402151230/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/rapoport-rule |archive-date=2023-04-02 |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-384719-5.00086-1 |isbn=978-0-12-384720-1 |last2=Presley |first2=Steven J.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rapoport's Rule Definition & Meaning {{!}} YourDictionary |url=https://www.yourdictionary.com/rapoport-s-rule |access-date=2026-06-16 |website=www.yourdictionary.com}}</ref> == Pozadina == Stevens (1989.)<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1989 |title=The Latitudinal Gradient in Geographical Range: How so Many Species Coexist in the Tropics |url=http://dx.doi.org/10.1086/284913 |journal=The American Naturalist |volume=133 |issue=2 |pages=240–256 |doi=10.1086/284913|bibcode=1989ANat..133..240S |url-access=subscription }}</ref> je nazvao pravilo po [[Eduardo H. Rapoport|Eduardu H. Rapoportu]], koji je prethodno pružio dokaze za ovaj fenomen kod podvrsta [[sisar]]a (Rapoport 1975,<ref>Rapoport, E. H. (1975). ''Areografía. Estrategias Geográficas de las Especies''. Fondo de Cultura Económica, México</ref> 1982<ref>Rapoport, E. H. (1982). ''Areography. Geographical Strategies of Species''. Trad. B. Drausal, Pergamon Press, Oxford. {{ISBN|978-0-08-028914-4}}</ref>). Stevens je koristio to pravilo da "objasni" veću raznolikost vrsta u tropima u smislu da [[gradijenti geografske širine u raznolikosti vrsta]] i Rapoportovo pravilo imaju identične izuzetne podatke i stoga moraju imati isti osnovni uzrok. Uži rasponi u tropima bi olakšali koegzistenciju većeg broja vrsta. Kasnije je proširio pravilo na visinske gradijente, tvrdeći da su visinski rasponi najveći na većim geografskim širinama (Stevens 1992<ref>{{Cite journal |last=Stevens |first=George C. |date=1992 |title=The Elevational Gradient in Altitudinal Range: An Extension of Rapoport's Latitudinal Rule to Altitude |url=http://dx.doi.org/10.1086/285447 |journal=The American Naturalist |volume=140 |issue=6 |pages=893–911 |doi=10.1086/285447|pmid=19426029 |bibcode=1992ANat..140..893S |url-access=subscription }}</ref>), i na gradijente dubine u okeanima (Stevens 1996<ref name="Stevens1996">{{Cite journal |last=Stevens |first=George |date=1996 |title=Extending Rapoport's rule to Pacific marine fishes |url=http://dx.doi.org/10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x |journal=Journal of Biogeography |volume=23 |issue=2 |pages=149–154 |doi=10.1046/j.1365-2699.1996.00977.x|bibcode=1996JBiog..23..149S |url-access=subscription }}</ref>). Rapoportovo pravilo je bilo fokus intenzivne diskusije i dalo je veliki podsticaj istraživanju obrazaca rasprostranjenja biljaka i životinja. Stevensov originalni rad citiran je oko 330 puta u naučnoj literaturi. == Općenitost == Podrška za općenitost pravila je u najboljem slučaju dvosmislena.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)">{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | doi=10.1016/S0169-5347(97)01236-6 | title=Rapoport's rule: Time for an epitaph? | date=1998 | last1=Gaston | first1=Kevin J. | last2=Blackburn | first2=Tim M. | last3=Spicer | first3=John I. | journal=Trends in Ecology & Evolution | volume=13 | issue=2 | pages=70–74 | pmid=21238203 | bibcode=1998TEcoE..13...70G | url-access=subscription }}</ref> Na primjer, morske [[košljoribe]] imaju najveće širinsko rasprostranjenje na nižim geografskim širinama.<ref name="Rohde1992">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1992 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity: The Search for the Primary Cause |url=http://dx.doi.org/10.2307/3545569 |journal=Oikos |volume=65 |issue=3 |pages=514–527 |doi=10.2307/3545569|jstor=3545569 |bibcode=1992Oikos..65..514R |url-access=subscription }}</ref><ref name="Rohde1993">{{Cite journal |last1=Rohde |first1=Klaus |last2=Heap |first2=Maureen |last3=Heap |first3=David |date=1993 |title=Rapoport's Rule Does Not Apply to Marine Teleosts and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Richness |url=http://dx.doi.org/10.1086/285526 |journal=The American Naturalist |volume=142 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/285526|bibcode=1993ANat..142....1R |url-access=subscription }}</ref> Nasuprot tome, slatkovodne ribe slijede taj trend, mada samo iznad geografske širine od oko 40 stepeni sjeverno.<ref name="Rohde1993"/> Neki kasniji radovi pronašli su dokaze koji podržavaju Rapoportovo pravilo; drugi, vjerojatno čak i brojniji, pronašli su izuzetke od njega.