Wikipedija shwiki https://sh.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedija Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu Nacrt Razgovor o nacrtu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk 0 2057 42713747 42708967 2026-10-25T18:53:58Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713747 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = Split | tip_naselja = grad | slika_horizont = Split iz zraka.jpg | slika_alt = | opis_slike = | slika_zastava = Flag of the City of Split.svg | zastava_alt = | zastava_okvir = | slika_grb = Coat of arms of Split.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_mapa = | mapa_alt = | opis_mape = | marker_mapa = Hrvatska | marker_mapa_opis = | marker_mapa_alt = | koordinate = {{Coord|43|30|32.25|N|16|26|20.64|E}} | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = [[Hrvatska]] | podjela_vrsta1 = [[Hrvatske županije|Županija]] | podjela_ime1 = [[Splitsko-dalmatinska županija|Splitsko-dalmatinska]] | osnivanje_naslov = [[Grčka kolonizacija]] | osnivanje_datum = [[3. vijek pne.|3]]/[[2. vijek pne.]] | osnivač = [[Drevni Korint|Korinćani]] iz [[Drevna Sirakuza|Sirakuze]] | vladajuće_tijelo = Gradsko vijeće | vođa_stranka = [[HDZ]] | vođa_titula = Gradonačelnik | vođa_ime = [[Tomislav Šuta]] | nadmorska_visina = 0 | površina_ukupno = 79,4 | stanovništvo_datum = 2021. | stanovništvo_ukupno = 149830 | vremenska_zona = UTC+1 | vremenska_zona_DST = UTC+2 | poštanski_broj = 21000 | registarska_oznaka = ST | pozivni_broj = (+385) 021 | veb-sajt = [https://split.hr/ www.split.hr/] | napomene = Dan mjesta: [[7. maja]] }} '''Split''' je [[grad]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i sjedište [[Splitsko-dalmatinska županija|Splitsko-dalmatinske županije]]. Split je drugi po veličini grad u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i administrativno središte Splitsko-dalmatinske županije. Prema prvim rezultatima [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011.|popisa iz 2011.]] u administrativnom Gradu je živilo 178.192 stanovnika, a u samom gradu je živilo 165.893 stanovnika.<ref>{{Cite web|url= http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/htm/h11_RH.html|title= Popisane osobe, kućanstva i stambene jedinice, prvi rezultati popisa 2011.|accessdate= 28. 8. 2012.|last= |first= |date= |work= |publisher= Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske|archive-date= 2012-06-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20120601142636/http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/htm/h11_RH.html}}</ref> == Historija == Iako se vjeruje da su određena naselja na području Splita postojala i ranije, ime Split se povezuje s malom [[Grčka|grčkom]] kolonijom zvanom ''Aspalathos'', nazvanoj po [[Grčki jezik|grčkoj]] riječi za [[brnistra|brnistru]], biljku koja raste u okolici. To je naselje, međutim, dugo vremena bilo u sjeni obližnje [[Salona|Salone]], daleko većeg grada koji će kasnije postati prijestolnica velike [[Rimsko Carstvo|rimske]] provincije [[Dalmacija (rimska provincija)|Dalmacije]]. Početak Splita u današnjem obliku se povezuje za rimskog cara [[Dioklecijan]]a, koji je navodno bio rodom iz okolice Salone. Pred kraj svog života se odlučio povući u rodni kraj, te je tamo sagradio velebnu [[Dioklecijanova palača|palaču]]. Ta je palača nešto kasnije služila kao ljetnikovac i rezidencija careva i velmoža, od kojih je posljednji [[Julije Nepot]], rimski vladar Dalmacije, ubijen [[480]]. godine. Ključni događaj za Split je bilo uništenje Salone od strane [[Obri|Avara]] i [[Slaveni|Slavena]] prilikom njihove invazije na Balkan godine [[614]]. Preživjeli stanovnici su utočište našli iza zidina Palače, koja otada dobija karakter grada, odnosne jezgre oko koje će se vijekovima početi razvijati Split. U [[srednji vijek|srednjem vijeku]] je Split ispočetka bio [[Bizantsko Carstvo|bizantskom]] vlašću, ali je povremeno dolazio pod nominalnu vlast [[Hrvatska|hrvatskih]] kraljeva, odnosno [[Mletačka Republika|Mletačke republike]]. Split se s vremenom razvio i tipični srednjovjekovni grad-državu, koji je donosio vlastite zakone, pa čak i vodio ratove protiv svojih susjeda, tako da se bilježi rat između Splita i susjednog [[Trogir]]a 1282. godine. U isto doba je Split, čije je stanovništvo ispočetka bilo romansko, zabilježio priliv slavenskog stanovništva iz zaleđa Dalmacije, što je proces koji traje sve do današnjih dana. Split se također počinje javljati kao jedno od najvažnijih kulturnih središta na ovim prostorima. Godine [[1358]]. Split je dopao pod hrvatsko-ugarsku vlast, da bi [[1420]]. godine nad njim vlast trajno preuzeli Mlečani. U doba renesanse Split nastavlja svoj kulturni procvat, tako da je u njemu djelovao i [[Marko Marulić]], koji se često naziva ocem [[hrvatska književnost|hrvatske književnosti]]. Razvoj Splita je zaustavio prodor [[Otomansko Carstvo|Otomanskog imperija]] na zapad Balkana, što se pogotovo iskazalo nakon pada obližnjeg [[Klis]]a [[1526]]. godine. Turska osvajanja su neposrendo ugrozila i sam Split, tako da su turske stražarske kule bile u blizini današnjeg središta grada. Split je pogotovo teško stradao za vrijeme dugotrajnog [[kandijski rat|kandijskog rata]] u [[17. vijek]]u, kada ga je osim rata pogodila i epidemija [[kuga|kuge]]. Tako je na početku 18. vijeka imao tek nešto više od 1000 stanovnika. Nazadovanje Splita je tek usporeno u relativno dugom periodu relativnog stabilnosti nakon [[Požarevački mir|Požarevačkog mira]]. Godine [[1797]]. padom Mletačke republike Split kao i ostatak Dalmacije prelazi pod vlast [[Austrija|Austrije]], a [[1805]]. [[Požunski mir|mirom u Požunu]] pripada [[Napoleon]]ovoj [[Francuska|Francuskoj]]. Godine [[1813]]. Split ponovno zauzimaju Austrijanci, čija će vlast biti potvrđena [[Bečki kongres|Bečkim kongresom]]. U Splitu, kao i u drugim hrvatskim krajevima, se u [[19. vijek]]u javlja nacionalna svijest. Ona dobija i svoju političku komponentu s nastankom [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], odnosno podjelom Carstva na austrijski dio - kome je pripala Dalmacija i mađarski dio- kome je pripala jezgra današnje Hrvatske. Dok se dio stanovnika Splita zalaže za ujedinjene s Hrvatskom, dio se izjašnjava kao pripadnicima [[italija]]nske nacije i traži ujedinjenje s nezavisnom Italijom. Potonji kao alternativno rješenje nude stvaranje autonomne Dalmacije, odnosno novu slavensku naciju [[Dalmatinci|Dalmatinaca]]. Tim opcijama se krajem 19. vijeka priključuje radnički pokret, odnosno zagovornici [[socijalizam|socijalizma]] i [[anarhizam|anarhizma]] čije če Split postati tradicionalno uporište, a od početka [[20. vijek]]a i zagovornici stvaranja [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. Nakon prvog svjetskog rata i raspada Austro-Ugarske, Split postaje dijelom [[Država Slovenaca, Hrvata i Srba|Države Slovenaca, Hrvata i Srba]], a kasnije i [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]]. Od 1929. godine postaje središte Primorske banovine. U tom periodu je ekonomski razvoj Splita potakla činjenica da je [[Zadar]], dotadašnje administrativno središte Dalmacije, mirovnim ugovorima postao [[italija]]nska enklava na istočnom Jadranu. Za vrijeme drugog svjetskog rata su Split okupirale italijanske snage, a i formalno anektirale Rimskim ugovorima s [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnom državom Hrvatskom]]. Split je ostao bez svog prirodnog zaleđa, a stanovništvo je podvrgnuto brutalnoj [[fašizam|fašističkoj]] politici italijanizacije. Zbog toga je već [[1941]]. veliki dio lokalnog stanovništva posredno ili neposredno pristupio Titovim [[narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizanima]]. Partizani su grad zauzeli u septembru 1943. nakon kapitulacije Italije, ali su ga nakon žestokih borbi morali prepustiti njemačkom Wehrmachtu. Split je formalno pripao NDH, ali je [[26. 10.|26.10.]] [[1944]]. ponovno došao pod partizansku kontrolu. Do kraja rata je služio kao privremeno sjedište vlade [[Federalna država Hrvatska|Federalne države Hrvatske]]. U doba [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] Split doživljava nagli ekonomski rast, dijelom vezan uz ratvoj [[industrija|indutsrije]] u obližnjem [[Kaštela|Kaštelima]], ali i sve veći razvoj [[turizam|turizma]] u [[Dalmacija|Dalmaciji]]. Porast industrije i životnog standarda je imao i značajne demografske posljedice, prvenstveno u naglom priljevu stanovništva iz ekonomski zaostalih krajeva [[Zagora|Dalmatinske Zagore]] i [[Hercegovina|Hercegovine]]. [[Raspad SFRJ]] se u Splitu odrazio kroz niz ozbiljnih oružanih incidenata, koji su prethodili eskalaciji [[Rat u Hrvatskoj|rata u Hrvatskoj]]. Razlog za to je bilo postojanje anažnog garnizona [[Jugoslovenska narodna armija|JNA]] u gradu, vezanog uz ratnu luku [[Lora]], glavnu bazu [[Jugoslovenska ratna mornarica|JRM]]. Za vrijeme rata su Lora i drugi objekti JNA bili pod opsadom, okončanom tek potpisivanjem Sarajevskog primirja 1992. godine i povlačenjem snaga JNA početkom 1992. godine. U međuvremenu su se zbili mnogi incidenti, od kojih je najveći bio pomorski napad na Split, [[15. 11.|15.11.]] [[1991]]., kada je razarač ''Split'' bombardirao grad prije nego što je oštećen i prisiljen na povlačenje vatrom hrvatskih obalnih baterija. To je zasada jedini slučaj u historiji da je neki ratni brod bombardirao grad po kome je dobio ime. <!-- Nove informacije koje su potkrijepljene slikama na internetu pokazuju veliku zabludu oko toga da je VPBR-31 tj. razarač "Split" bombardirao grad Split. Naime, uvidom u slike iz vojne luke Tivat, vidljivo je da je u njoj usidren razarač "Split" sa svojim brojem "31", dok je kraj njega bio brod sa brojem "3", koji je prema informacijama došao u Tivat oštećen i na kraju je zbog toga izrezan. Te snimke čvrsto pokazuju da se razaraču "Split" nikada nije brisao broj "1" te da je zapravo Split bombardirao VPBR-32 tj. razarač "Koper" na kojem je vidljiv samo jedan broj "3", tj. druga znamenka mu je izbrisana da se ne bi znalo koji je točno brod bombardirao grad Split. --> Rat je nakon toga trajao još tri godine, a Split, iako ne neposredno pogođen, je dosta pretrpio zbog ekonomskog kolapsa, tek djelomično ublaženog činjenicom da je služio kao glavna logistička baza snagama [[UNPROFOR]]-a u [[Bosna i Hercegovina|BiH]]. Teška ekonomska situacija se nastavila i nakon rata, s obzirom da se Split, slično kao i ostatak Dalmacije daleko teže oporavljao u odnosu na Zagreb i druge dijelove Hrvatske. Zbog toga se Split - pogotovo njegova okolica - pokazao daleko plodnije tlo za održavanje nacionalističke desnice. To se između ostaloga iskazalo i u čuvenom mitingu na [[Splitska Riva|Rivi]] održanom početkom [[2001]]. godine u znak podrške generalu [[Mirko Norac|Mirku Norcu]], hrvatskom generalu optuženom, a kasnije i osuđenom za ratne zločine. ===Gradska naselja === Splitu su 1952. upravno pripojena naselja Strožanac, Kaštel Gomilica, Kaštel Sućurac, Kaštel Kambelovac, Grljevac, Vranjic, Rupotina Donja i Rupotina Gornja.(N.N. NRH, 16/52)[5] Godine 1954. su mu pripojena naselja Amižići, Most, Stobreč, Podstrana, Sirotkovići, Dvori, Korešnica, Gajine Žrnovničke, Kamen, Glavica i Privor (N.N. NRH, 33/54).[5] Godine 1952. odnosno 1954. Splitu su bili pripojeni Mravince, Podstrana, Sitno Gornje i Sitno Donje, Solin i Strana Solinska.(N.N. NRH, 16/52 I 33/54)[5] Godine 1962. su iz Splita upravno odvojena i osamostaljena mjesta Solin, Kaštel Kambelovac, Kaštel Sućurac, Kamen, Kaštel Gomilica, Kučine, Slatine("Slatina", Čiovo), Mravince, Stobreč, Blaca, Podstrana (kojoj je pripojen iz Splita netom odvojen i osamostaljen Strožanac), Vranjic, Žrnovnica, Srinjine, zatim Sitno Gajine od kojeg su stvoreni Donje Sitno i Gornje Sitno.(N.N. SRH, 39/62)[5] Za socijalističke Hrvatske Splitu bili pripojeni Solin, Donje Sitno i Gornje Sitno .[5] Također su bila ova naselja pripojena Splitu, a poslije su izdvojena: Blaca, Kamen, Kaštel Gomilica, Kaštel Kambelovac, Kaštel Sućurac, Kučine, Lovrinac, Srinjine i Stobreč.[5] Splitu su bila pripojena i ova naselja: Grabavac, Grljevac, Sveti Martin, Torčići, Amižići, Korešnica, Sveti Kajo, Majdan (Solin), Meterize.[5] Tijekom 1980-ih, do preustroja administrativne podjele uspostavom samostalne RH, Split je bio jedan od osam velikih gradova u SFRJ koji su imali donekle različit oblik lokalne samouprave, te je jedini od velikih urbanih područja na obali organiziran u gradsku zajednicu općina (GZO) Split, a tvorile su je općine Kaštela, Solin i Split. Ovakav oblik gradske administracije u Hrvatskoj je, osim Splita, imao jedino Zagreb, koji je i danas zadržao sličan oblik ustroja lokalne samouprave, primjeren velikim gradovima, dok je Split ukidanjem statusa velikoga grada s GZO, praktički uskraćen za mogućnost integriranja njegovog urbanog područja u osmišljeniju i bolje upravljanu cjelinu, podjeljen na tri grada sa zasebnim upravama i interesima, iako su im "granice" realno nevidljive i protežu se po sredini gradskih ulica. Gradu Splitu danas pripada 8 naselja (stanje 2006), to su: Donje Sitno, Gornje Sitno, Kamen, Slatine, Split, Srinjine, Stobreč i Žrnovnica. Split je podijeljen na više gradskih kotareva: Bačvice, Bilice, Blatine-Škrape, Bol, Brda, Dračevac, Duilovo, Firule, Grad, Gripe, Karepovac, Kila, Kman, Kocunar, Lokve, Lora, Lovret, Lučac-Manuš, Mejaši, Meje, Mertojak, Neslanovac, Žnjan-Pazdigrad, Plokite, Pojišan, Pujanke, Ravne njive, Sirobuja, Skalice, Smokovik, Split 3 (Smrdečac), Stoci, Sućidar, Sustipan, Šine, Šperun, Špinut, Trstenik, Varoš, Veli Varoš, Visoka, Žnjan [6]. == Stanovništvo == Prvi opći popis stanovništva, koji se ujedno smatra i prvim suvremenim popisom, proveden je 1857. godine, a Split je tada brojio 10.358. stanovnika.<ref name="Klempić 79–110">{{Cite journal|last=Klempić|first=Sanja|date=2004-03-30|title=Utjecaj imigracije na strukture stanovništva Splita|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=11298|journal=Migracijske i etničke teme|language=hr|volume=20|issue=1|pages=79–110|issn=1333-2546|access-date=2020-06-13}}</ref> Prema posljednjem popisu stanovništva iz 2011. godine, na površini od 79 km2, imao je 178.102 stanovnika, što predstavlja 39,16% od ukupnog broja stanovnika Splitsko-dalmatinske županije, odnosno 4,15% od ukupnog broja stanovnika Hrvatske.<ref>https://www.dzs.hr</ref> Prvo udvostručenje broja stanovnika Split je imao oko 1907., a drugo na početku četrdesetih godina. Do Drugoga svjetskog rata, Split je imao relativno sporo povećanje broja stanovnika. Zbog ubrzane industrijalizacije i razvoja tercijarnih djelatnosti nakon Drugoga svjetskog rata, javlja se potreba za velikim brojem radne snage, što je bilo povod za intenzivno doseljavanje, posebice šezdesetih i sedamdesetih godina 20. stoljeća. Analiza prirodnoga kretanja pokazuje da je Split u razdoblju između 1981. i 2001. prešao iz srednjih u niske stope rodnosti, te iz niskih u srednje stope smrtnosti, što je rezultiralo niskim prirodnim prirastom. Posljedica je tog procesa i stalno smanjivanje vitalnog indeksa. Dobna struktura stanovništva Splita sve više poprima karakteristike regresivnog tipa: smanjuje se udio mladoga, a povećava udio starog stanovništva. Radni kontingent raste sve sporije. U ukupnom stanovništvu prevladavaju žene, iako se njihov udio smanjuje. Domovinski rat pogoršao je ionako lošu demografsku situaciju.<ref name="Klempić 79–110"/> == Klima grada Splita == Grad Split ima sredozemnu klimu koju karakteriziraju blage zime te suha i vruća ljeta. Republika Hrvatska klimatski se nalazi u sjevernom umjerenom pojasu u kojem vrlo važnu ulogu imaju Sredozemno i Jadransko more čije zračne struje zimsko razdoblje u Primorskoj Hrvatskoj, a tako i u gradu Splitu,  čine blagim, toplim i često vrlo vlažnim.<ref>{{Cite journal|last=Šegota|first=Tomislav|last2=Filipčić|first2=Anita|date=2003-06-01|title=Köppenova podjela klima i hrvatsko nazivlje|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=14773|journal=Geoadria|language=hr|volume=8|issue=1|pages=17–37|doi=10.15291/geoadria.93|issn=1331-2294|access-date=2020-04-14}}</ref> Klimu u Splitu određuju blizina mora, reljef i geografski smještaj. U razdoblju od mjeseca studenog do ožujka moguće je hladno razdoblje s prosječnom temperaturom od 7,6 ℃.  U ovom razdoblju bilježe se veće količine padalina zbog česte pojave i zadržavanja ciklone u kojem padne prosječno 62% ukupne godišnje količine padalina (uz važan podatak da kroz cijelu godinu u Splitu prosječno padne 825&nbsp;mm padalina). Vruće razdoblje obuhvaća period od mjeseca svibnja do rujna, a statistički najtopliji je mjesec srpanj. Prosječna temperatura u ovom razdoblju je 22℃. Toplo razdoblje karakterizira mala količina padalina, sušno razdoblje, visoke dnevne temperature i tople noći. Ipak, i najtoplije razdoblje u godini, zbog obrnuto proporcionalnog odnosa vlažnosti i temperature, vrućine čini podnošljivima. Klimatski položaj grada Splita karakterizira vrlo mali broj oblačnih dana. Vjetrovi karakteristični za grad Split u zimskom periodu su vjetrovi iz sjeveroistočnog kvadranta – poznat pod nazivom bura. Ipak, u hladnim mjesecima puše i puno jači, ali topliji vjetar koji se zove jugo. U ljetnom periodu pušu vjetrovi iz jugozapadnog kvadranta, kao što su maestral, blaga bura ili burin. Klima grada Splita uvrštava se u umjereno toplu kišnu klimu sa sušnim  i vrućim ljetnim periodom. Klimatski gledano, prema Walterovu klimadijagramu, izrazito sušan i iznimno topao je mjesec srpanj, umjerena suša traje od lipnja do rujna, a svibanj je granični mjesec vlažnog razdoblja i umjerene suše.<ref>Filipčić, Anita. Klima Splita. //Geografski horizonti 41, 2(1995), str. 16-20.</ref> == Kultura == * [[Hrvatsko narodno kazalište u Splitu|HNK Split]] * [[Talijanska unija|Zajednica Talijana - C.I. "Francesco Carrera"]] ====== Arheološki muzej u Splitu ====== Arheološki muzej u Splitu ujedno je i najstariji hrvatski muzej, a utemeljen je 1820. godine. Dugo vremena smatran je kulturnim središtem Splita, ali i Dalmacije. U knjižnici i arhivu Arheološkog muzeja u Splitu čuvali su se predmeti koji su bili od velikog značaja za kulturnu povijest, poput različitih arheoloških zbirki, te umjetnina. Časopis Arheološkog muzeja u Splitu – Vjesnik za arheologiju i historiju dalmatinsku, smatra se najstarijim hrvatskim hrvatskim časopisom.<ref>Marin, E. (1995). 'ARHEOLOŠKI MUZEJ U SPLITU I BOKA KOTORSKA', ''Prilozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji'', 35(1), str. 67-79. Preuzeto s: <nowiki>https://hrcak.srce.hr/114580</nowiki> (Datum pristupa: 25.04.2020.)</ref> Izgradnja zgrade u kojoj se i danas nalazi Arheološki muzej u Splitu završena je 1914. godine, a i rađena je prema projektu dvojice austrijskih arhitekata A. Kiresteina i F. Ohmanna. Ideja navedenih arhitekata bila je izgraditi objekt koji će omogućiti kružno kretanje posjetitelja muzeja. Muzej je otvoren 1922. godine. Na objektu je izvršen veći građevinski zahvat tek 80 godina od izgradnje.<ref>Mardešić, J. (1998). 'Preuređenje Arheološkog muzeja u Splitu', ''Informatica museologica'', 29(3-4), str. 104-107. Preuzeto s: <nowiki>https://hrcak.srce.hr/143033</nowiki> (Datum pristupa: 25.04.2020.)</ref> ==Kulturni spomenici i znamenitosti== [[Datoteka:Srebrna vrata (lat. Porta argentea), istočni ulaz u Dioklecijanovu palaču u Splitu.jpg|mini|228x228piksel|Srebrna vrata, istočni ulaz u Dioklecijanovu palaču |alt=|lijevo]] [[Datoteka:Croatia-01177 - The Peristil.jpg|alt=|mini|Peristil]] Najznačajniji kulturni spomenik i turistička atrakcija Splita jest '''Dioklecijanova palača'''. Ona se nalazi u užem centru grada. Povijesnu jezgru grada Splita tvori Dioklecijanova palača i dio grada unutar mletačkih obrambenih zidova iz XVII. st. (od 1979. na UNESCO-ovu popisu svjetske kulturne baštine).<ref>{{Cite web |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=57463 |title=Archive copy |access-date=2020-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920052340/https://enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=57463 |archive-date=2020-09-20 |url-status=dead}}</ref> Unutar palače, kraj katedrale sv. Dujma, nalazi se '''Splitski Peristil''', jedan od najljepših Splitski trgova<ref>{{Cite web|url=http://www.split-tourism.com/|title=Complete visitor's guide to Split - Split Tourism|website=www.split-tourism.com|language=en|trans-title=Turističke informacije o gradu Splitu|access-date=2018-06-15|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615190635/http://split-tourism.com/|dead-url=yes}}</ref>. Značajna atrakcija je i sjeverni ulaz u palaču, nazvan Zlatna vrata. [[Datoteka:Split-center.jpg|mini|Split - riva|alt=|lijevo]] '''Splitska riva''' mjesto je zabave, festivala i religijskih manifestacija. Najveća fešta održava se na Rivi svake godine 7.5., kad se slavi zaštitnik grada sv. Dujam. Park šuma Marjan mjesto je iznimno očuvane prirode, te izletište i mjesto rekreacije mnogih Splićana i posjetitelja. === Arheološki lokalitet "Ad basilicas pictas" === U tijeku pripremnih iskopavanja za izgradnju trgovačkog centra Small Mall na raskrižju Ulice Domovinskog rata s Vukovarskom, Livanjskom i Bihaćkom ulicom otkriveno je novo i neočekivano važno arheološko nalazište. Radi se o do sada nepoznatom amfiteatru iz IV stoljeća, odnosno iz vremena kad je car Dioklecijan obitavao u svojoj palači. Unatoč nepristupačnosti većem dijelu ostataka antičke građevine zbog okolnih kasnije sagrađenih i danas još funkcionalnih građevina, arheolozi su bili u mogućnosti procijeniti neke njene osnovne karakteristike<ref>U Splitu otkriven antički amfiteatar iz 4. stoljeća. Tportal pristupljeno 20. ožujka 2020. https://www.tportal.hr/kultura/clanak/u-splitu-otkriven-anticki-amfiteatar-iz-4-stoljeca-20131113</ref>. Istraživanje je provela i tvrtka Neir, a nadzirao splitski Konzervatorski odjel<ref name=":0">Arheološko nalazište kod Općine. Splitski portal split.com.hr https://www.split.com.hr/novosti/vijesti/arheolosko-nalaziste-kod-opcine</ref>. Amfiteatar je imao arenu raspona 50 metara, bio je ukupnog promjera 80 metara<ref name=":1">{{Cite journal|last=Eremut|first=Antonija|date=2013-12-15|title=Danski zalog hrvatskoj spomeničkoj baštini|url=https://hrcak.srce.hr/175016|journal=Kvartal : kronika povijesti umjetnosti u Hrvatskoj|language=hr|volume=X|issue=3-4|pages=74–76|issn=1334-8671|access-date=2020-04-20}}</ref>, a nalazio se uz sam Dioklecijanov aqueduct sve do kraja kandijskog rata 1647. godine kada ga je, već djelomično porušenog, u potpunosti dao razrušiti mletački providur Dalmacije Leonardo Foscolo kako bi spriječio moguće utvrđivanje Osmanlija na tako maloj udaljenosti od tadašnjeg mletačkog Splita. Inače, lokalitet na kojem su pronađeni ostatci ove povijesno toliko važne građevine već je poznat pod nazivom “Ad basilicas pictas”<ref name=":1" /> (“Kod oslikanih bazilika”). Tu su već ranije pronađeni ostatci arhitekture koja je prethodila nastanku Dioklecijanove palace, točnije antičnom naselju Spalathum, kao i ostaci nekih drugih antičkih i srednjovjekovnih građevina<ref name=":0" />. Ovaj pronalazak je od iznimne ne samo arheološke, već i kulturno-povijesne, kao i turističke važnosti. Uz Pulsku Arenu, te amfiteatre u antičkoj Saloni i Burnumu kraj Knina, ovo je četvrti primjer ove arhitekture na području Republike Hrvatske. Ipak, zbog nemogućnosti daljnjeg istraživanja na lokalitetu, pronađeni ostatci su konzervirani i ostavljeni za neka daljnja proučavanja. Vjerojatno je iz istog razloga zaustavljena i izgradnja navedenog trgovačkog centra jer se nakon tog otkrića odustalo od gradnje istog na toj vrlo atraktivnoj poziciji uz sam povijesni centar grada<ref name=":0" />. == Privreda == '''<big>Industrija</big>''' „Jugoplastika“ je imala vlastitu trgovačku mrežu od 180 prodavaonica u svim jugoslavenskim republikama u kojoj je radilo više od 1300 radnika. Zbog goleme palete od 3200 vrsta proizvoda razvila  je i vlastitu prodajnu mrežu. Zbog svega toga bila je likvidna i nije imala zaduženja i kredite. Posjedovala je četiri robno-distributivna centra u Ljubljani, Sarajevu, Nišu i Skoplju. U svim glavnim gradovima saveznih republika imala je trgovačka predstavništva s kompletnom infrastrukturom marketinga i trgovačkih putnika. Jugoplastika je bila iznimno značajna za društvenu zajednicu grada Splita, naročito u području ekonomske antropologije. Prenamjena Jugoplastikine tvornice u trgovački centar Joker izazvala je veliko zanimanje a val nostalgije za kombinatom  Jugoplastike je izražen brojnim komentarima na novinske članke koji su o tome pisali po internetskim portalima. Fokus zanimljivosti je u tome da je prostor proizvodnje prenamijenjen u prostor potrošnje i to u doba kada je veća stopa nezaposlenosti u gradu što ukazuje na određeni apsurd. Jugoplastika je bila ideja zajedništva, discipliniranog rada i brzog napretka kojoj je pripadalo gotovo 13 000 radnika od kojih je 10000 bilo u samoj proizvodnji. Sama tvornica je bila najsnažniji simbol modernizacije, tehnološke inovativnosti i dobara.<ref>Blagaić, Marina. "Otočna ekonomija - epizoda "Jugoplastika"." ''Etnološka tribina'' 42, br. 35 (2012): 243-258. <nowiki>https://hrcak.srce.hr/94131</nowiki></ref> Jugoplastika je bila tvornica koja je prozvodila dijelove za tvornice automobila Zastavu, Citroen, Renault, Volkswagen, Ladu, Daciju, Fiat. U tim i takvim uvjetima ona je mogla i opstati i nakon rušenja socijalističkog tržišnog modela jer se njezina proizvodnja zasnivala na plastičnim masama a u svjetskoj proizvodnji se u polju plastike nije dogodilo ništa inovativno da omete daljnji rad. Počela je raditi 1952 a registrirala se kao tvrtka za proizvodnju plastičnih masa i tekstilnih proizvda.  Ukupno je zapošljavala 12.900 radnka a prihod je 1990.godine iznosio 350 milijuna dolara. Osim četiri tvornice „Jugoplastika“ je imala i tvornicu na ulazu u Solin, nekoć poznatu radnu organizaciju „Autodijelovi“ koja danas nosi ime „AD Plastik“. To je ujedno jedini preživjeli pogon nakon što je tvornica raznesena sa stotinjak kilograma eksploziva a njezino mjesto je zauzeo trgovački centar „Joker“. Osim u Splitu pogone je imala po cijeloj Dalmaciji i otocima pa je bila često smatrana tvorcem gospodarske politike razvoja Dalmacije. Pogoni „Jugoplastike“ imali su vlastite restorane a sama tvrtka je uživala ugled u svijetu, izvozilo se i na Zapad i na Istok. Bila je sponzor košarkaškom klubu koji je nosio njeno ime a 1993.godine mijenja se ime tvrtke u „Diokom“ i nakon provedene privatizacije i stečajnog postupka tvrtka nestaje, radnici odlaze na biro a proizvodnju mijenja potrošnja i trgovački centar „Joker“.<ref>https://slobodnadalmacija.hr/vijesti/hrvatska/oj-gospodo-jel-vam-zao-jugoplastika-je-mogla-opstati-i-hraniti-12-900-radnika-92726</ref> === Turizam === Grad Split je moguće percipirati kao grad spomenik koji svojom bogatom kulturnom ponudom može odgovoriti zahtjevima svih profila gostiju, a tako i onim zahtjevnijim kojima je prioritet iskusiti njegovu povijest koja živi u njegovim kulturnim institucijama, a napose trgovima i ulicama. Početke kulturnog turizma u Splitu možemo prepoznati u nastojanjima tadašnje ravnateljice Etnografskog muzeja u Splitu, Aide Koludrović, da ostvari suradnju između Muzeja i njegovog etnografskog materijala s turističkim organizacijama kako bi se napravio svojevrsni most prema posjetiteljima.<ref>{{Cite journal|last=Bunja|first=Vanda|date=2009-09-12|title=Etnografski muzej u Splitu kao jedna od turističkih privlačnosti grada|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=158568|journal=Ethnologica Dalmatica|language=hr|issue=17|pages=33–45|issn=0353-9210|access-date=2020-04-14}}</ref> Osim što grad Split odiše bogatom poviješću i kulturnom baštinom, mlađi domaći turisti percipiraju Split kao grad koji je lijep, opušten i zabavan, no ne glamurozan i zapadni.<ref>{{Cite journal|last=Matić|first=Jelena|last2=Bratko|first2=Denis|date=2015|title=Osobnost brenda destinacije i predviđanje ponašajnih namjera turista: primjer grada Splita|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=223972|journal=Sociologija i prostor : časopis za istraživanje prostornoga i sociokulturnog razvoja|language=hr|volume=53|issue=3 (203)|pages=213–231|doi=10.5673/sip.53.3.2|issn=1846-5226|access-date=2020-04-14}}</ref> Iako Split već dugi niz godina ima reputaciju tranzitne destinacije i odredišta jednodnevnih izleta, ta slika se polako mijenja u korist percepcije istoga kao ''city break'' destinacije, što u konačnici utječe na sve veća ulaganja lokalnih vlasti u razvoj turističke infrastrukture.<ref>{{Cite journal|last=Mikulić|first=Davorka|date=2009-06-01|title=MARKETINŠKA VALORIZACUA SPLITA KAO DESTINACIJE KULTURNOG TURIZMA|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=113236|journal=Acta turistica|language=hr|volume=21|issue=1|pages=95–122|issn=0353-4316|access-date=2020-04-14}}</ref> <br /> == Plaže u Splitu == [[Datoteka:Bačvice Rui Ornelas.jpg|alt=|mini|Plaža Bačvice u Splitu]] [[Bačvice]] su najpoznatija splitska plaža koja se nalazi u neposrednoj blizini centra grada. Podrijetlo riječi Bačvice nije u potpunosti protumačeno iako se javlja još za vrijeme mletačke vlasti. S obzirom na neugledni izgled uvale uz koju je prolazio poljski put kojim su se kretali težaci sa magarcima natovarenim teretom na putu do svojih vinograda dugo vremena nikome nije palo na pamet ovdje se kupati sve dok prvo kupalište nije podigao 1891. Ivan Košćina iz poznate splitske obitelji toga vremena, a do kupališta se dolazilo kočijama i omnibusom. Članovi obitelji obitelji Bui i Paparelo-Rizmondo bili su prvi kupači u uvali koji su ondje posjedovali kuće. 1919. godine kupalište prelazi iz privatnog vlasništva u javno te se uređuju i postavljaju prve drvene kabine čiji broj se konstantno povećava te u godini 1928. broji već 300 kabina koje su podijeljene na muške, ženske ili obiteljske. U početku je kupanje bilo strogo ograničeno i podijeljeno, kada su smjeli ulaziti muškarci, a kada žene, a sve radi očuvanja morala zbog čega je Košćina kupalište morao preurediti i podijeliti sa visokom ogradom. Na desnoj strani kupali su se muškarci, a na lijevoj žene, a na ogradi koja je dijelila mušku od ženske strane stajao je veliki natpis: 'Globom i zatvorom kaznit će se prekršitelj zabrane zajedničkog kupanja'.<ref>http://www.picigin-bacvice.com/files/bacvice/bacvice-povijest.html</ref> Drvene kabine 1941. godine zamjenjuju se novom betonskom zgradom, a izgled današnjih Bačvica formirao se 1997. godine. Svoju slavu duguje igri zvanoj [[Picigin]] koja spada u [[UNESCO]]-vu nematerijalnu kulturnu baštinu. Nema službenih zapisa o počecima igranja picigina na ovoj plaži, ali iz Rješenja Ministarstva kulture kojim je definirana ova igra i kojom joj je dodijeljeno svojstvo nematerijalnog kulturnog dobra navodi se da se ju donijeli splitski studenti iz Praga 1908. godine.<ref>{{Cite journal|last=Premuž Đipalo|first=Vedrana|date=2015-04-15|title=„Ne vridi mi dan ako ne dođem na Bačvice“: O piciginašima s Bačvica i stvaranju mjesta|url=https://hrcak.srce.hr/137881|journal=Ethnologica Dalmatica|language=hr|issue=22|pages=317–341|issn=0353-9210|access-date=2020-04-21}}</ref> Picigin je društvena igra loptom koja se izvodi u plićaku pješčane plaže gdje igrači, stojeći u moru, nabacuju loptu koja ne smije dodirnuti morsku površinu.<ref>[https://www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212&kdId=409961294 Ministarstvo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616223242/https://www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212&kdId=409961294 |date=2020-06-16 }} kulture Republike Hrvatske. Registar kulturnih dobara: Split, Picigin-društvena igra loptom.</ref> Pravim je piciginašima igranje način života i razmišljanja te igraju tijekom cijele godine, u prosjeku čak 250 dana godišnje. Bez njih je teško vizualizirati plažu Bačvice i uvelike su zaslužni za stvaranje njezinog identiteta.<ref>{{Cite journal|last=Premuž Đipalo|first=Vedrana|date=2015-04-15|title=„Ne vridi mi dan ako ne dođem na Bačvice“: O piciginašima s Bačvica i stvaranju mjesta|url=https://hrcak.srce.hr/137881|journal=Ethnologica Dalmatica|language=hr|issue=22|pages=317–341|issn=0353-9210|access-date=2020-06-16}}</ref> Danas je plaža Bačvice sve više komercijalizirana sa prevelikim brojem ležaljki i kioska s hranom te ju sve veći broj ljudi zamjenjuje plažom Firule. U neposrednoj blizini Bačvica nalazi se plaža Ovčice. Žnjan je najveća splitska plaža koja se nalazi u [[Žnjan|istoimenom kvartu]]. Od rujna 2017. godine plaža je u procesu potpune rekonstrukcije, koja bi trebala završiti do 1. srpnja 2018. godine.<ref>{{Cite web|url=http://www.split-tourism.com/beaches/top-beaches-split|title=Split tourism - The most famous beaches in Split|website=www.split-tourism.com|language=en|trans-title=Turizam u Splitu - najpoznatije plaže|access-date=2018-06-18|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616204323/http://split-tourism.com/beaches/top-beaches-split|dead-url=yes}}</ref> == Poznati Splićani i Splićanke == Ovdje ulaze osobe koje su rođene i/ili su djelovale u Splitu. ==== Pop muzika ==== * [[Marijan Ban]], skladatelj i pjevač * [[Neno Belan]], kantautor * [[Maja Blagdan]], pjevačica zabavne glazbe * [[Meri Cetinić]], kantautorica * [[Oliver Dragojević]], pjevač * [[Petar Grašo]], pjevač zabavne glazbe * [[Željko Kerum]], gradonačenik Splita i poznati privrednik * [[Matko Jelavić]], pjevač zabavne glazbe * [[Goran Karan]], pjevač zabavne glazbe * [[Luka Nižetić]], pjevač zabavne glazbe * [[Zorica Kondža]], pjevačica zabavne glazbe * [[Danijela Martinović]], pjevačica * [[Hari Rončević]], kantautor * [[Zdenko Runjić]], skladatelj popularne glazbe * [[Tedi Spalato]], kantautor * [[Gibonni|Zlatan Stipišić - Gibonni]], skladatelj i pjevač *[[Severina (pjevačica)|Severina Vučković]], pjevačica *[[Magazin (bend)|grupa Magazi]] ====== Rock muzika ====== * [[The Beat Fleet|TBF]], (The Beat Fleet) Hip Hop/Ping Pong glazba zdravog đira * [[Daleka obala]] * [[Dino Dvornik]], pjevač popa i funka ==== Klasični muzičari" ==== * [[Ivo Tijardović]], skladatelj * [[Jakov Gotovac]], skladatelj * [[Josip Hatze]], skladatelj * [[Boris Papandopulo]], skladatelj i dirigent === Likovni umjetnici === * [[Emanuel Vidović]], slikar * [[Ivan Meštrović]], kipar <!-- tko su ovi ??? *[[Ivan Mirković]], slikar *[[Anđeo Uvodić]], slikar, karikaturist --> * [[Toma Rosandić]], kipar * [[Toma Bebić]], hrvatski multidisciplinarni umjetnik * [[Ljubo Karaman]], povjesničar umjetnosti i konzervator === Književnici === * [[Toma Arhiđakon]], srednjovjekovni povjesničar * [[Marko Marulić]], književnik, ,,otac hrvatske književnosti" * [[Luka Botić]], književnik i [[botanika|botaničar]] * [[Miljenko Smoje]], novinar i pisac * [[Bogdan Radica]], publicist, esejist, kritičar, povjesničar, diplomat * [[Ante Tomić]], pisac * [[Mani Gotovac]], kritičarka, dramaturginja, teatrologinja i spisateljica * [[Nedjeljko Fabrio]], književnik * [[Tonko Maroević]], pjesnik, esejist i prevoditelj * [[Sanja Pilić]], književnica *[[Tomislav Zuppa]], pjesnik i tekstopisac, profesor talijanskog i engleskog jez. === Dramski umjetnici (glumci, redatelji...) === <!-- ostaviti 5-10 najpoznatijih, ostale pod donji članak --> * [[Boris Dvornik]], glumac * [[Zdravka Krstulović]], glumica * [[Josip Genda]], glumac * [[Ena Begović]], glumica * [[Mia Begović]], glumica * [[Žarko Radić]], glumac * [[Jagoda Kumrić]], glumica * [[Frane Perišin]], glumac * [[Nives Ivanković]], glumica * [[Robert Kurbaša]], glumac * [[Nataša Janjić]], glumica * Božena Begović, glumica * [[Filip Radoš]], glumac * [[Vicko Ruić]], glumac * [[Siniša Popović]], glumac === Sportaši === <!-- ostavljati ovdje samo najveća imena u športu, 5-10 najpoznatijih iz svakog športa, ostale, ali samo velika imena pod dolnji članak --> ==== Nogomet ==== * [[Tomislav Ivić]], nogometni trener * [[Frane Matošić]] * [[Bernard Vukas]] * [[Ante Mladinić]], igrač i trener * [[Vladimir Beara]] * [[Ivan Katalinić]], igrač i trener * [[Ivan Buljan]], trener * [[Ivica Šurjak]] * [[Ivo Bego]] * [[Ivan Gudelj]], trener * [[Zlatko Vujović]] * [[Dragan Holcer]] * [[Dražen Mužinić]] * [[Vilson Džoni]] * [[Jurica Jerković]] * [[Slaven Bilić]], igrač i trener * [[Aljoša Asanović]], igrač i trener * [[Igor Štimac]], igrač i trener * [[Tomislav Erceg]] * [[Zoran Vulić]], igrač i trener * [[Tonči Gabrić]] * [[Stipe Pletikosa]] * [[Luka Bonačić]], trener * [[Igor Tudor]], igrač i trener * [[Ivica Vastić]] * [[Ivica Mornar]] * [[Goran Vučević]] * [[Stanko Poklepović]], nogometni trener * [[Vlatko Đolonga]] * [[Ivan Leko]] * [[Nenad Pralija]] * [[Mate Baturina]] * [[Jurica Vučko]] * [[Ivan Perišić]] * [[Luka Peruzović]], nogometaš i nogometni trener * [[Srđan Andrić]] ==== Novinari ==== * [[Milorad Bibić Mosor]], hrvatski novinar, pisac, TV-voditelj i sportski aktivist. * [[Zlatko Gall]], hrvatski novinar, pisac i glazbeni kritičar ==== Ostali ==== * [[Ante Dorić]], navijač Hajduka ==== Košarka ==== * [[Branko Radović]] * [[Toni Kukoč]] * [[Dino Rađa]] * [[Željko Jerkov]] * [[Velimir Perasović]] * [[Nikola Plećaš]] * [[Veljko Mršić]] * [[Andrija Žižić]] ==== Tenis ==== * [[Goran Ivanišević]] * [[Nikola Pilić]] * [[Željko Franulović]] * [[Mario Ančić]] * [[Marko Ostoja]] * [[Jelena Kostanić-Tošić]] ==== Atletika ==== * [[Blanka Vlašić]] ==== Plivanje ==== * [[Đurđica Bjedov]] * [[Duje Draganja]], * [[Veljko Rogošić]] ==== Alpinizam ==== * [[Stipe Božić]] ==== Borilački sportovi ==== * [[Branko Cikatić]] ==== Rukomet ==== * [[Ivano Balić]] * [[Petar Metličić]] * [[Jakov Gojun]] ==== Taekwando ==== * [[Lucija Zaninović]] * [[Ana Zaninović]] ==== Vaterpolo ==== * [[Milivoj Bebić]] * [[Neven Kovačević]] * [[Josip Pavić]] * [[Mile Smodlaka]] * [[Teo Đogaš]] === Političari === * [[Dioklecijan]], rimski car * [[Antonio Bajamonti]], liječnik, gradonačelnik, vođa autonomaša * [[Ivo Tartaglia]], odvjetnik, gradonačelnik, ban Primorske banovine * [[Ante Trumbić]], odvjetnik,hrvatski političar, prvi ministar vanjskih poslova kraljevine SHS * [[Ivo Sanader]], hrvatski premijer * [[Igor Zidić]], povjesničar hrvatske umjetnosti, likovni kritičar, predsjednik Matice Hrvatske, pjesnik i esejist * [[Ivo Politeo]], hrvatski odvjetnik * [[Markantun de Dominis]], znanstvenik i splitski nadbiskup * [[Emil Tedeschi]], poznati hrvatski ugledni privrednik i vlasnik kompanije Adria Group * [[Jakša Miličić]], nekadašnji gradonačelnik grada Splita * [[Lujo Vojnović]], knez užički, srpski pravnik, diplomata, književnik i povjesničar * [[Fabjan Kaliterna]], jedan od osnivača Hajduka * [[Petar Pereža]], televizijski voditelji, urednik i novinar na Novoj TV * [[Vid Morpurgo]], hrvatski nakladnik, tiskar, bibliograf, knjižničar i političar * [[Mirko Galić]], poznati sportski radnik, član IK OK i ZOI 84. * [[Tito Kirigin]], poznati sportski radnik i predsjednik HNK Hajduka * [[Vlado Bagat]], hrvatski politički radnik, antifašistički borac i narodni heroj Jugoslavije * [[Lujo Čukela]] ili [[Louis Cukela]], marinac Sjedinjenih američkih država koji je odlikovan Medaljom časti od Američke vojske i Američke mornarice za isto djelo tijekom Prvog svjetskog rata === Graditelji === * Vojtjeh Delfin, arhitekt, predstavnik suvremenog arhitektonskog izraza. == Galerija slika == <gallery> Datoteka:Church on Sustipan.jpg|Crkva na poluotočiću Sustipanu Datoteka:Split riva.jpg|Splitska riva Datoteka:Katedrala sv. Dujma u Splitu.jpg|alt=Katedrala sv. Dujma|Katedrala sv. Dujma Datoteka:Bačvice Rui Ornelas.jpg|Plaža Bačvice </gallery> == Povezano == * [[Splitski festival]] * [[Popis gradonačelnika Splita]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Split}} * [http://www.split.hr/ Službene stranice gradske uprave] * [http://www.split.com.hr Splitski portal] * [https://web.archive.org/web/20170109163504/http://splitskidnevnik.rtl.hr/ Splitski dnevnik] {{Hrvatski gradovi}} {{Splitsko-dalmatinska županija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Split| ]] [[Kategorija:Gradovi u Splitsko-dalmatinskoj županiji]] jthsd2e583zec17ylohalay3kcrk2cp 0 3334 42713638 42708915 2026-10-25T15:27:11Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713638 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Death Penalty World Map.svg|thumb|thumb|250px|Stanje u svijetu u pogledu smrtne kazne]] '''Smrtna kazna''' predstavlja krajnju i najstrožu kaznu koja je danas predviđena u određenim pravnim sustavima. Prema podacima [[Amnesty International]]a u 2002. godini više je od 3248 osoba osuđeno na smrt u 67 zemalja, a od te brojke izvršenjem smrtne kazne ubijeno je više od 1526 osoba u 31 zemlji svijeta. U [[Kina|Kini]] je zabilježeno 1060, u [[Iran]]u 113, a u [[SAD]]-u 71 izvršenje smrtne kazne, što je 81% svih smaknuća smrtnom kaznom u prošloj godini (ove se brojke odnose isključivo na podatke AI-a, dok su stvarne brojke vjerojatno i veće). Smrtna kazna je izrijekom ukinuta od strane [[Vijeće Europe|Vijeća Europe]] protokolom br. 6. uz Konvenciju za zaštitu ljudskih prava i temeljnih sloboda.<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/execution/readings/history.html |title=Readings - History Of The Death Penalty &#124; The Execution &#124; FRONTLINE |publisher=PBS |accessdate=11 February 2014}}</ref><ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.hrw.org/news/2010/10/09/iran-saudi-arabia-sudan-end-juvenile-death-penalty |title=Iran, Saudi Arabia, Sudan: End Juvenile Death Penalty &#124; Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=9 October 2010 |accessdate=11 February 2014}}</ref> U razvijenim zemljama prevladavaju [[zatvorska kazna|zatvorske kazne]] kao najstrože propisane [[kazna|kazne]] (najčešće kazna [[doživotni zatvor|doživotnog zatvora]]).<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=24679&Cr=general&Cr1=assembly|title=moratorium on the death penalty|publisher=United Nations|date=15 November 2007|accessdate=23 August 2010}}</ref> Smrtna kazna danas je izvršavana brojnim metodama. SAD-u je donedavno električna stolica bila najčešće korištena metoda, a od 2000. godine češće se koristi smrtonosna injekcija. Većinom su zemlje smrtne kazne [[islam]]ske šerijatskih [[teokracija|teokratskih]] zakona. Tu su metode vješanje, javno bičevanje, kamenovanje i druge bolnije metode. == Definicija == [[File:Beccaria - Dei delitti e delle pene - 6043967 A.jpg|thumb|[[Cesare Beccaria]], ''Dei delitti e delle pene'']] Smrtna kazna je zakonom predviđeno usmrćivanje osobe, koja se izriče nakon što je osoba proglašena krivom za počinjenje [[Kazneno djelo|kaznenog djela]]. Danas, prema europskom pravnom poimanju, smrtna kazna može biti rezultat samo zakonom utvrđenog i strogo kontroliranog pravnog postupka. U pravilu se ona izriče nakon provođenja [[sud]]skog postupka koji rezultira izvršenjem smrtne presude. Postojanje smrtne kazne pretpostavlja postojanje zakona koji točno definira u kojim slučajevima i za koja kaznena djela ju je moguće izreći. U [[EU|Europskoj Uniji]] je zabranjena tako da niti jedna članica EU nema smrtnu kaznu kao moguću presudu. EU je jedna od vodećih u svijetu koja se aktivno i snažno bori za ukidanje smrtne kazne zato što je riječ o nehumanim postupcima koje EU ne tolerira. [[Hrvatska]] je Ustavom iz 1990. godine ukinula smrtnu kaznu. Prema međunarodnom pravu smrtna kazna je zabranjena za osobe koje su u trenutku počinjenja kaznenog djela bile mlađe od osamnaest godina. == Historija == [[Datoteka:Auguste Vaillant execution.jpg|thumb|thumb|200px|Usmrićivanje giljotinom u Francuskoj]] Smrtna kazna razvila se iz krvne osvete. Krvna osveta bilo je nepisano pravilo u [[zajednica]]ma i [[pleme]]nima koje su živjele prije nekoliko tisuća godina. Ona je dopuštala i omogućavala rodbini ubijene žrtve da se osvete počinitelju i njegovom plemenu. To je često vodilo do beskonačnih svađa između plemena i čak istrebljenja čitavih plemenskih zajednica. U najstarijim pravnim izvorima kao što je Kodeks Ur-Nammu (oko 2100. god.pne.) predviđena je smrtna kazna za ubojstvo i preljub. U Hamurabijevom Zakoniku spominje se Talionsko načelo koje označava situaciju ''Oko za oko, zub za zub''. To načelo je ograničavalo osvetu samo na onoga tko je počinio kazneno djelo. Ovo načelo je još više ograničeno u [[Tora|Tori]] koja navodi da naknada štete treba biti srazmjerna počinjenoj šteti. Ona dakle zahtjeva naknadu štete od počinitelja, a ne osvetu od obitelji žrtve. U Tori se navodi niz vjerskih, društvenih i seksualnih prekršaja za koje se određuje smrtna kazna, a koji su smatrani kao prijetnja egzistenciji čitavom narodu: fizičko zlostavljanje roditelja, vračanje, štovanje i pridavanje žrtve drugim [[bog]]ovima, [[preljub]], [[homoseksualnost]], [[incest]], [[spolni odnos]] tijekom [[Mjesečnica|mjesečnice]]. Također pravi razliku između ubojstva s namjerom i ubojstva u obrani. Za pravovaljanu smrtnu presudu zahtjevalo se najmanje dva nepristrana svjedoka i temeljito provjeravanje njihovih iskaza od strane suca kako bi se izbjegle netočne presude. Mnoga starovijekovna carstva primjenjivala su pored smrtne kazne i novčane kazne te ropstvo. U to doba bila su popularna javna smaknuća i to sa dvojakom svrhom: da bi zabavila gledatelje, a istovremeno da bi ih prestrašili. [[Datoteka:Jean-Léon_Gérôme_-_The_Christian_Martyrs'_Last_Prayer_-_Walters_37113.jpg|thumb|left|Način smrtne kazne u Starom Rimu ([[Kolosej]])]] U [[Rimsko carstvo|Rimskom carstvu]] su kršćani tijekom tristo godina bilo sustavno proganjani. U to vrijeme su kršćani odbijali bilo kakav oblik nasilja koji je rezultirao usmrćivanjem. Ali, nakon što je [[Konstantin Veliki|Konstantin I.]] 313. godine službeno dopustio kršćanstvo i ono je 380. godine postalo državnom religijom, provođenje smrtne kazne od strane carstva nije opadalo, već je naprotiv raslo, a [[crkva]] je u tome sada aktivno sudjelovala. [[Rimokatolička crkva]] opravdavala je smrtnu kaznu protiv pogana. [[Istočno Rimsko carstvo]] od osmog stoljeća postupno je reduciralo provođenje smrtne kazne i zamjenjivalo kaznama poput odsijecanja noseva i ušiju da bi na taj način proveli jednu vrstu pedagoškog utjecaja na populaciju.U kasnijem srednjem vijeku, kada su postupno sve više bili ugroženi moć, položaj i monopol [[Papa|pape]], [[car]]eva i [[Plemstvo|plemstva]] rasla je i učestalost smaknuća i njihova okrutnost. Tome su najviše pridonjeli ''lov na vještice'' te inkvizicija. Tek u 18. veku razvila se opozicija smrtnoj kazni, a tome je znatno doprinjeo i talijanski književnik Cesare Becaria sa svojim djelom ''O zločinima i kaznama'' u kojem je isticao da je važno prevenirati zločine putem učinkovitog pravnog sustava te dobrih zakona. [[Francuska revolucija]] je također uvelike doprinjela razvoju ljudskih prava i sloboda. U 19. i 20. veku sve više [[filozof]]a i [[književnik]]a zalaže se za ukidanje smrtne kazne. Formiraju se različite međunarodne organizacije kao [[Ujedinjeni narodi]] za održavanje mira i sigurnosti u svijetu, širenje tolerancije i promicanje poštivanja ljudskih prava i osnovnih sloboda čovjeka te mnoge nevladine organizacije koje obavljaju djelatnosti od javnog interesa odnosno djeluje za opće dobro.U posljednih tisuću godina, ljudsko društvo je jako napredovalo na području tehnologije ali je na psihološkom profilu ostalo gotovo jednako. I danas ljudi provode iste navike, organizacije društva su identične, zabavljaju se na identičan način, a niti način razmišljanja nije se mnogo promjenio. Do kasnog srednjeg vijeka to su bila pojedinačna pogubljenja: razapinjanja, nabijanja na kolac, giljotiranja, spaljivanja na lomači sve dok se u poslijednjih tristotinjak godina nije pribjeglo masovnim pogubljenjima čitavih naroda, poznatim pod nazivom – genocid, koji je bio rezultat ideološke presude raznih politika. Dvadeseto stoljeće će po tome biti posebno zapamćeno. == Metode egzekucije == [[Datoteka:Electric chair.jpg|thumb|thumb|250px|Električna stolica]] Tijekom duge povijesti smrtne kazne pojavljivali su se mnogi oblici egzekucije. Razne su metode kojima se ubijaju zatvorenici, no upitno je govoriti o tome koja je vrsta egzekucije humanija. Najčešće metode su odrubljivanje glave u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]] i [[Irak]]u, električna stolica u [[SAD]]-u, vješanje u [[Egipat|Egiptu]], [[Iran]]u, [[Japan]]u, [[Pakistan]]u, [[Singapur]]u i drugim zemljama, strijeljanje u [[Bjelorusija|Bjelorusiji]], [[Kina|Kini]], [[Somalija|Somaliji]], [[Tajvan]]u, [[Uzbekistan]]u, [[Vijetnam]]u i ostalim zemljama, a u [[Afganistan]]u i [[Sudan]]u žrtve kamenuju. Na Bliskom Istoku je tijekom povijesti najčešća metoda bila [[kamenovanje]], koju je provodila zajednica, a prvi kamen je obično bacao tužitelj. U [[Stari Rim|Starom Rimu]] su koristili iznimno ponižavajuću i okrutnu metodu razapinjanja na križ odbjeglih robova, kriminalaca bez rimskog državljanstva te pobunjenika. [[Razapinjanje]] potječe iz [[Historija Irana|drevnog Irana]] u kojem su osuđeni na smrt ubijani i [[zmija]]ma ili crvima. Tijekom srednjeg vijeka u [[Europa|Europi]] nije zadržana metoda razapinjanja zbog velikog utjecaja [[Katoličanstvo|katoličanstva]] ali su zato u to vrijeme osmišljene mnoge nove metode egzekucije. Za posebno teška kaznena djela bili su uobičajeni vješanje i spaljivanje na lomači gdje se češće umiralo od gušenja dimom prije nego što su izgorijeli. Ova metoda se jako često upotrebljavala tijekom španjolske inkvizicije te pred kraj 15. stoljeća za vrijeme ''lova na vještice''. Odrubljivanje glave mačem bila je često povlastica privilegiranih pojedinaca i plemstva. Tijekom povijesti je smrtnu kaznu provodila obično jedna, samo za taj posao, određena osoba krvnik. On i njegova obitelj su u mnogim kulturama bio omraženi, izbjegavao se kontakt sa njima i postavljalo ih se nisko na društvenoj ljestvici usprkos činjenici da je izvršavanje smrtne kazne u većini kultura bilo slavljeno kao javni prizor. Iz tog razloga su najčešće nosili maske preko lica i njihov pravi identitet je bio poznat samo malom broju ljudi. Razvojem [[Tehnologija|tehnologije]] i modernizacijom uslijedile su i nove metode egzekucije. 1792. godine u [[Francuska|Francuskoj]] je uvedena Giljotina te se od tamo proširila u ostale dijelove Europe. Također je uz razvoj [[Vatreno oružje|vatrenog oružja]] strijeljanje postalo učestala metoda egzekucije. U dvadesetom stoljeću su se još razvile i plinske komore, električna stolica te smrtne injekcije. Različite metode egzekucije se u društvu različito procijenjuju i odobravaju. Dok neke metode služe izričito ponižavanju optuženika, druge se smatraju časnima, kao npr. strijeljanje u vojsci. == Rasprostranjenost == === Aktualna situacija u svijetu === Do [[1977.]] godine, samo je 16 zemalja bilo ukinulo smrtnu kaznu za sve zločine. Nakon trideset godina, broj zemalja koje ukidaju smrtnu kaznu i dalje raste, što potiče njezino potpuno ukidanje. Prema podacima organizacije Amnesty International, koja se bori za ljudska prava, 125 zemalja diljem svijeta je do sada ukinulo smrtnu kaznu. U njihovim izvještajima piše da je [[2002.]] više od 3248 osoba osuđeno na smrt u 67 zemalja, a od te brojke izvršenjem smrtne kazne ubijeno je više od 1526 osoba u 31 zemlji svijeta. U [[Kina|Kini]] je zabilježeno 1060, u [[Iran]]u 113, a u [[SAD]]-u 71 izvršenje smrtne kazne, što je 81% svih smaknuća smrtnom kaznom 2002. godine. Ove objavljene brojke za tu godinu uključuju samo one slučajeve koji su poznati Amnesty Internationalu, a stvarne brojke su vjerojatno puno veće. U mnogim slučajevima smrtnih kazni uočena su teška kršenja međunarodnih standarda, uključujući nepoštena suđenja, te pogubljenja maloljetnih prijestupnika, tj. osoba koje su u vrijeme počinjenja zločina bile mlade od 18 godina. U 2002.g. zabilježena su 3 takva slučaja i to sva 3 u SAD-u. Iako su brojke iznesene u izvještaju zastrašujuće, u 2002.g. dogodio se značajan pomak u pravcu općesvjetskog ukinuća smrtne kazne kao posebno okrutog, nehumanog i ponižavajućeg kažnjavanja. Do kraja 2002.g. 111 zemalja ukinulo je smrtnu kaznu u zakonu ili u praksi. Npr. [[Cipar]] i bivša [[SR Jugoslavija]] ukinuli su smrtnu kaznu za sve prekršaje, dok je [[Turska]] ukinula smrtnu kaznu u praksi. Predsjednik [[Tanzanija|Tanzanije]] zamijenio je smrtne kazne zatvorskim za 100 osuđenika, a 17 takvih zamjena za smrtnu kaznu zabilježeno je u S. Arabiji. Bivši guverner američke savezne države [[Illinois]], George Ryan, 2003. zamijenio je smrtne kazne za 167 zatvorenika zatvorskim kaznama, a četvoricu je pomilovao. Više je zemalja tijekom 2002.g. ratificiralo razne međunarodne ili regionalne standarde u vezi sa smrtnom kaznom. Tako su [[Džibuti]], [[Litva]] i [[Južnoafrička Republika]] ratificirali Drugi Dodatni protokol na Međunarodni ugovor o građanskim i političkim pravima, koji omogućuje potpuno ukinuće smrtne kazne. U [[Europa|Europi]] do kraja 2002. godine 5 je zemalja ratificiralo Protokol 13 Europske konvencije o ljudskim pravima kojim se ukida smrtna kazna u svim okolnostima. Prema podacima Amnesty Internationala, broj pogubljenja diljem svijeta pao je s 2148 u 2005. godini na 1591 u 2006. godini, a 91% svih poznatih pogubljenja izvršeno je u šest zemalja: Kini, Iranu, Pakistanu, Iraku, Sudanu i SAD-u. [[Kuvajt]] je imao najveći broj pogubljenja po stanovniku, a nakon njega Iran. Na temelju dostupnih javnih izvještaja, procijenjeno je da je u Kini tijekom 2006. godine pogubljeno najmanje 1010 osoba, iako je taj broj samo vrh ledenog brijega. Pouzdani izvori navode da je pogubljeno između 7500 i 8000 ljudi. Službene statistike i dalje su državna tajna, zbog čega se teško provode nadzor i analiza. [[Iran]] je pogubio najmanje 177 osoba, Pakistan najmanje 82, a Irak i Sudan svaki po najmanje 65. U 12 država SAD-a pogubljene su 53 osobe. Teško je procijeniti koliki je trenutno broj u cijelom svijetu osuđenih na smrt koji čekaju pogubljenje. Krajem 2006. g. procijenjeni broj bio je između 19185 i 24646 na temelju informacija grupa za ljudska prava, medijskih izvještaja i ograničenih dostupnih službenih podataka. === Provođenje smrtne kazne nad maloljetnim prijestupnicima === Međunarodni sporazumi o ljudskim pravima zabranjuju da itko tko je u vrijeme zločina imao manje od 18 godina bude osuđen na [[smrt]]. Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima, Američka konvencija o ljudskim pravima i Konvencija o pravima djeteta sadrže odredbe u tu svrhu. Više od 100 zemalja čiji zakoni još uvijek predviđaju smrtnu kaznu za barem neka kaznena djela, imaju zakone koji izričito odbacuju pogubljenja maloljetnih prijestupnika ili se pretpostavlja da ih odbacuju budući da su ugovornice nekog od gore navedenih sporazuma. Međutim, mali broj zemalja i dalje izvršava smrtnu kaznu nad [[Maloljetnost|maloljetnim]] prijestupnicima. Iako je još 1997. g. Kina izvršila reviziju svog kaznenog zakona u pravcu ukidanja smrtne kazne za maloljetne osobe starosti 16 i 17 godina, izvještaji koji govore o tome i dalje potvrđuju egzekucije maloljetnika zbog toga što sudovi ne vode dovoljno računa da se utvrdi točna dobna starost osuđenika. Poznato je da je od 1990. g. devet zemalja pogubilo osuđenike koji su u vrijeme zločina imali manje od 18 godina – [[Kina]], [[DR Kongo]], [[Nigerija]], [[Pakistan]], [[Saudijska Arabija]], [[Sudan]], [[Jemen]] i [[SAD]]. Vrhovni sud SAD-a u ožujku 2005. g. odredio je da su smaknuća djece mlađe od 18 godina protuustavna. Iste je godine iranski glasnogovornik pravosuđa Džamal Karimirad negirao optužbe da [[Iran]] provodi takve oblike pogubljenja nazvavši ih [[Propaganda|propagandom]]<ref>[[BBC]] (11. siječnja 2005.): [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4166137.stm ''Iran denies execution by stoning'']</ref>. == Opravdanost smrtne kazne == Kada je u pitanju smrtna kazna uvijek se javljaju mnoge polemike koje se vode s dva fronta. Onog koji zastupa provođenje smrtne kazne u ime pravde i onog koji se snažno protivi tom nehumanom činu kojime se izvršava zadovoljavanje pravde. Zagovornici smrtne kazne pokušavaju opravdati njezinu primjenu raznim etičkim, pravnim i društvenim argumentima. Nakon svih polemika mogu se izdvojiti ova četiri koja se najčešće navode: pravedna osveta prema najokrutnijm zločincima, nužna neposredna zaštita društva/zajednice uklanjanjem počinitelja, posredno zastrašivanje mogućih budućih počinitelja kaznenih djela i manji financijski trošak za zajednicu. Osobe koje zagovaraju smrtnu kaznu smatraju da je ona jedini prihvatljivi način osvete za kazneno djelo ubojstva. Radi se o društvenoj pravdi: država treba ukloniti zlo i zaštiti društvo. Stoga u želji da se sačuva opće dobro vlast može pogubiti onoga koji je opasan za društvo. Svrha je kazne očuvanje društvenog poretka. Pristaše smrtne kazne smatraju da najgori [[Kriminalistika|kriminalci]], poput višestrukih ubojica, trebaju biti nasilno uklonjeni iz društva - smaknućem - nakon regularnog sudskog procesa i iscrpljenih žalbenih postupaka. No ne postoje dokazi da se u zemljama u kojima je na snazi smrtna kazna smanjila stopa kriminaliteta. Protivnici smrtne kazne smatraju da se radi o neprihvatljivo oštroj kazni koja se često ne dosuđuje na pravičan način. Zemlje koje provode smrtnu kaznu češće ju opravdavaju pragmatičnim razlozima nego etičnim. Opasnost od gubitka vlastitog života treba spriječiti potencijalne počinitelje u izvršenju težih kaznenih djela. Taj efekt zastrašivanja uspješan je samo ako se već uhvaćene počinitelje usmrti. To je jedini suguran način da se spriječe ponavljanja sličnoga zločina. Znanstvena istraživanja još uvijek ne uspijevaju naći uvjerljive dokaze o tome da smrtna kazna suzbija zločine učinkovitije nego ostale kazne tj. ne postoje dokazi da se u zemljama u kojima je na snazi smrtna kazna smanjila stopa kriminaliteta. Protivnici smrtne kazne izlažu argumente koji opovrgavaju učinak zastrašivanja jer iskustva pokazuju da vrlo malen broj teških zločinaca racionalno i u detalje planira izvršenje svojih djela te da ne razmišljaju o mogućim posljedicama. Isto tako veliki broj ubojstava događa se u afektu, a počinitelji u takvim situacijama ne promišljaju o posljedicama svoga postupanja. Po pitanju manjeg financijskog troška za društvo također dolazi do razilaženja u mišljenjima. Najteža moguća kazna nakon smrtne je kazna doživotnog lišenja slobode. To u pravilu znači da društvo u cjelini, a time i sami članovi obitelji žrtava snose troškove zatvaranja počinitelja. Zagovornici smrtne kazne smatraju da je smrtna kazna jeftinija te navode kako oni ne žele još i plaćati boravak ubojice u zatvoru. Protivnici pak navode etične dvojbe po ovom pitanju jer je njihov argument da moguća ušteda novca ne smije biti razlog brisanja ljudskog [[život]]a. Također navode da se smrtnom kaznom služe [[Totalitarizam|totalitaristički]] [[režim]]i kako bi se obračunali s političkim protivnicima, vjerskim i etničkim manjinama, a u demokratskim zemljama smrtna kazna služi za obračunavanje s društvenim manjinama, jer se umjesto rješavanja socijalnih problema izgrađuju zatvori, a smrtna kazna u javnome mnijenju u konačnici stvara ideju o žestokoj borbi protiv [[Kriminalistika|kriminala]]. U stvarnosti se samo opravdava kulturu smrti, pa čak i na državnoj razini. == Problematika provođenja == Zemlje koje provode smrtnu kaznu neizbježno se suočavaju sa rizikom usmrćivanja nedužnih osoba. Niti policija niti pravosuđe ne funkcioniraju besprijekorno tj. bez pogrešaka tako da i u pravnim državama dolazi do pogrešnih presuda. Kako je usmrćivanje osobe ireverzibilan čin, ne postoji mogućnost naknadnog ispravljanja takve pogreške. Isto tako u sudskom postupku kojemu je presuda smrtna kazna postoji određeni stupanj pritiska, kako na [[Sudac|suca]] tako i na porotnike koji trebaju donjeti presudu. Javnost je putem [[Mediji|medija]] također često upletena pa se može dogoditi da osobe koje odlučuju popuste pred većinom i donesu pogrešnu presudu. Dokle god se primjenjuje smrtna kazna, ne može se izbjeći rizik pogubljenja nedužne osobe. Od 1973. godine, 123 američka osuđenika pomilovana su od smrtne kazne jer su se pojavili dokazi o njihovoj nedužnosti u vezi zločina zbog kojih su osuđeni na smrt. 2004. godine bilo je šest takvih slučajeva, 2005. g. dva, te jedan 2006. g. Neki osuđenici bili su blizu pogubljenju nakon mnogo godina čekanja smrtne kazne. Greške koje se u njihovim slučajevima ponavljaju uključuju nepropisno ponašanje tužilaštva ili policije; korištenje nepouzdanih iskaza, materijalnih dokaza ili priznanja; te neodgovarajuća obrana. == Praksa provođenja smrtne kazne == === Japan === U [[Japan]]u se smrtna kazna provodi vješanjem bez dugog pada, nakon pravomoćno donesene presude i nakon što ju ministar pravosuđa pismeno naredi. Za postupanje sa osuđenikom nakon ovog postupka ne postoji zakonom utvrđena regulativa. Često osuđenici čekaju više desetaka godina na provođenje presude. U tom periodu kontak sa vanjskim svijetom je uglavnom vrlo ograničen, neprestalno ih se nadzire u nekoliko kvadratnih metara skučenoj čeliji. Niti se članove najuže obitelji niti njihove pravne zastupnike obaviještava o vremenu egzekucije, a i sami osuđenici tu informaciju saznaju tek neposredno prije izvršenja smrtne kazne. Čak i nakon usmrćivanja osobe se često događa da obitelj ne zaprimi nikakve infarmacije o tome, a slična je i situacija sa truplima koja se ne predaju obiteljima. === Libija === [[Muamar al-Gaddafi]], državnik [[Libija|Libije]] nekoliko puta je najavljivao ukidanje smrtne kazne. No, do danas se to obećanje nije ostvarilo tako da se u toj zemlji smrtna kazna još uvijek primjenjuje za široki spektar kaznenih djela, između ostalih i za preprodaju [[Droga|droge]] i [[alkohol]]a. U slučaju pogubljenja civila koristi se metoda vješanja, a kod pripadnika vojne službe strijeljanje. Nekoliko egzegucija je čak i javno prikazano putem televizije ali večina se ipak odvija bez prsutstva javnosti. Točni podaci o broju pogubljenih ne postoje. === Saudijska Arabija === U ovoj zemlji se smrtna kazna dosuđuje za niz [[Vjera|vjerskih]], [[Društvo|društvenih]] i [[Seksualnost|seksualnih]] delikata. Presudom se samo kažnjava muškarce dok žene osuđuju za isti prekršaj sa doživotnim zatvorom. Iako su Ustavom [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] od 1992. godine priznata ljudska prava i potpisani međunarodni pravni standardi oni se ne provode dovoljno u praksi. Tako se prema navodima Amnesty Internationala i trenutno presuđuje smrtna kazna za maloljtnike te dopuštaju sudski postupci bez pravnih zastupnika i prevoditelja za strane državljane. Pomilovani mogu biti osuđenici ali samo kada im svi članove uže obitelji oštećenika oproste pa tako dolazi do situacija da se mora čekati u zatvoru i dugi niz godina dok maloljetni član obitelji ne postane punoljetan kako bi mogao sam odlučivati. Kao i u [[Japan]]u, čest je slučaj da osuđenik, njegovi bližnji te odvjetnici ne saznaju termin egzekucije. Posljednja instanca za pomilovanje je kralj. Najčešća metoda egzekucije je dekapitacija mačem koja se provodi u prijepodnevnim satima na mjestima koja su dostupna javnosti. === Singapur === S ozirom na broj stanovništva ovo je zemlja sa najvećom stopom izvršenja smrtne kazne u svijetu. Od 1991. godine smaknuto je najmanje 420 osoba. Smrtna kazna je predviđena za veliki raspon delikata poput: [[ubojstvo]], uporabu [[Vatreno oružje|vatrenog oružja]], [[Veleizdaja|veleizdaju]], [[Otmica|otmicu]], posjedovanje [[Droga|droge]] itd. Većina Singapuraca podržava nemilosrdnu kaznenu politiku svoje države prema krijumčarima droge. Singapurska vlast šalje na vješala svakoga – i vlastitog državljanina i stranca – koga u toj maloj otočnoj državi, čak i u tranzitu na aerodromu, otkriju s drogom. Ništa ne može spasiti onoga kod koga se nađe više od 15 g heroina, 30 g morfija, 30 g kokaina, 500 g marihuane ili 1,2&nbsp;kg opijuma. Prema podacima Amnesty Inernationala u prosijeku se usmrti svakih četrnaest dana jedna osoba, a od toga 85-90% zbog trgovine drogom. Metoda egzekucije je vješanje dugim padom. Zanimljiv je podatak da u cijelom [[Singapur]]u postoji samo jedna osoba koja izvršava egzeguciju; Darshan Singh. On tu djelatnost obavlja već više od pedeset godina i do sada je izvršio oko 800 smrtnih kazni. Egzekucija se izvršava u čuvenom zatvoru Changi. === SAD === U 38 od 50 američkih saveznih država postoji institucija smrtne kazne. Ova kazna izriče se najčešće za ubojstva, otmice i slična teška kaznena djela koja rezultiraju smrću jedne ili više osoba. O smrtnoj kazni se u [[SAD|Sjedinjenim Državama]] vodi žestoka rasprava. [[Vrhovni sud SAD|Vrhovni sud Sjedinjenih Država]] zabranio je 1972. godine dosuđivanje smrtne kazne. Odluku se temeljila na dva amandmana američkog ustava. Vrhovni sud je tom prilikom okarakterizirao smrtnu kaznu kao okrutnu i neuobičajeno strogu zbog načina na koji su je savezne države izvršavale. Međutim, ta je odluka Vrhovnog suda ostavila ipak otvorenom mogućnost da smrtna kazna bude zadržana u budućnosti. Primjerice, ako bi se izricala za samo ograničeni broj kaznenih djela, i pod ograničenim uvjetima. Vrhovni sud je o ovom pitanju ponovno raspravljao [[1976.]] godine. Tom prilikom je odobrio pravo saveznim državama da donesu nove zakone kojima se ponovno dopušta izricanje smrtne kazne. Mnoge od njih su to i učinile, zadovoljavajući pritom zahtjeve koje je postavio Vrhovni sud. Od tada je u Sjedinjenim Državama smrtna kazna izvršena nad više od 800 osuđenika. Od toga je u [[Texas]]u izvršeno gotovo 300 smaknuća. Jedna od novijih studija pokazuje da smrtnu kaznu podržava oko 70 posto Amerikanaca. === Kina === U ovoj zemlji se smrtna kazna dosuđuje za 68 različitih kaznenih djela. Statistički podaci o broju pogubljenih se uglavnom čuvaju kao tajni ali Amnesty International navodi da se godišnje pogubi i do nekoliko tisuća ljudi. Zapanjuje podatak da se egzekucija tamo provodi javno, ponekad čak i na [[stadion]]ima te da su česti slučajevi javnog prijenosa putem [[Televizija|televizije]]. Postoji razlika u metodama egzekucije kod bogatih i siromašnih slojeva. Bogatiji osuđenici se usmrćuju injekcijom, a siromašni strijeljanjem. Prema različitim izvješćima od strane organizacija koje se bore za ljudska prava se organi usmrćenih koriste za transplantaciju te se preprodavaju na crnom tržištu iako je trgovina organima zakonom zabranjena. == Izvori == {{izvori|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{Cite book|last=Kronenwetter|first=Michael|title=Capital Punishment: A Reference Handbook|url=https://archive.org/details/capitalpunishmen0000kron|year=2001|edition=2|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-432-9|ref=harv}} * Curry, Tim. "[http://www.wcl.american.edu/hrbrief/13/3curry.pdf Cutting the Hangman's Noose: African Initiatives to Abolish the Death Penalty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720121914/http://www.wcl.american.edu/hrbrief/13/3curry.pdf |date=2012-07-20 }}." () American University Washington College of Law. * {{Cite book|last=Gaie|first=Joseph B. R|year=2004|title=The ethics of medical involvement in capital punishment : a philosophical discussion|url=http://books.google.ca/books?id=FaUNdNuVjJYC&lpg=PP1&dq=Capital%20punishment&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publisher=Kluwer Academic|isbn=1-4020-1764-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Johnson|first=David T.|title=The Next Frontier: National Development, Political Change, and the Death Penalty in Asia|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533740-2|url=http://books.google.co.th/books/about/The_next_frontier.html?id=nZY8E6n-JAAC&redir_esc=y|author2=Zimring, Franklin E.