<ref name="Rapoport;s rule: time 1996)" /><ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1999 |title=Latitudinal gradients in species diversity and Rapoport's rule revisited: a review of recent work and what can parasites teach us about the causes of the gradients? |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x |journal=Ecography |volume=22 |issue=6 |pages=593–613 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00509.x|bibcode=1999Ecogr..22..593R |url-access=subscription }}</ref> Za većinu skupina za koje je dokazano da slijede to pravilo, ono je ograničeno ili barem najizraženije iznad geografskih širina od oko 40-50 stepeni. Rohde je stoga zaključio da ono opisuje lokalni fenomen.<ref name="Rohde1996">{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1996 |title=Rapoport's Rule is a Local Phenomenon and Cannot Explain Latitudinal Gradients in Species Diversity |url=http://dx.doi.org/10.2307/2999704 |journal=Biodiversity Letters |volume=3 |issue=1 |pages=10–13 |doi=10.2307/2999704|jstor=2999704 |url-access=subscription }}</ref> Kompjuterske simulacije provedene uz upotrebu [[Chowdhuryjev model ekosistema|Chowdhuryjevog modela ekosistema]] nisu pronašle podršku za Rapoportovo pravilo.<ref>{{cite journal | url=https://dx.doi.org/10.1016/j.thbio.2006.01.002 | doi=10.1016/j.thbio.2006.01.002 | title=Simulation of Rapoport's rule for latitudinal species spread | date=2006 | last1=Stauffer | first1=D. | last2=Rohde | first2=K. | journal=Theory in Biosciences | volume=125 | issue=1 | pages=55–65 | pmid=17046373 | arxiv=q-bio/0507033 | bibcode=2006ThBio.125...55S }}</ref> == Objašnjenja == Rohde (1996.)<ref name="Rohde1996"/> je objasnio činjenicu da je pravilo ograničeno na vrlo visoke geografske širine zbog efekata [[glacijacija]] koje su izbrisale vrste s uskim rasponima, stav koji je također izrazio Brown (1995.).<ref>{{Cite book |last=Brown |first=J. H. |title=Macroecology |publisher=University of Chicago Press |year=1995 |location=Chicago}}</ref> Drugo objašnjenje Rapoportovog pravila je "klimatska varijabilnost" ili "hipoteza sezonske varijabilnosti".<ref name="Stevens1996"/><ref>{{Cite journal |last1=Letcher |first1=Andy J. |last2=Harvey |first2=Paul H. |author-link2=Paul H. Harvey |date=1994 |title=Variation in Geographical Range Size Among Mammals of the Palearctic |url=http://dx.doi.org/10.1086/285659 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=1 |pages=30–42 |doi=10.1086/285659|bibcode=1994ANat..144...30L |url-access=subscription }}</ref> Prema ovoj hipotezi, sezonska varijabilnost selektira u korist vrsta sa većom klimatskom otpornošću i stoga širim rasponom geografske širine (vidjeti i Fernandez i Vrba 2005.<ref>{{Cite journal |last1=Fernández |first1=Manuel Hernández |last2=Vrba |first2=Elisabeth S. |date=2005 |title=Rapoport effect and biomic specialization in African mammals: revisiting the climatic variability hypothesis |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x |journal=Journal of Biogeography |volume=32 |issue=5 |pages=903–918 |doi=10.1111/j.1365-2699.2004.01188.x|bibcode=2005JBiog..32..903F |url-access=subscription }}</ref>). == Metode korištene za dokazivanje pravila == Metode korištene za dokazivanje Rapoportovog pravila predmet su određenih kontroverzi. Autori najčešće prikazuju srednje vrijednosti latitudinalnog raspona u određenom latitudinalnom pojasu od 5° u odnosu na geografsku širinu, iako su neki koristili modalne ili medijalne raspone.<ref>{{Cite journal |last1=Roy |first1=K |last2=Jablonski |first2=D |last3=Valentine |first3=J W |date=1994 |title=Eastern Pacific molluscan provinces and latitudinal diversity gradient: no evidence for "Rapoport's rule". |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=91 |issue=19 |pages=8871–8874 |doi=10.1073/pnas.91.19.8871|doi-access=free |pmid=11607494 |pmc=44708 |bibcode=1994PNAS...91.8871R }}</ref> U Stevensovom izvornom radu prebrojane su sve vrste koje se pojavljuju u svakom pojasu, tj. vrsta s rasponom od 50 stepeni javlja se u 10 ili 11 pojaseva.