}} * {{Cite book|last=Kronenwetter|first=Michael|edition=2nd|year=2001|title=Capital punishment: a reference handbook|url=http://books.google.ca/books?id=SOiuzOv061EC&lpg=PP1&dq=Capital%20punishment&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-57607-432-3|ref=harv}} * MacLean, Colonel French L. ''The Fifth Field: The Story of the 96 American Soldiers Sentenced to Death and Executed in Europe and North Africa in World War II'', 2013, Schiffer Publishing, {{ISBN|9780764345777}}. * {{Cite book|last=McCafferty|first=James A|year=2010|title=Capital Punishment|url=http://books.google.ca/books?id=n8P0BYf62wAC&lpg=PP1&dq=Capital%20punishment&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publisher=AldineTransaction|isbn=978-0-202-36328-8|ref=harv}} * {{Cite book|last=Mandery|first=Evan J|authorlink=|year=2005|title=Capital punishment: a balanced examination|url=http://books.google.ca/books?id=KPIf6dPJ_jQC&lpg=PP1&dq=Capital%20punishment&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publisher=Jones and Bartlett Publishers|isbn=0-7637-3308-3|ref=harv}} * {{Cite book|last=Marzilli|first=Alan|edition=2nd|year=2008|title=Capital Punishment – Point-counterpoint|url=http://books.google.ca/books?id=nlOU4fUaiV8C&lpg=PP1&dq=Capital%20punishment&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publisher=Chelsea House|isbn=978-0-7910-9796-0|ref=harv}} * {{Cite book|last=Woolf|first=Alex|year=2004|title=World issues – Capital Punishment|url=http://books.google.ca/books?id=U3McAciWdWYC&lpg=PA1&dq=Capital%20punishment&pg=PA1#v=onepage&q&f=true|publisher=Chrysalis Education|isbn=1-59389-155-5|ref=harv}} * {{Cite book|last=Simon|first=Rita|year=2007|title=A comparative analysis of capital punishment : statutes, policies, frequencies, and public attitudes the world over|url=http://books.google.ca/books?id=tpmQDVdv3UgC&lpg=PP1&dq=Capital%20punishment&pg=PP1#v=onepage&q&f=true|publisher=Lexington Books|isbn=0-7391-2091-3|ref=harv}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commons category|Death penalty}} * [http://usliberals.about.com/od/deathpenalty/i/DeathPenalty.htm About.com's Pros & Cons of the Death Penalty and Capital Punishment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118091735/http://usliberals.about.com/od/deathpenalty/i/DeathPenalty.htm |date=2006-01-18 }} * [http://www.internationalistreview.com/article.php?id=52 Metode i razvoj smrtne kazne u SAD-u] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318005223/http://www.internationalistreview.com/article.php?id=52 |date=2017-03-18 }}, InternationalistReview.com * [http://www.answers.com/topic/capital-punishment Answers.com entry on capital punishment] * [http://www.clarkprosecutor.org/html/links/dplinks.htm 1000+ Death Penalty links all in one place] * [http://www.capitaldefenseweekly.com/ Updates on the death penalty generally and capital punishment law specifically] * [http://www.deathpenaltyworldwide.org/index.cfm Death Penalty Worldwide:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113215756/http://www.deathpenaltyworldwide.org/index.cfm |date=2013-11-13 }} Academic research database on the laws, practice, and statistics of capital punishment for every death penalty country in the world. * [http://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/horizon/broadband/tx/executions/ "How to Kill a Human Being"], BBC Horizon TV programme documentary, 2008 * [http://www.megalaw.com/top/deathpenalty.php U.S. and 50 State death penalty/capital punishment law and other relevant links] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614135521/http://www.megalaw.com/top/deathpenalty.php |date=2006-06-14 }} Megalaw * Two audio documentaries covering execution in the United States: [http://soundportraits.org/on-air/witness_to_an_execution/ Witness to an Execution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070102134352/http://www.soundportraits.org/on-air/witness_to_an_execution/ |date=2007-01-02 }} [http://soundportraits.org/on-air/execution_tapes/ The Execution Tapes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070118082741/http://www.soundportraits.org/on-air/execution_tapes/ |date=2007-01-18 }} === Opozicija === * [http://www.worldcoalition.org/ World Coalition Against the Death Penalty] * [http://www.deathwatchinternational.org/ Death Watch International] International anti-death penalty campaign group * [http://www.nodeathpenalty.org/ Campaign to End the Death Penalty] * [http://www.antideathpenalty.org/ Anti-Death Penalty Information]: includes a monthly watchlist of upcoming executions and death penalty statistics for the United States. * [http://www.deathpenaltyinfo.org/ The Death Penalty Information Center]: Statistical information and studies * [http://www.amnesty.org/en/death-penalty Amnesty International – Abolish the death penalty Campaign] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218120607/http://www.amnesty.org/en/death-penalty |date=2015-02-18 }}: Human Rights organisation * [http://www.ipsnews.net/new_focus/deathpenalty/index.asp IPS Inter Press Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024192722/http://www.ipsnews.net/new_focus/deathpenalty/index.asp |date=2006-10-24 }} International news on capital punishment * [http://www.deathpenalty.org/ Death Penalty Focus]: American group dedicated to abolishing the death penalty * [http://www.reprieve.org/ Reprieve.org]: United States based volunteer program for foreign lawyers, students, and others to work at death penalty defense offices * [http://www.aclu.org/DeathPenalty/DeathPenaltyMain.cfm American Civil Liberties Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051115041404/http://www.aclu.org/DeathPenalty/DeathPenaltyMain.cfm |date=2005-11-15 }}: Demanding a Moratorium on the Death Penalty * [https://web.archive.org/web/20210410151215/http://www.ncadp.org/ National Coalition to Abolish the Death Penalty] * [http://www.thesomnambulist.org/2008/01/winning-a-war-on-terror-eliminating-the-death-penalty Winning a war on terror: eliminating the death penalty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506030411/http://www.thesomnambulist.org/2008/01/winning-a-war-on-terror-eliminating-the-death-penalty/ |date=2010-05-06 }} * [http://pennreview.com/2011/12/electric-chair-at-sing-sing Electric Chair at Sing Sing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706190224/http://pennreview.com/2011/12/electric-chair-at-sing-sing/ |date=2015-07-06 }}, a 1900 photograph by William M. Vander Weyde, accompanied by a poem by Jared Carter. *[http://www.shreveporttimes.com/longform/opinion/readers/2015/03/20/lead-prosecutor-offers-apology-in-the-case-of-exonerated-death-row-inmate-glenn-ford/25049063/?from=global&sessionKey=&autologin= Lead prosecutor apologizes for role in sending man to death row] Shreveporttimes, 2015 === Podrška === * [http://off2dr.com/modules/cjaycontent/index.php?id=21 The REAL Death Penalty in the US: A Review] * [http://www.cjlf.org/deathpenalty/dpdeterrencefull.htm Studies showing the death penalty saves lives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426023213/http://www.cjlf.org/deathpenalty/dpdeterrencefull.htm |date=2015-04-26 }} * [http://www.cjlf.org/deathpenalty/deathpenalty.htm Criminal Justice Legal Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504000359/http://www.cjlf.org/deathpenalty/deathpenalty.htm |date=2017-05-04 }} * [http://www.recordnet.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090805/A_OPINION0619/908050306/-1/NEWSMAP Keep life without parole and death penalty intact] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111216081928/http://www.recordnet.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090805/A_OPINION0619/908050306/-1/NEWSMAP |date=2011-12-16 }} * [http://www.explorernews.com/articles/2009/08/26/opinion/doc4a9478dabc9be260176264.txt Why the death penalty is needed] * [http://www.prodeathpenalty.com/ Pro Death Penalty.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050404011836/http://www.prodeathpenalty.com/ |date=2005-04-04 }} * [http://www.wesleylowe.com/cp.html Pro Death Penalty Resource Page] * [http://www.geometry.net/basic_c/capital_punishment_pro_death_penalty.php 119 Pro DP Links] * [http://constitution.now77.com/ The Death Penalty is Constitutional] * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/03/AR2005060301450.html The Paradoxes of a Death Penalty Stance] by Charles Lane in the [[Washington Post]] * [http://www.clarkprosecutor.org/html/death/death.htm Clark County, Indiana, Prosecutor's Page on capital punishment] * [http://www.capital-punishment.us/search/label/Pro In Favor of Capital Punishment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407063507/http://www.capital-punishment.us/search/label/Pro |date=2015-04-07 }} – Famous Quotes supporting Capital Punishment * [https://web.archive.org/web/20121104114023/http://www.msnbc.msn.com/id/19160965 Studies spur new death penalty debate] [[Kategorija:Kazneno pravo]] [[Kategorija:Smrtna kazna]] gqjoknddf0g9fx6t3qa9oolzl8k22u2 0 3500 42713879 42536677 2026-10-26T11:42:21Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713879 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:A tornado near Anadarko, Oklahoma, on May 3, 1999.jpg|thumb|250px|Tornado u blizini [[Anadarko (Oklahoma)|Anadarka (Oklahoma)]]. ''Levak'' je tanka cev koja ide od oblaka do zemlje. Donji deo ovog tornada je okružen [[transparency (optics)|prozračnim]] oblakom prašine, koji su podigli tornadovi jaki vetrovi na površini. Vetar tornada ima znatno širi prečnik od samog levka.]] [[Datoteka:2016-04-15 Funnel near Eads, Colorado.jpg|thumb|250px|Tornado u blizini [[Ids (Kolorado)|Idsa u Koloradu]]]] [[Datoteka:AllTdots.png|thumb|250px|Sva tornada u SAD, 1950–2013, nacrtana srednjom tačkom, najviša [[Fudžitina lestvica|F-skala]] na vrhu, Aljaska i Havaji su zanemarljivi, izvor -{[[NOAA]]}- [[Storm Prediction Center|Centar za predviđanje oluja]].]] [[Datoteka:Tornade003.jpg|mini|desno|250p|Levak tornada]] '''Tornado''' je brzo rotirajuća [[oluja]], karakteristična po obrtanju oblaka u obliku levka koji je u kontaktu sa površinom Zemlje i [[Kumulonimbus|kumulonimbuskim oblakom]], ili u retkim slučajevima, bazom [[Kumulus|kumulusnog oblaka]]. Reč „tornado“ dolazi od [[španski jezik|španskog]] ili [[portugalski jezik|portugalskog]] [[glagoli|glagola]] ''tornar'', što znači „obrtati se“.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/cyclone |title=merriam-webster.com |publisher=merriam-webster.com |date= |accessdate=3. 9. 2012}}</ref> Reč [[ciklon]] se koristi u meteorologiji kao naziv za vremenski sistem sa oblašću [[Low-pressure area|niskog pritiska]] u centru oko koga vetar duva u severnoj hemisferi suprotno kazaljkama na satu i u smeru kazaljki na satu u Južnoj hemisferi.<ref>{{Cite book|title=Essentials of Oceanography|url=https://archive.org/details/essentialsofocea0000garr_k8u6|last=Garrison|first=Tom|publisher=Cengage Learning|year=2012|isbn=978-0-8400-6155-3|location=|pages=}}</ref> Tornado nastaje različitim fizičkim procesima u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]], a za nastanak tornada je potrebno nekoliko uslova: nestabilnost atmosfere, mehanizmi podizanja i [[vlaga]] u srednjim i donjim delovima atmosfere. U blizini tla nestabilna vazdušna masa je topla i vlažna a relativno suvlja i hladnija u gornjim delovima atmosfere. Topli i vlažni delovi vazduha dižu se i sastaju sa hladnim i suvljim. Povećanjem vlage započinje jače [[kondenzacija|kondenzovanje]] u [[kap]]ljice vode i tada se energija (toplota) otpušta u okolni vazduh, što je dovoljno da se uzlazno strujanje nastavi penjati. Ovo se sve događa u [[Grudasto-kišni oblak|grudasto-kišnom]] oblaku, najnestabilnijem i najopasnijem od svih 10 rodova oblaka. Strujanje toplog vazduha se u oblaku sudara sa ostalim strujanjima hladnijeg silaznog vazduha i tada [[oblak]] počinje pokazivati vidljive [[rotaciono kretanje čvrstog tela|rotacije]] koje se zbog sile teže pružaju do tla. Tornado nosi sve pred sobom, a može imati nezamislivu jačinu i trajati do sat vremena. U tom vremenu može razoriti celi grad. Tornada dolaze u mnogo oblika i veličina, i ona su često vidna u obliku [[funnel cloud|kondenzacionog levka]] izvire iz osnove kumulonimbuskog oblaka, sa oblakom rotirajućeg [[debris]]a i [[prašina|prašine]] ispod njega. Većina tornada imaju brzine vetrova manje od {{convert|110|mph|km/h|sigfig=2}}, oni su oko {{convert|250|ft|-1}} poprečno, i putuju nekoliko kilometara pre nego što nestanu. [[Tornado records#Highest winds observed in a tornado|Najekstremnija]] tornada mogu da ostvare brzine vetra od više od {{convert|300|mph|km/h|sigfig=2}}, da imaju više od 3&nbsp;km u prečniku, i da ostanu na zemlji više od 100&nbsp;km.<ref name="fastest wind">{{cite web|url=http://cswr.org/dow/DOW.htm|title=Doppler On Wheels |accessdate=13. 12. 2009 |last=Wurman|first=Joshua|publisher=Center for Severe Weather Research |date=29. 8. 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070205124033/http://www.cswr.org/dow/dow.htm |archivedate=5. 2. 2007 |df=}}</ref><ref name="widest tornado">{{cite web|url=http://www.crh.noaa.gov/oax/archive/hallam/hallam.php|title=Hallam Nebraska Tornado|accessdate=15. 11. 2009|work=[[National Weather Service]]| publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|date=2. 10. 2005}}</ref><ref name="SPC FAQ">{{cite web|url=http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|title=The Online Tornado FAQ|accessdate=8. 9. 2006|last=Edwards|first=Roger|authorlink=Roger Edwards (meteorologist)|date=4. 4. 2006|work=[[Storm Prediction Center]]|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20060929185156/http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|archive-date=29. 9. 2006|url-status=dead|df=}}</ref> Razni tipovi tornada obuhvataju [[multiple vortex tornado|tornado sa višestrukim vrtlozima]], kopneni i [[Tromba|vodeni]]. Tromba je karakterisana spiralnom strujom vetra u obliku levka, koji je povezan sa velikim kumulusnim ili kumulonimbusnim oblakom. Oni se generalno klasifikuju kao [[supersel|nesupercelularna]] tornada koja se razvijaju nad vodenim telima, mada postoji neslaganje u pogledu njihove klasifikacije kao istinskih tornada. Ove spiralni stubovi vazduha često se razvijaju u tropskim oblastima blizu [[ekvator]]a i manje su zastupljeni na [[Polarni regioni|visokim latitudama]].<ref>{{cite web|url=http://www.erh.noaa.gov/btv/events/15Jan2009/overview.shtml|title=15 January 2009: Lake Champlain Sea Smoke, Steam Devils, and Waterspout: Chapters IV and V|last=Service|first=National Weather|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|date=3. 2. 2009|accessdate=21. 6. 2009|authorlink=National Weather Service}}</ref> Drugi tornadu slični fenomeni koji postoje u prirodi su [[gustnado]], [[dust devil|prašinski vrtlog]], [[fire whirl|ognjeni vrtlozi]], i [[steam devil|parni vrtlog]]. Tornada se formiraju u olujama širom sveta, najčešće uz obale američkog srednjeg zapada ("Aleja tornada"), kao i na jugu. Brojeći incidente, [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] pogađaju ovakve oluje češće nego bilo koju drugu zemlju.<ref name="Science News 1">{{cite web|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060825011156/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archivedate=25. 8. 2006|title=Tornado Alley, USA|accessdate=20. 9. 2006|last=Perkins|first=Sid|date=11. 5. 2002|publisher=[[Science News]]|pages=296–298}}</ref> Oni se isto tako povremeno javljaju u južno-centralnoj i istočnoj Aziji, severnoj i istočno-centralnoj Južnoj Americi, južnoj Africi, severozapadnoj i jugoistočnoj Evropi, zapadnoj i jugoistočnoj Australiji, i Novom Zelandu.<ref name="EB tornado climatology">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-218357/tornado|title=Tornado: Global occurrence|accessdate=13. 12. 2009|publisher=Encyclopædia Britannica Online|year=2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.extremwetter.ch/thesis.pdf|last=Graf|first=Michael|title=Synoptical and mesoscale weather situations associated with tornadoes in Europe|accessdate=13. 12. 2009|date=28. 6. 2008|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195103/http://www.extremwetter.ch/thesis.pdf|archive-date=03. 03. 2016|url-status=dead}}</ref> Tornada se mogu detektovati pre nego što nastanu ili dok postoje koristeći [[Puls-Doplerov radar|puls-Doplerove radare]] koji prepoznaje obrasce brzine i refraktivnosti, kao što su [[hook echo|kukasti ehoi]] ili [[krhotinski potpis tornada|krhotinski potpisi tornada]], kao i pomoću doprinosa posmatrača oluja. Postoji nekoliko skala za rangiranje jačine tornada. [[Fudžitina lestvica|Fudžitina skala]] rangira tornada po uzrokovanoj šteti i ona je bila zamenjena u pojedinim zemljama ažuriranom [[Enhanced Fujita Scale|poboljšanom Fudžitinom skalom]]. Jedan F0 ili EF0 tornado, je u najslabijoj kategoriji. On oštećuje drveće, ali ne i veće strukture. Jedan F5 ili EF5 tornado je u najjačoj kategoriji. On čupa zgrade iz njihovih temelja i može da deformiše velike [[oblakoder|nebodere]]. Slična [[TORO skala]] je u opsegu od T0 za ekstremno slaba tornada do T11 za najmoćnija poznata tornada.<ref>{{cite web|url=http://www.torro.org.uk/TORRO/ECSS_Slide_Show/2004%20SPAIN%20ECSS%20Post-FINAL%20slide%20show.html |title=Wind Scales: Beaufort, T — Scale, and Fujita's Scale |last=Meaden|first=Terrance|publisher=Tornado and Storm Research Organisation |year=2004|accessdate=11. 9. 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100430211910/http://www.torro.org.uk/TORRO/ECSS_Slide_Show/2004%20SPAIN%20ECSS%20Post-FINAL%20slide%20show.html |archivedate=30. 4. 2010 |df= }}</ref> Doplerovi [[vremenski radar|radarski]] podaci, [[fotogrametrija]], i obrasci zemljišnih vrtloga ([[Cikloida|cikloidni]] tragovi) se takođe mogu analizirati radi odrešivanja intenziteta i dodeljivanja ranga.<ref name="EF SPC">{{cite web|title=Enhanced F Scale for Tornado Damage|work=Storm Prediction Center|date=1. 2. 2007|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|url=http://www.spc.noaa.gov/efscale/ef-scale.html|accessdate=21. 6. 2009}}</ref><ref>Edwards, Roger et al. (May 2013). [http://journals.ametsoc.org/doi/pdf/10.1175/BAMS-D-11-00006.1 "Tornado Intensity Estimation: Past, Present, and Future."] ''Bulletin of the American Meteorological Society.'' pp. 641-653. Retrieved 2013-12-18.</ref> == Etimologija == Reč ''tornado'' je izmenjena forma španske reči -{''tronada''}-, koja znači „oluja s grmljavinom”. Ta reč je nastala od latinske reči -{''tonare''}-, sa značenjem „grmeti”. Naziv je verovatno dobio svoj sadašnji oblik putem kombinovanja španskih reči -{''tronada''}- i -{''tornar''}- („okretati se”); mada je moguće da je to [[folk etymology|narodna etimologija]].<ref name="etymology 1">{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tornado|title=Online Etymology Dictionary| accessdate=13. 12. 2009|last=Harper|first=Douglas|year=2001}}</ref><ref name="etymology 2">{{Cite book|title=Merriam Webster's Collegiate Dictionary| accessdate=13. 12. 2009|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/tornado|last=Mish|first=Frederick C.|edition=10th|year=1993|publisher=Merriam-Webster, Incorporated|isbn=978-0-87779-709-8|pages=}}</ref> Tornado se isto tako često naziva „tvister”, a ponekad se koristi i staromodni kolokvijalni izraz ''ciklon''.<ref name="TT">{{cite web|last=Marshall|first=Tim|url=http://www.tornadoproject.com/cellar/tttttttt.htm |title=The Tornado Project's Terrific, Timeless and Sometimes Trivial Truths about Those Terrifying Twirling Twisters! |accessdate=9. 11. 2008 |publisher=The Tornado Project |year=2008|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081016163615/http://www.tornadoproject.com/cellar/tttttttt.htm |archivedate=16. 10. 2008 |df= }}</ref><ref name="target tornado">{{cite video|people=Linda Mercer Lloyd|date=1996|title=Target: Tornado|medium=Videotape|publisher=The Weather Channel}}</ref><ref name="nssl faq">{{cite web| url =http://www.nssl.noaa.gov/primer/tornado/tor_faq.shtml| title =Frequently Asked Questions about Tornadoes| date =20. 7. 2009| publisher =National Severe Storms Laboratory| access-date =18. 02. 2018| archive-url =https://web.archive.org/web/20120523165229/http://www.nssl.noaa.gov/primer/tornado/tor_faq.shtml| archive-date =23. 05. 2012| url-status =dead}}</ref> Termin „ciklon” je korišten kao sinonim za „tornado” u popularnom filmu iz 1939. godine ''[[Čarobnjak iz Oza (film iz 1939)|Čarobnjak iz Oza]]''. Termin „tvister” je isto tako korišten u tom filmu, a bio je i u naslovu filma vezanog za tornada iz 1996. godine ''[[Twister (1996 film)|Tvister]]''. == Definicije == Tornado je „nasilno rotirajući stub vazduha, u kontaktu sa tlom, bilo privezan za [[Kumulus|kumulusni oblak]] ili ispod kumulusnog oblaka, i često je (mada ne uvek) vidljiv kao levkasti oblak”.<ref name="Glossary of Meteorology">{{Cite book|url=http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special:AllPages/T|title=Section:T|last=Meteorology|first=Glossary of|edition=2|accessdate=15. 11. 2009|publisher=American Meteorological Society|year=2000|archive-date=05. 02. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205093614/http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special%3AAllPages%2FT|url-status=dead}}</ref> Da bi se vrtlog klasifikovao kao tornado, on mora da bude u kontaktu sa tlom i sa osnovom oblaka. Naučnici još uvek nisu kreirali kompletnu definiciju reči; na primer, postoje neslaganja oko toga da li zasebni dodiri sa tlom istog levka sačinjavaju zasebna tornada.<ref name="SPC FAQ"/> ''Tornado'' se odnosi na [[vortex|vrtložni]] vetar, a ne na kondenzacioni oblak.<ref name="Advanced Spotter Guide">{{cite web|url=http://www.crh.noaa.gov/oax/skywarn/adv_spotters.pdf|title=Advanced Spotters' Field Guide|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|accessdate=13. 12. 2009|year=2003-01-03|format=PDF}}</ref><ref name="tornado?">{{cite web|author=Charles A Doswell III|url=http://www.cimms.ou.edu/~doswell/a_tornado/atornado.html|title=What is a tornado?|accessdate=28. 5. 2008|publisher=Cooperative Institute for Mesoscale Meteorological Studies|date=1. 10. 2001}}</ref> === Levkasti oblak === [[Datoteka:Tornado with no funnel.jpg|thumb|left|250px|Ovaj tornado nema levkasti oblak; međutim rotirajući oblak prašine ukazuje na jake vetrove na površini, i stoga je to pravi tornado.]] Tornado nije uvek vidljiv; međutim, intenzivni niski pritisak uzrokovan vetrom velike brzine (kao što je opisano [[Bernulijeva jednačina|Bernulijevim principom]]) i brzom rotacijom (usled [[Balanced flow|ciklostrofnog balansa]]) obično uzrokuje kondenzovanje [[Vodena para|vodene pare]] iz vazduha u oblak kapljica usled [[Adijabatski proces|adijabatskog hlađenja]]. To rezultira u formiranju vidljivog levkastog oblaka ili kondenzacionog levka.<ref name="Renno">{{cite journal|last=Renno|first=Nilton O.|title=A thermodynamically general theory for convective vortices|journal=[[Tellus A]] |volume=60|issue=4|publisher=International Meteorological Institute in Stockholm|date=3. 7. 2008|url=http://vortexengine.ca/misc/Renno_2008.pdf|format=PDF|doi=10.1111/j.1600-0870.2008.00331.x|accessdate=12. 12. 2009|bibcode = 2008TellA..60..688R |pages=688–99| issn = 0280-6495 }}</ref> Postoje izvesna neslaganje oko definicije levkastog oblaka i kondenzacionog lanca. Prema ''Rečniku meteorologije'', levkasti oblak je rotirajući oblak koji se javlja kao privezak kumulusa, i većina tornada je obuhvaćeno ovom definicijom.<ref>{{Cite book|url=http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special:AllPages/F|title=Funnel cloud|last=Meteorology|first=Glossary of|edition=2|accessdate=25. 2. 2009|year=2000-06-30|publisher=American Meteorological Society|archive-date=05. 02. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205095929/http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special%3AAllPages%2FF|url-status=dead}}</ref> Među mnogim meteorolozima, termin 'levkasti oblak' je strogo definisan kao rotirajući oblak koji nije asociran sa jakim vetrovima na površini, a kondenzacioni levak je širok termin za bilo koji rotirajući oblak ispod kumuliformnog oblaka.<ref name="SPC FAQ"/> Tornada često počinju kao levkasti oblaci bez vezanih jakih vetrova na površini, i svi levkasti oblaci ne evoluiraju u tornada. Većina tornada proizvodi jake vetrove na površini dok je vidni levak još uvek iznad tla, tako da je teško da se napravi razlika između levkastog oblaka i tornada gledano iz daljine.<ref name="SPC FAQ"/> === Izbijanja i familije === {{Main article|Familije tornada}} Povremeno, jedna oluja proizvede više od jednog tornada, bilo istovremeno ili u sukcesiji. Višestruka tornada proizvedena istim [[storm cell|olujnom ćelijom]] se nazivaju „tornadnom familijom”.<ref>{{cite web|url=http://www.srh.noaa.gov/oun/severewx/glossary4.php#t|title=A Comprehensive Glossary of Weather Terms for Storm Spotters|accessdate=27. 2. 2007|last=Branick|first=Michael|year=2006|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030803230231/http://www.srh.noaa.gov/oun/severewx/glossary4.php#t |archivedate=3. 8. 2003}}</ref> Nekoliko tornada se ponekad stvara iz jednog velikog olujnog sistema. Ako nema prekida aktivnosti, to se smatra izbijanjem tornada (mada termin „izbijanje tornada” ima različite definicije). Period od nekoliko uzastopnih dana sa pojavama tornada u nekoj generalnoj oblasti (izazvanih višestrukim vremenskim sistemima) je sekvenca izvijanja tornada, koja se ponekad naziva proširenom epidemijom tornada.<ref name="Glossary of Meteorology"/><ref name="significant tornadoes"/><ref>{{cite web|url=http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/81933.pdf|title=Tornado Outbreak Day Sequences: Historic Events and Climatology (1875–2003)|accessdate=20. 3. 2007|last1=Schneider|first1=Russell S.|last2=Brooks|first2=Harold E. |last3=Schaefer|first3=Joseph T. |last-author-amp=yes |year=2004|format=PDF}}</ref> == Karakteristike == === Veličina i oblik === [[Datoteka:Roping tornado.jpg|thumb|left|250px|Užasti tornado u svom stadijumu disipacije, [[Tekamsi (Oklahoma)]].]] [[Datoteka:Binger Oklahoma Tornado.jpg|thumb|right|250px|Klinasti tornado, skoro milju širok, koji je pogodio [[May 1981 tornado outbreak|Binger, Oklahoma 1981. godine]]]] Većina tornada poprima izgled uskog [[levak|levka]] sa nekoliko stotina metara u prečniku, i malim oblakom krhotina u blizini tla. Tornada mogu da budu u potpunosti zaklonjena kišom ili prašinom. Takva tornada su posebno opasna, jer ih čak i iskusni meteorolozi možda neće zapaziti.<ref name="Handy Weather Answer Book"/> Tornada se mogu javiti u mnogim oblicima i veličinama. Mali, relativno slabi začeci tornada mogu da budu vidljivi kao samo mali vrtlozi prašine na tlu. Mada se kondenzacioni levak možda ne pruža do samog tla, ako su asocirani vetrovi jači od {{convert|40|mph|km/h|abbr=on}}, cirkulacija se smatra tornadom.<ref name="Advanced Spotter Guide"/> Tornado sa približno cilindričnim profilom i relativno malom visinom se ponekad naziva „čunkastim” tornadom. Tornada se velikim jednostrukim vrtlogom mogu da izgledaju kao veliki [[klin]]ovi zabodeni u tlo, i stoga su poznati kao „klinasta tornada” ili „klinovi”. „Čunkasta” klasifikacija se isto tako koristi za taj tip tornada, ako se on inače uklapa u taj profil. Klin može da bude toliko širok da izgleda kao da blokira tamne oblake, širi nego rastojanje od osnove oblaka do tla. Čak i iskusni posmatrači oluje možda neće moći da naprave razliku između nisko visećeg oblaka i klinastog tornada iz daljine. Mnoga, ali ne sva veća tornada su klinasta.<ref name="wedge tornado">{{cite web|url=http://www.spc.noaa.gov/faq/tornado/binger.htm|title=Wedge Tornado|last=Edwards|first=Roger|authorlink= Roger Edwards (meteorologist)|work=[[National Weather Service]]|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|date=18. 7. 2008|accessdate=28. 2. 2007}}</ref> Tornada u stadijumu disipacije mogu da podsećaju na uske cevi ili kanape, i često se uvijaju ili zaokreću u poprimajući kompleksne oblike. Za ta tornada se kaže da se „razvezuju”, ili postaju „užasta tornada”. Kad se razvežu, dužina njihovog levka se poveća, što dovodi do slabljenja vetra unutar levka usled [[Moment impulsa|konzervacije momenta impulsa]].<ref name="thebible">{{cite journal|journal=Bible of Weather Forecasting|volume=1|issue=4|title=27.0.0 General Laws Influencing the Creation of Bands of Strong Bands|last=Singer|first=Oscar|year=1985|publisher=Singer Press|pages=57–58}}</ref> Tornada sa višestrukim vrtlozima se mogu javiti kao familija vrtloga koji cirkulišu oko zajedničkog centra, ili oni mogu da budu potpuno zaklonjeni kondenzacijom, prašinom i debrisom, tako da izgledaju kao jedan levak.<ref name="rope tornado">{{cite web| url = http://www.spc.noaa.gov/faq/tornado/el_reno.htm|work=[[National Weather Service]]|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|date=18. 7. 2008|title=Rope Tornado|accessdate=28. 2. 2007|last=Edwards|first=Roger|authorlink= Roger Edwards (meteorologist)}}</ref> U Sjedinjenim Državama, tornada su u proseku oko {{convert|500|ft|m}} u prečniku i putuju na tlu po {{convert|5|mi|km}}.<ref name="Handy Weather Answer Book">{{Cite book|last=Lyons|first=Walter A.|title=The Handy Weather Answer Book|url=https://archive.org/details/handyweatheransw00lyon|edition=2nd|year=1997|publisher=Visible Ink press|location =[[Detroit|Detroit, Michigan]]|isbn=978-0-7876-1034-0|chapter=Tornadoes|pages=[https://archive.org/details/handyweatheransw00lyon/page/175 175]–200}}</ref><ref name="dust devil injury">{{cite web|url=http://www.srh.noaa.gov/ssd/techmemo/sr207.htm|title=Severe Weather Climatology for New Mexico|accessdate=29. 9. 2006|last1=Jones|first1=Charles H.|last2=Liles|first2=Charlie A. |year=1999}}</ref> Međutim, postoji širok opseg veličina tornada. Slaba tornada, ili jaka tornada u stadijumu disipacije, mogu da budu veoma uska, ponekad samo nekoliko stopa ili par metara u prečniku. Za jedan tornado je izvešteno da je imao put štete od dugačak samo {{convert|7|ft|m}}.<ref name="Handy Weather Answer Book"/> Na drugom kraju spektra, klinasta tornada mogu da imaju put razaranja širine {{convert|1,6|km|mi}} ili više. Tornado koji se [[May 2004 tornado outbreak sequence|spustio na]] [[Halam (Nebraska)]] dana 22. maja 2004, bio je širok {{convert|2,5|mi|km}} na tlu, a [[2013 El Reno tornado|tornado u]] [[El Reno (Oklahoma)|El Renu (Oklahoma)]] dana 31. maja 2013 je bio širok oko {{convert|2,6|mi|km}}, što je najveća zabeležena širina.<ref name="widest tornado" /><ref>{{cite web|title=May 31-June 1, 2013 Tornado and Flash Flood Event: The May 31, 2013 El Reno, OK Tornado|url=http://www.srh.noaa.gov/oun/?n=events-20130531-elreno|year=2014|accessdate=25. 12. 2014|work=National Weather Service Weather Forecast Office – Norman, Oklahoma|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|location=Norman, Oklahoma}}</ref> U pogledu dužine puta, [[Tri-State Tornado|Tornado tri države]], koji je pogodio delove [[Misuri]]ja, [[Ilinois]]a, i [[Indijana|Indijane]] dana 18. marta 1925, bio je na konstantno na tlu u dužini od {{convert|219|mi|km}}. Mnoga tornada za koja izgleda da imaju put destrukcije od {{convert|100|mi|km}} ili više se sastoje od familije tornada koji su se formirali u brzoj sukcesiji; međutim, nema znatne evidencije da je do toga došlo u slučaju Tornada tri države.<ref name="significant tornadoes">{{Cite book|last=Grazulis|first=Thomas P.|title=Significant Tornadoes 1680–1991|url=https://archive.org/details/significanttorna0000graz|year=1993|publisher=The Tornado Project of Environmental Films|location=St. Johnsbury, VT|isbn=978-1-879362-03-1|pages=}}</ref> Zapravo, moderna ponovna analiza putanje sugeriše da je tornado možda nastao oko {{convert|15|mi|km}} dalje na zapad nego što se ranije mislilo.<ref>{{cite web|url=http://apollo.lsc.vsc.edu/ams/AMS%20VP/Storm%20Conference/NESC%20Presentations/32ndNESC_Presentation/Banquet/Doswell.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614014358/http://apollo.lsc.vsc.edu/ams/AMS%20VP/Storm%20Conference/NESC%20Presentations/32ndNESC_Presentation/Banquet/Doswell.ppt|url-status=dead|archive-date=14. 6. 2007|title=The Tri-State Tornado of 18 March 1925 Reanalysis Project|accessdate=7. 4. 2007|last1=A|first1=Charles|last2=Doswell|first2=III|format=Powerpoint Presentation}}</ref> [[Datoteka:Evolution of a Tornado.jpg|450px|mini|centar|Evolucija tornada]] == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == {{refbegin|}} * {{Cite book|ref= harv|last=Grazulis|first=Thomas P.|title=Significant Tornadoes 1680–1991|url= https://archive.org/details/significanttorna0000graz|year=1993|publisher=The Tornado Project of Environmental Films|location=St. Johnsbury, VT|isbn=978-1-879362-03-1|pages=}} * {{Cite book|ref= harv|last=Lyons|first=Walter A.|title=The Handy Weather Answer Book|url= https://archive.org/details/handyweatheransw00lyon|edition=2nd|year=1997|publisher=Visible Ink press|location =[[Detroit|Detroit, Michigan]]|isbn=978-0-7876-1034-0|chapter=Tornadoes|pages=[https://archive.org/details/handyweatheransw00lyon/page/175 175]–200}} * {{Cite book|ref=harv|url=http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special:AllPages/F|title=Funnel cloud|last=Meteorology|first=Glossary of|edition=2|accessdate=25. 2. 2009|year=2000-06-30|publisher=American Meteorological Society|archive-date=05. 02. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205095929/http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special%3AAllPages%2FF|url-status=dead}} * {{Cite book|ref=harv|url=http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special:AllPages/T|title=Section:T|last=Meteorology|first=Glossary of|edition=2|accessdate=15. 11. 2009|publisher=American Meteorological Society|year=2000|archive-date=05. 02. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205093614/http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special%3AAllPages%2FT|url-status=dead}} * {{Cite book|ref= harv|title=Merriam Webster's Collegiate Dictionary| accessdate=13. 12. 2009|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/tornado|last=Mish|first=Frederick C.|edition=10th|year=1993|publisher=Merriam-Webster, Incorporated|isbn=978-0-87779-709-8|pages=}} * {{Cite book|ref= harv|last=Bluestein|first=Howard B.|title=Tornado Alley: Monster Storms of the Great Plains|url= https://archive.org/details/tornadoalleymons0000blue|publisher=Oxford University Press|location=New York |year=1999|isbn=978-0-19-510552-0}} * {{Cite book|ref= harv|last=Bradford|first=Marlene|year=2001|title=Scanning the Skies: A History of Tornado Forecasting|url= https://archive.org/details/scanningskieshis0000brad|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman, OK |isbn=978-0-8061-3302-7}} * {{Cite book|ref= harv|last=Grazulis|first=Thomas P.|date=januar 1997|title=Significant Tornadoes Update, 1992–1995|url= https://archive.org/details/significanttorna0000thom|publisher=Environmental Films|location=St. Johnsbury, VT|isbn=978-1-879362-04-8}} * Pybus, Nani, "'Cyclone' Jones: Dr. Herbert L. Jones and the Origins of Tornado Research in Oklahoma," ''Chronicles of Oklahoma'' 94 (Spring 2016), 4–31. Heavily illustrated. {{refend}} == Vanjske veze == {{Drugi projekti | commons = Tornadoes | wikispecies = | wiktionary = | wikiversity = | wikibooks = | wikisource = | wikiquote = | wikinews = Tornado }} * -{[http://www.ncdc.noaa.gov/stormevents/ NOAA Storm Events Database 1950–present]}- * -{[http://www.essl.org/ESWD European Severe Weather Database]}- * -{[http://celebrating200years.noaa.gov/breakthroughs/tornadowarnings/welcome.html Tornado Detection and Warnings]}- * -{[https://web.archive.org/web/20210505213816/http://www.ejssm.org/ Electronic Journal of Severe Storms Meteorology]}- * -{[https://web.archive.org/web/20080624204058/http://www.nssl.noaa.gov/edu/safety/tornadoguide.html NOAA Tornado Preparedness Guide]}- * -{[http://www.tornadohistoryproject.com/ Tornado History Project - Maps and statistics from 1950 to present]}- * -{[http://scitation.aip.org/content/aip/magazine/physicstoday/article/67/9/10.1063/PT.3.2514 Physics Today What we know and don't know about Tornadoes September 2014]}- * -{[http://www.ncdc.noaa.gov/billions U.S. Billion-dollar Weather and Climate Disasters]}- {{normativna kontrola}} [[Kategorija:Tornada| ]] [[Kategorija:Vjetrovi]] [[Kategorija:Prirodne katastrofe]] t7ze3volaw9r769l2nej8q3udmrcz8r 0 4442 42713672 42338674 2026-10-25T16:57:25Z Kontributor 2K 192569 /* Geografija */ 42713672 wikitext text/x-wiki {{Okvir regije Francuske|regija=Korzika/Corse/Corsica |grb=[[Datoteka:Blason Corse.jpg|150px|Blason de la Corse]]|détails=[[Blason de la Corse|Détails]]<br />[[Datoteka:Flag fr-corse 300px.png|150px|Drapeau Corse]] |mjesto= [[Ajaccio]], [[Bastia, Korzika|Bastia]] |Stanovništvo=260 196 |Datum popisa=[[1999]] |Gustoća=30 |Površina=8&nbsp;680 |Broj okruga=5 |Broj kantona=52 |Broj općina=360 |Predsjednik=[[Paul Giacobbi]] |Departmani=[[Corse-du-Sud]] (2A)<br />[[Haute-Corse]] (2B) |Položaj=[[Datoteka:Corse in France.svg|Položaj Korzike u Francuskoj|257px]] }} '''Korzika''' je četvrti po veličini otok u [[Sredozemno more|Sredozemnom moru]] i pokrajina [[Francuska|Francuske]] koja se sastoji od dva departmana. Korzika po zakonu ima malo veću nezavisnost od ostalih regija Francuske. == Historija == [[Datoteka:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|left|Rodno mjesto Napoleona u Ajacciu]] Zbog svoje strateške važnosti u Sredozemlju, Korzika je često bila predmet oružanih sukoba između [[Francuska|Francuske]] i [[Italija|Italije]]. Grad država [[Genova]] je dominirala Korzikom stoljećima, dok nije [[1768]]. ustupila otok Francuskoj, kao bi otplatila dug. Bitna ličnost u povijesti Korzike je [[Pasquale Paoli]] (1725-1807), borac za nezavisnost, koji se prvo borio protiv Genove, a onda poslije protiv Francuske. Unatoč godinama borbe za slobodu, Korzika nije izborila nezavisnost. Vjerojatno najpoznatiji Korzikanac svih vremena je [[Napoleon Bonaparte]] koji je rođen u [[Ajaccio|Ajacciu]]. == Geografija == [[Datoteka:Corse region relief location map.jpg|thumb|right|150px|Satelitska slika Korzike]] Korzika je otok koji se nalazi otprilike 200&nbsp;km od Azurne obale, zapadno od Toskane i sjeverno od Sardinije. Korzika ima oko 1000&nbsp;km obale i više od 200 plaža. Korzika je većinom planinski otok, najviši vrh je [[Monte Cintu]] (2710m). Na otoku još postoji 50 vrhova čija je visina veća od 2000m. Važni gradovi: (''Korzikanska imena'') :[[Ajaccio]] (''Aiacciu'') – poznat i pod latinskim imenom Ajax :[[Bastia, Korzika|Bastia]] (''Bastia'') :[[Corte]] (''Corti'') :[[Sartène]] (''Sartè'') Drugi gradovi i sela: :[[Saint-Florent]] (''San Fiurenzu'') :[[Calvi]] (''Calvi'') :[[L'Île-Rousse]] (''Isula Rossa'') :[[Porto-Vecchio]] (''Porti Vechju'') :[[Bonifacio]] (''Bunifaziu'') :[[Appietto]] (''Appiettu'') == Ekonomija == Turizam je najvažnija grana Korzikanskog gospodarstva. Otok je popularna turistička destinacija Francuzima i ostalim europljanima. Turizam je najviše razvijen u područjima oko Porto Vecchia i Bonifacia na jugu otoka, i oko Calvija na sjeveru. == Administracija == Glavni grad teritorijalnog kolektiva je [[Ajaccio]]. Regija je podjeljena na dva departmana: [[Corse-du-Sud]] i [[Haute-Corse]]. Departmani su stvoreni 15. rujna 1975. kada je na dva dijela podijeljen jedinstveni departman Korzika. Korzika ima status teritorijalnog kolektiva (Collectivité territoriale de Corse - CTC) od 13. lipnja 1991. Teritorijalni kolektiv se sastoji od tri organa: * Izvršno vijeće Korzike (Conseil exécutif de Corse) * Skupština Korzike (Assemblée de Corse) * Ekonomsko i socijalno vijeće Korzike (Conseil économique et social de Corse - CESC). [http://www.corse.fr - Stranica od CTC-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219132858/http://www.corse.fr/ |date=2011-02-19 }} == Vanjske veze == {{Commonscat|Corsica}} * [http://www.corse.pref.gouv.fr Službena stranica prefekture] * [http://www.photos-corse.com Corse Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011025416/http://photos-corse.com/ |date=2015-10-11 }} Fotografije sa Korzike i Ajaccia. * [http://www.corsicarobase.com/ Korzika u slikama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205205937/http://www.corsicarobase.com/ |date=2018-12-05 }} * [http://www.corse.fr - Službena stranica Teritorijalnog Kolektiva Korzike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219132858/http://www.corse.fr/ |date=2011-02-19 }} * [http://fst.univ-corse.fr - Stranica Fakulteta znanosti i tehnologije sveučilišta na Korzici] * [http://www.pasqualepaoli.com/ Povijest Korzikanaca i Pasqualea Paolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308145141/http://www.pasqualepaoli.com/ |date=2007-03-08 }} * [http://www.freelang.com/dictionnaire/corse.html Dictionnaire Freelang] - Riječnik korzikansko-francuski/francusko-korzikanski. * [http://www.sitec.fr/iledebeaute/ Povijest Korzike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051012222904/http://www.sitec.fr/iledebeaute/ |date=2005-10-12 }} {{Regije Francuske}} {{Historijske provincije Francuske}} [[Kategorija:Korzika| Korzika]] [[Kategorija:Otoci u Francuskoj]] [[Kategorija:Otoci Sredozemnog mora]] [[Kategorija:Regioni Francuske]] [[Kategorija:Historijske provincije Francuske]] 2psm77ll1c2i3v4m6bwtvs69rrtow1q 0 6025 42713864 42656837 2026-10-26T09:28:57Z Zavičajac 76707 42713864 wikitext text/x-wiki {{Sređivanje}} [[Datoteka:Ruben Hilare-Quispe large.jpg|thumb|Aymarac]] '''Aymara''' je velika grupa [[Južna Amerika|južnoameričkih]] [[Indijanci|Indijanaca]] u području središnjih [[Ande|Anda]] u [[Peru]]u i [[Bolivija|Boliviji]]. Aymare govore jezicima porodice Aymara koja po nekima čini dio još veće porodice [[Quechumaran]] (Quechu-Maran). Aymare su locirani uglavnom na bolivijskom i peruanskom [[altiplano|altiplanu]], najviše oko jezera [[Titicaca]]. Greenberg ova plemena jezično klasificira zajedno sa Quechua Indijancima kao posebnu granu nekih mega-porodica "Andean Stock" i "Andean Equatorial Phylum", trpajući u njih grupe kao što su [[Alacaluf]], [[Tehuelche]], [[Zaparo]] Indijance, [[Cahuapana]], [[Catacao]], Xibito, [[Colan]], Sec i [[Leco]]. Ova su plemena toliko različita po samom svome izgledu, kulturi i mentalitetu da to postaje besmisleno. Njegova klasifikacija ipak nije priznata. Danas se Velika porodica Quechumaran dijeli na dvije porodice to su Aymara i Quechua. Plemena koja su pripadala Aymarama u kolonijalno doba bila su: * Cabana-Condes, Peru. * Cana (pl. Canas). - u departmanu Cuzco, rijeke Tinta y Ayaviri, kečuanizirani. * Canchi, nestali, u dolini valle del Vilcanota (Cuzco). * Canta, Peru. * Cara-caras, Bolivija. * Caranga, provincia Oruro (Bolivia), río Desaguadero, lago Coipasa; * Carumas, Peru. * Charca, Bolivija. provincia Oruro, sjeveroistočno od lago Poopó. Grad Sucre utemeljen je oko 1539. na mjestu sela Charca Indijanaca. Preživjele su mnoge crkve iz kolonijalnog perioda. 1809. tu se zbio bolivijski ustanak protiv Španjolaca. * Chichas, Bolivija. * Chumbivilcas, Peru, (departman Cuzco). * Colla, njihov dijalekt je nestao, kečuanizirani su, živjeli su na río Ramis (Cuzco). * Collagua, río Colea, departaman Arequipa (Perú). * Collahuaya, oni su možda grupa [[Puquina]], vidi. * Condes, Peru. * Cotabambas, Peru. * Larecaja - jezik [[La Paz]] (Bolivia). * Lipes, Bolivija. * Lucanas, Peru. * Lupaca, lago Titicaca, * Omasuyo (Umasuya), Bolivija, provincija La Paz, istočno od lago Titicaca. * Pacajes, Bolivija. * Pacasa, río Desaguadero i lago Callapa, provincija La Paz. * Paria - jezik, Bolivija. * Parinacochas, Peru. * Quillaca, Quilacas-Asanaques, Bolivija. [[Oruro]], jugoistočno od jezera Poopó. * Sicasica, jezik, Bolivija. * Soras, Bolivija. postoji i grupa Soras u Peruu, ne pripadaju Aymarama. * Soropalca - jezik, Potosí (Bolivia), * Ubina, Peru, río Tambo, departaman [[Arequipa]]. * [[Yanahuaras]], Peru. * [[Yauyos]], Peru. Danas porodicu Aymara zastupaju grupe [[Kawki]] i Aymara * Aymaraes, Peru. * Cauqui (Kawkis) i Jaqi – sela Tupe(Jaqi), Cachuy (Kawki) i Huantan, departaman Yauyos (Perú); Kawki su uveliko hispanizirani, ipak još možda desetak osoba govori ovj jezik. Brinton i Loukotka porodici uključuju sljedeće jezike i dijalekte: canas, canchis, carangas, charcas, collas ili collaguas (dva su plemena i dva jezika), lupacas, pacasas i quillaguas, u području [[Cuzco|Cuzca]], jezera [[Titicaca]] i rijeke [[Huallaga]]. Pripadaju joj također i larecaja, colla, collagua, chumbivilca, ubina, omasuyo, soropalca, boliviano i cauqui. == Život i običaji == [[Datoteka:Alpaka Lama pacos RB6.jpg|thumb|Alpaka, kvalitetna [[vuna]] ove životinje nalik na ovcu, služi Indijancima sa Anda da od nje izrađuju odjeću.]] Aymare su prvenstveno poljoprivrednici. [[Krompir]] je njihova najvažnija biljka. Postoji preko 200 imenovanih varijeteta. Većinom priređuju smrznute osušene kriške krompira poznate kao chuñu. Uzgajaju 10 varijeteta ''Oxalis tuberose'' i 5 ''Ullucus tuberosusa'', 6 vrsta [[kukuruz]]a (''Zea mais''). Bilo je još biljaka koje su Aymare uzgajali, '[[kañawa]]' (Chenopodium spp.) i druge. Stočarstvo je zastupljeno [[ljama]]ma i [[alpaka]]ma. Ljame se koriste za nošenje tereta, njihovo meso rijetko se jelo, tada kao 'charqui' ('jerky'). Alpaka se držala zbog fine [[Vuna|vune]] od koje Aymare proizvode vlastitu odjeću. Muškarce ovih Indijanaca lako odmah prepoznamo po kapama sa poklopcima za uši. Bave se i [[Ribarstvo]], koristeći duboke mreže, mreže na povlačenje i ogradama u vodi. Izrađuju plovila poznata kao 'balsa' izrađena od trske-totora. [[Datoteka:Aymara ceremony copacabana 4.jpg|thumb|Aymara muškarac, na glavi nosi kapu sa poklopcima za uši, žensko pokrivalo za glavu je šešir.]] Deformacija lubanje u spektakularni oblik poznat kao 'sugar-loaf' vršila se nad malenom djecom. Kuće Aymara su jedno-prostorne, 8 do 10 stopa (2,5 sa 3 metra), u blizini vrata uvijek se nalazi peć od gline. Socijalna jedinica je muškarac sa svojom braćom, njihovim ženema i neudanim kćerima ,to su takozvane 'proširene obitelji'. Patrilinearni 'ayllu', u španjolskom prijevodu 'comunidad', politička je jedinica koja se sastoji od više proširenih obitelji. Oni su vlasnici zemljišta. == Historija == Prethodno su Aymare dok nisu došli pod vlast države Inca 1430., bili organizirani u više nezavisnih država, svaka je govorila vlastitim dijalektom. Glavne su im države bile [[Colla]] i [[Lupaca]]. Nakon osvajanja zemlja Aymara postaje dio carstva [[Quechua|Inca]]. Španjolsko osvajanje počinje [[1535]], što je dovelo do [[Hrišćanstvo|pokrštavanje]] Indijanaca. Indijanska pobuna počinje [[1780]]. tokom koje su ubili brojne Španjolce. Pobuna traje sve do proklamacije peruanske nezavisnosti od španjolske, [[1821]]. god. [[File:Tupac-inca-conquest.png|mini|lijevo|180px|Država Aymara (roza boja)]] Aymare prolaze više stadija akulturacije, prvu pod vlasti Inca, drugu pod španjolskom vlasti, i na koncu onu doba modernizacije. Tragovi ovih akulturacija vide se u suvremenim Aymarama koji su od svake ponešto sačuvali. To se vidi u njihovoj religija, oni su katolici ali su sačuvali i vjeru u šamane i duhove. Njihova odjeća kopija je ranih španjolskih kolonijalnih modela. Nepovjerenje prema bijelcima ostalo je do danas. == Aymara danas == Aymara danas žive u Boliviji i Peru, i Čileu, najvećim dijelom kao ruralno stanovništvo. Tri su glavne grupe Aymara (Aymaraes), Kawki i Jaqi koji govore jezikom jaqaru, ovi posljednji, barem što se tiče jezika gotovo su nestali. Svih zajedno ima ih preko 2 000 000. == Nematerijalna kulturna baština == [[Folklor]]na baština naroda Aymara upisana je u [[UNESCO]]-vu Reprezentativnu listu [[Nematerijalna kulturna baština|nematerijalne kulturne baštine]] čovječanstva kao element nematerijalnog kulturnog naslijeđa Bolivije, Čilea i Perua.<ref>[https://ich.unesco.org/en/BSP/safeguarding-intangible-cultural-heritage-of-aymara-communities-in-bolivia-chile-and-peru-00299 UNESCO: Folklorna baština naroda Aymara - Pristupljeno, 19. oktobar 2026]{{en}}</ref> Odluku o upisu donio je Međuvladin komitet za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa na 4. zasjedanju koje je održano od 28. septembra do 2. oktobra 2009. god. u [[Abu Dabi|Abu Dabiju]], [[UAE]].<ref name="peru">{{Cite web |url= https://ich.unesco.org/en/state/peru-PE |title= Nematerijalna kulturna baština u Peruu |work= UNESCO |access-date= 19. oktobar 2026.}}{{en}}</ref> Upisivanje na listu ima za cilj razviti mjere zaštite kako bi se osigurala održivost: * usmenih izraza, * [[Muzika|muzike]] i * tradicionalnog znanja ([[tekstil]]na umjetnost i [[Poljoprivreda|poljoprivredne]] tehnologije) == Vanjske veze == [http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/latinamerica/south/cultures/aymara.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425170446/http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/latinamerica/south/cultures/aymara.html |date=2006-04-25 }} == Izvori == {{Reflista|2}} {{Authority control}} {{Commonscat|Aymara people}} [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Boliviji]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Čileu]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Peruu]] [[Kategorija:Indijanska plemena]] lfe2nyfnpufu6pmjuk4rzq7n1w4yjm1 0 9000 42713597 5069069 2026-10-25T12:50:27Z Edgar Allan Poe 29250 42713597 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} {{otheruses}} '''Tercijarski''' period je nekada bio jedan od glavnih dijelova [[geološka kronologija|geološke kronologije]], te pokrivao vrijeme od kraja perioda [[Kreda (period)|krede]] prije 65 miliona godina do početka [[kvartar]]skog perioda prije 1,6 miliona godina. Njegova primjena bila je česta te se nastavlja, iako je [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]] da se taj izraz više ne koristi u [http://www.stratigraphy.org/gssp.htm formalnoj stratigrafskoj nomenklaturi]. Umjesto toga se preporučuje upotreba [[paleogen]]skog i [[neogen]]skog perioda kao glavnih podjela [[kenozoik|kenozojske]] ere. U svojoj uobičajenoj upotrebi tercijar je pokrivao pet geoloških epoha -- [[paleocen]], [[eocen]], [[oligocen]], [[miocen]] i [[pliocen]]. Tercijar otprilike pokriva vremenski period od nestanka [[dinosauri|dinosaura]] do početka posljednjeg [[ledeno doba|ledenog doba]]. Na početku perioda su [[sisavac|sisavci]] zamijenili [[reptil]]e kao domionatne životinje. Svaka epoha tercijara je obilježena važnim razvitkom u životu sisavaca. Najstariji prepoznatljivi [[hominoid]]ski rođaci [[čovjek]]a, ''[[Proconsul]]'' i ''[[Australopithecus]]'' su se pojavili u tom dobu. Moderni topovi [[ptica]], reptilea, [[vodozemac]]a, [[riba]], i [[beskralježnjaci|beskralješnjaka]] su bili ili već prisutni ili se pojavili na samom početku peridoa. Moderni oblici [[Angiosperme|cvjetnih biljaka]] su [[evolucija|evoluirali]]. Morski beskralježnjaci i morski [[kralješnjaci|kralježnjaci]] (osim sisavaca) su vrlo malo evoluirali. [[Kontinentalni pomak]] bio je skroman. [[Gondwanaland]] se konačno razdvojila, i [[Indija]] se sudarila s [[Eurazijska ploča|Eurazijskom pločom]]. [[Južna Amerika]] se spojila sa [[Severna Amerika|Sjevernom Amerikom]] pred kraj tercijara. [[Antarktik]]a -- koja se već bila odvojila -- pomakla se na svoju današnju poziciju oko [[Južni pol|Južnog pola]]. Prevladavala je [[vulkan]]ska aktivnost. [[Klima]] se tokom tercijara postepeno ohladila, započevši s [[paleocen]]skim tropsko-umjerenim temperaturama na cijelom svijetu i završivši s velikom [[glacijacija|glacijacijom]] pred kraj perioda. Izraz tercijar je prvi koristio [[Giovanni Arduino]] u 18. vijeku. On je geološko vrijeme klasificirao u primitivni (ili primarno), sekundarni i tercijarni period na osnovu geoloških zapažanja u sjevernoj [[Italija|Italiji]]. Kasnije se počeo primjenjivati četvrti period - kvartar. Godine [[1828]]. [[Charles Lyell]] je uključio tercijarni period u vlastiti, mnogo detaljniji sistem klasifikacije. Tercijarni period je podijelio u četiri epohe na osnovu postotka [[fosil]]a [[mekušci|mekušaca]] nalik na moderne vrste pronađenih u tim [[stratum|stratama]]. Koristio je [[Grčki jezik|grčka]] imena: eocen, miocen, stariji pliocen i noviji pliocen. Iako su te podjele izgledale adekvatne za regiju na koju su se originalno bile primjenjivale (dijelova [[Alpe|Alpa]] i ravnice Italije), taj sistem se nije mogao primijeniti na ostale dijelove Evrope i Ameriku. Zato je kasnije upotreba mekušaca u definiciji epoha bila napuštena, te uvedena nova imena i definicije. {{Authority control}} [[Kategorija:Kenozoik]] k253v1p9lbud5r71bruv16kxzbpyu5u 0 9098 42713588 42693004 2026-10-25T12:37:37Z Edgar Allan Poe 29250 /* Vanjske veze */ 42713588 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} '''Kvartarski period''' je period [[geološka kronologija|geološkog vremena]] koji je počeo krajem [[pliocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] otprilike prije 1,8-1,6 miliona godina i koji traje do danas. Kvartar uključuje dvije geološke pod-podjele -- [[pleistocen]]sku i [[holocen]]sku [[epoha (geologija)|epohu]]. U posljednjoj reviziji međunarodne klasifikacije geoloških perioda, kvartar je uključen u [[neogen]]. Ta je odluka izazvala otpor među dijelom [[geolog]]a. == Pregled == Izraz kvartar ("četvrti") je predložio [[Jules Desnoyers]] godine 1829. kako bi opisao taloge na dnu Bazena [[Seine]] u [[Francuska|Francuskoj]] koji su očigledno bili mlađi od [[stijena]] iz [[tercijar]]skog [[Period (geologija)|perioda]]. Kvartarski period je slijedi tercijarski period te traje i danas. Kvartar otprilike pokriva doba posljednje [[ledenjak|glacijacije]], uključujući posljendje [[Holocensko povlačenje leda|povlačenje leda]]. Povremena alternativna definicija stavlja početak kvartara u doba kada se zbila glacijacija [[Sjeverni pol|Sjevernog pola]] prije 3 miliona godina, te uključuje dijelove kasnog pliocena. Neki stručnjaci ne priznaju kvartar i smatraju ga neformalnim izrazom uključenim u [[neogen]], kao što se može vidjeti u Međunarodnoj stratigrafskoj karti koju je godine [[2003]]. izdala [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]]. Period od 1,8-1,6 miliona godina kvartara predstavlja vrijeme u kome su živjeli prepoznatljivui ljudi. Tokom ovog kratkog perioda, ukupna dužina [[kontinentalni pomak|kontinentalnog pomaka]] je bila manja od 100&nbsp;km, što je uglavnom beznačajno za paleontologe. Međutim, geološki nalazi su sačuvani daleko detaljnije nego u ranijim periodima, te se mogu referencirati na današnje karte, s obzirom da se u [[20. vijek]]u otkrio niz izvanrednih promjena kopnene mase. Glavne geografske promjene ovog doba su uključivale stvaranje [[Bospor]]skog tjesnaca i [[Skaggerak]]a tokom ledenog doba, koje su [[Crno more]] i [[Baltičko more]] prvo pretvorili u jezera, a potom u mora nakon povećanja morske razine; periodička punjenja [[La Manche]]a, odnosno stvaranja kopnenog mosta između Britanije i Evrope; periodička zatvaranja [[Beringov prolaz|Beringovog prolaza]], odnosno stvaranje kopnenog mosta između Azije i Sjeverne Amerike; periodična poplavljivanja [[Scablands]]a na američkom Sjeverozapadu od strane ledenjačke vode. Velika jezera, kao i druga veća jezera u Kanadi, kao i Hudsonov zaljev, su također rezultat posljednjeg ciklusa, te privremene prirode. Tokom svakog [[ledeno doba|ledenog doba]] u kvartaru, postojala je drukčija slika jezera i zaljeva. [[Klima]] se sastojala od periodičnih glacijacija s kontinentalnim ledenjacima koji su znali dosezati i 40 stupnjeva [[geografska širina|geografske širine]]. Vrlo malo novih životinja je [[evolucija|evoluiralo]], vjerojatno zbog kratkog geološkog trajanja perioda. U sjevernim oblastima je došlo do masovnog izumiranja velikih sisavaca pred kraj pleistocenske epohe. Mnogi oblici života kao [[sabljozuba mačka|sabljozube mačke]], [[mamut]]i, [[mastodont]]i, [[gliptodont]]i i dr. su [[izumiranje|izumrli]] širom svijeta. Druge životinje, uključujući [[konj]]e, [[deva|deve]] i [[čita|čite]] su izumrle u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. == Kvartarski glacijalni period == Godine [[1821]]. [[Švicarska|švicarski]] inženjer [[Ignaz Venetz]] je u članku iznio hipotezu o tragovima prolaska ledenjaka kroz Alpe. Tu je zamisao ispočetka odbacio drugi švicarski naučnik, [[Louis Agassiz]], ali nakon pokušaja da je obori s dokazima, bio je prisiljen potvrditi teoriju svog kolege. Godinu dana kasnije Agassiz je iznio hipotezu o velikom ledenom dobu koje je moglo imati dalekosežne posljedice. Ta ideja mu je donijela svjetsku slavu. S vremenom se, zahvaljujući napretku geologije, potvrdilo da je uistinu bilo nekoliko perioda kretanja ledenjaka u oba smjera, odnosno da su u prošlosti temperature na Zemlji bile bitno drukčije od današnjih. Tako su [[Milankovićevi ciklusi]], koje je bio opisao [[Milutin Milanković]], temeljeni na premisi da su varijacije u [[solarna radijacija|solarnoj radijaciji]] glavni faktor koji kontrolira Zemljinu klimu. Tokom ovog perioda, debeli ledenjaci su napredovali i povlačili se preko Sjeverne Amerike i Evrope, dijelova Južne Amerike i Azije i cijele Anktarktike. Stvorena su Velika jezera, a krupni sisavci su živjeli u dijelovima Sjeverne Amerike i Eurazije prekrivenim ledom. Ti sisavci su izumrli s krajem ledenog doba prije 10.000 godina. Moderni [[čovjek]] je evoluirao prije 100.000 godina. == Literatura == * "Kvartarni glacijalni period" se originalno pojavio kao [[:es:Glaciar]] u španskoj Wikipediji [[24.7.]] [[2005]]. == Vanjske veze == {{Commonscat-inline|Quaternary}} * Jan Zalasiewicz, ''[[The Guardian]]'', [[June 30]], 2005, [https://web.archive.org/web/20070313031642/http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,3604,1517234,00.html "Repackaging time"] {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Neogen]] e93elj58ox21834ch4gl6xvohvnlz09 42713589 42713588 2026-10-25T12:37:54Z Edgar Allan Poe 29250 /* Vanjske veze */ 42713589 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} '''Kvartarski period''' je period [[geološka kronologija|geološkog vremena]] koji je počeo krajem [[pliocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] otprilike prije 1,8-1,6 miliona godina i koji traje do danas. Kvartar uključuje dvije geološke pod-podjele -- [[pleistocen]]sku i [[holocen]]sku [[epoha (geologija)|epohu]]. U posljednjoj reviziji međunarodne klasifikacije geoloških perioda, kvartar je uključen u [[neogen]]. Ta je odluka izazvala otpor među dijelom [[geolog]]a. == Pregled == Izraz kvartar ("četvrti") je predložio [[Jules Desnoyers]] godine 1829. kako bi opisao taloge na dnu Bazena [[Seine]] u [[Francuska|Francuskoj]] koji su očigledno bili mlađi od [[stijena]] iz [[tercijar]]skog [[Period (geologija)|perioda]]. Kvartarski period je slijedi tercijarski period te traje i danas. Kvartar otprilike pokriva doba posljednje [[ledenjak|glacijacije]], uključujući posljendje [[Holocensko povlačenje leda|povlačenje leda]]. Povremena alternativna definicija stavlja početak kvartara u doba kada se zbila glacijacija [[Sjeverni pol|Sjevernog pola]] prije 3 miliona godina, te uključuje dijelove kasnog pliocena. Neki stručnjaci ne priznaju kvartar i smatraju ga neformalnim izrazom uključenim u [[neogen]], kao što se može vidjeti u Međunarodnoj stratigrafskoj karti koju je godine [[2003]]. izdala [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]]. Period od 1,8-1,6 miliona godina kvartara predstavlja vrijeme u kome su živjeli prepoznatljivui ljudi. Tokom ovog kratkog perioda, ukupna dužina [[kontinentalni pomak|kontinentalnog pomaka]] je bila manja od 100&nbsp;km, što je uglavnom beznačajno za paleontologe. Međutim, geološki nalazi su sačuvani daleko detaljnije nego u ranijim periodima, te se mogu referencirati na današnje karte, s obzirom da se u [[20. vijek]]u otkrio niz izvanrednih promjena kopnene mase. Glavne geografske promjene ovog doba su uključivale stvaranje [[Bospor]]skog tjesnaca i [[Skaggerak]]a tokom ledenog doba, koje su [[Crno more]] i [[Baltičko more]] prvo pretvorili u jezera, a potom u mora nakon povećanja morske razine; periodička punjenja [[La Manche]]a, odnosno stvaranja kopnenog mosta između Britanije i Evrope; periodička zatvaranja [[Beringov prolaz|Beringovog prolaza]], odnosno stvaranje kopnenog mosta između Azije i Sjeverne Amerike; periodična poplavljivanja [[Scablands]]a na američkom Sjeverozapadu od strane ledenjačke vode. Velika jezera, kao i druga veća jezera u Kanadi, kao i Hudsonov zaljev, su također rezultat posljednjeg ciklusa, te privremene prirode. Tokom svakog [[ledeno doba|ledenog doba]] u kvartaru, postojala je drukčija slika jezera i zaljeva. [[Klima]] se sastojala od periodičnih glacijacija s kontinentalnim ledenjacima koji su znali dosezati i 40 stupnjeva [[geografska širina|geografske širine]]. Vrlo malo novih životinja je [[evolucija|evoluiralo]], vjerojatno zbog kratkog geološkog trajanja perioda. U sjevernim oblastima je došlo do masovnog izumiranja velikih sisavaca pred kraj pleistocenske epohe. Mnogi oblici života kao [[sabljozuba mačka|sabljozube mačke]], [[mamut]]i, [[mastodont]]i, [[gliptodont]]i i dr. su [[izumiranje|izumrli]] širom svijeta. Druge životinje, uključujući [[konj]]e, [[deva|deve]] i [[čita|čite]] su izumrle u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. == Kvartarski glacijalni period == Godine [[1821]]. [[Švicarska|švicarski]] inženjer [[Ignaz Venetz]] je u članku iznio hipotezu o tragovima prolaska ledenjaka kroz Alpe. Tu je zamisao ispočetka odbacio drugi švicarski naučnik, [[Louis Agassiz]], ali nakon pokušaja da je obori s dokazima, bio je prisiljen potvrditi teoriju svog kolege. Godinu dana kasnije Agassiz je iznio hipotezu o velikom ledenom dobu koje je moglo imati dalekosežne posljedice. Ta ideja mu je donijela svjetsku slavu. S vremenom se, zahvaljujući napretku geologije, potvrdilo da je uistinu bilo nekoliko perioda kretanja ledenjaka u oba smjera, odnosno da su u prošlosti temperature na Zemlji bile bitno drukčije od današnjih. Tako su [[Milankovićevi ciklusi]], koje je bio opisao [[Milutin Milanković]], temeljeni na premisi da su varijacije u [[solarna radijacija|solarnoj radijaciji]] glavni faktor koji kontrolira Zemljinu klimu. Tokom ovog perioda, debeli ledenjaci su napredovali i povlačili se preko Sjeverne Amerike i Evrope, dijelova Južne Amerike i Azije i cijele Anktarktike. Stvorena su Velika jezera, a krupni sisavci su živjeli u dijelovima Sjeverne Amerike i Eurazije prekrivenim ledom. Ti sisavci su izumrli s krajem ledenog doba prije 10.000 godina. Moderni [[čovjek]] je evoluirao prije 100.000 godina. == Literatura == * "Kvartarni glacijalni period" se originalno pojavio kao [[:es:Glaciar]] u španskoj Wikipediji [[24.7.]] [[2005]]. == Vanjske veze == {{Commonscat-inline|Quaternary}} * Jan Zalasiewicz, ''[[The Guardian]]'', [[June 30]], 2005, [https://web.archive.org/web/20070313031642/http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,3604,1517234,00.html "Repackaging time"] {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Neogen]] 3zc0tzs37gxn0flc8ux8nrngyhc7a4f 42713590 42713589 2026-10-25T12:38:14Z Edgar Allan Poe 29250 42713590 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} {{otheruses}} '''Kvartarski period''' je period [[geološka kronologija|geološkog vremena]] koji je počeo krajem [[pliocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] otprilike prije 1,8-1,6 miliona godina i koji traje do danas. Kvartar uključuje dvije geološke pod-podjele -- [[pleistocen]]sku i [[holocen]]sku [[epoha (geologija)|epohu]]. U posljednjoj reviziji međunarodne klasifikacije geoloških perioda, kvartar je uključen u [[neogen]]. Ta je odluka izazvala otpor među dijelom [[geolog]]a. == Pregled == Izraz kvartar ("četvrti") je predložio [[Jules Desnoyers]] godine 1829. kako bi opisao taloge na dnu Bazena [[Seine]] u [[Francuska|Francuskoj]] koji su očigledno bili mlađi od [[stijena]] iz [[tercijar]]skog [[Period (geologija)|perioda]]. Kvartarski period je slijedi tercijarski period te traje i danas. Kvartar otprilike pokriva doba posljednje [[ledenjak|glacijacije]], uključujući posljendje [[Holocensko povlačenje leda|povlačenje leda]]. Povremena alternativna definicija stavlja početak kvartara u doba kada se zbila glacijacija [[Sjeverni pol|Sjevernog pola]] prije 3 miliona godina, te uključuje dijelove kasnog pliocena. Neki stručnjaci ne priznaju kvartar i smatraju ga neformalnim izrazom uključenim u [[neogen]], kao što se može vidjeti u Međunarodnoj stratigrafskoj karti koju je godine [[2003]]. izdala [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]]. Period od 1,8-1,6 miliona godina kvartara predstavlja vrijeme u kome su živjeli prepoznatljivui ljudi. Tokom ovog kratkog perioda, ukupna dužina [[kontinentalni pomak|kontinentalnog pomaka]] je bila manja od 100&nbsp;km, što je uglavnom beznačajno za paleontologe. Međutim, geološki nalazi su sačuvani daleko detaljnije nego u ranijim periodima, te se mogu referencirati na današnje karte, s obzirom da se u [[20. vijek]]u otkrio niz izvanrednih promjena kopnene mase. Glavne geografske promjene ovog doba su uključivale stvaranje [[Bospor]]skog tjesnaca i [[Skaggerak]]a tokom ledenog doba, koje su [[Crno more]] i [[Baltičko more]] prvo pretvorili u jezera, a potom u mora nakon povećanja morske razine; periodička punjenja [[La Manche]]a, odnosno stvaranja kopnenog mosta između Britanije i Evrope; periodička zatvaranja [[Beringov prolaz|Beringovog prolaza]], odnosno stvaranje kopnenog mosta između Azije i Sjeverne Amerike; periodična poplavljivanja [[Scablands]]a na američkom Sjeverozapadu od strane ledenjačke vode. Velika jezera, kao i druga veća jezera u Kanadi, kao i Hudsonov zaljev, su također rezultat posljednjeg ciklusa, te privremene prirode. Tokom svakog [[ledeno doba|ledenog doba]] u kvartaru, postojala je drukčija slika jezera i zaljeva. [[Klima]] se sastojala od periodičnih glacijacija s kontinentalnim ledenjacima koji su znali dosezati i 40 stupnjeva [[geografska širina|geografske širine]]. Vrlo malo novih životinja je [[evolucija|evoluiralo]], vjerojatno zbog kratkog geološkog trajanja perioda. U sjevernim oblastima je došlo do masovnog izumiranja velikih sisavaca pred kraj pleistocenske epohe. Mnogi oblici života kao [[sabljozuba mačka|sabljozube mačke]], [[mamut]]i, [[mastodont]]i, [[gliptodont]]i i dr. su [[izumiranje|izumrli]] širom svijeta. Druge životinje, uključujući [[konj]]e, [[deva|deve]] i [[čita|čite]] su izumrle u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. == Kvartarski glacijalni period == Godine [[1821]]. [[Švicarska|švicarski]] inženjer [[Ignaz Venetz]] je u članku iznio hipotezu o tragovima prolaska ledenjaka kroz Alpe. Tu je zamisao ispočetka odbacio drugi švicarski naučnik, [[Louis Agassiz]], ali nakon pokušaja da je obori s dokazima, bio je prisiljen potvrditi teoriju svog kolege. Godinu dana kasnije Agassiz je iznio hipotezu o velikom ledenom dobu koje je moglo imati dalekosežne posljedice. Ta ideja mu je donijela svjetsku slavu. S vremenom se, zahvaljujući napretku geologije, potvrdilo da je uistinu bilo nekoliko perioda kretanja ledenjaka u oba smjera, odnosno da su u prošlosti temperature na Zemlji bile bitno drukčije od današnjih. Tako su [[Milankovićevi ciklusi]], koje je bio opisao [[Milutin Milanković]], temeljeni na premisi da su varijacije u [[solarna radijacija|solarnoj radijaciji]] glavni faktor koji kontrolira Zemljinu klimu. Tokom ovog perioda, debeli ledenjaci su napredovali i povlačili se preko Sjeverne Amerike i Evrope, dijelova Južne Amerike i Azije i cijele Anktarktike. Stvorena su Velika jezera, a krupni sisavci su živjeli u dijelovima Sjeverne Amerike i Eurazije prekrivenim ledom. Ti sisavci su izumrli s krajem ledenog doba prije 10.000 godina. Moderni [[čovjek]] je evoluirao prije 100.000 godina. == Literatura == * "Kvartarni glacijalni period" se originalno pojavio kao [[:es:Glaciar]] u španskoj Wikipediji [[24.7.]] [[2005]]. == Vanjske veze == {{Commonscat-inline|Quaternary}} * Jan Zalasiewicz, ''[[The Guardian]]'', [[June 30]], 2005, [https://web.archive.org/web/20070313031642/http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,3604,1517234,00.html "Repackaging time"] {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Neogen]] 27abbn7brpcbofm2sii6elpn5ei4erq 0 9105 42713594 40948878 2026-10-25T12:49:09Z Edgar Allan Poe 29250 42713594 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Pleistocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] je dio [[geološka kronologija|geološke kronologije]]. Naziv pleistocen dolazi od grčkih riječi ''pleistos'' (većina) i ''ceno'' (nov). Pleistocen slijedi [[pliocen]]sku epohu i prethodi [[holocen]]skoj epochi. Pleistocen je treća epoha [[neogen]]skog [[period (geologija)|perioda]] ili 6. epoha [[kenozoik|kenozojske]] [[era (geologija)|ere]]. Trajao je od prije 1,81 miliona do prije 11.550 godina. Kraj pleistocena odgovara kraju [[paleolit]]skog doba koje koristi [[arheologija]]. == Datiranje pleistocena == Godine [[2005]]. je [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]] (tijelo [[Međunarodna unija geoloških nauka|Međunarodne unije geoloških nauka]]) odredila da pleistocen počinje 1,81 miliona, a 11.550 godina prije našeg vremena, s time da je kraj izražen u [[radiokarbonska godina|radiokarbonskim godinama]]. On pokriva veći dio perioda učestalih [[glacijacija]], sve do konačnog zahlađenja zvanog [[Mlađi Dryas]]. Kraj Mlađeg Dryasa je datiran oko [[10. milenijum pr.n.e|9600. pne.]] (prije 11.550 kalendarskih godina). [[GSSP]] za početak pleistocena je u referentnoj sekciji u Vrici, 4&nbsp;[[kilometar|km]] južno od [[Crotone]]a na [[Kalabrija|Kalabriji]] u južnoj [[Italija|Italiji]], lokaciji čije je točno datiranje nedavno bilo potvrđeno analizom [[izotop]]a [[stroncijum]]a i [[kisik]]a, isto kao i [[plankton]]skim [[foraminifera]]ma. Kao i s drugim geološkim periodima, naslage [[stijena (geologija)|stijena]] koje definiraju početak pleistocena su dobro definirane, ali točni datumi početka i kraja perioda nisu skroz sigurni. Ime je trebalo pokrivati period učestalih glacijacija; međutim, početak je određen prekasno jer se danas zna da je zahlađenja i glacijacija bilo u pliocenu. Neki klimatolozi drže da bi se datum trebao pomjeriti na oko 2,5 miliona prije današnjeg vremena. izraz plio-pleistocen se danas koristi za opis posljednjeg ledenog doba. Konstante u klimatskoj historiji pliocena i pleisticenu su jedan od razloga zašto je Međunarodna komisija za stratigrafiju obeshrabrila korištenje izraza "Kvartar". Zato se danas pleistocen drži epohom neogena. == Pleistocenska paleogeografija i klima == [[Datoteka:Pleistocene north ice map.jpg|thumb|right|Maksimalni doseg [[ledeno doba|ledenog pokrova]] na sjevernoj hemisferi tokom [[pleistocen]]a.]] Moderni [[kontinent]]i su u suštini bili na današnjim pozicijama tokom pleistocena, te