<ref name="Ten Caten 2023 365–379">{{Cite journal |last=Ten Caten |first=Cleber |last2=Lima-Ribeiro |first2=Matheus Souza |last3=Yañez-Arenas |first3=Carlos |last4=Villalobos |first4=Fabricio |last5=Díaz-Gamboa |first5=Luis |last6=Terribile |first6=Levi Carina |date=2023 |title=Robustness of Bergmann's and Rapoport's rules to different geographical range estimates in New World pit vipers |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jbi.14538 |journal=Journal of Biogeography |language=en |volume=50 |issue=2 |pages=365–379 |doi=10.1111/jbi.14538 |issn=1365-2699|url-access=subscription }}</ref> Međutim, ovo može dovesti do vještačkog preuveličavanja latitudinalnog raspona vrsta koje se pojavljuju na visokim geografskim širinama, jer će čak i nekoliko tropskih vrsta sa širokim rasponom utjecati na srednje vrijednosti raspona na visokim geografskim širinama, dok je suprotan učinak zbog vrsta s visokih geografskih širina koje se protežu u trope zanemariv: raznolikost vrsta je mnogo manja na visokim nego na niskim geografskim širinama. Kao alternativna metoda predložena je "metoda srednje tačke", koja izbjegava ovaj problem. Ona prebrojava samo one vrste čija se sredina raspona nalazi u određenom pojasu geografske širine.<ref name="Rohde1993"/> Dodatna komplikacija u procjeni Rapoportovog pravila za podatke zasnovane na terenskom uzorkovanju je mogućnost lažnog obrasca prouzrokovanog artefaktom veličine uzorka. Jednak pokušaj uzorkovanja na lokalitetima koji su bogati i siromašni vrstama obično potcjenjuje veličinu areala na bogatijim lokalitetima u odnosu na siromašnije, dok se veličine areala možda ne razlikuju među lokalitetima.<ref name="ColwellHurtt 1994">{{Cite journal |last1=Colwell |first1=Robert K. |last2=Hurtt |first2=George C. |date=1994 |title=Nonbiological Gradients in Species Richness and a Spurious Rapoport Effect |url=http://dx.doi.org/10.1086/285695 |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=570–595 |doi=10.1086/285695|bibcode=1994ANat..144..570C |url-access=subscription }}</ref><ref name="Ten Caten 2023 365–379"/> == Biotički i abiotički faktori koji djeluju protiv pravila == Pokazalo se da morski bentoski beskičmenjaci i neki paraziti imaju manje sposobnosti širenja u hladnim morima ([[Thorsonovo pravilo]]), što bi bilo suprotno Rapoportovom pravilu.<ref>{{Cite web |date=2020-07-27 |title=A life in isolation |url=https://www.unis.no/news/a-life-in-isolation/ |access-date=2026-06-16 |website=UNIS |language=en-GB}}</ref> Tropi imaju daleko ujednačenije temperature na mnogo širem rasponu geografske širine (oko 45 stepeni) nego vrste koje nastanjuju visoke geografske širine. Budući da je temperatura jedan od najvažnijih faktora koji određuju geografsku rasprostranjenost, ako ne i najvažniji, i stoga se ​​širi rasponi geografske širine mogu očekivati u tropima.<ref>{{Cite journal |last=Ibáñez |first=Christian M. |last2=Rezende |first2=Enrico L. |last3=Sepúlveda |first3=Roger D. |last4=Avaria-Llautureo |first4=Jorge |last5=Hernández |first5=Cristián E. |last6=Sellanes |first6=Javier |last7=Poulin |first7=Elie |last8=Pardo-Gandarillas |first8=M. Cecilia |date=September 2018 |title=Thorson's rule, life-history evolution, and diversification of benthic octopuses (Cephalopoda: Octopodoidea) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30039545 |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=72 |issue=9 |pages=1829–1839 |doi=10.1111/evo.13559 |issn=1558-5646 |pmid=30039545}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-09-04 |title=Thorson's rule |url=https://krohde.wordpress.com/2009/09/04/thorson-s-rule-xk923bc3gp4-5/ |access-date=2026-06-16 |website=Klaus Rohde |language=en}}</ref> == Evolutivna dob == Nekonzistentni rezultati u vezi s Rapoportovim pravilom ukazuju na to da određene osobine vrsta mogu biti odgovorne za njihove različite geografske širine. U njih mogu spadati, na primjer, njihova evolucijska starost: vrste koje su se nedavno pojavile u tropima mogu imati malene areale u smjeru geografske širine jer nisu imale vremena da se prošire daleko od svog izvornog područja, dok su starije vrste proširile svoje areale.<ref>{{Cite journal |last=Rohde |first=Klaus |date=1998 |title=Latitudinal Gradients in Species Diversity. Area Matters, but How Much? |url=http://dx.doi.org/10.2307/3546928 |journal=Oikos |volume=82 |issue=1 |pages=184–190 |doi=10.2307/3546928|jstor=3546928 |bibcode=1998Oikos..82..184R |url-access=subscription }}</ref> == Povezano == * [[Antitropsko rasprostranjenje]] * [[Thorsonovo pravilo]] == Reference == {{reflist|30em}} == Vanjske poveznice == * [https://clinicalsciences.wordpress.com/article/rapoport-s-rule-xk923bc3gp4-6/ Klaus Rohde: Rapoportovo pravilo] {{Biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Evoluciona biologija]] 8s7aj2me6jojpi1gpdvtk4u1kpmt023 0 4726691 42713580 2026-10-25T11:37:55Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Savoie (departman)]] 42713580 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savoie (departman)]] 61ji1hu0bwe0q7d4yzjyqluv573tg27