se nisu pomakli dalje od 100 km. === Karakteristike ledenog doba === Pleistocensku klimu su karakterizirale učestali ledeni ciklusi gdje su [[kontinentalni ledenjak|kontinentalni ledenjaci]] napredovali do 40. [[paralela (geografija)|paralele]] na nekim mjestima. Smatra se kako je na vrhuncu glacijacija 30% Zemljine površine bilo pokriveno ledom. Uz to se zona [[vječni led|vječnog leda]] prostirala nekoliko stotina kilometara južno od ledenog pokrivača, u Sjevernoj Americi i u Euraziji. Svaki prodor leda je vezao velike količine vode u kontinentalnim ledenjacima debljine 1500-3000&nbsp;[[metar|m]], što je dovelo do privremenog pada razine mora od 100&nbsp;m ili više na cijeloj površini Zemlje. Tokom međuledenih doba, nalik na ovo u kojem danas živimo, često je bilo poplavljivanje obala, ponekad ublaženo izostatskim ili nekim drugim pomacima u određenim regijama. Efekti glacijacije su bili globalni. [[Antarktika]] je bila kroz cijeli pleistocen pokrivena ledom, isto kao i prethodnom [[pliocen]]u. [[Ande]] i [[Patagonija]] su također bile pokrivene polarnom kapom. Ledenjaci su postojali na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]] i [[Tasmanija|Tasmaniji]]. Trenutno nestajući ledenjaci na [[Mount Kenya|Mount Kenyiji]], [[Kilimanjaro|Kilimanjaru]] i [[Gorje Ruwenzori|Gorju Ruwenzori]] na istoku i središtu Afrike su bili daleko veći. Ledenjaci su postojali u planinama [[Etiopija|Etiopije]] i na zapadu u [[Gorje Atlas|gorju Atlas]]. Na sjevernoj hemisferi se veliki broj manjih ledenjaka stopio u jedan veliki. The [[Cordillerski ledeni pokrov]] se prostirao na sjeverozapadu Sjeverne Amerike; istok je bio pokriven [[Laurentide]]om. Skandinavski ledeni pokrov je pritiskao sjevernu [[Evropa|Evropu]], uključujući [[Britanija|Britaniju]]; alpski ledeni pokrov je pritsikao Alpe. Manji dijelovi ledenog pokriva su se mogli naći u [[Sibir]]u i na arktičkoj ploči. Sjeverna mora su bila zamrznuta. Južno od ledenog pokrova su se akumulirala ogromna jezera zahvaljujući blokadi vodenih tokova te manjem isparavanju zbog hladnijeg zraka. Sjeverni dio središta Sjeverne Amerike bio je u potpunosti pokriven [[Jezero Agassiz|jezerom Agassiz]]. Oko 100 bazena, sada uglavnom isušenih, su bili ispunjeni vodom na zapadu Amerike. [[Jezero Bonneville]], na primjer, je stajalo gdje danas stoji [[Veliko slano jezero]]. U Euraziji su se velika jezera stvorila kao rezultat prodora ledenjaka. Rijeke su bile veće, imale stabilniji tok, te imale više pritoka. I afrička jezera su bila veća, vjerojatno zbog smanjenog ispravanja. Pustinje su, s druge strane, bile suše i prostranije. Zbog smanjenja oceanskog i drugog ispravanja, bilo je manje kiša. === Palaeociklusi === Suma prijelaznih faktora koji djeluju na Zemljinu površinu je ciklična: klima, oceaske struje i drugi pomaci, struje vjetrova, temperature itd. To je sve posljedica cikličnih promjena u kretanju planeta koji s vremenoms sve te faktore uravnotežuje. Ti su faktori izazvali učestale glacijacije u pleistocenu. ==== Milankovićevi ciklusi ==== Glacijacija u pleistocenu je bila niz glacijalija i interglacijacija, stadijala i inetrstadijala koji su pratili periode promjene klime. Danas se vjeruje da su glavni faktor u klimatskim promjenama bili [[Milankovićevi ciklusi]]. To su periodičkle varijacije u regionalnoj solarnoj radijaciji uzrokovane promjenama u kretanju Zemlje. Milankovićevi ciklusi nisu mogli biti jedini faktor, jer oni ne mogu objasniti početak ni kraj pleistocenskog ledenog doba, kao ni učestala ledena doba. Najbolje služe kao model unutar pleistocena te se na temelju njega mogu odrediti ledena doba svakih 100.000 godina. ==== Ciklusi razine izotopa kisika ==== U analaizi [[Ciklus razine izotopa kisika|razine izotopa kisika]], varijacije u odnosu O-18 prema O-16 (dva [[izotop]]a [[kisik]]a) u [[masa|masi]] (mjereni [[spektrometar mase|spektrometrom mase]]) prisutnih u [[kalcit]]u s oceanskih [[temeljni uzorak|temeljenih uzoraka]] se koriste kao dijagnostičko sredstvo za određivanje promjena oceanske temperature, a samim tim i promjene klime. Hladniji oceani su bogatiji s O-18, prisutnim u školjkama mikroorganizama koje luče kalcit. Modernija verzija uzimanja uzoraka koristi moderne ledene pokrove. Iako siromašniji s O-18 od morske vode, snijeg koji je pada na ledenjake svake godine je svejedno sadržavao O-18 i O-16 u razini ovisnoj o srednjoj temperaturi. Temperatura i promjene klime su ciklične kada se od njih stvori temperaturni grafikon. Temperaturne koordinate se pojavljuju u obliku devijacije od današnjih srednjih godišnjih temperatura koje predstavljaju nulu. Ova vrst grafikona se temelji na drugoj razini izotopa kroz vrijeme. Razine se pretvaraju u razlike u postocima (δ) od odnosa pronađenog u stanardnoj srednjoj oceanskoj vodi(SMOW). Grafikon u oba oblika se pojavljuje kao [[val]] s [[alikvotni ton|alikvotnim tonovima]]. Jedna polovica perioda je [[morski izotopni stadij]] (MIS). On označava glacijal (ispod nule) ili interglacijal (iznad nule). Alikvotni tonovi su stadijali ili interstadijali. Prema ovih nalazima, Zemlja je iskusila 44 MIS stadija počevši od prije 2,4 MYA u [[pliocen]]u. Pliocenski stadiji su bili plitki i česti. Kasniji su bili intenzivniji i duži. Stadiji se po običaju numeriraju od holocena, koji predstavlja MIS1. Glacijali dobijaju parni a interglacijali neparni broj. Prva veća glacijacija bila je MIS22 prije 850.000 YA. Najveće se glacijacije su bile 2, 6 i 12; najtoplije inetrglacijacije 1, 5, 9 i 11. == Pleistocenska fauna == Za pleistocen ili holocen nisu određeni nikakvi [[faunalna faza|faunalni stadiji]]. I morska i kontinentalna fauna je u suštini bila moderna. Većina naučnika vjeruje da je [[čovjek]] evoluirao u svoj moderni oblik tokom pleistocena. [[Holocensko masovno izumiranje|Masovno izumiranje]] krupnih [[sisavci|sisavaca]] ([[megafauna|megafaune]]), koje je uključivalo [[mamut]]e, [[mastodont]]e, [[Smilodon|sabljozube tigrove]], [[gliptodont]]e i [[kopneni ljenjivac|kopnene ljenivce]] je započelo krajem pleistocena te se nastavilo u holocenu. Masovna izumiranja su bila posebno oštra u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] gdje su nestali domaći [[konji]]i i [[deva|deve]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|Pleistocene}} * [http://www.stratigraphy.org/vrica.htm Vrica] {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Pleistocen| ]] [[Kategorija:Neogen]] il6r04hdnvw7u0ax5gu2fq6q18glo7n 42713595 42713594 2026-10-25T12:49:27Z Edgar Allan Poe 29250 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Neogen|Neogen]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713595 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Pleistocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] je dio [[geološka kronologija|geološke kronologije]]. Naziv pleistocen dolazi od grčkih riječi ''pleistos'' (većina) i ''ceno'' (nov). Pleistocen slijedi [[pliocen]]sku epohu i prethodi [[holocen]]skoj epochi. Pleistocen je treća epoha [[neogen]]skog [[period (geologija)|perioda]] ili 6. epoha [[kenozoik|kenozojske]] [[era (geologija)|ere]]. Trajao je od prije 1,81 miliona do prije 11.550 godina. Kraj pleistocena odgovara kraju [[paleolit]]skog doba koje koristi [[arheologija]]. == Datiranje pleistocena == Godine [[2005]]. je [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]] (tijelo [[Međunarodna unija geoloških nauka|Međunarodne unije geoloških nauka]]) odredila da pleistocen počinje 1,81 miliona, a 11.550 godina prije našeg vremena, s time da je kraj izražen u [[radiokarbonska godina|radiokarbonskim godinama]]. On pokriva veći dio perioda učestalih [[glacijacija]], sve do konačnog zahlađenja zvanog [[Mlađi Dryas]]. Kraj Mlađeg Dryasa je datiran oko [[10. milenijum pr.n.e|9600. pne.]] (prije 11.550 kalendarskih godina). [[GSSP]] za početak pleistocena je u referentnoj sekciji u Vrici, 4&nbsp;[[kilometar|km]] južno od [[Crotone]]a na [[Kalabrija|Kalabriji]] u južnoj [[Italija|Italiji]], lokaciji čije je točno datiranje nedavno bilo potvrđeno analizom [[izotop]]a [[stroncijum]]a i [[kisik]]a, isto kao i [[plankton]]skim [[foraminifera]]ma. Kao i s drugim geološkim periodima, naslage [[stijena (geologija)|stijena]] koje definiraju početak pleistocena su dobro definirane, ali točni datumi početka i kraja perioda nisu skroz sigurni. Ime je trebalo pokrivati period učestalih glacijacija; međutim, početak je određen prekasno jer se danas zna da je zahlađenja i glacijacija bilo u pliocenu. Neki klimatolozi drže da bi se datum trebao pomjeriti na oko 2,5 miliona prije današnjeg vremena. izraz plio-pleistocen se danas koristi za opis posljednjeg ledenog doba. Konstante u klimatskoj historiji pliocena i pleisticenu su jedan od razloga zašto je Međunarodna komisija za stratigrafiju obeshrabrila korištenje izraza "Kvartar". Zato se danas pleistocen drži epohom neogena. == Pleistocenska paleogeografija i klima == [[Datoteka:Pleistocene north ice map.jpg|thumb|right|Maksimalni doseg [[ledeno doba|ledenog pokrova]] na sjevernoj hemisferi tokom [[pleistocen]]a.]] Moderni [[kontinent]]i su u suštini bili na današnjim pozicijama tokom pleistocena, te se nisu pomakli dalje od 100 km. === Karakteristike ledenog doba === Pleistocensku klimu su karakterizirale učestali ledeni ciklusi gdje su [[kontinentalni ledenjak|kontinentalni ledenjaci]] napredovali do 40. [[paralela (geografija)|paralele]] na nekim mjestima. Smatra se kako je na vrhuncu glacijacija 30% Zemljine površine bilo pokriveno ledom. Uz to se zona [[vječni led|vječnog leda]] prostirala nekoliko stotina kilometara južno od ledenog pokrivača, u Sjevernoj Americi i u Euraziji. Svaki prodor leda je vezao velike količine vode u kontinentalnim ledenjacima debljine 1500-3000&nbsp;[[metar|m]], što je dovelo do privremenog pada razine mora od 100&nbsp;m ili više na cijeloj površini Zemlje. Tokom međuledenih doba, nalik na ovo u kojem danas živimo, često je bilo poplavljivanje obala, ponekad ublaženo izostatskim ili nekim drugim pomacima u određenim regijama. Efekti glacijacije su bili globalni. [[Antarktika]] je bila kroz cijeli pleistocen pokrivena ledom, isto kao i prethodnom [[pliocen]]u. [[Ande]] i [[Patagonija]] su također bile pokrivene polarnom kapom. Ledenjaci su postojali na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]] i [[Tasmanija|Tasmaniji]]. Trenutno nestajući ledenjaci na [[Mount Kenya|Mount Kenyiji]], [[Kilimanjaro|Kilimanjaru]] i [[Gorje Ruwenzori|Gorju Ruwenzori]] na istoku i središtu Afrike su bili daleko veći. Ledenjaci su postojali u planinama [[Etiopija|Etiopije]] i na zapadu u [[Gorje Atlas|gorju Atlas]]. Na sjevernoj hemisferi se veliki broj manjih ledenjaka stopio u jedan veliki. The [[Cordillerski ledeni pokrov]] se prostirao na sjeverozapadu Sjeverne Amerike; istok je bio pokriven [[Laurentide]]om. Skandinavski ledeni pokrov je pritiskao sjevernu [[Evropa|Evropu]], uključujući [[Britanija|Britaniju]]; alpski ledeni pokrov je pritsikao Alpe. Manji dijelovi ledenog pokriva su se mogli naći u [[Sibir]]u i na arktičkoj ploči. Sjeverna mora su bila zamrznuta. Južno od ledenog pokrova su se akumulirala ogromna jezera zahvaljujući blokadi vodenih tokova te manjem isparavanju zbog hladnijeg zraka. Sjeverni dio središta Sjeverne Amerike bio je u potpunosti pokriven [[Jezero Agassiz|jezerom Agassiz]]. Oko 100 bazena, sada uglavnom isušenih, su bili ispunjeni vodom na zapadu Amerike. [[Jezero Bonneville]], na primjer, je stajalo gdje danas stoji [[Veliko slano jezero]]. U Euraziji su se velika jezera stvorila kao rezultat prodora ledenjaka. Rijeke su bile veće, imale stabilniji tok, te imale više pritoka. I afrička jezera su bila veća, vjerojatno zbog smanjenog ispravanja. Pustinje su, s druge strane, bile suše i prostranije. Zbog smanjenja oceanskog i drugog ispravanja, bilo je manje kiša. === Palaeociklusi === Suma prijelaznih faktora koji djeluju na Zemljinu površinu je ciklična: klima, oceaske struje i drugi pomaci, struje vjetrova, temperature itd. To je sve posljedica cikličnih promjena u kretanju planeta koji s vremenoms sve te faktore uravnotežuje. Ti su faktori izazvali učestale glacijacije u pleistocenu. ==== Milankovićevi ciklusi ==== Glacijacija u pleistocenu je bila niz glacijalija i interglacijacija, stadijala i inetrstadijala koji su pratili periode promjene klime. Danas se vjeruje da su glavni faktor u klimatskim promjenama bili [[Milankovićevi ciklusi]]. To su periodičkle varijacije u regionalnoj solarnoj radijaciji uzrokovane promjenama u kretanju Zemlje. Milankovićevi ciklusi nisu mogli biti jedini faktor, jer oni ne mogu objasniti početak ni kraj pleistocenskog ledenog doba, kao ni učestala ledena doba. Najbolje služe kao model unutar pleistocena te se na temelju njega mogu odrediti ledena doba svakih 100.000 godina. ==== Ciklusi razine izotopa kisika ==== U analaizi [[Ciklus razine izotopa kisika|razine izotopa kisika]], varijacije u odnosu O-18 prema O-16 (dva [[izotop]]a [[kisik]]a) u [[masa|masi]] (mjereni [[spektrometar mase|spektrometrom mase]]) prisutnih u [[kalcit]]u s oceanskih [[temeljni uzorak|temeljenih uzoraka]] se koriste kao dijagnostičko sredstvo za određivanje promjena oceanske temperature, a samim tim i promjene klime. Hladniji oceani su bogatiji s O-18, prisutnim u školjkama mikroorganizama koje luče kalcit. Modernija verzija uzimanja uzoraka koristi moderne ledene pokrove. Iako siromašniji s O-18 od morske vode, snijeg koji je pada na ledenjake svake godine je svejedno sadržavao O-18 i O-16 u razini ovisnoj o srednjoj temperaturi. Temperatura i promjene klime su ciklične kada se od njih stvori temperaturni grafikon. Temperaturne koordinate se pojavljuju u obliku devijacije od današnjih srednjih godišnjih temperatura koje predstavljaju nulu. Ova vrst grafikona se temelji na drugoj razini izotopa kroz vrijeme. Razine se pretvaraju u razlike u postocima (δ) od odnosa pronađenog u stanardnoj srednjoj oceanskoj vodi(SMOW). Grafikon u oba oblika se pojavljuje kao [[val]] s [[alikvotni ton|alikvotnim tonovima]]. Jedna polovica perioda je [[morski izotopni stadij]] (MIS). On označava glacijal (ispod nule) ili interglacijal (iznad nule). Alikvotni tonovi su stadijali ili interstadijali. Prema ovih nalazima, Zemlja je iskusila 44 MIS stadija počevši od prije 2,4 MYA u [[pliocen]]u. Pliocenski stadiji su bili plitki i česti. Kasniji su bili intenzivniji i duži. Stadiji se po običaju numeriraju od holocena, koji predstavlja MIS1. Glacijali dobijaju parni a interglacijali neparni broj. Prva veća glacijacija bila je MIS22 prije 850.000 YA. Najveće se glacijacije su bile 2, 6 i 12; najtoplije inetrglacijacije 1, 5, 9 i 11. == Pleistocenska fauna == Za pleistocen ili holocen nisu određeni nikakvi [[faunalna faza|faunalni stadiji]]. I morska i kontinentalna fauna je u suštini bila moderna. Većina naučnika vjeruje da je [[čovjek]] evoluirao u svoj moderni oblik tokom pleistocena. [[Holocensko masovno izumiranje|Masovno izumiranje]] krupnih [[sisavci|sisavaca]] ([[megafauna|megafaune]]), koje je uključivalo [[mamut]]e, [[mastodont]]e, [[Smilodon|sabljozube tigrove]], [[gliptodont]]e i [[kopneni ljenjivac|kopnene ljenivce]] je započelo krajem pleistocena te se nastavilo u holocenu. Masovna izumiranja su bila posebno oštra u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] gdje su nestali domaći [[konji]]i i [[deva|deve]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|Pleistocene}} * [http://www.stratigraphy.org/vrica.htm Vrica] {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Pleistocen| ]] j4m0jvetdfehbvi8lgz1fcflhmhgrmn 42713601 42713595 2026-10-25T12:52:40Z Edgar Allan Poe 29250 dodana kategorija [[:Kategorija:Kenozoik|Kenozoik]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713601 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Pleistocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] je dio [[geološka kronologija|geološke kronologije]]. Naziv pleistocen dolazi od grčkih riječi ''pleistos'' (većina) i ''ceno'' (nov). Pleistocen slijedi [[pliocen]]sku epohu i prethodi [[holocen]]skoj epochi. Pleistocen je treća epoha [[neogen]]skog [[period (geologija)|perioda]] ili 6. epoha [[kenozoik|kenozojske]] [[era (geologija)|ere]]. Trajao je od prije 1,81 miliona do prije 11.550 godina. Kraj pleistocena odgovara kraju [[paleolit]]skog doba koje koristi [[arheologija]]. == Datiranje pleistocena == Godine [[2005]]. je [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]] (tijelo [[Međunarodna unija geoloških nauka|Međunarodne unije geoloških nauka]]) odredila da pleistocen počinje 1,81 miliona, a 11.550 godina prije našeg vremena, s time da je kraj izražen u [[radiokarbonska godina|radiokarbonskim godinama]]. On pokriva veći dio perioda učestalih [[glacijacija]], sve do konačnog zahlađenja zvanog [[Mlađi Dryas]]. Kraj Mlađeg Dryasa je datiran oko [[10. milenijum pr.n.e|9600. pne.]] (prije 11.550 kalendarskih godina). [[GSSP]] za početak pleistocena je u referentnoj sekciji u Vrici, 4&nbsp;[[kilometar|km]] južno od [[Crotone]]a na [[Kalabrija|Kalabriji]] u južnoj [[Italija|Italiji]], lokaciji čije je točno datiranje nedavno bilo potvrđeno analizom [[izotop]]a [[stroncijum]]a i [[kisik]]a, isto kao i [[plankton]]skim [[foraminifera]]ma. Kao i s drugim geološkim periodima, naslage [[stijena (geologija)|stijena]] koje definiraju početak pleistocena su dobro definirane, ali točni datumi početka i kraja perioda nisu skroz sigurni. Ime je trebalo pokrivati period učestalih glacijacija; međutim, početak je određen prekasno jer se danas zna da je zahlađenja i glacijacija bilo u pliocenu. Neki klimatolozi drže da bi se datum trebao pomjeriti na oko 2,5 miliona prije današnjeg vremena. izraz plio-pleistocen se danas koristi za opis posljednjeg ledenog doba. Konstante u klimatskoj historiji pliocena i pleisticenu su jedan od razloga zašto je Međunarodna komisija za stratigrafiju obeshrabrila korištenje izraza "Kvartar". Zato se danas pleistocen drži epohom neogena. == Pleistocenska paleogeografija i klima == [[Datoteka:Pleistocene north ice map.jpg|thumb|right|Maksimalni doseg [[ledeno doba|ledenog pokrova]] na sjevernoj hemisferi tokom [[pleistocen]]a.]] Moderni [[kontinent]]i su u suštini bili na današnjim pozicijama tokom pleistocena, te se nisu pomakli dalje od 100 km. === Karakteristike ledenog doba === Pleistocensku klimu su karakterizirale učestali ledeni ciklusi gdje su [[kontinentalni ledenjak|kontinentalni ledenjaci]] napredovali do 40. [[paralela (geografija)|paralele]] na nekim mjestima. Smatra se kako je na vrhuncu glacijacija 30% Zemljine površine bilo pokriveno ledom. Uz to se zona [[vječni led|vječnog leda]] prostirala nekoliko stotina kilometara južno od ledenog pokrivača, u Sjevernoj Americi i u Euraziji. Svaki prodor leda je vezao velike količine vode u kontinentalnim ledenjacima debljine 1500-3000&nbsp;[[metar|m]], što je dovelo do privremenog pada razine mora od 100&nbsp;m ili više na cijeloj površini Zemlje. Tokom međuledenih doba, nalik na ovo u kojem danas živimo, često je bilo poplavljivanje obala, ponekad ublaženo izostatskim ili nekim drugim pomacima u određenim regijama. Efekti glacijacije su bili globalni. [[Antarktika]] je bila kroz cijeli pleistocen pokrivena ledom, isto kao i prethodnom [[pliocen]]u. [[Ande]] i [[Patagonija]] su također bile pokrivene polarnom kapom. Ledenjaci su postojali na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]] i [[Tasmanija|Tasmaniji]]. Trenutno nestajući ledenjaci na [[Mount Kenya|Mount Kenyiji]], [[Kilimanjaro|Kilimanjaru]] i [[Gorje Ruwenzori|Gorju Ruwenzori]] na istoku i središtu Afrike su bili daleko veći. Ledenjaci su postojali u planinama [[Etiopija|Etiopije]] i na zapadu u [[Gorje Atlas|gorju Atlas]]. Na sjevernoj hemisferi se veliki broj manjih ledenjaka stopio u jedan veliki. The [[Cordillerski ledeni pokrov]] se prostirao na sjeverozapadu Sjeverne Amerike; istok je bio pokriven [[Laurentide]]om. Skandinavski ledeni pokrov je pritiskao sjevernu [[Evropa|Evropu]], uključujući [[Britanija|Britaniju]]; alpski ledeni pokrov je pritsikao Alpe. Manji dijelovi ledenog pokriva su se mogli naći u [[Sibir]]u i na arktičkoj ploči. Sjeverna mora su bila zamrznuta. Južno od ledenog pokrova su se akumulirala ogromna jezera zahvaljujući blokadi vodenih tokova te manjem isparavanju zbog hladnijeg zraka. Sjeverni dio središta Sjeverne Amerike bio je u potpunosti pokriven [[Jezero Agassiz|jezerom Agassiz]]. Oko 100 bazena, sada uglavnom isušenih, su bili ispunjeni vodom na zapadu Amerike. [[Jezero Bonneville]], na primjer, je stajalo gdje danas stoji [[Veliko slano jezero]]. U Euraziji su se velika jezera stvorila kao rezultat prodora ledenjaka. Rijeke su bile veće, imale stabilniji tok, te imale više pritoka. I afrička jezera su bila veća, vjerojatno zbog smanjenog ispravanja. Pustinje su, s druge strane, bile suše i prostranije. Zbog smanjenja oceanskog i drugog ispravanja, bilo je manje kiša. === Palaeociklusi === Suma prijelaznih faktora koji djeluju na Zemljinu površinu je ciklična: klima, oceaske struje i drugi pomaci, struje vjetrova, temperature itd. To je sve posljedica cikličnih promjena u kretanju planeta koji s vremenoms sve te faktore uravnotežuje. Ti su faktori izazvali učestale glacijacije u pleistocenu. ==== Milankovićevi ciklusi ==== Glacijacija u pleistocenu je bila niz glacijalija i interglacijacija, stadijala i inetrstadijala koji su pratili periode promjene klime. Danas se vjeruje da su glavni faktor u klimatskim promjenama bili [[Milankovićevi ciklusi]]. To su periodičkle varijacije u regionalnoj solarnoj radijaciji uzrokovane promjenama u kretanju Zemlje. Milankovićevi ciklusi nisu mogli biti jedini faktor, jer oni ne mogu objasniti početak ni kraj pleistocenskog ledenog doba, kao ni učestala ledena doba. Najbolje služe kao model unutar pleistocena te se na temelju njega mogu odrediti ledena doba svakih 100.000 godina. ==== Ciklusi razine izotopa kisika ==== U analaizi [[Ciklus razine izotopa kisika|razine izotopa kisika]], varijacije u odnosu O-18 prema O-16 (dva [[izotop]]a [[kisik]]a) u [[masa|masi]] (mjereni [[spektrometar mase|spektrometrom mase]]) prisutnih u [[kalcit]]u s oceanskih [[temeljni uzorak|temeljenih uzoraka]] se koriste kao dijagnostičko sredstvo za određivanje promjena oceanske temperature, a samim tim i promjene klime. Hladniji oceani su bogatiji s O-18, prisutnim u školjkama mikroorganizama koje luče kalcit. Modernija verzija uzimanja uzoraka koristi moderne ledene pokrove. Iako siromašniji s O-18 od morske vode, snijeg koji je pada na ledenjake svake godine je svejedno sadržavao O-18 i O-16 u razini ovisnoj o srednjoj temperaturi. Temperatura i promjene klime su ciklične kada se od njih stvori temperaturni grafikon. Temperaturne koordinate se pojavljuju u obliku devijacije od današnjih srednjih godišnjih temperatura koje predstavljaju nulu. Ova vrst grafikona se temelji na drugoj razini izotopa kroz vrijeme. Razine se pretvaraju u razlike u postocima (δ) od odnosa pronađenog u stanardnoj srednjoj oceanskoj vodi(SMOW). Grafikon u oba oblika se pojavljuje kao [[val]] s [[alikvotni ton|alikvotnim tonovima]]. Jedna polovica perioda je [[morski izotopni stadij]] (MIS). On označava glacijal (ispod nule) ili interglacijal (iznad nule). Alikvotni tonovi su stadijali ili interstadijali. Prema ovih nalazima, Zemlja je iskusila 44 MIS stadija počevši od prije 2,4 MYA u [[pliocen]]u. Pliocenski stadiji su bili plitki i česti. Kasniji su bili intenzivniji i duži. Stadiji se po običaju numeriraju od holocena, koji predstavlja MIS1. Glacijali dobijaju parni a interglacijali neparni broj. Prva veća glacijacija bila je MIS22 prije 850.000 YA. Najveće se glacijacije su bile 2, 6 i 12; najtoplije inetrglacijacije 1, 5, 9 i 11. == Pleistocenska fauna == Za pleistocen ili holocen nisu određeni nikakvi [[faunalna faza|faunalni stadiji]]. I morska i kontinentalna fauna je u suštini bila moderna. Većina naučnika vjeruje da je [[čovjek]] evoluirao u svoj moderni oblik tokom pleistocena. [[Holocensko masovno izumiranje|Masovno izumiranje]] krupnih [[sisavci|sisavaca]] ([[megafauna|megafaune]]), koje je uključivalo [[mamut]]e, [[mastodont]]e, [[Smilodon|sabljozube tigrove]], [[gliptodont]]e i [[kopneni ljenjivac|kopnene ljenivce]] je započelo krajem pleistocena te se nastavilo u holocenu. Masovna izumiranja su bila posebno oštra u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] gdje su nestali domaći [[konji]]i i [[deva|deve]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|Pleistocene}} * [http://www.stratigraphy.org/vrica.htm Vrica] {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Pleistocen| ]] [[Kategorija:Kenozoik]] ivhzsxowlu0noe6928e1qmxf892dsm6 42713603 42713601 2026-10-25T12:52:56Z Edgar Allan Poe 29250 /* Vanjske veze */ 42713603 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Pleistocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] je dio [[geološka kronologija|geološke kronologije]]. Naziv pleistocen dolazi od grčkih riječi ''pleistos'' (većina) i ''ceno'' (nov). Pleistocen slijedi [[pliocen]]sku epohu i prethodi [[holocen]]skoj epochi. Pleistocen je treća epoha [[neogen]]skog [[period (geologija)|perioda]] ili 6. epoha [[kenozoik|kenozojske]] [[era (geologija)|ere]]. Trajao je od prije 1,81 miliona do prije 11.550 godina. Kraj pleistocena odgovara kraju [[paleolit]]skog doba koje koristi [[arheologija]]. == Datiranje pleistocena == Godine [[2005]]. je [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]] (tijelo [[Međunarodna unija geoloških nauka|Međunarodne unije geoloških nauka]]) odredila da pleistocen počinje 1,81 miliona, a 11.550 godina prije našeg vremena, s time da je kraj izražen u [[radiokarbonska godina|radiokarbonskim godinama]]. On pokriva veći dio perioda učestalih [[glacijacija]], sve do konačnog zahlađenja zvanog [[Mlađi Dryas]]. Kraj Mlađeg Dryasa je datiran oko [[10. milenijum pr.n.e|9600. pne.]] (prije 11.550 kalendarskih godina). [[GSSP]] za početak pleistocena je u referentnoj sekciji u Vrici, 4&nbsp;[[kilometar|km]] južno od [[Crotone]]a na [[Kalabrija|Kalabriji]] u južnoj [[Italija|Italiji]], lokaciji čije je točno datiranje nedavno bilo potvrđeno analizom [[izotop]]a [[stroncijum]]a i [[kisik]]a, isto kao i [[plankton]]skim [[foraminifera]]ma. Kao i s drugim geološkim periodima, naslage [[stijena (geologija)|stijena]] koje definiraju početak pleistocena su dobro definirane, ali točni datumi početka i kraja perioda nisu skroz sigurni. Ime je trebalo pokrivati period učestalih glacijacija; međutim, početak je određen prekasno jer se danas zna da je zahlađenja i glacijacija bilo u pliocenu. Neki klimatolozi drže da bi se datum trebao pomjeriti na oko 2,5 miliona prije današnjeg vremena. izraz plio-pleistocen se danas koristi za opis posljednjeg ledenog doba. Konstante u klimatskoj historiji pliocena i pleisticenu su jedan od razloga zašto je Međunarodna komisija za stratigrafiju obeshrabrila korištenje izraza "Kvartar". Zato se danas pleistocen drži epohom neogena. == Pleistocenska paleogeografija i klima == [[Datoteka:Pleistocene north ice map.jpg|thumb|right|Maksimalni doseg [[ledeno doba|ledenog pokrova]] na sjevernoj hemisferi tokom [[pleistocen]]a.]] Moderni [[kontinent]]i su u suštini bili na današnjim pozicijama tokom pleistocena, te se nisu pomakli dalje od 100 km. === Karakteristike ledenog doba === Pleistocensku klimu su karakterizirale učestali ledeni ciklusi gdje su [[kontinentalni ledenjak|kontinentalni ledenjaci]] napredovali do 40. [[paralela (geografija)|paralele]] na nekim mjestima. Smatra se kako je na vrhuncu glacijacija 30% Zemljine površine bilo pokriveno ledom. Uz to se zona [[vječni led|vječnog leda]] prostirala nekoliko stotina kilometara južno od ledenog pokrivača, u Sjevernoj Americi i u Euraziji. Svaki prodor leda je vezao velike količine vode u kontinentalnim ledenjacima debljine 1500-3000&nbsp;[[metar|m]], što je dovelo do privremenog pada razine mora od 100&nbsp;m ili više na cijeloj površini Zemlje. Tokom međuledenih doba, nalik na ovo u kojem danas živimo, često je bilo poplavljivanje obala, ponekad ublaženo izostatskim ili nekim drugim pomacima u određenim regijama. Efekti glacijacije su bili globalni. [[Antarktika]] je bila kroz cijeli pleistocen pokrivena ledom, isto kao i prethodnom [[pliocen]]u. [[Ande]] i [[Patagonija]] su također bile pokrivene polarnom kapom. Ledenjaci su postojali na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]] i [[Tasmanija|Tasmaniji]]. Trenutno nestajući ledenjaci na [[Mount Kenya|Mount Kenyiji]], [[Kilimanjaro|Kilimanjaru]] i [[Gorje Ruwenzori|Gorju Ruwenzori]] na istoku i središtu Afrike su bili daleko veći. Ledenjaci su postojali u planinama [[Etiopija|Etiopije]] i na zapadu u [[Gorje Atlas|gorju Atlas]]. Na sjevernoj hemisferi se veliki broj manjih ledenjaka stopio u jedan veliki. The [[Cordillerski ledeni pokrov]] se prostirao na sjeverozapadu Sjeverne Amerike; istok je bio pokriven [[Laurentide]]om. Skandinavski ledeni pokrov je pritiskao sjevernu [[Evropa|Evropu]], uključujući [[Britanija|Britaniju]]; alpski ledeni pokrov je pritsikao Alpe. Manji dijelovi ledenog pokriva su se mogli naći u [[Sibir]]u i na arktičkoj ploči. Sjeverna mora su bila zamrznuta. Južno od ledenog pokrova su se akumulirala ogromna jezera zahvaljujući blokadi vodenih tokova te manjem isparavanju zbog hladnijeg zraka. Sjeverni dio središta Sjeverne Amerike bio je u potpunosti pokriven [[Jezero Agassiz|jezerom Agassiz]]. Oko 100 bazena, sada uglavnom isušenih, su bili ispunjeni vodom na zapadu Amerike. [[Jezero Bonneville]], na primjer, je stajalo gdje danas stoji [[Veliko slano jezero]]. U Euraziji su se velika jezera stvorila kao rezultat prodora ledenjaka. Rijeke su bile veće, imale stabilniji tok, te imale više pritoka. I afrička jezera su bila veća, vjerojatno zbog smanjenog ispravanja. Pustinje su, s druge strane, bile suše i prostranije. Zbog smanjenja oceanskog i drugog ispravanja, bilo je manje kiša. === Palaeociklusi === Suma prijelaznih faktora koji djeluju na Zemljinu površinu je ciklična: klima, oceaske struje i drugi pomaci, struje vjetrova, temperature itd. To je sve posljedica cikličnih promjena u kretanju planeta koji s vremenoms sve te faktore uravnotežuje. Ti su faktori izazvali učestale glacijacije u pleistocenu. ==== Milankovićevi ciklusi ==== Glacijacija u pleistocenu je bila niz glacijalija i interglacijacija, stadijala i inetrstadijala koji su pratili periode promjene klime. Danas se vjeruje da su glavni faktor u klimatskim promjenama bili [[Milankovićevi ciklusi]]. To su periodičkle varijacije u regionalnoj solarnoj radijaciji uzrokovane promjenama u kretanju Zemlje. Milankovićevi ciklusi nisu mogli biti jedini faktor, jer oni ne mogu objasniti početak ni kraj pleistocenskog ledenog doba, kao ni učestala ledena doba. Najbolje služe kao model unutar pleistocena te se na temelju njega mogu odrediti ledena doba svakih 100.000 godina. ==== Ciklusi razine izotopa kisika ==== U analaizi [[Ciklus razine izotopa kisika|razine izotopa kisika]], varijacije u odnosu O-18 prema O-16 (dva [[izotop]]a [[kisik]]a) u [[masa|masi]] (mjereni [[spektrometar mase|spektrometrom mase]]) prisutnih u [[kalcit]]u s oceanskih [[temeljni uzorak|temeljenih uzoraka]] se koriste kao dijagnostičko sredstvo za određivanje promjena oceanske temperature, a samim tim i promjene klime. Hladniji oceani su bogatiji s O-18, prisutnim u školjkama mikroorganizama koje luče kalcit. Modernija verzija uzimanja uzoraka koristi moderne ledene pokrove. Iako siromašniji s O-18 od morske vode, snijeg koji je pada na ledenjake svake godine je svejedno sadržavao O-18 i O-16 u razini ovisnoj o srednjoj temperaturi. Temperatura i promjene klime su ciklične kada se od njih stvori temperaturni grafikon. Temperaturne koordinate se pojavljuju u obliku devijacije od današnjih srednjih godišnjih temperatura koje predstavljaju nulu. Ova vrst grafikona se temelji na drugoj razini izotopa kroz vrijeme. Razine se pretvaraju u razlike u postocima (δ) od odnosa pronađenog u stanardnoj srednjoj oceanskoj vodi(SMOW). Grafikon u oba oblika se pojavljuje kao [[val]] s [[alikvotni ton|alikvotnim tonovima]]. Jedna polovica perioda je [[morski izotopni stadij]] (MIS). On označava glacijal (ispod nule) ili interglacijal (iznad nule). Alikvotni tonovi su stadijali ili interstadijali. Prema ovih nalazima, Zemlja je iskusila 44 MIS stadija počevši od prije 2,4 MYA u [[pliocen]]u. Pliocenski stadiji su bili plitki i česti. Kasniji su bili intenzivniji i duži. Stadiji se po običaju numeriraju od holocena, koji predstavlja MIS1. Glacijali dobijaju parni a interglacijali neparni broj. Prva veća glacijacija bila je MIS22 prije 850.000 YA. Najveće se glacijacije su bile 2, 6 i 12; najtoplije inetrglacijacije 1, 5, 9 i 11. == Pleistocenska fauna == Za pleistocen ili holocen nisu određeni nikakvi [[faunalna faza|faunalni stadiji]]. I morska i kontinentalna fauna je u suštini bila moderna. Većina naučnika vjeruje da je [[čovjek]] evoluirao u svoj moderni oblik tokom pleistocena. [[Holocensko masovno izumiranje|Masovno izumiranje]] krupnih [[sisavci|sisavaca]] ([[megafauna|megafaune]]), koje je uključivalo [[mamut]]e, [[mastodont]]e, [[Smilodon|sabljozube tigrove]], [[gliptodont]]e i [[kopneni ljenjivac|kopnene ljenivce]] je započelo krajem pleistocena te se nastavilo u holocenu. Masovna izumiranja su bila posebno oštra u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] gdje su nestali domaći [[konji]]i i [[deva|deve]]. == Vanjske veze == {{Commonscat-inline|Pleistocene}} * [http://www.stratigraphy.org/vrica.htm Vrica] {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Pleistocen| ]] [[Kategorija:Kenozoik]] ob1tzpbfe5n6ypyw6nnc7rop2g1gmt8 0 9117 42713604 1618072 2026-10-25T12:53:30Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Donji pleistocen]] na [[Rani pleistocen]] preko preusmjerenja 1618072 wikitext text/x-wiki '''Rani pleistocen''' (isto tako poznat kao '''Donji pleistocen''' ili '''Kalabrij''') je [[faunalni stadij|stadij]] [[pleistocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Početak stadija je određen u doba od prije 1,806 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] (miliona godina). Kraj je određen posljednjim [[geomagnetski zaokret|zaokretom magnetskog polja]] prije 781.000 ± 5.000 godina. {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Early_Pleistocene.html GeoWhen Database - Early Pleistocene] {{Neogene Footer}} [[Kategorija:Pleistocen]] esolswci6cfj07nu5zs6mabazeuotqi 42713606 42713604 2026-10-25T12:53:54Z Edgar Allan Poe 29250 42713606 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Rani pleistocen''' (isto tako poznat kao '''Donji pleistocen''' ili '''Kalabrij''') je [[faunalni stadij|stadij]] [[pleistocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Početak stadija je određen u doba od prije 1,806 ± 0,005 [[Megaanum|Ma]] (miliona godina). Kraj je određen posljednjim [[geomagnetski zaokret|zaokretom magnetskog polja]] prije 781.000 ± 5.000 godina. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Early_Pleistocene.html GeoWhen Database - Early Pleistocene] {{Kvartar podnožje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Pleistocen]] l5c15zvtg3rnzlpd424p5pez4gzflj3 0 9119 42713607 1810417 2026-10-25T12:54:16Z Edgar Allan Poe 29250 42713607 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Srednji pleistocen''' (isto tako poznat kao '''Ioniaj''') je [[faunalna faza|stadij]] [[pleistocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Početak stadija je određen posljednjim [[geomagnetski zaokret|zaokretom magnetskih polova]] prije 781.000 ± 5.000 godina. Kraj stadija je definiran s početkom [[Eemijska interglacijal|Eemijske interglacijalne]] faze prije početka posljednje glacijalne epizode pleistocena prije 126.000 ± 5.000 godina. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Middle_Pleistocene.html GeoWhen Database - Middle Pleistocene] {{Kvartar podnožje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Pleistocen]] c6uduflxvlec36yunuluh8zx9lvu6o2 0 9120 42713608 1629386 2026-10-25T12:54:27Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Gornji pleistocen]] na [[Kasni pleistocen]] preko preusmjerenja 1629386 wikitext text/x-wiki '''Kasni pleistocen''' (isto tako poznat kao '''Gornji pleistocen''' ili '''Tarantij''') je [[faunalni stadij|stadij]] [[pleistocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Početak stadija definira početak [[Eemijski interglacijal|Eemijske interglacijalne]] faze prije početka posljednje glacijalne faze pleistocena prije 126.000 ± 5.000 godina. Kraj stadija je točno datiran na vrijeme prije 10.000 [[Radiokarbonsko datiranje|radiokarbonskih godina]] godina od današnjeg doba. Taj stadij je slijedio [[holocen]]. [[Wisconsinska glacijacija]] je zauzela veći dio kasnog pleistocena. Mnogi dijelovi [[megafauna|megafaune]] su nestali tokom perioda, a trend se nastavio i u holocenu. Isto tako su nestali svi oblici [[Čovjek (rod)|ljudske vrste]] osim modernog [[čovjek]]a. Čovječanstvo u kasnom pleistocenu proširilo na sve [[kontinent]]e osim [[Antarktik]]e. {{stub}} == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Early_Pleistocene.html GeoWhen Database - Early Pleistocene] {{Neogene Footer}} [[Kategorija:Pleistocen]] l8v7uqgnthdwydcupuljd0dury3emke 42713610 42713608 2026-10-25T12:55:24Z Edgar Allan Poe 29250 42713610 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Kasni pleistocen''' (isto tako poznat kao '''Gornji pleistocen''' ili '''Tarantij''') je [[faunalni stadij|stadij]] [[pleistocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]]. Početak stadija definira početak [[Eemijski interglacijal|Eemijske interglacijalne]] faze prije početka posljednje glacijalne faze pleistocena prije 126.000 ± 5.000 godina. Kraj stadija je točno datiran na vrijeme prije 10.000 [[Radiokarbonsko datiranje|radiokarbonskih godina]] godina od današnjeg doba. Taj stadij je slijedio [[holocen]]. [[Wisconsinska glacijacija]] je zauzela veći dio kasnog pleistocena. Mnogi dijelovi [[megafauna|megafaune]] su nestali tokom perioda, a trend se nastavio i u holocenu. Isto tako su nestali svi oblici [[Čovjek (rod)|ljudske vrste]] osim modernog [[čovjek]]a. Čovječanstvo u kasnom pleistocenu proširilo na sve [[kontinent]]e osim [[Antarktik]]e. == Literatura == * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Early_Pleistocene.html GeoWhen Database - Early Pleistocene] {{Kvartar podnožje}} {{Authority control}} {{Geologija-začetak}} [[Kategorija:Pleistocen]] q3zqlhdz3y5nzxaodxcn5ih266jnfmo 0 9137 42713599 40948876 2026-10-25T12:51:33Z Edgar Allan Poe 29250 42713599 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Holocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] je [[geologija|geološki]] period koji se proteže od prije 10.000 [[radiokarbonska godina|radiokarbonskih godina]], odnosno otprilike 11.430 ± 130 kalendarskih godina [[Before Present|BP]] (između 9560. and 9300. [[Nova era|pne.]]) do danas. Označen je kao [[Pomorski izotopski stadij|MIS 1]], odnosno interglacijal. Slijedeći glacijal se tek treba dogoditi. '''Holocenska''' [[era]] se odnosi na predloženu [[reforma kalendara|reformu kalendara]] odnosno [[Holocenski kalendar]]. Sve ljudske civilizacije su nastale u holocenu. Preciznije datiranje se ima zahvaliti [[Blytt-Sernander]]ovoj klasifikaciji klimatskih perioda zahvaljujući tragovima polena u močvarnoj mahovini. Ta se shema koristi za sjever Evrope, ali su se klimatske promjene događale i u drugim dijelovima svijeta. Periodi na osnovu te sheme uključuju nekoliko konačnih oscilacija ledenjaka, a nakon toga i klasificiraju klima bliske prahistorije Početak holocena je označio hladni period [[Mlađi Dryas|mlađeg Dryasa]], završni dio [[pleistocen]]ske epohe. Kraj Mlađeg Dryasa se datira na prije 11.600 kalendarskih godina BP (9600. pne.). Međutim, dokazi o Mlađem Dryasu nisu tako jasni u oblastima izvan sjeverne hemisfere. Holocen je počeo kasmno s povlačenjem [[pleistocen]]skih [[ledenjak]]a. Holocen je četvrta i završna epoha [[neogen]]skog perioda (druga epohe neslužbene [[kvartar]]ske pod-ere). Naziv mu dolazi od grčkih riječi ὄλος (potpun(o)) i καινός (novo). Također je nazvan i "Aluvijska epoha". Paleontologzi nisu definirali [[faunalna faza|faunalne stadije]] za holocen. Ukoliko su potrebne pod-podjele, koriste se periodi ljudskog tehnološkog razvoja kao [[paleolitik]], [[mezolitik]] i [[neolitik]]. == Geologija == Pokreti kontinenata su bili beznačajni u rasponu od samo 10,000 years—iznosili su manje od kilometra. Međutim, razina mora je rasala za ko 35 metara na početku holocena zahvaljujući topljenju leda. Uz to su mnoge oblasti iznad 40. stupnja geografske širine bili lišeni pritiska ledene mase te su narasli preko 180 metara. Porast razine mora i privremena depresija kopna je dozvolila povremene prodore mora u oblasti koje su danas daleko od mora. Holocenski morski fosili se mogu naći na mjestima kao što su [[Vermont]], [[Quebec]], [[Ontario]] i [[Michigan]]. Osim u oblastima vezanim uz povremene prodore mora, holocemnski fosili se uglavnom nalaze na dnu jezera, ravnicama i pećinskim naslagama. Holocenski talozi duž nižih geografskih širina su rijetki zbog porasta razine mora. Osim povremenih prodora mora, [[post-glacijalni povrat]] u [[Skandinavija|skandinavskoj]] regiji je rezultirao stvaranjem [[Baltičko more|Baltičkog mora]]. Ta regija nastavlja rasti, još uvijek izazivajući blage [[potres]]e duž sjeverne Evrope. == Klima == Iako su geografski pomaci u holocenu bili beznačajni, promjene klime su bile znatne. Podaci iz [[Ledena jezgra|ledene jezgre]] pokazuju da je i ranije bilo globalnih zatopljenja i zahlađenja, ali su promjene klime dobile regionalni karakter na početku [[Mlađi Dryas|Mlađeg Dryasa]]. Međutim, [[Huelmo/Mascardi povrat hladnoće]] u južnoj hemisferi je započeo prije Mlađeg Dryasa i većina topline je bila strujala s juga na sjever od prije 11.000 do prije 7.000 godina. Izgleda da postoji obrazac u odnosu sjever i juga, tako da su južne geografske širine pokazivale maksimum zatopljenja nekoliko milenijuma prije sjeverne hemisfere [[Holocenski klimatski optimum]] je bio period zatopljenja u kome je globalna klima bila 0,5-2 °C toplija nego danas. Međutim, to zatopljenje nije bilo jednoznačno širom svijeta. Počelo je otprilike prije 9.000, a završilo prije 5.000 godina, u doba kada su cvale prve ljudske civilizacije u [[Azija|Aziji]]. Ovaj period topline završio je s hladnijim periodom i manjom glacijacijom, koja je bila trajala do oko 2.000 godina. U to vrijeme klima nije bila bitno drukčija od današnje, ali je ipak zabilježen kraći topliji period od 10. do 14. vijeka poznatiji kao [[Srednjovjekovni topli period]]. [[Malo ledeno doba]], koje je započelo u 13. i 14. vijeku, a završilo sredinom 19. vijeka, bio je još jedan period zahlađenja, iako ne tako oštar kao raniji periodi zahlađenja u holocenu. Holocensko zatopljenje je u stvari samo još jedan interglacijalni period i ne predstavlja konačni kraj pleistocenske [[glacijacija|glacijacije]]. Smatra se da će se planeta vratiti u stanje [[glacijacija|glacijacije]] za nekih 3000 godina. Međutim, ako se ljudskom aktivnošću pokrenuto [[globalno zatopljenje]] nastavi, mogao bi nastati ''super-interglacikal'', te postati topliji, a možda i duži interglacijalni periodi nego svi oni u [[pleistocen]]u. Super-interglacijal može postati topliji od [[Eemijski interglacijal|Eeemijskog interglacijala]], koji je vrhunac bio dosegao prije 125.000 godina i bio topliji od holocena. Naseljive zone su se proširile na sjever. Velike oblasti na srednjim geografskim širinama poput [[Sahara|Sahare]], koje su u prošlosti bile produktivne, pretvorile su se u pustinje. Epoha je započela s velikim jezerima u mnogim oblastima koje su danas suhe. Biljke i životinje nisu skoro uopće evoluirale tokom holocena, ali je zato bilo značajnih promjena u distribuciji biljaka i životinja. Veliki broj krupnih životinja poput [[mamut]]a i [[mastodont]]a, [[sabljozuba mačka|sabljozubih mačaka]] poput ''[[Smilodon]]a'' i ''[[homoterij]]a'' i [[divovski ljenjivac|divovskog ljenjivca]] su nestali u kasnom pleistocenu i ranom holocenu—posebno u Sjevernoj Americi gdje su životinje koje su bile preživjele drugdje (uključujući konje i deve) također izumrle. Ovo izumiranje američke [[megafauna|megafaune]] se često objašnjava dolaskom predaka današnjih [[Američki Indijanci|američkih Indijanaca]]. Kroz svijet su ekosistemi hladnije klime, ranije regionalne prirode, ostali izolirani na višim geografskim širinama u posebnim ekološkim "otocima". == Ljudski razvoj == Početak holocena korespondira s početkom [[mezolit]]skog doba u većem dijelu Evrope; ali u oblastima poput [[Bliski istok|Bliskog istoka]] i [[Anadolija|Anadolije]] s visokim stupnjem [[neolitizacija|neolitizacije]], umjesto neolita se koristi izraz [[epipaleolit]]. Kulture tog doba uključuju : [[Hamburška kultura|Hamburšku]], [[Federmesserska kultura|Federmesserskui]] [[Natufijska kulturu|Natufijsku kulturu]]. Obje prati a-keramički neolit ([[Predgrnčarski neolitik A]] i [[Predgrnčarski neolitik B]]) te grnčarski [[neolitik]]. == Povezano == * [[Holocensko masovno izumiranje]] * [[Holocenski kalendar]] * [[Geološka kronologija]] * [[Vijekovi]] * [[10. milenijum pne.]] * [[Velika priča]] == Literatura == {{Commonscat-inline|Holocene}} * Neil Roberts ''The Holocene: an environmental history'' (Blackwell Publishing) {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Holocen| ]] 40x99de3kygccy328okhl6470nrgfk1 42713600 42713599 2026-10-25T12:51:46Z Edgar Allan Poe 29250 dodana kategorija [[:Kategorija:Kenozoik|Kenozoik]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713600 wikitext text/x-wiki {{Izvor}} {{Ažuriranje}} {{Sređivanje}} '''Holocenska''' [[epoha (geologija)|epoha]] je [[geologija|geološki]] period koji se proteže od prije 10.000 [[radiokarbonska godina|radiokarbonskih godina]], odnosno otprilike 11.430 ± 130 kalendarskih godina [[Before Present|BP]] (između 9560. and 9300. [[Nova era|pne.]]) do danas. Označen je kao [[Pomorski izotopski stadij|MIS 1]], odnosno interglacijal. Slijedeći glacijal se tek treba dogoditi. '''Holocenska''' [[era]] se odnosi na predloženu [[reforma kalendara|reformu kalendara]] odnosno [[Holocenski kalendar]]. Sve ljudske civilizacije su nastale u holocenu. Preciznije datiranje se ima zahvaliti [[Blytt-Sernander]]ovoj klasifikaciji klimatskih perioda zahvaljujući tragovima polena u močvarnoj mahovini. Ta se shema koristi za sjever Evrope, ali su se klimatske promjene događale i u drugim dijelovima svijeta. Periodi na osnovu te sheme uključuju nekoliko konačnih oscilacija ledenjaka, a nakon toga i klasificiraju klima bliske prahistorije Početak holocena je označio hladni period [[Mlađi Dryas|mlađeg Dryasa]], završni dio [[pleistocen]]ske epohe. Kraj Mlađeg Dryasa se datira na prije 11.600 kalendarskih godina BP (9600. pne.). Međutim, dokazi o Mlađem Dryasu nisu tako jasni u oblastima izvan sjeverne hemisfere. Holocen je počeo kasmno s povlačenjem [[pleistocen]]skih [[ledenjak]]a. Holocen je četvrta i završna epoha [[neogen]]skog perioda (druga epohe neslužbene [[kvartar]]ske pod-ere). Naziv mu dolazi od grčkih riječi ὄλος (potpun(o)) i καινός (novo). Također je nazvan i "Aluvijska epoha". Paleontologzi nisu definirali [[faunalna faza|faunalne stadije]] za holocen. Ukoliko su potrebne pod-podjele, koriste se periodi ljudskog tehnološkog razvoja kao [[paleolitik]], [[mezolitik]] i [[neolitik]]. == Geologija == Pokreti kontinenata su bili beznačajni u rasponu od samo 10,000 years—iznosili su manje od kilometra. Međutim, razina mora je rasala za ko 35 metara na početku holocena zahvaljujući topljenju leda. Uz to su mnoge oblasti iznad 40. stupnja geografske širine bili lišeni pritiska ledene mase te su narasli preko 180 metara. Porast razine mora i privremena depresija kopna je dozvolila povremene prodore mora u oblasti koje su danas daleko od mora. Holocenski morski fosili se mogu naći na mjestima kao što su [[Vermont]], [[Quebec]], [[Ontario]] i [[Michigan]]. Osim u oblastima vezanim uz povremene prodore mora, holocemnski fosili se uglavnom nalaze na dnu jezera, ravnicama i pećinskim naslagama. Holocenski talozi duž nižih geografskih širina su rijetki zbog porasta razine mora. Osim povremenih prodora mora, [[post-glacijalni povrat]] u [[Skandinavija|skandinavskoj]] regiji je rezultirao stvaranjem [[Baltičko more|Baltičkog mora]]. Ta regija nastavlja rasti, još uvijek izazivajući blage [[potres]]e duž sjeverne Evrope. == Klima == Iako su geografski pomaci u holocenu bili beznačajni, promjene klime su bile znatne. Podaci iz [[Ledena jezgra|ledene jezgre]] pokazuju da je i ranije bilo globalnih zatopljenja i zahlađenja, ali su promjene klime dobile regionalni karakter na početku [[Mlađi Dryas|Mlađeg Dryasa]]. Međutim, [[Huelmo/Mascardi povrat hladnoće]] u južnoj hemisferi je započeo prije Mlađeg Dryasa i većina topline je bila strujala s juga na sjever od prije 11.000 do prije 7.000 godina. Izgleda da postoji obrazac u odnosu sjever i juga, tako da su južne geografske širine pokazivale maksimum zatopljenja nekoliko milenijuma prije sjeverne hemisfere [[Holocenski klimatski optimum]] je bio period zatopljenja u kome je globalna klima bila 0,5-2 °C toplija nego danas. Međutim, to zatopljenje nije bilo jednoznačno širom svijeta. Počelo je otprilike prije 9.000, a završilo prije 5.000 godina, u doba kada su cvale prve ljudske civilizacije u [[Azija|Aziji]]. Ovaj period topline završio je s hladnijim periodom i manjom glacijacijom, koja je bila trajala do oko 2.000 godina. U to vrijeme klima nije bila bitno drukčija od današnje, ali je ipak zabilježen kraći topliji period od 10. do 14. vijeka poznatiji kao [[Srednjovjekovni topli period]]. [[Malo ledeno doba]], koje je započelo u 13. i 14. vijeku, a završilo sredinom 19. vijeka, bio je još jedan period zahlađenja, iako ne tako oštar kao raniji periodi zahlađenja u holocenu. Holocensko zatopljenje je u stvari samo još jedan interglacijalni period i ne predstavlja konačni kraj pleistocenske [[glacijacija|glacijacije]]. Smatra se da će se planeta vratiti u stanje [[glacijacija|glacijacije]] za nekih 3000 godina. Međutim, ako se ljudskom aktivnošću pokrenuto [[globalno zatopljenje]] nastavi, mogao bi nastati ''super-interglacikal'', te postati topliji, a možda i duži interglacijalni periodi nego svi oni u [[pleistocen]]u. Super-interglacijal može postati topliji od [[Eemijski interglacijal|Eeemijskog interglacijala]], koji je vrhunac bio dosegao prije 125.000 godina i bio topliji od holocena. Naseljive zone su se proširile na sjever. Velike oblasti na srednjim geografskim širinama poput [[Sahara|Sahare]], koje su u prošlosti bile produktivne, pretvorile su se u pustinje. Epoha je započela s velikim jezerima u mnogim oblastima koje su danas suhe. Biljke i životinje nisu skoro uopće evoluirale tokom holocena, ali je zato bilo značajnih promjena u distribuciji biljaka i životinja. Veliki broj krupnih životinja poput [[mamut]]a i [[mastodont]]a, [[sabljozuba mačka|sabljozubih mačaka]] poput ''[[Smilodon]]a'' i ''[[homoterij]]a'' i [[divovski ljenjivac|divovskog ljenjivca]] su nestali u kasnom pleistocenu i ranom holocenu—posebno u Sjevernoj Americi gdje su životinje koje su bile preživjele drugdje (uključujući konje i deve) također izumrle. Ovo izumiranje američke [[megafauna|megafaune]] se često objašnjava dolaskom predaka današnjih [[Američki Indijanci|američkih Indijanaca]]. Kroz svijet su ekosistemi hladnije klime, ranije regionalne prirode, ostali izolirani na višim geografskim širinama u posebnim ekološkim "otocima". == Ljudski razvoj == Početak holocena korespondira s početkom [[mezolit]]skog doba u većem dijelu Evrope; ali u oblastima poput [[Bliski istok|Bliskog istoka]] i [[Anadolija|Anadolije]] s visokim stupnjem [[neolitizacija|neolitizacije]], umjesto neolita se koristi izraz [[epipaleolit]]. Kulture tog doba uključuju : [[Hamburška kultura|Hamburšku]], [[Federmesserska kultura|Federmesserskui]] [[Natufijska kulturu|Natufijsku kulturu]]. Obje prati a-keramički neolit ([[Predgrnčarski neolitik A]] i [[Predgrnčarski neolitik B]]) te grnčarski [[neolitik]]. == Povezano == * [[Holocensko masovno izumiranje]] * [[Holocenski kalendar]] * [[Geološka kronologija]] * [[Vijekovi]] * [[10. milenijum pne.]] * [[Velika priča]] == Literatura == {{Commonscat-inline|Holocene}} * Neil Roberts ''The Holocene: an environmental history'' (Blackwell Publishing) {{Kvartar podnožje}} {{Geološka historija Zemlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Holocen| ]] [[Kategorija:Kenozoik]] ryh3xhsxr6e32r9nl6twh1i8hcdau5e 0 9207 42713832 42551476 2026-10-26T04:06:31Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713832 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tamil Wedding - Groom Welcome.jpg|mini|desno|250px|Tamilsko vjenčanje]] '''Tamili''' su [[etnička grupa]] [[Južna Azija|južne Azije]] čija pisana historija datira najmanje dva milenijuma. Najstarije tamilske zajednice su one u [[Južna Indija|južnoj indiji]] i sjeveroistočnom dijelu [[Šri Lanka|Šri Lanke]]. Postoje veliki broj tamilskih [[emigracija|emigrantskih]] zajednica širom svijeta, posebno u centralnoj [[Šri Lanka|Šri Lanki]], [[Malezija|Maleziji]], [[Singapur]]u, [[Fidži]]ju, [[Mauricijus]]u i [[Južna Afrika|Južnoj Africi]], a nešto novije zajednice postoje u [[Australija|Australiji]], [[Kanada|Kanadii]] dijelovima [[Evropa|Evrope]]. Za razliku od većine drugih [[Etnička grupa|etničkih grupa]], Tamili veći dio svoje povijesti nisu proveli pod vlašću istog političkog entiteta; [[Tamilakam]], tradicionalno ime za tamilske zemlje, je pod vlašću [[Chola Imperij]]a bilo ujedinjeno tek u periodu od 9. do 12. vijeka. Tamilski identitet se ustanovljava prvenstveno po [[jezikoslovlje|lingvističkim]] kriterijima, tako da se Tamili određuju uglavnom po tome što im je [[Tamilski jezik|tamilski]] [[maternji jezik]]. Međutim, u posljednje vrijeme se, zbog učestale emigracije, Tamilima smatraju i potomci Tamila koji su čuvaju [[kulturni identitet|tamilsku kulturnu tradiciju]], iako sami ne govore jezik. Tamili su etničkom, lingvističkom i kulturnom smislu srodni drugim [[Dravidi|dravidskim narodima]] [[Južna Azija|južne Azije]]. Procjenjuje se da ima oko 74 miliona Tamila širom svijeta. == Vanjske veze == {{Commonscat|Tamils}} * [http://www.tamilnation.org/diaspora/index.htm Tamil Diaspora - a Trans State Nation] * [http://www.tamilink.org.uk/ A Tamil human rights news portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706133116/http://www.tamilink.org.uk/ |date=2008-07-06 }} * [https://web.archive.org/web/20210308191014/https://tamilnation.org/heritage/index.htm Tamils - An Ancient People] * [http://www.sangam.org/taraki/articles/2006/02-10_Thamizhar_Martial_Arts.php?uid=1510 Thamizhar Martial Arts] * [http://murugan.org/research/sivasupramaniam.htm History of Tamil Diaspora] * [http://www.genocide.org.uk/ Genocide of Tamils in Sri Lanka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820113514/http://www.genocide.org.uk/ |date=2008-08-20 }} * [http://www.intamm.com/infopool.htm Information about Tamil people and culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409152845/http://www.intamm.com/infopool.htm |date=2008-04-09 }} * [http://www.tamilvu.org/coresite/html/cwvideo.htm A video gallery of Tamil arts and culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424074219/http://www.tamilvu.org/coresite/html/cwvideo.htm |date=2008-04-24 }} * [http://www.noolagam.org Tamil library - learn tamil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923151018/http://www.noolagam.org/ |date=2008-09-23 }} {{Etno-začetak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Tamili| ]] [[Kategorija:Dravidi]] [[Kategorija:Etničke grupe Indije]] [[Kategorija:Etničke grupe Šri Lanke]] hi924qlc7pg0xx63jujcrynm9je0b0k 0 9919 42713713 24783 2026-10-25T18:04:47Z Kontributor 2K 192569 Promijenjeno odredište preusmjerenja sa [[Geri i Freki]] na [[Guéret]] 42713713 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Guéret]] e81wm98f3x9vrwhq8omd4p4vjz614oa 14 10747 42713662 40913255 2026-10-25T16:13:30Z SrpskiAnonimac 101643 42713662 wikitext text/x-wiki {{Catmore}} {{Commonscat|Anatolia}} [[Kategorija:Regije Azije]] [[Kategorija:Geografija Turske]] r0b717aeuwfflm4nupk9d5mfj5mw3nv 14 10771 42713596 40948877 2026-10-25T12:49:39Z Edgar Allan Poe 29250 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Neogen|Neogen]]; dodana kategorija [[:Kategorija:Kenozoik|Kenozoik]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713596 wikitext text/x-wiki {{Catmore}} {{Commonscat|Pleistocene}} [[Kategorija:Kenozoik]] mrpajf10t1hn81qkowwuup7zg3c0les 14 10823 42713611 40948875 2026-10-25T12:55:43Z Edgar Allan Poe 29250 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Neogen|Neogen]]; dodana kategorija [[:Kategorija:Kenozoik|Kenozoik]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713611 wikitext text/x-wiki {{Catmore}} {{Commonscat|Holocene}} [[Kategorija:Kenozoik]] e704nxytc8r71du8fhb86w3b448s6pi 0 18215 42713640 42604841 2026-10-25T15:36:43Z نوفاك اتشمان 11942 arhivski snimak sa RTB-a 42713640 wikitext text/x-wiki {{Politička partija 4 (SR) | ime = Savez komunista Jugoslavije | izvorno_ime = {{jez-sl|Zveza komunistov Jugoslavije}}<br />{{jez-mak|Сојуз на комунистите на Југославија}} | bojakod = red | logo = Emblem of the LCY (SKJ).svg | lider = [[Josip Broz Tito]] <small>(najznačajniji)</small> | osnivač = Prof. [[Filip Filipović]] | osnovana = [[1919.]] ([[Kongres ujedinjenja|Prvi kongres SRPJ(k)]])<br />[[1920.]] ([[Drugi kongres KPJ]]) | slogan = Proleteri svih zemalja, ujedinite se! | naslednik = [[Socijalistička partija Srbije]], [[Socijaldemokratska partija Hrvatske]], [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine]], [[Socijalni demokrati (Slovenija)|Socijalni demokrati]], [[Socijademokratski savez Makedonije]], [[Demokratska partija socijalista Crne Gore]] | sedište = [[Beograd]], [[Srbija]] | država = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | novine = ''[[Borba (novine)|Borba]]'' | mladi ogranak = [[Savez komunističke omladine Jugoslavije]], [[Savez pionira Jugoslavije]] | ideologija = [[komunizam]]<br />[[marksizam-lenjinizam]]<br />[[titoizam]] | pozicija = [[ljevica]],<ref>{{cite book|ref=harv|author1=Silvio Pons|author2=Robert Service|title=A Dictionary of 20th-Century Communism|url=https://books.google.com/books?id=C2iYDwAAQBAJ&pg=PA230|year=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15429-9}}</ref> [[ekstremna ljevica]]<ref>{{cite book |last = Kranjc |first = Gregor Joseph |title = To Walk with the Devil: Slovene Collaboration and Axis Occupation, 1941-1945 |publisher = University of Toronto Press |location = Toronto |isbn = 9781442613300 |year = 2013 |url = https://books.google.com/books?id=wNiXtQEACAAJ |page=37}}</ref> | međunarodno_članstvo = [[Kominterna]] <small>(do 1943.)</small><br />[[Kominform]] <small>(do 1948.)</small> | evropsko_članstvo = | boje = {{legend inline|#DD0000|crvena}}, {{legend inline|#FFCD00|žuta}} | internet_stranica = }} {{Politika SFRJ}} '''Komunistička partija Jugoslavije''' ('''KPJ'''; {{jez-sl|Komunistična partija Jugoslavije}}, {{jez-mak|Комунистичка партија на Југославија}}), od [[1952]]. godine '''Savez komunista Jugoslavije''' ('''SKJ'''; {{jez-sl|Zveza komunistov Jugoslavije}}, {{jez-mak|Сојуз на комунистите на Југославија}}), je bila [[komunizam|komunistička]] [[politička partija|partija]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]]. KPJ je [[Prvi osnivački kongres SRPJ(k)|osnovana]] [[1919]]. godine kao najsnažnija KP na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]]<ref name="Pavluško"/>, pod nazivom '''[[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)]]''' ('''SRPJ(k)''').<ref>{{jez-sl|Socialistična delavska partija (komunistoa)}}; {{jez-mak|Социјалистичка работничка партија (комунисти)}}</ref> Nakon velikog uspeha na izborima, zabranjena je i desetkovana policijskom represijom već krajem [[1920]]. godine.<ref name="Pavluško">Žan-Žak Mari i Pavluško Imširović – Predgovor srpskohrvatskom izdanju knjige „Trockizam i trockisti“. Polinom, Beograd 2011.</ref> Od 1918. do 1928. godine trajao je "dramatski period" partijskog života, tragično razdob­lje krvavih sudara sa dvorom i generalatom, a isto tako razorne "frakcijske borbe" između ljevice i desnice unutar partijskih redova.<ref name="automatski generisano1">{{Cite web |title=e-novine.com - Gonjen i ucijenjen, solidan kandidat smrti |url=http://www.e-novine.com/feljton/97845-Gonjen-ucijenjen-solidan-kandidat-smrti.html |access-date=2014-07-24 |archivedate=2014-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426110657/http://www.e-novine.com/feljton/97845-Gonjen-ucijenjen-solidan-kandidat-smrti.html |deadurl=yes }}</ref> Uprkos tome, ilegalna KPJ do 1928. godine održava svoja prva četiri kongresa, a onda u narednih 20. godina ne održava nijedan. U periodu bez kongresa (1928-1948) došlo je do "rigidne staljinizacije KPJ", koja kulminira sa likvidacijom [[Centralni komitet|CK]] [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]] [[1937]]. i imenovanjem [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]] za generalnog sekretara [[1940]]. godine.<ref name="Pavluško"/> Tokom drugog svetskog rata od [[1941]]. do [[1945]]. godine, KPJ je predvodila [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|narodnoooslobodilački partizanski pokret]], koji je porazio fašističke [[sile Osovine]] i njihove [[kolaboracija|domaće saradnike]], oslobodivši Jugoslaviju. Od 12.000 predratnih članova KPJ, u ratu je poginulo 9.000.<ref name="Perović">{{Cite web |title=Latinka Perović: Novi prilozi za biografiju jedne zemlje |url=http://www.e-novine.com/kultura/kultura-tema/91679-Novi-prilozi-biografiju-jedne-zemlje.html |access-date=2013-11-05 |archivedate=2016-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113034005/http://www.e-novine.com/kultura/kultura-tema/91679-Novi-prilozi-biografiju-jedne-zemlje.html |deadurl=yes }}</ref> Nakon oslobođenja, partija je brzo učvrstila svoju moć, promenila iz temelja državno uređenje i uvela [[socijalizam]] i [[jednopartijski sistem]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|novoj Jugoslaviji]]. Partija, na čijem čelu je od [[1937]]. do [[1980]]. godine bio [[Josip Broz Tito]], je bila prva komunistička partija na vlasti u istoriji komunističkog pokreta koja se otvoreno suprotstavila zajedničkoj politici koju je diktirao [[Sovjetski Savez]] i bila je izbačena iz [[Informbiro]]a [[1948]]. godine, kada je [[Staljin]] optužio Tita za [[nacionalizam]] i skretanje udesno. Nakon unutrašnjih [[čistka|čistki]], partija je promenila ime u '''''Savez komunista Jugoslavije''''' i usvojila politiku [[radničko samoupravljanje|radničkog samoupravljanja]] i nezavisnog komunizma, poznatu kao [[titoizam]]. Jugoslovensko društvo je od agrarnog postalo industrijsko društvo, partija radnika i seljaka postala je partija srednjih slojeva, stvoreno je socijalističko građanstvo, a porast potrošnje i životnog standarda pacifikovao je etničke napetosti. Uz sve to, „stvoren je spoljnopolitički identitet“ zasnovan na [[politika nesvrstanosti|politici nesvrstanosti]], koji je postao „značajan stub jugoslovenske državne ideje“.<ref name="Perović"/> Doživotni predsednik Tito je umro [[1980]]. godine. Partija se raspala januara [[1990]]. godine, na svom [[14. kongres SKJ|Četrnaestom kongresu]], a ubrzo zatim je došlo do [[građanski rat|građanskog rata]] i [[Raspad Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. == Kongres ujedinjenja == {{Glavni članak|Prvi kongres SRPJ(k)}} [[Datoteka:Delegati Prvog kongresa SRPJ(k).JPG|minijatura|Delegati Prvog kongresa SRPJ(k) ispred zgrade nekadašnjeg hotela Slavija, Beograd 1919. godina.]] Krajem [[19. vek|XIX]] i početkom [[XX vek]]a u gotovo svim jugoslovenskim zemljama osnivaju se radničke partije. [[Prvi svetski rat]] je ušao u radnički pokret kao prihvatanje osnovnih smernica [[Druga Internacionala|Druge Internacionale]] o suprostavljanju ratu i ratnim opasnostima. Pobeda [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]] [[1917]]. bila je podsticaj za dublja revolucionarna kretanja. [[1918]]. godine je formirana [[Jugosloveni u Oktobarskoj revoluciji|Jugoslavenska komunistička grupa]] pri [[Svesavezna komunistička partija (boljševika)|Ruskoj komu­nističkoj partiji (boljševika)]], čiji je sekretar bio [[Vladimir Ćopić]].<ref>Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 34), Beograd, 1989.</ref> Iste godine je u Rusiji osnovana Komunistička partija Srba, Hrvata i Slove­naca. Revolucionarno buđenje masa u Jugoslaviji proširuje se pod uticajem povratnika iz Oktobarske revolucije iz [[Rusija|Rusije]] i [[Mađarska Sovjetska Republika|revolucije u Mađarskoj]] [[1919]]. godine. U vreme stvaranja [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine SHS]], u decembru [[1918]]. godine, rukovodstva socijaldemokratskih partija Srbije i Bosne i Hercegovine dala su inicijativu za ujedinjenje radničkih organizacija u novoj državi. Kongres ujedinjenja socijaldemokratskih partija i organizacija, održan u Beogradu od [[20. april|20]]. do [[23. april]]a [[1919]]. godine. Na Kongresu je bio prisutno 432 delegata koja su zastupali '''130.000''' organizovanih pripadnika klasnog radničkog pokreta iz svih krajeva zemlje. Kongres je doneo odluku o stvaranju '''[[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]''' ('''SRPJ(k)''') - izjasnio se za revoluciju i diktaturu proletarijata i za pristupanje [[Komunistička internacionala|Komunističkoj internacionali]]. Usvojen je Statut partije, sličan statutima ranijih socijaldemokratskih partija. Izabrano je rukovodstvo partije, a za predsednika, odnosno sekretara izrabrani su [[Filip Filipović (revolucionar)|Filip Filipović]] i [[Živko Topalović]].<ref>''Istorija SKJ'', 62-64. str.</ref> U novoosnovanu Partiju ušli su na tom Kongresu u celini ''[[Srpska socijaldemokratska stranka]]'', ''Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine'', ''Socijaldemokratska partija Dalmacije'' i deo članstva ''Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slovenije''. Tada je uz učestvovanje istih delegata održan i Kongres sindikalnog ujedinjenja, koji se izjasnio za jedinstvo sindikalnog pokreta i izabrao '''[[Centralno radničko sindikalno veće Jugoslavije]]''' ('''CRSVJ'''). Održana je i Konferencija žena socijalistkinja koja je prihvatila program SRPJ(k). U Zagrebu je [[10. oktobra]] [[1919]]. godine osnovan '''[[Savez komunističke omladine Jugoslavije]]''' ('''SKOJ''') koji je takođe usvojio program SRPJ(k). == Izborni uspeh i zabrana == {{main|Obznana}} [[Datoteka:Filip Filipovic.jpg|minijatura|185px|Prof. [[Filip Filipović]], jedan od osnivača KP Jugoslavije i njen prvi sekretar, izabran za [[Gradonačelnik Beograda|gradonačelnika Beograda]] [[1920]]. godine, kome nije dozvoljeno da preuzme funkciju.]] [[Datoteka:Svetozar Delić.jpg|minijatura|left|185px|[[Svetozar Delić]], komunist, izabran za [[Gradonačelnik Zagreba|gradonačelnika Zagreba]] [[1920]]. godine, kome nije dozvoljeno da preuzme funkciju.]] Na '''[[Drugi kongres KPJ|Drugom kongresu KPJ]]''', održanom od [[20. jun|20]]. do [[25. jun]]a [[1920]]. godine u [[Vukovar]]u, usvojen je prvi program Partije, u kojem su izlažene idejno-političke osnove i ciljevi revolucionarne borbe i promenjeno je ime partije u Komunistička partija Jugoslavije. Za nove sekretare partije izabrani su [[Filip Filipović (revolucionar)|Filip Filipović]] i dr [[Sima Marković]]. Na opštinskim izborima u martu i avgustu [[1920]]. partija je osvojila mnoge gradove ([[Beograd]], [[Zagreb]], [[Osijek]], [[Skoplje]], [[Niš]] i dr.), a na izborima za Ustavotvornu skupštinu, novembra [[1920]], dobila je 59 mandata, od ukupno 419 poslaničkih mandata čime je postala treće stranka po broju poslanika u Skupštini. Gledajući po današnjim državama KPJ je svoj najbolji rezultat imala u Crnoj Gori s 38 % glasova, potom u Srbiji s 15 % dok je u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Sloveniji osvojila po manje od 10 % glasova. U leto 1920. godine KPJ je imala preko '''65.000''' članova, ujedinjeni sindikati oko '''210.000''', a ujedno je pobedila na izborima, osvojila vlast u gradu Beogradu iako će joj potom kralj zabraniti formiranje gradske vlasti. Smatrajući Komunističku partiju za pretnju, [[kralj Aleksandar]] je, optužujući KPJ da priprema prevrat, iskoristio sukobe sa žandarmerijom i vojskom u štrajkovima rudara [[BiH|Bosne i Hercegovine]] i [[Slovenija|Slovenije]], te je objavio „[[Obznana|Obznanu]]“, tj. naredio je da se do donošenja [[Ustav]]a zabranjuje svaka komunistička aktivnost. Čim je usvojen novi ustav, Skupština je [[2. avgusta]] [[1921]]. godine donela "Zakon o zaštiti države", kojim je komunistička aktivnost kvalifikovana kao zločinačka. U obrazloženju tog zakona KPJ je optužena kao krivac za neuspeli [[Atentat na regenta Aleksandra Karađorđevića (1921)|atentat na regenta Aleksandra]] i atentat na ministra policije [[Milorad Drašković|Milorada Draškovića]]. == Progon partije i frakcijska borba == {{main|Sukob leve i desne frakcije u KPJ}} [[Datoteka:Radnicke novine 1920.jpg|minijatura|Naslovna stranica cenzurisanih [[Radničke novine|Radničkih novina]] iz 1920. godine.]] [[Datoteka:Trisa-kaclerovic kragujevac.jpg|thumb|[[Triša Kaclerović]], sekretar KPJ, govori na skupu u Kragujevcu protiv [[Obznana|Obznane]].]] [[Datoteka:Radnici 1924.jpg|thumb|Grupa komunista i naprednih radnika jednog električarskog preduzeća u Beogradu 1924. godine.]] U leto [[1921]]. godine su pohapšeni poslanici KPJ u parlamentu.<ref name="automatski generisano3">http://books.google.rs/books?id=857cMqogQY4C&pg=PA129&lpg=PA129&dq=Wreckage+or+Recovery:+A+Tale+of+Two+Parties&source=bl&ots=yTGYMN5o-Z&sig=urPuLJpzibFZy-SIa5tWOLC2oDM&hl=en&sa=X&ei=LPbQU-mWMKGc0QWW6IHQDA&ved=0CC8Q6AEwAg#v=onepage&q=Wreckage%20or%20Recovery%3A%20A%20Tale%20of%20Two%20Parties&f=false</ref> Zabrana partije i hapšenje komunističkog vođstva zadalo je ozbiljan udarac KPJ. U to vrijeme postojalo je tri rukovodstva KPJ – jedno izabrano na Vukovarskom kongresu, koje je bilo uglavnom u zatvoru, zatim Zamjenički izvršni odbor u ilegali u zemlji, i treće, Izvršni odbor formiran u Beču, kao Zagranični biro.<ref name="Požar-Cvijić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 47-52), Beograd, 1989.</ref> U ilegali su počele frakcijske borbe u KPJ. Ubrzo je konstituisana Leva frakcija unutar KPJ, koja je uspostavila vezu sa Komunističkom radničkom partijom Nemačke (ocepljenom od KP Nemačke), u nameri da raskrinkaju "oportunističku politiku Treće internacionale."<ref name="automatski generisano7">[http://www.left-dis.nl/uk/ciliga.htm AN AMBIGUOUS JOURNEY - Ante Ciliga (1898-1992)<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref> [[Sima Marković]], vođa desne frakcije, je radio u nezavisnim sindikatima sa sedištem u Beogradu, smatrajući da je zabrana KPJ prolazna i da ima mesta za rad.<ref name="automatski generisano3" /> Istovremeno, na četvrtom kongresu Kominterne 1922. godine, govornici su kritikovali vođe KPJ koji su bili "posvetili svu svoju pažnju izbornoj pobedi", zapostavljajući komunističke metode klasne borbe.<ref name="automatski generisano7" /> Beograd je bio centar desne frakcije, dok je Zagreb bio centar leve frakcije, i tradicionalno najveće partijske organizacije.<ref name="automatski generisano3" /> Vođe ljevice su bili [[Đuro Cvijić]], [[Kamilo Horvatin]], [[Kosta Novaković]], [[Triša Kaclerović]], [[August Cesarec]], [[Moše Pijade]], [[Pavle Pavlović]], [[Rajko Jovanović]], [[Vladimir Ćopić]] i drugi.<ref>http://books.google.rs/books?id=te6bAAAAMAAJ&q=Kosta+Novakovi%C4%87&dq=Kosta+Novakovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=EBHVU5bnIKHnywPKtIG4Cg&ved=0CHkQ6AEwETge</ref><ref name="Požar-Marković"/> Na čelu desnice stajali su dr [[Sima Marković]], [[Lazar Stefanović]], [[Milivoje Kaljević]], [[Ljuba Radovanović]], [[Života Milojković]], [[Mihajlo Todorović]] i drugi.<ref name="Požar-Marković">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 154-166), Beograd, 1989.</ref><ref name="Petar Požar 1989">Petar Požar, Jugosloveni žrtve staljinskih čistki (str. 19), Beograd, 1989.</ref> Centralni komitet KPJ odlučio je da se uz zabranjenu KPJ osnuje jedna legalna radnička partija preko koje bi komunisti vodili borbu protiv buržoaske vlasti. U januaru [[1923]]. održana je u [[Beograd]]u zemaljska konferencija na kojoj je osnovana '''[[Nezavisna radnička partija Jugoslavije]]''' ('''NRPJ'''). Partija je u to vreme imala 1.000 članova i izdavala je svoje novine „Okovani radnik“. Kroz debatu (1923.) u Nezavisnoj radničkoj partiji Jugoslavije, KPJ je postavila osnove svoje politike u nacionalnom pitanju.<ref name="Perović"/> Diskusija oko nacionalnog pitanja i državnog ujedinjenja vođena je tokom 1920-ih godina "između odvojenih par­tijskih grupa podjednako strastveno", a u njoj učestvu­ju gotovo svi istaknuti partijski funkcionari ([[Sima Marković]], [[Rajko Jovanović]], [[Đuro Cvijić]], [[Kamilo Horvatin]], [[Ante Ciliga]], [[August Cesarec]], [[Triša Kaclerović]] i drugi). Diskusija se kretala u okviru začaranog kruga: kako "bez pune demokracije nema rješenja nacionalnoga pi­tanja", kako "bez rješenja nacionalnoga pitanja nema demokracije, ni socijalističke ni lenjinističke".<ref name="automatski generisano1" /> Glavna pitanja su bila da li je [[Kraljevstvo SHS]] kontrarevolucionarni nus-produkt prvog svjetskog rata, stvoren od pobjedoničkih Velikih sila kao protuboljševički kordon, ili je rezultat procesa "historijskog nastajanja jedne nove nacije", to jest da li se u slučaju [[Nastanak Kraljevine SHS|nastanka Kraljevine SHS]] radi o okupaciji bivšeg aus­trijskog područja ili o oslobođenju iz austrijskog rop­stva po jednoj pobjedničkoj dinastiji.<ref name="automatski generisano1" /> Decembra [[1923]], na Trećoj zemaljskoj konferenciji [[Nezavisna radnička partija Jugoslavije|Nezavisne radničke partije Jugoslavije]], doneta je Rezolucija koja ističe da je osnovni uzrok zaoštravanja nacionalnih suprotnosti u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] nasleđe kolonijalne politike srpske buržoazije iz balkanskih ratova u Makedoniji i [[Srpska okupacija Albanije|protiv Albanije]], i njena hegemonistička politika u Državi SHS.<ref name="Bogdanovnić"/> Konstatovano je da je Kraljevina SHS "država u kojoj vladajuća klasa jedne nacije ugnjetava ostale nacije".<ref name="Bogdanovnić"/> Na [[Treća zemaljska konferencija KPJ|Trećoj zemaljskoj konferenciji KPJ]] (siječnja [[1924]]) usvo­jena je linija ljevičara, ali je rukovodstvo bilo kompromisno – sastavlje­no od predstavnika obe frakcije, što je još više pogoršalo stanje u Partiji.<ref name="Petar Požar 1989"/> [[18. jul]]a [[1924]]. u Rezoluciji Centralnog odbora NRPJ proklamuje se pravo na [[samoopredeljenje]] svih nacija Jugoslavije, a za njihov kasniji slobodni sporazum u [[Balkanska federacija|Federaciji radničko-seljačkih republika Balkana]]. NRPJ ocenjuje da "jedan od prvih zadataka u tom pravcu jeste borba protiv srpskog šovinizma".<ref name="Bogdanovnić">{{Cite web |title=Dimitrije Bogdanovnić, Knjiga o Kosovu |url=http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html |access-date=2013-11-04 |archive-date=2014-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020025500/http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html |dead-url=yes }}</ref> {{izdvojeni citat|Zbog svega toga dužnost je Partije da sa organizacijama radnih masa ugnjetenih nacija vodi zajedničke otvorene borbe za pravo na otcepljenje, odnosno da pomaže pokrete ugnjetenih nacija u cilju formiranja nezavisnih država kako Hrvatske, Slovenije, Makedonije i Crne Gore, tako i radi oslobođenja Albanaca.<ref name="Bogdanovnić"/>|Rezolucija [[KPJ]] o nacionalnom pitanju, od 25. novembra [[1924]].}} KPJ je vodila odlučnu borbu za pravo samoopredeljenja svih ugnjetenih nacija, pri tom naglašavajući polovičnost takvih mera i podsećajući da je jedino istinsko rešenje nacionalnog pitanja stvaranje [[Balkanska federacija|Balkanske federacije]].<ref name="Bogdanovnić"/> Sa ovim stanovištima suprotnim unitarizmu i separatizmu – KPJ je postala jedina opštejugoslovenska snaga.<ref name="Perović"/> Kao odgovor na pojačanu aktivnost [[1924]]. godine zabranjen je rad NRPJ. U rukovodstvu Partije stvorene su dve grupe-frakcije, čiji je sukob slabio snagu Partije. [[1926]]. godine Moskva je poverila rukovodstvo KPJ desnoj frakciji.<ref name="automatski generisano5">[http://socialiststories.net/liberate/The%20Russian%20Enigma%20-%20Ante%20Ciliga.pdf Ante Ciliga, The Russian Enigma]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (51-52)</ref> U [[Beč]]u je od [[17. maj]]a do [[22. maj]]a [[1926]]. održan '''[[Treći kongres KPJ]]'''. Na Trećem partijskom kongresu postignuto je prividno izmirenje između leve i desne frakcije, a za sekretara je izabran [[Sima Marković]]. Ali razmimoilaženja su trajala i posle kongresa. Tokom 1926. i 1927. godine, prema rečima [[Ante Ciliga|Cilige]], ovo rukovodstvo se toliko iskompromitovalo da je održan Plenum CK KPJ koji je raspustio stari Politbiro i izabran nov, u kome se nalazilo više levičara. Ali trojka iz Kominterne (Buharin, Gorkić i Manuilski) su poništili odluku [[Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije|CK KPJ]] i raspustili novi Politbiro.<ref name="automatski generisano5" /> Buharin i Staljin su u to vreme napustili teoriju o oslobođenju potlačenih, pa je sledstveno srpska desna frakcija prevladala u KPJ.<ref name="automatski generisano6">[http://www.left-dis.nl/uk/cileng.htm Ante Ciliga<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref> [[1927]]. godine, kada je ponovo izbio konflikt oko nacionanog pitanja, [[Sima Marković]] je smenjen i na njegovo mesto je postavljen [[Đuro Cvijić]], predstavnik umerenije leve frakcije, povezan sa sindikatima.<ref name="automatski generisano6" /> Zagreb je tih godina postao "utvrđenje" leve frakcije. Kominterna je nastojala da uz pomoć Čižinskog boljševizira KPJ formiranjući paralelni centar KPJ u Moskvi.<ref name="automatski generisano6" /> == Antifrakcijska linija == {{main|Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ}} [[Datoteka:Tito u zatvoru.jpg|minijatura|185px|[[Josip Broz]] u zatvoru [[1928]].]] [[25. februar|25.]] i [[26. februar]]a [[1928]]. godine održana je '''[[Osma zagrebačka partijska konferencija]]''' koja je značajna jer je na njoj pobedila linija protiv frakcionaštva u KPJ, a među najaktivnije »antifrakcionaše« treba ubrojiti [[Đuro Đaković|Đuru Đakovića]], [[Blagoje Parović|Blagoja Parovića]], Josipa Broza i druge.<ref>Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 19), Beograd, 1989.</ref> Na konferenciji je odglasana Titova rezolucija (sa 27 glaso­va, 3 protiv i 1 ustegnut) kojom su oštro osuđene i leva i desna frakcija u KPJ. Sa konferencije je upućeno pismo [[Kominterna|Kominterni]] kako bi ona svojim autoritetom poduprla inicijativu zagrebačke partijske organizacije u uklanjanju frakcionaštva u KPJ. Izvršni komitet Komunističke internacionale (IK-KI), dva mjeseca kasnije, maja 1928, svojim je Otvore­nim pismom ocijenio pobjedu Titove rezolucije kao do­kaz za prijelom sa jalovim intelektualnopolitičkim nad­mudrivanjem u Partiji koja se, po riječima IKKI, pre­tvorila u "diskusioni klub", potisnuvši u pozadinu sva živa pitanja stvarne političke borbe.<ref name="automatski generisano1" /> {{izdvojeni citat|U Partiji koju je već godinama bila paralizirala frakcijska podvojenost uz nestajanje partijske discipline, gdje Politički sekreta­rijat ne samo da nije opravdao povjerenje nego se izoli­rao od proleterskih masa, pojavila se Titova rezolucija kao predstavnik onih partijskih elemenata koji će Parti­ju izvesti iz očajnog bankrotiranog stanja na rubu ras­kola i rasula, obnoviti njene podrovane kadrove i stvo­riti discipliniranu avangardu pod barjakom proleterskog jedinstva i solidarnosti.<ref name="automatski generisano1" />|[[Miroslav Krleža]]}} [[1928]]. godine Kominterna je uputila u Jugoslaviju grupu "instruktora" da među partijskim članstvom rade na sprovođenju „[[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvorenog pisma Kominterne članovima KPJ]]“. Pripadnik tadašnje opozicije, [[Ante Ciliga]] ovu grupu naziva nasumično skupljenim avanturistima, karijeristima i "banditima koji nikada nisu imali nikakve veze sa jugoslovenskim pokretom", uz nekoliko časnih radnika među njima kao što je [[Đuro Đaković]].<ref name="automatski generisano8">[http://socialiststories.net/liberate/The%20Russian%20Enigma%20-%20Ante%20Ciliga.pdf Ante Ciliga, The Russian Enigma]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (52)</ref> '''[[Četvrti kongres KPJ]]''' održan je u [[Drezden]]u, u [[Nemačka|Nemačkoj]] od [[6. novembar|6]]. do [[12. novembra]] [[1928]]. godine, istakao je da se [[Jugoslavija]] nalazi pred revolucionarnim raspletima. Kongres je osudio levu i desnu frakciju. Za političkog sekretara izabran je [[Jovan Martinović]], a [[Đuro Đaković]] za organizacionog sekretara Partije. Na ovom kongresu su donesene odluke o stvaranju nezavisnih država: Srbije, Kosova i Metohije, Makedonije, Hrvatske, Bosne, Slovenije, Vojvodine i Crne Gore.<ref>''Istorija SKJ'', 104-107. str.</ref> U to vreme, broj članova partije je drastično opao, od nekadašnjih 60.000 na svega 3.000 u 1928. godini.<ref name="automatski generisano7" /> Prema drugim procenama, KPJ je 1928. godine imala svega 1000 aktivnih članova.<ref name="automatski generisano3" /> == Zavođenje diktature i oružani otpor == {{main|Šestojanuarska diktatura|Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi}} Politička kriza koja je nastala nakon [[Atentat u Narodnoj skupštini|ubistva u Skupštini]], uticala je da [[kralj Aleksandar]] [[6. januar]]a [[1929]]. godine izvrši državni udar, ukine [[Ustav]] iz [[1921]], raspusti Narodnu Skupštinu i zavede [[Šestojanuarska diktatura|diktaturu]], koja je značila obračun sa levičarskim pokretima i partijama. Osim vođa, hapšeni su, podvrgavani torturi, osuđivani na višegodišnje robije i ubijani su brojni članovi i simpatizeri KPJ.<ref name="Perović"/> [[Datoteka:Sekretari Skoja.jpg|thumb|Policijski snimak ubijenih sekretara SKOJ-a [[Janko Mišić|Janka Mišića]] i [[Mijo Oreški|Mije Oreškog]] koji su pali u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.]] KPJ je pozvala narod da se oružano suprostavi diktaturi. Prva polovina [[1929]]. godine je obeležena serijom oružanih okršaja između komunista i policije.<ref name=Swain131 /> Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi.<ref name=Swain131 /> Ova taktika KPJ je izazvala neizbežne odmazde jugoslovenske policije, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge vođe komunista. Svelo se na to da su naoružani fanatici i policajci sačekivali jedni druge u mračnim uličicama.<ref name="automatski generisano3" /> Štaviše, u tom periodu sektaški sukobi dodatno su destabilizovali KPJ, radikalizujući revolucionarno levo krilo ka "čišćenju partije od svih oportunističkih otpadnika".<ref name=Swain132>Swain, "Wreckage or Recovery," pg. 132.</ref> {{citiranje|Za svakog člana ona (Partija) mora sve da bude. Interesima Partije on mora da potčini ceo svoj život, rad, zanimanje, porodične veze, nameštenje, ličnu slobodu, imetak i sve dohotke – jednom rečju – sve. Interes Partije treba da bude polazna i završna tačka u celokupnom djelovanju i životu svakog partijskog člana. Neograničena privrženost revoluciji, fanatička požrtvovanost, pripravnost da se za Partiju učine najveće žrtve i podnesu najteže neprilike, nezgode i muke, žilava istrajnost okorelog revolucionara, koji je ubeđen u neizbežnost pobede – sve su to osobine koje su danas neophodne svakome partijskom članu više nego ma kada dosada.<ref>Mitra Mitrović, Otpisana (str. 224), Novi Sad 2023.</ref>|Iz partijskog glasila Proleter, 1929.}} Vlada generala [[Petar Živković|Petra Živkovića]] posle ovog poziva je krenula svim sredstvima da uništi KPJ. U to vreme, mnogi od "instruktora" poslatih iz Moskve su brzo napustili Jugoslaviju, uključujući i glavnog među njima, Gorkića, koji je bio ideolog.<ref name="automatski generisano8" /> U oružanim borbama sa policijom ubijeni su [[Đura Đaković]], politički sekretar KPJ, [[Nikola Hećimović]], sekretrar [[Crvena pomoć|Crvene pomoći]], kao i članovi [[Centralni komitet|CK]] KPJ [[Marko Mašanović]], [[Rista Samardžić]], [[Božo Vidas Vuk]], [[Bracan Bracanović]] i [[Sedam sekretara SKOJ-a|sedam uzastopnih sekretara SKOJ-a]]. {{izdvojeni citat|Gorkić i druge vođe Kominterne su hladnokrvno žrtvovali desetine i stotine ljudskih života da prikriju svoje dezerterstvo i dokažu da su radili i borili se protiv reakcije.<ref name="automatski generisano8" />|[[Ante Ciliga]]}} "Kukavičluk i izdaja" koje su pokazali lideri Kominterne tokom šestojanuarske diktature su izazvali ogromno nezadovoljstvo među jugoslovenskim revolucionarima u Moskvi, osobito među levom frakcijom.<ref name="automatski generisano8" /> S druge strane, krajem [[1929]]. godine vođe KPJ [[Filip Filipović]] i [[Jovan Mališić]] su bili meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka [[puč]]izmu, a na štetu fabričkog organizovanja.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> Kominterna je tražila novo rukovodstvo da zaustavi frakcijske sukobe i obnovi organizaciju.<ref name=Swain132 /> Avgusta [[1930]]. godine [[Antun Mavrak]] je pozvan u Moskvu i imenovan za organizacionog sekretara KPJ.<ref name=L&D>Branko Lazitch with Milorad M. Drachkovitch (eds.), ''Biographical Dictionary of the Comintern.'' New, Revised, and Expanded Edition. Stanford, CA: Hoover Institution Press, 1986; pg. 309.</ref> Kominterna je smenila Mališića sa dužnosti političkog sekretara KPJ, postavivši Filipovića za predsednika Centralne rukovodeće instance.<ref name="automatski generisano2">https://www.znaci.org/00001/93_7.pdf</ref> Na prvom sastanku Politbiroa 26-27 jula 1930, Filipović je izneo "otrežnjujući izveštaj". Partijski aparat je bio toliko stradao da više nisu postojali kanali komunikacije sa regionalnim rukovodstvima.<ref name="automatski generisano3" /> Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji.<ref name="automatski generisano3" /> Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.<ref>Swain, "Wreckage or Recovery," pp. 133-134.</ref> U aprilu 1932. godine Kominterna je isključila Antuna Mavraka iz KPJ.<ref name=L&D /> 1932. godine i Filipović je smenjen, a Kominterna je na čelo privremenog rukovodstva KPJ postavila [[Josip Čižinski|Josipa Čižinskog]].<ref name="automatski generisano2" /> Do sredine [[1932]]. godine, samo pred [[Državni sud za zaštitu države|Državnim sudom za zaštitu države]] održana su 83 sudska procesa protiv komunista. Na robiju od 15 godina osuđeni su između ostalih: [[Josip Kraš]], [[Đuro Pucar]], [[Ivan Milutinović]], [[Otokar Keršovani]], [[Edvard Kardelj]], [[Jovan Veselinov]], [[Aleksandar Ranković]], [[Boris Kidrič]] i ostali. U periodu oružanog otpora i represije, broj članova partije je nastavio drastično da opada, na svega 400 aktivnih članova krajem 1929. godine, odnosno na 200 članova do 1932.<ref>[http://books.google.rs/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA37&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CIIBEOgBMBI#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Jozo Tomasevich, War and Revolution in Yugoslavia: 1941 - 1945 (str. 37)]</ref> Međutim, u otporu diktaturi, komunisti su na kraju te decenije izrasli u malobrojnu ali čvrsto organizovanu konspirativnu partiju, koja je imala „strogi kodeks vrednosti i ponašanja“ u čijoj su srži bili spremnost na žrtve i unutrašnja solidarnost.<ref name="Perović"/> == Podrška ustaškom pokretu == {{main|Saradnja komunista i ustaša 1930-ih}} [[Datoteka:Kazniona Lepoglava.jpg|thumb|Grupa političkih osuđenika u lepoglavskoj kaznioni.]] Nakon [[drezdenski kongres|Drezdenskog kongresa]] KPJ je podržavala razne separatističke pokrete u Jugoslaviji, uključujući [[Kosovski komitet]],<ref>http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html</ref>, [[VMRO]] i [[ustaše]].<ref>http://www.left-dis.nl/uk/cileng.htm</ref> Komuniste i ustaše zbližavala je činjenica da su bili politički revolucionari, izvrgnuti progonu vlasti. Početkom tridesetih godina 20. stoleća, zajednička tema komunista i ustaša bila je borba protiv srpske hegemonije u Jugoslaviji. Tih godina partijsko glasilo [[Proleter (novine)|''Proleter'']] agitovalo je protiv srpskih činovnika, žandara i policije.<ref>Proleter, br. 24, rujan 1932.</ref> Osim toga, zalagalo se za veća prava hrvatskog naroda u Jugoslaviji.<ref>Proleter, br. 26, rujan 1932.</ref> U julu 1932. godine [[Kominterna]] je izdala direktivu jugoslovenskim komunistima da pomažu hrvatske, slovenačke, makedonske i crnogorske "nacionalne revolucionare".<ref name="books.google.rs">[http://books.google.rs/books?id=jS69IRtTA3gC&pg=PA60&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.]</ref> U septembru [[1932]]. [[ustaše]] organizuju "Velebitski ustanak", odnosno napad na nekoliko žandarmerijskih stanica. Tada KPJ proglasom u partijskom organu [[Proleter (novine)|Proleter]] »''pozdravlja ustaški pokret ličkih i dalmatinskih seljaka i stavlja se potpuno na njihovu stranu''«.<ref>List Proleter, organ [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|CK KPJ]], u broju od 28. decembra 1932. godine.</ref> KPJ u istom proglasu poručuje da se komunisti bore protiv nacionalnog i socijalnog potlačivanja, za samoodređenje potlačenih naroda do otcejepljenja. Zbog toga oni uzimaju aktivnog učešća u ustaškom pokretu, vezujući nacionalno oslobodilačku borbu ustaša sa borbom širokih masa radnog naroda za rad, hljeb, zemlju i slobodu.<ref name="Bušić"/> Tri mjeseca kasnije, službeni organ Proleter za veljaču-ožujak 1933. potvrđuje ranije stavove CK KPJ u odnosu na ustaški pokret, i poziva članove KPJ da pomognu "nacionalno-revolucionarnom pokretu".<ref name="Bušić">[http://www.scribd.com/doc/81759238/Bruno-Bu%C5%A1i%C4%87-Hrvatski-usta%C5%A1e-i-komunisti Bruno Bušić, ustaše i komunisti]</ref> KPJ je pokušala da se stavi na čelo hrvatskog nacionalnog revolucionarnog pokreta. Od sredine [[1933]]. godine CK KPJ je pokrenuo list »Hrvatski put«, koji je bio organ nacionalno-revolucionarnih grupa formiranih u zemlji.<ref name="obračun"/> List je tiskan u emigraciji a bio je namijenjen pretežito hrvatskom selu.<ref name="Bušić"/> Po direktivi CK, ovaj časopis je uređivao [[Đuka Cvijić]].<ref name="obračun">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87118 Staljinski obračun s jugoslavenskim partijskim vodstvom u SSSR-u]</ref> Policijski teror koji je uslijedio nakon oružane pobune zbližio je hrvatske komuniste i ustaše. ''Proleter'' iz veljače 1933. objavljuje članak pod naslovom "Za pomoć i oslobođenje političkih i vojnih osuđenika", u kojem se zalaže za oslobađanje svih političih zatvorenika, uključujući brojne zatočene ustaše.<ref name="Bušić"/> U [[Logor Lepoglava|zatvoru Lepoglava]] početkom [[1934]]. godine dolazi do stvaranja [[zajednica političkih osuđenika u Lepoglavi|„Zajednice političkih osuđenika: hrvatskih nacionalnih revolucionara, makedonskih nacionalnih revolucionara i komunista“]], u cilju zajedničke borbe protiv kraljeve „vojnofašističke“ diktature. Među istaknutim komunistima, članovima Zatvorske zajednice bili su [[Moša Pijade]], [[Milovan Đilas]], [[Andrija Hebrang]], [[Petko Miletić]] i drugi. Zajednica je tada prihvatila Rezoluciju, u kojoj se osuđuje »zločinački režim vojno-fašističke diktature (…) tako zvane Jugoslavije«, koji ugnjetava seljake, radnike i potlačene nacije.<ref>Šime Balen: Prisjećanje na robijašku epozodu Antifašističke fronte, u zborniku: "Antisemitizam, holokaust, antifašizam", Zagreb: Židovska općina Zagreb, 1996, str. 210-213.</ref> Zajednica političkih osuđenika je delovala u narednom periodu. O suradnji svjedoči i publikacija Robija - zapisci hrvatskih narodnih boraca, izdana u Zagrebu [[1936]]. == Zaokret ka antifašizmu i narodnom frontu == {{glavni članak|Antifašizam|Narodni front}} [[Datoteka:Proleter.jpg|minijatura|[[Proleter (novine)|Proleter]], ilegalno glasilo KPJ.]] Dramatičan [[Hitler]]ov uspon 1930-ih postao je najveći problem komunističkom pokretu. Kominterna obustavlja rat protiv socijaldemokratije i "buržoaskih" partija kao najvećeg neprijatelja, i počinje sa okupljanjem svih sila protiv fašizma.<ref name="books.google.rs"/> [[24. decembar|24.]] i [[25. decembar|25. decembra]] [[1934]]. godine u [[Ljubljana|Ljubljani]] je održana [[Četvrta zemaljska konferencija KPJ|Četvrta zemaljska konferencija]] na kojoj je doneta Rezolucija o nacionalnom pitanju, kojom je KPJ istupila "''protiv razbijanja sadašnjeg državnog područja Jugoslavije, jer hoće to preuređenje da postigne mirnim putem, na osnovu nacionalne ravnopravnosti''".<ref>[https://www.znaci.org/00001/138_27.pdf Odluke IV konferencije]</ref> Politbiro izabran na konferenciji činili su: [[Milan Gorkić]], [[Blagoje Parović]], [[Josip Broz]], [[Kamilo Horvatin]] i [[Adolf Muk]].<ref name="automatski generisano2" /> Od petorice izabranih, jedino je Broz uspeo dočekati kraj [[Velika čistka u KPJ|Velike čistke u KPJ]] živ i na slobodi. Pošto Centrani komitet, koji se nalazio u inostransvu, nije mogao efikasno da utiče na rad partijskih organizacija, sredinom [[1935]]. godine obrazovan je Zemaljski biro CK kao operativni organ u zemlji, koji je pridoneo čvršćem povezivanju i usmeravanju aktivnosti partije. Krajem [[1935]]. KPJ je imala oko '''3.000''' članova. Da bi sprečio širenje revolucionarnog pokreta, režim je pojačao progone protiv KPJ. Krajem 1935. usledila je policijska provala u kojoj je do marta [[1936]]. uhapšeno 950 članova KPJ, među kojima i najveći deo rukovodstva u zemlji. U skladu sa odlukom [[Kominterna|Kominterne]] o prelasku rukovodstva KPJ u zemlju i o njegovom formiranju iz redova ljudi koji su izrasli u samom pokretu, odlučeno je da [[Josip Broz]], član Politbiroa CK, ode na rad u zemlju. Tokom [[1937]]. godine unutar KPJ su formirane [[Komunistička partija Hrvatske]] i [[Komunistička partija Slovenije]]. KPJ tih godina prihvata politiku [[narodni front|narodnog fronta]] i novi kurs Kominterne da je [[fašizam]] najveći neprijatelj. Istovremeno ustaše, pod utjecajem fašističke Italije i nacističke Njemačke, razvijaju snažno antikomunističku ideologiju. Već [[1937.]] [[Komunistička partija Hrvatske]] u svom proglasu osuđuje stavove „frankovačko-fašističke demagogije o nezavisnoj hrvatskoj državi“, koja želi „da hrvatskom narodu umjesto jednog jarma nametne drugi, još gori jaram [[Rim]]a i [[Berlin]]a.“ == Španski građanski rat == {{glavni članak|Španski građanski rat|Jugoslovenski španci}} [[Datoteka:Jugoslovenski artiljerci u Španiji.jpg|mini|[[španski borci|Jugoslovenski borci]] [[1937]]. u Španiji. U prvom redu stoje: treći s leva (sa hartijom u ruci) [[Robert Domany]], komandant baterije i peti s leva [[Koča Popović]].]] {{izdvojeni citat|„Borba herojskog španskog naroda nije samo borba koja će imati za rezultat pobjedu ili poraz demokratije samo u Španiji, nego je to početak oružanog sukoba fašizma i demokratije čitavog sveta.“<ref name="automatski generisano4">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.isi.mod.gov.rs/images/biblioteka/vig_feb_2008_print.pdf |access-date=2014-07-21 |archive-date=2016-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160706060327/http://www.isi.mod.gov.rs/images/biblioteka/vig_feb_2008_print.pdf |dead-url=yes }}</ref>|Proglas CK KPJ, 23. oktobra 1936.}} KPJ bila je glavni i moglo bi se kazati jedini organizator u Kraljevini Jugoslaviji u pružanju pomoći republikanskoj Španiji u borbi protiv pobunjenika i fašizma.<ref name="automatski generisano4" /> Španski su događaji u 1936. i 1937. godini centralno i najvažnije pitanje KPJ.<ref name="automatski generisano4" /> [[Antifašizam|Antifašistički]] dobrovoljci su u Španiju odlazili isključivo ilegalno u čemu su neretko bili osujećivani. Jugoslovenska vlada je po svaku cenu nastojala da onemogući odlazak njenih državljana u rat u Španiju. Nakon poziva [[Kominterna|Kominterne]] svim internacionalcima da se priključe oslobodilačkom ratu španskog naroda na Pirineje, veliki je bio odziv pripadnika KPJ. Glavna baza za regrutovanje boraca bila je u [[Pariz]]u. Na Pirinejskim poljima se borilo 1.700 jugoslovenskih dobrovoljaca, od čega je 700 poginulo, a većina je prebegla u [[Francuska|Francusku]] posle pobede Frankove armije. Pred [[Madrid]]om je poginuo (ili je likvidiran) i [[Blagoje Parović]], član CK KPJ i [[politički komesar]] 13. internacionalne brigade. == Staljinistička čistka == {{main|KPJ tokom Velike čistke}} [[Datoteka:Milan Gorkic.jpg|minijatura|185px|[[Milan Gorkić]], generalni sekretar CK KPJ, Titov prethodnik i jedna od brojnih žrtava Staljinovih čistki.]] Razmere [[KPJ tokom Velike čistke|staljinističke čistke u KPJ]] su bile monstruozne.<ref name="Pavluško"/> Procenjuje se da je tokom [[Velika čistka|Velike čistke]] ubijeno oko 600<ref name="Pavlović">[http://www.rastko.rs/rastko-ru/delo/12909 Živojin Pavlović, Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora]</ref>-700<ref>{{Cite web |title=Cinkanjem i preko leševa do šefa KPJ |url=http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768/ |access-date=2014-07-08 |archivedate=2013-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130930185041/http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768 |deadurl=yes }}</ref> članova Komunističke partije Jugoslavije, uključujući veliki broj osnivača i gotovo celokupno dotadašnje rukovodstvo.<ref name="Pavluško"/><ref name="Pavlović" /> U Moskvi su streljani svi dotadašnji generalni sekretari KPJ: [[Filip Filipović]], [[Sima Marković]], [[Đuro Cvijić]], [[Jovan Mališić]] i aktuelni [[Milan Gorkić]], osim [[Triša Kaclerović|Triše Kaclerovića]], koji se na vreme povukao iz politike. Pored toga, streljana su i dva sekretara [[SKOJ]]-a, kao i veliki broj rukovodilaca KPJ, članova CK i Politbiroa.<ref name="Pavlović"/> Naročito je slikovit primer tadašnjeg generalnog sekretara KPJ [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]]. On je iz [[Pariz]]a pozvan u [[Moskva|Moskvu]] na referisanje. Predočena mu je optužba na preko sedamdeset strana koja ga optužuje da je kovao planove protiv CK KPJ. Gorkić je zatvoren i likvidiran. Nakon seče dotadašnjeg jugoslovenskog rukovodstva, [[Tito]] je podržan od Kominterne za šefa Komunističke partije Jugoslavije. Likvidacijom [[CK KPJ|CK]] [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]] [[1937]]. i imenovanjem [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]] za generalnog sekretara [[1940]]. godine (a ne 1937, kako se tvrdilo u službenim legendama) kulminira period rigidne staljinizacije KPJ.<ref name="Pavluško" /> Ove dalekosežne promene sprovedene su bez izjašnjavanja članstva i sazivanja kongresa, pukim partijskim prevratom i fizičkim likvidacijama konkurenata. Po završetku čistke, sazvana je [[Peta zemaljska konferencija KPJ]], na kojoj je potvrđeno novo Brozovo rukovodstvo. Peta konferencija je održana od [[19. oktobar|19.]] do [[23. oktobar|23. oktobra]] [[1940]]. godine u predgrađu [[Zagreb]]a. Osnovni zaključci su bili da je konferencija razradila političku liniju KPJ u uslovima [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]]. Konferencija je izglasala novi Centralni komitet od 29 članova i 9 kandidata za članove, a za generalnog sekretara je izabran [[Josip Broz Tito]]. U periodu kada je Tito konsolidovao Partiju, članstvo se udvostručilo - od 1,500 članova jeseni 1937. godine do 3,000 članova maja [[1939]].<ref name="Phyllis Auty, Tito: A Biography">[http://books.google.cz/books/about/Tito.html?id=eraAQgAACAAJ&redir_esc=y Phyllis Auty, Tito: A Biography] (str. 162)</ref> Do septembra 1939, [[SKOJ]] je imao 17.800 članova.<ref name="Phyllis Auty, Tito: A Biography"/><ref name="Istorija SKJ, 165. str">''Istorija SKJ'', 165. str.</ref> U vreme Pete zemaljske konferencije krajem [[1940]]. godine, KPJ je narasla na 7.000 članova.<ref name="Istorija SKJ, 165. str"/><ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/597295/Josip-Broz-Tito</ref> == Drugi svetski rat == {{main|Narodnooslobodilački pokret|Bratstvo i jedinstvo|Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije}} {{izdvojeni citat|Jer južnoslavenski komunisti su bili duboko idealisti; oni vjeruju u semoizlječivo svojstvo društva, u osnovnu regeneraciju čovječanstva radom - i predlažu smrt fašizmu i rađanje federalne demokracije sa sve pratećim državljanstvom i obrazovanjem u čemu vide dovoljan poticaj za ono što smatraju da su prirodne vrline čovjeka. Pravedno društvo bi bila njihova nagrada.<ref>[https://www.znaci.org/00001/3_1_4.htm Basil Davidson: PARTISAN PICTURE] "For the South Slav communists were profoundly idealist; they believed in the self-healing properties of society, in the basic regeneration of mankind by works—and in proposing the death of Fascism and the birth of federal democracy with all its concomitants of citizenship and education they saw sufficient stimulus of what they held to be the natural virtues of man. A just society would be its own reward."</ref>|[[Basil Davidson]]}} === Okupacija i ustanak === {{main|Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ustanak u Jugoslaviji 1941.png|minijatura|[[Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji]] povela je KPJ [[1941]]. godine.]] [[Datoteka:Ratko Mitrović u oslobođenom Čačku 1941.jpg|minijatura|[[Ratko Mitrović]] govori na zboru u [[Borbe za Čačak 1941.|oslobođenom Čačku]], oktobra 1941.]] [[Datoteka:Streljanje komunista u Ćupriji.jpg|minijatura|Streljanje komunista u Ćupriji, septembra 1941. godine.]] Prvih dana maja [[1941]]. godine u [[Zagreb]]u je održano partijsko savetovanje na kome je Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije ocenio je da su unutrašnji događaji nametnuli da se na širem forumu partijskog aktiva razmotre [[Vojni puč od 27. marta 1941.|martovski]] i [[Aprilski rat|aprilski događaji]] i donesu odgovarajuće odluke za dalji razvitak oslobodilačke i revolucionarne borbe radničke klase i naroda Jugoslavije.<ref>''Istorija SKJ'', 178-180. str.</ref> Nakon [[Treći rajh|Nemačkog]] napada na [[SSSR]], [[22. jun]]a [[1941]]. godine, Tito saziva hitnu sednicu Politbiroa CK KPJ u [[Beograd]]u na kojoj je Centralni Komitet izdao proglas narodina Jugoslavije u kome ga poziva na oružanu borbu protiv Nemaca. {{izdvojeni citat|»U ime slobode i nacionalne nezavisnosti Komunistička partija Jugoslavije poziva sve rodoljubive narodne elemente da se ujedine u borbi protiv zajedničkog neprijatelja — fašističkog okupatora i domaćih izdajnika ... učinimo da naša zemlja bude okupatoru grobnica, a ne baza za njegovo snabdjevanje!«<ref>Zb. NOR, V/l , 110.</ref>}} Na sednici Politbiro CK KPJ održanoj [[4. jul]]a [[1941]]. godine u vili [[Vladislav S. Ribnikar|Vladislava Ribnikara]] u Beogradu, odlučeno je da se od sabotaža i diverija pređe na opšti ustanak; da partizanski rat bude osnovna forma razvijanja ustanka. Na sastanku su prisustvovali: [[Tito]], [[Aleksandar Ranković]], [[Milovan Đilas]], [[Svetozar Vukmanović]] Tempo i [[Ivo Lola Ribar]]. Na tom sastanku oformljen je [[Vrhovni štab|Glavni štab partizanskih odreda Jugosavije]] prvenstveno od najužeg rukovodstva Politbiroa. U [[Glavni štab NOV i PO Srbije|Glavni štab za Srbiju]] su pri tom ušli: [[Sreten Žujović]], [[Branko Krsmanović]], [[Filip Kljajić Fića]], [[Nikola Grulović]] i [[Rodoljub Čolaković]]. Usledili su sedmojulski pucnji u [[Bela Crkva|Beloj Crkvi]] kod [[Valjevo|Valjeva]] i početak ustanka u Srbiji. Već prve godine rata, KPJ imala značajne gubitke među svojim članovima. Tako su u [[1941]]. stradali: [[Ratko Mitrović]], [[Božidar Adžija]], [[Marko Orešković]] Krntija, [[Milan Blagojević]], [[Rade Končar]], [[Dragojlo Dudić]] i mnogi drugi. {{izdvojeni citat|Kad smo mi stigli u Odred, skoro svi borci bili su članovi Partije ili SKOJ-a, da bi kasnije bili u ubedljivoj manjini. Komunistička partija je bila vrlo popularna i poštovana, mnogi su želeli da joj se pridruže. Ali, Partija je bila kadrovska i strogo selektivna. Za prijem u nju trebalo je mnogo dokaza o ideološkoj bliskosti i, iznad svega, dokazane spremnosti na žrtvu.<ref>[https://www.znaci.org/00003/527.htm Mirko Tepavac: MOJ DRUGI SVETSKI RAT I MIR]</ref>|[[Mirko Tepavac]]}} === Stvaranje organa vlasti === {{main|AVNOJ}} [[Datoteka:Saopštenje o streljenju komunista.jpg|minijatura|Saopštenje o streljenju komunista u Beogradu u Pančevu 1942. godine.]] Nakon povlačenja sa slobodne teritorije u Srbiji, [[Politbiro]] je održao sastanak u [[Drenova (Prijepolje)|Drenovi]], blizu [[Prijepolje|Prijepolja]], [[7. decembar|7. decembra]] [[1941]]. [[Tito]] je pod utiskom poraza u Srbiji ponudio svoju ostavku, ali ona nije bila prihvaćena. Na sastanku je olučeno da se zabranjuje postojanje paralelnih vojnih formacija na slobodnoj teritoriji i da se vodi oružana borba sa [[četnici]]ma. Posle sastanka počelo je zaoštravanje klasne borbe. Počela su sektaštva i levičarska skretanja. Tako je došlo do krvavih odmazdi nad partizanskim borcima i narodom na Kamenoj Gori, blizu Nove Varoši. Ova skretanja su se nastavila i u Crnoj Gori i Hercegovini. Dolazilo je do masovnih streljanja bez presuda. U oslobođenoj [[Foča|Foči]], doneseni su „[[Fočanski propisi]]“. Pod utisakom međunarodnih dešavanja, Partija je organizovala [[Prvo zasedanje AVNOJ-a]] u oslobođenom [[Bihać]]u. Tada je [[AVNOJ]] doneo sijaset važnih odluka za buduće uređenje Jugoslavije. U prekretnoj godini [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]] ([[1943]]), Partija se nalazi pred velikim iskušenjima. Proživljava velike nemačke ofanzive u [[Bosna|Bosni]] i [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. U revolucionarnoj [[1943]]. Glavni Štab je izgubio još jednog svog člana. Na [[Glamoč Polje|Glamoč Polju]] je poginuo [[Ivo Lola Ribar]], samo nekoliko dana pre [[Drugo zasedanje AVNOJ-a|Drugog zasedanja AVNOJ-a]] u [[Jajce|Jajcu]]. Na [[Drugo zasedanje AVNOJ-a|Drugom zasedanju AVNOJ-a]] u Jajcu 29–30. novembra 1943. godine, donete su ključne odluke za ustroj nove Jugoslavije, dogovorena je obnova zemlje na federalnim osnovama, zabranjen je [[Petar II Karađorđević|kralju]] povratak u zemlju, a [[Tito]] je proglašen za [[Maršal Jugoslavije|maršala]]. === Međunarodno priznanje === {{main|Drugo zasedanje AVNOJ-a}} U [[1944]]. godini Partija se trudi da što više omasovi narodni pokret. Dolaze i vojne misije, priznavanje nove Jugoslavije i početak oslobođenja zemlje. I u ovoj godini, Partija gubi veliki broj svojih članova. Tako je stradao general [[Franc Rozman Stane]]. Po ulasku u Srbiju pogunuo je zamenik komandanta [[II proleterska NOU brigada|Druge proleterske brigade]] [[Miodrag Milovanović Lune]]. U završnoj godini rata, Partija radi na organizaciji i radu zemlje posle oslobođenja. Surovo se obračunava sa petokolonašima i narodnim neprijateljima. U tom periodu gubi još jednog člana [[Politbiro]]a. Na prelazu u oslobođeni [[Beograd]] poginuo je član Glavnog Štaba Narodnoslobodilačke vojske [[Ivan Milutinović]]. Na kraju godine smrtno je stradao general [[Petar Drapšin]], a na [[Kosovo|Kosovu]] je ubijen Sekretar mesnog komiteta KP Kosova i Metohije [[Miladin Popović]]. [[29. novembar|29. novembra]] [[1945]]. godine narodno predsedništvo proglašava, u Ustavotvornoj skupštini, [[Federativna Narodna Republika Jugoslavija|Federativnu Narodnu Republiku Jugoslaviju]] i s tom odlukom definitivno ukida u Jugoslaviji [[monarhija|monarhiju]] na čelu sa [[Petar II Karađorđević|Petrom II Karađorđevićem]] i celom [[dinastija Karađorđević|dinastijom Karađorđevića]]. Partija se okreće izgradnji zemlje. Najvažnije pitanje koje se pred njom postavljalo jeste bilo pitanje agrarne reforme. == Sukob sa Informbiroom == {{main|Raskol Tita i Staljina|Informbiro|Titoizam|Goli otok}} [[Datoteka:Josip Broz Tito uniform portrait.jpg|minijatura|185px|[[Josip Broz Tito]], ratni vođa KPJ i doživotni predsednik Jugoslavije.]] Početak razlaza između KPJ i [[SKP(b)]] započet je [[rezolucija Informbiroa|rezolucijom Informbiroa]] [[1948]]. u [[Bukurešt]]u. Još pre donošenja rezolucije, KPJ je iskljičila iz [[Politbiro]]a [[Sreten Žujović|Sretena Žujovića]] Crnog i [[Andrija Hebrang|Andriju Hebranga]] jer su se okrenuli protiv petogodišnjeg plana za izgradnju zemlje i jer su se zalagali da treba u svemu slediti Sovjetske principe. Jedinstvenost KPJ prema rezoluciji Informbiroa je pokazana na '''[[Peti kongres KPJ|Petom kongresu]]''' u [[Beograd]]u. Na ovom Kongresu Jugoslovenski CK se branio od Informbirovskih kleveta i iskazao želju da se sa još većom snagom izgradi socijalizam u zemlji. U velikoj dvorani Vojnopešadijskog učilišta, isto onoj u kojoj je [[1946]]. održano [[Beogradski proces|suđenje Draži Mihailoviću]], okupilo se [[21. jula]] [[1948]]. 2.344 delegata izabranih od 468.175 članova KPJ, koliko ih je bilo u julu 1948. godine. [[Kongres]] je zasedao šest dana. Izbor za novi CK je bio poslednjeg dana. Izborna komisija na čelu sa [[Miloš Minić|Milošem Minićem]] je proglasila rezultate glasanja oko ponoći. Za [[Tito|Tita]] je glasalo 2.318 delegata, a samo je 5 delegata je bilo protiv tj. prihvatilo [[Staljin]]ovu liniju. Tako je novo poverenje dobio stari CK, sa Titom na čelu. Januara [[1949]]. održan je III [[Plenum]] CK KPJ na kome je data puna podrška KPJ u daljem izgrađivanju socijalizma u zemlji. Nakon druge rezolucije Informbiroa (IB)-a u [[Budimpešta|Budimpešti]] 1949. KPJ je još više klevetana u zemljama istočnog Lagera. Pojedini njeni članovi su proglašavani trockistima, špijunima, agentima i petokolonašima. Došlo je do velikih kadrovskih promena u partiji. U vreme borbe sa [[Informbiro]]om (1948-1956), evidentirano je 55.663 lica koja su se izjasnila za Staljinovu liniju. Sukob sa informbiroom je dosta koštao KPJ. Dolazilo je do isključivanja, oduzimanja ordena, spomenica, zasluga, izbacivanja sa posla i zatvaranja. Bilans sukoba KPJ sa IB-om izgleda ovako: Za Rezoluciju Informbiroa su se izjasnila 2.616 politička funkcionera, 2 člana Politbiroa CK KPJ (Žujović i Hebrang), 8 članova CK KPJ, 16 članova CK republičkih KP, 50 članova oblasnih komiteta i 733 člana sreskih komiteta. Za Rezoluciju Informbiroa su se opredelila 28.880 učesnika [[Narodnooslobodilački rat|Narodnooslobodilačkog rata]] i 4.153 pripadnika [[Jugoslovenska armija|Jugoslovenske armije]]. Na osnovu jugoslovenskih podataka od 468.175 članova KPJ i 51.612 kandidata za člana KPJ, za Rezoluciju Informbiroa izjasnilo se 55.000 komunista.<ref name="Popović"/> Svi "informbirovci" su bili isključeni iz partije, a 16.312 lica su bila podvrgnuta represalijama i zatvoreni u specijalne koncentracione logore na ostrvima [[Jadransko more|Jadranskog mora]] - [[Goli otok]] i Grgur.<ref name="Popović">[https://www.scribd.com/doc/100756062/Danijela-D-POPOVI%C4%86-REZOLUCIJA-INFORMBIROA-I-1948-GODINA-U-O%C4%8CIMA-RUSKIH-ISTORI%C4%8CARA-I-ISTRA%C5%BDIVA%C4%8CA Rezolucija Informbiroa i 1948. godina u očima ruski historičara i istraživača]</ref> Sukob sa Informbiroom stavio je Partiju na najveća iskušenja do tada. == Savez komunista Jugoslavije == {{main|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|MASPOK|Čistka liberala u Srbiji}} [[Datoteka:Stari CK.JPG|minijatura|Posleratna zgrada CK KPJ, do preseljenja u novu zgradu na Novom Beogradu (danas [[Istorijski muzej Srbije]]).]] [[Datoteka:Radno Predsednistvo Pete konferencije KPJ 1952 god.jpg|desno|mini|Preživeli članovi Radnog predsedništva Pete zemaljske konferencije, slikani novembra [[1952]]. godine, za vreme održavanja [[Šesti kongres KPJ|Šestog kongresa KPJ]] u [[Zagreb]]u. S leva na desno - [[Đuro Pucar Stari]], [[Moša Pijade]], [[Josip Broz Tito]], [[Spasenija Cana Babović]] i [[Edvard Kardelj]].]] [[Datoteka:NoviBeograd-CK.jpg|mini|Nova zgrada CK, danas [[poslovni centar Ušće]] na Novom Beogradu.]] [[Datoteka:Komunistički natpis u Pasaduru.JPG|mini|Grafit logotipa i slogana SKJ]] U jeku borbe sa Informbiroom, u [[Zagreb]]u je od [[2. novembar|2.]] do [[7. novembar|7. novembra]] [[1952]]. bio održan '''[[Šesti kongres KPJ]]''', na kome je data ocena iskustva borbe protiv Staljina, a takođe je izrečena i kritika staljinizma kao društvenog sistema. Na Kongresu je KPJ utvrdila osnovni pravac društvenog razvoja na osnovama [[Radničko samoupravljanje|samoupravljanja]]. U isto vreme započeto je menjanje revolucionarne organizacije u skladu sa novim društvenim uslovima i potrebi pri prelasku na samoupravljanje. Kongres je usvojio izveštaj Tita i konstantovao da uvođenje raničkog samoupravljanja u preduzećima ima odlučujući značaj za dalji razvoj i učvršćivanje socijalističke demokratije u zemlji. Kongres je predložio da [[Narodni front]] preraste u jedinstvenu i aktivnu masovnu političku organizaciju [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ). Kongres je rešio da Komunistička partija Jugoslavije promeni naziv u '''''Savez komunista Jugoslavije''''', po Savezu između komunističkih Partija koju je nekad predlagao [[Lenjin]]. Posle privremene stabilizacije partije, dolazi nova bura. Zbog svojih članaka u listu ''Nova misao'', [[Milovan Đilas]] je skrenuo pažnju na sebe. Ovakvi članci su imali previše liberalistički karakter i kritiku komunizma. Na III Plenum Saveza komunista Jugoslavije u [[Beograd]]u [[januar]]a [[1954]]. Plenum je doneo odluku da je Milovan Đilas vodio liniju suprotnu političkoj liniji čitavog Saveza, da je uneo zabunu u javnosti i naneo ozbiljnu štetu komunistima i čitavoj zemlji, da se lično izolovao iz čitavog saveza i svojim radovima utirao put ka razbijanju idejnog i organizacionog jedinstva Saveza komunista Jugoslavije, pa je zato Milova Đilas isključen iz [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|CK SKJ]], udaljen sa svih funkcija i kažnjen poslednjom opomenom. Kasnije je na sastanku osnovne organizacije u beogradskom rejonu u kome živi isključen i iz Partije. Nakon stabilizacije odnosa sa Sovjetskim Savezom i završetka dugotrajne borbe sa Informbiroom, Savez komunista Jugoslavije nastavlja sa učvršćivanjem svoje linije. '''[[Sedmi kongres SKJ]]''' održan je u [[Ljubljana|Ljubljani]] [[april]]a [[1958]]. godine u prisustvu 1.795 delegata. Kongres je istakao da je razvijanje društvenog samoupravljanja jedan od glavnih zadataka komunista. Sedmi kongres je usvojio novi Program Saveza komunista, koji je označio ciljeve za koje se bore komunisti Jugoslavije u spoljnoj i unutrašnjoj politici.<ref>''Istorija SKJ'', 404-410. str.</ref> Decembra [[1964]]. godine u [[Beograd]]u je održan '''[[Osmi kongres SKJ]]''', koji je dao svestranu analizu rezultata i uspeha, stabilnosti i teškoća u razvitku jugoslovenske zemlje. Na njemu su postavljene idejne osnove i stvoreni preduslovi za privrednu i društvenu reformu. [[Jul]]a [[1966]]. godine održan je [[Brionski plenum CK SKJ]] koji je isključio [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]] i [[Svetislav Stefanović Ćeća|Svetislava Stefanovića]] zbog zloupotreba Službe državne bezbednosti. U Beogradu je marta 1969. godine održan '''[[Deveti kongres SKJ]]''', na kojem je glavni referat podneo [[Tito]]. Na ovom kongresu dominirala su pitanja u vezi sa sprovođenjem privredne i društvene reforme u Jugoslaviji. U spoljnoj politici SKJ, će se ubuduće boriti za učvršćivanje nezavisnosti, poštovanja suvereniteta i za ravnopravne odnose među narodima i državama. SKJ se nalazi u ozbiljnoj krizi [[1970]], [[1971]]. i [[1972]] godine. Pojava [[MASPOK]]-a u [[Socijalistička Republika Hrvatska|Hrvatskoj]] i rađanje liberalističkih ideja u [[Socijalistička Republika Srbija|Srbiji]] su počeli da iz temelja ljuljaju čitav SKJ. Nakon prvih pojava nacionalističkih shvatanja u Hrvatskoj, došlo je do reakcije u CK SKJ radi suzbijanja ovakvih pojava. [[Datoteka:Marko Nikezic.jpg|minijatura|left|[[Marko Nikezić]], smenjeni predsednik [[Centralni komitet|CK]] [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]]]] O ovim promenama u Hrvatskoj govorila je [[Savka Dabčević-Kučar]]. Ona je podnela referat u kome je podržavana takva linija od strane CK Saveza komunista Hrvatske. Na 22 sednici CK SKH Savka Dapčević je potvrdila da je masovni pokret u Hrvatskoj deo politike Saveza komunista Hrvatske. Za konsolidaciju političke situacije u zemlji značajna je 21. Sednica Predsedništva SKJ u [[Karađorđevo|Karađorđevu]] gde je [[Tito]] osudio ovakve promene u Hrvatskoj. Posle ovoga svoje ostavke su podneli [[Savka Dabčević]], [[Miloš Žanko]], [[Mika Tripalo]], [[Pera Pirker]], [[Marko Koprtl]] i [[Janko Bobetko]]. Takođe je odlučeno da se sa dosadašnjih funkcija smene dosadašnji predsednik i potpredsednik CK Zagreba [[Srećko Bijelić]] i [[Dragutin Haramija]], a za novog predsednika CK SKH izabrana je [[Milka Planinc]]. Dijamentralno suprotno od nacionalističkih skretanja u Hrvatskoj u Srbiji su se pojavile liberalističke struje u najužem rukovodstvu CK Srbije. Akcent je bio na ekonomiji tj. liberalnijem ekonomskom modelu, većim ovlašćenjima direktora privrednih subjekata. Naravno to je bilo u suprotnosti sa radničkim i društvenim samoupravljanjem . Glavni predstavnici bili su: predsednik CK SKJ [[Marko Nikezić]], Sekretar SKS dr [[Latinka Perović]], Predsednik Pokrajinskog komiteta CK Vojvodine [[Mirko Čanadanović]] i sekretar [[Miloš Radojičić]]. Pod velikim pritiscima, svi pomenuti su podneli ostavke na svoje funkcije i članstvo u Savezu komunista. Posle toga je usledila velika „[[Čistka liberala u Srbiji|čistka]]“ među privrednicima u Srbiji i veliki broj direktora firmi, uspešnih privrednika je smenjen. To je imalo ozbiljne posledice na ekonomski razvoj Srbije. Umesto Nikezića i Perovićeve izabrani su dr [[Tihomir Vlaškalić]] i [[Nikola Petrović]]. Maja 1974. godine u Beogradu je održan '''[[Deseti kongres SKJ]]''' na kome je glavni referat podneo Tito. Kongres je usvojio referat i dao jednodušnu podršku daljem učvršćenju ravnopravnosti, bratstva i jedinstva naroda i narodnosti i još veću afirmaciju spoljne nesvrstane politike. '''[[Jedanaesti kongres SKJ]]''' je održan u Beogradu juna 1978. godine. Tito podnosi referat „Savez komunista Jugoslavije u borbi za dalji razvitak socijalističke samoupravne i nesvrstane Jugoslavije“. Kongres je obavezao komuniste da moraju biti svuda gde se odvija politička i samoupravna aktivnost radnih ljudi i građana. == Kriza i raspad Saveza komunista == {{main|Četrnaesti kongres SKJ|Raspad SFRJ}} [[Datoteka:01 - Milosevic na 14 kongresu SKJ.PNG|mini|desno|250p|[[Slobodan Milošević]], predsednik Centralnog komiteta [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]] govori na [[Četrnaesti kongres SKJ|14. kongresu SKJ]].]] {{izdvojeni citat|„Ništa drugo nam nije važnije nego jedinstvo Saveza komunista. Dok god je Savez komunista jedinstven, on može da jako utiče i na jedinstvo redova i u radničkoj klasi, i među narodima naše zemlje uopšte.”|Dio jednog od govora Josipa Broza Tita na [[6. kongres Komunističke partije Jugoslavije|VI kongresu KPJ]], Zagreb, novembra 1952.}} Posle Titove smrti ([[1980]]), Savez komunista Jugoslavije, verbalno, na sve načine pokušava da očuva jedinstvo. Svi se zaklinju u Tita. Kolektivno rukovodstvo koje je došlo na mesto Tita je razjedinjeno i svako gleda pre svega interese republike koju predstavlja. Devedesetih godina dolazi do najteže krize i konačnog kraja. Poslednji pokušaj očuvanja jedinstva pokušan je na XIV vanrednom kongresu SKJ u [[Beograd]]u [[1990]]. godine. Na kongresu se vodila oštra polemika između predstavnika delegata [[Srbija|Srbije]] i [[Slovenija|Slovenije]]. Delegati iz Srbije, predvođeni Miloševićem, su predlagali jedinstveni SKJ, dok su delegati Slovenije zahtevali labaviji savez tj. stvaranje Saveza radničkih saveza komunista. Nakon dva dana verbalnog rata između Srba i Slovenaca [[22. januar]]a [[1990]]. u 22,30 predsednik Saveza komunista Slovenije [[Milan Kučan]], pruža ruku i pozdravlja [[Milan Pančevski|Milana Pančevskog]], predsedavajućeg i kreće prema izlazu iz dvorane, zajedno sa 106 slovenačkih delegata, a nedugo potom, posle kraćeg ubeđivanja i konsultacija, a kao znak podrške slovenačkom rukovodstvu, usledio je i izlazak delegata iz Saveza komunista [[Hrvatska|Hrvatske]] predvođenih svojim predsednikom [[Ivica Račan|Ivicom Račanom]]. Oko ponoći 22. januara 1990. kongresna dvorana je ispražnjena. Tako se Savez komunista Jugoslavije politički dezintegrisao i formalno prestao da postoji, a uskoro je počeo [[raspad SFRJ]] i ratovi s njim povezani. Arhiv Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije je posle raspada Jugoslavije prešao u sastav Arhiva Jugoslavije, koji je potom postao Arhiv Srbije u Beogradu.<ref name="automatski generisano4" /> == Povezano == * [[Kongresi KPJ-SKJ]] * [[Spisak članova CK KPJ-SKJ]] * [[Savez komunističke omladine Jugoslavije]] * [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] * [[Popis političkih stranaka nastalih od Saveza komunista Jugoslavije]] == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|League of Communists of Yugoslavia}} * {{sh}} [http://komunist.free.fr/istorija.html Historija SKJ] * {{sh}} [http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/2001/274-275/274-275_27.htm Manifest komunisticke opozicije] (1920) * {{en}} [http://www.mzes.uni-mannheim.de/projekte/incs/home/data/pdf/INCS_18_ONLINE.pdf Avgust Lešnik, ''The Development of the Communist Movement in Yugoslavia during the Comintern Period''] * {{en}} [http://hdl.handle.net/10891/osa:86664ab2-ba83-4b6b-bb52-ba97777b30cb "The League of Communists of Yugoslavia - Part I: The Communist Party of Yugoslavia 1919-1948"], 24 May 1960 {{Savez komunista Jugoslavije}} {{Normativna kontrola}} {{Izabran}} [[Kategorija:Nastanci 1919.]] [[Kategorija:Savez komunista Jugoslavije]] [[Kategorija:Političke stranke u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Komunističke partije]] [[Kategorija:Radnički pokret Jugoslavije]] [[Kategorija:Historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Josip Broz Tito]] [[Kategorija:Rana historija Komunističke partije Jugoslavije]] bv7fpmc92j3mnsq7tmvefg0ay6hiqqe 42713751 42713640 2026-10-25T19:13:53Z نوفاك اتشمان 11942 + 42713751 wikitext text/x-wiki {{Politička partija 4 (SR) | ime = Savez komunista Jugoslavije | izvorno_ime = {{jez-sl|Zveza komunistov Jugoslavije}}<br />{{jez-mak|Сојуз на комунистите на Југославија}} | bojakod = red | logo = Emblem of the LCY (SKJ).svg | lider = [[Josip Broz Tito]] <small>(najznačajniji)</small> | osnivač = Prof. [[Filip Filipović]] | osnovana = [[1919.]] ([[Kongres ujedinjenja|Prvi kongres SRPJ(k)]])<br />[[1920.]] ([[Drugi kongres KPJ]]) | slogan = Proleteri svih zemalja, ujedinite se! | naslednik = [[Socijalistička partija Srbije]], [[Socijaldemokratska partija Hrvatske]], [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine]], [[Socijalni demokrati (Slovenija)|Socijalni demokrati]], [[Socijademokratski savez Makedonije]], [[Demokratska partija socijalista Crne Gore]] | sedište = [[Beograd]], [[Srbija]] | država = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | novine = ''[[Borba (novine)|Borba]]'' | mladi ogranak = [[Savez komunističke omladine Jugoslavije]], [[Savez pionira Jugoslavije]] | ideologija = [[komunizam]]<br />[[marksizam-lenjinizam]]<br />[[titoizam]] | pozicija = [[ljevica]],<ref>{{cite book|ref=harv|author1=Silvio Pons|author2=Robert Service|title=A Dictionary of 20th-Century Communism|url=https://books.google.com/books?id=C2iYDwAAQBAJ&pg=PA230|year=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15429-9}}</ref> [[ekstremna ljevica]]<ref>{{cite book |last = Kranjc |first = Gregor Joseph |title = To Walk with the Devil: Slovene Collaboration and Axis Occupation, 1941-1945 |publisher = University of Toronto Press |location = Toronto |isbn = 9781442613300 |year = 2013 |url = https://books.google.com/books?id=wNiXtQEACAAJ |page=37}}</ref> | međunarodno_članstvo = [[Kominterna]] <small>(do 1943.)</small><br />[[Kominform]] <small>(do 1948.)</small> | evropsko_članstvo = | boje = {{legend inline|#DD0000|crvena}}, {{legend inline|#FFCD00|žuta}} | internet_stranica = }} {{Politika SFRJ}} '''Komunistička partija Jugoslavije''' ('''KPJ'''; {{jez-sl|Komunistična partija Jugoslavije}}, {{jez-mak|Комунистичка партија на Југославија}}), od [[1952]]. godine '''Savez komunista Jugoslavije''' ('''SKJ'''; {{jez-sl|Zveza komunistov Jugoslavije}}, {{jez-mak|Сојуз на комунистите на Југославија}}), je bila [[komunizam|komunistička]] [[politička partija|partija]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]]. KPJ je [[Prvi osnivački kongres SRPJ(k)|osnovana]] [[1919]]. godine kao najsnažnija KP na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]]<ref name="Pavluško"/>, pod nazivom '''[[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)]]''' ('''SRPJ(k)''').<ref>{{jez-sl|Socialistična delavska partija (komunistoa)}}; {{jez-mak|Социјалистичка работничка партија (комунисти)}}</ref> Nakon velikog uspeha na izborima, zabranjena je i desetkovana policijskom represijom već krajem [[1920]]. godine.<ref name="Pavluško">Žan-Žak Mari i Pavluško Imširović – Predgovor srpskohrvatskom izdanju knjige „Trockizam i trockisti“. Polinom, Beograd 2011.</ref> Od 1918. do 1928. godine trajao je "dramatski period" partijskog života, tragično razdob­lje krvavih sudara sa dvorom i generalatom, a isto tako razorne "frakcijske borbe" između ljevice i desnice unutar partijskih redova.<ref name="automatski generisano1">{{Cite web |title=e-novine.com - Gonjen i ucijenjen, solidan kandidat smrti |url=http://www.e-novine.com/feljton/97845-Gonjen-ucijenjen-solidan-kandidat-smrti.html |access-date=2014-07-24 |archivedate=2014-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426110657/http://www.e-novine.com/feljton/97845-Gonjen-ucijenjen-solidan-kandidat-smrti.html |deadurl=yes }}</ref> Uprkos tome, ilegalna KPJ do 1928. godine održava svoja prva četiri kongresa, a onda u narednih 20. godina ne održava nijedan. U periodu bez kongresa (1928-1948) došlo je do "rigidne staljinizacije KPJ", koja kulminira sa likvidacijom [[Centralni komitet|CK]] [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]] [[1937]]. i imenovanjem [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]] za generalnog sekretara [[1940]]. godine.<ref name="Pavluško"/> Tokom drugog svetskog rata od [[1941]]. do [[1945]]. godine, KPJ je predvodila [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|narodnoooslobodilački partizanski pokret]], koji je porazio fašističke [[sile Osovine]] i njihove [[kolaboracija|domaće saradnike]], oslobodivši Jugoslaviju. Od 12.000 predratnih članova KPJ, u ratu je poginulo 9.000.<ref name="Perović">{{Cite web |title=Latinka Perović: Novi prilozi za biografiju jedne zemlje |url=http://www.e-novine.com/kultura/kultura-tema/91679-Novi-prilozi-biografiju-jedne-zemlje.html |access-date=2013-11-05 |archivedate=2016-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113034005/http://www.e-novine.com/kultura/kultura-tema/91679-Novi-prilozi-biografiju-jedne-zemlje.html |deadurl=yes }}</ref> Nakon oslobođenja, partija je brzo učvrstila svoju moć, promenila iz temelja državno uređenje i uvela [[socijalizam]] i [[jednopartijski sistem]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|novoj Jugoslaviji]]. Partija, na čijem čelu je od [[1937]]. do [[1980]]. godine bio [[Josip Broz Tito]], je bila prva komunistička partija na vlasti u istoriji komunističkog pokreta koja se otvoreno suprotstavila zajedničkoj politici koju je diktirao [[Sovjetski Savez]] i bila je izbačena iz [[Informbiro]]a [[1948]]. godine, kada je [[Staljin]] optužio Tita za [[nacionalizam]] i skretanje udesno. Nakon unutrašnjih [[čistka|čistki]], partija je promenila ime u '''''Savez komunista Jugoslavije''''' i usvojila politiku [[radničko samoupravljanje|radničkog samoupravljanja]] i nezavisnog komunizma, poznatu kao [[titoizam]]. Jugoslovensko društvo je od agrarnog postalo industrijsko društvo, partija radnika i seljaka postala je partija srednjih slojeva, stvoreno je socijalističko građanstvo, a porast potrošnje i životnog standarda pacifikovao je etničke napetosti. Uz sve to, „stvoren je spoljnopolitički identitet“ zasnovan na [[politika nesvrstanosti|politici nesvrstanosti]], koji je postao „značajan stub jugoslovenske državne ideje“.<ref name="Perović"/> Doživotni predsednik Tito je umro [[1980]]. godine. Partija se raspala januara [[1990]]. godine, na svom [[14. kongres SKJ|Četrnaestom kongresu]], a ubrzo zatim je došlo do [[građanski rat|građanskog rata]] i [[Raspad Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. == Kongres ujedinjenja == {{Glavni članak|Prvi kongres SRPJ(k)}} [[Datoteka:Delegati Prvog kongresa SRPJ(k).JPG|minijatura|Delegati Prvog kongresa SRPJ(k) ispred zgrade nekadašnjeg hotela Slavija, Beograd 1919. godina.]] Krajem [[19. vek|XIX]] i početkom [[XX vek]]a u gotovo svim jugoslovenskim zemljama osnivaju se radničke partije. [[Prvi svetski rat]] je ušao u radnički pokret kao prihvatanje osnovnih smernica [[Druga Internacionala|Druge Internacionale]] o suprostavljanju ratu i ratnim opasnostima. Pobeda [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]] [[1917]]. bila je podsticaj za dublja revolucionarna kretanja. [[1918]]. godine je formirana [[Jugosloveni u Oktobarskoj revoluciji|Jugoslavenska komunistička grupa]] pri [[Svesavezna komunistička partija (boljševika)|Ruskoj komu­nističkoj partiji (boljševika)]], čiji je sekretar bio [[Vladimir Ćopić]].<ref>Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 34), Beograd, 1989.</ref> Iste godine je u Rusiji osnovana Komunistička partija Srba, Hrvata i Slove­naca. Revolucionarno buđenje masa u Jugoslaviji proširuje se pod uticajem povratnika iz Oktobarske revolucije iz [[Rusija|Rusije]] i [[Mađarska Sovjetska Republika|revolucije u Mađarskoj]] [[1919]]. godine. U vreme stvaranja [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine SHS]], u decembru [[1918]]. godine, rukovodstva socijaldemokratskih partija Srbije i Bosne i Hercegovine dala su inicijativu za ujedinjenje radničkih organizacija u novoj državi. Kongres ujedinjenja socijaldemokratskih partija i organizacija, održan u Beogradu od [[20. april|20]]. do [[23. april]]a [[1919]]. godine. Na Kongresu je bio prisutno 432 delegata koja su zastupali '''130.000''' organizovanih pripadnika klasnog radničkog pokreta iz svih krajeva zemlje. Kongres je doneo odluku o stvaranju '''[[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]''' ('''SRPJ(k)''') - izjasnio se za revoluciju i diktaturu proletarijata i za pristupanje [[Komunistička internacionala|Komunističkoj internacionali]]. Usvojen je Statut partije, sličan statutima ranijih socijaldemokratskih partija. Izabrano je rukovodstvo partije, a za predsednika, odnosno sekretara izrabrani su [[Filip Filipović (revolucionar)|Filip Filipović]] i [[Živko Topalović]].<ref>''Istorija SKJ'', 62-64. str.</ref> U novoosnovanu Partiju ušli su na tom Kongresu u celini ''[[Srpska socijaldemokratska stranka]]'', ''Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine'', ''Socijaldemokratska partija Dalmacije'' i deo članstva ''Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slovenije''. Tada je uz učestvovanje istih delegata održan i Kongres sindikalnog ujedinjenja, koji se izjasnio za jedinstvo sindikalnog pokreta i izabrao '''[[Centralno radničko sindikalno veće Jugoslavije]]''' ('''CRSVJ'''). Održana je i Konferencija žena socijalistkinja koja je prihvatila program SRPJ(k). U Zagrebu je [[10. oktobra]] [[1919]]. godine osnovan '''[[Savez komunističke omladine Jugoslavije]]''' ('''SKOJ''') koji je takođe usvojio program SRPJ(k). == Izborni uspeh i zabrana == {{main|Obznana}} [[Datoteka:Filip Filipovic.jpg|minijatura|185px|Prof. [[Filip Filipović]], jedan od osnivača KP Jugoslavije i njen prvi sekretar, izabran za [[Gradonačelnik Beograda|gradonačelnika Beograda]] [[1920]]. godine, kome nije dozvoljeno da preuzme funkciju.]] [[Datoteka:Svetozar Delić.jpg|minijatura|left|185px|[[Svetozar Delić]], komunist, izabran za [[Gradonačelnik Zagreba|gradonačelnika Zagreba]] [[1920]]. godine, kome nije dozvoljeno da preuzme funkciju.]] Na '''[[Drugi kongres KPJ|Drugom kongresu KPJ]]''', održanom od [[20. jun|20]]. do [[25. jun]]a [[1920]]. godine u [[Vukovar]]u, usvojen je prvi program Partije, u kojem su izlažene idejno-političke osnove i ciljevi revolucionarne borbe i promenjeno je ime partije u Komunistička partija Jugoslavije. Za nove sekretare partije izabrani su [[Filip Filipović (revolucionar)|Filip Filipović]] i dr [[Sima Marković]]. Na opštinskim izborima u martu i avgustu [[1920]]. partija je osvojila mnoge gradove ([[Beograd]], [[Zagreb]], [[Osijek]], [[Skoplje]], [[Niš]] i dr.), a na izborima za Ustavotvornu skupštinu, novembra [[1920]], dobila je 59 mandata, od ukupno 419 poslaničkih mandata čime je postala treće stranka po broju poslanika u Skupštini. Gledajući po današnjim državama KPJ je svoj najbolji rezultat imala u Crnoj Gori s 38 % glasova, potom u Srbiji s 15 % dok je u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Sloveniji osvojila po manje od 10 % glasova. U leto 1920. godine KPJ je imala preko '''65.000''' članova, ujedinjeni sindikati oko '''210.000''', a ujedno je pobedila na izborima, osvojila vlast u gradu Beogradu iako će joj potom kralj zabraniti formiranje gradske vlasti. Smatrajući Komunističku partiju za pretnju, [[kralj Aleksandar]] je, optužujući KPJ da priprema prevrat, iskoristio sukobe sa žandarmerijom i vojskom u štrajkovima rudara [[BiH|Bosne i Hercegovine]] i [[Slovenija|Slovenije]], te je objavio „[[Obznana|Obznanu]]“, tj. naredio je da se do donošenja [[Ustav]]a zabranjuje svaka komunistička aktivnost. Čim je usvojen novi ustav, Skupština je [[2. avgusta]] [[1921]]. godine donela "Zakon o zaštiti države", kojim je komunistička aktivnost kvalifikovana kao zločinačka. U obrazloženju tog zakona KPJ je optužena kao krivac za neuspeli [[Atentat na regenta Aleksandra Karađorđevića (1921)|atentat na regenta Aleksandra]] i atentat na ministra policije [[Milorad Drašković|Milorada Draškovića]]. == Progon partije i frakcijska borba == {{main|Sukob leve i desne frakcije u KPJ}} [[Datoteka:Radnicke novine 1920.jpg|minijatura|Naslovna stranica cenzurisanih [[Radničke novine|Radničkih novina]] iz 1920. godine.]] [[Datoteka:Trisa-kaclerovic kragujevac.jpg|thumb|[[Triša Kaclerović]], sekretar KPJ, govori na skupu u Kragujevcu protiv [[Obznana|Obznane]].]] [[Datoteka:Radnici 1924.jpg|thumb|Grupa komunista i naprednih radnika jednog električarskog preduzeća u Beogradu 1924. godine.]] U leto [[1921]]. godine su pohapšeni poslanici KPJ u parlamentu.<ref name="automatski generisano3">http://books.google.rs/books?id=857cMqogQY4C&pg=PA129&lpg=PA129&dq=Wreckage+or+Recovery:+A+Tale+of+Two+Parties&source=bl&ots=yTGYMN5o-Z&sig=urPuLJpzibFZy-SIa5tWOLC2oDM&hl=en&sa=X&ei=LPbQU-mWMKGc0QWW6IHQDA&ved=0CC8Q6AEwAg#v=onepage&q=Wreckage%20or%20Recovery%3A%20A%20Tale%20of%20Two%20Parties&f=false</ref> Zabrana partije i hapšenje komunističkog vođstva zadalo je ozbiljan udarac KPJ. U to vrijeme postojalo je tri rukovodstva KPJ – jedno izabrano na Vukovarskom kongresu, koje je bilo uglavnom u zatvoru, zatim Zamjenički izvršni odbor u ilegali u zemlji, i treće, Izvršni odbor formiran u Beču, kao Zagranični biro.<ref name="Požar-Cvijić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 47-52), Beograd, 1989.</ref> U ilegali su počele frakcijske borbe u KPJ. Ubrzo je konstituisana Leva frakcija unutar KPJ, koja je uspostavila vezu sa Komunističkom radničkom partijom Nemačke (ocepljenom od KP Nemačke), u nameri da raskrinkaju "oportunističku politiku Treće internacionale."<ref name="automatski generisano7">[http://www.left-dis.nl/uk/ciliga.htm AN AMBIGUOUS JOURNEY - Ante Ciliga (1898-1992)<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref> [[Sima Marković]], vođa desne frakcije, je radio u nezavisnim sindikatima sa sedištem u Beogradu, smatrajući da je zabrana KPJ prolazna i da ima mesta za rad.<ref name="automatski generisano3" /> Istovremeno, na četvrtom kongresu Kominterne 1922. godine, govornici su kritikovali vođe KPJ koji su bili "posvetili svu svoju pažnju izbornoj pobedi", zapostavljajući komunističke metode klasne borbe.<ref name="automatski generisano7" /> Beograd je bio centar desne frakcije, dok je Zagreb bio centar leve frakcije, i tradicionalno najveće partijske organizacije.<ref name="automatski generisano3" /> Vođe ljevice su bili [[Đuro Cvijić]], [[Kamilo Horvatin]], [[Kosta Novaković]], [[Triša Kaclerović]], [[August Cesarec]], [[Moše Pijade]], [[Pavle Pavlović]], [[Rajko Jovanović]], [[Vladimir Ćopić]] i drugi.<ref>http://books.google.rs/books?id=te6bAAAAMAAJ&q=Kosta+Novakovi%C4%87&dq=Kosta+Novakovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=EBHVU5bnIKHnywPKtIG4Cg&ved=0CHkQ6AEwETge</ref><ref name="Požar-Marković"/> Na čelu desnice stajali su dr [[Sima Marković]], [[Lazar Stefanović]], [[Milivoje Kaljević]], [[Ljuba Radovanović]], [[Života Milojković]], [[Mihajlo Todorović]] i drugi.<ref name="Požar-Marković">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 154-166), Beograd, 1989.</ref><ref name="Petar Požar 1989">Petar Požar, Jugosloveni žrtve staljinskih čistki (str. 19), Beograd, 1989.</ref> Centralni komitet KPJ odlučio je da se uz zabranjenu KPJ osnuje jedna legalna radnička partija preko koje bi komunisti vodili borbu protiv buržoaske vlasti. U januaru [[1923]]. održana je u [[Beograd]]u zemaljska konferencija na kojoj je osnovana '''[[Nezavisna radnička partija Jugoslavije]]''' ('''NRPJ'''). Partija je u to vreme imala 1.000 članova i izdavala je svoje novine „Okovani radnik“. Kroz debatu (1923.) u Nezavisnoj radničkoj partiji Jugoslavije, KPJ je postavila osnove svoje politike u nacionalnom pitanju.<ref name="Perović"/> Diskusija oko nacionalnog pitanja i državnog ujedinjenja vođena je tokom 1920-ih godina "između odvojenih par­tijskih grupa podjednako strastveno", a u njoj učestvu­ju gotovo svi istaknuti partijski funkcionari ([[Sima Marković]], [[Rajko Jovanović]], [[Đuro Cvijić]], [[Kamilo Horvatin]], [[Ante Ciliga]], [[August Cesarec]], [[Triša Kaclerović]] i drugi). Diskusija se kretala u okviru začaranog kruga: kako "bez pune demokracije nema rješenja nacionalnoga pi­tanja", kako "bez rješenja nacionalnoga pitanja nema demokracije, ni socijalističke ni lenjinističke".<ref name="automatski generisano1" /> Glavna pitanja su bila da li je [[Kraljevstvo SHS]] kontrarevolucionarni nus-produkt prvog svjetskog rata, stvoren od pobjedoničkih Velikih sila kao protuboljševički kordon, ili je rezultat procesa "historijskog nastajanja jedne nove nacije", to jest da li se u slučaju [[Nastanak Kraljevine SHS|nastanka Kraljevine SHS]] radi o okupaciji bivšeg aus­trijskog područja ili o oslobođenju iz austrijskog rop­stva po jednoj pobjedničkoj dinastiji.<ref name="automatski generisano1" /> Decembra [[1923]], na Trećoj zemaljskoj konferenciji [[Nezavisna radnička partija Jugoslavije|Nezavisne radničke partije Jugoslavije]], doneta je Rezolucija koja ističe da je osnovni uzrok zaoštravanja nacionalnih suprotnosti u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] nasleđe kolonijalne politike srpske buržoazije iz balkanskih ratova u Makedoniji i [[Srpska okupacija Albanije|protiv Albanije]], i njena hegemonistička politika u Državi SHS.<ref name="Bogdanovnić"/> Konstatovano je da je Kraljevina SHS "država u kojoj vladajuća klasa jedne nacije ugnjetava ostale nacije".<ref name="Bogdanovnić"/> Na [[Treća zemaljska konferencija KPJ|Trećoj zemaljskoj konferenciji KPJ]] (siječnja [[1924]]) usvo­jena je linija ljevičara, ali je rukovodstvo bilo kompromisno – sastavlje­no od predstavnika obe frakcije, što je još više pogoršalo stanje u Partiji.<ref name="Petar Požar 1989"/> [[18. jul]]a [[1924]]. u Rezoluciji Centralnog odbora NRPJ proklamuje se pravo na [[samoopredeljenje]] svih nacija Jugoslavije, a za njihov kasniji slobodni sporazum u [[Balkanska federacija|Federaciji radničko-seljačkih republika Balkana]]. NRPJ ocenjuje da "jedan od prvih zadataka u tom pravcu jeste borba protiv srpskog šovinizma".<ref name="Bogdanovnić">{{Cite web |title=Dimitrije Bogdanovnić, Knjiga o Kosovu |url=http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html |access-date=2013-11-04 |archive-date=2014-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020025500/http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html |dead-url=yes }}</ref> {{izdvojeni citat|Zbog svega toga dužnost je Partije da sa organizacijama radnih masa ugnjetenih nacija vodi zajedničke otvorene borbe za pravo na otcepljenje, odnosno da pomaže pokrete ugnjetenih nacija u cilju formiranja nezavisnih država kako Hrvatske, Slovenije, Makedonije i Crne Gore, tako i radi oslobođenja Albanaca.<ref name="Bogdanovnić"/>|Rezolucija [[KPJ]] o nacionalnom pitanju, od 25. novembra [[1924]].}} KPJ je vodila odlučnu borbu za pravo samoopredeljenja svih ugnjetenih nacija, pri tom naglašavajući polovičnost takvih mera i podsećajući da je jedino istinsko rešenje nacionalnog pitanja stvaranje [[Balkanska federacija|Balkanske federacije]].<ref name="Bogdanovnić"/> Sa ovim stanovištima suprotnim unitarizmu i separatizmu – KPJ je postala jedina opštejugoslovenska snaga.<ref name="Perović"/> Kao odgovor na pojačanu aktivnost [[1924]]. godine zabranjen je rad NRPJ. U rukovodstvu Partije stvorene su dve grupe-frakcije, čiji je sukob slabio snagu Partije. [[1926]]. godine Moskva je poverila rukovodstvo KPJ desnoj frakciji.<ref name="automatski generisano5">[http://socialiststories.net/liberate/The%20Russian%20Enigma%20-%20Ante%20Ciliga.pdf Ante Ciliga, The Russian Enigma]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (51-52)</ref> U [[Beč]]u je od [[17. maj]]a do [[22. maj]]a [[1926]]. održan '''[[Treći kongres KPJ]]'''. Na Trećem partijskom kongresu postignuto je prividno izmirenje između leve i desne frakcije, a za sekretara je izabran [[Sima Marković]]. Ali razmimoilaženja su trajala i posle kongresa. Tokom 1926. i 1927. godine, prema rečima [[Ante Ciliga|Cilige]], ovo rukovodstvo se toliko iskompromitovalo da je održan Plenum CK KPJ koji je raspustio stari Politbiro i izabran nov, u kome se nalazilo više levičara. Ali trojka iz Kominterne (Buharin, Gorkić i Manuilski) su poništili odluku [[Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije|CK KPJ]] i raspustili novi Politbiro.<ref name="automatski generisano5" /> Buharin i Staljin su u to vreme napustili teoriju o oslobođenju potlačenih, pa je sledstveno srpska desna frakcija prevladala u KPJ.<ref name="automatski generisano6">[http://www.left-dis.nl/uk/cileng.htm Ante Ciliga<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref> [[1927]]. godine, kada je ponovo izbio konflikt oko nacionanog pitanja, [[Sima Marković]] je smenjen i na njegovo mesto je postavljen [[Đuro Cvijić]], predstavnik umerenije leve frakcije, povezan sa sindikatima.<ref name="automatski generisano6" /> Zagreb je tih godina postao "utvrđenje" leve frakcije. Kominterna je nastojala da uz pomoć Čižinskog boljševizira KPJ formiranjući paralelni centar KPJ u Moskvi.<ref name="automatski generisano6" /> == Antifrakcijska linija == {{main|Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ}} [[Datoteka:Tito u zatvoru.jpg|minijatura|185px|[[Josip Broz]] u zatvoru [[1928]].]] [[25. februar|25.]] i [[26. februar]]a [[1928]]. godine održana je '''[[Osma zagrebačka partijska konferencija]]''' koja je značajna jer je na njoj pobedila linija protiv frakcionaštva u KPJ, a među najaktivnije »antifrakcionaše« treba ubrojiti [[Đuro Đaković|Đuru Đakovića]], [[Blagoje Parović|Blagoja Parovića]], Josipa Broza i druge.<ref>Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 19), Beograd, 1989.</ref> Na konferenciji je odglasana Titova rezolucija (sa 27 glaso­va, 3 protiv i 1 ustegnut) kojom su oštro osuđene i leva i desna frakcija u KPJ. Sa konferencije je upućeno pismo [[Kominterna|Kominterni]] kako bi ona svojim autoritetom poduprla inicijativu zagrebačke partijske organizacije u uklanjanju frakcionaštva u KPJ. Izvršni komitet Komunističke internacionale (IK-KI), dva mjeseca kasnije, maja 1928, svojim je Otvore­nim pismom ocijenio pobjedu Titove rezolucije kao do­kaz za prijelom sa jalovim intelektualnopolitičkim nad­mudrivanjem u Partiji koja se, po riječima IKKI, pre­tvorila u "diskusioni klub", potisnuvši u pozadinu sva živa pitanja stvarne političke borbe.<ref name="automatski generisano1" /> {{izdvojeni citat|U Partiji koju je već godinama bila paralizirala frakcijska podvojenost uz nestajanje partijske discipline, gdje Politički sekreta­rijat ne samo da nije opravdao povjerenje nego se izoli­rao od proleterskih masa, pojavila se Titova rezolucija kao predstavnik onih partijskih elemenata koji će Parti­ju izvesti iz očajnog bankrotiranog stanja na rubu ras­kola i rasula, obnoviti njene podrovane kadrove i stvo­riti discipliniranu avangardu pod barjakom proleterskog jedinstva i solidarnosti.<ref name="automatski generisano1" />|[[Miroslav Krleža]]}} [[1928]]. godine Kominterna je uputila u Jugoslaviju grupu "instruktora" da među partijskim članstvom rade na sprovođenju „[[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvorenog pisma Kominterne članovima KPJ]]“. Pripadnik tadašnje opozicije, [[Ante Ciliga]] ovu grupu naziva nasumično skupljenim avanturistima, karijeristima i "banditima koji nikada nisu imali nikakve veze sa jugoslovenskim pokretom", uz nekoliko časnih radnika među njima kao što je [[Đuro Đaković]].<ref name="automatski generisano8">[http://socialiststories.net/liberate/The%20Russian%20Enigma%20-%20Ante%20Ciliga.pdf Ante Ciliga, The Russian Enigma]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (52)</ref> '''[[Četvrti kongres KPJ]]''' održan je u [[Drezden]]u, u [[Nemačka|Nemačkoj]] od [[6. novembar|6]]. do [[12. novembra]] [[1928]]. godine, istakao je da se [[Jugoslavija]] nalazi pred revolucionarnim raspletima. Kongres je osudio levu i desnu frakciju. Za političkog sekretara izabran je [[Jovan Martinović]], a [[Đuro Đaković]] za organizacionog sekretara Partije. Na ovom kongresu su donesene odluke o stvaranju nezavisnih država: Srbije, Kosova i Metohije, Makedonije, Hrvatske, Bosne, Slovenije, Vojvodine i Crne Gore.<ref>''Istorija SKJ'', 104-107. str.</ref> U to vreme, broj članova partije je drastično opao, od nekadašnjih 60.000 na svega 3.000 u 1928. godini.<ref name="automatski generisano7" /> Prema drugim procenama, KPJ je 1928. godine imala svega 1000 aktivnih članova.<ref name="automatski generisano3" /> == Zavođenje diktature i oružani otpor == {{main|Šestojanuarska diktatura|Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi}} Politička kriza koja je nastala nakon [[Atentat u Narodnoj skupštini|ubistva u Skupštini]], uticala je da [[kralj Aleksandar]] [[6. januar]]a [[1929]]. godine izvrši državni udar, ukine [[Ustav]] iz [[1921]], raspusti Narodnu Skupštinu i zavede [[Šestojanuarska diktatura|diktaturu]], koja je značila obračun sa levičarskim pokretima i partijama. Osim vođa, hapšeni su, podvrgavani torturi, osuđivani na višegodišnje robije i ubijani su brojni članovi i simpatizeri KPJ.<ref name="Perović"/> [[Datoteka:Sekretari Skoja.jpg|thumb|Policijski snimak ubijenih sekretara SKOJ-a [[Janko Mišić|Janka Mišića]] i [[Mijo Oreški|Mije Oreškog]] koji su pali u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.]] KPJ je pozvala narod da se oružano suprostavi diktaturi. Prva polovina [[1929]]. godine je obeležena serijom oružanih okršaja između komunista i policije.<ref name=Swain131 /> Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi.<ref name=Swain131 /> Ova taktika KPJ je izazvala neizbežne odmazde jugoslovenske policije, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge vođe komunista. Svelo se na to da su naoružani fanatici i policajci sačekivali jedni druge u mračnim uličicama.<ref name="automatski generisano3" /> Štaviše, u tom periodu sektaški sukobi dodatno su destabilizovali KPJ, radikalizujući revolucionarno levo krilo ka "čišćenju partije od svih oportunističkih otpadnika".<ref name=Swain132>Swain, "Wreckage or Recovery," pg. 132.</ref> {{citiranje|Za svakog člana ona (Partija) mora sve da bude. Interesima Partije on mora da potčini ceo svoj život, rad, zanimanje, porodične veze, nameštenje, ličnu slobodu, imetak i sve dohotke – jednom rečju – sve. Interes Partije treba da bude polazna i završna tačka u celokupnom djelovanju i životu svakog partijskog člana. Neograničena privrženost revoluciji, fanatička požrtvovanost, pripravnost da se za Partiju učine najveće žrtve i podnesu najteže neprilike, nezgode i muke, žilava istrajnost okorelog revolucionara, koji je ubeđen u neizbežnost pobede – sve su to osobine koje su danas neophodne svakome partijskom članu više nego ma kada dosada.<ref>Mitra Mitrović, Otpisana (str. 224), Novi Sad 2023.</ref>|Iz partijskog glasila Proleter, 1929.}} Vlada generala [[Petar Živković|Petra Živkovića]] posle ovog poziva je krenula svim sredstvima da uništi KPJ. U to vreme, mnogi od "instruktora" poslatih iz Moskve su brzo napustili Jugoslaviju, uključujući i glavnog među njima, Gorkića, koji je bio ideolog.<ref name="automatski generisano8" /> U oružanim borbama sa policijom ubijeni su [[Đura Đaković]], politički sekretar KPJ, [[Nikola Hećimović]], sekretrar [[Crvena pomoć|Crvene pomoći]], kao i članovi [[Centralni komitet|CK]] KPJ [[Marko Mašanović]], [[Rista Samardžić]], [[Božo Vidas Vuk]], [[Bracan Bracanović]] i [[Sedam sekretara SKOJ-a|sedam uzastopnih sekretara SKOJ-a]]. {{izdvojeni citat|Gorkić i druge vođe Kominterne su hladnokrvno žrtvovali desetine i stotine ljudskih života da prikriju svoje dezerterstvo i dokažu da su radili i borili se protiv reakcije.<ref name="automatski generisano8" />|[[Ante Ciliga]]}} "Kukavičluk i izdaja" koje su pokazali lideri Kominterne tokom šestojanuarske diktature su izazvali ogromno nezadovoljstvo među jugoslovenskim revolucionarima u Moskvi, osobito među levom frakcijom.<ref name="automatski generisano8" /> S druge strane, krajem [[1929]]. godine vođe KPJ [[Filip Filipović]] i [[Jovan Mališić]] su bili meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka [[puč]]izmu, a na štetu fabričkog organizovanja.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> Kominterna je tražila novo rukovodstvo da zaustavi frakcijske sukobe i obnovi organizaciju.<ref name=Swain132 /> Avgusta [[1930]]. godine [[Antun Mavrak]] je pozvan u Moskvu i imenovan za organizacionog sekretara KPJ.<ref name=L&D>Branko Lazitch with Milorad M. Drachkovitch (eds.), ''Biographical Dictionary of the Comintern.'' New, Revised, and Expanded Edition. Stanford, CA: Hoover Institution Press, 1986; pg. 309.</ref> Kominterna je smenila Mališića sa dužnosti političkog sekretara KPJ, postavivši Filipovića za predsednika Centralne rukovodeće instance.<ref name="automatski generisano2">https://www.znaci.org/00001/93_7.pdf</ref> Na prvom sastanku Politbiroa 26-27 jula 1930, Filipović je izneo "otrežnjujući izveštaj". Partijski aparat je bio toliko stradao da više nisu postojali kanali komunikacije sa regionalnim rukovodstvima.<ref name="automatski generisano3" /> Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji.<ref name="automatski generisano3" /> Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.<ref>Swain, "Wreckage or Recovery," pp. 133-134.</ref> U aprilu 1932. godine Kominterna je isključila Antuna Mavraka iz KPJ.<ref name=L&D /> 1932. godine i Filipović je smenjen, a Kominterna je na čelo privremenog rukovodstva KPJ postavila [[Josip Čižinski|Josipa Čižinskog]].<ref name="automatski generisano2" /> Do sredine [[1932]]. godine, samo pred [[Državni sud za zaštitu države|Državnim sudom za zaštitu države]] održana su 83 sudska procesa protiv komunista. Na robiju od 15 godina osuđeni su između ostalih: [[Josip Kraš]], [[Đuro Pucar]], [[Ivan Milutinović]], [[Otokar Keršovani]], [[Edvard Kardelj]], [[Jovan Veselinov]], [[Aleksandar Ranković]], [[Boris Kidrič]] i ostali. U periodu oružanog otpora i represije, broj članova partije je nastavio drastično da opada, na svega 400 aktivnih članova krajem 1929. godine, odnosno na 200 članova do 1932.<ref>[http://books.google.rs/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA37&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CIIBEOgBMBI#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Jozo Tomasevich, War and Revolution in Yugoslavia: 1941 - 1945 (str. 37)]</ref> Međutim, u otporu diktaturi, komunisti su na kraju te decenije izrasli u malobrojnu ali čvrsto organizovanu konspirativnu partiju, koja je imala „strogi kodeks vrednosti i ponašanja“ u čijoj su srži bili spremnost na žrtve i unutrašnja solidarnost.<ref name="Perović"/> == Podrška ustaškom pokretu == {{main|Saradnja komunista i ustaša 1930-ih}} [[Datoteka:Kazniona Lepoglava.jpg|thumb|Grupa političkih osuđenika u lepoglavskoj kaznioni.]] Nakon [[drezdenski kongres|Drezdenskog kongresa]] KPJ je podržavala razne separatističke pokrete u Jugoslaviji, uključujući [[Kosovski komitet]],<ref>http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html</ref>, [[VMRO]] i [[ustaše]].<ref>http://www.left-dis.nl/uk/cileng.htm</ref> Komuniste i ustaše zbližavala je činjenica da su bili politički revolucionari, izvrgnuti progonu vlasti. Početkom tridesetih godina 20. stoleća, zajednička tema komunista i ustaša bila je borba protiv srpske hegemonije u Jugoslaviji. Tih godina partijsko glasilo [[Proleter (novine)|''Proleter'']] agitovalo je protiv srpskih činovnika, žandara i policije.<ref>Proleter, br. 24, rujan 1932.</ref> Osim toga, zalagalo se za veća prava hrvatskog naroda u Jugoslaviji.<ref>Proleter, br. 26, rujan 1932.</ref> U julu 1932. godine [[Kominterna]] je izdala direktivu jugoslovenskim komunistima da pomažu hrvatske, slovenačke, makedonske i crnogorske "nacionalne revolucionare".<ref name="books.google.rs">[http://books.google.rs/books?id=jS69IRtTA3gC&pg=PA60&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.]</ref> U septembru [[1932]]. [[ustaše]] organizuju "Velebitski ustanak", odnosno napad na nekoliko žandarmerijskih stanica. Tada KPJ proglasom u partijskom organu [[Proleter (novine)|Proleter]] »''pozdravlja ustaški pokret ličkih i dalmatinskih seljaka i stavlja se potpuno na njihovu stranu''«.<ref>List Proleter, organ [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|CK KPJ]], u broju od 28. decembra 1932. godine.</ref> KPJ u istom proglasu poručuje da se komunisti bore protiv nacionalnog i socijalnog potlačivanja, za samoodređenje potlačenih naroda do otcejepljenja. Zbog toga oni uzimaju aktivnog učešća u ustaškom pokretu, vezujući nacionalno oslobodilačku borbu ustaša sa borbom širokih masa radnog naroda za rad, hljeb, zemlju i slobodu.<ref name="Bušić"/> Tri mjeseca kasnije, službeni organ Proleter za veljaču-ožujak 1933. potvrđuje ranije stavove CK KPJ u odnosu na ustaški pokret, i poziva članove KPJ da pomognu "nacionalno-revolucionarnom pokretu".<ref name="Bušić">[http://www.scribd.com/doc/81759238/Bruno-Bu%C5%A1i%C4%87-Hrvatski-usta%C5%A1e-i-komunisti Bruno Bušić, ustaše i komunisti]</ref> KPJ je pokušala da se stavi na čelo hrvatskog nacionalnog revolucionarnog pokreta. Od sredine [[1933]]. godine CK KPJ je pokrenuo list »Hrvatski put«, koji je bio organ nacionalno-revolucionarnih grupa formiranih u zemlji.<ref name="obračun"/> List je tiskan u emigraciji a bio je namijenjen pretežito hrvatskom selu.<ref name="Bušić"/> Po direktivi CK, ovaj časopis je uređivao [[Đuka Cvijić]].<ref name="obračun">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87118 Staljinski obračun s jugoslavenskim partijskim vodstvom u SSSR-u]</ref> Policijski teror koji je uslijedio nakon oružane pobune zbližio je hrvatske komuniste i ustaše. ''Proleter'' iz veljače 1933. objavljuje članak pod naslovom "Za pomoć i oslobođenje političkih i vojnih osuđenika", u kojem se zalaže za oslobađanje svih političih zatvorenika, uključujući brojne zatočene ustaše.<ref name="Bušić"/> U [[Logor Lepoglava|zatvoru Lepoglava]] početkom [[1934]]. godine dolazi do stvaranja [[zajednica političkih osuđenika u Lepoglavi|„Zajednice političkih osuđenika: hrvatskih nacionalnih revolucionara, makedonskih nacionalnih revolucionara i komunista“]], u cilju zajedničke borbe protiv kraljeve „vojnofašističke“ diktature. Među istaknutim komunistima, članovima Zatvorske zajednice bili su [[Moša Pijade]], [[Milovan Đilas]], [[Andrija Hebrang]], [[Petko Miletić]] i drugi. Zajednica je tada prihvatila Rezoluciju, u kojoj se osuđuje »zločinački režim vojno-fašističke diktature (…) tako zvane Jugoslavije«, koji ugnjetava seljake, radnike i potlačene nacije.<ref>Šime Balen: Prisjećanje na robijašku epozodu Antifašističke fronte, u zborniku: "Antisemitizam, holokaust, antifašizam", Zagreb: Židovska općina Zagreb, 1996, str. 210-213.</ref> Zajednica političkih osuđenika je delovala u narednom periodu. O suradnji svjedoči i publikacija Robija - zapisci hrvatskih narodnih boraca, izdana u Zagrebu [[1936]]. == Zaokret ka antifašizmu i narodnom frontu == {{glavni članak|Antifašizam|Narodni front}} [[Datoteka:Proleter.jpg|minijatura|[[Proleter (novine)|Proleter]], ilegalno glasilo KPJ.]] Dramatičan [[Hitler]]ov uspon 1930-ih postao je najveći problem komunističkom pokretu. Kominterna obustavlja rat protiv socijaldemokratije i "buržoaskih" partija kao najvećeg neprijatelja, i počinje sa okupljanjem svih sila protiv fašizma.<ref name="books.google.rs"/> [[24. decembar|24.]] i [[25. decembar|25. decembra]] [[1934]]. godine u [[Ljubljana|Ljubljani]] je održana [[Četvrta zemaljska konferencija KPJ|Četvrta zemaljska konferencija]] na kojoj je doneta Rezolucija o nacionalnom pitanju, kojom je KPJ istupila "''protiv razbijanja sadašnjeg državnog područja Jugoslavije, jer hoće to preuređenje da postigne mirnim putem, na osnovu nacionalne ravnopravnosti''".<ref>[https://www.znaci.org/00001/138_27.pdf Odluke IV konferencije]</ref> Politbiro izabran na konferenciji činili su: [[Milan Gorkić]], [[Blagoje Parović]], [[Josip Broz]], [[Kamilo Horvatin]] i [[Adolf Muk]].<ref name="automatski generisano2" /> Od petorice izabranih, jedino je Broz uspeo dočekati kraj [[Velika čistka u KPJ|Velike čistke u KPJ]] živ i na slobodi. Pošto Centrani komitet, koji se nalazio u inostransvu, nije mogao efikasno da utiče na rad partijskih organizacija, sredinom [[1935]]. godine obrazovan je Zemaljski biro CK kao operativni organ u zemlji, koji je pridoneo čvršćem povezivanju i usmeravanju aktivnosti partije. Krajem [[1935]]. KPJ je imala oko '''3.000''' članova. Da bi sprečio širenje revolucionarnog pokreta, režim je pojačao progone protiv KPJ. Krajem 1935. usledila je policijska provala u kojoj je do marta [[1936]]. uhapšeno 950 članova KPJ, među kojima i najveći deo rukovodstva u zemlji. U skladu sa odlukom [[Kominterna|Kominterne]] o prelasku rukovodstva KPJ u zemlju i o njegovom formiranju iz redova ljudi koji su izrasli u samom pokretu, odlučeno je da [[Josip Broz]], član Politbiroa CK, ode na rad u zemlju. Tokom [[1937]]. godine unutar KPJ su formirane [[Komunistička partija Hrvatske]] i [[Komunistička partija Slovenije]]. KPJ tih godina prihvata politiku [[narodni front|narodnog fronta]] i novi kurs Kominterne da je [[fašizam]] najveći neprijatelj. Istovremeno ustaše, pod utjecajem fašističke Italije i nacističke Njemačke, razvijaju snažno antikomunističku ideologiju. Već [[1937.]] [[Komunistička partija Hrvatske]] u svom proglasu osuđuje stavove „frankovačko-fašističke demagogije o nezavisnoj hrvatskoj državi“, koja želi „da hrvatskom narodu umjesto jednog jarma nametne drugi, još gori jaram [[Rim]]a i [[Berlin]]a.“ == Španski građanski rat == {{glavni članak|Španski građanski rat|Jugoslovenski španci}} [[Datoteka:Jugoslovenski artiljerci u Španiji.jpg|mini|[[španski borci|Jugoslovenski borci]] [[1937]]. u Španiji. U prvom redu stoje: treći s leva (sa hartijom u ruci) [[Robert Domany]], komandant baterije i peti s leva [[Koča Popović]].]] {{izdvojeni citat|„Borba herojskog španskog naroda nije samo borba koja će imati za rezultat pobjedu ili poraz demokratije samo u Španiji, nego je to početak oružanog sukoba fašizma i demokratije čitavog sveta.“<ref name="automatski generisano4">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.isi.mod.gov.rs/images/biblioteka/vig_feb_2008_print.pdf |access-date=2014-07-21 |archive-date=2016-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160706060327/http://www.isi.mod.gov.rs/images/biblioteka/vig_feb_2008_print.pdf |dead-url=yes }}</ref>|Proglas CK KPJ, 23. oktobra 1936.}} KPJ bila je glavni i moglo bi se kazati jedini organizator u Kraljevini Jugoslaviji u pružanju pomoći republikanskoj Španiji u borbi protiv pobunjenika i fašizma.<ref name="automatski generisano4" /> Španski su događaji u 1936. i 1937. godini centralno i najvažnije pitanje KPJ.<ref name="automatski generisano4" /> [[Antifašizam|Antifašistički]] dobrovoljci su u Španiju odlazili isključivo ilegalno u čemu su neretko bili osujećivani. Jugoslovenska vlada je po svaku cenu nastojala da onemogući odlazak njenih državljana u rat u Španiju. Nakon poziva [[Kominterna|Kominterne]] svim internacionalcima da se priključe oslobodilačkom ratu španskog naroda na Pirineje, veliki je bio odziv pripadnika KPJ. Glavna baza za regrutovanje boraca bila je u [[Pariz]]u. Na Pirinejskim poljima se borilo 1.700 jugoslovenskih dobrovoljaca, od čega je 700 poginulo, a većina je prebegla u [[Francuska|Francusku]] posle pobede Frankove armije. Pred [[Madrid]]om je poginuo (ili je likvidiran) i [[Blagoje Parović]], član CK KPJ i [[politički komesar]] 13. internacionalne brigade. == Staljinistička čistka == {{main|KPJ tokom Velike čistke}} [[Datoteka:Milan Gorkic.jpg|minijatura|185px|[[Milan Gorkić]], generalni sekretar CK KPJ, Titov prethodnik i jedna od brojnih žrtava Staljinovih čistki.]] Razmere [[KPJ tokom Velike čistke|staljinističke čistke u KPJ]] su bile monstruozne.<ref name="Pavluško"/> Procenjuje se da je tokom [[Velika čistka|Velike čistke]] ubijeno oko 600<ref name="Pavlović">[http://www.rastko.rs/rastko-ru/delo/12909 Živojin Pavlović, Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora]</ref>-700<ref>{{Cite web |title=Cinkanjem i preko leševa do šefa KPJ |url=http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768/ |access-date=2014-07-08 |archivedate=2013-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130930185041/http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768 |deadurl=yes }}</ref> članova Komunističke partije Jugoslavije, uključujući veliki broj osnivača i gotovo celokupno dotadašnje rukovodstvo.<ref name="Pavluško"/><ref name="Pavlović" /> U Moskvi su streljani svi dotadašnji generalni sekretari KPJ: [[Filip Filipović]], [[Sima Marković]], [[Đuro Cvijić]], [[Jovan Mališić]] i aktuelni [[Milan Gorkić]], osim [[Triša Kaclerović|Triše Kaclerovića]], koji se na vreme povukao iz politike. Pored toga, streljana su i dva sekretara [[SKOJ]]-a, kao i veliki broj rukovodilaca KPJ, članova CK i Politbiroa.<ref name="Pavlović"/> Naročito je slikovit primer tadašnjeg generalnog sekretara KPJ [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]]. On je iz [[Pariz]]a pozvan u [[Moskva|Moskvu]] na referisanje. Predočena mu je optužba na preko sedamdeset strana koja ga optužuje da je kovao planove protiv CK KPJ. Gorkić je zatvoren i likvidiran. Nakon seče dotadašnjeg jugoslovenskog rukovodstva, [[Tito]] je podržan od Kominterne za šefa Komunističke partije Jugoslavije. Likvidacijom [[CK KPJ|CK]] [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]] [[1937]]. i imenovanjem [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]] za generalnog sekretara [[1940]]. godine (a ne 1937, kako se tvrdilo u službenim legendama) kulminira period rigidne staljinizacije KPJ.<ref name="Pavluško" /> Ove dalekosežne promene sprovedene su bez izjašnjavanja članstva i sazivanja kongresa, pukim partijskim prevratom i fizičkim likvidacijama konkurenata. Po završetku čistke, sazvana je [[Peta zemaljska konferencija KPJ]], na kojoj je potvrđeno novo Brozovo rukovodstvo. Peta konferencija je održana od [[19. oktobar|19.]] do [[23. oktobar|23. oktobra]] [[1940]]. godine u predgrađu [[Zagreb]]a. Osnovni zaključci su bili da je konferencija razradila političku liniju KPJ u uslovima [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]]. Konferencija je izglasala novi Centralni komitet od 29 članova i 9 kandidata za članove, a za generalnog sekretara je izabran [[Josip Broz Tito]]. U periodu kada je Tito konsolidovao Partiju, članstvo se udvostručilo - od 1,500 članova jeseni 1937. godine do 3,000 članova maja [[1939]].<ref name="Phyllis Auty, Tito: A Biography">[http://books.google.cz/books/about/Tito.html?id=eraAQgAACAAJ&redir_esc=y Phyllis Auty, Tito: A Biography] (str. 162)</ref> Do septembra 1939, [[SKOJ]] je imao 17.800 članova.<ref name="Phyllis Auty, Tito: A Biography"/><ref name="Istorija SKJ, 165. str">''Istorija SKJ'', 165. str.</ref> U vreme Pete zemaljske konferencije krajem [[1940]]. godine, KPJ je narasla na 7.000 članova.<ref name="Istorija SKJ, 165. str"/><ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/597295/Josip-Broz-Tito</ref> == Drugi svetski rat == {{main|Narodnooslobodilački pokret|Bratstvo i jedinstvo|Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije}} {{izdvojeni citat|Jer južnoslavenski komunisti su bili duboko idealisti; oni vjeruju u semoizlječivo svojstvo društva, u osnovnu regeneraciju čovječanstva radom - i predlažu smrt fašizmu i rađanje federalne demokracije sa sve pratećim državljanstvom i obrazovanjem u čemu vide dovoljan poticaj za ono što smatraju da su prirodne vrline čovjeka. Pravedno društvo bi bila njihova nagrada.<ref>[https://www.znaci.org/00001/3_1_4.htm Basil Davidson: PARTISAN PICTURE] "For the South Slav communists were profoundly idealist; they believed in the self-healing properties of society, in the basic regeneration of mankind by works—and in proposing the death of Fascism and the birth of federal democracy with all its concomitants of citizenship and education they saw sufficient stimulus of what they held to be the natural virtues of man. A just society would be its own reward."</ref>|[[Basil Davidson]]}} === Okupacija i ustanak === {{main|Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ustanak u Jugoslaviji 1941.png|minijatura|[[Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji]] povela je KPJ [[1941]]. godine.]] [[Datoteka:Ratko Mitrović u oslobođenom Čačku 1941.jpg|minijatura|[[Ratko Mitrović]] govori na zboru u [[Borbe za Čačak 1941.|oslobođenom Čačku]], oktobra 1941.]] [[Datoteka:Streljanje komunista u Ćupriji.jpg|minijatura|Streljanje komunista u Ćupriji, septembra 1941. godine.]] Prvih dana maja [[1941]]. godine u [[Zagreb]]u je održano partijsko savetovanje na kome je Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije ocenio je da su unutrašnji događaji nametnuli da se na širem forumu partijskog aktiva razmotre [[Vojni puč od 27. marta 1941.|martovski]] i [[Aprilski rat|aprilski događaji]] i donesu odgovarajuće odluke za dalji razvitak oslobodilačke i revolucionarne borbe radničke klase i naroda Jugoslavije.<ref>''Istorija SKJ'', 178-180. str.</ref> Nakon [[Treći rajh|Nemačkog]] napada na [[SSSR]], [[22. jun]]a [[1941]]. godine, Tito saziva hitnu sednicu Politbiroa CK KPJ u [[Beograd]]u na kojoj je Centralni Komitet izdao proglas narodina Jugoslavije u kome ga poziva na oružanu borbu protiv Nemaca. {{izdvojeni citat|»U ime slobode i nacionalne nezavisnosti Komunistička partija Jugoslavije poziva sve rodoljubive narodne elemente da se ujedine u borbi protiv zajedničkog neprijatelja — fašističkog okupatora i domaćih izdajnika ... učinimo da naša zemlja bude okupatoru grobnica, a ne baza za njegovo snabdjevanje!«<ref>Zb. NOR, V/l , 110.</ref>}} Na sednici Politbiro CK KPJ održanoj [[4. jul]]a [[1941]]. godine u vili [[Vladislav S. Ribnikar|Vladislava Ribnikara]] u Beogradu, odlučeno je da se od sabotaža i diverija pređe na opšti ustanak; da partizanski rat bude osnovna forma razvijanja ustanka. Na sastanku su prisustvovali: [[Tito]], [[Aleksandar Ranković]], [[Milovan Đilas]], [[Svetozar Vukmanović]] Tempo i [[Ivo Lola Ribar]]. Na tom sastanku oformljen je [[Vrhovni štab|Glavni štab partizanskih odreda Jugosavije]] prvenstveno od najužeg rukovodstva Politbiroa. U [[Glavni štab NOV i PO Srbije|Glavni štab za Srbiju]] su pri tom ušli: [[Sreten Žujović]], [[Branko Krsmanović]], [[Filip Kljajić Fića]], [[Nikola Grulović]] i [[Rodoljub Čolaković]]. Usledili su sedmojulski pucnji u [[Bela Crkva|Beloj Crkvi]] kod [[Valjevo|Valjeva]] i početak ustanka u Srbiji. Već prve godine rata, KPJ imala značajne gubitke među svojim članovima. Tako su u [[1941]]. stradali: [[Ratko Mitrović]], [[Božidar Adžija]], [[Marko Orešković]] Krntija, [[Milan Blagojević]], [[Rade Končar]], [[Dragojlo Dudić]] i mnogi drugi. {{izdvojeni citat|Kad smo mi stigli u Odred, skoro svi borci bili su članovi Partije ili SKOJ-a, da bi kasnije bili u ubedljivoj manjini. Komunistička partija je bila vrlo popularna i poštovana, mnogi su želeli da joj se pridruže. Ali, Partija je bila kadrovska i strogo selektivna. Za prijem u nju trebalo je mnogo dokaza o ideološkoj bliskosti i, iznad svega, dokazane spremnosti na žrtvu.<ref>[https://www.znaci.org/00003/527.htm Mirko Tepavac: MOJ DRUGI SVETSKI RAT I MIR]</ref>|[[Mirko Tepavac]]}} === Stvaranje organa vlasti === {{main|AVNOJ}} [[Datoteka:Saopštenje o streljenju komunista.jpg|minijatura|Saopštenje o streljenju komunista u Beogradu u Pančevu 1942. godine.]] Nakon povlačenja sa slobodne teritorije u Srbiji, [[Politbiro]] je održao sastanak u [[Drenova (Prijepolje)|Drenovi]], blizu [[Prijepolje|Prijepolja]], [[7. decembar|7. decembra]] [[1941]]. [[Tito]] je pod utiskom poraza u Srbiji ponudio svoju ostavku, ali ona nije bila prihvaćena. Na sastanku je olučeno da se zabranjuje postojanje paralelnih vojnih formacija na slobodnoj teritoriji i da se vodi oružana borba sa [[četnici]]ma. Posle sastanka počelo je zaoštravanje klasne borbe. Počela su sektaštva i levičarska skretanja. Tako je došlo do krvavih odmazdi nad partizanskim borcima i narodom na Kamenoj Gori, blizu Nove Varoši. Ova skretanja su se nastavila i u Crnoj Gori i Hercegovini. Dolazilo je do masovnih streljanja bez presuda. U oslobođenoj [[Foča|Foči]], doneseni su „[[Fočanski propisi]]“. Pod utisakom međunarodnih dešavanja, Partija je organizovala [[Prvo zasedanje AVNOJ-a]] u oslobođenom [[Bihać]]u. Tada je [[AVNOJ]] doneo sijaset važnih odluka za buduće uređenje Jugoslavije. U prekretnoj godini [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]] ([[1943]]), Partija se nalazi pred velikim iskušenjima. Proživljava velike nemačke ofanzive u [[Bosna|Bosni]] i [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. U revolucionarnoj [[1943]]. Glavni Štab je izgubio još jednog svog člana. Na [[Glamoč Polje|Glamoč Polju]] je poginuo [[Ivo Lola Ribar]], samo nekoliko dana pre [[Drugo zasedanje AVNOJ-a|Drugog zasedanja AVNOJ-a]] u [[Jajce|Jajcu]]. Na [[Drugo zasedanje AVNOJ-a|Drugom zasedanju AVNOJ-a]] u Jajcu 29–30. novembra 1943. godine, donete su ključne odluke za ustroj nove Jugoslavije, dogovorena je obnova zemlje na federalnim osnovama, zabranjen je [[Petar II Karađorđević|kralju]] povratak u zemlju, a [[Tito]] je proglašen za [[Maršal Jugoslavije|maršala]]. === Međunarodno priznanje === {{main|Drugo zasedanje AVNOJ-a}} U [[1944]]. godini Partija se trudi da što više omasovi narodni pokret. Dolaze i vojne misije, priznavanje nove Jugoslavije i početak oslobođenja zemlje. I u ovoj godini, Partija gubi veliki broj svojih članova. Tako je stradao general [[Franc Rozman Stane]]. Po ulasku u Srbiju pogunuo je zamenik komandanta [[II proleterska NOU brigada|Druge proleterske brigade]] [[Miodrag Milovanović Lune]]. U završnoj godini rata, Partija radi na organizaciji i radu zemlje posle oslobođenja. Surovo se obračunava sa petokolonašima i narodnim neprijateljima. U tom periodu gubi još jednog člana [[Politbiro]]a. Na prelazu u oslobođeni [[Beograd]] poginuo je član Glavnog Štaba Narodnoslobodilačke vojske [[Ivan Milutinović]]. Na kraju godine smrtno je stradao general [[Petar Drapšin]], a na [[Kosovo|Kosovu]] je ubijen Sekretar mesnog komiteta KP Kosova i Metohije [[Miladin Popović]]. [[29. novembar|29. novembra]] [[1945]]. godine narodno predsedništvo proglašava, u Ustavotvornoj skupštini, [[Federativna Narodna Republika Jugoslavija|Federativnu Narodnu Republiku Jugoslaviju]] i s tom odlukom definitivno ukida u Jugoslaviji [[monarhija|monarhiju]] na čelu sa [[Petar II Karađorđević|Petrom II Karađorđevićem]] i celom [[dinastija Karađorđević|dinastijom Karađorđevića]]. Partija se okreće izgradnji zemlje. Najvažnije pitanje koje se pred njom postavljalo jeste bilo pitanje agrarne reforme. == Sukob sa Informbiroom == {{main|Raskol Tita i Staljina|Informbiro|Titoizam|Goli otok}} [[Datoteka:Josip Broz Tito uniform portrait.jpg|minijatura|185px|[[Josip Broz Tito]], ratni vođa KPJ i doživotni predsednik Jugoslavije.]] Početak razlaza između KPJ i [[SKP(b)]] započet je [[rezolucija Informbiroa|rezolucijom Informbiroa]] [[1948]]. u [[Bukurešt]]u. Još pre donošenja rezolucije, KPJ je iskljičila iz [[Politbiro]]a [[Sreten Žujović|Sretena Žujovića]] Crnog i [[Andrija Hebrang|Andriju Hebranga]] jer su se okrenuli protiv petogodišnjeg plana za izgradnju zemlje i jer su se zalagali da treba u svemu slediti Sovjetske principe. Jedinstvenost KPJ prema rezoluciji Informbiroa je pokazana na '''[[Peti kongres KPJ|Petom kongresu]]''' u [[Beograd]]u. Na ovom Kongresu Jugoslovenski CK se branio od Informbirovskih kleveta i iskazao želju da se sa još većom snagom izgradi socijalizam u zemlji. U velikoj dvorani Vojnopešadijskog učilišta, isto onoj u kojoj je [[1946]]. održano [[Beogradski proces|suđenje Draži Mihailoviću]], okupilo se [[21. jula]] [[1948]]. 2.344 delegata izabranih od 468.175 članova KPJ, koliko ih je bilo u julu 1948. godine. [[Kongres]] je zasedao šest dana. Izbor za novi CK je bio poslednjeg dana. Izborna komisija na čelu sa [[Miloš Minić|Milošem Minićem]] je proglasila rezultate glasanja oko ponoći. Za [[Tito|Tita]] je glasalo 2.318 delegata, a samo je 5 delegata je bilo protiv tj. prihvatilo [[Staljin]]ovu liniju. Tako je novo poverenje dobio stari CK, sa Titom na čelu. Januara [[1949]]. održan je III [[Plenum]] CK KPJ na kome je data puna podrška KPJ u daljem izgrađivanju socijalizma u zemlji. Nakon druge rezolucije Informbiroa (IB)-a u [[Budimpešta|Budimpešti]] 1949. KPJ je još više klevetana u zemljama istočnog Lagera. Pojedini njeni članovi su proglašavani trockistima, špijunima, agentima i petokolonašima. Došlo je do velikih kadrovskih promena u partiji. U vreme borbe sa [[Informbiro]]om (1948-1956), evidentirano je 55.663 lica koja su se izjasnila za Staljinovu liniju. Sukob sa informbiroom je dosta koštao KPJ. Dolazilo je do isključivanja, oduzimanja ordena, spomenica, zasluga, izbacivanja sa posla i zatvaranja. Bilans sukoba KPJ sa IB-om izgleda ovako: Za Rezoluciju Informbiroa su se izjasnila 2.616 politička funkcionera, 2 člana Politbiroa CK KPJ (Žujović i Hebrang), 8 članova CK KPJ, 16 članova CK republičkih KP, 50 članova oblasnih komiteta i 733 člana sreskih komiteta. Za Rezoluciju Informbiroa su se opredelila 28.880 učesnika [[Narodnooslobodilački rat|Narodnooslobodilačkog rata]] i 4.153 pripadnika [[Jugoslovenska armija|Jugoslovenske armije]]. Na osnovu jugoslovenskih podataka od 468.175 članova KPJ i 51.612 kandidata za člana KPJ, za Rezoluciju Informbiroa izjasnilo se 55.000 komunista.<ref name="Popović"/> Svi "informbirovci" su bili isključeni iz partije, a 16.312 lica su bila podvrgnuta represalijama i zatvoreni u specijalne koncentracione logore na ostrvima [[Jadransko more|Jadranskog mora]] - [[Goli otok]] i Grgur.<ref name="Popović">[https://www.scribd.com/doc/100756062/Danijela-D-POPOVI%C4%86-REZOLUCIJA-INFORMBIROA-I-1948-GODINA-U-O%C4%8CIMA-RUSKIH-ISTORI%C4%8CARA-I-ISTRA%C5%BDIVA%C4%8CA Rezolucija Informbiroa i 1948. godina u očima ruski historičara i istraživača]</ref> Sukob sa Informbiroom stavio je Partiju na najveća iskušenja do tada. == Savez komunista Jugoslavije == {{main|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|MASPOK|Čistka liberala u Srbiji}} [[Datoteka:Stari CK.JPG|minijatura|Posleratna zgrada CK KPJ, do preseljenja u novu zgradu na Novom Beogradu (danas [[Istorijski muzej Srbije]]).]] [[Datoteka:Radno Predsednistvo Pete konferencije KPJ 1952 god.jpg|desno|mini|Preživeli članovi Radnog predsedništva Pete zemaljske konferencije, slikani novembra [[1952]]. godine, za vreme održavanja [[Šesti kongres KPJ|Šestog kongresa KPJ]] u [[Zagreb]]u. S leva na desno - [[Đuro Pucar Stari]], [[Moša Pijade]], [[Josip Broz Tito]], [[Spasenija Cana Babović]] i [[Edvard Kardelj]].]] [[Datoteka:NoviBeograd-CK.jpg|mini|Nova zgrada CK, danas [[poslovni centar Ušće]] na Novom Beogradu.]] [[Datoteka:Komunistički natpis u Pasaduru.JPG|mini|Grafit logotipa i slogana SKJ]] U jeku borbe sa Informbiroom, u [[Zagreb]]u je od [[2. novembar|2.]] do [[7. novembar|7. novembra]] [[1952]]. bio održan '''[[Šesti kongres KPJ]]''', na kome je data ocena iskustva borbe protiv Staljina, a takođe je izrečena i kritika staljinizma kao društvenog sistema. Na Kongresu je KPJ utvrdila osnovni pravac društvenog razvoja na osnovama [[Radničko samoupravljanje|samoupravljanja]]. U isto vreme započeto je menjanje revolucionarne organizacije u skladu sa novim društvenim uslovima i potrebi pri prelasku na samoupravljanje. Kongres je usvojio izveštaj Tita i konstantovao da uvođenje raničkog samoupravljanja u preduzećima ima odlučujući značaj za dalji razvoj i učvršćivanje socijalističke demokratije u zemlji. Kongres je predložio da [[Narodni front]] preraste u jedinstvenu i aktivnu masovnu političku organizaciju [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ). Kongres je rešio da Komunistička partija Jugoslavije promeni naziv u '''''Savez komunista Jugoslavije''''', po Savezu između komunističkih Partija koju je nekad predlagao [[Lenjin]]. Posle privremene stabilizacije partije, dolazi nova bura. Zbog svojih članaka u listu ''Nova misao'', [[Milovan Đilas]] je skrenuo pažnju na sebe. Ovakvi članci su imali previše liberalistički karakter i kritiku komunizma. Na III Plenum Saveza komunista Jugoslavije u [[Beograd]]u [[januar]]a [[1954]]. Plenum je doneo odluku da je Milovan Đilas vodio liniju suprotnu političkoj liniji čitavog Saveza, da je uneo zabunu u javnosti i naneo ozbiljnu štetu komunistima i čitavoj zemlji, da se lično izolovao iz čitavog saveza i svojim radovima utirao put ka razbijanju idejnog i organizacionog jedinstva Saveza komunista Jugoslavije, pa je zato Milova Đilas isključen iz [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|CK SKJ]], udaljen sa svih funkcija i kažnjen poslednjom opomenom. Kasnije je na sastanku osnovne organizacije u beogradskom rejonu u kome živi isključen i iz Partije. Nakon stabilizacije odnosa sa Sovjetskim Savezom i završetka dugotrajne borbe sa Informbiroom, Savez komunista Jugoslavije nastavlja sa učvršćivanjem svoje linije. '''[[Sedmi kongres SKJ]]''' održan je u [[Ljubljana|Ljubljani]] [[april]]a [[1958]]. godine u prisustvu 1.795 delegata. Kongres je istakao da je razvijanje društvenog samoupravljanja jedan od glavnih zadataka komunista. Sedmi kongres je usvojio novi Program Saveza komunista, koji je označio ciljeve za koje se bore komunisti Jugoslavije u spoljnoj i unutrašnjoj politici.<ref>''Istorija SKJ'', 404-410. str.</ref> Decembra [[1964]]. godine u [[Beograd]]u je održan '''[[Osmi kongres SKJ]]''', koji je dao svestranu analizu rezultata i uspeha, stabilnosti i teškoća u razvitku jugoslovenske zemlje. Na njemu su postavljene idejne osnove i stvoreni preduslovi za privrednu i društvenu reformu. [[Jul]]a [[1966]]. godine održan je [[Brionski plenum CK SKJ]] koji je isključio [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]] i [[Svetislav Stefanović Ćeća|Svetislava Stefanovića]] zbog zloupotreba Službe državne bezbednosti. U Beogradu je marta 1969. godine održan '''[[Deveti kongres SKJ]]''', na kojem je glavni referat podneo [[Tito]]. Na ovom kongresu dominirala su pitanja u vezi sa sprovođenjem privredne i društvene reforme u Jugoslaviji. U spoljnoj politici SKJ, će se ubuduće boriti za učvršćivanje nezavisnosti, poštovanja suvereniteta i za ravnopravne odnose među narodima i državama. SKJ se nalazi u ozbiljnoj krizi [[1970]], [[1971]]. i [[1972]] godine. Pojava [[MASPOK]]-a u [[Socijalistička Republika Hrvatska|Hrvatskoj]] i rađanje liberalističkih ideja u [[Socijalistička Republika Srbija|Srbiji]] su počeli da iz temelja ljuljaju čitav SKJ. Nakon prvih pojava nacionalističkih shvatanja u Hrvatskoj, došlo je do reakcije u CK SKJ radi suzbijanja ovakvih pojava. [[Datoteka:Marko Nikezic.jpg|minijatura|left|[[Marko Nikezić]], smenjeni predsednik [[Centralni komitet|CK]] [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]]]] O ovim promenama u Hrvatskoj govorila je [[Savka Dabčević-Kučar]]. Ona je podnela referat u kome je podržavana takva linija od strane CK Saveza komunista Hrvatske. Na 22 sednici CK SKH Savka Dapčević je potvrdila da je masovni pokret u Hrvatskoj deo politike Saveza komunista Hrvatske. Za konsolidaciju političke situacije u zemlji značajna je 21. Sednica Predsedništva SKJ u [[Karađorđevo|Karađorđevu]] gde je [[Tito]] osudio ovakve promene u Hrvatskoj. Posle ovoga svoje ostavke su podneli [[Savka Dabčević]], [[Miloš Žanko]], [[Mika Tripalo]], [[Pera Pirker]], [[Marko Koprtl]] i [[Janko Bobetko]]. Takođe je odlučeno da se sa dosadašnjih funkcija smene dosadašnji predsednik i potpredsednik CK Zagreba [[Srećko Bijelić]] i [[Dragutin Haramija]], a za novog predsednika CK SKH izabrana je [[Milka Planinc]]. Dijamentralno suprotno od nacionalističkih skretanja u Hrvatskoj u Srbiji su se pojavile liberalističke struje u najužem rukovodstvu CK Srbije. Akcent je bio na ekonomiji tj. liberalnijem ekonomskom modelu, većim ovlašćenjima direktora privrednih subjekata. Naravno to je bilo u suprotnosti sa radničkim i društvenim samoupravljanjem . Glavni predstavnici bili su: predsednik CK SKJ [[Marko Nikezić]], Sekretar SKS dr [[Latinka Perović]], Predsednik Pokrajinskog komiteta CK Vojvodine [[Mirko Čanadanović]] i sekretar [[Miloš Radojičić]]. Pod velikim pritiscima, svi pomenuti su podneli ostavke na svoje funkcije i članstvo u Savezu komunista. Posle toga je usledila velika „[[Čistka liberala u Srbiji|čistka]]“ među privrednicima u Srbiji i veliki broj direktora firmi, uspešnih privrednika je smenjen. To je imalo ozbiljne posledice na ekonomski razvoj Srbije. Umesto Nikezića i Perovićeve izabrani su dr [[Tihomir Vlaškalić]] i [[Nikola Petrović]]. Maja 1974. godine u Beogradu je održan '''[[Deseti kongres SKJ]]''' na kome je glavni referat podneo Tito. Kongres je usvojio referat i dao jednodušnu podršku daljem učvršćenju ravnopravnosti, bratstva i jedinstva naroda i narodnosti i još veću afirmaciju spoljne nesvrstane politike. '''[[Jedanaesti kongres SKJ]]''' je održan u Beogradu juna 1978. godine. Tito podnosi referat „Savez komunista Jugoslavije u borbi za dalji razvitak socijalističke samoupravne i nesvrstane Jugoslavije“. Kongres je obavezao komuniste da moraju biti svuda gde se odvija politička i samoupravna aktivnost radnih ljudi i građana. == Kriza i raspad Saveza komunista == {{main|Četrnaesti kongres SKJ|Raspad SFRJ}} [[Datoteka:01 - Milosevic na 14 kongresu SKJ.PNG|mini|desno|250p|[[Slobodan Milošević]], predsednik Centralnog komiteta [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]] govori na [[Četrnaesti kongres SKJ|14. kongresu SKJ]].]] {{izdvojeni citat|„Ništa drugo nam nije važnije nego jedinstvo Saveza komunista. Dok god je Savez komunista jedinstven, on može da jako utiče i na jedinstvo redova i u radničkoj klasi, i među narodima naše zemlje uopšte.”|Dio jednog od govora Josipa Broza Tita na [[6. kongres Komunističke partije Jugoslavije|VI kongresu KPJ]], Zagreb, novembra 1952.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pd_lhoOD0cc Četvrtkom u 9: Kako je propao SKJ], RTS Sajt - Zvanični kanal</ref>}} Posle Titove smrti ([[1980]]), Savez komunista Jugoslavije, verbalno, na sve načine pokušava da očuva jedinstvo. Svi se zaklinju u Tita. Kolektivno rukovodstvo koje je došlo na mesto Tita je razjedinjeno i svako gleda pre svega interese republike koju predstavlja. Devedesetih godina dolazi do najteže krize i konačnog kraja. Poslednji pokušaj očuvanja jedinstva pokušan je na XIV vanrednom kongresu SKJ u [[Beograd]]u [[1990]]. godine. Na kongresu se vodila oštra polemika između predstavnika delegata [[Srbija|Srbije]] i [[Slovenija|Slovenije]]. Delegati iz Srbije, predvođeni Miloševićem, su predlagali jedinstveni SKJ, dok su delegati Slovenije zahtevali labaviji savez tj. stvaranje Saveza radničkih saveza komunista. Nakon dva dana verbalnog rata između Srba i Slovenaca [[22. januar]]a [[1990]]. u 22,30 predsednik Saveza komunista Slovenije [[Milan Kučan]], pruža ruku i pozdravlja [[Milan Pančevski|Milana Pančevskog]], predsedavajućeg i kreće prema izlazu iz dvorane, zajedno sa 106 slovenačkih delegata, a nedugo potom, posle kraćeg ubeđivanja i konsultacija, a kao znak podrške slovenačkom rukovodstvu, usledio je i izlazak delegata iz Saveza komunista [[Hrvatska|Hrvatske]] predvođenih svojim predsednikom [[Ivica Račan|Ivicom Račanom]]. Oko ponoći 22. januara 1990. kongresna dvorana je ispražnjena. Tako se Savez komunista Jugoslavije politički dezintegrisao i formalno prestao da postoji, a uskoro je počeo [[raspad SFRJ]] i ratovi s njim povezani. Arhiv Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije je posle raspada Jugoslavije prešao u sastav Arhiva Jugoslavije, koji je potom postao Arhiv Srbije u Beogradu.<ref name="automatski generisano4" /> == Povezano == * [[Kongresi KPJ-SKJ]] * [[Spisak članova CK KPJ-SKJ]] * [[Savez komunističke omladine Jugoslavije]] * [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] * [[Popis političkih stranaka nastalih od Saveza komunista Jugoslavije]] == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|League of Communists of Yugoslavia}} * {{sh}} [http://komunist.free.fr/istorija.html Historija SKJ] * {{sh}} [http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/2001/274-275/274-275_27.htm Manifest komunisticke opozicije] (1920) * {{en}} [http://www.mzes.uni-mannheim.de/projekte/incs/home/data/pdf/INCS_18_ONLINE.pdf Avgust Lešnik, ''The Development of the Communist Movement in Yugoslavia during the Comintern Period''] * {{en}} [http://hdl.handle.net/10891/osa:86664ab2-ba83-4b6b-bb52-ba97777b30cb "The League of Communists of Yugoslavia - Part I: The Communist Party of Yugoslavia 1919-1948"], 24 May 1960 {{Savez komunista Jugoslavije}} {{Normativna kontrola}} {{Izabran}} [[Kategorija:Nastanci 1919.]] [[Kategorija:Savez komunista Jugoslavije]] [[Kategorija:Političke stranke u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Komunističke partije]] [[Kategorija:Radnički pokret Jugoslavije]] [[Kategorija:Historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Josip Broz Tito]] [[Kategorija:Rana historija Komunističke partije Jugoslavije]] 4d2yqye0sdefeenu7du9h6as0vhe48p 42713855 42713751 2026-10-26T06:55:21Z نوفاك اتشمان 11942 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713855 wikitext text/x-wiki {{Politička partija 4 (SR) | ime = Savez komunista Jugoslavije | izvorno_ime = {{jez-sl|Zveza komunistov Jugoslavije}}<br />{{jez-mak|Сојуз на комунистите на Југославија}} | bojakod = red | logo = Emblem of the LCY (SKJ).svg | lider = [[Josip Broz Tito]] <small>(najznačajniji)</small> | osnivač = Prof. [[Filip Filipović]] | osnovana = [[1919.]] ([[Kongres ujedinjenja|Prvi kongres SRPJ(k)]])<br />[[1920.]] ([[Drugi kongres KPJ]]) | slogan = Proleteri svih zemalja, ujedinite se! | naslednik = [[Socijalistička partija Srbije]], [[Socijaldemokratska partija Hrvatske]], [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine]], [[Socijalni demokrati (Slovenija)|Socijalni demokrati]], [[Socijademokratski savez Makedonije]], [[Demokratska partija socijalista Crne Gore]] | sedište = [[Beograd]], [[Srbija]] | država = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | novine = ''[[Borba (novine)|Borba]]'' | mladi ogranak = [[Savez komunističke omladine Jugoslavije]], [[Savez pionira Jugoslavije]] | ideologija = [[komunizam]]<br />[[marksizam-lenjinizam]]<br />[[titoizam]] | pozicija = [[ljevica]],<ref>{{cite book|ref=harv|author1=Silvio Pons|author2=Robert Service|title=A Dictionary of 20th-Century Communism|url=https://books.google.com/books?id=C2iYDwAAQBAJ&pg=PA230|year=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15429-9}}</ref> [[ekstremna ljevica]]<ref>{{cite book |last = Kranjc |first = Gregor Joseph |title = To Walk with the Devil: Slovene Collaboration and Axis Occupation, 1941-1945 |publisher = University of Toronto Press |location = Toronto |isbn = 9781442613300 |year = 2013 |url = https://books.google.com/books?id=wNiXtQEACAAJ |page=37}}</ref> | međunarodno_članstvo = [[Kominterna]] <small>(do 1943.)</small><br />[[Kominform]] <small>(do 1948.)</small> | evropsko_članstvo = | boje = {{legend inline|#DD0000|crvena}}, {{legend inline|#FFCD00|žuta}} | internet_stranica = }} {{Politika SFRJ}} '''Komunistička partija Jugoslavije''' ('''KPJ'''; {{jez-sl|Komunistična partija Jugoslavije}}, {{jez-mak|Комунистичка партија на Југославија}}), od [[1952]]. godine '''Savez komunista Jugoslavije''' ('''SKJ'''; {{jez-sl|Zveza komunistov Jugoslavije}}, {{jez-mak|Сојуз на комунистите на Југославија}}), je bila [[komunizam|komunistička]] [[politička partija|partija]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]]. KPJ je [[Prvi osnivački kongres SRPJ(k)|osnovana]] [[1919]]. godine kao najsnažnija KP na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]]<ref name="Pavluško"/>, pod nazivom '''[[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)]]''' ('''SRPJ(k)''').<ref>{{jez-sl|Socialistična delavska partija (komunistoa)}}; {{jez-mak|Социјалистичка работничка партија (комунисти)}}</ref> Nakon velikog uspeha na izborima, zabranjena je i desetkovana policijskom represijom već krajem [[1920]]. godine.<ref name="Pavluško">Žan-Žak Mari i Pavluško Imširović – Predgovor srpskohrvatskom izdanju knjige „Trockizam i trockisti“. Polinom, Beograd 2011.</ref> Od 1918. do 1928. godine trajao je "dramatski period" partijskog života, tragično razdob­lje krvavih sudara sa dvorom i generalatom, a isto tako razorne "frakcijske borbe" između ljevice i desnice unutar partijskih redova.<ref name="automatski generisano1">{{Cite web |title=e-novine.com - Gonjen i ucijenjen, solidan kandidat smrti |url=http://www.e-novine.com/feljton/97845-Gonjen-ucijenjen-solidan-kandidat-smrti.html |access-date=2014-07-24 |archivedate=2014-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426110657/http://www.e-novine.com/feljton/97845-Gonjen-ucijenjen-solidan-kandidat-smrti.html |deadurl=yes }}</ref> Uprkos tome, ilegalna KPJ do 1928. godine održava svoja prva četiri kongresa, a onda u narednih 20. godina ne održava nijedan. U periodu bez kongresa (1928-1948) došlo je do "rigidne staljinizacije KPJ", koja kulminira sa likvidacijom [[Centralni komitet|CK]] [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]] [[1937]]. i imenovanjem [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]] za generalnog sekretara [[1940]]. godine.<ref name="Pavluško"/> Tokom drugog svetskog rata od [[1941]]. do [[1945]]. godine, KPJ je predvodila [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|narodnoooslobodilački partizanski pokret]], koji je porazio fašističke [[sile Osovine]] i njihove [[kolaboracija|domaće saradnike]], oslobodivši Jugoslaviju. Od 12.000 predratnih članova KPJ, u ratu je poginulo 9.000.<ref name="Perović">{{Cite web |title=Latinka Perović: Novi prilozi za biografiju jedne zemlje |url=http://www.e-novine.com/kultura/kultura-tema/91679-Novi-prilozi-biografiju-jedne-zemlje.html |access-date=2013-11-05 |archivedate=2016-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113034005/http://www.e-novine.com/kultura/kultura-tema/91679-Novi-prilozi-biografiju-jedne-zemlje.html |deadurl=yes }}</ref> Nakon oslobođenja, partija je brzo učvrstila svoju moć, promenila iz temelja državno uređenje i uvela [[socijalizam]] i [[jednopartijski sistem]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|novoj Jugoslaviji]]. Partija, na čijem čelu je od [[1937]]. do [[1980]]. godine bio [[Josip Broz Tito]], je bila prva komunistička partija na vlasti u istoriji komunističkog pokreta koja se otvoreno suprotstavila zajedničkoj politici koju je diktirao [[Sovjetski Savez]] i bila je izbačena iz [[Informbiro]]a [[1948]]. godine, kada je [[Staljin]] optužio Tita za [[nacionalizam]] i skretanje udesno. Nakon unutrašnjih [[čistka|čistki]], partija je promenila ime u '''''Savez komunista Jugoslavije''''' i usvojila politiku [[radničko samoupravljanje|radničkog samoupravljanja]] i nezavisnog komunizma, poznatu kao [[titoizam]]. Jugoslovensko društvo je od agrarnog postalo industrijsko društvo, partija radnika i seljaka postala je partija srednjih slojeva, stvoreno je socijalističko građanstvo, a porast potrošnje i životnog standarda pacifikovao je etničke napetosti. Uz sve to, „stvoren je spoljnopolitički identitet“ zasnovan na [[politika nesvrstanosti|politici nesvrstanosti]], koji je postao „značajan stub jugoslovenske državne ideje“.<ref name="Perović"/> Doživotni predsednik Tito je umro [[1980]]. godine. Partija se raspala januara [[1990]]. godine, na svom [[14. kongres SKJ|Četrnaestom kongresu]], a ubrzo zatim je došlo do [[građanski rat|građanskog rata]] i [[Raspad Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. == Kongres ujedinjenja == {{Glavni članak|Prvi kongres SRPJ(k)}} [[Datoteka:Delegati Prvog kongresa SRPJ(k).JPG|minijatura|Delegati Prvog kongresa SRPJ(k) ispred zgrade nekadašnjeg hotela Slavija, Beograd 1919. godina.]] Krajem [[19. vek|XIX]] i početkom [[XX vek]]a u gotovo svim jugoslovenskim zemljama osnivaju se radničke partije. [[Prvi svetski rat]] je ušao u radnički pokret kao prihvatanje osnovnih smernica [[Druga Internacionala|Druge Internacionale]] o suprostavljanju ratu i ratnim opasnostima. Pobeda [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]] [[1917]]. bila je podsticaj za dublja revolucionarna kretanja. [[1918]]. godine je formirana [[Jugosloveni u Oktobarskoj revoluciji|Jugoslavenska komunistička grupa]] pri [[Svesavezna komunistička partija (boljševika)|Ruskoj komu­nističkoj partiji (boljševika)]], čiji je sekretar bio [[Vladimir Ćopić]].<ref>Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 34), Beograd, 1989.</ref> Iste godine je u Rusiji osnovana Komunistička partija Srba, Hrvata i Slove­naca. Revolucionarno buđenje masa u Jugoslaviji proširuje se pod uticajem povratnika iz Oktobarske revolucije iz [[Rusija|Rusije]] i [[Mađarska Sovjetska Republika|revolucije u Mađarskoj]] [[1919]]. godine. U vreme stvaranja [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine SHS]], u decembru [[1918]]. godine, rukovodstva socijaldemokratskih partija Srbije i Bosne i Hercegovine dala su inicijativu za ujedinjenje radničkih organizacija u novoj državi. Kongres ujedinjenja socijaldemokratskih partija i organizacija, održan u Beogradu od [[20. april|20]]. do [[23. april]]a [[1919]]. godine. Na Kongresu je bio prisutno 432 delegata koja su zastupali '''130.000''' organizovanih pripadnika klasnog radničkog pokreta iz svih krajeva zemlje. Kongres je doneo odluku o stvaranju '''[[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)|Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista)]]''' ('''SRPJ(k)''') - izjasnio se za revoluciju i diktaturu proletarijata i za pristupanje [[Komunistička internacionala|Komunističkoj internacionali]]. Usvojen je Statut partije, sličan statutima ranijih socijaldemokratskih partija. Izabrano je rukovodstvo partije, a za predsednika, odnosno sekretara izrabrani su [[Filip Filipović (revolucionar)|Filip Filipović]] i [[Živko Topalović]].<ref>''Istorija SKJ'', 62-64. str.</ref> U novoosnovanu Partiju ušli su na tom Kongresu u celini ''[[Srpska socijaldemokratska stranka]]'', ''Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine'', ''Socijaldemokratska partija Dalmacije'' i deo članstva ''Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slovenije''. Tada je uz učestvovanje istih delegata održan i Kongres sindikalnog ujedinjenja, koji se izjasnio za jedinstvo sindikalnog pokreta i izabrao '''[[Centralno radničko sindikalno veće Jugoslavije]]''' ('''CRSVJ'''). Održana je i Konferencija žena socijalistkinja koja je prihvatila program SRPJ(k). U Zagrebu je [[10. oktobra]] [[1919]]. godine osnovan '''[[Savez komunističke omladine Jugoslavije]]''' ('''SKOJ''') koji je takođe usvojio program SRPJ(k). == Izborni uspeh i zabrana == {{main|Obznana}} [[Datoteka:Filip Filipovic.jpg|minijatura|185px|Prof. [[Filip Filipović]], jedan od osnivača KP Jugoslavije i njen prvi sekretar, izabran za [[Gradonačelnik Beograda|gradonačelnika Beograda]] [[1920]]. godine, kome nije dozvoljeno da preuzme funkciju.]] [[Datoteka:Svetozar Delić.jpg|minijatura|left|185px|[[Svetozar Delić]], komunist, izabran za [[Gradonačelnik Zagreba|gradonačelnika Zagreba]] [[1920]]. godine, kome nije dozvoljeno da preuzme funkciju.]] Na '''[[Drugi kongres KPJ|Drugom kongresu KPJ]]''', održanom od [[20. jun|20]]. do [[25. jun]]a [[1920]]. godine u [[Vukovar]]u, usvojen je prvi program Partije, u kojem su izlažene idejno-političke osnove i ciljevi revolucionarne borbe i promenjeno je ime partije u Komunistička partija Jugoslavije. Za nove sekretare partije izabrani su [[Filip Filipović (revolucionar)|Filip Filipović]] i dr [[Sima Marković]]. Na opštinskim izborima u martu i avgustu [[1920]]. partija je osvojila mnoge gradove ([[Beograd]], [[Zagreb]], [[Osijek]], [[Skoplje]], [[Niš]] i dr.), a na izborima za Ustavotvornu skupštinu, novembra [[1920]], dobila je 59 mandata, od ukupno 419 poslaničkih mandata čime je postala treće stranka po broju poslanika u Skupštini. Gledajući po današnjim državama KPJ je svoj najbolji rezultat imala u Crnoj Gori s 38 % glasova, potom u Srbiji s 15 % dok je u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Sloveniji osvojila po manje od 10 % glasova. U leto 1920. godine KPJ je imala preko '''65.000''' članova, ujedinjeni sindikati oko '''210.000''', a ujedno je pobedila na izborima, osvojila vlast u gradu Beogradu iako će joj potom kralj zabraniti formiranje gradske vlasti. Smatrajući Komunističku partiju za pretnju, [[kralj Aleksandar]] je, optužujući KPJ da priprema prevrat, iskoristio sukobe sa žandarmerijom i vojskom u štrajkovima rudara [[BiH|Bosne i Hercegovine]] i [[Slovenija|Slovenije]], te je objavio „[[Obznana|Obznanu]]“, tj. naredio je da se do donošenja [[Ustav]]a zabranjuje svaka komunistička aktivnost. Čim je usvojen novi ustav, Skupština je [[2. avgusta]] [[1921]]. godine donela "Zakon o zaštiti države", kojim je komunistička aktivnost kvalifikovana kao zločinačka. U obrazloženju tog zakona KPJ je optužena kao krivac za neuspeli [[Atentat na regenta Aleksandra Karađorđevića (1921)|atentat na regenta Aleksandra]] i atentat na ministra policije [[Milorad Drašković|Milorada Draškovića]]. == Progon partije i frakcijska borba == {{main|Sukob leve i desne frakcije u KPJ}} [[Datoteka:Radnicke novine 1920.jpg|minijatura|Naslovna stranica cenzurisanih [[Radničke novine|Radničkih novina]] iz 1920. godine.]] [[Datoteka:Trisa-kaclerovic kragujevac.jpg|thumb|[[Triša Kaclerović]], sekretar KPJ, govori na skupu u Kragujevcu protiv [[Obznana|Obznane]].]] [[Datoteka:Radnici 1924.jpg|thumb|Grupa komunista i naprednih radnika jednog električarskog preduzeća u Beogradu 1924. godine.]] U leto [[1921]]. godine su pohapšeni poslanici KPJ u parlamentu.<ref name="automatski generisano3">http://books.google.rs/books?id=857cMqogQY4C&pg=PA129&lpg=PA129&dq=Wreckage+or+Recovery:+A+Tale+of+Two+Parties&source=bl&ots=yTGYMN5o-Z&sig=urPuLJpzibFZy-SIa5tWOLC2oDM&hl=en&sa=X&ei=LPbQU-mWMKGc0QWW6IHQDA&ved=0CC8Q6AEwAg#v=onepage&q=Wreckage%20or%20Recovery%3A%20A%20Tale%20of%20Two%20Parties&f=false</ref> Zabrana partije i hapšenje komunističkog vođstva zadalo je ozbiljan udarac KPJ. U to vrijeme postojalo je tri rukovodstva KPJ – jedno izabrano na Vukovarskom kongresu, koje je bilo uglavnom u zatvoru, zatim Zamjenički izvršni odbor u ilegali u zemlji, i treće, Izvršni odbor formiran u Beču, kao Zagranični biro.<ref name="Požar-Cvijić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 47-52), Beograd, 1989.</ref> U ilegali su počele frakcijske borbe u KPJ. Ubrzo je konstituisana Leva frakcija unutar KPJ, koja je uspostavila vezu sa Komunističkom radničkom partijom Nemačke (ocepljenom od KP Nemačke), u nameri da raskrinkaju "oportunističku politiku Treće internacionale."<ref name="automatski generisano7">{{Cite web |url=http://www.left-dis.nl/uk/ciliga.htm |title=AN AMBIGUOUS JOURNEY - Ante Ciliga (1898-1992)<!-- Botovski generisani naziv --> |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411194541/http://www.left-dis.nl/uk/ciliga.htm |archive-date=2022-04-11 |url-status=live}}</ref> [[Sima Marković]], vođa desne frakcije, je radio u nezavisnim sindikatima sa sedištem u Beogradu, smatrajući da je zabrana KPJ prolazna i da ima mesta za rad.<ref name="automatski generisano3" /> Istovremeno, na četvrtom kongresu Kominterne 1922. godine, govornici su kritikovali vođe KPJ koji su bili "posvetili svu svoju pažnju izbornoj pobedi", zapostavljajući komunističke metode klasne borbe.<ref name="automatski generisano7" /> Beograd je bio centar desne frakcije, dok je Zagreb bio centar leve frakcije, i tradicionalno najveće partijske organizacije.<ref name="automatski generisano3" /> Vođe ljevice su bili [[Đuro Cvijić]], [[Kamilo Horvatin]], [[Kosta Novaković]], [[Triša Kaclerović]], [[August Cesarec]], [[Moše Pijade]], [[Pavle Pavlović]], [[Rajko Jovanović]], [[Vladimir Ćopić]] i drugi.<ref>http://books.google.rs/books?id=te6bAAAAMAAJ&q=Kosta+Novakovi%C4%87&dq=Kosta+Novakovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=EBHVU5bnIKHnywPKtIG4Cg&ved=0CHkQ6AEwETge</ref><ref name="Požar-Marković"/> Na čelu desnice stajali su dr [[Sima Marković]], [[Lazar Stefanović]], [[Milivoje Kaljević]], [[Ljuba Radovanović]], [[Života Milojković]], [[Mihajlo Todorović]] i drugi.<ref name="Požar-Marković">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 154-166), Beograd, 1989.</ref><ref name="Petar Požar 1989">Petar Požar, Jugosloveni žrtve staljinskih čistki (str. 19), Beograd, 1989.</ref> Centralni komitet KPJ odlučio je da se uz zabranjenu KPJ osnuje jedna legalna radnička partija preko koje bi komunisti vodili borbu protiv buržoaske vlasti. U januaru [[1923]]. održana je u [[Beograd]]u zemaljska konferencija na kojoj je osnovana '''[[Nezavisna radnička partija Jugoslavije]]''' ('''NRPJ'''). Partija je u to vreme imala 1.000 članova i izdavala je svoje novine „Okovani radnik“. Kroz debatu (1923.) u Nezavisnoj radničkoj partiji Jugoslavije, KPJ je postavila osnove svoje politike u nacionalnom pitanju.<ref name="Perović"/> Diskusija oko nacionalnog pitanja i državnog ujedinjenja vođena je tokom 1920-ih godina "između odvojenih par­tijskih grupa podjednako strastveno", a u njoj učestvu­ju gotovo svi istaknuti partijski funkcionari ([[Sima Marković]], [[Rajko Jovanović]], [[Đuro Cvijić]], [[Kamilo Horvatin]], [[Ante Ciliga]], [[August Cesarec]], [[Triša Kaclerović]] i drugi). Diskusija se kretala u okviru začaranog kruga: kako "bez pune demokracije nema rješenja nacionalnoga pi­tanja", kako "bez rješenja nacionalnoga pitanja nema demokracije, ni socijalističke ni lenjinističke".<ref name="automatski generisano1" /> Glavna pitanja su bila da li je [[Kraljevstvo SHS]] kontrarevolucionarni nus-produkt prvog svjetskog rata, stvoren od pobjedoničkih Velikih sila kao protuboljševički kordon, ili je rezultat procesa "historijskog nastajanja jedne nove nacije", to jest da li se u slučaju [[Nastanak Kraljevine SHS|nastanka Kraljevine SHS]] radi o okupaciji bivšeg aus­trijskog područja ili o oslobođenju iz austrijskog rop­stva po jednoj pobjedničkoj dinastiji.<ref name="automatski generisano1" /> Decembra [[1923]], na Trećoj zemaljskoj konferenciji [[Nezavisna radnička partija Jugoslavije|Nezavisne radničke partije Jugoslavije]], doneta je Rezolucija koja ističe da je osnovni uzrok zaoštravanja nacionalnih suprotnosti u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] nasleđe kolonijalne politike srpske buržoazije iz balkanskih ratova u Makedoniji i [[Srpska okupacija Albanije|protiv Albanije]], i njena hegemonistička politika u Državi SHS.<ref name="Bogdanovnić"/> Konstatovano je da je Kraljevina SHS "država u kojoj vladajuća klasa jedne nacije ugnjetava ostale nacije".<ref name="Bogdanovnić"/> Na [[Treća zemaljska konferencija KPJ|Trećoj zemaljskoj konferenciji KPJ]] (siječnja [[1924]]) usvo­jena je linija ljevičara, ali je rukovodstvo bilo kompromisno – sastavlje­no od predstavnika obe frakcije, što je još više pogoršalo stanje u Partiji.<ref name="Petar Požar 1989"/> [[18. jul]]a [[1924]]. u Rezoluciji Centralnog odbora NRPJ proklamuje se pravo na [[samoopredeljenje]] svih nacija Jugoslavije, a za njihov kasniji slobodni sporazum u [[Balkanska federacija|Federaciji radničko-seljačkih republika Balkana]]. NRPJ ocenjuje da "jedan od prvih zadataka u tom pravcu jeste borba protiv srpskog šovinizma".<ref name="Bogdanovnić">{{Cite web |title=Dimitrije Bogdanovnić, Knjiga o Kosovu |url=http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html |access-date=2013-11-04 |archive-date=2014-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020025500/http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html |dead-url=yes }}</ref> {{izdvojeni citat|Zbog svega toga dužnost je Partije da sa organizacijama radnih masa ugnjetenih nacija vodi zajedničke otvorene borbe za pravo na otcepljenje, odnosno da pomaže pokrete ugnjetenih nacija u cilju formiranja nezavisnih država kako Hrvatske, Slovenije, Makedonije i Crne Gore, tako i radi oslobođenja Albanaca.<ref name="Bogdanovnić"/>|Rezolucija [[KPJ]] o nacionalnom pitanju, od 25. novembra [[1924]].}} KPJ je vodila odlučnu borbu za pravo samoopredeljenja svih ugnjetenih nacija, pri tom naglašavajući polovičnost takvih mera i podsećajući da je jedino istinsko rešenje nacionalnog pitanja stvaranje [[Balkanska federacija|Balkanske federacije]].<ref name="Bogdanovnić"/> Sa ovim stanovištima suprotnim unitarizmu i separatizmu – KPJ je postala jedina opštejugoslovenska snaga.<ref name="Perović"/> Kao odgovor na pojačanu aktivnost [[1924]]. godine zabranjen je rad NRPJ. U rukovodstvu Partije stvorene su dve grupe-frakcije, čiji je sukob slabio snagu Partije. [[1926]]. godine Moskva je poverila rukovodstvo KPJ desnoj frakciji.<ref name="automatski generisano5">[http://socialiststories.net/liberate/The%20Russian%20Enigma%20-%20Ante%20Ciliga.pdf Ante Ciliga, The Russian Enigma]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (51-52)</ref> U [[Beč]]u je od [[17. maj]]a do [[22. maj]]a [[1926]]. održan '''[[Treći kongres KPJ]]'''. Na Trećem partijskom kongresu postignuto je prividno izmirenje između leve i desne frakcije, a za sekretara je izabran [[Sima Marković]]. Ali razmimoilaženja su trajala i posle kongresa. Tokom 1926. i 1927. godine, prema rečima [[Ante Ciliga|Cilige]], ovo rukovodstvo se toliko iskompromitovalo da je održan Plenum CK KPJ koji je raspustio stari Politbiro i izabran nov, u kome se nalazilo više levičara. Ali trojka iz Kominterne (Buharin, Gorkić i Manuilski) su poništili odluku [[Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije|CK KPJ]] i raspustili novi Politbiro.<ref name="automatski generisano5" /> Buharin i Staljin su u to vreme napustili teoriju o oslobođenju potlačenih, pa je sledstveno srpska desna frakcija prevladala u KPJ.<ref name="automatski generisano6">{{Cite web |url=http://www.left-dis.nl/uk/cileng.htm |title=Ante Ciliga<!-- Botovski generisani naziv --> |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114244/http://www.left-dis.nl/uk/cileng.htm |archive-date=2016-03-04 |url-status=live}}</ref> [[1927]]. godine, kada je ponovo izbio konflikt oko nacionanog pitanja, [[Sima Marković]] je smenjen i na njegovo mesto je postavljen [[Đuro Cvijić]], predstavnik umerenije leve frakcije, povezan sa sindikatima.<ref name="automatski generisano6" /> Zagreb je tih godina postao "utvrđenje" leve frakcije. Kominterna je nastojala da uz pomoć Čižinskog boljševizira KPJ formiranjući paralelni centar KPJ u Moskvi.<ref name="automatski generisano6" /> == Antifrakcijska linija == {{main|Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ}} [[Datoteka:Tito u zatvoru.jpg|minijatura|185px|[[Josip Broz]] u zatvoru [[1928]].]] [[25. februar|25.]] i [[26. februar]]a [[1928]]. godine održana je '''[[Osma zagrebačka partijska konferencija]]''' koja je značajna jer je na njoj pobedila linija protiv frakcionaštva u KPJ, a među najaktivnije »antifrakcionaše« treba ubrojiti [[Đuro Đaković|Đuru Đakovića]], [[Blagoje Parović|Blagoja Parovića]], Josipa Broza i druge.<ref>Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 19), Beograd, 1989.</ref> Na konferenciji je odglasana Titova rezolucija (sa 27 glaso­va, 3 protiv i 1 ustegnut) kojom su oštro osuđene i leva i desna frakcija u KPJ. Sa konferencije je upućeno pismo [[Kominterna|Kominterni]] kako bi ona svojim autoritetom poduprla inicijativu zagrebačke partijske organizacije u uklanjanju frakcionaštva u KPJ. Izvršni komitet Komunističke internacionale (IK-KI), dva mjeseca kasnije, maja 1928, svojim je Otvore­nim pismom ocijenio pobjedu Titove rezolucije kao do­kaz za prijelom sa jalovim intelektualnopolitičkim nad­mudrivanjem u Partiji koja se, po riječima IKKI, pre­tvorila u "diskusioni klub", potisnuvši u pozadinu sva živa pitanja stvarne političke borbe.<ref name="automatski generisano1" /> {{izdvojeni citat|U Partiji koju je već godinama bila paralizirala frakcijska podvojenost uz nestajanje partijske discipline, gdje Politički sekreta­rijat ne samo da nije opravdao povjerenje nego se izoli­rao od proleterskih masa, pojavila se Titova rezolucija kao predstavnik onih partijskih elemenata koji će Parti­ju izvesti iz očajnog bankrotiranog stanja na rubu ras­kola i rasula, obnoviti njene podrovane kadrove i stvo­riti discipliniranu avangardu pod barjakom proleterskog jedinstva i solidarnosti.<ref name="automatski generisano1" />|[[Miroslav Krleža]]}} [[1928]]. godine Kominterna je uputila u Jugoslaviju grupu "instruktora" da među partijskim članstvom rade na sprovođenju „[[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvorenog pisma Kominterne članovima KPJ]]“. Pripadnik tadašnje opozicije, [[Ante Ciliga]] ovu grupu naziva nasumično skupljenim avanturistima, karijeristima i "banditima koji nikada nisu imali nikakve veze sa jugoslovenskim pokretom", uz nekoliko časnih radnika među njima kao što je [[Đuro Đaković]].<ref name="automatski generisano8">[http://socialiststories.net/liberate/The%20Russian%20Enigma%20-%20Ante%20Ciliga.pdf Ante Ciliga, The Russian Enigma]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (52)</ref> '''[[Četvrti kongres KPJ]]''' održan je u [[Drezden]]u, u [[Nemačka|Nemačkoj]] od [[6. novembar|6]]. do [[12. novembra]] [[1928]]. godine, istakao je da se [[Jugoslavija]] nalazi pred revolucionarnim raspletima. Kongres je osudio levu i desnu frakciju. Za političkog sekretara izabran je [[Jovan Martinović]], a [[Đuro Đaković]] za organizacionog sekretara Partije. Na ovom kongresu su donesene odluke o stvaranju nezavisnih država: Srbije, Kosova i Metohije, Makedonije, Hrvatske, Bosne, Slovenije, Vojvodine i Crne Gore.<ref>''Istorija SKJ'', 104-107. str.</ref> U to vreme, broj članova partije je drastično opao, od nekadašnjih 60.000 na svega 3.000 u 1928. godini.<ref name="automatski generisano7" /> Prema drugim procenama, KPJ je 1928. godine imala svega 1000 aktivnih članova.<ref name="automatski generisano3" /> == Zavođenje diktature i oružani otpor == {{main|Šestojanuarska diktatura|Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi}} Politička kriza koja je nastala nakon [[Atentat u Narodnoj skupštini|ubistva u Skupštini]], uticala je da [[kralj Aleksandar]] [[6. januar]]a [[1929]]. godine izvrši državni udar, ukine [[Ustav]] iz [[1921]], raspusti Narodnu Skupštinu i zavede [[Šestojanuarska diktatura|diktaturu]], koja je značila obračun sa levičarskim pokretima i partijama. Osim vođa, hapšeni su, podvrgavani torturi, osuđivani na višegodišnje robije i ubijani su brojni članovi i simpatizeri KPJ.<ref name="Perović"/> [[Datoteka:Sekretari Skoja.jpg|thumb|Policijski snimak ubijenih sekretara SKOJ-a [[Janko Mišić|Janka Mišića]] i [[Mijo Oreški|Mije Oreškog]] koji su pali u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.]] KPJ je pozvala narod da se oružano suprostavi diktaturi. Prva polovina [[1929]]. godine je obeležena serijom oružanih okršaja između komunista i policije.<ref name=Swain131 /> Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi.<ref name=Swain131 /> Ova taktika KPJ je izazvala neizbežne odmazde jugoslovenske policije, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge vođe komunista. Svelo se na to da su naoružani fanatici i policajci sačekivali jedni druge u mračnim uličicama.<ref name="automatski generisano3" /> Štaviše, u tom periodu sektaški sukobi dodatno su destabilizovali KPJ, radikalizujući revolucionarno levo krilo ka "čišćenju partije od svih oportunističkih otpadnika".<ref name=Swain132>Swain, "Wreckage or Recovery," pg. 132.</ref> {{citiranje|Za svakog člana ona (Partija) mora sve da bude. Interesima Partije on mora da potčini ceo svoj život, rad, zanimanje, porodične veze, nameštenje, ličnu slobodu, imetak i sve dohotke – jednom rečju – sve. Interes Partije treba da bude polazna i završna tačka u celokupnom djelovanju i životu svakog partijskog člana. Neograničena privrženost revoluciji, fanatička požrtvovanost, pripravnost da se za Partiju učine najveće žrtve i podnesu najteže neprilike, nezgode i muke, žilava istrajnost okorelog revolucionara, koji je ubeđen u neizbežnost pobede – sve su to osobine koje su danas neophodne svakome partijskom članu više nego ma kada dosada.<ref>Mitra Mitrović, Otpisana (str. 224), Novi Sad 2023.</ref>|Iz partijskog glasila Proleter, 1929.}} Vlada generala [[Petar Živković|Petra Živkovića]] posle ovog poziva je krenula svim sredstvima da uništi KPJ. U to vreme, mnogi od "instruktora" poslatih iz Moskve su brzo napustili Jugoslaviju, uključujući i glavnog među njima, Gorkića, koji je bio ideolog.<ref name="automatski generisano8" /> U oružanim borbama sa policijom ubijeni su [[Đura Đaković]], politički sekretar KPJ, [[Nikola Hećimović]], sekretrar [[Crvena pomoć|Crvene pomoći]], kao i članovi [[Centralni komitet|CK]] KPJ [[Marko Mašanović]], [[Rista Samardžić]], [[Božo Vidas Vuk]], [[Bracan Bracanović]] i [[Sedam sekretara SKOJ-a|sedam uzastopnih sekretara SKOJ-a]]. {{izdvojeni citat|Gorkić i druge vođe Kominterne su hladnokrvno žrtvovali desetine i stotine ljudskih života da prikriju svoje dezerterstvo i dokažu da su radili i borili se protiv reakcije.<ref name="automatski generisano8" />|[[Ante Ciliga]]}} "Kukavičluk i izdaja" koje su pokazali lideri Kominterne tokom šestojanuarske diktature su izazvali ogromno nezadovoljstvo među jugoslovenskim revolucionarima u Moskvi, osobito među levom frakcijom.<ref name="automatski generisano8" /> S druge strane, krajem [[1929]]. godine vođe KPJ [[Filip Filipović]] i [[Jovan Mališić]] su bili meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka [[puč]]izmu, a na štetu fabričkog organizovanja.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> Kominterna je tražila novo rukovodstvo da zaustavi frakcijske sukobe i obnovi organizaciju.<ref name=Swain132 /> Avgusta [[1930]]. godine [[Antun Mavrak]] je pozvan u Moskvu i imenovan za organizacionog sekretara KPJ.<ref name=L&D>Branko Lazitch with Milorad M. Drachkovitch (eds.), ''Biographical Dictionary of the Comintern.'' New, Revised, and Expanded Edition. Stanford, CA: Hoover Institution Press, 1986; pg. 309.</ref> Kominterna je smenila Mališića sa dužnosti političkog sekretara KPJ, postavivši Filipovića za predsednika Centralne rukovodeće instance.<ref name="automatski generisano2">{{Cite web |url=https://www.znaci.org/00001/93_7.pdf |title=Archive copy |access-date=2023-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121001516/https://www.znaci.org/00001/93_7.pdf |archive-date=2023-11-21 |url-status=live}}</ref> Na prvom sastanku Politbiroa 26-27 jula 1930, Filipović je izneo "otrežnjujući izveštaj". Partijski aparat je bio toliko stradao da više nisu postojali kanali komunikacije sa regionalnim rukovodstvima.<ref name="automatski generisano3" /> Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji.<ref name="automatski generisano3" /> Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.<ref>Swain, "Wreckage or Recovery," pp. 133-134.</ref> U aprilu 1932. godine Kominterna je isključila Antuna Mavraka iz KPJ.<ref name=L&D /> 1932. godine i Filipović je smenjen, a Kominterna je na čelo privremenog rukovodstva KPJ postavila [[Josip Čižinski|Josipa Čižinskog]].<ref name="automatski generisano2" /> Do sredine [[1932]]. godine, samo pred [[Državni sud za zaštitu države|Državnim sudom za zaštitu države]] održana su 83 sudska procesa protiv komunista. Na robiju od 15 godina osuđeni su između ostalih: [[Josip Kraš]], [[Đuro Pucar]], [[Ivan Milutinović]], [[Otokar Keršovani]], [[Edvard Kardelj]], [[Jovan Veselinov]], [[Aleksandar Ranković]], [[Boris Kidrič]] i ostali. U periodu oružanog otpora i represije, broj članova partije je nastavio drastično da opada, na svega 400 aktivnih članova krajem 1929. godine, odnosno na 200 članova do 1932.<ref>{{Cite web |url=http://books.google.rs/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA37&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CIIBEOgBMBI#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false |title=Jozo Tomasevich, War and Revolution in Yugoslavia: 1941 - 1945 (str. 37) |access-date=2014-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425121904/https://books.google.rs/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA37&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false |archive-date=2023-04-25 |url-status=live}}</ref> Međutim, u otporu diktaturi, komunisti su na kraju te decenije izrasli u malobrojnu ali čvrsto organizovanu konspirativnu partiju, koja je imala „strogi kodeks vrednosti i ponašanja“ u čijoj su srži bili spremnost na žrtve i unutrašnja solidarnost.<ref name="Perović"/> == Podrška ustaškom pokretu == {{main|Saradnja komunista i ustaša 1930-ih}} [[Datoteka:Kazniona Lepoglava.jpg|thumb|Grupa političkih osuđenika u lepoglavskoj kaznioni.]] Nakon [[drezdenski kongres|Drezdenskog kongresa]] KPJ je podržavala razne separatističke pokrete u Jugoslaviji, uključujući [[Kosovski komitet]],<ref>{{Cite web |url=http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html |title=Archive copy |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811053959/http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_4.html |archive-date=2016-08-11 |url-status=live}}</ref>, [[VMRO]] i [[ustaše]].<ref>{{Cite web |url=http://www.left-dis.nl/uk/cileng.htm |title=Archive copy |access-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114244/http://www.left-dis.nl/uk/cileng.htm |archive-date=2016-03-04 |url-status=live}}</ref> Komuniste i ustaše zbližavala je činjenica da su bili politički revolucionari, izvrgnuti progonu vlasti. Početkom tridesetih godina 20. stoleća, zajednička tema komunista i ustaša bila je borba protiv srpske hegemonije u Jugoslaviji. Tih godina partijsko glasilo [[Proleter (novine)|''Proleter'']] agitovalo je protiv srpskih činovnika, žandara i policije.<ref>Proleter, br. 24, rujan 1932.</ref> Osim toga, zalagalo se za veća prava hrvatskog naroda u Jugoslaviji.<ref>Proleter, br. 26, rujan 1932.</ref> U julu 1932. godine [[Kominterna]] je izdala direktivu jugoslovenskim komunistima da pomažu hrvatske, slovenačke, makedonske i crnogorske "nacionalne revolucionare".<ref name="books.google.rs">[http://books.google.rs/books?id=jS69IRtTA3gC&pg=PA60&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.]</ref> U septembru [[1932]]. [[ustaše]] organizuju "Velebitski ustanak", odnosno napad na nekoliko žandarmerijskih stanica. Tada KPJ proglasom u partijskom organu [[Proleter (novine)|Proleter]] »''pozdravlja ustaški pokret ličkih i dalmatinskih seljaka i stavlja se potpuno na njihovu stranu''«.<ref>List Proleter, organ [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|CK KPJ]], u broju od 28. decembra 1932. godine.</ref> KPJ u istom proglasu poručuje da se komunisti bore protiv nacionalnog i socijalnog potlačivanja, za samoodređenje potlačenih naroda do otcejepljenja. Zbog toga oni uzimaju aktivnog učešća u ustaškom pokretu, vezujući nacionalno oslobodilačku borbu ustaša sa borbom širokih masa radnog naroda za rad, hljeb, zemlju i slobodu.<ref name="Bušić"/> Tri mjeseca kasnije, službeni organ Proleter za veljaču-ožujak 1933. potvrđuje ranije stavove CK KPJ u odnosu na ustaški pokret, i poziva članove KPJ da pomognu "nacionalno-revolucionarnom pokretu".<ref name="Bušić">[http://www.scribd.com/doc/81759238/Bruno-Bu%C5%A1i%C4%87-Hrvatski-usta%C5%A1e-i-komunisti Bruno Bušić, ustaše i komunisti]</ref> KPJ je pokušala da se stavi na čelo hrvatskog nacionalnog revolucionarnog pokreta. Od sredine [[1933]]. godine CK KPJ je pokrenuo list »Hrvatski put«, koji je bio organ nacionalno-revolucionarnih grupa formiranih u zemlji.<ref name="obračun"/> List je tiskan u emigraciji a bio je namijenjen pretežito hrvatskom selu.<ref name="Bušić"/> Po direktivi CK, ovaj časopis je uređivao [[Đuka Cvijić]].<ref name="obračun">{{Cite web |url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87118 |title=Staljinski obračun s jugoslavenskim partijskim vodstvom u SSSR-u |access-date=2014-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013011204/http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87118 |archive-date=2014-10-13 |url-status=live}}</ref> Policijski teror koji je uslijedio nakon oružane pobune zbližio je hrvatske komuniste i ustaše. ''Proleter'' iz veljače 1933. objavljuje članak pod naslovom "Za pomoć i oslobođenje političkih i vojnih osuđenika", u kojem se zalaže za oslobađanje svih političih zatvorenika, uključujući brojne zatočene ustaše.<ref name="Bušić"/> U [[Logor Lepoglava|zatvoru Lepoglava]] početkom [[1934]]. godine dolazi do stvaranja [[zajednica političkih osuđenika u Lepoglavi|„Zajednice političkih osuđenika: hrvatskih nacionalnih revolucionara, makedonskih nacionalnih revolucionara i komunista“]], u cilju zajedničke borbe protiv kraljeve „vojnofašističke“ diktature. Među istaknutim komunistima, članovima Zatvorske zajednice bili su [[Moša Pijade]], [[Milovan Đilas]], [[Andrija Hebrang]], [[Petko Miletić]] i drugi. Zajednica je tada prihvatila Rezoluciju, u kojoj se osuđuje »zločinački režim vojno-fašističke diktature (…) tako zvane Jugoslavije«, koji ugnjetava seljake, radnike i potlačene nacije.<ref>Šime Balen: Prisjećanje na robijašku epozodu Antifašističke fronte, u zborniku: "Antisemitizam, holokaust, antifašizam", Zagreb: Židovska općina Zagreb, 1996, str. 210-213.</ref> Zajednica političkih osuđenika je delovala u narednom periodu. O suradnji svjedoči i publikacija Robija - zapisci hrvatskih narodnih boraca, izdana u Zagrebu [[1936]]. == Zaokret ka antifašizmu i narodnom frontu == {{glavni članak|Antifašizam|Narodni front}} [[Datoteka:Proleter.jpg|minijatura|[[Proleter (novine)|Proleter]], ilegalno glasilo KPJ.]] Dramatičan [[Hitler]]ov uspon 1930-ih postao je najveći problem komunističkom pokretu. Kominterna obustavlja rat protiv socijaldemokratije i "buržoaskih" partija kao najvećeg neprijatelja, i počinje sa okupljanjem svih sila protiv fašizma.<ref name="books.google.rs"/> [[24. decembar|24.]] i [[25. decembar|25. decembra]] [[1934]]. godine u [[Ljubljana|Ljubljani]] je održana [[Četvrta zemaljska konferencija KPJ|Četvrta zemaljska konferencija]] na kojoj je doneta Rezolucija o nacionalnom pitanju, kojom je KPJ istupila "''protiv razbijanja sadašnjeg državnog područja Jugoslavije, jer hoće to preuređenje da postigne mirnim putem, na osnovu nacionalne ravnopravnosti''".<ref>[https://www.znaci.org/00001/138_27.pdf Odluke IV konferencije]</ref> Politbiro izabran na konferenciji činili su: [[Milan Gorkić]], [[Blagoje Parović]], [[Josip Broz]], [[Kamilo Horvatin]] i [[Adolf Muk]].<ref name="automatski generisano2" /> Od petorice izabranih, jedino je Broz uspeo dočekati kraj [[Velika čistka u KPJ|Velike čistke u KPJ]] živ i na slobodi. Pošto Centrani komitet, koji se nalazio u inostransvu, nije mogao efikasno da utiče na rad partijskih organizacija, sredinom [[1935]]. godine obrazovan je Zemaljski biro CK kao operativni organ u zemlji, koji je pridoneo čvršćem povezivanju i usmeravanju aktivnosti partije. Krajem [[1935]]. KPJ je imala oko '''3.000''' članova. Da bi sprečio širenje revolucionarnog pokreta, režim je pojačao progone protiv KPJ. Krajem 1935. usledila je policijska provala u kojoj je do marta [[1936]]. uhapšeno 950 članova KPJ, među kojima i najveći deo rukovodstva u zemlji. U skladu sa odlukom [[Kominterna|Kominterne]] o prelasku rukovodstva KPJ u zemlju i o njegovom formiranju iz redova ljudi koji su izrasli u samom pokretu, odlučeno je da [[Josip Broz]], član Politbiroa CK, ode na rad u zemlju. Tokom [[1937]]. godine unutar KPJ su formirane [[Komunistička partija Hrvatske]] i [[Komunistička partija Slovenije]]. KPJ tih godina prihvata politiku [[narodni front|narodnog fronta]] i novi kurs Kominterne da je [[fašizam]] najveći neprijatelj. Istovremeno ustaše, pod utjecajem fašističke Italije i nacističke Njemačke, razvijaju snažno antikomunističku ideologiju. Već [[1937.]] [[Komunistička partija Hrvatske]] u svom proglasu osuđuje stavove „frankovačko-fašističke demagogije o nezavisnoj hrvatskoj državi“, koja želi „da hrvatskom narodu umjesto jednog jarma nametne drugi, još gori jaram [[Rim]]a i [[Berlin]]a.“ == Španski građanski rat == {{glavni članak|Španski građanski rat|Jugoslovenski španci}} [[Datoteka:Jugoslovenski artiljerci u Španiji.jpg|mini|[[španski borci|Jugoslovenski borci]] [[1937]]. u Španiji. U prvom redu stoje: treći s leva (sa hartijom u ruci) [[Robert Domany]], komandant baterije i peti s leva [[Koča Popović]].]] {{izdvojeni citat|„Borba herojskog španskog naroda nije samo borba koja će imati za rezultat pobjedu ili poraz demokratije samo u Španiji, nego je to početak oružanog sukoba fašizma i demokratije čitavog sveta.“<ref name="automatski generisano4">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.isi.mod.gov.rs/images/biblioteka/vig_feb_2008_print.pdf |access-date=2014-07-21 |archive-date=2016-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160706060327/http://www.isi.mod.gov.rs/images/biblioteka/vig_feb_2008_print.pdf |dead-url=yes }}</ref>|Proglas CK KPJ, 23. oktobra 1936.}} KPJ bila je glavni i moglo bi se kazati jedini organizator u Kraljevini Jugoslaviji u pružanju pomoći republikanskoj Španiji u borbi protiv pobunjenika i fašizma.<ref name="automatski generisano4" /> Španski su događaji u 1936. i 1937. godini centralno i najvažnije pitanje KPJ.<ref name="automatski generisano4" /> [[Antifašizam|Antifašistički]] dobrovoljci su u Španiju odlazili isključivo ilegalno u čemu su neretko bili osujećivani. Jugoslovenska vlada je po svaku cenu nastojala da onemogući odlazak njenih državljana u rat u Španiju. Nakon poziva [[Kominterna|Kominterne]] svim internacionalcima da se priključe oslobodilačkom ratu španskog naroda na Pirineje, veliki je bio odziv pripadnika KPJ. Glavna baza za regrutovanje boraca bila je u [[Pariz]]u. Na Pirinejskim poljima se borilo 1.700 jugoslovenskih dobrovoljaca, od čega je 700 poginulo, a većina je prebegla u [[Francuska|Francusku]] posle pobede Frankove armije. Pred [[Madrid]]om je poginuo (ili je likvidiran) i [[Blagoje Parović]], član CK KPJ i [[politički komesar]] 13. internacionalne brigade. == Staljinistička čistka == {{main|KPJ tokom Velike čistke}} [[Datoteka:Milan Gorkic.jpg|minijatura|185px|[[Milan Gorkić]], generalni sekretar CK KPJ, Titov prethodnik i jedna od brojnih žrtava Staljinovih čistki.]] Razmere [[KPJ tokom Velike čistke|staljinističke čistke u KPJ]] su bile monstruozne.<ref name="Pavluško"/> Procenjuje se da je tokom [[Velika čistka|Velike čistke]] ubijeno oko 600<ref name="Pavlović">{{Cite web |url=http://www.rastko.rs/rastko-ru/delo/12909 |title=Živojin Pavlović, Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora |access-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112133647/http://www.rastko.rs/rastko-ru/delo/12909 |archive-date=2013-11-12 |url-status=live}}</ref>-700<ref>{{Cite web |title=Cinkanjem i preko leševa do šefa KPJ |url=http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768/ |access-date=2014-07-08 |archivedate=2013-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130930185041/http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768 |deadurl=yes }}</ref> članova Komunističke partije Jugoslavije, uključujući veliki broj osnivača i gotovo celokupno dotadašnje rukovodstvo.<ref name="Pavluško"/><ref name="Pavlović" /> U Moskvi su streljani svi dotadašnji generalni sekretari KPJ: [[Filip Filipović]], [[Sima Marković]], [[Đuro Cvijić]], [[Jovan Mališić]] i aktuelni [[Milan Gorkić]], osim [[Triša Kaclerović|Triše Kaclerovića]], koji se na vreme povukao iz politike. Pored toga, streljana su i dva sekretara [[SKOJ]]-a, kao i veliki broj rukovodilaca KPJ, članova CK i Politbiroa.<ref name="Pavlović"/> Naročito je slikovit primer tadašnjeg generalnog sekretara KPJ [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]]. On je iz [[Pariz]]a pozvan u [[Moskva|Moskvu]] na referisanje. Predočena mu je optužba na preko sedamdeset strana koja ga optužuje da je kovao planove protiv CK KPJ. Gorkić je zatvoren i likvidiran. Nakon seče dotadašnjeg jugoslovenskog rukovodstva, [[Tito]] je podržan od Kominterne za šefa Komunističke partije Jugoslavije. Likvidacijom [[CK KPJ|CK]] [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]] [[1937]]. i imenovanjem [[Josip Broz Tito|Josipa Broza]] za generalnog sekretara [[1940]]. godine (a ne 1937, kako se tvrdilo u službenim legendama) kulminira period rigidne staljinizacije KPJ.<ref name="Pavluško" /> Ove dalekosežne promene sprovedene su bez izjašnjavanja članstva i sazivanja kongresa, pukim partijskim prevratom i fizičkim likvidacijama konkurenata. Po završetku čistke, sazvana je [[Peta zemaljska konferencija KPJ]], na kojoj je potvrđeno novo Brozovo rukovodstvo. Peta konferencija je održana od [[19. oktobar|19.]] do [[23. oktobar|23. oktobra]] [[1940]]. godine u predgrađu [[Zagreb]]a. Osnovni zaključci su bili da je konferencija razradila političku liniju KPJ u uslovima [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]]. Konferencija je izglasala novi Centralni komitet od 29 članova i 9 kandidata za članove, a za generalnog sekretara je izabran [[Josip Broz Tito]]. U periodu kada je Tito konsolidovao Partiju, članstvo se udvostručilo - od 1,500 članova jeseni 1937. godine do 3,000 članova maja [[1939]].<ref name="Phyllis Auty, Tito: A Biography">[http://books.google.cz/books/about/Tito.html?id=eraAQgAACAAJ&redir_esc=y Phyllis Auty, Tito: A Biography] (str. 162)</ref> Do septembra 1939, [[SKOJ]] je imao 17.800 članova.<ref name="Phyllis Auty, Tito: A Biography"/><ref name="Istorija SKJ, 165. str">''Istorija SKJ'', 165. str.</ref> U vreme Pete zemaljske konferencije krajem [[1940]]. godine, KPJ je narasla na 7.000 članova.<ref name="Istorija SKJ, 165. str"/><ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/597295/Josip-Broz-Tito |title=Archive copy |access-date=2014-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129040052/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/597295/Josip-Broz-Tito |archive-date=2012-01-29 |url-status=live}}</ref> == Drugi svetski rat == {{main|Narodnooslobodilački pokret|Bratstvo i jedinstvo|Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije}} {{izdvojeni citat|Jer južnoslavenski komunisti su bili duboko idealisti; oni vjeruju u semoizlječivo svojstvo društva, u osnovnu regeneraciju čovječanstva radom - i predlažu smrt fašizmu i rađanje federalne demokracije sa sve pratećim državljanstvom i obrazovanjem u čemu vide dovoljan poticaj za ono što smatraju da su prirodne vrline čovjeka. Pravedno društvo bi bila njihova nagrada.<ref>[https://www.znaci.org/00001/3_1_4.htm Basil Davidson: PARTISAN PICTURE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908002923/https://www.znaci.org/00001/3_1_4.htm |date=2023-09-08 }} "For the South Slav communists were profoundly idealist; they believed in the self-healing properties of society, in the basic regeneration of mankind by works—and in proposing the death of Fascism and the birth of federal democracy with all its concomitants of citizenship and education they saw sufficient stimulus of what they held to be the natural virtues of man. A just society would be its own reward."</ref>|[[Basil Davidson]]}} === Okupacija i ustanak === {{main|Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji}} [[Datoteka:Ustanak u Jugoslaviji 1941.png|minijatura|[[Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji]] povela je KPJ [[1941]]. godine.]] [[Datoteka:Ratko Mitrović u oslobođenom Čačku 1941.jpg|minijatura|[[Ratko Mitrović]] govori na zboru u [[Borbe za Čačak 1941.|oslobođenom Čačku]], oktobra 1941.]] [[Datoteka:Streljanje komunista u Ćupriji.jpg|minijatura|Streljanje komunista u Ćupriji, septembra 1941. godine.]] Prvih dana maja [[1941]]. godine u [[Zagreb]]u je održano partijsko savetovanje na kome je Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije ocenio je da su unutrašnji događaji nametnuli da se na širem forumu partijskog aktiva razmotre [[Vojni puč od 27. marta 1941.|martovski]] i [[Aprilski rat|aprilski događaji]] i donesu odgovarajuće odluke za dalji razvitak oslobodilačke i revolucionarne borbe radničke klase i naroda Jugoslavije.<ref>''Istorija SKJ'', 178-180. str.</ref> Nakon [[Treći rajh|Nemačkog]] napada na [[SSSR]], [[22. jun]]a [[1941]]. godine, Tito saziva hitnu sednicu Politbiroa CK KPJ u [[Beograd]]u na kojoj je Centralni Komitet izdao proglas narodina Jugoslavije u kome ga poziva na oružanu borbu protiv Nemaca. {{izdvojeni citat|»U ime slobode i nacionalne nezavisnosti Komunistička partija Jugoslavije poziva sve rodoljubive narodne elemente da se ujedine u borbi protiv zajedničkog neprijatelja — fašističkog okupatora i domaćih izdajnika ... učinimo da naša zemlja bude okupatoru grobnica, a ne baza za njegovo snabdjevanje!«<ref>Zb. NOR, V/l , 110.</ref>}} Na sednici Politbiro CK KPJ održanoj [[4. jul]]a [[1941]]. godine u vili [[Vladislav S. Ribnikar|Vladislava Ribnikara]] u Beogradu, odlučeno je da se od sabotaža i diverija pređe na opšti ustanak; da partizanski rat bude osnovna forma razvijanja ustanka. Na sastanku su prisustvovali: [[Tito]], [[Aleksandar Ranković]], [[Milovan Đilas]], [[Svetozar Vukmanović]] Tempo i [[Ivo Lola Ribar]]. Na tom sastanku oformljen je [[Vrhovni štab|Glavni štab partizanskih odreda Jugosavije]] prvenstveno od najužeg rukovodstva Politbiroa. U [[Glavni štab NOV i PO Srbije|Glavni štab za Srbiju]] su pri tom ušli: [[Sreten Žujović]], [[Branko Krsmanović]], [[Filip Kljajić Fića]], [[Nikola Grulović]] i [[Rodoljub Čolaković]]. Usledili su sedmojulski pucnji u [[Bela Crkva|Beloj Crkvi]] kod [[Valjevo|Valjeva]] i početak ustanka u Srbiji. Već prve godine rata, KPJ imala značajne gubitke među svojim članovima. Tako su u [[1941]]. stradali: [[Ratko Mitrović]], [[Božidar Adžija]], [[Marko Orešković]] Krntija, [[Milan Blagojević]], [[Rade Končar]], [[Dragojlo Dudić]] i mnogi drugi. {{izdvojeni citat|Kad smo mi stigli u Odred, skoro svi borci bili su članovi Partije ili SKOJ-a, da bi kasnije bili u ubedljivoj manjini. Komunistička partija je bila vrlo popularna i poštovana, mnogi su želeli da joj se pridruže. Ali, Partija je bila kadrovska i strogo selektivna. Za prijem u nju trebalo je mnogo dokaza o ideološkoj bliskosti i, iznad svega, dokazane spremnosti na žrtvu.<ref>[https://www.znaci.org/00003/527.htm Mirko Tepavac: MOJ DRUGI SVETSKI RAT I MIR]</ref>|[[Mirko Tepavac]]}} === Stvaranje organa vlasti === {{main|AVNOJ}} [[Datoteka:Saopštenje o streljenju komunista.jpg|minijatura|Saopštenje o streljenju komunista u Beogradu u Pančevu 1942. godine.]] Nakon povlačenja sa slobodne teritorije u Srbiji, [[Politbiro]] je održao sastanak u [[Drenova (Prijepolje)|Drenovi]], blizu [[Prijepolje|Prijepolja]], [[7. decembar|7. decembra]] [[1941]]. [[Tito]] je pod utiskom poraza u Srbiji ponudio svoju ostavku, ali ona nije bila prihvaćena. Na sastanku je olučeno da se zabranjuje postojanje paralelnih vojnih formacija na slobodnoj teritoriji i da se vodi oružana borba sa [[četnici]]ma. Posle sastanka počelo je zaoštravanje klasne borbe. Počela su sektaštva i levičarska skretanja. Tako je došlo do krvavih odmazdi nad partizanskim borcima i narodom na Kamenoj Gori, blizu Nove Varoši. Ova skretanja su se nastavila i u Crnoj Gori i Hercegovini. Dolazilo je do masovnih streljanja bez presuda. U oslobođenoj [[Foča|Foči]], doneseni su „[[Fočanski propisi]]“. Pod utisakom međunarodnih dešavanja, Partija je organizovala [[Prvo zasedanje AVNOJ-a]] u oslobođenom [[Bihać]]u. Tada je [[AVNOJ]] doneo sijaset važnih odluka za buduće uređenje Jugoslavije. U prekretnoj godini [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]] ([[1943]]), Partija se nalazi pred velikim iskušenjima. Proživljava velike nemačke ofanzive u [[Bosna|Bosni]] i [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. U revolucionarnoj [[1943]]. Glavni Štab je izgubio još jednog svog člana. Na [[Glamoč Polje|Glamoč Polju]] je poginuo [[Ivo Lola Ribar]], samo nekoliko dana pre [[Drugo zasedanje AVNOJ-a|Drugog zasedanja AVNOJ-a]] u [[Jajce|Jajcu]]. Na [[Drugo zasedanje AVNOJ-a|Drugom zasedanju AVNOJ-a]] u Jajcu 29–30. novembra 1943. godine, donete su ključne odluke za ustroj nove Jugoslavije, dogovorena je obnova zemlje na federalnim osnovama, zabranjen je [[Petar II Karađorđević|kralju]] povratak u zemlju, a [[Tito]] je proglašen za [[Maršal Jugoslavije|maršala]]. === Međunarodno priznanje === {{main|Drugo zasedanje AVNOJ-a}} U [[1944]]. godini Partija se trudi da što više omasovi narodni pokret. Dolaze i vojne misije, priznavanje nove Jugoslavije i početak oslobođenja zemlje. I u ovoj godini, Partija gubi veliki broj svojih članova. Tako je stradao general [[Franc Rozman Stane]]. Po ulasku u Srbiju pogunuo je zamenik komandanta [[II proleterska NOU brigada|Druge proleterske brigade]] [[Miodrag Milovanović Lune]]. U završnoj godini rata, Partija radi na organizaciji i radu zemlje posle oslobođenja. Surovo se obračunava sa petokolonašima i narodnim neprijateljima. U tom periodu gubi još jednog člana [[Politbiro]]a. Na prelazu u oslobođeni [[Beograd]] poginuo je član Glavnog Štaba Narodnoslobodilačke vojske [[Ivan Milutinović]]. Na kraju godine smrtno je stradao general [[Petar Drapšin]], a na [[Kosovo|Kosovu]] je ubijen Sekretar mesnog komiteta KP Kosova i Metohije [[Miladin Popović]]. [[29. novembar|29. novembra]] [[1945]]. godine narodno predsedništvo proglašava, u Ustavotvornoj skupštini, [[Federativna Narodna Republika Jugoslavija|Federativnu Narodnu Republiku Jugoslaviju]] i s tom odlukom definitivno ukida u Jugoslaviji [[monarhija|monarhiju]] na čelu sa [[Petar II Karađorđević|Petrom II Karađorđevićem]] i celom [[dinastija Karađorđević|dinastijom Karađorđevića]]. Partija se okreće izgradnji zemlje. Najvažnije pitanje koje se pred njom postavljalo jeste bilo pitanje agrarne reforme. == Sukob sa Informbiroom == {{main|Raskol Tita i Staljina|Informbiro|Titoizam|Goli otok}} [[Datoteka:Josip Broz Tito uniform portrait.jpg|minijatura|185px|[[Josip Broz Tito]], ratni vođa KPJ i doživotni predsednik Jugoslavije.]] Početak razlaza između KPJ i [[SKP(b)]] započet je [[rezolucija Informbiroa|rezolucijom Informbiroa]] [[1948]]. u [[Bukurešt]]u. Još pre donošenja rezolucije, KPJ je iskljičila iz [[Politbiro]]a [[Sreten Žujović|Sretena Žujovića]] Crnog i [[Andrija Hebrang|Andriju Hebranga]] jer su se okrenuli protiv petogodišnjeg plana za izgradnju zemlje i jer su se zalagali da treba u svemu slediti Sovjetske principe. Jedinstvenost KPJ prema rezoluciji Informbiroa je pokazana na '''[[Peti kongres KPJ|Petom kongresu]]''' u [[Beograd]]u. Na ovom Kongresu Jugoslovenski CK se branio od Informbirovskih kleveta i iskazao želju da se sa još većom snagom izgradi socijalizam u zemlji. U velikoj dvorani Vojnopešadijskog učilišta, isto onoj u kojoj je [[1946]]. održano [[Beogradski proces|suđenje Draži Mihailoviću]], okupilo se [[21. jula]] [[1948]]. 2.344 delegata izabranih od 468.175 članova KPJ, koliko ih je bilo u julu 1948. godine. [[Kongres]] je zasedao šest dana. Izbor za novi CK je bio poslednjeg dana. Izborna komisija na čelu sa [[Miloš Minić|Milošem Minićem]] je proglasila rezultate glasanja oko ponoći. Za [[Tito|Tita]] je glasalo 2.318 delegata, a samo je 5 delegata je bilo protiv tj. prihvatilo [[Staljin]]ovu liniju. Tako je novo poverenje dobio stari CK, sa Titom na čelu. Januara [[1949]]. održan je III [[Plenum]] CK KPJ na kome je data puna podrška KPJ u daljem izgrađivanju socijalizma u zemlji. Nakon druge rezolucije Informbiroa (IB)-a u [[Budimpešta|Budimpešti]] 1949. KPJ je još više klevetana u zemljama istočnog Lagera. Pojedini njeni članovi su proglašavani trockistima, špijunima, agentima i petokolonašima. Došlo je do velikih kadrovskih promena u partiji. U vreme borbe sa [[Informbiro]]om (1948-1956), evidentirano je 55.663 lica koja su se izjasnila za Staljinovu liniju. Sukob sa informbiroom je dosta koštao KPJ. Dolazilo je do isključivanja, oduzimanja ordena, spomenica, zasluga, izbacivanja sa posla i zatvaranja. Bilans sukoba KPJ sa IB-om izgleda ovako: Za Rezoluciju Informbiroa su se izjasnila 2.616 politička funkcionera, 2 člana Politbiroa CK KPJ (Žujović i Hebrang), 8 članova CK KPJ, 16 članova CK republičkih KP, 50 članova oblasnih komiteta i 733 člana sreskih komiteta. Za Rezoluciju Informbiroa su se opredelila 28.880 učesnika [[Narodnooslobodilački rat|Narodnooslobodilačkog rata]] i 4.153 pripadnika [[Jugoslovenska armija|Jugoslovenske armije]]. Na osnovu jugoslovenskih podataka od 468.175 članova KPJ i 51.612 kandidata za člana KPJ, za Rezoluciju Informbiroa izjasnilo se 55.000 komunista.<ref name="Popović"/> Svi "informbirovci" su bili isključeni iz partije, a 16.312 lica su bila podvrgnuta represalijama i zatvoreni u specijalne koncentracione logore na ostrvima [[Jadransko more|Jadranskog mora]] - [[Goli otok]] i Grgur.<ref name="Popović">{{Cite web |url=https://www.scribd.com/doc/100756062/Danijela-D-POPOVI%C4%86-REZOLUCIJA-INFORMBIROA-I-1948-GODINA-U-O%C4%8CIMA-RUSKIH-ISTORI%C4%8CARA-I-ISTRA%C5%BDIVA%C4%8CA |title=Rezolucija Informbiroa i 1948. godina u očima ruski historičara i istraživača |access-date=2014-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110023/https://www.scribd.com/doc/100756062/Danijela-D-POPOVI%C4%86-REZOLUCIJA-INFORMBIROA-I-1948-GODINA-U-O%C4%8CIMA-RUSKIH-ISTORI%C4%8CARA-I-ISTRA%C5%BDIVA%C4%8CA |archive-date=2016-03-04 |url-status=live}}</ref> Sukob sa Informbiroom stavio je Partiju na najveća iskušenja do tada. == Savez komunista Jugoslavije == {{main|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|MASPOK|Čistka liberala u Srbiji}} [[Datoteka:Stari CK.JPG|minijatura|Posleratna zgrada CK KPJ, do preseljenja u novu zgradu na Novom Beogradu (danas [[Istorijski muzej Srbije]]).]] [[Datoteka:Radno Predsednistvo Pete konferencije KPJ 1952 god.jpg|desno|mini|Preživeli članovi Radnog predsedništva Pete zemaljske konferencije, slikani novembra [[1952]]. godine, za vreme održavanja [[Šesti kongres KPJ|Šestog kongresa KPJ]] u [[Zagreb]]u. S leva na desno - [[Đuro Pucar Stari]], [[Moša Pijade]], [[Josip Broz Tito]], [[Spasenija Cana Babović]] i [[Edvard Kardelj]].]] [[Datoteka:NoviBeograd-CK.jpg|mini|Nova zgrada CK, danas [[poslovni centar Ušće]] na Novom Beogradu.]] [[Datoteka:Komunistički natpis u Pasaduru.JPG|mini|Grafit logotipa i slogana SKJ]] U jeku borbe sa Informbiroom, u [[Zagreb]]u je od [[2. novembar|2.]] do [[7. novembar|7. novembra]] [[1952]]. bio održan '''[[Šesti kongres KPJ]]''', na kome je data ocena iskustva borbe protiv Staljina, a takođe je izrečena i kritika staljinizma kao društvenog sistema. Na Kongresu je KPJ utvrdila osnovni pravac društvenog razvoja na osnovama [[Radničko samoupravljanje|samoupravljanja]]. U isto vreme započeto je menjanje revolucionarne organizacije u skladu sa novim društvenim uslovima i potrebi pri prelasku na samoupravljanje. Kongres je usvojio izveštaj Tita i konstantovao da uvođenje raničkog samoupravljanja u preduzećima ima odlučujući značaj za dalji razvoj i učvršćivanje socijalističke demokratije u zemlji. Kongres je predložio da [[Narodni front]] preraste u jedinstvenu i aktivnu masovnu političku organizaciju [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] (SSRNJ). Kongres je rešio da Komunistička partija Jugoslavije promeni naziv u '''''Savez komunista Jugoslavije''''', po Savezu između komunističkih Partija koju je nekad predlagao [[Lenjin]]. Posle privremene stabilizacije partije, dolazi nova bura. Zbog svojih članaka u listu ''Nova misao'', [[Milovan Đilas]] je skrenuo pažnju na sebe. Ovakvi članci su imali previše liberalistički karakter i kritiku komunizma. Na III Plenum Saveza komunista Jugoslavije u [[Beograd]]u [[januar]]a [[1954]]. Plenum je doneo odluku da je Milovan Đilas vodio liniju suprotnu političkoj liniji čitavog Saveza, da je uneo zabunu u javnosti i naneo ozbiljnu štetu komunistima i čitavoj zemlji, da se lično izolovao iz čitavog saveza i svojim radovima utirao put ka razbijanju idejnog i organizacionog jedinstva Saveza komunista Jugoslavije, pa je zato Milova Đilas isključen iz [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|CK SKJ]], udaljen sa svih funkcija i kažnjen poslednjom opomenom. Kasnije je na sastanku osnovne organizacije u beogradskom rejonu u kome živi isključen i iz Partije. Nakon stabilizacije odnosa sa Sovjetskim Savezom i završetka dugotrajne borbe sa Informbiroom, Savez komunista Jugoslavije nastavlja sa učvršćivanjem svoje linije. '''[[Sedmi kongres SKJ]]''' održan je u [[Ljubljana|Ljubljani]] [[april]]a [[1958]]. godine u prisustvu 1.795 delegata. Kongres je istakao da je razvijanje društvenog samoupravljanja jedan od glavnih zadataka komunista. Sedmi kongres je usvojio novi Program Saveza komunista, koji je označio ciljeve za koje se bore komunisti Jugoslavije u spoljnoj i unutrašnjoj politici.<ref>''Istorija SKJ'', 404-410. str.</ref> Decembra [[1964]]. godine u [[Beograd]]u je održan '''[[Osmi kongres SKJ]]''', koji je dao svestranu analizu rezultata i uspeha, stabilnosti i teškoća u razvitku jugoslovenske zemlje. Na njemu su postavljene idejne osnove i stvoreni preduslovi za privrednu i društvenu reformu. [[Jul]]a [[1966]]. godine održan je [[Brionski plenum CK SKJ]] koji je isključio [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]] i [[Svetislav Stefanović Ćeća|Svetislava Stefanovića]] zbog zloupotreba Službe državne bezbednosti. U Beogradu je marta 1969. godine održan '''[[Deveti kongres SKJ]]''', na kojem je glavni referat podneo [[Tito]]. Na ovom kongresu dominirala su pitanja u vezi sa sprovođenjem privredne i društvene reforme u Jugoslaviji. U spoljnoj politici SKJ, će se ubuduće boriti za učvršćivanje nezavisnosti, poštovanja suvereniteta i za ravnopravne odnose među narodima i državama. SKJ se nalazi u ozbiljnoj krizi [[1970]], [[1971]]. i [[1972]] godine. Pojava [[MASPOK]]-a u [[Socijalistička Republika Hrvatska|Hrvatskoj]] i rađanje liberalističkih ideja u [[Socijalistička Republika Srbija|Srbiji]] su počeli da iz temelja ljuljaju čitav SKJ. Nakon prvih pojava nacionalističkih shvatanja u Hrvatskoj, došlo je do reakcije u CK SKJ radi suzbijanja ovakvih pojava. [[Datoteka:Marko Nikezic.jpg|minijatura|left|[[Marko Nikezić]], smenjeni predsednik [[Centralni komitet|CK]] [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]]]] O ovim promenama u Hrvatskoj govorila je [[Savka Dabčević-Kučar]]. Ona je podnela referat u kome je podržavana takva linija od strane CK Saveza komunista Hrvatske. Na 22 sednici CK SKH Savka Dapčević je potvrdila da je masovni pokret u Hrvatskoj deo politike Saveza komunista Hrvatske. Za konsolidaciju političke situacije u zemlji značajna je 21. Sednica Predsedništva SKJ u [[Karađorđevo|Karađorđevu]] gde je [[Tito]] osudio ovakve promene u Hrvatskoj. Posle ovoga svoje ostavke su podneli [[Savka Dabčević]], [[Miloš Žanko]], [[Mika Tripalo]], [[Pera Pirker]], [[Marko Koprtl]] i [[Janko Bobetko]]. Takođe je odlučeno da se sa dosadašnjih funkcija smene dosadašnji predsednik i potpredsednik CK Zagreba [[Srećko Bijelić]] i [[Dragutin Haramija]], a za novog predsednika CK SKH izabrana je [[Milka Planinc]]. Dijamentralno suprotno od nacionalističkih skretanja u Hrvatskoj u Srbiji su se pojavile liberalističke struje u najužem rukovodstvu CK Srbije. Akcent je bio na ekonomiji tj. liberalnijem ekonomskom modelu, većim ovlašćenjima direktora privrednih subjekata. Naravno to je bilo u suprotnosti sa radničkim i društvenim samoupravljanjem . Glavni predstavnici bili su: predsednik CK SKJ [[Marko Nikezić]], Sekretar SKS dr [[Latinka Perović]], Predsednik Pokrajinskog komiteta CK Vojvodine [[Mirko Čanadanović]] i sekretar [[Miloš Radojičić]]. Pod velikim pritiscima, svi pomenuti su podneli ostavke na svoje funkcije i članstvo u Savezu komunista. Posle toga je usledila velika „[[Čistka liberala u Srbiji|čistka]]“ među privrednicima u Srbiji i veliki broj direktora firmi, uspešnih privrednika je smenjen. To je imalo ozbiljne posledice na ekonomski razvoj Srbije. Umesto Nikezića i Perovićeve izabrani su dr [[Tihomir Vlaškalić]] i [[Nikola Petrović]]. Maja 1974. godine u Beogradu je održan '''[[Deseti kongres SKJ]]''' na kome je glavni referat podneo Tito. Kongres je usvojio referat i dao jednodušnu podršku daljem učvršćenju ravnopravnosti, bratstva i jedinstva naroda i narodnosti i još veću afirmaciju spoljne nesvrstane politike. '''[[Jedanaesti kongres SKJ]]''' je održan u Beogradu juna 1978. godine. Tito podnosi referat „Savez komunista Jugoslavije u borbi za dalji razvitak socijalističke samoupravne i nesvrstane Jugoslavije“. Kongres je obavezao komuniste da moraju biti svuda gde se odvija politička i samoupravna aktivnost radnih ljudi i građana. == Kriza i raspad Saveza komunista == {{main|Četrnaesti kongres SKJ|Raspad SFRJ}} [[Datoteka:01 - Milosevic na 14 kongresu SKJ.PNG|mini|desno|250p|[[Slobodan Milošević]], predsednik Centralnog komiteta [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]] govori na [[Četrnaesti kongres SKJ|14. kongresu SKJ]].]] {{izdvojeni citat|„Ništa drugo nam nije važnije nego jedinstvo Saveza komunista. Dok god je Savez komunista jedinstven, on može da jako utiče i na jedinstvo redova i u radničkoj klasi, i među narodima naše zemlje uopšte.”|Dio jednog od govora Josipa Broza Tita na [[6. kongres Komunističke partije Jugoslavije|VI kongresu KPJ]], Zagreb, novembra 1952.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pd_lhoOD0cc Četvrtkom u 9: Kako je propao SKJ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261011092927/https://www.youtube.com/watch?v=pd_lhoOD0cc |date=2026-10-11 }}, RTS Sajt - Zvanični kanal</ref>}} Posle Titove smrti ([[1980]]), Savez komunista Jugoslavije, verbalno, na sve načine pokušava da očuva jedinstvo. Svi se zaklinju u Tita. Kolektivno rukovodstvo koje je došlo na mesto Tita je razjedinjeno i svako gleda pre svega interese republike koju predstavlja. Devedesetih godina dolazi do najteže krize i konačnog kraja. Poslednji pokušaj očuvanja jedinstva pokušan je na XIV vanrednom kongresu SKJ u [[Beograd]]u [[1990]]. godine. Na kongresu se vodila oštra polemika između predstavnika delegata [[Srbija|Srbije]] i [[Slovenija|Slovenije]]. Delegati iz Srbije, predvođeni Miloševićem, su predlagali jedinstveni SKJ, dok su delegati Slovenije zahtevali labaviji savez tj. stvaranje Saveza radničkih saveza komunista. Nakon dva dana verbalnog rata između Srba i Slovenaca [[22. januar]]a [[1990]]. u 22,30 predsednik Saveza komunista Slovenije [[Milan Kučan]], pruža ruku i pozdravlja [[Milan Pančevski|Milana Pančevskog]], predsedavajućeg i kreće prema izlazu iz dvorane, zajedno sa 106 slovenačkih delegata, a nedugo potom, posle kraćeg ubeđivanja i konsultacija, a kao znak podrške slovenačkom rukovodstvu, usledio je i izlazak delegata iz Saveza komunista [[Hrvatska|Hrvatske]] predvođenih svojim predsednikom [[Ivica Račan|Ivicom Račanom]]. Oko ponoći 22. januara 1990. kongresna dvorana je ispražnjena. Tako se Savez komunista Jugoslavije politički dezintegrisao i formalno prestao da postoji, a uskoro je počeo [[raspad SFRJ]] i ratovi s njim povezani. Arhiv Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije je posle raspada Jugoslavije prešao u sastav Arhiva Jugoslavije, koji je potom postao Arhiv Srbije u Beogradu.<ref name="automatski generisano4" /> == Povezano == * [[Kongresi KPJ-SKJ]] * [[Spisak članova CK KPJ-SKJ]] * [[Savez komunističke omladine Jugoslavije]] * [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] * [[Popis političkih stranaka nastalih od Saveza komunista Jugoslavije]] == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|League of Communists of Yugoslavia}} * {{sh}} [http://komunist.free.fr/istorija.html Historija SKJ] * {{sh}} [http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/2001/274-275/274-275_27.htm Manifest komunisticke opozicije] (1920) * {{en}} [http://www.mzes.uni-mannheim.de/projekte/incs/home/data/pdf/INCS_18_ONLINE.pdf Avgust Lešnik, ''The Development of the Communist Movement in Yugoslavia during the Comintern Period''] * {{en}} [http://hdl.handle.net/10891/osa:86664ab2-ba83-4b6b-bb52-ba97777b30cb "The League of Communists of Yugoslavia - Part I: The Communist Party of Yugoslavia 1919-1948"], 24 May 1960 {{Savez komunista Jugoslavije}} {{Normativna kontrola}} {{Izabran}} [[Kategorija:Nastanci 1919.]] [[Kategorija:Savez komunista Jugoslavije]] [[Kategorija:Političke stranke u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Komunističke partije]] [[Kategorija:Radnički pokret Jugoslavije]] [[Kategorija:Historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Josip Broz Tito]] [[Kategorija:Rana historija Komunističke partije Jugoslavije]] 9stg71a288agzvvvde0oilmgtj4vfki 0 19682 42713774 42690032 2026-10-25T22:58:36Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713774 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Lenepveu, Jeanne d'Arc au siège d'Orléans.jpg|thumb|300px|Ivana Orleanska predvodi [[Francuzi|Francuze]] u osvajanju Orleansa]] '''Stogodišnji rat''' bio je isprekidan ratni sukob između kraljevine [[Engleska|Engleske]] i kraljevine [[Francuska|Francuske]] koji je trajao punih 116 godina i to od [[1337]]. do [[1453]]., a u tom su se vremenu izmjenjivala razdoblja intenzivnog ratovanja s razdobljima mira. Rat je počeo [[Engleska|engleskom]] ekspanzijom na [[Francuska|francuskom]] tlu, a završio istjerivanjem Engleza s francuskog tla, izuzev grada [[Calais]]a i okolice. Stogodišnji rat bio je prekretnica u mnogo pogleda. Rat je pridonio nacionalnom osvješćivanju obiju zaraćenih strana, a gledano s vojne strane u njemu su primjenjena nova oružja i taktike koja su dalekosežno utjecala na ratove koji će se kasnije voditi. Pojavom stajaće vojske prvi put u [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] potpuno je napušten sustav vojske [[Feudalizam|feudalnih]] [[vazal]]a što je vojsku učinilo ubojitijom i moćnom pa se iz svih tih razloga smatra da je Stogodišnji rat najznačajniji sukob u povijesti [[Srednji vijek|srednjovjekovnog]] ratovanja. Stogodišnji rat dijeli se na nekoliko perioda: * Prvi period (tzv. [[Edward III|Edwardov]] period) koji je trajao između [[1337]]. – [[1360]]. * Drugi period (tzv. [[Charles IV od Francuske|Charlesov period]] koji je trajao između [[1369]]. – [[1389]]. * Treći period (tzv. Lancasterski period) koji je trajao između [[1415]]. – [[1429]]. * Četvrti i zadnji period (period [[Ivana Orleanska|Ivane Orleanske]] koji je trajao do godine [[1453]].), a koji karakterizira [[Engleska|englesko]] gubljenje pozicija i poraz. Naziv Stogodišnji rat ušao je u upotrebu tek kasnije i uveden je od strane povjesničara kako bi se lakše prikazao slijed povijesnih događaja. == Uzroci sukoba == Normansko osvajanje Engleske u [[11. stoljeće|11. stoljeću]] stvorilo je novu situaciju u sjeverozapadnoj Europi. Obje obale [[La Manche]]a bile su pod kontrolom jedne dinastije jer su vladari [[Engleska|Engleske]] ujedno bili i vladari [[Normandija|Normandije]]. Normansko-francuska dinastija koja je vladala Engleskom željela je proširiti svoje [[Francuska|francuske]] teritorije, a istovremeno francuski vladari željeli su zaokružiti sve francuske teritorije pod svojom vlašću. Rezultat svih tih političkih težnji bila je dugotrajna borba dvaju tada najsnažnijih [[Srednji vijek|srednjovjekovnih]] kraljevstava. Ta borba nije se samo sastojala od ratova i bitaka. To je bila složena igra dinastičkih brakova i međusobno povezanih obveza. Engleski kralj [[Vilim Osvajač]] tehnički gledano, kao normandijski vojvoda, bio je [[vazal]] kralja Francuske. Njegov praunuk [[Henry II od Engleske|Henry II]], iako vazal francuskog kralja, posjedovao je veći dio [[Francuska|francuskog]] teritorija nego sam francuski kralj koji je vladao samo područjem oko [[Pariz]]a i dijelom teritorija na sjeveru. Prinčevi obiju vladajućih kuća vjenčavali su se unutar istog ograničenog kruga, tako da je zapadna [[Evropa]] postala međusobno povezana mreža rođaka s [[Francuski jezik|francuskog govornog područja]], često s jednako jakim pravima na iste teritorije. Najbolji su primjer bili francuski kralj [[Louis VII od Francuske|Louis VII]] i engleski kralj [[Henry II od Engleske|Henry II]] koji su obojica oženili nasljednice [[Akvitanija|Akvitanije]]. Jedan od uzroka spora dinastičke je prirode a proizlazi iz jednog od brakova između [[Francuska|francuske]] i [[Engleska|engleske]] kraljevske obitelji. [[1308]]. godine, [[Isabella Francuska|Isabella]], kćer kralja Francuske, vjenčala se s [[Edward II|Edwardom II]] kraljem Engleske. [[1312]]. Rodio im se sin [[Edward III]], a njegov ujak [[Charles IV od Francuske|Charles IV]] deset godina kasnije postao je francuski kralj. Kada je [[Charles IV od Francuske|Charles IV]] umro iza njega nije ostalo muških nasljednika. Već nakon smrti [[Charles IV od Francuske|Charles IV]] u Francuskoj su se pojavili prijepori oko toga tko će biti sljedeći kralj budući da je [[Charles IV od Francuske|Charlesova]] starija kći zahtijevala krunu. Stoga se sastala plemićka skupština koja je odlučila da će to biti [[Charles IV od Francuske|Charlesov]] bratić. Najbliži preostali muški rođak, a ujedno i veliki zemljoposjednik i feudalac u Francuskoj bio je [[Charles IV od Francuske|Charlesov]] nećak i engleski kralj [[Edward III]] koji je također počeo isticati pravo na francusku krunu., ali francuska feudalna skupština to nije željela. U tim uvjetima kada francuski velikaši nisu htjeli engleskog kralja za svog vladara nije iznenađujuće da su na skupštini izabrali [[Charles IV od Francuske|Charles IV]] bratića po očevu bratu, [[Philippe VI od Francuske|Philippeu od Valoisa]]. [[Philippe VI od Francuske|Philippe od Valoisa]] okrunjen je u [[Reims]]u u maju [[1328]]. godine. Tada 17-godišnji [[Edward III]] nije prihvatio tu odluku feudalne skupštine iako se ipak bio [[1329]]., sastao s novoizabranim francuskim kraljem. Sljedećih osam godina donijet će postupne promjene koje su u konačnici dovele do ratnog sukoba. Jedan od elemenata koji su u tih osam godina doveli do otvorenog sukoba velik je [[Edward III|Edwardov]] feudalni posjed u jugozapadnoj Francuskoj koji ga je činio vrlo moćnim stožerom za okupljanje nezadovoljnog francuskog plemstva oko sebe. Također i francuska pomoć [[Škotska|škotskom]] kralju [[David II., kralj Škotske|Davidu II.]] koji se borio protiv Engleza. Ono što je bio ''[[Casus belli]]'' dogodilo se godine [[1337]]. kada je [[Philippe VI od Francuske|Philippe VI]] odlukom razvlastio [[Edward III|Edwarda III]] od jednog od njegovih posjeda u Francuskoj. Engleski odgovor bio je dramatičan. [[Edward III]] objavio je Francuskoj rat. == Početak rata == [[Datoteka:BattleofSluys.jpeg|250px|thumb| '''Bitka od Sluysa''']] Otvorena neprijateljstva započeli su francuski brodovi koji su [[1337]]. godine počeli pustošiti obalna naselja uz [[La Manche]]. Iste je godine [[Philippe VI od Francuske|Philippe VI]] od [[Edward III|Edwarda III]] zahtijevao da mu preda [[feud]] [[Akvitanija|Gaskonju]] jer je smatrao da [[Edward III]] ne vrši svoje [[vazal]]ske obveze prema njemu kao kralju Francuske. Henry Burghersh, biskup Lincolna, došao je u [[Pariz]] s [[Edward III|Edwardovim]] negativnim odgovorom i objavom rata. [[Francuska]] je na početku rata imala oko 25 milijuna stanovnika, a [[Engleska]] oko 6 milijuna. Nadalje, smatralo se da Francuska ima veću i bolje obučenu vojsku vitezova i njihovih [[vazal]]a. == Ratni periodi == === Prvi (Edwardov) period rata, od [[1337]]. do [[1360]]. === [[Datoteka:Francuska1346.JPG|thumb|250px|left|'''[[Francuska]] nakon [[1346]].]] U prvim godinama rata [[Edward III]] povezao se s plemstvom u [[Nizozemska|Nizozemskoj]] i [[Flandrija|Flandriji]], ali taj savez raspao se već godine [[1340]]. Visoki troškovi rata doveli su [[Edward III|Edwarda III]] u vrlo nezgodnu financijsku situaciju. [[Francuska]] je tih godina imala pomorsku nadmoć zahvaljujući [[Genova|genovskim]] brodovima i njihovim obučenim posadama. Engleski gradovi uz [[La Manche|kanal]] često su bili meta napada tog brodovlja pa su živjeli u strahu, a što je, u konačnici, dovelo i do opadanja trgovine vunom i vinom s [[Flandrija|Flandrijom]] i [[Akvitanija|Gaskonjom]], od koje su ti gradovi i živjeli. Međutim, [[1340]]. godine, dok je nastojala spriječiti englesku vojsku da se iskrca na francusko tlo, francuska je [[flota]] bila skoro potpuno uništena u [[Bitka od Sluysa|Bitci kod Sluysa]]. Nakon te bitke Engleska je u pomorskom pogledu u ostatku rata dominirala [[La Manche|Kanalom]] sprječavajući Francuze da izvrše invaziju Engleske. [[1341]]. godine rat je prenijet u vojvodstvo [[Bretanja|Bretanju]] gdje je sukob izbio zbog nasljedstva tog vojvodstva pri čemu su [[Edward III]] i [[Philippe VI od Francuske|Philippe VI]] podržali različite strane u sukobu, no rat u Bretanji vođen je s promjenjivom srećom pri čemu je grad Vannes nekoliko puta padao iz ruke u ruku. [[Datoteka:Battle of crecy froissart.jpg|thumb|200px|'''Bitka kod Crecyja''']] U mjesecu julu [[1346]]. godine [[Edward III]] odlučio se na invaziju preko [[La Manche|Kanala]] iskrcavši se s glavninom vojske u mjestu Cotentin. [[Philippe VI od Francuske|Philippe VI]] okupio je veliku vojsku kako bi se suprostavio engleskoj invaziji. [[Edward III]] sa svojom vojskom nastupao je sjeverno prema [[Nizozemska|Nizozemskoj]], usput pljačkajući i pustošeći, ne držeći teritorij preko kojeg je prešao, sve u namjeri da svojim nastupanjem zavara Francuze. Do susreta dviju vojski došlo je kod Crécyja gdje se odigrala znamenita [[Bitka kod Crécyja]]. [[Edward III|Edward]] je svoje snage postavio obrambeno, a [[Philippe VI od Francuske|Philippova]] je vojska napala. [[Bitka kod Crécyja]] bila je potpuna katastrofa za Francuze zahvaljujući engleskim strijelcima s dugim lukovima. [[Edward III|Edward]] je nakon bitke nastavio napredovati sjeverno te je opsjeo grad [[Calais]] na obali [[La Manche|Engleskog kanala]] koji je nakon puno muka (zbog jakog otpora lokalnog stanovništva) osvojio [[1347]]. Ovaj grad postao je važna strateška točka za Engleze. On je predstavljao mostobran koji je omogućavao duže zadržavanje vojske na francuskom tlu. Iste godine Engleska je u Bitci kod Neville's Crossa odnijela važnu pobjedu protiv [[Škotska|Škotske]] koja je [[Edward III|Edwardu]] osigurala pozadinu i smanjila moć važnog saveznika Francuske. [[Datoteka:Battle-poitiers(1356).jpg|thumb|200px|left|'''Birka kod Poitiersa''']] [[Datoteka:Meister des Porträts des Jean le Bon 001.jpg|thumb|150px|left|'''Jean II. Dobri''']] Godine [[1348]]. [[kuga]] je harala [[Evropa|Evropom]] pa je tako zahvatila obje zaraćene strane. Prošlo je osam godina dok se [[Engleska]] oporavila od te pošasti, da bi [[1356]]. godine [[Edward III|Edwardov]] sin [[Edward Crni Princ|istog imena]] znan kao [[Edward Crni Princ]] skupio vojsku i napao Francusku sa strane [[Akvitanija|Gaskonje]] te u [[Bitka kod Poitiersa (1356)|Bitci kod Poitiersa]] izvojevao veliku pobjedu koristeći istu taktiku kao i njegov otac u [[Bitka kod Crécyja|Bitci kod Crécyja]], upotrebljavajući dalekometne strijele svojih strijelaca. Novi francuski kralj [[Jean II od Francuske|Jean II]] bio je u btici zarobljen te je prisiljen potpisati primirje s [[Edward Crni Princ|Edwardom]], koje je kasnije bilo potvrđeno ''[[London]]skim sporazumom'' kojim je [[Edward Crni Princ]] stekao [[Akvitanija|Akvitaniju]], a [[Jean II od Francuske|Jean II]] bio je pušten iz zatvora, ali se kasnije sam vratio u zatvor jer nije mogao platiti otkupninu za koju je prilikom puštanja bio garantirao. === [[Ugovor iz Brétignya]] === Francuska je ovim porazom upala u potpuni kaos. Odmetništvo te pljačka koju su činili poraženi vojnici uzeli su maha. [[1358]]. Seljaci su digli ustanak. Tu situaciju iskoristio je [[Edward Crni Princ|Edward]] napavši ponovno Francusku u nadi da će kapitalizirati svoje vojne uspjehe te osvojiti francusko prijestolje. No Francuzi su pružili žilav otpor te mu onemogućili da osvoji [[Pariz]] i [[Rheims]]. Slijedom događaja na bojnom polju sklopljen je [[1360]]. ''[[Ugovor iz Brétignya]]'' temeljem kojeg su Englezi dobili polovicu [[Bretanja|Bretanje]] i cijelu [[Akvitanija|Akvitaniju]], [[Calais]], [[Ponthieu]] i oko polovice francuskog plemstva koje je postalo [[Edward III|Edwardovim]] [[vazal]]ima. Odredbe tog ugovora prepolovile su Francusku u teritorijalnom smislu i bile su za nju vrlo nepovoljne. ''Ugovorom iz Brétignya'' [[Edward III]] je stekao velike teritorijalne dobitke i potvrdio svoje osvajanje [[Calais]]a, no istim sporazumom morao se odreći francuske krune. U stvarnosti [[Edward III]] nije se nikada odrekao svojih aspiracija prema francuskom prijestolju, te su se, čim je [[1364]]. za francuskog kralja okrunjen [[Jean II od Francuske|Jeanov]] sin [[Charles V od Francuske|Charles V]], neprijateljstva obnovila. === Drugi (Charlesov) period rata, od [[1369]]. do [[1389]]. === [[Datoteka:Charles V France.jpg|thumb|150px|left|[[Charles V od Francuske]]]] Tokom vladavine francuskog kralja [[Charles V od Francuske|Charles V]] Englezi su postupno potiskivani s pozicija koje su dobili ''Ugovorom iz Brétignyja''. Vojvode od Bretanje pomirili su se s francuskim kraljem, te su čak i vojsku okrenuli protiv Engleza. Sve je to koincidiralo sa sudjelovanjem engleskog prijestolonasljednika [[Edward Crni Princ|Edwarda Crnog Princa]] u ratu u [[Španjolska|Španjolskoj]] godine [[1366]]. Naime, uz pomoć Francuske svrgnut je kralj [[Kastilija|Kastilije]] Petar Kastilijski. Kako su Petrove kćeri bile udane za [[Edward Crni Princ|Edwardovu]] braću rat je bio neizbježan i izbio je svom žestinom [[1370]]. između [[Francuska|Francuske]] i [[Kastilija|Kastilije]] s jedne i [[Engleska|Engleske]] i [[Portugal]]a s druge strane. Rat u [[Španjolska|Španjolskoj]] Francuzi su iskoristili da manjim vojnim operacijama postupno oslabe engleske pozicije, pa su tako godine [[1372]]. povratili i Poitiers, izgubljen u slavnoj [[Bitka kod Poitiersa (1356)|Bitci kod Poitiersa]]. Smrću [[Edward Crni Princ|Edwarda Crnog Princa]] [[1376]]. i njegovog oca [[Edward III|Edwarda III.]] [[1377]]., kraljem u Engleskoj postao je [[Richard II od Engleske|Richard II]], maloljetni sin [[Edward Crni Princ|Edwarda Crnog Princa]]. Engleska se pomalo okretala svojim unutarnjim problemima. U Francuskoj je zbog prerane smrti [[Charles V od Francuske|Charlesa V]] [[1380]]. krunu preuzeo maloljetni i psihički bolestan [[Charles VI od Francuske|Charles VI]] koji nikada tokom svoje vladavine nije u Francuskoj uzeo u svoje ruke potpunu kontrolu vlasti. Rat je, slijedom tih okolnosti, postupno slabio i utihnuo do godine [[1389]]. Engleski kralj [[Henry IV od Engleske|Henry IV]] koji je vlast preuzeo od [[Richard II od Engleske|Richard II]] imao je planove novih napada na Francusku ali ih zbog svoje kratke vladavine i unutarnjih pobuna nije nikada ostvario. U Francuskoj je izbio [[građanski rat]] između [[Charles VI od Francuske|Charlesa VI]] bliskih rođaka, njegovog brata Luisa od Valoisa i bratića Jeana, vojvode Burgundskog. Tokom rata Luis je ubijen, a od godine [[1410]]. obje zaraćene strane na svojoj su strani kao saveznika željele imati Englesku. === Treći (Lancasterski) period rata, od [[1415]]. do [[1429]]. === [[Datoteka:Henry V of England.jpg|thumb|left|[[Henry V od Engleske|Henry V]]]] [[1413]]. godine, dolaskom na englesko prijestolje ratobornog i energičnog [[Henry V od Engleske|Henrya V]], počinje naintenzivniji i najslavniji period Stogodišnjeg rata. [[1414]]. godine [[Henry V od Engleske|Henry V]] odbija ponudu Francuza da se ponovno uspostave granice iz ''Ugovora iz Brétignyja'' u zamjenu za kooperativnost francuske strane. [[Datoteka:Battle of Agincourt, St. Alban's Chronicle by Thomas Walsingham.jpg|thumb|200px|'''Bitka kod Agincourta''']] [[Henry V od Engleske|Henry V]] nije dugo čekao. U augustu [[1415]]. godine on se sa svojom vojskom iskrcao u Francuskoj. Iako je bio u iskušenju da krene izravno na [[Pariz]], odlučio se za varijantu preko [[Calais]]a, manevrirajući poput engleskih snaga prije [[Bitka kod Crécyja|Bitke kod Crécyja]] da bi se s mnogo većim francuskim snagama susreo kod Agincourta, sjeverno od rijeke [[Somme]]. U [[Bitka kod Agincourta|Bitci kod Agincourta]] [[Henry V od Engleske|Henry V]] je izvojevao glatku pobjedu i nanio katastrofalan poraz francuskim snagama među kojima su izginuli mnogi vojskovođe. [[Henry V od Engleske|Henry V]] osvojio je [[Normandija|Normandiju]], a [[1417]]. grad [[Caen]] i [[1419]]. grad [[Rouen]]. Sklopio je savez s [[Burgundija|Burgundskim Vojvodstvom]] i godine [[1419]]. došao pred zidine [[Pariz]]a. [[1420]]. [[Henry V od Engleske|Henry V]] je s [[Charles VI od Francuske|Charlesa VI]] vodio pregovore čiji je rezultat bio ''Sporazum iz Troyesa'' prema kojem se [[Henry V od Engleske|Henry V]] oženio kćerkom francuskog kralja, Katarinom od Valoisa i postao nasljednik francuske krune. Henry je tim sporazumom postao prvi engleski kralj koji je i faktički i pravno, svojim pravom na nasljedstvo francuske krune, ujedinio francusku i englesku krunu. [[Henry V od Engleske|Henry V]]je nastavio svoje osvajanje Francuske ali je ubrzo [[1422]]. poginuo u opsadi grada [[Meaux]]a. [[Charles VI od Francuske|Charles VI]] također je uskoro umro, a [[Henry V od Engleske|Henrya V]] naslijedio je njegov maloljetni sin [[Henry VI od Engleske|Henry VI]] koji je tako postao engleski i francuski kralj. === Četvrti i zadnji period (period [[Ivana Orleanska|Ivane Orleanske]]), od [[1429]]. do [[1453]]. === [[Datoteka:Ingres coronation charles vii.jpg|thumb|200px|left|'''Ivana Orleanska''']] Kako je [[Henry VI od Engleske|Henry VI]] bio maloljetan oko [[regent]]stva nad njim u Engleskoj su izbile svađe, koje su usporile daljnji tok rata u Francuskoj. Zbog toga su tek [[1428]]. Englezi ponovno pokrenuli ratne operacije opsjedajući grad [[Orléans]]. U tome trenutku Englezi nisu imali dovoljno snaga da bi osvojili utvrđeni grad pa se opsada otegla. U tome trenutku na francuskoj strani pojavila se jedna osoba o kojoj je kasnije stvoren mit, a to je bila [[Ivana Orleanska]]. [[1429]]. [[Ivana Orleanska]] uvjerila je francuske vojne zapovjednike da je doživjela viziju [[Bog]]a koji joj je rekao da će uz njezinu pomoć francuske snage otjerati Engleze. Njezinom pojavom na bojištu povećao se moral francuskih snaga koje su napale engleske položaje te ih prisilile na povlačenje. Francuska vojska, osokoljena tim uspjehom pomela je nekoliko engleskih uporišta na rijeci [[Loire]]. Ubrzo nakon toga 8.000 francuskih vojnika u [[Bitka kod Pataya|Bitci kod Pataya]] teškom je konjicom probilo engleske strijelce te porazilo oko 3.000 engleskih vojnika. Ponešen na krilima pobjede [[Charles VII od Francuske|Charles]] se dao u [[Reims]]u okruniti za francuskog kralja kao [[Charles VII od Francuske|Charles VII]]. [[Ivana Orleanska]] nedugo je potom zarobljena od strane [[Burgundija|burgundskih]] snaga te izručena Englezima koji su ju pogubili. Započeti su pregovori pa je ofenziva francuskih snaga izgubila na snazi. No, preokret u cjelokupnoj situaciji unijela je odluka engleskog saveznika Filipa III. Burgundskog da promijeni stranu u ratu. Isti se [[1435]]. ''sporazumom iz Arrasa'' zakleo na vjernost francuskom kralju te mu vratio [[Pariz]], koji je do tada držao pod svojom kontrolom. Dugački pregovori dali su [[Charles VII od Francuske|Charlesu VII]] dovoljno vremena da reorganizira svoju vojsku u profesionalnu, te da maksimalno centralizira upravljanje Francuskom. Da je [[Charles VII od Francuske|Charlesu VII]] uspjela reorganizacija vojske govori i to da su Francuzi godine [[1449]]. ponovno zauzeli [[Rouen]], a [[1450]]. u [[Bitka kod Formignyja|Bitci kod Formignyja]] teško porazili englesku vojsku. Francuzi su iste godine oslobodili [[Cherbourg]], [[6. jul]]a i [[Bordeaux]], a [[1451]]. [[Bayonne]]. Englezi se nisu mirili s porazima pa su [[1453]]. pokrenuli protuofanzivu u namjeri da povrate [[Akvitanija|Gaskonju]]. U početku protuofanzive Englezi su bili srdačno primljeni od stanovništva no njihova je vojska razbijena i zaustavljena u [[Bitka kod Castillona|Bitci kod Castillona]]. Ta bitka bila je posljednja bitka Stogodišnjeg rata. Nakon toga poraza Engleska je na duže vrijeme izgubila vojnu moć na kontinentu, a na unutarnjem planu utonula je u [[Ratovi dviju ruža|dinastički građanski rat]] čije su posljedice smanjile njezin utjecaj na politička zbivanja u [[Evropa|Evropi]]. == Posljedice == Stogodišnji rat donio je mnoge novosti na više razina, od vojne tehnologije vođenja rata do raznorodnih društvenih posljedica koje su ostavile traga na obje zaraćene strane ali i šire. === Posljedice na vojnom planu === U vojno-organizacijskom smislu najvažnija posljedica bilo je napuštanje koncepta [[Feudalizam|feudalne]] [[vazal]]ske vojske koja je bila teritorijalno vezana, u korist profesionalne vojne sile koja se učinkovitije suprotstavljala zastarjeloj i sporoj vojsci feudalaca opterećenih svojim partikularističkim težnjama. Ona će u budućnosti imati i zadaću zaštite kralja i poretka od unutarnjih pobuna. [[Datoteka:Longbow arrow.jpg|thumb|350px|left|'''Rekonstrukcija luka i strijele velških strijelaca''']] U vojno-taktičkom smislu napušten je koncept teško oklopljene konjice s teško oklopljenim vitezovima u korist pješaka strijelaca koji su svojim velikim lukovima mogli strijelama pogoditi udaljene mete te time spriječiti neprijateljsko napredovanje i prije nego dođe do borbe „prsa o prsa“. Prednosti strijelaca naročito su došle do izražaja u [[Bitka kod Crécyja|Bitci kod Crécyja]] i u [[Bitka kod Agincourta|Bitci kod Agincourta]]. Najslavnije oružje Stogodišnjeg rata bili su [[luk]] i [[strijela]] [[Wales|velških]] strijelaca. Ovo snažno, precizno i dalekometno pješadijsko oružje dalo je Engleskoj stratešku prednost. Strijelci su bili izuzetno mobilni a njihove su strijele, zbog velikog luka i energije kojom su strijele iz tih lukova bile izbacivane, bile izuzetno precizne i mogle su probiti čak i [[oklop]] oklopljenih konjanika koji su činili okosnicu francuskih snaga i njihovu osnovnu udarnu moć. Francuska vojska pouzdavala se u [[samostrel]]e koji su bili predviđeni za bliskiju borbu i nisu imali moć probijanja oklopa. [[Samostrel]]i su se kvarili u presudnim trenucima, a njihova jedina prednost bila je u tome da osoba koja njime rukuje ne treba gotovo nikakvu vještinu niti snagu, dok je za rukovanje lukom i strijelom trebalo dugotrajno iskustvo, snaga i vještina. Kako je zbog ovih promjena svatko mogao postati vrlo ubojit ratnik, feudalci – [[vitez]]ovi više nisu jedini imali tu privilegiju da budu ratnici čime im je uzeta jedna od moći i privilegija na kojima su gradili svoj položaj u društvu. Ono što je bila velika novost Stogodišnjeg rata pojava je [[barut]]a i [[top]]ova koji su korišteni već od [[1375]]. godine. [[Bitka kod Castillona]] bila je prva bitka u povijesti ratovanja u kojoj su topovi odigrali presudnu ulogu u francuskoj pobjedi nad Englezima. Još se jednom, kao i mnogo puta u historiji, pokazalo da osvajanje velikog prostora nameće okupacijskoj sili sve veće potrebe za vojnom kontrolom osvojenog prostora što opet, zbog nedostatka ljudstva, diktira potrebu da se sklapaju savezništva s prevrtljivim lokalnim feudalcima što se pokazalo lošim rješenjem za Engleze budući da je moćno Vojvodstvo [[Burgundija]] u odlučnom trenutku promijenilo stranu u sukobu i time praktično odlučilo sukob. === Posljedice na društvenom planu === Stogodišnji rat pokazao je da je organizacija same države i njezinih financija bio jedan od presudnih faktora u ovom sukobu. Naime, Engleska je krenula u rat kao centralizirana država s kraljem na čelu i s jedinstvenim poreznim sustavom koji je namicao sredstva za rat. Za razliku od Engleske, Francuska je bila rascjepkana partikularističkim interesima moćnih lokalnih feudalaca, a u vrijeme najvećih engleskih vojnih uspjeha i slabim i nesposobnim kraljem [[Charles VI od Francuske|Charlesom VI]] Nakon što je [[Charles VII od Francuske|Charles VII]] reorganizirao državu i vojsku, ratna se sreća preokrenula i napadač više nije imao mogućnosti suprotstaviti se organiziranoj obrambenoj vojsci francuskog kralja. Stogodišnji rat pridonio je i nacionalnoj koheziji obje zaraćene strane, a naročito na francuskoj strani koja je bila opustošena ratom i svedena u minimalne okvire. Taj nacionalni osjećaj pridionio je preobražavanju Francuske u centraliziranu državu kakva je i danas. == Kronologija vojnih sukoba == * [[Bitka kod Cadsanda|Bitkom kod Cadsanda]] godine [[1337]]. započeo je Stogodišnji rat. U bitci su [[Wales|velški]] strijelci izazvali rasulo u redovima flamanskih branitelja te donijeli pobjedu engleskoj vojsci. * [[Bitka od Sluysa]] odigrala se [[24. jun]]a [[1340]]., a u njoj je engleska flota uništila francusku flotu u kojoj su okosnicu činili [[Genova|genovski]] brodovi. * [[1345]]. Pobjeda velških strijelaca kod Auberochea u [[Akvitanija|Gaskonji]]. * [[Bitka kod Crécyja]] odigrala se [[26. august]]a [[1346]]. a u njoj su velški strijelci porazili francusku tešku konjicu. * [[1346]]. do [[1347]]. Opsada [[Calais]]a. * [[1350]] [[Les Espagnols sur Mer]] Engleska [[flota]] porazila [[Kastilija|kastilijsku]] flotu. * [[1351]]. [[Bitka tridesetorice]], trideset francuskih vitezova kod dvorca Josselin porazilo trideset engleskih vitezova. * [[1351]]. Francuska vojska poražena u blizini Maurona u [[Bretanja|Bretanji]]. Poginuo francuski komandant De Nesle. * [[Bitka kod Poitiersa (1356)|Bitka kod Poitiersa]] odigrala se [[1356]]. U njoj su engleske snage teško porazile Francuze, a [[Edward Crni Princ]] zarobio je francuskog kralja [[Jean II od Francuske|Jean II]] * [[Bitka kod Auraya]] odigrala se [[29. septembar|29. septembra]] [[1364]]., u njoj je zarobljen francuski [[komandant]]. * [[Bitka kod Nájera]] u [[Španjolska|Španjolskoj]] odigrala se [[1367]]. godine. U njoj je [[Edward Crni Princ]] porazio francusko-[[Kastilija|kastilijsku]] vojsku. * [[1372]] [[Bitka kod La Rochellea]] [[Kastilija|kastiljsko]]-francuska flota porazila englesku flotu koja je ovim porazom izgubila dominaciju na moru. * [[Bitka kod Agincourta]] odigrala se [[25. oktobar|25. oktobra]] [[1415]]. Engleski strijelci porazili Francuze. * [[1416]]. Englezi porazili brojniju francusku vojsku kod [[Valmont]]a, u blizini [[Harfleur]]a. * [[1417]]. engleska pobjeda na rijeci [[Seine]]. * [[1418]]. Opsada [[Rouen]]a. * [[1419]]. Engleski kralj [[Henry IV od Engleske|Henry IV]] zauzeo [[Normandija|Normandiju]] * [[1419]]. [[Bitka kod La Rochellea]], [[Kastilija|kastilijski]] brodovi porazili englesku flotu. * [[Bitka kod Baugea]] odigrala se [[22. februar]]a [[1421]]. U njoj su združene francuske i [[Škotska|škotske]] snage porazile Engleze. * [[Bitka kod Cravanta]] odigrala se [[31. jul]]a [[1423]]. U njoj su Englezi porazili francusku vojsku na obalama rijeke [[Yonne]]. * [[Bitka kod Vernuila]] odigrala se [[17. august]]a [[1424]]. Engleske snage porazile Škote. * [[6. februar]]a [[1426]]. Englezi raspršili francusku vojsku koja je opsjedala grad Richemont u [[Bretanja|Bretanji]] * [[Bitka Haringi]] odigrala se [[12. februar]]a [[1429]]. U njoj su Francuzi prekinuli engleske linije opskrbe. Bitka je ime dobila po tome što su najveći dio opskrbe engleske vojske činile sušene [[Haringa|haringe]]. * Opsada [[Orléans]]a koja se odigrala između [[12. oktobar|12. oktobra]] [[1428]]. i [[8. maj]]a [[1429]]. Engleske snage koje su opsjedale grad poražene od francuske vojske pod vodstvom [[Ivana Orleanska|Ivane Orleanske]] * [[Bitka kod Pataya]] odigrala se [[17. jun]]a [[1429]]. Težak poraz engleskih snaga pri čemu je zarobljeno ili ubijeno 2.200 engleskih vojnika zajedno sa komandantima. * [[Bitka kod Gerbevoya]] odigrala se [[1435]]. Poraz engleske vojske. * [[1436]]. U blizini [[Rouen]]a Englezi porazili francuske snage. * [[1437]]. Englezi porazili [[Burgundija|burgundske]] snage u blizini Crotoya. * [[1439]]. Englezi raspršili francusku vojsku kod Constable Richemont at Avranches u [[Normandija|Normandiji]] * [[1440]]. Engleska vojska zauzela [[Harfleur]] * [[Bitka kod Formignyja]] odigrala se [[1450]]. Francuska vojska teško porazila Engleze. * [[Bitka kod Castillona]] odigrala se [[1453]]. Bila je to posljednja bitka Stogodišnjeg rata u kojoj su Englezi doživjeli konačni poraz. Bitka je zapamćena po uporabi topova koji su odigrali presudnu ulogu u pobjedi Francuske. == Literatura == {{refbegin|2}} * {{Cite book|editor-last=Baker|editor-first=Denise Nowakowski|title=Inscribing the Hundred Years' War in French and English Cultures|publisher=New York University Press|location=New York|year=2000|isbn=0791447014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Backman|first=Clifford R|title=The Worlds of Medieval Europe|url=https://archive.org/details/worldsofmedieval00back|publisher=Oxford University Press|location=New York|year=2003|isbn=0-1953-3527-9|ref=harv}} * {{Cite book|last=Bartlett|first=Robert|title=England Under the Norman and Angevin Kings 1075 -1225|url=https://archive.org/details/englandundernorm00bart_0|year=2000|editor=J.M.Roberts|publisher=OUP|location=London|isbn=978-0-19-925101-8 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Brissaud|first=Jean|editor-last=Garner|editor-first=James W. Tr|title=History of French Public Law|url=https://archive.org/details/historyoffrenchp00bris_0|series=The Continental Legal History series. Vol 9. |publisher=Little, Brown and Company|location=Boston|year=1915|ref=harv}} * {{Cite book|last=Curry|first=Anne|title=The Hundred Years War 1337–1453|url=https://archive.org/details/hundredyearswars0000unse|publisher=Osprey Publishing|location=Oxford|year=2002|isbn=1-84176-269-5 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Darby|first=H. C.|title=A New Historical Geography of England before 1600|url=https://archive.org/details/newhistoricalgeo0000darb|publisher=Cambridge University Press|origyear=1973|year=1976|location=Cambridge, England|isbn= 0-521-29144-5 |ref=harv}} *{{Cite book|last=Davis|first=Paul K|title=Besieged: 100 Great Sieges from Jericho to Sarajevo 2nd. Ed|url=https://archive.org/details/besieged100great0000davi|publisher=Oxford University Press|location=Santa Barbara CA|isbn=0-19-521930-9|year=2003 |ref=harv}} * {{cite web|url=http://www.britannica.com|title=Encyclopædia Britannica Online|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=21 September 2012 |ref=harv}} * {{Cite book|last= Favier|first= Jean|title=La Guerre de Cent Ans|url= https://archive.org/details/laguerredecentan0000favi|publisher= Fayard|year= 1980|isbn=978-2-213-00898-1|location=Paris |ref=harv}} * {{Cite book|last=Friar|first=Stephen|title=The Sutton Companion to Local History|url=https://archive.org/details/suttoncompaniont0000fria_r5x6|publisher=Sutton|year=2004|location=Sparkford, England|isbn=0-7509-2723-2 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Froissart|first=Jean|editor=Macaulay; George Campbell|others=John Bourchier Translator; Lord Berners Translator|title=The Chronicles of Froissart|publisher=Macmillan and Son|location=London|year=1895|url=http://archive.org/stream/chroniclesfrois00macagoog#page/n176/mode/2up|accessdate=24 September 2012 |ref=harv}} * {{cite web|last=Gormley|first=Larry|url=http://ehistory.osu.edu/osu/archive/hundredyearswar.cfm?CFID=12106913&CFTOKEN=48989585&jsessionid=463076a37003e50bfe0063343a5d3c64687b|title=eHistory:The Hundred Years War: Overview|publisher=Ohio State University|year=2007|accessdate=20 September 2012 |ref=harv}} *{{Cite web|last=Griffiths|first=R.A|year=2004 |title=Henry VI (1421–1471) ''in'' Oxford Dictionary of National Biography; online edn, Sept 2010; Subscription required|publisher= Oxford University Press|url=http://www.oxforddnb.com/index/12/101012953/|accessdate=9 October 2012 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Grummitt|first=David|title=The Calais Garrison: War and Military Service in England, 1436–1558|publisher=The Boydell Press|location=Woodbridge|year=2008|isbn=978-1-84383-398-7 |ref=harv}} * {{Cite book|first=Charles|last=Guignebert|title=A Short History of the French People. Vol 1.|others=F. G. Richmond Translator|publisher=Macmilan Company|location=New York|year=1930|url=http://www.questia.com/read/98573239}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book|last=Harris|first=Robin|title=Studies in History 71: Valois Guyenne|url=https://archive.org/details/valoisguyennestu0000harr|publisher=Boydell Press|location=Woodbridge, Surrey|year=1994|isbn=0-86193-226-9 |ref=harv}} * {{Cite encyclopedia|editor1-last=Hattendorf|editor1-first=John B|editor2-last=Unger|editor2-first=Richard W|title=War at Sea in the Middle Ages and the Renaissance|publisher=The Boydell Press|location=Woodbridge|year=2003|isbn=0-85115-903-6 |ref=harv}} * {{Cite book|first1=Urban T|last1=Holmes, Jr|first2=Alexander H|last2=Schutz|title=A History of the French Language, Revised ed|location=Columbus, OH|publisher=Harold L. Hedrick|url=http://www.questia.com/read/82238646|year=1948|ref=harv}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite paper|last=Jones|first=Robert|title= Re-thinking the origins of the Irish Hobelar|publisher=Cardiff School of History and Archaeology|location=Cardiff|url=http://www.cardiff.ac.uk/share/resources/CHP%202008.1%20Jones.pdf|year=2008|accessdate=8 April 2013|ref=harv}} * Lambert, Craig L. "Edward III’s siege of Calais: A reappraisal," ''Journal of Medieval History'' (2011) 37#3 pp 231–342 * {{Cite book|last=Lee|first=Cristopher|title=This Sceptred Isle:55BC-1901|url=https://archive.org/details/thissceptredisle0000leec|publisher=Penguin Books|isbn=0-140-26133-8|location=London|year=1998 |ref=harv}} * {{Cite book|first=Emmanuel Le Roy|last= Ladurie|others=Alan Sheridan Translator|url=http://books.google.com/books?id=VT9rIMQFt2MC&pg=PA32&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false|title= The French peasantry, 1450–1660|publisher=University of California Press|location=Berkeley and LA|year=1987|isbn= 0-520-05523-3 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Lowe|first=Ben|title=Imagining Peace: History of Early English Pacifist Ideas |url=https://archive.org/details/imaginingpeacehi0000lowe|publisher=Pennsylvania State University Press|location=University Park PA|year=1997|isbn=0271016892 |ref=harv}} * {{Cite book|first=Ian|last=Mortimer|title=The Fears of Henry IV: the Life of England's Self-Made King|url=https://archive.org/details/fearsofhenryivli0000mort|publisher=Jonathan Cape|location=London|year=2008|isbn=978-1-844-13529-5 |ref=harv}} * {{Cite book|first=Robin|last= Neillands|title=The Hundred Years War, Revised ed.|location=London|publisher= Routledge|year= 1990|isbn= 0-415-26131-7 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Nicolle|first=David|title=The Fall of English France 1449–53|publisher=Osprey Publishing|location=Colchester, Essex|year=2012|isbn=978-1-84908-616-5 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Ormrod|first=W Mark|title=Edward III|publisher=Yale University Press|location=London|year=2001|isbn=978-0-30-011910-7 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Le Patourel|first=John|editor-last=Jones|editor-first=Michael|title=Feudal Empires:Norman and Plantagenet|publisher=Hambledon Continuum|year=1984|location=London|isbn=0-907628-22-2|url=http://books.google.co.uk/books?id=aGlLTOOeBG0C&printsec=frontcover&dq=treaty+of+br%C3%A9tigny&source=bl&ots=gT0ExAQS42&sig=EnglcrqXyhO7etEuonGwmC8D9gQ&hl=en&sa=X&ei=HyNiUP6vOqWr0QWfvYCQAw&ved=0CFcQ6AEwCA#v=onepage&q=paris&f=false|accessdate=26 September 2012 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Powicke|first=Michael|title=Military Obligation in Medieval England|url=https://archive.org/details/bwb_O8-BHZ-162|publisher=OUP|location=Oxford|year=1962|isbn=0-198-20695-X|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Preston|first1=Richard|first2=Sydney F. |last2=Wise |first3=Herman O. |last3=Werner|title= Men in arms: a history of warfare and its interrelationships with Western society. 5th Edition|url=https://archive.org/details/meninarmshistory0000pres_x3u4|year=1991|location=Beverley MA|publisher=Wadsworth Publishing Co Inc|isbn=0-03-033428-4 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Prestwich|first=Michael|title=English Monarchs: Edward I|authorlink= |publisher=University of California|location=Berkeley and LA|year=1988|isbn=0-520-06266-3 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Prestwich|first=Michael|title=The Three Edwards: War and State in England 1272–1377|url=https://archive.org/details/threeedwardswars0000pres_g5j1|publisher=Routledge|location=London|year=2003|isbn=0-203-60713-9|ref=harv}} * {{Cite book|last=Prestwich|first=Michael|title=Plantagenet England|url=https://archive.org/details/plantagenetengla00pres_0|editor=J.M.Roberts|publisher=OUP|location=Oxford|year=2005|isbn=978-0-19-922687-0 |ref=harv}} * {{Cite encyclopedia|last=Previte-Orton|first=C.W|title=The shorter Cambridge Medieval History 2|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=1978|isbn=0-521-20963-3 |ref=harv}} * {{Cite encyclopedia|editor-last=Rogers|editor-first=Clifford J|title=The Oxford Encyclopedia of Medieval Warfare and Military Technology. Vol. 1|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|isbn=978-0-19-533403-6 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Sumption|first=Jonathan|title=The Hundred Years War I: Trial by Battle|url=https://archive.org/details/hundredyearswar0002sump|publisher=University of Pennsylvania Press|location = Philadelphia|year=1991|isbn=0-8122-1655-5 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Turchin|first=Peter|title=Historical dynamics: why states rise and fall|publisher= Princeton University|year=2003|location=Princeton|isbn=0-691-11669-5 |ref=harv}} * {{Cite encyclopedia|editor-last=Vauchéz|editor-first=Andre|title=Encyclopedia of the Middle ages. Volume 1|publisher=James Clark|location=Cambridge|year=2000|isbn=1-57958-282-6 |ref=harv}} * {{Cite book|last=de Venette|first=Jean|editor1-last=Newall|editor1-first=Richard A|title=The Chronicle of Jean de Venette. Translated by Jean Birdsall|publisher=Columbia University Press|year=1953|location=New York |ref=harv}} * {{Cite encyclopedia|last=Wagner|first=John A|title=Encyclopedia of the Hundred Years War|publisher=Greenwood Press|location=Westport CT|year=2006|isbn=0-313-32736-X |ref=harv}} *{{Cite book|first= Bruce|last= Webster|title= The Wars of the Roses|url= https://archive.org/details/warsofroses0000webs|publisher= UCL Press|location=London|year= 1998|isbn=1-85728-493-3|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wilson|first=Derek|title=The Plantagenets. The Kings that made Britain|url=https://archive.org/details/plantagenetsking0000wils|publisher=Quercus|location=London|year=2011|isbn=978-0-85738-004-3|ref=harv}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commons category|Hundred Years' War}} * [http://www.lebrelblanco.com/15.htm The Hundred Years War and the History of Navarre] * [http://www.maisonstclaire.org/timeline/timeline.html Timeline of the Hundred Years War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927190111/http://www.maisonstclaire.org/timeline/timeline.html |date=2013-09-27 }} * [http://www.vlib.us/medieval/lectures/hundred_years_war.html The Hundred Years' War (1336–1565) by Dr. Lynn H. Nelson], University of Kansas Emeritus * [http://www.hyw.com The Hundred Years' War information and game] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20020913074800/http%3A//www.hyw.com/ |date=2002-09-13 }} * [http://www.yecompaynyeofcheualrye.com/ The Company Of Chivalry: Re-enactment Society at the time of the 100 Years War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828202302/http://www.yecompaynyeofcheualrye.com/ |date=2008-08-28 }} * Jean Froissart, [http://www.fordham.edu/halsall/source/froissart1.html "On The Hundred Years War (1337–1453)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225083946/http://www.fordham.edu/halsall/source/froissart1.html |date=2018-12-25 }} from the Internet Medieval Sourcebook * [http://www.medievalsoldier.org/index.php Online database of Soldiers serving in the Hundred Years War] [[Kategorija:Stogodišnji rat| ]] [[Kategorija:14. vijek]] [[Kategorija:15. vijek]] [[Kategorija:Kraljevina Francuska]] [[Kategorija:Francuski ratovi]] [[Kategorija:Engleski ratovi]] [[Kategorija:Srednjovjekovni ratovi]] [[Kategorija:Ratovi u Evropi]] iu3tuv70ut4g9himccq84ad8pl7ccib 0 21773 42713772 42681988 2026-10-25T22:15:14Z ~2026-57081-43 405361 /* Naseljena mesta Grada Beograda */ 42713772 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak svih [[naseljeno mesto|naseljenih mesta]] na teritoriji [[Srbija|Republike Srbije]] sa stanjem 1. januara 2009. godine. U članku se nalaze i naselja koja su formirana novim ''Zakonom o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije'' donetim 27. decembra 2007. godine, stara imena naselja, kao i mesta koja su izgubila status samostalnih naseljenih mesta. Kako po važećoj statistici u Srbiji postoje gradska i ostala naselja, gradska naselja su od ostalih naselja izdvojena tako što su '''podebljana (boldirana)'''. Sve promene u naseljenim mestima se odnose na period posle 1945. godine. Stari nazivi naselja na području Vojvodine nisu vođena izvorno jer nisu bila u duhu zvaničnog jezika države, pa je [[francuski jezik|francuski]] naziv za ''Charleville'' fonetski doveo do zvaničnog naziva Šarnevil (deo Banatskog Velikog Sela), ista situacija je i sa naseljima čiji su izvorni oblici na [[mađarski jezik|mađarskom]], [[rumunski jezik|rumunskom]], [[slovački jezik|slovačkom]] jeziku. Spisak naselja je dat po ISO 3166-2:RS standardu koji se definiše po administrativnim jedinicama (RS00-Grad Beograd, RS01-Severnobački upravni okrug...). == Naseljena mesta Grada Beograda == {{v. također|Beograd}} * '''[[Opština Barajevo|Gradska opština Barajevo]]''' : [[Arnajevo]], [[Bagrdan]], [[Barajevo]], [[Baćevac]], [[Beljina (Barajevo)|Beljina]], [[Boždarevac]], [[Veliki Borak]], [[Vranić (Barajevo)|Vranić]], [[Gaj]], [[Glumčevo Brdo]], [[Guncati]], [[Dražanovac]], [[Karaula]], [[Lipovica]], [[Lipovička šuma]], [[Lisović]], [[Manić]], [[Meljak (Barajevo)|Meljak]], [[Nenadovac]], [[Novo naselje]], [[Pajšuma]], [[Plandište]], [[Ravni Gaj]], [[Rašića Kraj]], [[Rožanci]], [[Srednji kraj]], [[Stara Lipovica]], [[Stražarija]], [[Taraiš]], [[Trebež]] i [[Šiljakovac]]. * '''[[Opština Voždovac|Gradska opština Voždovac]]''' (5): '''[[Beli Potok]]''' ([[Bubanj potok]]), '''[[Beograd]] - deo''' (obuhvata "naselja" [[Banjica]], [[Banjičko polje]], [[Braće Jerković I|Braće Jerković 1]], [[Braće Jerković II|Braće Jerković 2]], [[Braće Jerković III|Braće Jerković 3]], [[Činovnička kolonija]], [[Dušanovac]], [[Gornji Voždovac]], [[Konjarnik II|Konjarnik 1]], [[Marinkova Bara]], [[Medaković I|Medaković 1]], [[Medaković II|Medaković 2]], [[Naselje Veljko Vlahović]], [[Padina]], [[Stepin Lug|Naselje Stepa Stepanović, Stepin Lug]], [[Šumice]], [[Tranšped]], [[Jezero Trešnja|Trešnja]], [[Trošarina]], kao i do 1972. godine samostalna naseljena mesta [[Jajinci]], [[Kumodraž (selo)|Kumodraž]] i [[Rakovica (Beograd)|Rakovica]]), [[Zuce]], '''[[Pinosava]]''', [[Ripanj]] (obuhvata delove i naselja [[Bošnjaci (Voždovac)|Bošnjaci]] i [[Brđani (Voždovac)|Brđani]] koja su do 1977. bila samostalna naselja), a negde se na Voždovcu navode i sledeća "naselja" [[Čaršija]], [[Feroplast]], [[Gorani]], [[Lipar]], [[Karagača]], [[Orlovica]], [[Rasadnik]], [[Stepašinovac]], [[Stražarska kosa]], * '''[[Opština Vračar|Gradska opština Vračar]]''' : '''[[Beograd]] - deo''' : [[Crveni Krst]], [[Cvetni Trg]], [[Čubura]], [[Englezovac]], [[Gradić Pejton]], [[Kalenić]], [[Krunski Venac]], [[Neimar]], [[Savinac]], [[Vukov Spomenik]]. * '''[[Opština Grocka|Gradska opština Grocka]]''' : [[Begaljica]], [[Boleč]], [[Brestovik]], [[Vinča (Grocka)|Vinča]], [[Vladine jaruge]], [[Vrčin]], '''[[Grocka]]''', [[Dražanj]], [[Živkovac]], [[Zavojice]], [[Zaklopača (Grocka)|Zaklopača]], [[Kaluđerica]], [[Kamendol]], [[Leštane]], [[Livadice]], [[Pudarci]], [[Ritopek]], [[Umčari]] i [[Šuplja Stena]]. * '''[[Opština Zvezdara|Gradska opština Zvezdara]]''' : '''[[Beograd]] - deo''' (obuhvata i naselja [[Mirijevo]], [[Mali Mokri Lug]] i [[Veliki Mokri Lug]] koja su do 1972. bila samostalna naselja.), [[Bulbulder]], [[Cvetanova ćuprija]], [[Cvetko]], [[Ćirilo i Metodije]], '''[[Denkova bašta]], [[Đeram]], [[Klenak]], [[Konjarnik II|Konjarnik 2]], [[Konjarnik III|Konjarnik 3]], [[Lipov Lad]], [[Novo Mirijevo]], [[Orlovsko naselje]], [[Padina]], [[Pašino brdo]] (Lekino brdo), [[Rudo]], [[Severni Bulevar]], [[Slavujev Potok]], [[Smederevski Đeram]], [[Staro Mirijevo]], [[Stepin Lug]], [[Stevan Sinđelić]], [[Učiteljsko naselje]], [[Vojvoda Mišić]], [[Vojvoda Putnik]], [[Vračarsko polje]], [[Vukov Spomenik]], [[Zeleno Brdo]], [[Zvezdara]]. * '''[[Opština Zemun|Gradska opština Zemun]]''' : [[Altina]], '''[[Beograd]] - deo''' (obuhvata u [[Batajnica|Batajnicu]] koja je do 1972. godine bila samostalno naselje), [[Busije]], [[Gardoš]], [[Goveđi Brod]], [[Gornja varoš]], [[Gornji grad]], [[Grmovac]], [[Zemun Polje]], [[Kalvarija]], [[Kamendin]], [[Kolonija Zmaj]], [[Muhar]], [[Naselje Zemunske kapije]], [[Nova Galenika]], [[Novi grad]], [[Plavi Horizonti]], [[Pregrevica]], [[Retenzija]], [[Sutjeska]], [[Tošin bunar]], [[Ćukovac]] i [[Ugrinovci (Zemun)|Ugrinovci]]. * '''[[Opština Lazarevac|Gradska opština Lazarevac]]''' : [[Arapovac (Lazarevac)|Arapovac]], [[Barzilovica]], [[Baroševac]], [[Bistrica (Lazarevac)|Bistrica]], [[Brajkovac (Lazarevac)|Brajkovac]], [[Burovo]], '''[[Veliki Crljeni]]''', [[Vrbovno]], [[Vreoci]], [[Dren (Lazarevac)|Dren]], [[Dudovica]], [[Županjac]], [[Zeoke (Lazarevac)|Zeoke]], [[Junkovac (Lazarevac)|Junkovac]], [[Kruševica (Lazarevac)|Kruševica]], '''[[Lazarevac]]''', [[Leskovac (Lazarevac)|Leskovac]], [[Lukavica (Lazarevac)|Lukavica]], [[Mali Crljeni]], [[Medoševac (Lazarevac)|Medoševac]], [[Mirosaljci (Lazarevac)|Mirosaljci]], [[Novi Medoševac (Lazarevac)|Novi Medoševac]], [[Orašac]], [[Petka (Lazarevac)|Petka]], [[Prkosava]], '''[[Rudovci]]''', [[Sakulja]], [[Sokolovo]], [[Stepojevac]], [[Strmovo (Lazarevac)|Strmovo]], [[Stubica (Lazarevac)|Stubica]], [[Trbušnica (Lazarevac)|Trbušnica]], [[Cvetovac]], [[Čibutkovica]], [[Šopić]] i [[Šušnjar (Lazarevac)|Šušnjar]]. * '''[[Opština Mladenovac|Gradska opština Mladenovac]]''' : [[Amerić]], [[Bataševac]], [[Beluće]], [[Beljevac]], [[Velika Ivanča]], [[Velika Krsna]], [[Vlaška (Mladenovac)|Vlaška]], [[Vlaško Polje]], [[Granice (Mladenovac)|Granice]], [[Drenovača]], [[Dubona]], [[Jagnjilo (Mladenovac)|Jagnjilo]], [[Kovačevac (Mladenovac)|Kovačevac]], [[Koraćica]], [[Mala Vrbica (Mladenovac)|Mala Vrbica]], [[Markovac (Mladenovac)|Markovac]], [[Međulužje]], '''[[Mladenovac|Mladenovac (varoš)]]''', [[Mladenovac (selo)]], [[Prevlake]], [[Pružatovac]], [[Rabrovac]], [[Rajkovac (Mladenovac)|Rajkovac]], [[Senaja]], [[Crkvine (Mladenovac)|Crkvine]] i [[Šepšin]]. * '''[[Opština Novi Beograd|Gradska opština Novi Beograd]]''' : [[Bežanijska kosa]], [[Belvil]], [[Koreja]], [[Ledine]], [[Studentski grad]], [[Tošin bunar]], '''[[Beograd]] - deo''' (obuhvata i [[Bežanija|Bežaniju]] koja je do 1972. bila samostalno naselje). * '''[[Opština Obrenovac|Gradska opština Obrenovac]]''' : [[Baljevac (Obrenovac)|Baljevac]], [[Barič (Obrenovac)|Barič]], [[Belo Polje (Obrenovac)|Belo Polje]], [[Borovi]], [[Brgulice]], [[Brović]], [[Veliko Polje]], [[Vukićevica]], [[Grabovac (Obrenovac)|Grabovac]], [[Draževac (Obrenovac)|Draževac]], [[Dren (Obrenovac)|Dren]], [[Dubrava]], [[Dudovi]], [[Zabran]], [[Zabrežje]], [[Zvečka]], [[Jasenak]], [[Konatice]], [[Krtinska]], [[Ljubinić]], [[Mala Moštanica]], [[Mislođin]], [[Muzička kolonija]], '''[[Obrenovac]]''', [[Orašac (Obrenovac)|Orašac]], [[Piroman]], [[Poljane (Obrenovac)|Poljane]], [[Ratari (Obrenovac)|Ratari]], [[Rvati (Obrenovac)|Rvati]], [[Rojkovac]], [[Skela (Obrenovac)|Skela]], [[Stubline]], [[Sunce]], [[Trnjaci]], [[Trstenica]], [[Urovci]], [[Ušće (Obrenovac)|Ušće]] i [[Šljivice]]. * '''[[Opština Palilula (Beograd)|Gradska opština Palilula]]''' : '''[[Beograd]] - deo''' (obuhvata i naselja [[Krnjača]] i [[Višnjica (Beograd)|Višnjica]] koja su do 1972. godine bila samostalna naseljena mesta), [[Ada Huja]], '''[[Borča]]''', [[Veliko Selo (Palilula)|Veliko Selo]], [[Viline Vode]], [[Višnjička Banja]], [[Dunavac]], [[Zbeg]], [[Kovilovo (Palilula)|Kovilovo]], [[Kotež]], [[Lešće]], [[Mali Zbeg]], '''[[Ovča]]''', [[Rospi Ćuprija]], [[Padinska Skela]] (obuhvata i naselja [[Besni Fok]], [[Crvenka (Palilula)|Crvenka]], [[Glogonjski Rit]], [[Jabučki Rit]], [[Preliv]], [[Profesorska kolonija]], [[Tovilište]], [[Vrbovski]] koja su do 1972. bila samostalna naselja), [[Slanci]], [[Ćalije]], [[Hadžipopovac]] i [[Široka Greda]]. * '''[[Opština Rakovica|Gradska opština Rakovica]]''' : [[Kanarevo brdo]], [[Miljakovac]], [[Miljakovački izvor]], '''[[Beograd]] - deo''' (obuhvata i naselja [[Kneževac (Rakovica)|Kneževac]] i [[Resnik (Rakovica)|Resnik]] koja su do 1972. bila samostalna naselja), kao i [[Kijevo (Beograd)|Kijevo]] koje je 1959. pripojeno Kneževcu, [[Košutnjak]], [[Labudovo brdo]], [[Skojevsko naselje]], [[Sunčani breg]] i [[Vidikovac]]. * '''[[Opština Savski Venac|Gradska opština Savski Venac]]''' : '''[[Beograd]] - deo''' (obuhvata naselje [[Zeleni Venac]]), [[Dedinje]], [[Jatagan mala]], [[Lisičji Potok]] i [[Savamala]]. * '''[[Opština Sopot|Gradska opština Sopot]]''' : [[Babe]], [[Guberevac (Sopot)|Guberevac]], [[Drlupa (Sopot)|Drlupa]], [[Dučina]], [[Đurinci]], [[Koraćica]], [[Mala Ivanča]], [[Mali Požarevac]], [[Nemenikuće]], [[Parcani]], [[Popović (Sopot)|Popović]], [[Ralja (Sopot)|Ralja]] (obuhvata i [[Grkovo]] koje je do 1986. bilo samostalno naselje), [[Rogača (Sopot)|Rogača]], [[Ropočevo]], [[Sibnica (Sopot)|Sibnica]], [[Slatina (Sopot)|Slatina]], '''[[Sopot (Sopot)|Sopot]] ''' i [[Stojnik (Sopot)|Stojnik]]. * '''[[Opština Stari Grad (Beograd)|Gradska opština Stari Grad]]''' : '''[[Beograd]] - deo''', [[Gornji Dorćol]], [[Donji Dorćol]], [[Dorćol]], [[Kosančićev venac]] i [[Savamala]]. * '''[[Opština Surčin|Gradska opština Surčin]]''' : [[Bečmen]], [[Boljevci]], '''[[Dobanovci]]''', [[Jakovo]], [[Petrovčić]], [[Progar]], [[Radiofar]] i '''[[Surčin]]'''. * '''[[Opština Čukarica|Gradska opština Čukarica]]''' : '''[[Beograd]] - deo''' (obuhvata i naselja [[Žarkovo]] i [[Železnik]] koja su do 1972. bila samostalna naselja), [[Banovo brdo]], '''[[Bele Vode]]''', '''[[Velika Moštanica]], '''[[Golf]]''', [[Gorica]], [[Julino brdo]], [[Košutnjak]], [[Makiš]], '''[[Orlovača]]''', '''[[Ostružnica]]''', '''[[Pećani]]''', [[Pionirski grad]], [[Repište]], [[Rupčine]], '''[[Rucka]]''', [[Rušanj]], [[Sremčica]], [[Sunčana padina|Sunčana Padina]], [[Taraiš]], [[Filmski grad]], [[Careva Ćuprija]], [[Cerak]], [[Cerak Vinogradi]], [[Čukarička padina]] i '''[[Umka]]'''. == Naseljena mesta u Vojvodini == {{v. također|Vojvodina}} === Severnobački upravni okrug === {{v. također|Severnobački upravni okrug}} * '''[[Grad Subotica]]''' : [[Aleksandrovo]], [[Bajmok]], [[Bački Vinogradi]] (do 1947. godine Kraljev Breg), [[Bačko Dušanovo]] (do 1978. godine Dušanovo), [[Bikovo]], [[Verušić]], [[Višnjevac]], [[Gornji Verušić]], [[Gornji Tavankut]] (do 1978. deo Tavankuta), [[Donji Verušić]], [[Donji Tavankut]] (do 1978. deo Tavankuta), [[Đurđin]], [[Kelebija]], [[Ljutovo]] (do 1978. deo Tavankuta), [[Makova sedmica]], [[Mala Bosna]], [[Mali Bajmok]], [[Mišićevo]] (do 1978. deo Bajmoka), [[Novi Grad]], [[Novi Žednik]] (do 1978. deo Žednika), '''[[Palić]]''', [[Prozivka]], [[Radijalac]], [[Stari Žednik]] (do 1978. deo Žednika), '''[[Subotica]]''', [[Hajdukovo]] (do 1978. deo Palića), [[Crveno selo]], [[Čantavir]] i [[Šupljak]]. * '''[[Opština Bačka Topola]]''' : [[Bagremovo]] (stari naziv Brazilija), [[Bajša]], '''[[Bačka Topola]]''' (obuhvata i [[Kočićevo (Bačka Topola)|Kočićevo]], koje je prestalo da postoji kao samostalno naselje 1978. godine), [[Bački Sokolac]], [[Bogaraš]] (naselje je do 1978. godine bilo deo Gunaroša), [[Gornja Rogatica]], [[Gunaroš]] (do 1950. godine Molski Gunaroš), [[Zobnatica]], [[Kavilo]] (do 1978. godine deo Gunaroša), [[Karađorđevo (Bačka Topola)|Karađorđevo]] (do 1950. Bačko Karađorđevo), [[Krivaja (Bačka Topola)|Krivaja]] (naselje stvoreno 1978. godine od delova Bačkog Sokoca, Gornje Rogatice i Tomislavaca), [[Mali Beograd]], [[Mićunovo]] (do 1947. godine Karaktur), [[Novo Orahovo]] (do 1948. godine Orahovo, pre toga naziv je bio Senćanski Gunaroš), [[Njegoševo]], [[Obornjača (Bačka Topola)|Obornjača]] (do 1991. godine deo Gunaroša, danas bez stanovnika), [[Tomislavci]] (1947-2007. godine naziv je bio Orešković, pre toga Oreškovićevo), [[Panonija]] (do 1978. godine deo Bajše), [[Pačir]], [[Pobeda (Bačka Topola)|Pobeda]] (do 1978. godine deo Gunaroša), [[Svetićevo]], [[Srednji Salaš]] i [[Stara Moravica]]. * '''[[Opština Mali Iđoš]]''' : [[Lovćenac]] (stari naziv Sekić), [[Mali Iđoš]] (do 1948. Krivaja) i [[Feketić]] (obuhvata i [[Selište (Mali Iđoš)|Selište]], samostalno naselje do 1978. godine, koje se do 1947. godine zvalo Novo Selo). === Srednjobanatski upravni okrug === {{v. također|Srednjobanatski upravni okrug}} * '''[[Grad Zrenjanin]]''' : [[Aradac]] (do 1947. godine Slovački Aradac-Andrejevac), [[Bagljaš]], [[Banatski Despotovac]], [[Belo Blato]], [[Botoš]], [[Elemir]], [[Ečka]], '''[[Zrenjanin]]''' (obuhvata i nekadašnje samostalno naselje [[Mužlja|Mužlju]] od 1978. godine; do 1947. zvanični naziv je bio Petrovgrad, pre toga Veliki Bečkerek), [[Jankov Most]], [[Klek (Zrenjanin)|Klek]], [[Knićanin]], [[Lazarevo]]* Do 2005. obuhvatao i naseljeno mesto Zlaticu, koje je od tad samostalno, [[Lukino Selo]], [[Lukićevo]] (do 1947. godine Martinica), [[Mala Amerika]], [[Melenci]], [[MZ Sava Kovačević]], [[Mihajlovo]], [[Naselje Ruža Šulman]], [[Orlovat]], [[Perlez]], [[Stajićevo]], [[Taraš]], [[Tomaševac]], [[Farkaždin]] i [[Čenta]]. * '''[[Opština Žitište]]''' : [[Banatski Dvor]] (obuhvata i ukinuto naselje Banatski Dušanovac), [[Banatsko Višnjićevo]], [[Banatsko Karađorđevo]] (do 1950. Karađorđevo), '''[[Žitište]]''' (do 1947. godine Begej Sveti Đurađ), [[Međa (Žitište)|Međa]], [[Novi Itebej]], [[Ravni Topolovac]] (do 1947. godine Katarina, 1947-1948. godine Topolovac), [[Srpski Itebej]], [[Torak]] (do 2001. godine zvanični naziv je bio Begejci; naselje nastalo od Velikog i Malog Toraka) 1947. godine), [[Torda]] (do 1947. godine Vujićevo), [[Hetin]] i [[Čestereg]]. * '''[[Opština Nova Crnja]]''' : [[Aleksandrovo (Nova Crnja)|Aleksandrovo]] (1948-1992.. godine zvanični naziv je bio Velike Livade, a do 1948. godine Banatsko Aleksandrovo), [[Vojvoda Stepa (Nova Crnja)|Vojvoda Stepa]], [[Molin]] (naselje raseljeno), [[Nova Crnja]], [[Radojevo]] (do 1947. godine Klarija), [[Srpska Crnja]] i [[Toba]]. * '''[[Opština Novi Bečej]]''' : [[Bočar]], [[Kumane (Novi Bečej)|Kumane]], '''[[Novi Bečej]]''' (do 1952. godine Vološinovo; obuhvata i ukinuto naselje Vranjevo) i [[Novo Miloševo]] (1947. spojena dva naselja: [[Karlovo (Srbija)|Karlovo]] i [[Beodra]]). * '''[[Opština Sečanj]]''' : [[Banatska Dubica]] (do 1950. godine Margitica), [[Boka]], [[Busenje]] (do 1947. godine Vladičino Selo), [[Jarkovac]], '''[[Jaša Tomić (Sečanj)|Jaša Tomić]]''', [[Konak (Sečanj)|Konak]], [[Krajišnik (Sečanj)|Krajišnik]] (stari naziv Šupljaja), [[Neuzina]] (nastalo spajanjem Srpske Nauzine i Hrvatske Neuzine), [[Sečanj]], [[Sutjeska (Sečanj)|Sutjeska]] (stari naziv Sarče) i [[Šurjan]]. === Severnobanatski upravni okrug === {{v. također|Severnobanatski upravni okrug}} * '''[[Opština Ada]]''' : '''[[Ada (grad)|Ada]]''', '''[[Mol (Ada)|Mol]]''', [[Sterijino]] (do 1959. godine Sterijino Selo), [[Obornjača]] i [[Utrine]] (do 1947. godine Nedićevo Naselje). * '''[[Opština Kanjiža]]''' : [[Adorjan]] (do 1978. godine Nadrljan), [[Velebit (Kanjiža)|Velebit]], [[Doline (Kanjiža)|Doline]], [[Zimonjić]], '''[[Kanjiža]]''', [[Male Pijace]], [[Mali Pesak]], [[Martonoš]], [[Novo Selo (Kanjiža)|Novo Selo]] (do 1978. godine deo Oroma), [[Orom]], [[Totovo Selo]] (do 1955. godine Bački Gaj), [[Trešnjevac]] (1948-1978. godine Senćanski Trešnjevac; do 1946. godine Uzunovićevo ) i [[Horgoš]]. * '''[[Opština Kikinda]]''' : [[Banatska Topola]], [[Banatsko Veliko Selo]] (nastalo 1948. godine spajanjem naselja Šarnevil, Soltur i Sveti Hubert), [[Bašaid]] (od 1978. obuhvata i nekada samostalno naselje [[Bikač]]), [[Iđoš]], '''[[Kikinda]]''' (do 1947. godine Velika Kikinda), [[Mokrin]], [[Nakovo]], [[Novi Kozarci]] (stari nazivi Majstort, do 1948. godine Kozarci; obuhvata i ukinuto naselje Hajfeld), [[Rusko Selo]], [[Sajan]] i [[Toba]]. * '''[[Opština Novi Kneževac]]''' : [[Banatsko Aranđelovo]], [[Đala]], [[Majdan (Novi Kneževac)|Majdan]], '''[[Novi Kneževac]]''', [[Podlokanj]], [[Rabe]], [[Siget (Novi Kneževac)|Siget]] (do 1978. deo Banatskog Aranđelova; novim ZOTORS iz 2007. godine zvanični naziv je Seget), [[Srpski Krstur]] (do 1991. zvanični naziv je bio Krstur) i [[Filić]] (do 1978. deo Novog Kneževca). Najnovijim zakonom o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije formirano je naseljeno mesto [[Obilićevo (Novi Kneževac)|Obilićevo]] od dela naselja Novi Kneževac, koje je do 1947. godine bilo samostalno naselje, pre nego što je ukinuto. * '''[[Opština Senta]]''' : [[Bogaraš]] (do 1978. godine deo Gornjeg Brega), [[Gornji Breg]], [[Kevi]], '''[[Senta]]''' i [[Tornjoš]]. Najnovijim zakonom o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije iz 2007. godine formirano je naseljeno mesto [[Batka]] od dela naselja Senta). * '''[[Opština Čoka]]''' : [[Banatski Monoštor]], [[Vrbica (Čoka)|Vrbica]], [[Jazovo]], [[Ostojićevo (Čoka)|Ostojićevo]] (do 1947. godine Potijski Sveti Nikola), [[Padej]], [[Sanad]], [[Crna Bara (Čoka)|Crna Bara]] i '''[[Čoka]]'''. === Južnobanatski upravni okrug === {{v. također|Južnobanatski upravni okrug}} * '''[[Grad Pančevo]]''' : [[Banatski Brestovac]], [[Banatsko Novo Selo]], [[Glogonj]], [[Gornji grad]], [[Dolovo (Pančevo)|Dolovo]], [[Ivanovo (Pančevo)|Ivanovo]], [[Jabuka (Pančevo)|Jabuka]], [[Kotež]], '''[[Kačarevo]]''' (do 1947. godine Kraljevićevo), [[Mali London]], [[Milje]], [[Misa]], [[Nova Misa]], [[Omoljica]], '''[[Pančevo]]''' (obuhvata i [[Vojlovica|Vojlovicu]] koja je do 1978. bila samostalno naselje), [[Skrobara]], [[Sodara]], [[Stara Misa]], [[Stari Tamiš]], '''[[Starčevo]],''' [[Tesla]] i [[Topola]]. * '''[[Opština Alibunar]]''' : '''[[Alibunar]]''', '''[[Banatski Karlovac]]''' (1947-1949. godine Rankovićevo, 1949-1955. godine Banatsko Rankovićevo; obuhvata i ukinuto naselje Mali Lug-Vekerle), [[Vladimirovac]] (obuhvata i [[Novi Vladimirovac]] koji je do 1978. bio samostalno naselje), [[Devojački Bunar]], [[Dobrica]], [[Ilandža]], [[Janošik]] (do 1947. godine Slovački Aleksandrovac), [[Lokve (Alibunar)|Lokve]] (stari naziv Sveti Mihajlo), [[Nikolinci]], [[Novi Kozjak]] (do 1947. godine Ferdin) i [[Seleuš]]. * '''[[Opština Bela Crkva]]''' : [[Banatska Palanka]], [[Banatska Subotica]], '''[[Bela Crkva]]''', [[Vračev Gaj]], [[Grebenac]], [[Dobričevo]], [[Dupljaja]], [[Jasenovo (Bela Crkva)|Jasenovo]], [[Kajtasovo]] (stari naziv Kajtasovački Vinogradi, do 1947. godine Palfi), [[Kaluđerovo (Bela Crkva)|Kaluđerovo]], [[Kruščica (Bela Crkva)|Kruščica]], [[Kusić]], [[Crvena Crkva]] i [[Češko Selo]] (do 1947. godine Fabijan). * '''[[Opština Vršac]]''' : [[Vatin]], [[Veliko Središte]], [[Vlajkovac]], [[Vojvodinci]], '''[[Vršac]]''', [[Vršački Ritovi]] (do 1959. godine Vršac Salaši), [[Gudurica]], [[Zagajica]], [[Izbište]], [[Jablanka]], [[Kuštilj]], [[Mali Žam]], [[Malo Središte]], [[Markovac (Vršac)|Markovac]], [[Mesić (Vršac)|Mesić]], [[Orešac (Vršac)|Orešac]], [[Pavliš]], [[Parta]], [[Potporanj]], [[Ritiševo]], [[Sočica]], [[Straža]], [[Uljma]] i [[Šušara]]. * '''[[Opština Kovačica]]''' :'''[[Debeljača]]''', [[Idvor]], '''[[Kovačica]]''', [[Padina (Kovačica)|Padina]], [[Putnikovo]], [[Samoš]], [[Uzdin]] i [[Crepaja]]. * '''[[Opština Kovin]]''' : [[Bavanište]], [[Gaj (Kovin)|Gaj]], [[Deliblato]], [[Dubovac]], '''[[Kovin]]''', [[Malo Bavanište]], [[Mramorak]], [[Pločica]], [[Skorenovac]] i [[Šumarak]] (do 1947. godine Emanuilovac). * '''[[Opština Opovo]]''' : [[Baranda]], '''[[Opovo]]''', [[Sakule]] i [[Sefkerin]]. * '''[[Opština Plandište]]''' : [[Banatski Sokolac]], [[Barice (Plandište)|Barice]] (do 1947. godine Sveti Jovan), [[Velika Greda]], [[Veliki Gaj]], [[Dužine]] (stari naziv Sečenovo), [[Jermenovci]], [[Kupinik]] (do 1947. godine Aleksandrov Gaj), [[Laudonovac]] (do 1974. godine bio deo Plandišta, novim Zakonom o teritorijalnoj organizaciji naziv je Laudovac), [[Margita]], [[Markovićevo]] (do 1948. godine Kriva Bara), [[Miletićevo]], [[Plandište]] (stari naziv Mariolana), [[Stari Lec]] i [[Hajdučica]]. === Zapadnobački upravni okrug === {{v. također|Zapadnobački upravni okrug}} * '''[[Grad Sombor]]''' : [[Aleksa Šantić (Sombor)|Aleksa Šantić]], [[Bački Breg]], [[Bački Monoštor]], [[Bezdan]], [[Bezdanski put]], [[Bilić]], [[Bukovac]], [[Gakovo]] (obuhvata i [[Kruševlje]] koje je do 1978. bilo samostalno naselje), [[Gornja Varoš]], [[Gradina]], [[Doroslovo]], [[Žarkovac]], [[Žarkovo]], [[Josićko]], [[Josićki put]], [[Kljajićevo]] (do 1948. godine Krnjaja), [[Kljajićevski put]], [[Kozara]], [[Kolut]], [[Lenija]], [[Lugovo]], [[Matarići]], [[Milčić]], [[Mlake]], [[Nenadić]], [[Nova Selenča]], [[Obzir]], [[Radojevići]], [[Rančevo]], [[Rastina]], [[Riđica]], [[Rokovci]], [[Selenča]], [[Svetozar Miletić (Sombor)|Svetozar Miletić]], '''[[Sombor]]''', [[Stanišić (Sombor)|Stanišić]], [[Stapar]], [[Staparski put]], [[Stara Selenča]], [[Telečka]], [[Centrala]], [[Crvenka]], [[Čičovi]], [[Čonoplja]], [[Čonopljanski put]], [[Šaponje]], [[Šikara]], [[Šokara]] i [[Švrake]]. * '''[[Opština Apatin]]''' : '''[[Apatin]]''', [[Kupusina]], [[Prigrevica]] (do 1947. godine Prigrevica-Sveti Ivan), [[Ribarevo]], [[Romsko naselje]], [[Svilojevo]] i [[Sonta]] (obuhvata i [[Veliki Salaš]] koji je do 1978. bio samostalno naselje). * '''[[Opština Kula]]''' : [[Kruščić]] (do 1950. godine Veprovac), '''[[Kula (grad)|Kula]]''', [[Lipar]] (do 1947. godine Emušić, pre toga Sokolac Kulski), [[Nova Crvenka]], [[Ruski Krstur]], [[Sivac]] i '''[[Crvenka]]'''. * '''[[Opština Odžaci]]''' : [[Bački Brestovac]], [[Bački Gračac]] (do 1947. godine Filipovo), [[Bogojevo]], [[Deronje]], [[Karavukovo]], [[Lalić]], '''[[Odžaci]]''', [[Ratkovo]] (do 1948. godine Dubrava, pre toga Parabuć) i [[Srpski Miletić]]. === Južnobački upravni okrug === {{v. također|Južnobački upravni okrug}} * '''[[Grad Novi Sad]]''': ** '''[[Gradska opština Novi Sad]]''' : [[Avijatičarsko naselje]], [[Adamovićevo naselje]], [[Adice]], [[Almaški kraj]], [[Banatić]], [[Bangladeš (Novi Sad)|Bangladeš]], [[Begeč]], [[Bronks]], [[Budisava]], [[Bulevar]], [[Veliki Rit]], [[Veternik]], [[Veternička rampa1|Veternička rampa]], [[Vidovdansko naselje]], [[Gornje Livade]], [[Gornji Kovilj]], [[Grbavica]], [[Depresija]], [[Detelinara]], [[Donji Kovilj]], [[Jugovićevo]], [[Kamenjar]], [[Kampus novosadskog univerziteta]], [[Kać]], [[Kisač]] (obuhvata i [[Tankosićevo]] koje je do 1978. bilo samostalno naselje), [[Klisa]], [[Kovilj]], [[Lipov Gaj]], [[Mali Beograd]], [[MZ Sava Kovačević]], [[Mišin Salaš]], [[Nemanovci]], '''[[Novi Sad]]''' (u periodu od 1980 do 1989. godine današnje jedinstveno naselje Novi Sad je bilo podeljeno na Novi Sad-Stari Grad, Novi Sad-Liman, Novi Sad-Detelinara, Novi Sad-Podunavlje i Novi Sad-Slavija), [[Nova Detelinara]], [[Novo naselje]] (Bistrica), [[Pejićevi Salaši]], [[Pejton]], [[Pervazovo naselje]], [[Petrovdansko Naselje]], [[Podbara]], [[Ribarsko ostrvo]], [[Rimski Šančevi2|Rimski Šančevi]], [[Rotkvarija]] (Žitni trg), [[Rumenka]], [[Sajlovo1|Sajlovo]] (Donje Sajlovo), [[Sajmište]], [[Salajka]] (Slavija), [[Satelit]], [[Slana bara]], [[Stara Detelinara]], [[Stari Grad]] (Centar), [[Stepanovićevo]], [[Telep]], '''[[Futog]]''', [[Čenej]] i [[Šangaj]]. ** '''[[Gradska opština Petrovaradin]]''' : [[Alibegovac]], [[Artinjeva]], [[Bocke]], [[Bukovac (Novi Sad)|Bukovac]], [[Bukovački plato]], [[Vezirac]], [[Glavica]], [[Gornja Kamenica]], [[Grigovac]], [[Donja Kamenica]], [[Karagača]], [[Ledinci]], [[Mala Kamenica]], [[Mišeluk]], [[Novi Ledinci]], [[Novi Majur]], [[Paragovo]], [[Petrovaradinska tvrđava]], '''[[Petrovaradin]]''', [[Podgrađe Petrovaradina]], [[Popovica]], [[ Puckaroš]], [[Ribnjak]], [[Sadovi]], '''[[Sremska Kamenica]]''' , [[Stari Majur]], [[Staroiriški put]], [[Stari Ledinci]] (do 1999. godine deo Ledinaca), [[Tatarsko brdo]], [[Tekije]], [[Trandžament]], [[Čardak]], [[Širine]] i [[Široka Dolina]] . * '''[[Opština Bač]]''' : '''[[Bač]]''' (obuhvata i Mali Bač koji se do 1947. godine nazivao Tomićevo), [[Bačko Novo Selo]], [[Bođani]], [[Vajska]], [[Plavna (Bač)|Plavna]] i [[Selenča]]. * '''[[Opština Bačka Palanka]]''' : '''[[Bačka Palanka]]''', [[Brodarsko naselje]], [[Vizić]], [[Gajdobra]], [[Despotovo]] (do 1947. godine Despot Sveti Ivan, 1947-1948. godine Vasiljevo, 1948-1952. godine Novo Vasiljevo), [[Kaloš]], [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevo]] (do 1978. godine deo Mladenova), [[Mladenovo]] (do 1948. godine Bukin), [[Neštin]], [[Nova Gajdobra]], [[Obrovac (Bačka Palanka)|Obrovac]], [[Parage]], [[Pivnice]], [[Silbaš]], [[Sinaj]], [[Tovariševo]] i [[Čelarevo]] (do 1947. godine Čib). * '''[[Opština Bački Petrovac]]''' : '''[[Bački Petrovac]]''', [[Gložan]], [[Kulpin]] i [[Maglić (Vojvodina)|Maglić]] (do 1949. godine Bujkeš). * '''[[Opština Beočin]]''' : '''[[Beočin]]''', [[Bademova]], [[Banoštor]], [[Bocke]], [[Brazilija]], [[Grabovo (Beočin)|Grabovo]], [[Duga međa]], [[Koruška]], [[Kruševlje]], [[Lug (Beočin)|Lug]], [[Prljuša]], [[Rakovac (Beočin)|Rakovac]], [[Sviloš]], [[Susek]], [[Čerević]] i [[Šakotinac]]. * '''[[Opština Bečej]]''' : [[Bačko Gradište]], [[Bačko Petrovo Selo]], '''[[Bečej]]''' (do 1947. godine Stari Bečej, 1991-1992. godine zvaničan naziv je bio Stari Bečej; 1947. godine Bečeju pripojena naselja Pece-Šor i Poljanica), [[Mileševo (Bečej)|Mileševo]] i [[Radičević]] (do 1947. godine Novo Naselje broj 1, 1947-1948. godine Čikerija). * '''[[Opština Vrbas]]''' : [[Bačko Dobro Polje]] (do 1948. godine Dobro Polje), '''[[Vrbas]]''' (1983-1991. godine Titov Vrbas), [[Zmajevo]] (do 1947. godine Pašićevo), [[Kosančić (Vrbas)|Kosančić]] (do 1991. godine deo Savinog Sela), [[Kucura]], [[Ravno Selo]] (do 1947. godine Nove Šove, 1947-1948. godine Ravno) i [[Savino Selo]] (do 1947. godine Torža). * '''[[Opština Žabalj]]''' : [[Gospođinci]], [[Đurđevo (Žabalj)|Đurđevo]], [[Žabalj]] i [[Čurug]]. * '''[[Opština Srbobran]]''' : [[Nadalj]], '''[[Srbobran]]''' i [[Turija (Srbobran)|Turija]]. * '''[[Opština Sremski Karlovci]]''' : '''[[Sremski Karlovci]]'''. [[Dudara]], [[Đušilovo]], [[Zanoš]], [[Karaš]], [[Kraljev breg]], [[Krivac]], [[Kuvalovo]], [[Paragovo]], [[Popovica]], [[Pucavac]], [[Remetica]], [[Rovina]], [[Cerat]] i [[Ćušilovo]]. * '''[[Opština Temerin]]''' : '''[[Bački Jarak]]''', [[Sirig]] (od dela ovog naselja je novim Zakonom o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije iz 2007. godine formirano novo naselje [[Kamendin (Temerin)|Kamendin]]) i '''[[Temerin]]'''. * '''[[Opština Titel]]''' : [[Vilovo]], [[Gardinovci]], [[Lok]], [[Mošorin]], '''[[Titel]]''' i [[Šajkaš]]. === Sremski okrug === {{v. također|Sremski okrug}} * '''[[Grad Sremska Mitrovica]]''' : [[Bešenovački Prnjavor]] (do 1978. godine deo Bešenova), [[Bešenovo]], [[Blok B]], [[Bosut (Sremska Mitrovica)|Bosut]], [[Veliki Radinci]], [[Grgurevci]], [[Dekanske bašte]] (Dekanac), [[Divoš]], [[Đipša]] (ukinuto naselje jer je razoreno u ratu), [[Zasavica I]] (do 1978. deo Zasavice, od 2007. zajedno sa Zasavicom II čini jedinstveno naselje Zasavica) (Gornja Zasavica), [[Zasavica II]] (do 1978. deo Zasavice, od 2007. zajedno sa Zasavicom I čini jedinstveno naselje Zasavica), [[Jarak]], [[Kamenjar]], [[Kuzmin]], [[Laćarak]], [[Ležimir]], [[Mala Bosna]], [[Manđelos]], [[Martinci]], [[Matije Huđi]], '''[[Mačvanska Mitrovica]]''' (stari naziv Mala Mitrovica), [[MZ Sutjeska]], [[Naselje Severno od Planinske (Pičkovac)|Naselje Severno od Planinske]], [[Nikola Tesla]], [[Noćaj]], [[Orao]], [[Poloj]], [[Ravnje (Sremska Mitrovica)|Ravnje]], [[Radenković]], [[Salaš Noćajski]], '''[[Sremska Mitrovica]]''', [[Sremska Rača]], [[Stara Bingula]], [[Stari most]], [[Hesna]], [[Centar]], [[Crvena česma]], [[Čalma]], [[Šašinci]] , [[Šišatovac]] i [[Šuljam]]. * '''[[Opština Inđija]]''' : [[Banstol]], [[Beli Breg]], [[Beška]], [[Gladnoš]], '''[[Inđija]]''', [[Jarkovci]], [[Keltsko naselje]], [[Krčedin]], [[Krčedinska ada]], [[Leje]], [[Ljukovo]], [[Maradik]], [[Novi Karlovci]], [[Novi Slankamen]], [[Poloj]], [[Slankamenački Vinogradi]] (do 1978. deo Novog Slankamena), [[Stari Slankamen]] i [[Čortanovci]]. * '''[[Opština Irig]]''' : [[Velika Remeta]] (do 1978. deo Krušedol Sela), [[Vrdnik]], [[Vrdnička kula]], [[Grgetek]] (do 1978. zvanični naziv je Grgeteg), [[Dobrodol]] (do 1978. deo Šatrinaca), '''[[Irig]]''', [[Jazak]] (Novim Zakonom o ter. organizaciji iz 2007. godine od dela ovog naselja formirano je naselje [[Jazak Prnjavor]]), [[Krušedol Prnjavor]] (do 1978. zvanični naziv je bio Krušedolski Prnjavor), [[Krušedol Selo]], [[Mala Remeta]], [[Neradin]], [[Rivica]] i [[Šatrinci]]. * '''[[Opština Pećinci]]''' : [[Ašanja]], [[Brestač]], [[Deč]], [[Donji Tovarnik]], [[Karlovčić]], [[Kupinovo]], [[Obrež (Pećinci)|Obrež]], [[Ogar]], [[Pećinci]], [[Popinci]], [[Prhovo]], [[Sibač]], [[Sremski Mihaljevci]] (do 1950. godine Mihaljevci), [[Subotište]] i [[Šimanovci]]. * '''[[Opština Ruma]]''' : [[Apoteka]], [[Borkovac]], [[Buđanovci]], [[Vašarište]], [[Vitojevci]], [[Voganj]] (Novim zakonom o ter. organizaciji iz 2007. godine formirano je novo naselje [[Marđelos]] od dela ovog naselja), [[Grabovci (Ruma)|Grabovci]], [[Dobrinci]], [[Donji Petrovci]], [[Žarkovac]], [[Igralište]], [[Jelenci]], [[Klenak (Ruma)|Klenak]], [[Kraljevci (Srbija)|Kraljevci]], [[Kudoš]], [[Mali Radinci]], [[Nikinci]], [[Pavlovci]], [[Platičevo]], [[Putinci]], '''[[Ruma]]''', [[Rupe]], [[Stejanovci]], [[Tivol]] i [[Hrtkovci]]. * '''[[Opština Stara Pazova]]''' : [[Banovci Dunav]], [[Belegiš]], [[Vojka]], [[Golubinci]], [[Krnješevci]], [[Nova Pazova]], [[Novi Banovci]], '''[[Stara Pazova]]''', [[Stari Banovci]] i [[Surduk]]. * '''[[Opština Šid]]''' : [[Adaševci]], [[Batrovci]], [[Bačinci]], [[Berkasovo]], [[Bikić Do]] (do 1975. godine deo Privine Glave), [[Bingula]], [[Vašica]] (stari naziv Mala Vašica), [[Višnjićevo]] (stari naziv Grk), [[Gibarac]], [[Erdevik]], [[Ilinci]], [[Jamena]], [[Kukujevci]], [[Ljuba]], [[Molovin]], [[Morović]], [[Privina Glava]], [[Sot]] i '''[[Šid]]'''. == Naseljena mesta Centralne Srbije == {{v. također|Centralna Srbija}} === Mačvanski okrug === {{v. također|Mačvanski okrug}} * '''[[Grad Loznica]]''' : [[Banja Koviljača]], [[Baščeluci]], [[Bradić]], [[Brezjak]], [[Brnjac]], [[Veliko Selo (Loznica)|Veliko Selo]], [[Vilin potok]], [[Voćnjak (Loznica)|Voćnjak]], [[Gornja Badanja]], [[Gornja Borina]], [[Gornja Koviljača]] (do 1979. deo Banje Koviljače), [[Gornja Sipulja]], [[Gornje Nedeljice]], [[Gornji Dobrić]], [[Grnčara]], [[Donja Badanja]], [[Donja Sipulja]], [[Donje Nedeljice]], [[Donji Dobrić]], [[Draginac (Loznica)|Draginac]], [[Zajača]], [[Jadranska Lešnica]] (do 1947. godine Jadarska Lešnica), [[Jarebice (Loznica)|Jarebice]], [[Jelav]], [[Joševa (Loznica)|Joševa]], [[Jugovići (Loznica)|Jugovići]], [[Kamenica (Loznica)|Kamenica]], [[Klupci]], [[Kozjak (Loznica)|Kozjak]], [[Korenita (Loznica)|Korenita]], [[Krajišnici (Loznica)|Krajišnici]], [[Lešnica]], [[Lipnica (Loznica)|Lipnica]], [[Lipnički Šor]], '''[[Loznica]] ''', [[Lozničko Polje]], [[Milina (Loznica)|Milina]], [[Novo Selo (Loznica)|Novo Selo]], [[Paskovac]], [[Ploča (Loznica)|Ploča]], [[Pomijača]], [[Ribarice]] (do 1991. godine Ribarica), [[Runjani]], [[Simino Brdo]], [[Slatina (Loznica)|Slatina]], [[Straža (Loznica)|Straža]], [[Stupnica (Loznica)|Stupnica]], [[Sunčana Reka]], [[Tekeriš]], [[Trbosilje (Loznica)|Trbosilje]], [[Trbušnica (Loznica)|Trbušnica]], [[Tršić (Loznica)|Tršić]], [[Filipovići]], [[Cikote (Loznica)|Cikote]], [[Čokešina]], [[Čotrići]] i [[Šurice]]. * '''[[Grad Šabac]]''' : [[Bela Reka]], [[Benska Bara]], [[Bogosavac]], [[Bojić]], [[Bukor]], [[Varna (Šabac)|Varna]], [[Volujac (Šabac)|Volujac]], [[Gornja Vranjska]], [[Grušić]], [[Dvorište (Šabac)|Dvorište]], [[Desić]], [[Dobrić (Šabac)|Dobrić]], [[Drenovac (Šabac)|Drenovac]], [[Duvanište]], [[Žabar]], [[Zablaće (Šabac)|Zablaće]], [[Zminjak]], [[Jevremovac]], [[Jelenča]], [[Klenak]], [[Korman (Šabac)|Korman]], [[Krivaja (Šabac)|Krivaja]], [[Letnjikovac]], [[Lipolist]], [[Majur (Šabac)|Majur]], [[Mala Vranjska]], [[Maovi]], [[Mačvanski Pričinović]], [[Metlić]], [[Miloševac (Šabac)|Miloševac]], [[Miokus]], [[Mišar]], [[Mrđenovac]], [[Nakučani (Šabac)|Nakučani]], [[Orašac (Šabac)|Orašac]], [[Orid]], [[Petkovica]], [[Petlovača]], [[Pocerski Dobrić]], [[Pocerski Metković]] (do 1979. godine Metković), [[Pocerski Pričinović]], [[Predvorica]], [[Prnjavor (Šabac)|Prnjavor]], [[Radovašnica]], [[Ribari (Šabac)|Ribari]], [[Rumska]], [[Sinošević]], [[Skrađani]], [[Slatina (Šabac)|Slatina]], [[Slepčević]], [[Stari grad]], [[Tabanović (Šabac)|Tabanović]], [[Cerovac (Šabac)|Cerovac]], [[Culjković]], [[Čavić]], '''[[Šabac]]''', [[Ševarice]] i [[Štitar]]. * '''[[Opština Bogatić]]''' : [[Badovinci]], [[Banovo Polje]], [[Belotić (Bogatić)|Belotić]], [[Bogatić]]'''[[Bogatić]]''', [[Glogovac (Bogatić)|Glogovac]], [[Glušci]], [[Dublje]], [[Klenje (Bogatić)|Klenje]], [[Metković (Bogatić)|Metković]], [[Očage]], [[Podine]], [[Salaš Crnobarski]], [[Sovljak (Bogatić)|Sovljak]], [[Uzveće]] i [[Crna Bara (Bogatić)|Crna Bara]]. * '''[[Opština Vladimirci]]''' : [[Belotić (Vladimirci)|Belotić]], [[Beljin]], [[Bobovik]], [[Vladimirci]]'''[[Vladimirci]]''' (nastalo spajanjem naselja [[Vladimirci Selo]] i [[Vladimirci Varošica]] 1955. godine), [[Vlasenica srbija|Vlasenica]], [[Vukošić]], [[Vučevica]], [[Gomilica]], [[Debrc]], [[Dragojevac (Vladimirci)|Dragojevac]], [[Zvezd]], [[Jazovnik]], [[Jalovik]], [[Kaona (Vladimirci)|Kaona]], [[Kozarica]], [[Krnić]], [[Krnule]], [[Kujavica]], [[Lojanice]], [[Matijevac]], [[Mesarci]], [[Mehovine]], [[Mrovska]], [[Novo Selo (Vladimirci)|Novo Selo]], [[Pejinović]], [[Provo (Vladimirci)|Provo]], [[Riđake]], [[Skupljen]], [[Suvo Selo]] i [[Trbušac]]. * '''[[Opština Koceljeva]]''' : [[Batalage]], [[Brdarica]], [[Bresnica (Koceljeva)|Bresnica]], [[Galović]], [[Goločelo (Koceljeva)|Goločelo]], [[Gradojević]], [[Donje Crniljevo]] (do 1947. godine Crniljevo Tamnavsko), [[Draginje]], [[Družetić]], [[Zukve]], [[Kamenica (Koceljeva)|Kamenica]], [[Koceljeva]]'''[[Koceljeva]]''' (do 1979. Koceljevo), [[Ljutice (Koceljeva)|Ljutice]], [[Mali Bošnjak]], [[Svileuva]], [[Subotica (Koceljeva)|Subotica]] i [[Ćukovine]] (po novom ZOTORS iz 2007. godine novi zvanični naziv je Đukovine). * '''[[Opština Krupanj]]''' : [[Banjevac]], [[Bela Crkva (Krupanj)|Bela Crkva]], [[Bogoštica]], [[Brezovice (Krupanj)|Brezovice]], [[Brštica]], [[Vrbić]], [[Gornja mala]], [[Donje Brezovice]], [[Dvorska (Krupanj)|Dvorska]], [[Zavlaka]], [[Zeljići]], [[Kostajnik (Krupanj)|Kostajnik]], [[Krasava]], [[Kržava (Krupanj)|Kržava]], '''[[Krupanj]]''', [[Likodra]], [[Lipenović]], [[Mojković]], [[Planina (Krupanj)|Planina]], [[Ravnaja]], [[Sredojevići]], [[Stave]], [[Stolice]], [[Tolisavac]], [[Tomanj]], [[Cvetulja]], [[Cerova (Krupanj)|Cerova]] i [[Šljivova]]. * '''[[Opština Ljubovija]]''' : [[Berlovine]] (do 1979, godine deo [[Donja Bukovica (Ljubovija)|Donje Bukovice]] i [[Skrajnik]]a), [[Brđani]], [[Vrhpolje]], [[Gačići]], [[Gligorići]], [[Gornja Ljuboviđa]], [[Gornja Orovica]] (od 2007. godine Gornja Oraovica), [[Gornja Trešnjica]], [[Gornje Košlje]], [[Grabovica]], [[Gračanica (Ljubovija)|Gračanica]], [[Grčić]], [[Donja Ljuboviđa]], [[Donja Orovica]] (od 2007. godine Donja Oraovica), [[Donje Košlje]], [[Drabić]], [[Drlače]], [[Duboko (Ljubovija)|Duboko]] (do 1979. deo Donje Bukovice), [[Leović]] (obuhvata i naselje [[Sarići]] koje je do 1979. godine bilo samostalno), [[Lonjin]], [[Ljubovija]]'''[[Ljubovija]]''', [[Mališići]], [[Orovička Planina]] (od 2007. godine Orlovička Planina), [[Podnemić]] (do 1979. deo Donje Bukovice), [[Postenje (Ljubovija)|Postenje]], [[Rujevac (Ljubovija)|Rujevac]], [[Savković]], [[Selenac]], [[Sokolac (Ljubovija)|Sokolac]], [[Tornik (Ljubovija)|Tornik]], [[Trutinac]], [[Uzovnica]], [[Caparić]], [[Crnča (Ljubovija)|Crnča]] i [[Čitluk (Ljubovija)|Čitluk]]. * '''[[Opština Mali Zvornik]]''' : [[Amajić]], [[Brasina]], [[Budišić]], [[Velika Reka (Mali Zvornik)|Velika Reka]], [[Voljevci]], [[Donja Borina]], [[Donja Trešnjica]], [[Donje Naselje]], '''[[Mali Zvornik]]''', [[Radalj]], [[Sakar]], [[Culine]] i [[Čitluk (Mali Zvornik)|Čitluk]]. === Kolubarski okrug === {{v. također|Kolubarski okrug}} * '''[[Grad Valjevo]]''' : [[Babina Luka]], [[Balinović]], [[Bačevci (Valjevo)|Bačevci]], [[Belić (Valjevo)|Belić]], [[Beloševac]], [[Beomužević]], [[Blizonje]], [[Bobova]], [[Bogatić (Valjevo)|Bogatić]], [[Brangović]], [[Brankovina]], [[Brđani]], [[Brezovice (Valjevo)|Brezovice]] (od 2007. godine Brezovica), [[Bujačić]], '''[[Valjevo]]''' (obuhvata i ukinuta naselja [[Belo Polje (Valjevo)|Belo Polje]], [[Donja Grabovica]], [[Gradac (Valjevo)|Gradac]], [[Kličevac (Valjevo)|Kličevac]] i [[Popare]] koja su ukinuta 1971. godine, kao i urbane delove naselja Bujačić i Gorić od 1991. godine), [[Veselinovac]], [[Veselinovići]], [[Vlaščić]], [[Vragočanica]], [[Vujinovača]], [[Gola Glava]], [[Gorić]], [[Gornja Bukovica (Valjevo)|Gornja Bukovica]], [[Gornja Grabovica]], [[Gornje Leskovice]], [[Degurić]], [[Divci (Valjevo)|Divci]], [[Divčibare]] (naselje nastalo 1970. godine od delova naselja Bačevci i Krčmar), [[Donja Bukovica (Valjevo)|Donja Bukovica]], [[Donje Leskovice]], [[Dračić]], [[Dupljaj]], [[Žabari (Valjevo)|Žabari]], [[Zabrdica]], [[Zarube]], [[Zlatari (Brus)|Zlatarić]], [[Jazovik]], [[Jasenica (Valjevo)|Jasenica]], [[Jovanovići]], [[Jovanja]], [[Joševa (Valjevo)|Joševa]], [[Kamenica (Valjevo)|Kamenica]], [[Klanica]], [[Klinci (Valjevo)|Klinci]], [[Kolubara]], [[Kosančića venac]], [[Kotešica]], [[Kovačice]], [[Kozličić]], [[Kunice]], [[Lelić]], [[Loznica (Valjevo)|Loznica]], [[Lukavac (Valjevo)|Lukavac]], [[Majinović]], [[Mijači]], [[Miličinica]], [[Mlađevo]], [[Mrčić]], [[Naselje Oslobodioci Valjeva]], [[Naselje Sretena Dudića]], [[Novo Naselje]], [[Oglađenovac]], [[Osladić]], [[Paklje]], [[Paune]], [[Petnica (Valjevo)|Petnica]], [[Petrovići]], [[Poćuta]], [[Popučke]], [[Prijezdić]], [[Pričević]], [[Rabas]], [[Ravnje (Valjevo)|Ravnje]], [[Rađevo Selo]], [[Rebelj]], [[Rovni]], [[Sandalj]], [[Sedlari (Valjevo)|Sedlari]], [[Sitarice]], [[Sovač]], [[Stanina Reka]], [[Stapar (Valjevo)|Stapar]], [[Stari grad]], [[Stave]], [[Stražara]], [[Strmna Gora]], [[Stubo (Valjevo)|Stubo]], [[Suvodanje]], [[Sušica (Valjevo)|Sušica]] (do 1977. godine Sušice), [[Taor (Valjevo)|Taor]] (nastalo spajanjem naselja Gornji Taor i Donji Taor 1959. godine), [[Tešnjar]], [[Tubravić]] i [[Tupanci]]. * '''[[Opština Lajkovac]]''' : [[Bajevac]], [[Bogovađa]] (do 1992. godine Prnjavor), [[Vračević]] (naselje nastalo spajanjem naselja Gornji Vračević i Donji Vračević 1947. godine), [[Donji Lajkovac]], [[Jabučje (Lajkovac)|Jabučje]], '''[[Lajkovac (varoš)]]''' (do 1979. godine Lajkovac (varošica), [[Lajkovac (selo)]], [[Mali Borak]], [[Markova Crkva]], [[Mirkovići]], [[Nepričava]], [[Pepeljevac (Lajkovac)|Pepeljevac]], [[Petronijevići]], [[Pridvorica (Lajkovac)|Pridvorica]], [[Ratkovac (Lajkovac)|Ratkovac]], [[Rubribreza]], [[Skobalj (Lajkovac)|Skobalj]], [[Slovac]], [[Stepanje]], [[Strmovo (Lajkovac)|Strmovo]] i [[Ćelije (Lajkovac)|Ćelije]]. * '''[[Opština Ljig]]''' : [[Alempijevići]], [[Ba (Ljig)|Ba]], [[Babajić]] (do 1950. godine Babajić Selo), [[Belanovica]], [[Bošnjanović]], [[Brančić]], [[Veliševac]], [[Gukoš]] (do 1991. godine Gukoši), [[Dići]], [[Donji Banjani]], [[Živkovci]], [[Ivanovci]], [[Jajčić]], [[Kadina Luka]], [[Kalanjevci]], [[Kozelj]], [[Lalinci]], [[Latković]], [[Liplje (Ljig)|Liplje]], '''[[Ljig]]''' (od 1950. godine obuhvata naselje Babajić Varošica), [[Milavac]] (do 1979. godine deo Cvetanovca), [[Mirkovići]], [[Moravci]], [[Paležnica (Ljig)|Paležnica]], [[Poljanice (Ljig)|Poljanice]], [[Slavkovica]], [[Srejino brdo]], [[Cvetanovac]], [[Štavica]] i [[Šutci]]. * '''[[Opština Mionica]]''' : [[Berkovac]], [[Brežđe]], [[Bukovac (Mionica)|Bukovac]], [[Velika Marišta]] (do 1991. godine Veliko Marište), [[Virovac]], [[Vrtiglav]], [[Golubac (Mionica)|Golubac]], [[Gornji Lajkovac]], [[Gornji Mušić]], [[Gunjica]], [[Donji Mušić]], [[Dučić (Mionica)|Dučić]], [[Đurđevac (Mionica)|Đurđevac]], [[Klašnić]], [[Ključ (Mionica)|Ključ]], [[Komanice]], [[Krčmar]], [[Maljević]], '''[[Mionica|Mionica (varošica)]]''', [[Mionica (selo)]], [[Mratišić]], [[Nanomir]], [[Osečenica]], [[Paštrić]], [[Planinica (Mionica)|Planinica]], [[Popadić]], [[Radobić]] (do 1979. godine Radović), [[Rajković]], [[Rakari]], [[Robaje]], [[Sanković]], [[Struganik]], [[Tabanović (Mionica)|Tabanović]], [[Todorin Do]], [[Tolić]] i [[Šušeoka]]. * '''[[Opština Osečina]]''' : [[Bastav]], [[Belotić (Osečina)|Belotić]], [[Bratačić]], [[Gornje Crniljevo]] (do 1947. godine Crniljevo), [[Gunjaci (Osečina)|Gunjaci]], [[Dragijevica]], [[Dragodol]], [[Komirić]], [[Konjic (Osečina)|Konjic]], [[Konjuša (Osečina)|Konjuša]], [[Lopatanj]], [[Mirkovići]], [[Osečina (varošica)]]'''[[Osečina (varošica)]]''', [[Osečina (selo)]], [[Ostružanj]], [[Pecka (Osečina)|Pecka]], [[Plužac]], [[Sirdija]], [[Skadar (Osečina)|Skadar]], [[Tuđin (Osečina)|Tuđin]] i [[Carina (Osečina)|Carina]]. * '''[[Opština Ub]]''' : [[Banjani]], [[Bogdanovica]], [[Brgule]], [[Brezovica (Ub)|Brezovica]], [[Vrelo (Ub)|Vrelo]], [[Vrhovine (ub)|Vrhovine]], [[Vukona]], [[Gvozdenović (Ub)|Gvozdenović]], [[Gornje Radljevo]], [[Gunjevac]], [[Dokmir]], [[Zvizdar]], [[Joševa (Ub)|Joševa]], [[Kalenić]], [[Kalinovac]], [[Kožuar]] (od 2007. godine Kožur), [[Kršna Glava]], [[Liso Polje]], [[Lončanik]], [[Milorci]], [[Murgaš]], [[Novaci (Ub)|Novaci]], [[Paljuvi]], [[Pambukovica]], [[Radljevo]], [[Raduša (Ub)|Raduša]], [[Ruklada]], [[Slatina (Ub)|Slatina]], [[Sovljak (Ub)|Sovljak]], [[Stublenica]], [[Takovo (Ub)|Takovo]], [[Tvrdojevac]], [[Trlić]], [[Trnjaci (Ub)|Trnjaci]], [[Tulari]], '''[[Ub]]''', [[Crvena Jabuka (Ub)|Crvena Jabuka]], [[Čučuge]] i [[Šarbane]]. === Podunavski okrug === {{v. također|Podunavski okrug}} * '''[[Grad Smederevo]]''' : [[Badljevica]], [[Binovac]], [[Vodanj]], [[Vranovo]], [[Vrbovac (Smederevo)|Vrbovac]], [[Vučak (Smederevo)|Vučak]], [[Godomin]], [[Goranski Gaj]], [[Dobri Do (Smederevo)|Dobri Do]], [[Drugovac]], [[Jugovo]], [[Kovačićevo]] (Ćirilovac), [[Kolari]], [[Kulič]] (novo naselje od 2011. godine, izdvojeno iz Šalinca), [[Landol]], [[Leštar]], [[Lipe (Smederevo)|Lipe]], [[Lugavčina]], [[Lunjevac]], [[Mala Krsna]], [[Mali Krivak]], [[Malo Orašje]], [[Mihajlovac (Smederevo)|Mihajlovac]], [[Osipaonica]], [[Papazovac]], [[Petrijevo]], [[Plavinac]], [[Ravni Gaj]], [[Radinac]], [[Ralja (Smederevo)|Ralja]], [[Saraorci]], [[Seone]], [[Skobalj (Smederevo)|Skobalj]], '''[[Smederevo]]''', [[Suvodol]], [[Ubilci]], [[Udovice]], [[Carina]] i [[Šalinac]]. * '''[[Opština Velika Plana]]''' : '''[[Velika Plana]]''', [[Veliko Orašje]], [[Donja Livadica]], [[Krnjevo]], [[Kupusina (Velika Plana)|Kupusina]], [[Lozovik (Velika Plana)|Lozovik]], [[Markovac (Velika Plana)|Markovac]], [[Miloševac (Velika Plana)|Miloševac]], [[Novo Selo (Velika Plana)|Novo Selo]] (do 1946. godine Novi Adžibegovac), [[Radovanje]], [[Rakinac]], [[Staro Selo (Velika Plana)|Staro Selo]] i [[Trnovče (Velika Plana)|Trnovče]]. * '''[[Opština Smederevska Palanka]]''' : [[Azanja]] (obuhvata naselja [[Gucetina (Azanja)|Gucetina]], [[Stublina (Azanja)|Stublina]]), [[Baničina]], [[Bačinac]], [[Bašin]], [[Vlaški Do (Smederevska Palanka)|Vlaški Do]], [[Vodice (Smederevska Palanka)|Vodice]], [[Glibovac]], [[Golobok]], [[Grčac]] (obuhvata i nekada samostalno naselje [[Kamenac (Grčac)|Kamenac]] od 1979. godine), [[Kusadak]] (obuhvata i nekada samostalno naselje [[Kosovac (Smederevska Palanka)|Kosovac]] od 1979. godine), [[Mala Plana (Smederevska Palanka)|Mala Plana]], [[Mikulja]], [[Mramorac]], [[Počevica]], [[Pridvorice]], [[Ratari (Smederevska Palanka)|Ratari]], [[Selevac]], '''[[Smederevska Palanka]]''', [[Stojačak]] i [[Cerovac (Smederevska Palanka)|Cerovac]]. === Braničevski okrug === {{v. također|Braničevski okrug}} * '''[[Grad Požarevac]]''' : [[Bare (Požarevac)|Bare]], [[Batovac]], [[Beranje]], [[Bradarac (Požarevac)|Bradarac]], [[Bratinac]], [[Brežane]], [[Bubušinac]], [[Gornja Mala]], [[Dragovac (Požarevac)|Dragovac]], [[Drmno]], [[Dubravica]], [[Živica (Požarevac)|Živica]], [[Kanal]], [[Kasidol]], [[Klenovnik]], [[Kličevac]], [[Kostolac]] (do 1955. godine naziv Kostolac-Rudnik; naselje nastalo od naselja Kostolac-Grad i Kostolac-Selo), [[Lučica]], [[Maljurevac]], [[Nabrđe]], [[Ostrovo (Požarevac)|Ostrovo]], [[Petka (Požarevac)|Petka]], '''[[Požarevac]]''' (obuhvata i ukinuta naselja Zabela i Ljigatov Do), [[Poljana (Požarevac)|Poljana]], [[Popovac (Požarevac)|Popovac]] (novo naselje od 2007. godine, izdvojeno iz Lučice) [[Prugovo (Požarevac)|Prugovo]], [[Rečica (Požarevac)|Rečica]], [[Selo Kostolac]] (1955-1979. godine u sastavu Kostolca), [[Stari Kostolac]], [[Trnjane (Požarevac)|Trnjane]] i [[Ćirikovac]]. * '''[[Opština Veliko Gradište]]''' : [[Beli Bagrem]], [[Biskuplje]], '''[[Veliko Gradište]]''', [[Garevo]], [[Desine]], [[Doljašnica]], [[Đurakovo]], [[Zatonje]], [[Kamijevo]], [[Kisiljevo]] (od 2007. godine Kiseljevo), [[Kumane (Veliko Gradište)|Kumane]], [[Kurjače]], [[Kusiće]], [[Ljubinje (Veliko Gradište)|Ljubinje]], [[Majilovac]], [[Makce]], [[Ostrovo (Veliko Gradište)|Ostrovo]], [[Pečanica]], [[Požeženo]], [[Popovac (Veliko Gradište)|Popovac]], [[Ram (Veliko Gradište)|Ram]], [[Sirakovo (Veliko Gradište)|Sirakovo]], [[Srednjevo]], [[Topolovnik]], [[Tribrode]], [[Carevac]] i [[Češljeva Bara]]. * '''[[Opština Golubac]]''' : [[Barič (Golubac)|Barič]], [[Bikinje]], [[Braničevo (Golubac)|Braničevo]], [[Brnjica (Golubac)|Brnjica]], [[Vinci]], [[Vojilovo]], [[Golubac]]'''[[Golubac]]''', [[Dvorište (Golubac)|Dvorište]], [[Dobra (Golubac)|Dobra]], [[Donja Kruševica]], [[Dušmanić]], [[Žitkovica]], [[Klenje (Golubac)|Klenje]], [[Krivača (Golubac)|Krivača]], [[Kudreš]], [[Maleševo (Golubac)|Maleševo]], [[Miljević]], [[Mrčkovac]], [[Ponikve (Golubac)|Ponikve]], [[Radoševac (Golubac)|Radoševac]], [[Sladinac]], [[Snegotin]], [[Usije]] i [[Šuvajić]]. * ''' [[Opština Žabari]]''' : [[Aleksandrovac (Žabari)|Aleksandrovac]], [[Brzohode]], [[Viteževo]], [[Vlaški Do (Žabari)|Vlaški Do]], [[Žabari]]'''[[Žabari]]''', [[Kočetin]], [[Mirijevo]], [[Oreovica (Žabari)|Oreovica]], [[Polatna]], [[Porodin (Srbija)|Porodin]], [[Svinjarevo]], [[Sibnica (Žabari)|Sibnica]], [[Simićevo]] (do 1947. godine Rakinac Moravski), [[Tićevac]] i [[Četereže]]. * '''[[Opština Žagubica]]''' : [[Bliznak]], [[Breznica (Žagubica)|Breznica]], [[Vukovac]], [[Žagubica]]'''[[Žagubica]]''', [[Izvarica]] (od 2007. godine Novarica), [[Jošanica (Žagubica)|Jošanica]], [[Krepoljin]], [[Krupaja]], [[Laznica]], [[Lipe (Žagubica)|Lipe]] (1955-1979. godine u sastavu Laznice), [[Mali Kamen]] (novo naselje od 2007. godine, izdvojeno iz Suvog Dola), [[Medveđica]], [[Milanovac]], [[Milatovac (Žagubica)|Milatovac]], [[Osanica]], [[Ribare (Žagubica)|Ribare]], [[Selište (Žagubica)|Selište]], [[Sige]] i [[Suvi Do (Žagubica)|Suvi Do]]. * '''[[Opština Kučevo]]''' : [[Blagojev Kamen]], [[Brodica]], [[Bukovska]], [[Velika Bresnica]], [[Voluja]], [[Vuković]], [[Gložane (Kučevo)|Gložane]] (novo naselje od 2007. godine, izdvojeno iz Neresnice), [[Duboka (Kučevo)|Duboka]], [[Zelenik]], [[Kaona (Kučevo)|Kaona]], [[Kučajna (Kučevo)|Kučajna]], '''[[Kučevo]]''', [[Lješnica (Kučevo)|Lješnica]], [[Mala Bresnica]], [[Mišljenovac (Kučevo)|Mišljenovac]], [[Mustapić]], [[Neresnica]], [[Popovac (Kučevo)|Popovac]] (novo naselje od 2007. godine, izdvojeno iz Neresnice), [[Rabrovo]], [[Ravnište (Kučevo)|Ravnište]], [[Radenka]], [[Rakova Bara]], [[Sena (Kučevo)|Sena]], [[Srpce]], [[Stupinje]], [[Turija (Kučevo)|Turija]], [[Ceremošnja]], [[Cerovica (Kučevo)|Cerovica]] i [[Ševica]]. * '''[[Opština Malo Crniće]]''' : [[Aljudovo]], [[Batuša (Malo Crniće)|Batuša]], [[Boževac]], [[Veliko Selo (Malo Crniće)|Veliko Selo]], [[Veliko Crniće]], [[Vrbnica (Malo Crniće)|Vrbnica]], [[Zabrega (Malo Crniće)|Zabrega]], [[Kalište]], [[Kobilje (Malo Crniće)|Kobilje]], [[Kravlji Do]], [[Kula (Malo Crniće)|Kula]], [[Malo Gradište]], [[Malo Crniće]]'''[[Malo Crniće]]''', [[Salakovac]], [[Smoljinac]], [[Toponica (Malo Crniće)|Toponica]], [[Crljenac]], [[Šapine]] i [[Šljivovac (Malo Crniće)|Šljivovac]]. * '''[[Opština Petrovac na Mlavi]]''' : [[Bistrica (Petrovac)|Bistrica]], [[Bošnjak (Petrovac)|Bošnjak]], [[Burovac]], [[Busur]], [[Vezičevo]], [[Veliki Popovac]], [[Veliko Laole]], [[Vitovnica]], [[Vošanovac]], [[Dobrnje]], [[Drobež]], [[Dubočka]], [[Ždrelo]], [[Zabrđe (Petrovac)|Zabrđe]], [[Kamenovo]], [[Kladurovo]], [[Knežica]], [[Krvije]], [[Leskovac]], [[Lopušnik]], [[Malo Laole]], [[Manastirica]], [[Melnica (Petrovac)|Melnica]], [[Oreškovica]], [[Orljevo]], [[Pankovo]], '''[[Petrovac na Mlavi]]''' (do 2007. godine Petrovac), [[Ranovac]], [[Rašanac]], [[Stamnica]], [[Starčevo (Petrovac)|Starčevo]], [[Tabanovac]], [[Trnovče]], [[Ćovdin]] i [[Šetonje]]. === Šumadijski okrug === {{v. također|Šumadijski okrug}} * '''[[Grad Kragujevac]]''': ** '''[[Opština Aerodrom|Gradska opština Aerodrom]]''' : [[Desimirovac]], [[Donje Grbice]], [[Gornje Grbice]], [[Gornje Jarušice]], [[Jovanovac (Aerodrom)|Jovanovac]], [[Lužnice]], [[Sušica]], [[Uglješnica]] i [[Vinogradi]]. , '''[[Kragujevac]] - deo''' (obuhvata od 1991. godine i ukinuto naselje [[Petrovac (Aerodrom)|Petrovac]], kao i urbane delove naselja Opornica i Poskurice), [[Bozman]], [[Bresnica]], [[Denino Brdo]], [[Majnić]], [[Mala Vaga]], [[Mali Šenj]], [[Mironić]], [[Novi Milanovac]], [[Opornica]], [[Pajazitovo]], [[Poskurice]], [[Resnik (Aerodrom)|Resnik]], [[Gornje Jarušice]], [[Uglješnica]], [[Vinogradi]], [[Cvetojevac (Aerodrom)|Cvetojevac]], [[Cerovac (Aerodrom)|Cerovac]], [[Čumić]], [[Šumarice]] i [[Šljivovac (Aerodrom)|Šljivovac]]. ** '''[[Opština Pivara|Gradska opština Pivara]]''' : [[Baljkovac]], [[Bojanići]], [[Botunje]], [[Bresnica]], [[Bukorovac]], [[Filip Kljajić]], [[Lepenica]], [[Velika Sugubina]], [[Velike Pčelice]] (do 1965. godine Velika Pčelica), [[Gornja Sabanta]], [[Gornje Komarice]], [[Donja Sabanta]], [[Donje Komarice]], [[Dulene]], [[Jabučje (Pivara)|Jabučje]], [[Korman (Pivara)|Korman]], [[Medna]], '''[[Kragujevac]] - deo''' (obuhvata od 1991. godine i ukinuta naselja [[Beloševac (Pivara)|Beloševac]], [[Ždraljica (Kragujevac)|Ždraljica]], [[Ilićevo]] (do 1954. godine Mečkovac), [[Teferič]] i urbane delove Maršića i Trmbasa), [[Maršić]] i [[Trmbas]]. ** '''[[Opština Stanovo|Gradska opština Stanovo]]''' : [[Adžine Livade]], [[Bakonjići]], [[Blagojevići]], [[Varjačići]], [[Vinjište]], [[Goločelo (Stanovo)|Goločelo]], [[Grkovića mala]], [[Grošnica]], [[Divostin]], [[Donje Goločelo]], [[Donje Polje]], [[Drača]], [[Dragobraća]], [[Drenovac (Stanovo)|Drenovac]], [[Đuriselo]], [[Erdeč]], [[Livade]], [[Ristovići]], [[Zvezda]], [[Ćava]]. '''[[Kragujevac]] - deo''' (obuhvata od 1991. godine ukinuta naselja [[Stanovo]], [[Staro Selo]], [[Male Pčelice]], [[Korićani (Stanovo)|Korićani]], i urbane delove naselja Erdeč i Grošnica), [[Kutlovo (Stanovo)|Kutlovo]], [[Novo Naselje]], [[Prekopeča]], [[Rogojevac]], [[Trešnjevak]], [[Novo Naselje]] i [[Veliko Polje]]. ** '''[[Opština Stari grad (Kragujevac)|Gradska opština Stari Grad]] (Stara Varoš)''' : [[Bagremar]], [[Bubanj]], [[Centar]], [[Erdoglija]], [[1.maj]], [[21.oktobar]], [[Erdoglija]], [[Mala vaga]], [[Stara Radnička Kolonija]], [[Palilula]], [[Vašarište]] i [[Sušica]] '''[[Kragujevac]] - deo'''. ** '''[[Opština Stragari|Gradska opština Stragari]]''' : [[Blaznava]], [[Brdo (Stragari)|Brdo]], [[Čumić]], [[Gaj (Stragari)|Gaj]], [[Glišov grob]], [[Guriševci]], [[Donja Šatornja]], [[Gornja Šatornja]], [[Donja Trešnjevica]], [[Jarmenovci]], [[Manojlovci]], [[Plaskovac]], [[Veliki Šenj]], [[Vlakča]], [[Dobrača]], [[Zlošnica]], [[Ilina voda]], [[Kamenica (Stragari)|Kamenica]], [[Koletina]], [[Kotraža (Stragari)|Kotraža]], [[Kutlovo]], [[Ljubičevac (Stragari)|Ljubičevac]], [[Ljubić]], [[Mala Vrbica (Stragari)|Mala Vrbica]], [[Masloševo]], [[Ramaća]], [[Raskršće]], [[Rogojevac]], [[Stragari]], [[Ugljarevac]] i [[Vidojevac]]. * '''[[Opština Aranđelovac]]''' : '''[[Aranđelovac]]''', [[Apostolovac]], [[Bajka]], [[Baljkovica (Aranđelovac)|Baljkovica]], [[Banja (Aranđelovac)|Banja]] (obuhvata naselje [[Zabrežje (Aranđelovac)|Zabrežje]] koje je ukinuto 1979. godine), [[Blaznava]], [[Bosuta]], [[Brezovac]], [[Bukovik (Aranđelovac)|Bukovik]], [[Venčane]] (obuhvata naselje [[Kamenica (Aranđelovac)|Kamenica]] koje je ukinuto 1979. godine), [[Vrbica (Aranđelovac)|Vrbica]], [[Vukosavci (Aranđelovac)|Vukosavci]], [[Garaši]], [[Gornja Trešnjevica]], [[Glavčići]], [[Darosava]] (1947-2002. godine Partizani), [[Divljakovac]], [[Dugi Rt]], [[Đikino brdo]], [[Zmajevac]], [[Ive]], [[Jazbine]], [[Jelovik (Aranđelovac)|Jelovik]], [[Kamenica]], [[Konik]], [[Kopljare]], [[Kosovo]], [[Kremeštak]], [[Kusanja]], [[Lisine]], [[Maglovac]], [[Misača]], [[Mramor]], [[Orašac (Aranđelovac)|Orašac]], [[Ornice]], [[Parlog]], [[Progoreoci]], [[Ranilović]], [[Reka]], [[Rujevac]], [[Savina Kosa]], [[Smojkovac]], [[Stojnik (Aranđelovac)|Stojnik]], [[Tulež]], [[Turija]], [[Cerovac]], [[Čardak]], [[Šindrovica]] i [[Šolopta]]. * '''[[Opština Batočina]]''' : [[Badnjevac (Batočina)|Badnjevac]], [[Batočina]] (nastala spajanjem naselja [[Batočina Selo]], [[Batočina Varošica]] i [[Turčin (Batočina)|Turčin]] 1979. godine), [[Brzan]], [[Gradac (Batočina)|Gradac]], [[Dobrovodica]], [[Đunis]], [[Žirovnica]], [[Kijevo (Batočina)|Kijevo]], [[Milatovac (Batočina)|Milatovac]] (obuhvata naselje [[Osoje (Batočina)|Osoje]] koje je bilo samostalno do 1955. godine), [[Nikšić (Batočina)|Nikšić]], [[Prnjavor (Batočina)|Prnjavor]], [[Solilo-Stara kafana]], [[Crni Kao (Batočina)|Crni Kao]], [[Šiljegovička mala]] i [[Štipci]]. * '''[[Opština Knić]]''' : [[Bajčetina]], [[Balosave (Knić)|Balosave]], [[Bare (Knić)|Bare]], [[Bečevica]], [[Borač (Knić)|Borač]], [[Brestovac (Knić)|Brestovac]], [[Brnjica (Knić)|Brnjica]], [[Bumbarevo Brdo]], [[Vrbeta]], [[Vučkovica (Knić)|Vučkovica]], [[Grabovac (Knić)|Grabovac]], [[Grivac]], [[Gruža]], [[Guberevac (Knić)|Guberevac]], [[Guncati (Knić)|Guncati]], [[Dragušica]], [[Dubrava (Knić)|Dubrava]], [[Žunje (Knić)|Žunje]], [[Zabojnica]], [[Kikojevac]], [[Kneževac (Knić)|Kneževac]], [[Knić]], [[Konjuša (Knić)|Konjuša]], [[Kusovac]], [[Leskovac (Knić)|Leskovac]], [[Lipnica (Knić)|Lipnica]], [[Ljubić (Knić)|Ljubić]], [[Ljuljaci]], [[Oplanić]], [[Pajsijević]], [[Pretoke]], [[Ravni Gaj]], [[Radmilović]], [[Rašković]], [[Sumorovac]], [[Toponica (Knić)|Toponica]] i [[Čestin (Knić)|Čestin]]. * '''[[Opština Lapovo]]''' : '''[[Lapovo (varošica)]]''' i [[Lapovo (selo)]]. * '''[[Opština Rača]]''' : [[Adrovac]], [[Borci (Rača)|Borci]] (do 1949. godine Guberevac), [[Bošnjane (Rača)|Bošnjane]], [[Veliko Krčmare]], [[Viševac]], [[Vojinovac]], [[Vučić]], [[Donja Rača]], [[Donje Jarušice]], [[Đurđevo (Rača)|Đurđevo]], [[Mali Miraševac]] (do 2007. godine deo Miraševca), [[Malo Krčmare]], [[Miraševac]], [[Popović (Rača)|Popović]], '''[[Rača]]''' (do 1959. godine Rača Kragujevačka), [[Saranovo]], [[Sepci]], [[Sipić]] i [[Trska]]. * '''[[Opština Topola]]''' : [[Belosavci]], [[Blaznava]], [[Božurnja]], [[Vinča (Topola)|Vinča]], [[Vlakča]], [[Vojkovci]], [[Gornja Trnava (Topola)|Gornja Trnava]], [[Gornja Šatornja]], [[Gorovič]], [[Guriševci]], [[Donja Trešnjevica]], [[Donja Trnava (Topola)|Donja Trnava]], [[Donja Šatornja]], [[Žabare (Topola)|Žabare]], [[Zagorica]], [[Zreočići]], [[Jarmenovci]], [[Jelenac]], [[Junkovac (Topola)|Junkovac]], [[Kloka]], [[Krćevac]], [[Lipovac (Topola)|Lipovac]], [[Ljubeselo]], [[Manojlovci]], [[Maskar]], [[Natalinci]], [[Oplenac]], [[Ovsište]], [[Pavlovac (Topola)|Pavlovac]], [[Plaskovac]], [[Rajkovac (Topola)|Rajkovac]], [[Svetlić]], [[Topola Kragujevačka]], '''[[Topola (grad)]]''', [[Topola (selo)]], [[Čivutsko groblje]] i [[Šume (Topola)|Šume]]. === Pomoravski okrug === {{v. također|Pomoravski okrug}} * '''[[Grad Jagodina]]''' : [[Bagrdan]] (1952-1979. godine jedinstveno naselje bilo podeljeno na naselja [[Bagrdan Selo]] i [[Bagrdan Varošica]]), [[Bagrdanski tesnac]], [[Belica (Jagodina)|Belica]], [[Bokovac]], [[Bresje (Jagodina)|Bresje]], [[Bukovče (Jagodina)|Bukovče]], [[Bunar (Jagodina)|Bunar]], [[Vašarište]], [[Vinorača]], [[Voljavče]], [[Vranovac]], [[Vrba (Jagodina)|Vrba]], [[Glavinci]], [[Glogovac (Jagodina)|Glogovac]], [[Gornje Štiplje]], [[Gornji Račnik]], [[Deonica]], [[Dobra Voda (Jagodina)|Dobra Voda]], [[Donje Štiplje]], [[Donji Račnik]], [[Dragocvet]], [[Dragoševac]], [[Dražmirovac]], [[Duboka (Jagodina)|Duboka]], [[Đurđevo brdo]], [[Ivkovački Prnjavor]], '''[[Jagodina]]''' (1946-1992. godine Svetozarevo), [[Jošanički Prnjavor]], [[Kalenovac]], [[Kovačevac (Jagodina)|Kovačevac]], [[Kolare]], [[Kolonija]], [[Končarevo]] (do 1949. godine Praćina), [[Kočino Selo]], [[Levač]], [[Lipar 2]], [[Lovci (Jagodina)|Lovci]], [[Lozovik (Jagodina)|Lozovik]], [[Lukar]], [[Majur (Jagodina)|Majur]] (do 1979. godine Gornji Majur), [[Mali Popović]], [[Medojevac]], [[Međureč]], [[Miloševo (Jagodina)|Miloševo]], [[Mišević]], [[Novo Lanište]] (do 1955. godine deo Laništa), [[Rajkinac]], [[Rakitovo]], [[Rasadnik]], [[Ribare (Jagodina)|Ribare]], [[Ribnik (Jagodina)|Ribnik]], [[Sarina međa]] (Sarina Međa), [[Siokovac]], [[Slatina (Jagodina)|Slatina]], [[Staro Lanište]] (do 1955. godine deo Laništa), [[Staro Selo (Jagodina)|Staro Selo]], [[Strelište]], [[Strižilo]], [[Tabane]], [[Topola (Jagodina)|Topola]], [[Trnava (Jagodina)|Trnava]], [[Crvene livade]], [[Crnče (Jagodina)|Crnče]], [[Šantarovac]], [[Štipljanski put]], [[Šuljkovac]], [[Žagubice]] i [[Železnički most]]. * '''[[Opština Despotovac]]''' : [[Balajnac (Despotovac)|Balajnac]], [[Bare (Despotovac)|Bare]] (do 1959. godine Bare Rudnik), [[Beljajka]], [[Bogava]], [[Brestovo (Despotovac)|Brestovo]], [[Bukovac (Despotovac)|Bukovac]], [[Veliki Popović]], [[Vitance]], [[Vojnik (Despotovac)|Vojnik]] (do 1993. godine Despotovac Selo), [[Grabovica (Despotovac)|Grabovica]], [[Dvorište (Despotovac)|Dvorište]], '''[[Despotovac]]''' (do 1996. godine Despotovac Varošica), [[Židilje]], [[Zlatovo]], [[Jasenovo (Despotovac)|Jasenovo]], [[Jezero (Despotovac)|Jezero]], [[Jelovac (Despotovac)|Jelovac]], [[Lipovica (Despotovac)|Lipovica]], [[Lomnica (Despotovac)|Lomnica]], [[Makvište]], [[Medveđa (Despotovac)|Medveđa]], [[Miliva]], [[Panjevac (Despotovac)|Panjevac]], [[Plažane]], [[Popovnjak]], [[Ravna Reka (Despotovac)|Ravna Reka]], '''[[Resavica (mesto)|Resavica]]''', [[Resavica (selo)]], [[Senjski Rudnik]], [[Sladaja]], [[Stenjevac]], [[Strmosten]] i [[Trućevac]]. * '''[[Opština Paraćin]]''' : [[Bošnjane (Paraćin)|Bošnjane]], [[Buljane]], [[Busilovac]], [[Glavica (Paraćin)|Glavica]], [[Golubovac (Paraćin)|Golubovac]], [[Gornja Mutnica]], [[Gornje Vidovo]], [[Davidovac (Paraćin)|Davidovac]], [[Dankovo]], [[Donja Mutnica]], [[Donje Vidovo]], [[Drenovac (Paraćin)|Drenovac]], [[Zabrega (Paraćin)|Zabrega]], [[Zmič]], [[Izvor (Paraćin)|Izvor]], <!-- Karađorđevo brdo --> [[Klačevica]], [[Krežbinac]], [[Lebina]], [[Lešje]], [[Mirilovac]], '''[[Paraćin]]''', [[Plana (Paraćin)|Plana]], [[Popovac (Paraćin)|Popovac]], [[Potočac]], [[Ratare]], [[Raševica]], [[Svojnovo]], [[Sikirica]], [[Sinji Vir]], [[Sisevac]], [[Striža]], [[Stubica (Paraćin)|Stubica]], [[Tekija (Paraćin)|Tekija]], <!-- Tekijsko brdo --> [[Trešnjevica (Paraćin)|Trešnjevica]], [[Čepure]], [[Šavac]] i [[Šaludovac]]. * '''[[Opština Rekovac]]''' : [[Bare (Rekovac)|Bare]], [[Belušić]], [[Beočić]], [[Bogalinac]], [[Brajinovac]], [[Velika Kruševica (Rekovac)|Velika Kruševica]], [[Vukmanovac]], [[Dobroselica (Rekovac)|Dobroselica]], [[Dragovo]], [[Županjevac]], [[Kavadar]], [[Kalenićki Prnjavor]], [[Kaludra (Rekovac)|Kaludra]], [[Komorane (Rekovac)|Komorane]], [[Lepojević]], [[Lomnica (Rekovac)|Lomnica]], [[Loćika (Rekovac)|Loćika]], [[Maleševo (Rekovac)|Maleševo]] (do 1971. godine Mališevo), [[Motrić]], [[Nadrlje]], [[Oparić]], [[Prevešt]], [[Rabenovac]], [[Ratković]], [[Rekovac]], [[Sekurič]], [[Sibnica (Rekovac)|Sibnica]], [[Siljevica (Rekovac)|Siljevica]], [[Tečić]], [[Ursule (Rekovac)|Ursule]], [[Cikot]] i [[Šljivica]]. * '''[[Opština Svilajnac]]''' : [[Baćica]], [[Bobovo (Svilajnac)|Bobovo]], [[Bresje (Svilajnac)|Bresje]], [[Vojska]], [[Vračar]], [[Vrlane]], [[Gložane (Svilajnac)|Gložane]], [[Grabovac (Svilajnac)|Grabovac]], [[Dublje (Svilajnac)|Dublje]], [[Dubnica (Svilajnac)|Dubnica]], [[Đurinac (Svilajnac)|Đurinac]], [[Kupinovac]], [[Kušiljevo]], [[Lukovica (Svilajnac)|Lukovica]], [[Mačevac]], [[Proštinac]], [[Radošin]], [[Roanda]], [[Roćevac]], [[Sedlare]], [[Subotica (Svilajnac)|Subotica]], '''[[Svilajnac]]''', [[Troponje]] i [[Crkvenac]]. * '''[[Opština Ćuprija]]''' : [[Batinac]], [[Bigrenica]], [[Virine]], [[Vlaška (Ćuprija)|Vlaška]], [[Dvorica]], [[Ivankovac]], [[Isakovo]], [[Jovac (Ćuprija)|Jovac]], [[Kovanica]], [[Krušar]], [[Mijatovac]], [[Ostrikovac]], [[Paljane]], [[Senje]], [[Supska]] i '''[[Ćuprija]]'''. === Borski okrug === {{v. također|Borski okrug}} * '''[[Opština Bor]]''' : '''[[Banjsko Polje]], [[Bor (grad)|Bor]]''', [[Brestovac (Bor)|Brestovac]], [[Bučje (Bor)|Bučje]], [[Gornjane]], [[Donja Bela Reka (Bor)|Donja Bela Reka]], [[Zlot]], [[Krivelj]], [[Luka (Bor)|Luka]], [[Metovnica]], [[Oštrelj]], [[Slatina (Bor)|Slatina]], [[Suva reka]], [[Sunce]], [[Tanda]], [[Topla]] i [[Šarbanovac (Bor)|Šarbanovac]]. * '''[[Opština Kladovo]]''' : '''[[Brza Palanka]]''', [[Vajuga]], [[Velesnica]], [[Velika Vrbica]], [[Velika Kamenica]], [[Grabovica (Kladovo)|Grabovica]], [[Davidovac (Kladovo)|Davidovac]], '''[[Kladovo]]''', [[Kladušnica]], [[Korbovo]], [[Kostol]], [[Kupuzište]], [[Ljubičevac (Kladovo)|Ljubičevac]], [[Mala Vrbica (Kladovo)|Mala Vrbica]], [[Manastirica (Kladovo)|Manastirica]], [[Milutinovac]], [[Novi Sip]] (naselje formirano 1979. godine umesto potopljenog naselja Sip), [[Palestina]], [[Petrovo Selo (Kladovo)|Petrovo Selo]], [[Podvrška]], [[Reka (Kladovo)|Reka]], [[Rečica (Kladovo)|Rečica]], [[Rtkovo]] i [[Tekija (Kladovo)|Tekija]]. * '''[[Opština Majdanpek]]''': [[Boljetin]], [[Vlaole]], [[Golubinje]] (od 1979. godine obuhvata i ukinuto naselje [[Šrbac]]), [[Debeli Lug]], '''[[Donji Milanovac]]''', [[Jasikovo]], [[Klokočevac]], [[Leskovo]], '''[[Majdanpek]]''', [[Miroč (Majdanpek)|Miroč]], [[Mosna]], [[Rudna Glava]], [[Topolnica (Majdanpek)|Topolnica]] i [[Crnajka]]. * '''[[Opština Negotin]]''' : [[Aleksandrovac (Negotin)|Aleksandrovac]] (u periodu od 1947. do 1993. godine nosio naziv Zlokuće), [[Braćevac]], [[Brestovac (Negotin)|Brestovac]], [[Bukovče (Negotin)|Bukovče]] (naselje ukinuto 1949. godine i sa naseljem Kobišnica formira novo zajedničko naselje Tolbuhinovo, ponovo samostalno naselje od 1952. godine), [[Veljkovo]], [[Vidrovac]], [[Vratna (Negotin)|Vratna]], [[Dupljane (Negotin)|Dupljane]], [[Dušanovac (Negotin)|Dušanovac]], [[Jabukovac (Negotin)|Jabukovac]], [[Jasenica (Negotin)|Jasenica]], [[Karbulovo]], [[Kobišnica]], [[Kovilovo (Negotin)|Kovilovo]], [[Mala Kamenica]], [[Malajnica]], [[Miloševo (Negotin)|Miloševo]], [[Mihajlovac (Negotin)|Mihajlovac]], [[Mokranje]], '''[[Negotin]]''', [[Plavna (Negotin)|Plavna]], [[Popovica]], [[Prahovo]], [[Radujevac (Negotin)|Radujevac]], [[Rajac (Negotin)|Rajac]], [[Rečka]], [[Rogljevo]], [[Samarinovac (Negotin)|Samarinovac]], [[Sikole]], [[Slatina (Negotin)|Slatina]], [[Smedovac]], [[Srbovo]], [[Tamnič]], [[Trnjane (Negotin)|Trnjane]], [[Urovica]], [[Crnomasnica]] (do 1947. godine Tomislavovo), [[Čubra]], [[Šarkamen]] i [[Štubik]]. === Zaječarski okrug === {{v. također|Zaječarski okrug}} * '''[[Grad Zaječar]]''' : [[Borovac (Zaječar)|Borovac]], [[Brusnik (Zaječar)|Brusnik]], [[Velika Jasikova]], [[Veliki Izvor]], [[Veliki Jasenovac]], [[Višnjar]], [[Vražogrnac]], [[Vratarnica]], [[Vrbica (Zaječar)|Vrbica]], [[Gamzigrad]], [[Glogovica (Zaječar)|Glogovica]], [[Gornja Bela Reka (Zaječar)|Gornja Bela Reka]], [[Gradskovo]], [[Grlište]], [[Grljan]], [[Dubočane]], [[Zagrađe (Zaječar)|Zagrađe]], '''[[Zaječar]]''', [[Zvezdan]], [[Jelašnica (Zaječar)|Jelašnica]], [[Klenovac]], [[Koprivnica (Zaječar)|Koprivnica]], [[Kotlujevac]], [[Kraljevica]], [[Lasovo]], [[Lenovac]], [[Leskovac (Zaječar)|Leskovac]], [[Lubnica]], [[Mala Jasikova]], [[Mali Izvor]], [[Mali Jasenovac]], [[Marinovac]], [[Metriš]], [[Nikoličevo]], [[Planinica (Zaječar)|Planinica]], [[Podliv]], [[Popova plaža]], [[Prlita]], [[Rgotina]], [[Salaš]], [[Selačka (Zaječar)|Selačka]], [[Tabakovac]] (od 2007. novi naziv je Tabanovac), [[Trnavac]], [[Halovo]], [[Čokonjar]], [[Šipikovo]] i [[Šljivar]]. * '''[[Opština Boljevac]]''' : [[Bačevica]], '''[[Bogovina]]''', '''[[Boljevac]]''' (do 1955. godine naziv naselja je Boljevac varošica), [[Boljevac Selo]] (1955-1979. godine u sastavu Boljevca), [[Valakonje]], [[Vrbovac (Boljevac)|Vrbovac]], [[Dobro Polje (Boljevac)|Dobro Polje]], [[Dobrujevac]], [[Ilino]], [[Jablanica (Boljevac)|Jablanica]], [[Krivi Vir]], [[Lukovo (Boljevac)|Lukovo]], [[Mali Izvor (Boljevac)|Mali Izvor]], [[Mirovo]], [[Osnić]], [[Podgorac (Boljevac)|Podgorac]], [[Rtanj (Boljevac)|Rtanj]] (do 1959. godine Rudnik Rtanj), [[Rujište (Boljevac)|Rujište]], [[Savinac (Boljevac)|Savinac]] i [[Sumrakovac]]. * '''[[Opština Knjaževac]]''' : [[Aldina Reka]], [[Aldinac]], [[Balanovac]], [[Balinac (Knjaževac)|Balinac]], [[Balta Berilovac]], [[Banjski Orešac]], [[Beli Potok (Knjaževac)|Beli Potok]], [[Berčinovac]], [[Božinovac]], [[Bulinovac]], [[Bučje (Knjaževac)|Bučje]], [[Valevac]] (od 2007. godine Balevac), [[Vasilj (Knjaževac)|Vasilj]], [[Vidovac]], [[Vina (Knjaževac)|Vina]], [[Vitkovac (Knjaževac)|Vitkovac]], [[Vlaško Polje]], [[Vrtovac]], [[Gabrovnica]], [[Glogovac (Knjaževac)|Glogovac]], [[Gornja Kamenica]], [[Gornja Sokolovica]], [[Gornje Zuniče]], [[Gradište (Knjaževac)|Gradište]], [[Grezna]], [[Debelica]], [[Dejanovac]], [[Donja Kamenica]], [[Donja Sokolovica]], [[Donje Zuniče]], [[Drvnik]], [[Drenovac (Knjaževac)|Drenovac]], [[Drečinovac]], [[Žlne]], [[Žukovac]], [[Zorunovac]], [[Zubetinac]], [[Inovo]], [[Jakovac]], [[Jalovik Izvor]], [[Janja (Knjaževac)|Janja]], [[Jelašnica (Knjaževac)|Jelašnica]], [[Kaličina]], [[Kalna (Knjaževac)|Kalna]], [[Kandalica]], '''[[Knjaževac]]''', [[Koželj]], [[Krenta]], [[Lepena]], [[Lokva (Knjaževac)|Lokva]], [[Manjinac]], [[Miljkovac (Knjaževac)|Miljkovac]], [[Minićevo]] (do 1945. godine Andrejevac, pre toga nazivi Kraljevo Selo i Novi Han), [[Mučibaba (Knjaževac)|Mučibaba]], [[Novo Korito]], [[Orešac (Knjaževac)|Orešac]], [[Ošljane]], [[Papratna]], [[Petruša]], [[Podvis]], [[Ponor (Knjaževac)|Ponor]], [[Potrkanje]], [[Pričevac]], [[Ravna]], [[Ravno Bučje (Knjaževac)|Ravno Bučje]], [[Radičevac]], [[Rgošte]], [[Repušnica]], [[Svrljiška Topla]], [[Skrobnica]], [[Slatina (Knjaževac)|Slatina]], [[Stanjinac]], [[Staro Korito]], [[Stogazovac]], [[Tatrasnica]], [[Trgovište (Knjaževac)|Trgovište]], [[Trnovac (Knjaževac)|Trnovac]], [[Ćuštica]] (do 2002. godine Čuštica), [[Crvenje]], [[Crni Vrh (Knjaževac)|Crni Vrh]], [[Šarbanovac (Knjaževac)|Šarbanovac]], [[Šesti Gabar]], [[Štipina]], [[Štitarac]], [[Štrbac]] i [[Šuman Topla]]. * '''[[Opština Sokobanja]]''' : [[Beli Potok (Sokobanja)|Beli Potok]], [[Blendija]], [[Bogdinac]], [[Vrbovac (Sokobanja)|Vrbovac]], [[Vrmdža]], [[Dugo Polje (Sokobanja)|Dugo Polje]], [[Žučkovac]], [[Jezero (Sokobanja)|Jezero]], [[Jošanica (Sokobanja)|Jošanica]], [[Levovik]], [[Milušinac]], [[Mužinac]], [[Nikolinac]], [[Novo Selo (Sokobanja)|Novo Selo]], [[Poružnica]], [[Radenkovac]], [[Resnik (Sokobanja)|Resnik]], [[Rujevica (Sokobanja)|Rujevica]], [[Sesalac]], '''[[Sokobanja]]''' (do 1977. godine Soko Banja), [[Trgovište (Sokobanja)|Trgovište]], [[Trubarevac]], [[Carina]], [[Cerovica (Sokobanja)|Cerovica]], [[Čitluk (Sokobanja)|Čitluk]] i [[Šarbanovac (Sokobanja)|Šarbanovac]]. === Zlatiborski okrug === {{v. također|Zlatiborski okrug}} * '''[[Grad Užice]]''' : [[Ada]], [[Bela zemlja]], [[Bioska]], [[Bjelotići]] (od 2007. godine Bjelotić), [[Buar]], [[Vidikovac]], [[Vitasi]], [[Volujac (Užice)|Volujac]], [[Vrutci]] (obuhvata ukinuto naselje Ivojevići), [[Gluvaći]], [[Golubići]], [[Gorjani]], [[Gostinica]], [[Gubin Do]], [[Dobrodo]], [[Drvengrad]], [[Drežnik]], [[Drijetanj]], [[Duboko (Užice)|Duboko]], [[Žigalski vis]], [[Zaboj]], [[Zabučje]] (Brigadirsko naselje), [[Zaharići]], [[Zbojštica]], [[Zlakusa]], [[Jatare]], [[Jelova Gora]], [[Kadinjača]], [[Kamenica (Užice)|Kamenica]], [[Karan]], [[Kasalovina]], [[Kačer]], [[Keserovina]], [[Kovačnica]], [[Koštica]], [[Kotroman]] (od 2007. godine Kostoman), [[Krvavci]], [[Kremna (Užice)|Kremna]], [[Kršanje]], Krčagovo (novo naselje od 2007. godine; izdvojeno iz Užica) [[Lelići]], [[Lunovo Selo]], [[Ljubanje]], [[Ljubanjska Raskrsnica]], [[Mokra Gora]], [[Mramor]], [[Nikojevići]], [[Pandurica]], [[Panići]], [[Panjak]], [[Pear]], [[Petronijevići]], [[Ponikovica]], [[Potočanje]], [[Potpeće (Užice)|Potpeće]], [[Prevedene Vode]], [[Prljuša]], [[Ravni (Užice)|Ravni]], [[Raduša (Užice)|Raduša]], [[Rasadnik]], [[Ribaševina]], '''[[Sevojno]]''' (obuhvata ukinuto naselje Gaj Šerelj), [[Selakovići]], [[Senjak]], [[Skržuti]], [[Slanuša]], [[Spasovnjača]], [[Stapari]], [[Strmac (Užice)|Strmac]], [[Sušičko vrelo 1]], [[Sušičko vrelo 2]], [[Sušičko vrelo 3]], [[Šargan]], [[Tarabići]], [[Tatinac]], [[Trnava (Užice)|Trnava]], [[Tuk]], [[Turica]], [[Carina]], [[Cerovića brdo]], [[Čakovina]] i '''[[Užice]]''' (1946-1991. godine Titovo Užice); obuhvata i ukinuta naselja Pora i Gornja Pora). * '''[[Opština Arilje]]''' : '''[[Arilje]]''', [[Bjeluša]], [[Bogojevići]], [[Brekovo]], [[Vigošte]], [[Virovo]], [[Visoka (Arilje)|Visoka]] (obuhvata od 1979. godine ukinuto naselje [[Đedovac]]), [[Vrane]], [[Grdovići (Arilje)|Grdovići]], [[Grivska]], [[Divljaka]], [[Dobrače]], [[Dragojevac (Arilje)|Dragojevac]], [[Kruščica (Arilje)|Kruščica]], [[Latvica]], [[Mirosaljci (Arilje)|Mirosaljci]], [[Pogled]], [[Radobuđa]], [[Radoševo]] (do 1954. godine Čičkova), [[Severovo]], [[Stupčevići]], [[Tanovići]], [[Trešnjevica (Arilje)|Trešnjevica]] i [[Cerova (Arilje)|Cerova]]. * '''[[Opština Bajina Bašta]]''' : '''[[Bajina Bašta]]''', [[Bambaci]], [[Bačevci (Bajina Bašta)|Bačevci]] (od 2007. godine Bačevica), [[Barati]], [[Bare]], [[Beserovina]], [[Burmazi]], [[Bušine]], [[Vasići]], [[Veselinovići]], [[Višesava]], [[Vujetići]], [[Gaj]], [[Gaočići]] (ukinuto naselje usled potapanja izgradnjom HE Bajina Bašta 1989. godine), [[Gvozdac]], [[Glavačići]], [[Gornja Crvica]], [[Dobrotin (Bajina Bašta)|Dobrotin]], [[Donja Crvica]], [[Draksin]], [[Dub (Bajina Bašta)|Dub]], [[Đurići]], [[Živanovići]], [[Zaglavak]], [[Zaovine]] (od 2007. godine Zasovine), [[Zarožje]], [[Zaugline]], [[Zlodol]], [[Ivanovići]], [[Ilijaševići]], [[Jagodići]], [[Jagoštica]], [[Jakalj]], [[Jasikovice]], [[Jevtići]], [[Jelisavčići]], [[Jelovik (Bajina Bašta)|Jelovik]], [[Konjska Reka]], [[Koprivna]], [[Kosići]], [[Kostojevići]], [[Kotarci]], [[Lazarevići]], [[Lozice]], [[Lug (Bajina Bašta)|Lug]], [[Lještansko]], [[Mala Reka (Bajina Bašta)|Mala Reka]], [[Malinići]], [[Mandići]], [[Markovići]], [[Maćevine]], [[Milekići]], [[Mitrovac na Tari]], [[Obajgora]], [[Ovčinja]], [[Okletac]], [[Pepelj]], [[Perućac]], [[Pilica]], [[Podgrad]], [[Popovići]], [[Pridoli]], [[Prokići]], [[Ravan]], [[Rastište]], [[Rača (Bajina Bašta)|Rača]], [[Rogačica]], [[Rosulje]], [[Rujevac]], [[Sijerač]], [[Solotuša]], [[Strmovo (Bajina Bašta)|Strmovo]], [[Filipovo Brdo]], [[Cerje (Bajina Bašta)|Cerje]], [[Crvica (Bajina Bašta)|Crvica]] i [[Čokići]]. * '''[[Opština Kosjerić]]''' : [[Bašići]], [[Bjeloperica]], [[Blagojevići]], [[Božići]], [[Borovac]], [[Brajkovići (Kosjerić)|Brajkovići]], [[Bukva]], [[Varda (selo)|Varda]], [[Veselinovići]], [[Vrakorci]], [[Vukajlovići]], [[Galovići]], [[Godečevo]], [[Godljevo]], [[Gornja Pološnica]], [[Gostoljublje]], [[Gradina]], [[Gradnik]], [[Despotovići]], [[Donja Pološnica]] (do 1955. godine Pološnica), [[Donja Ražana]], [[Drenovci (Kosjerić)|Drenovci]], [[Dubnica (Kosjerić)|Dubnica]], [[Dunjići]], [[Đurovići]], [[Zabava]], [[Zarići]], [[Ilići]], '''[[Kosjerić|Kosjerić (varoš)]]''' (do 1977. godine Kosjerić (varošica)), [[Kosjerić (selo)]], [[Makovište]], [[Marići]], [[Markovići]], [[Minići]], [[Mionica (Kosjerić)|Mionica]], [[Mrčići (Kosjerić)|Mrčići]], [[Mušići (Kosjerić)|Mušići]], [[Paramun]], [[Petrovići]], [[Podosoje]], [[Potočari]], [[Radanovci (Kosjerić)|Radanovci]], [[Ražana]], [[Rebići]], [[Renova]], [[Rosići]], [[Ruda Bukva]], [[Samari]], [[Savići]], [[Seča Reka]], [[Skakavci (Kosjerić)|Skakavci]], [[Spasojevići]], [[Stankići]], [[Stojići]], [[Subjel]], [[Tomići]], [[Tubići]], [[Cikote (Kosjerić)|Cikote]], [[Crnokosa]], [[Šarovići]], [[Ševrljuge]] i [[Šepci]]. * '''[[Opština Nova Varoš]]''' : [[Akmačići (Nova Varoš)|Akmačići]], [[Amzići]], [[Bistrica (Nova Varoš)|Bistrica]], [[Božetići]], [[Brdo]], [[Bukovik (Nova Varoš)|Bukovik]], [[Burađa]], [[Vilovi]], [[Vraneša]], [[Vrelo]], [[Gornja Bela Reka (Nova Varoš)|Gornja Bela Reka]], [[Gornje Trudovo]] (do 1959. godine Jasenovačko Trudovo), [[Debelja]], [[Donja Bela Reka (Nova Varoš)|Donja Bela Reka]], [[Draglica]], [[Draževići]], [[Drmanovići]], [[Jasenovo (Nova Varoš)|Jasenovo]], [[Klak]], [[Kokin Brod]], [[Komarani]], [[Kućani]], [[Ljepojevići]], [[Mahla]], [[Miševići]], [[Negbina]], '''[[Nova Varoš]]''', [[Ojkovica]], [[Radijevići]], [[Radoinja]], [[Rutoši]], [[Seništa]], [[Tisovica (Nova Varoš)|Tisovica]], [[Trudovo]] (od 2007. godine Trulovo), [[Čelice]], [[Šaponja]] i [[Štitkovo]] (formirano novo naselje 2007. godine Tikva od dela naselja). * '''[[Opština Požega]]''' : [[Bakionica]], [[Vasovići]], [[Velika Ježevica]] (1959-1979. godine u sastavu naselja [[Ježevica (Požega)|Ježevica]]), [[Visibaba]], [[Vranjani]], [[Glumač]], [[Godovik]], [[Gornja Dobrinja]], [[Gorobilje]], [[Gugalj]], [[Donja Dobrinja]], [[Dražinovići]], [[Duškovci]], [[Zaselje (Požega)|Zaselje]], [[Zdravčići]], [[Jelen Do]], [[Kalenići]], [[Lopaš (Požega)|Lopaš]], [[Loret]], [[Ljutice (Požega)|Ljutice]], [[Mađer]], [[Mala Ježevica]] (1959-1979. godine u sastavu naselja [[Ježevica (Požega)|Ježevica]]), [[Milakovići]], [[Milićevo Selo]], [[Mršelji]], [[Otanj]], [[Papratište]], [[Pilatovići]], '''[[Požega]]''', [[Prijanovići]], [[Prilipac]], [[Radovci (Srbija)|Radovci]], [[Rasna]], [[Rečice]], [[Roge]], [[Rupeljevo]], [[Savinac]], [[Svračkovo]], [[Srednja Dobrinja]], [[Tabanovići]], [[Tvrdići]], [[Tometino Polje]], [[Tučkovo]], [[Uzići]] i [[Čestobrodica]]. * '''[[Opština Priboj]]''' : [[Banja (Priboj)|Banja]], [[Batkovići (Priboj)|Batkovići]], [[Brezna (Priboj)|Brezna]], [[Bučje (Priboj)|Bučje]], [[Dobrilovići]], [[Živinice (Priboj)|Živinice]], [[Zabrđe (Priboj)|Zabrđe]], [[Zabrnjica]], [[Zagradina]], [[Zaostro]], [[Zelenac]], [[Jelača]], [[Kalafati]], [[Kaluđerovići]], [[Kasidoli (Priboj)|Kasidoli]], [[Krajčinovići]], [[Kratovo (Priboj)|Kratovo]], [[Krnjača]], [[Kukurovići]], [[Luka]], [[Mažići]], [[Miliješ]], [[Plašće]], [[Požegrmac]] (od 2007. godine Požegrnac), '''[[Priboj]]''', [[Pribojska Goleša]], [[Pribojske Čelice]], [[Rača (Priboj)|Rača]], [[Ritošići]], [[Sastavci]], [[Sjeverin]], [[Sočice]], [[Strmac (Priboj)|Strmac]], [[Hercegovačka Goleša]], [[Crnugovići]], [[Crnuzi]] i [[Čitluk (Priboj)|Čitluk]]. * '''[[Opština Prijepolje]]''' : [[Aleksandrovac]], [[Aljinovići]], [[Babine]], [[Balići]], [[Bare (Prijepolje)|Bare]], [[Biskupići]], [[Bjelahova]] (do 1992. godine Bjelohova), [[Brajkovac (Prijepolje)|Brajkovac]], [[Brvine]], [[Brodarevo]], [[Bukovik (Prijepolje)|Bukovik]], [[Vinicka (Prijepolje)|Vinicka]], [[Vrbovo (Prijepolje)|Vrbovo]], [[Gvozd]], [[Gojakovići (Prijepolje)|Gojakovići]], [[Goločevina]], [[Gornje Babine]], [[Gornje Goračiće]], [[Gornji Stranjani]], [[Gostun]], [[Gračanica (Prijepolje)|Gračanica]], [[Grobnice]], [[Divci (Prijepolje)|Divci]], [[Donje Babine (Prijepolje)|Donje Babine]], [[Donji Stranjani]], [[Drenova (Prijepolje)|Drenova]], [[Dušmanići]], [[Đurašići]], [[Žitin]], [[Zabrdnji Toci]], [[Zavinograđe]], [[Zalug]], [[Zastup]], [[Zvijezd]], [[Ivanje (Prijepolje)|Ivanje]], [[Ivezići]], [[Izbičanj]], [[Jabuka (Prijepolje)|Jabuka]], [[Junčevići]], [[Kamena Gora]], [[Karaula (Prijepolje)|Karaula]], [[Karoševina]], [[Kaćevo]], [[Kašice]], [[Kovačevac (Prijepolje)|Kovačevac]] (od 1979. godine obuhvata i deo ukinutog naselja [[Velika Župa]]), [[Kolovrat]], [[Koprivna (Prijepolje)|Koprivna]], [[Kosatica]] (do 1959. godine podeljena na Gornju Kosaticu i Donju Kosaticu), [[Koševine]], [[Kruševo (Prijepolje)|Kruševo]], [[Kučin]], [[Lučice]], [[Ljiljci]], [[Mataruge (Prijepolje)|Mataruge]], [[Međani]], [[Mijani]], [[Mijoska]], [[Milakovići (Prijepolje)|Milakovići]], [[Mileševo (Prijepolje)|Mileševo]], [[Milošev Do]], [[Miocka]], [[Miljevići (Prijepolje)|Miljevići]] (od 1979. godine obuhvata i deo ukinutog naselja [[Velika Župa]]), [[Mrčkovina]], [[Muškovina]], [[Nepek]], [[Oraovac (Prijepolje)|Oraovac]] (do 1991. godine Orahovac), [[Orašac (Prijepolje)|Orašac]], [[Osoje (Prijepolje)|Osoje]], [[Oštra Stijena]], [[Potkrš]], [[Potok (Prijepolje)|Potok]], [[Pravoševo]], [[Pranjci]], [[Prisoje]] '''[[Prijepolje]]''' (od 1972. godine obuhvata ukinuto naselje [[Kolovrat (Prijepolje)|Kolovrat]]), [[Raišnjevo]], [[Rasno (Prijepolje)|Rasno]], [[Ratajska]], [[Rijeka]], [[Sedobro]], [[Seljane]], [[Seljašnica]], [[Skokuće]], [[Slatina (Prijepolje)|Slatina]], [[Sopotnica (Prijepolje)|Sopotnica]], [[Suvodo]], [[Svičevići]], [[Taševo]], [[Hisardžik]], [[Hrta]], [[Crkveni Toci]], [[Čadinje]], [[Čauševići]], [[Ćetanica]] i [[Džurovo]]. * '''[[Opština Sjenica]]''' : [[Aliveroviće]] (do 1979. godine deo Rasna), [[Bagačiće]] (od 2007. godine Begačiće), [[Bare (Sjenica)|Bare]], [[Bačija]], [[Bioc]] (do 1979. godine deo Buđeva), [[Blato (Sjenica)|Blato]] (do 1979. godine deo Krajinovića), [[Boguti (Sjenica)|Boguti]] (do 1979. godine deo Štavlja), [[Božov Potok]], [[Boljare (Sjenica)|Boljare]], [[Borišiće]] (do 1979. godine deo Bara), [[Boroviće (Sjenica)|Boroviće]] (do 1979. godine deo Kladnice), [[Breza (Sjenica)|Breza]] (do 1979. godine deo Raždaginje), [[Brnjica (Sjenica)|Brnjica]], [[Buđevo]], [[Vapa (Sjenica)|Vapa]], [[Veskoviće]] (1957-1979. godine deo Stupa), [[Visočka]] (do 1979. godine deo Zahumskog), [[Višnjeva (Sjenica)|Višnjeva]], [[Višnjice]] (do 1979. godine deo Štavlja), [[Vrapci (Sjenica)|Vrapci]] (do 1979. godine deo Brnjice), [[Vrbnica (Sjenica)|Vrbnica]] (do 1979. godine deo Zahumskog), [[Vrsjenice]] (do 1977. godine Vrsjenica), [[Goluban]] (do 1979. godine deo Duge Poljane), [[Gornje Lopiže]], [[Goševo (Sjenica)|Goševo]], [[Grabovica (Sjenica)|Grabovica]] (do 1979. godine deo Trijebina), [[Gradac (Sjenica)|Gradac]] (do 1979. godine deo Dragojlovića), [[Grgaje]] (do 1979. godine deo Bara), [[Doliće]], [[Donje Goračiće]], [[Donje Lopiže]], [[Dragojloviće]], [[Draževiće]], [[Družiniće]], [[Dubinje]], [[Dubnica (Sjenica)|Dubnica]], [[Duga Poljana (Sjenica)|Duga Poljana]], [[Dujke]], [[Dunišiće]], [[Žabren]], [[Žitniće]], [[Zabrđe (Sjenica)|Zabrđe]] (do 1979. godine deo Duge Poljane), [[Zaječiće]], [[Zahumsko]], [[Zečeva Polja]], [[Janturine]] (Janturina) (Jantorine), [[Jevik]] (do 1979. godine deo Kladnice), [[Jezero (Sjenica)|Jezero]] (do 1979. godine deo Višnjeva), [[Kalipolje]] (do 1979. godine deo Kladnice), [[Kamešnica (Sjenica)|Kamešnica]], [[Kanjevina]] (do 1979. godine deo Krstca), [[Karajukića Bunari]] (do 1979. godine deo Ugla), [[Kijevci]] (do 1977. godine Kijevce), [[Kladnica]], [[Kneževac (Sjenica)|Kneževac]] (do 1979. godine deo Štavlja), [[Koznik]] (do 1979. godine deo Šara), [[Kokošiće]] (do 1979. godine deo Štavlja), [[Krajinoviće]], [[Krivaja (Sjenica)|Krivaja]] (do 1979. godine deo Donjih Goračića), [[Krnja Jela (Sjenica)|Krnja Jela]] (do 1979. godine deo Tuzinja), [[Krstac (Sjenica)|Krstac]], [[Krće]], [[Lijeva Reka]] (do 1979. godine deo Šara), [[Ljutaje]] (do 1979. godine deo Duge Poljane), [[Mašoviće]], [[Medare]] (do 1979. godine deo Sjenice), [[Međugor]] (do 1979. godine deo Raškovića), [[Milići (Sjenica)|Milići]] (do 1979. godine deo Šara), [[Papiće]] (do 1979. godine deo Ursula), [[Petrovo Polje]] (do 1979. godine deo Žabrena), [[Plana (Sjenica)|Plana]] (do 1979. godine deo Zahumskog), [[Poda (Sjenica)|Poda]] (do 1979. godine deo Boljara), [[Ponorac (Sjenica)|Ponorac]], [[Pralja (Sjenica)|Pralja]], [[Raždaginja]], [[Rasno (Sjenica)|Rasno]], [[Raspoganče]] (do 1979. godine deo Stupa), [[Rastenoviće]] (do 1979. godine deo Tuzinja), [[Raškoviće]], '''[[Sjenica]]''', [[Skradnik]] (do 1979. godine deo Gornjeg Lopiža), [[Strajiniće]] (do 1979. godine deo Uvca), [[Stup (Sjenica)|Stup]], [[Sugubine]], [[Sušica (Sjenica)|Sušica]] (1957-1979. godine deo Brnjice), [[Trešnjevica (Sjenica)|Trešnjevica]] (do 1979. godine deo Višnjeve), [[Trijebine]], [[Tuzinje]], [[Tutiće]] (do 1979. godine deo Krajinovića), [[Uvac (Sjenica)|Uvac]], [[Ugao]], [[Ursule (Sjenica)|Ursule]], [[Ušak]] (do 1979. godine deo Donjeg Lopiža), [[Fijulj]] (do 1979. godine Fijulje), [[Caričina]], [[Cetanoviće]], [[Crvsko]] (do 1979. godine deo Goševa), [[Crčevo]] (do 1979. godine deo Šara), [[Čedovo]], [[Čipalje]] (do 1979. godine deo Bagačića, od 2007. godine Čipalj), [[Čitluk (Sjenica)|Čitluk]] (do 1979. godine deo Cetanovića), [[Šare]], [[Štavalj]] i [[Šušure]]. * '''[[Opština Čajetina]]''' : [[Alin Potok]], [[Aćimovići]], [[Babići]], [[Bacetići]], [[Bela Zemlja]], [[Bisići]], [[Bjeliš]], [[Božovići]], [[Borova Glava]], [[Branešci (Čajetina)|Branešci]] (1979-1991. godine Branešca), [[Braneško polje]], [[Bućići]], [[Velanci]], [[Vesovići]], [[Visovina]], [[Visoka]], [[Vodice]], [[Vojinovići]], [[Vrelo]], [[Gajevi]], [[Golija]], [[Golovo]] (obuhvata i ukinuto naselje Donje Rudine), [[Gornja Čajetina]], [[Gornje Rudine]], [[Gornji Branešci]], [[Gostilje]] (od 1979. godine obuhvata i ukinuto naselje [[Vladaje]]), [[Vodice]], [[Dabići]], [[Dautovac]], [[Dedinci]], [[Dedići]], [[Dobroselica (Čajetina)|Dobroselica]], [[Draglica]], [[Drenova (Čajetina)|Drenova]], [[Đurkovac]], [[Željine]], [[Žunići]], '''[[Zlatibor (Čajetina)|Zlatibor]]''' (naselje formirano 1972. godine izdvajanjem iz Čajetine; 1972-1979. godine Partizanske Vode; 1979-1992. godine Partizanske Vode sa Palisadom), [[Zečevići]], [[Zova]], [[Zorzići]], [[Zrnjevići]], [[Glišovići]], [[Ivanovići]], [[Jablanica (Čajetina)|Jablanica]] (naselje nastalo 1979. godine spajanjem naselja [[Gornja Jablanica]] i [[Donja Jablanica]]), [[Jankovići]], [[Jevrejsko brdo]], [[Jezero]], [[Kamalj]], [[Kraljeve Vode]], [[Kraljevi Konaci]], [[Kriva Reka (Čajetina)|Kriva Reka]] (1979-2007. godine obuhvata i danas samostalno naselje [[Mešnik]]), [[Kućani]], [[Lazarevići]], [[Lazovići]], [[Mješnik]], [[Krnda]], [[Lokva]], [[Ljubiš]], [[Marići]], [[Mačkat]], [[Milovići]], [[Mitrići]], [[Mušvete]], [[Naselje 25.Maj]], [[Obudojevica]] (Obudovica), [[Omanica]], [[Očka Gora]], [[Perišići]], [[Petrovići]], [[Petronijevići]], [[Pećinari]], [[Popovina]], [[Potoci]], [[Prijane]], [[Prisoje]], [[Radovo]], [[Rakovica (Čajetina)|Rakovica]], [[Rasadnik]], [[Rasnica]], [[Ribnica]], [[Rožanstvo]], [[Rudine (Čajetina)|Rudine]], [[Rujno]], [[Savino Selo]], [[Savičići]], [[Sainovina]], [[Semegnjevo]], [[Sirogojno]] (od 2007. formirano novo naselje Čičkova od dela naselja), [[Sloboda]], [[Smiljanića Zakosi]] (Smiljanski zakosi), [[Stopići]], [[Stublo]], [[Terzići]], [[Tornik]], [[Tripkova]], [[Trnava (Čajetina)|Trnava]], [[Utrobe]], [[Cerovići]], '''[[Čajetina]]''', [[Čičkova]], [[Čolovića brdo]], [[Čunkovi]], [[Ćaldov put]], [[Šainovac]], [[Šipovik]], [[Šljivovica (Čajetina)|Šljivovica]], [[Šukilovići]] i [[Šuljagići]]. === Moravički okrug === {{v. također|Moravički okrug}} * '''[[Grad Čačak]]''' : [[Atenica]] (urbani deo naselja pripojen 1990. godine naselju Čačak), [[Baluga (Ljubićska)]] (do 1979. godine Baluga), [[Baluga (Trnavska)]] (do 1965. godine Baluga; 1965-1979. godine Baluga Zablaće), [[Banjica (Čačak)|Banjica]], [[Beljina (Čačak)|Beljina]] (1990-1996. godine pripojena Čačku), [[Bečanj]], [[Brezovica (Čačak)|Brezovica]], [[Bresnica (Čačak)|Bresnica]], [[Vapa (Čačak)|Vapa]], [[Vidova]], [[Vinara]], [[Viljuša]], [[Vranići]], [[Vrnčani (Čačak)|Vrnčani]], [[Vujetinci]], [[Goričani (Čačak)|Goričani]], [[Gornja Gorevnica]], [[Gornja Trepča (Čačak)|Gornja Trepča]], [[Donja Gorevnica]], [[Donja Trepča (Čačak)|Donja Trepča]], [[Žaočani]] (do 1979. godine Zaočani), [[Živanića put]], [[Zablaće (Čačak)|Zablaće]], [[Jančići]], [[Ježevica]], [[Jezdina]], [[Katrga]], [[Kačulice]], [[Konjevići (Čačak)|Konjevići]] (naselje pripojeno 1990. godine naselju Čačak, 1996. godine seoski deo naselja izdvojen iz Čačka u samostalno naselje), [[Košutnjak]], [[Kukići]], [[Kulinovci]] (urbani deo naselja pripojen 1990. godine naselju Čačak), [[Lipnica (Čačak)|Lipnica]], [[Loznica (Čačak)|Loznica]], [[Ljubić (Čačak)|Ljubić]] (urbani deo naselja pripojen 1990. godine naselju Čačak), [[Mala kolonija]], [[Međuvršje]], [[Milićevci]], [[Miokovci]], [[Mojsinje (Čačak)|Mojsinje]], [[Mrčajevci]], [[Mršinci]], [[Ovčar Banja]], [[Ostra]], [[Pakovraće]], [[Parmenac]], [[Petnica (Čačak)|Petnica]], [[Preljina]], [[Preljinska Baluga]], [[Premeća]], [[Pridvorica (Čačak)|Pridvorica]], [[Prijevor (Čačak)|Prijevor]], [[Prislonica]], [[Rajac (Čačak)|Rajac]], [[Rakova]], [[Riđage]], [[Rošci]], [[Slatina (Čačak)|Slatina]], [[Sokolići]], [[Stančići]], [[Topalovo brdo]], [[Trbušani]] (urbani deo naselja pripojen 1990. godine naselju Čačak), [[Trnava (Čačak)|Trnava]] i '''[[Čačak]]'''. * '''[[Opština Gornji Milanovac]]''' : [[Belo Polje (Gornji Milanovac)|Belo Polje]], [[Beršići]] (od 2007. godine Berišići), [[Blata]], [[Bogdanica]], [[Boljkovci]], [[Brajići (Gornji Milanovac)|Brajići]], [[Brđani (Gornji Milanovac)|Brđani]], [[Brezna (Gornji Milanovac)|Brezna]], [[Brezovica (Gornji Milanovac)|Brezovica]], [[Brusnica (Gornji Milanovac)|Brusnica]], [[Varnice]], [[Velereč]], [[Vraćevšnica]], [[Vrnčani (Gornji Milanovac)|Vrnčani]], [[Vujan]], [[Gojna Gora]], [[Gornja Vrbava]], [[Gornja Crnuća]], [[Gornji Banjani]], [[Gornji Branetići]], '''[[Gornji Milanovac]] ''', [[Grabovica (Gornji Milanovac)|Grabovica]], [[Gradovi]], [[Davidovica]], [[Donja Vrbava]], [[Donja Crnuća]], [[Donji Branetići]], [[Dragolj]], [[Drenova (Gornji Milanovac)|Drenova]], [[Družetići]], [[Zagrađe (Gornji Milanovac)|Zagrađe]], [[Zvezda]], [[Zlatarica]], [[Jablanica (Gornji Milanovac)|Jablanica]], [[Kalimanići (Gornji Milanovac)|Kalimanići]], [[Kamenica (Gornji Milanovac)|Kamenica]], [[Klatičevo]], [[Koštunići]], [[Kriva Reka (Gornji Milanovac)|Kriva Reka]], [[Leušići]], [[Lipovac (Gornji Milanovac)|Lipovac]], [[Lozanj]], [[Ločevci]], [[Lunjevica]], [[Ljevaja]], [[Ljutovnica]], [[Majdan (Gornji Milanovac)|Majdan]], [[Mali raj]], [[Mirkovići]], [[Miroč]], [[Mutanj]], [[Nakučani (Gornji Milanovac)|Nakučani]], [[Nevade]], [[Ozrem]], [[Polom (Gornji Milanovac)|Polom]], [[Pranjani]], [[Prnjavor (Gornji Milanovac)|Prnjavor]], [[Rajski Konaci]], [[Reljinci]], [[Roslova]], [[Rudnik (Gornji Milanovac)|Rudnik]], [[Ručići]], [[Savinac]], [[Svračkovci]], [[Semedraž]], [[Sinoševići]], [[Srezojevci]], [[Takovo]], [[Teočin]], [[Trudelj]], [[Ugrinovci (Gornji Milanovac)|Ugrinovci]], [[Cerova (Gornji Milanovac)|Cerova]], [[Šarani (Gornji Milanovac)|Šarani]] i [[Šilopaj]]. * '''[[Opština Ivanjica]]''' : [[Bedina Varoš]], [[Bele Vode]], [[Bogdanovići]], [[Božetići]], [[Bratljevo]], [[Brezova (Ivanjica)|Brezova]], [[Brusnik (Ivanjica)|Brusnik]], [[Budoželja]], [[Bukovica (Ivanjica)|Bukovica]] (do 1992. godine deo Šuma), [[Burevići]], [[Vasiljevići (Ivanjica)|Vasiljevići]], [[Venac]], [[Vionica]], [[Vrmbaje]], [[Vulovići]], [[Vučak (Ivanjica)|Vučak]], [[Gleđica]], [[Gornji Milićevići]], [[Gradac (Ivanjica)|Gradac]], <!-- [[Dajića brdo]], --> [[Dajići]], [[Devići]], [[Deretin]], [[Dobri Do (Ivanjica)|Dobri Do]], [[Dubrava (Ivanjica)|Dubrava]], [[Đokovići]], [[Erčege]], [[Zarići]], [[Županja]], '''[[Ivanjica]]''', [[Javorska Ravna Gora]] (do 1959. godine Ravna Gora), [[Jasenište]], [[Jasik]], [[Jevac]], [[Jolovići]], [[Kaluševići]], [[Katići]], [[Klekova]], [[Klepane]], [[Kovilje]], [[Komadine]], [[Koritnik (Ivanjica)|Koritnik]], [[Kosovica]], [[Kumanica]], [[Kušići]], [[Lisa (Ivanjica)|Lisa]], [[Luke (Ivanjica)|Luke]], [[Malovići]], [[Mana]], [[Maskova]], [[Medovine]], [[Međurečje (Ivanjica)|Međurečje]], [[Milandža]], [[Milićevići]], [[Močioci (Ivanjica)|Močioci]], [[Opaljenik]], [[Osonica]], [[Ocokoljići]], [[Palež]], [[Preseka (Ivanjica)|Preseka]], [[Prilike]], [[Ravna Gora (Ivanjica)|Ravna Gora]], [[Radaljevo]] (od 2007. godine Radljevo), [[Rovine]], [[Rokci (Ivanjica)|Rokci]], [[Sveštica]], [[Sivčina]], [[Smiljevac (Ivanjica)|Smiljevac]], [[Srednja Reka]], [[Staro Selo]], [[Cerova]], [[Crnjevo]], [[Čečina (Ivanjica)|Čečina]], [[Šarenik]], [[Šljunkara]], [[Šolajići]] i [[Šume (Ivanjica)|Šume]]. * '''[[Opština Lučani]]''' : [[Beli Kamen (Lučani)|Beli Kamen]], [[Veles]], [[Viča (Lučani)|Viča]], [[Vlasteljice]], [[Vučkovica (Lučani)|Vučkovica]], [[Goračići]], [[Gornja Kravarica]], [[Gornji Dubac]], [[Grab (Lučani)|Grab]], [[Guberevci]], '''[[Guča (varošica)]]''', [[Guča (selo)]], [[Dljin]], [[Donja Kravarica]], [[Donji Dubac]], [[Dučalovići]], [[Đerać]], [[Živica (Lučani)|Živica]], [[Zeoke (Lučani)|Zeoke]], [[Ivanovo Brdo]], [[Kaona (Lučani)|Kaona]], [[Kotraža (Lučani)|Kotraža]], [[Krivača (Lučani)|Krivača]], [[Krstac (Lučani)|Krtac]], [[Livade]], [[Lis]], [[Lisice]], '''[[Lučani (varošica)]]''' (do 1979. godine deo jedinstvenog naselja Lučani, kojem je 1955. godine pripojeno naselje Kolonija Lučani), [[Lučani (selo)]] (do 1979. godine deo jedinstvenog naselja Lučani), [[Markovica]], [[Milatovići]], [[Negrišori]], [[Pantelići]], [[Planina]], [[Pod-Ovčar]], [[Puhovo (Lučani)|Puhovo]], [[Pšanik]], [[Rogača (Lučani)|Rogača]], [[Rtari]], [[Rti]], [[Sadljike]], [[Terzići]], [[Tijanje]] i [[Turica (Lučani)|Turica]]. === Raški okrug === {{v. također|Raški okrug}} * '''[[Grad Kraljevo]]''' : [[Adrani]], [[Bapsko Polje]], [[Bare (Kraljevo)|Bare]], [[Barutana]], [[Beranovac]], [[Bzovik]], [[Bogutovac]], [[Bojanići]], [[Borovo (Kraljevo)|Borovo]] (pripojeno 2007. godine naselju Borovo Međurečje), [[Brezna (Kraljevo)|Brezna]], [[Brezova (Kraljevo)|Brezova]], [[Bresnik (Kraljevo)|Bresnik]], [[Bukovica (Kraljevo)|Bukovica]], [[Bunar]], [[Vitanovac (Kraljevo)|Vitanovac]], [[Vitkovac (Kraljevo)|Vitkovac]], [[Vrba (Kraljevo)|Vrba]], [[Vrdila]], [[Vrh (Kraljevo)|Vrh]], [[Gledić]], [[Godačica]], [[Gokčanica]], [[Grdica]] (deo naselja 1979. godine pripojen Kraljevu), [[Dedevci]], [[Dolac (Kraljevo)|Dolac]], [[Dragosinjci]], [[Dražiniće]], [[Drakčići]], [[Drlupa (Kraljevo)|Drlupa]], [[Đakovo (Kraljevo)|Đakovo]], [[Žiča (Kraljevo)|Žiča]] (formirana 1990. godine od ukinutih naselja [[Gotovac]] i [[Kruševica (Kraljevo)|Kruševica]]; pre toga naselje Žiča pripojenu naselju Gotovac 1959. godine), [[Zaklopača (Kraljevo)|Zaklopača]], [[Zakuta]], [[Zamčanje]], [[Zasad]], [[Zimovnik]], [[Janići]], [[Jarčujak]] (deo naselja 1979. godine pripojen Kraljevu), [[Kamenica (Kraljevo)|Kamenica]], [[Kamenjani]], [[Kovanluk (Kraljevo)|Kovanluk]], [[Kovači (Kraljevo)|Kovači]] (deo naselja 1979. godine pripojen Kraljevu), [[Konarevo]], '''[[Kraljevo]]''' (do 1955. godine Rankovićevo), [[Lađevci (Kraljevo)|Lađevci]], [[Lazac]], [[Leševo]], [[Lozno]], [[Lopatnica]], [[Lučica]], [[Maglič]], [[Mataruge (Kraljevo)|Mataruge]] (od 2007. godine Mataruga), '''[[Mataruška Banja]]''', [[Međurečje (Kraljevo)|Međurečje]] (pripojeno 2007. godine naselju Borovo Međurečje), [[Meljanica]], [[Metikoš]], [[Milavčići]], [[Milakovac]], [[Miliće]], [[Miločaj]], [[Milutinovići]], [[Mlanča]], [[Mrsać]], [[Musina Reka]], [[Obrva (Kraljevo)|Obrva]], [[Oplanići]], [[Orlja Glava]], [[Ornice]], [[Pekčanica]], [[Petropolje]], [[Pečenog]], [[Plana (Kraljevo)|Plana]], [[Polumir]], [[Ponore]], [[Popovići (Kraljevo)|Popovići]], [[Predole]], [[Progorelica]], [[Ravanica (Kraljevo)|Ravanica]], [[Ratina]], [[Reka (Kraljevo)|Reka]], '''[[Ribnica (Kraljevo)|Ribnica]]''' (deo naselja 1979. godine pripojen Kraljevu), [[Romsko naselje 2]], [[Roćevići]], [[Rudno]], [[Rudnjak]], [[Savovo]], [[Samaila]], [[Sibnica (Kraljevo)|Sibnica]], [[Sinđelići]], [[Sirča]], [[Stanča]], [[Stubal (Kraljevo)|Stubal]], [[Tavnik]], [[Tadenje]], [[Tepeče]], [[Tolišnica]], [[Trgovište (Kraljevo)|Trgovište]], [[Ušće (Kraljevo)|Ušće]], [[Cvetke]], [[Cerje (Kraljevo)|Cerje]], [[Čibukovac]] (deo naselja 1979. godine pripojen Kraljevu), [[Čukojevac]] i [[Šumarice]]. * '''[[Grad Novi Pazar]]''' : [[Aluloviće]] (od 1959. godine obuhvata i Budiće), [[Bajevica]] (obuhvata i Žirački Dolac od 1959. godine), [[Banja (Novi Pazar)|Banja]], [[Banovica]], [[Barakovci]] (Barakovac), [[Bare (Novi Pazar)|Bare]], [[Batnjik]], [[Bekova]] (od 1959. godine obuhvata Kalundru), [[Bele Vode (Novi Pazar)|Bele Vode]] (do 1959. godine obuhvata Banovicu, Čebinac), [[Blaževo]], [[Boturovina]], [[Brđani (Novi Pazar)|Brđani]] (od 1959. godine obuhvata Ujniče), [[Brestovo (Novi Pazar)|Brestovo]], [[Bukreš]], [[Varevo (Novi Pazar)|Varevo]], [[Vever]], [[Vidovo]], [[Vitkoviće]], [[Vojkoviće]], [[Vojniće]], [[Vražogrnci]], [[Vranovina]], [[Vučiniće]] (od 1959. godine obuhvata Gornje Tvrdoševo, Živaliće), [[Vučja Lokva]], [[Gazilar]], [[Golice]] (do 1955. godine deo Tušimlje), [[Golo Brdo]], [[Gornja Tušimlja]] (do 1955. godine deo Tušimlje), [[Gornji Lug]], [[Gornji Selakovac]], [[Gornji Šutenovac]], [[Goševo (Novi Pazar)|Goševo]], [[Građanoviće]], [[Gračane]], [[Grubetiće]], [[Deževa]], [[Dojeviće]], [[Dojinoviće]] (od 1959. godine obuhvata Đonlije, Kuline), [[Dedilovo (Novi Pazar)|Dedilovo]], [[Dolac (Novi Pazar)|Dolac]], [[Doljani]], [[Donji Lug]], [[Donji Selakovac]], [[Donji Šutenovac]], [[Dragočevo]], [[Dramiće]], [[Žunjeviće]], [[Zabrđe (Novi Pazar)|Zabrđe]], [[Zlatare]], [[Zmijinac]], [[Ivanča]], [[Izbice]] (od 1959. godine obuhvata Pljevljane), [[Jablanica (Novi Pazar)|Jablanica]], [[Jaklja]], [[Javor (Novi Pazar)|Javor]] (od 1959. godine obuhvata Niš), [[Jalija]], [[Janča]] (od 1959. godine obuhvata Troštice), [[Jova]] (od 1959. godine obuhvata Trstenik), [[Jusuf potok]], [[Kašalj]], [[Kovačevo]], [[Kožlje]], [[Koprivnica (Novi Pazar)|Koprivnica]], [[Kosuriće]], [[Kruševo (Novi Pazar)|Kruševo]], [[Kuzmičevo]], [[Leča]], [[Lopužnje]], [[Lug]], [[Lukare]], [[Lukarsko Goševo]] (od 1959. godine obuhvata Gornju Jošanicu, Gornje Goševo, do 1979. godine Lukarsko Gočevo), [[Lukocrevo]], [[Miščiće]], [[Mur]] (od 1959. godine obuhvata Zaguljaču, Šutenovac), [[Muhovo]] (od 1959. godine obuhvata Grab, Koznik, Krće), [[Negotinac]], '''[[Novi Pazar]]''' (od 1957. godine obuhvata Podbijelje), [[Odojeviće]], [[Okose]], [[Osaonica (Novi Pazar)|Osaonica]] (od 1959. godine obuhvata Bujca, Prisoje, Rogatac), [[Osoje (Novi Pazar)|Osoje]], [[Oholje]], [[Pavlje]] (do 1959. godine Gornje Pavlje), [[Paralovo (Novi Pazar)|Paralovo]], [[Parice]], [[Pasji Potok]], [[Pilareta]], [[Pljevljani]], [[Pobrđe (Novi Pazar)|Pobrđe]], [[Požega (Novi Pazar)|Požega]], [[Požežina]], [[Poila]], [[Polokce]], [[Pope (Novi Pazar)|Pope]], [[Postenje (Novi Pazar)|Postenje]], [[Potok]], [[Prćenova]], [[Pusta Tušimlja]] (do 1959. godine deo Tušimlje), [[Pustovlah]], [[Radaljica]] (od 1959. godine obuhvata Tvrđevo, Svilanovo), [[Rajetiće]], [[Rajkoviće]] (od 1959. godine obuhvata Popiće), [[Rajčinoviće]] (od 1959. godine obuhvata Popiće), [[Rajčinovićka Trnava]] (od 1959. godine obuhvata Baletiće; do 1959. godine naziv je Trnava), [[Rakovac (Novi Pazar)|Rakovac]], [[Ras]], [[Rasadnik]], [[Rast]], [[Sebečevo]] (od 1959. godine obuhvata Bobovik, Roginje), [[Selakovac]], [[Sitniče]] (od 1959. godine obuhvata Jasenovik (Jasikovac) i Suvu Ćupriju), [[Skukovo]] (do 1955. godine deo Tušimlje), [[Slatina (Novi Pazar)|Slatina]] (od 1959. godine obuhvata Crnoču, od 1957. godine Prvenoviće), [[Smilov Laz]], [[Srednja Tušimlja]] (do 1955. godine deo Tušimlje), [[Stradovo]], [[Sudsko Selo]], [[Svojbor]], [[Tenkovo]] (od 1959. godine obuhvata Guberevo), [[Trnava (Novi Pazar)|Trnava]], [[Trnavci]], [[Troštica]], [[Tunovo]], [[Ćeramidžinica]] (Ćeradžiminica), (od 1959. godine obuhvata Vitoš), [[Ćukovac]], [[Hadžet]], [[Hotkovo]], [[Cokoviće]], [[Čašić Dolac]], [[Čerkez mahala]], [[Šavci]], [[Šaronje (Novi Pazar)|Šaronje]] (od 1959. godine obuhvata Ljuljavac), [[Šestovo]], [[Štitare (Novi Pazar)|Štitare]] i [[Šutenovac]]. * '''[[Opština Vrnjačka Banja]]''' : [[Vraneši (Vrnjačka Banja)|Vraneši]], '''[[Vrnjačka Banja]]''', [[Vrnjci]], [[Vukušica]], [[Goč (Vrnjačka Banja)|Goč]], [[Gračac (Vrnjačka Banja)|Gračac]] (Kurilovo), [[Jezero]], [[Lipova]], [[Novo Selo (Vrnjačka Banja)|Novo Selo]], [[Otroci]], [[Podunavci]], [[Rsavci]], [[Ruđinci]], [[Slatinski venac]], [[Stanišinci]] (od 2007. godine Stanišnici) i [[Štulac (Vrnjačka Banja)|Štulac]]. * '''[[Opština Raška]]''' : [[Badanj (Raška)|Badanj]], '''[[Baljevac (Raška)|Baljevac]]''', [[Bela Stena]], [[Belo Polje (Raška)|Belo Polje]], [[Beljak]], [[Beoci]], [[Biljanovac]], [[Biniće]], [[Biočin]], [[Božići]], [[Boroviće (Raška)|Boroviće]], [[Boće]], [[Brvenik]], [[Brvenik Naselje]], [[Brvenica]], [[Varevo (Raška)|Varevo]], [[Varevski Potok]], [[Vlasovo]], [[Vojmilovići]], [[Vrtine]], [[Gnjilica]], [[Gornje Ivanje]], [[Gostiradiće]], [[Gostirađe]], [[Gradac (Raška)|Gradac]], [[Donje Ivanje]], [[Draganići]], [[Drake]], [[Žerađe]], [[Žutice]], [[Zarevo]], [[Ivanje]], '''[[Jošanička Banja]]''', [[Kaznoviće]], [[Karadak]], [[Kovači (Raška)|Kovači]], [[Kopaonik (Raška)|Kopaonik]], [[Korlaće]], [[Kotiljevac]], [[Kraviće]], [[Ladojeviće]], [[Kremiće]], [[Kruševica (Raška)|Kruševica]], [[Kurići]], [[Kućane]], [[Kučevski lug]], [[Livčine]], [[Lisina (Raška)|Lisina]], [[Lukovo (Raška)|Lukovo]], [[Milatkoviće]], [[Mure]] (Murovo brdo), [[Novo Selo (Raška)|Novo Selo]], [[Nosoljin]], [[Orahovo (Raška)|Orahovo]], [[Pavlica]], [[Panojeviće]] (do 1979. godine Ponojeviće), [[Piskanja]], [[Plavkovo]] (Tusniće), [[Plešin]] (Ladoviće), [[Pobrđe (Raška)|Pobrđe]], [[Pokrvenik (Raška)|Pokrvenik]], [[Pocesje]], [[Radošiće]], [[Rakovac (Raška)|Rakovac]], '''[[Raška (grad)|Raška]]''', [[Rvati (Raška)|Rvati]], [[Rijeka]], [[Rudnica (Raška)|Rudnica]] (Rojčiće), [[Sase]] (Sasi), [[Sebimilje]], [[Semeteš]], [[Supnje]], [[Tiodže]] (do 1977. godine Tioce), [[Treska]], [[Trnava (Raška)|Trnava]] (Tlačina), [[Crna Glava]] i [[Šipačina]]. * '''[[Opština Tutin]]''' : [[Arapoviće]], [[Baljen]] (1959-1979. godine deo Čarovine), [[Batrage]] (1959-1979. godine deo Zapadnog Mojstira), [[Baćica]], [[Biohane]] (1959-1979. godine deo Špiljana), [[Blaca]] (1959-1979. godine deo Gluhavice), [[Bovanj]] (1959-1979. godine deo Godova), [[Boroštica]], [[Braćak]], [[Bregovi (Tutin)|Bregovi]] (do 1979. godine deo Gnile), [[Brniševo]] (do 1979. godine deo Morana), [[Bujkoviće]], [[Velje Polje (Tutin)|Velje Polje]], [[Veseniće]], [[Vrapče]] (1959-1979. godine deo Vesenića), [[Vrba (Tutin)|Vrba]] (1959-1979. godine deo Drage), [[Glogovik]], [[Gluhavica]], [[Gnila]] (do 1979. godine Gnjila), [[Godovo]], [[Gornji Crniš]] (do 1950. godine Crniš; od 1959. godine obuhvata i Donji Crniš), [[Gradac (Tutin)|Gradac]] (1959-1979. godine deo Leskove), [[Gujiće]] (do 1979. godine deo Arapovića, od 2007. godine Guiće), [[Gurdijelje]] (1959-1979. godine deo Čukota), [[Guceviće]] (1959-1979. godine deo Čukota), [[Devreč]], [[Delimeđe]], [[Detane]], [[Dobri Dub (Tutin)|Dobri Dub]], [[Dobrinje (Tutin)|Dobrinje]] (od 1954. godine obuhvata Vrujicu; do 1977. godine Dobrinja), [[Dolovo (Tutin)|Dolovo]], [[Draga]], [[Dubovo (Tutin)|Dubovo]], [[Dulebe]], [[Đerekare]], [[Ervenice]] (1959-1979. godine deo Dolova), [[Žirče]], [[Župa (Tutin)|Župa]], [[Žuče]] (1959-1979. godine deo Orlja), [[Zapadni Mojstir]], [[Izrok]] (1959-1979. godine deo Orlja), [[Istočni Mojstir]], [[Jablanica (Tutin)|Jablanica]] (1959-1979. godine deo Jezgrovića), [[Jarebice (Tutin)|Jarebice]] (1959-1979. godine deo Naboja), [[Jezgroviće]], [[Jeliće]], [[Južni Kočarnik]] (do 1950. godine Donji Kočarnik), [[Kajetina]], [[Kleče]], [[Kovači (Tutin)|Kovači]] (do 1979. godine Kovače), [[Koniče]], [[Kotiljevac]], [[Krona]], [[Leskova]], [[Lipica]], [[Lukavica (Tutin)|Lukavica]], [[Mala Ravan]], [[Melaje]], [[Mitrova]], [[Morani]], [[Naboje]], [[Nadumce]] (1959-1979. godine deo Pokrvenika), [[Nadumci]], [[Namga]], [[Noćaje]] (1959-1979. godine deo Namge), [[Oraše]] (1959-1979. godine deo Vesenića), [[Orlje]], [[Ostrovica (Tutin)|Ostrovica]], [[Paljevo]], [[Piskopovce]] (1959-1979. godine deo Pokrvenika), [[Plenibabe]] (1959-1979. godine deo Dobrog Duba), [[Podgradac]], [[Pokrvenik (Tutin)|Pokrvenik]], [[Pope (Tutin)|Pope]], [[Popiće]] (do 1979. godine deo Ribarića, od 2007. godine Popići), [[Potreb]] (1959-1979. godine deo Delimeđa), [[Pružanj]], [[Raduhovce]], [[Raduša (Tutin)|Raduša]], [[Rakovo polje]], [[Ramoševo]] (1959-1979. godine deo Reževića), [[Reževiće]], [[Ribariće]], [[Rudnica (Tutin)|Rudnica]], [[Ruđa]] (1959-1979. godine deo Žirča), [[Saš]], [[Svračiće]], [[Severni Kočarnik]] (do 1950. godine Gornji Kočarnik, 1959-1979. godine deo Tutina), [[Smoluća]] (1959-1979. godine deo Žirča), [[Starčeviće]], [[Strumce]] (1959-1979. godine deo Starčevića), [[Suvi Do (Tutin)|Suvi Do]], [[Točilovo]] (1959-1979. godine deo Baćice), '''[[Tutin]]''', [[Ćulije]] (1959-1979. godine deo Istočnog Mojstira, od 2007. godine Đulije), [[Cikiljevac]], [[Crkvine (Tutin)|Crkvine]] (1959-1979. godine deo Raduhovaca), [[Čarovina]], [[Čmanjke]] (1959-1979. godine deo Vesenića), [[Čukote]], [[Šaronje (Tutin)|Šaronje]], [[Šipče]] (1959-1979. godine deo Naboja), [[Škrijelje]] i [[Špiljani]]. === Rasinski okrug === {{v. također|Rasinski okrug}} * '''[[Grad Kruševac]]''' : [[Begovo Brdo]], [[Bela Voda (Kruševac)|Bela Voda]], [[Belasica]], [[Bivolje]] (1979. godine najveći deo naselja pripojen Kruševcu), [[Bovan (Kruševac)|Bovan]], [[Bojince]] (od 2007. godine Bojnice), [[Boljevac (Kruševac)|Boljevac]], [[Brajkovac (Kruševac)|Brajkovac]], [[Bukovica (Kruševac)|Bukovica]], [[Buci]], [[Burgići]], [[Velika Kruševica (Kruševac)|Velika Kruševica]], [[Velika Lomnica]], [[Veliki Kupci]], [[Veliki Šiljegovac]], [[Veliko Golovode]], [[Veliko Krušince]], [[Vitanovac (Kruševac)|Vitanovac]], [[Vratare]], [[Vučak (Kruševac)|Vučak]], [[Gavez]], [[Gaglovo]], [[Gari (Kruševac)|Gari]], [[Globare (Kruševac)|Globare]], [[Globoder]], [[Gornji Stepoš]], [[Grevci]], [[Grkljane]], [[Dvorane]], [[Dedina]], [[Dobromir]], [[Doljane (Kruševac)|Doljane]], [[Donji Stepoš]], [[Đunis]], [[Žabare (Kruševac)|Žabare]], [[Zdravinje (Kruševac)|Zdravinje]], [[Zebica (Kruševac)|Zebica]], [[Zubovac]], [[Jablanica (Kruševac)|Jablanica]], [[Jasika (Kruševac)|Jasika]], [[Jošje]], [[Kamenare]], [[Kaonik]], [[Kapidžija]], [[Kobilje (Kruševac)|Kobilje]], [[Komorane (Kruševac)|Komorane]], [[Konjuh]], [[Koševi]], [[Krvavica]], '''[[Kruševac]]''', [[Kukljin]], [[Lazarevac (Kruševac)|Lazarevac]], [[Lazarica]] (1979. godine deo naselja pripojen Kruševcu), [[Lipovac (Kruševac)|Lipovac]] (od 2007. godine Lipovan), [[Lovci (Kruševac)|Lovci]], [[Lukavac (Kruševac)|Lukavac]], [[Ljubava]], [[Majdevo]], [[Makrešane]], [[Mala Vrbnica (Kruševac)|Mala Vrbnica]], [[Mala Reka (Kruševac)|Mala Reka]], [[Mali Kupci]], [[Mali Šiljegovac]], [[Malo Golovode]] (1979. godine deo naselja pripojen Kruševcu), [[Malo Krušince]], [[Mačkovac (Kruševac)|Mačkovac]], [[Meševo]], [[Modrica]], [[Mudrakovac]], [[Naupare]] (do 1991. godine Naupare), [[Padež (Kruševac)|Padež]], [[Pakašnica]] (do 1957. godine Donja i Gornja Pakašnica), [[Panjevac]], [[Parunovac]], [[Pasjak (Kruševac)|Pasjak]], [[Pejton (Kruševac)|Pejton]], [[Pepeljevac (Kruševac)|Pepeljevac]], [[Petina]], [[Pozlata]], [[Poljaci]], [[Prnjavor 2]], [[Rasadnik]], [[Ribare (Kruševac)|Ribare]], [[Ribarska Banja]] (1955-1979. godine deo Ribara), [[Rlica]], [[Rosica]], [[Sebečevac]], [[Sezemče]], [[Slatina (Kruševac)|Slatina]], [[Srndalje]], [[Srnje]], [[Stanci (Kruševac)|Stanci]], [[Suvaja (Kruševac)|Suvaja]], [[Sušica (Kruševac)|Sušica]], [[Tekija (Kruševac)|Tekija]], [[Trebotin]], [[Trmčare]], [[Ćelije (Kruševac)|Ćelije]], [[Cerova (Kruševac)|Cerova]], [[Crkvina (Kruševac)|Crkvina]], [[Čitluk (Kruševac)|Čitluk]], [[Šavrane]], [[Šanac]], [[Šašilovac]], [[Šogolj]] i [[Štitare (Kruševac)|Štitare]]. * '''[[Opština Aleksandrovac]]''' : '''[[Aleksandrovac]]''', [[Bzenice]] (do 1979. godine Bzenica), [[Bobote]], [[Boturići (Aleksandrovac)|Boturići]], [[Bratići]], [[Velika Vrbnica]], [[Velja Glava]], [[Venčac]], [[Vitkovo]], [[Vražogrnci]], [[Vranštica]], [[Vrbnica (Aleksandrovac)|Vrbnica]], [[Garevina]], [[Gornja Zleginja]], [[Gornje Rataje]] (do 1979. godine deo naselja [[Rataje (Aleksandrovac)|Rataje]]), [[Gornji Vratari]], [[Gornji Stupanj]], [[Grčak]], [[Dašnica (Aleksandrovac)|Dašnica]], [[Dobroljupci]] (do 2007. godine Dobroljubci), [[Donja Zleginja]], [[Donje Rataje]] (do 1979. godine deo naselja [[Rataje]]), [[Donji Vratari]], [[Donji Stupanj]], [[Drenča]], [[Jelakci]], [[Kožetin]], [[Koznica (Aleksandrovac)|Koznica]], [[Latkovac]], [[Laćisled]], [[Lesenovci]], [[Leskovica (Aleksandrovac)|Leskovica]], [[Ljubinci]], [[Mitrovo Polje]], [[Mrmoš]], [[Novaci (Aleksandrovac)|Novaci]], [[Panjevac (Aleksandrovac)|Panjevac]], [[Parčin]], [[Pleš]], [[Ploča (Aleksandrovac)|Ploča]], [[Popovci]], [[Puhovac]], [[Raklja]], [[Ržanica]], [[Rogavčina]], [[Rokci (Aleksandrovac)|Rokci]], [[Rudenice]], [[Stanjevo]], [[Starci]], [[Strmenica]], [[Stubal]], [[Subotica (Aleksandrovac)|Subotica]], [[Tržac]], [[Trnavci (Aleksandrovac)|Trnavci]], [[Tuleš]] i [[Šljivovo]]. * '''[[Opština Brus]]''' : [[Batote]], [[Belo Polje (Brus)|Belo Polje]], [[Blaževo]], [[Bogiše]], [[Bozoljin]], [[Boranci]], [[Botunja]], [[Brđani (Brus)|Brđani]], [[Brzeće]], '''[[Brus]]''', [[Budilovina]], [[Velika Grabovnica (Brus)|Velika Grabovnica]], [[Vitoše]], [[Vlajkovci]], [[Gornje Leviće]], [[Gornji Lipovac]], [[Gornji Stanulovići]], [[Grad (Brus)|Grad]], [[Gradac (Brus)|Gradac]], [[Graševci]], [[Domiševina]], [[Donje Leviće]], [[Donji Lipovac]], [[Donji Stanulovići]], [[Drenova (Brus)|Drenova]], [[Drtevci]], [[Dupci]], [[Đerekari]] (Đerekare), [[Đorđevići]], [[Žarevo]], [[Žilinci]], [[Žiljci]], [[Žunje (Brus)|Žunje]], [[Zlatari (Brus)|Zlatari]], [[Igroš]], [[Iričići]], [[Jelenje]], [[Kneževo (Brus)|Kneževo]], [[Kobilje (Brus)|Kobilje]], [[Kovizla]], [[Kovioci]], [[Kočine]], [[Kriva Reka (Brus)|Kriva Reka]] (od 1979. godine obuhvata i [[Mačkovac (Brus)|Mačkovac]]), [[Lepenac (Brus)|Lepenac]], [[Livađe]], [[Mala Vrbnica]], [[Mala Grabovnica (Brus)|Mala Grabovnica]], [[Milentija]], [[Osredci (Brus)|Osredci]], [[Paljevštica]], [[Pačići]], [[Ravni (Brus)|Ravni]], [[Ravnište (Brus)|Ravnište]], [[Radmanovo]], [[Radunje]], [[Razbojna]], [[Ribari (Brus)|Ribari]], [[Rupe]], [[Stanulovići]], [[Strojinci]], [[Sudimlja]] (do 1979. godine Sudimnja), [[Treska]], [[Trešnjice]], [[Tršanovci]], [[Čokotar]] i [[Šošiće]]. * '''[[Opština Varvarin]]''' : [[Bačina]], [[Bošnjane (Varvarin)|Bošnjane]], [[Varvarin]], [[Varvarin (selo)]], [[Gornji Katun]], [[Gornji Krčin]], [[Donji Katun]], [[Donji Krčin]], [[Zalogovac]], [[Izbenica]], [[Karanovac (Varvarin)|Karanovac]], [[Mala Kruševica]], [[Marenovo]], [[Maskare]], [[Obrež]], [[Orašje (Varvarin)|Orašje]], [[Pajkovac]], [[Parcane]], [[Suvaja (Varvarin)|Suvaja]], [[Toljevac]] i [[Cernica (Varvarin)|Cernica]]. * '''[[Opština Trstenik]]''' : [[Bogdanje]], [[Božurevac]], [[Brezovica (Trstenik)|Brezovica]], [[Bresno Polje]], [[Bučje (Trstenik)|Bučje]], [[Velika Drenova]], [[Veluće]], [[Golubovac (Trstenik)|Golubovac]], [[Gornja Omašnica]] (do 1950. godine deo Omašnice), [[Gornja Crnišava]], [[Gornji Dubič]], [[Gornji Ribnik (Trstenik)|Gornji Ribnik]], [[Grabovac (Trstenik)|Grabovac]], [[Donja Omašnica]] (do 1950. godine deo Omašnice), [[Donja Crnišava]], [[Donji Dubič]], [[Donji Ribnik (Trstenik)|Donji Ribnik]], [[Dublje (Trstenik)|Dublje]], [[Duboki potok]], [[Jasikovica]], [[Kamenjača]], [[Levići]] (od 2007. godine Levičje), [[Loboder]], [[Lozna (Trstenik)|Lozna]], [[Lopaš (Trstenik)|Lopaš]], [[Mala Drenova]], [[Mala Sugubina]], [[Medveđa (Trstenik)|Medveđa]], [[Mijajlovac]], [[Milutovac]], [[Okruglica (Trstenik)|Okruglica]], [[Osaonica (Trstenik)|Osaonica]], [[Odžaci (Trstenik)|Odžaci]], [[Pajsak]] (do 1979. godine Pasjak, do 1965. godine isto Pajsak), [[Pejovac]], [[Planinica (Trstenik)|Planinica]], [[Poljna]], [[Popina]], [[Počekovina]], [[Prnjavor (Trstenik)|Prnjavor]], [[Rajinac]], [[Riđevštica]], [[Riljac]], [[Rujišnik]], [[Selište (Trstenik)|Selište]], [[Stari Trstenik]], [[Stopanja]], [[Stragari (Trstenik)|Stragari]] (do 1977. godine Stragare), [[Stublca]], [[Tobolac]], '''[[Trstenik]]''', [[Ugljarevo]] i [[Čairi]] (do 1977. godine Čajiri). * '''[[Opština Ćićevac]]''' : [[Braljina (Ćićevac)|Braljina]], [[Grad Stalać]], [[Lučina]], [[Mojsinje (Ćićevac)|Mojsinje]], [[Mrzenica]], [[Pločnik (Ćićevac)|Pločnik]], [[Pojate]], [[Stalać]] (do 1953. godine Stalać Selo), [[Trubarevo]] i '''[[Ćićevac]]''' (od 1979. godine obuhvata i [[Stevanac]]; od Ćićevca odvojeni 2007. godine Ćićevac Grad i Radoševac kao nova naselja). === Nišavski okrug === {{v. također|Nišavski okrug}} * '''[[Grad Niš]]''': ** '''[[Opština Medijana|Gradska opština Medijana]]''' : [[Brzi Brod]], [[Bulevar Đinđića]], [[Bulevar Nemanjića]], [[Duvanište]], [[Kičevo]], [[Marger]], '''[[Medijana]]''','''[[Niš]] - deo''' , [[Stambol Kapija]], [[Trg Kralja Aleksandra]], [[Trošarina]] i [[Čair]]. ** '''[[Opština Niška Banja|Gradska opština Niška Banja]]''' : [[Bancarevo]], [[Gornja Studena]], [[Donja Studena]], [[Ženeva]], [[Jelašnica (Niška Banja)|Jelašnica]], [[Koritnjak]], [[Kunovica]], [[Lazarevo Selo]], [[Manastir (Niška Banja)|Manastir]], [[Nikola Tesla (Niška Banja)|Nikola Tesla]] (do 1979. godine deo Niške Banje), '''[[Niška Banja]]''', [[Ostrovica (Niška Banja)|Ostrovica]], [[Prva Kutina]], [[Prosek]], [[Ravni Do]], [[Radikina Bara]], [[Rautovo]], [[Sveta Petka]], [[Sićevo]] i [[Čukljenik (Niška Banja)|Čukljenik]]. ** '''[[Opština Palilula (Niš)|Gradska opština Palilula]]''' : [[9. maj]], [[Apelovac]], [[Berbatovo]], [[Bubanj]], [[Vukmanovo]], [[Gabrovac]], [[Gabrovačka reka]], [[Gornje Međurovo]], [[Deveti maj (Niš)|Deveti maj]] (do 1985. godine Novo Selo), [[Delijski Vis]], [[Donje Vlase]], [[Donje Međurovo]], [[Kalač Brdo]], [[Kovanluk]], [[Krušce]], [[Lalinac (Niš)|Lalinac]], [[Ledena Stena]], [[Mramor (Niš)|Mramor]], [[Mramorski Potok]], '''[[Niš]] - deo''', [[Palilula]]'''[[Palilula]]''', [[Pasi Poljana]], [[Rasadnik]], [[Staro Groblje]], [[Stočni trg]], [[Suvi Do (Niš)|Suvi Do]], [[Trošarina (Niš)|Trošarina]], [[Tutunović Podrum]], [[Crni Put]], [[Crvena Zvezda]] i [[Čokot (Niš)|Čokot]]. ** '''[[Opština Pantelej|Gradska opština Pantelej]]''' : [[Brenica]], [[Vrežina]], [[Vrelo (Niš)|Vrelo]], [[Gornja Vrežina]], [[Gornji Matejevac]], [[Donja Vrežina]], [[Donji Matejevac]], [[Durlan]], [[Jagodin Mala]], [[Jasenovik]], [[Kamenica (Niš)|Kamenica]], [[Knez Selo]], [[Beverli hils|Knjaževačka-jug]], [[Komren]], [[Malča]], '''[[Niš]] - deo''', [[Oreovac (Niš)|Oreovac]], [[Pantelej]]'''[[Pantelej]]''', [[Pasjača (Niš)|Pasjača]], [[Somborska]], [[Cerje (Niš)|Cerje]] i [[Čalije]]. ** '''[[Opština Crveni Krst|Gradska opština Crveni Krst]]''' : [[Beograd Mala]], [[Berčinac]], [[Naselje Branko Bjegović|Branko Bjegović]], [[Vele Polje]], [[Vrtište]], [[Gornja Toponica (Niš)|Gornja Toponica]], [[Gornja Trnava (Niš)|Gornja Trnava]], [[Gornji Komren]], [[Donja Toponica (Niš)|Donja Toponica]], [[Donja Trnava (Niš)|Donja Trnava]], [[Donji Komren]], [[Jagodin Mala]], [[Kravlje]], [[Leskovik (Niš)|Leskovik]], [[Medoševac (Niš)|Medoševac]], [[Mezgraja (Niš)|Mezgraja]], [[Miljkovac (Niš)|Miljkovac]], '''[[Niš]] - deo''', [[Naselje Ratko Jović]], [[Paligrace]], [[Paljina]], [[Popovac (Niš)|Popovac]], [[Rujnik]], [[Sečanica]], [[Supovac]], [[Šljaka]], [[Trupale]], [[Hum (Niš)|Hum]], [[Crveni Krst]] i [[Čamurlija]]. * '''[[Opština Aleksinac]]''' : '''[[Aleksinac]]''' (od 1955. godine obuhvata i naselje Konjska Poljana), [[Aleksinački Bujmir]] (do 1950. godine Bujmir), '''[[Aleksinački Rudnik]]''', [[Bankovac]], [[Beli Breg (Aleksinac)|Beli Breg]], [[Belja]], [[Bobovište (Aleksinac)|Bobovište]], [[Bovan (Aleksinac)|Bovan]], [[Bradarac (Aleksinac)|Bradarac]], [[Vakup]], [[Veliki Drenovac]], [[Vitkovac (Aleksinac)|Vitkovac]], [[Vrelo (Aleksinac)|Vrelo]], [[Vrćenovica]], [[Vukanja]], [[Vukašinovac]], [[Glogovica (Aleksinac)|Glogovica]], [[Golešnica]], [[Gornja Peščanica]], [[Gornje Suhotno]], [[Gornji Adrovac]], [[Gornji Krupac]], [[Gornji Ljubeš]], [[Gredetin]], [[Grejač (Aleksinac)|Grejač]], [[Dašnica (Aleksinac)|Dašnica]], [[Deligrad]], [[Dobrujevac (Aleksinac)|Dobrujevac]], [[Donja Peščanica]], [[Donje Suhotno]], [[Donji Adrovac]], [[Donji Krupac]], [[Donji Ljubeš]], [[Draževac (Aleksinac)|Draževac]], [[Žitkovac]], [[Jakovlje (Aleksinac)|Jakovlje]], [[Jasenje (Aleksinac)|Jasenje]], [[Kamenica (Aleksinac)|Kamenica]], [[Katun (Aleksinac)|Katun]], [[Koprivnica (Aleksinac)|Koprivnica]], [[Korman (Aleksinac)|Korman]], [[Kraljevo (Aleksinac)|Kraljevo]], [[Krušje (Aleksinac)|Krušje]], [[Kulina (Aleksinac)|Kulina]], [[Lipovac (Aleksinac)|Lipovac]], [[Loznac]], [[Loćika (Aleksinac)|Loćika]], [[Lužane (Aleksinac)|Lužane]], [[Ljupten]], [[Mali Drenovac]], [[Mozgovo]], [[Moravac]], [[Moravski Bujmir]], [[Nozrina]], [[Porodin (Aleksinac)|Porodin]], [[Prekonozi]], [[Prćilovica]], [[Prugovac]], [[Radevac (Aleksinac)|Radevce]], [[Rsovac]], [[Rutevac]], [[Srezovac]], [[Stanci (Aleksinac)|Stanci]], [[Stublina (Aleksinac)|Stublina]], [[Subotinac]], [[Tešica]], [[Trnjane (Aleksinac)|Trnjane]], [[Ćićina]], [[Crna Bara (Aleksinac)|Crna Bara]], [[Česta]], [[Čukurovac]] i [[Šurić]]. * '''[[Opština Gadžin Han]]''' : [[Veliki Vrtop]], [[Veliki Krčimir]], [[Vilandrica]], [[Gare (Gadžin Han)|Gare]], [[Gadžin Han]]'''[[Gadžin Han]]''', [[Gornje Vlase]], [[Gornje Dragovlje]], [[Gornji Barbeš]], [[Gornji Dušnik]], [[Grkinja]], [[Donje Dragovlje]], [[Donji Barbeš]], [[Donji Dušnik]], [[Duga Poljana (Gadžin Han)|Duga Poljana]], [[Dukat (Gadžin Han)|Dukat]], [[Zaplanjska Toponica]], [[Jagličje]], [[Kaletinac]], [[Koprivnica (Gadžin Han)|Koprovnica]], [[Krastavče]], [[Ličje]], [[Mali Vrtop]], [[Mali Krčimir]], [[Marina Kutina]], [[Miljkovac (Gadžin Han)|Miljkovac]], [[Novo Selo (Gadžin Han)|Novo Selo]], [[Ovsinjinac]], [[Ravna Dubrava]], [[Radikina Bara]], [[Semče]], [[Sopotnica (Gadžin Han)|Sopotnica]], [[Taskovići]], [[Toponica (Gadžin Han)|Toponica]], [[Ćelije (Gadžin Han)|Ćelije]], [[Čagrovac]] i [[Šebet]]. * '''[[Opština Doljevac]]''' : [[Belotinac]], [[Doljevac]]'''[[Doljevac]]''', [[Klisura (Doljevac)|Klisura]], [[Knežica (Doljevac)|Knežica]], [[Kočane (Doljevac)|Kočane]] (obuhvata Gornji Ribnjak i Donji Ribnjak), [[Malošište]], [[Mekiš]], [[Orljane]], [[Perutina]], [[Pukovac]], [[Rusna]], [[Ćurlina]], [[Čapljinac]], [[Čečina (Doljevac)|Čečina]], [[Šainovac (Doljevac)|Šajinovac]] i [[Šarlinac|Šarlince]] (do 1979. godine Šarlinac). * '''[[Opština Merošina]]''' : [[Azbresnica]], [[Aleksandrovo (Merošina)|Aleksandrovo]], [[Arbanasce]], [[Balajnac (Merošina)|Balajnac]] (do 1991. godine Balajinac), [[Baličevac]], [[Batušinac]], [[Biljeg]], [[Brest (Merošina)|Brest]], [[Bučić]], [[Gornja Rasovača]], [[Gradište (Merošina)|Gradište]], [[Devča]], [[Dešilovo]], [[Donja Rasovača]], [[Dudulajce]], [[Jovanovac (Merošina)|Jovanovac]] (do 1979. godine deo Azbresnice), [[Jug Bogdanovac]], [[Kovanluk (Merošina)|Kovanluk]], [[Kostadinovac]], [[Krajkovac]], [[Lepaja]], [[Merošina]]'''[[Merošina]]''', [[Mramorsko Brdo]], [[Oblačina]], [[Padina (Merošina)|Padina]] (do 1979. godine deo Krajkovca), [[Rožina]] i [[Čubura (Merošina)|Čubura]]. * '''[[Opština Ražanj]]''' : [[Braljina (Ražanj)|Braljina]], [[Varoš (Ražanj)|Varoš]], [[Vitoševac]], [[Grabovo (Ražanj)|Grabovo]], [[Lipovac (Ražanj)|Lipovac]], [[Mađere (Ražanj)|Mađere]], [[Maletina]], [[Maćija]], [[Novi Bračin]], [[Pardik]], [[Podgorac (Ražanj)|Podgorac]], [[Poslon]], [[Praskovče]], [[Pretrkovac]], '''[[Ražanj]]''', [[Rujište (Ražanj)|Rujište]], [[Skorica]], [[Smilovac]], [[Stari Bračin]], [[Cerovo (Ražanj)|Cerovo]], [[Crni Kao (Ražanj)|Crni Kao]], [[Čubura (Ražanj)|Čubura]] i [[Šetka]]. * '''[[Opština Svrljig]]''' : [[Beloinje]], [[Burdimo]], [[Bučum]], [[Varoš (Svrljig)|Varoš]], [[Vlahovo (Svrljig)|Vlahovo]], [[Galibabinac]], [[Gojmanovac]], [[Grbavče]], [[Gulijan]], [[Guševac]], [[Davidovac (Svrljig)|Davidovac]], [[Drajinac]], [[Đurinac (Svrljig)|Đurinac]], [[Željevo (Svrljig)|Željevo]], [[Izvor (Svrljig)|Izvor]], [[Kopajkošara]], [[Labukovo]], [[Lalinac (Svrljig)|Lalinac]], [[Lozan]], [[Lukavica]], [[Lukovo (Svrljig)|Lukovo]], [[Manojlica]], [[Merdželat]], [[Mečji Do]], [[Niševac]], [[Okolište (Svrljig)|Okolište]], [[Okruglica (Svrljig)|Okruglica]], [[Palilula (Svrljig)|Palilula]], [[Periš]], [[Pirkovac]], [[Plužina (Svrljig)|Plužina]], [[Popšica]], [[Prekonoga]], [[Radmirovac]], [[Ribare (Svrljig)|Ribare]], [[Rosulja]], [[Saraj]], '''[[Svrljig]]''', [[Slivje]], [[Tijovac (Svrljig)|Tijovac]], [[Trojica]], [[Crnoljevica]] i [[Šljivovik (Svrljig)|Šljivovik]]. === Toplički okrug === {{v. također|Toplički okrug}} * '''[[Opština Blace]]''' : [[Alabana]], [[Barbatovac]], '''[[Blace]]''', [[Brežani (Blace)|Brežani]], [[Više Selo]] (do 1977. godine Višeselo), [[Vrbovac (Blace)|Vrbovac]], [[Gornja Draguša]], [[Gornja Jošanica]], [[Gornje Grgure]], [[Gornje Svarče]], [[Donja Draguša]], [[Donja Jošanica]], [[Donja Rašica]] (do 1955. godine Džukela), [[Donje Grgure]], [[Donje Svarče]], [[Drešnica]], [[Đurevac]], [[Kačapor]], [[Kaševar]], [[Krivaja (Blace)|Krivaja]], [[Kutlovac (Blace)|Kutlovac]], [[Lazarevac (Blace)|Lazarevac]], [[Mala Draguša]], [[Međuhana]], [[Muzaće]], [[Popova]], [[Prebreza]], [[Pretežana]], [[Pretrešnja]], [[Pridvorica (Blace)|Pridvorica]], [[Rašica (Blace)|Rašica]], [[Sibnica (Blace)|Sibnica]], [[Stubal (Blace)|Stubal]], [[Suvaja (Blace)|Suvaja]], [[Suvi Do (Blace)|Suvi Do]], [[Sudimci (Blace)|Sudimci]], [[Trbunje]], [[Čungula]], [[Čučale]], [[Džepnica]] i [[Šiljomana]]. * '''[[Opština Žitorađa]]''' : [[Asanovac]], [[Badnjevac (Žitorađa)|Badnjevac]], [[Vlahovo (Žitorađa)|Vlahovo]], [[Voljčince]], [[Glašince]] (od 2007. godine Glašnice), [[Gornje Crnatovo]], [[Gornji Drenovac]], [[Grudaš]], [[Debeli Lug (Žitorađa)|Debeli Lug]], [[Donje Crnatovo]], [[Donji Drenovac]], [[Drenovac]], [[Držanovac]], [[Dubovo (Žitorađa)|Dubovo]], [[Đakus]], [[Žitorađa]], [[Zladovac]], [[Jasenica (Žitorađa)|Jasenica]], [[Kare (Žitorađa)|Kare]], [[Kožince]], [[Konjarnik (Žitorađa)|Konjarnik]], [[Lukomir (Žitorađa)|Lukomir]], [[Novo Momčilovo]], [[Pejkovac]], [[Podina]], [[Rečica (Žitorađa)|Rečica]], [[Samarinovac (Žitorađa)|Samarinovac]], [[Smrdić]] (od 2002. godine Izvor), [[Stara Božurna]], [[Staro Momčilovo]], [[Studenac]] i [[Toponica (Žitorađa)|Toponica]]. * '''[[Opština Kuršumlija]]''' : [[Babica]], [[Barlovo]], [[Baćoglava]], [[Belo Polje (Kuršumlija)|Belo Polje]], [[Bogujevac (Kuršumlija)|Bogujevac]], [[Vasiljevac]], [[Veliko Pupavce]], [[Visoka (Kuršumlija)|Visoka]], [[Vlahinja (Kuršumlija)|Vlahinja]], [[Vrelo (Kuršumlija)|Vrelo]], [[Vrševac]], [[Vukojevac]], [[Gornja Mikuljana]], [[Gornje Točane]], [[Grabovnica, Kuršumlija|Grabovnica]] (od 2007. godine Grbovnica), [[Dabinovac]], [[Dankoviće]], [[Degrmen]], [[Dedinac]], [[Dešiška]], [[Dobri Do (Kuršumlija)|Dobri Do]], [[Donja Mikuljana]], [[Donje Točane]], [[Dubrava (Kuršumlija)|Dubrava]], [[Đake]], [[Žalica]], [[Žegrova]], [[Žuč (Kuršumlija)|Žuč]], [[Zagrađe (Kuršumlija)|Zagrađe]], [[Zebica (Kuršumlija)|Zebica]] (do 1965. godine Zebice), [[Ivan Kula]], [[Igrište (Kuršumlija)|Igrište]], [[Kastrat (Kuršumlija)|Kastrat]], [[Konjuva]], [[Kosmača]], [[Krtok]], [[Krčmare]], [[Kupinovo (Kuršumlija)|Kupinovo]], '''[[Kuršumlija]]''', [[Kuršumlijska Banja]], [[Kutlovo (Kuršumlija)|Kutlovo]], [[Lukovo (Kuršumlija)|Lukovo]], [[Ljutova]], [[Ljuša (Kuršumlija)|Ljuša]], [[Magovo]], [[Mala Kosanica]], [[Maričiće]], [[Markoviće]], [[Matarova]], [[Mačja Stena]], [[Mačkovac (Kuršumlija)|Mačkovac]], [[Merdare (Kuršumlija)|Merdare]] (od 1959. godine obuhvata i Borovac), [[Merćez]], [[Mehane]], [[Mirnica]], [[Mrče]], [[Nevada (Kuršumlija)|Nevada]], [[Novo Selo (Kuršumlija)|Novo Selo]], [[Orlovac (Kuršumlija)|Orlovac]], [[Parada (Kuršumlija)|Parada]], [[Pačarađa]], [[Pavaštica|Pevaštica]] (do 1977. godine Pavaštica), [[Pepeljevac (Kuršumlija)|Pepeljevac]], [[Perunika (Kuršumlija)|Perunika]], [[Pločnik]], [[Pljakovo]], [[Prevetica]], [[Prekorađa]], [[Prolom]], [[Ravni Šort]], [[Rastelica]], [[Rača (Kuršumlija)|Rača]], [[Rudare (Kuršumlija)|Rudare]], [[Sagonjevo]], [[Samokovo]], [[Svinjište (Kuršumlija)|Svinjište]], [[Sekirača]], [[Selište (Kuršumlija)|Selište]], [[Selova]], [[Seoce (Kuršumlija)|Seoce]], [[Spance]], [[Tačevac]], [[Tijovac (Kuršumlija)|Tijovac]], [[Tmava]], [[Trebinje (Kuršumlija)|Trebinje]], [[Trećak]], [[Trmka (Kuršumlija)|Trmka]], [[Trn (Kuršumlija)|Trn]], [[Trpeza (Kuršumlija)|Trpeza]], [[Šatra]] i [[Štava]] (Željova, Kalimance, Mijačić, Parduse i Trešnjica nova naselja od 2007. godine). * '''[[Opština Prokuplje]]''' : [[Ajdanovac]], [[Arbanaška (Prokuplje)|Arbanaška]], [[Babin Potok (Prokuplje)|Babin Potok]], [[Babotinac]], [[Bajčince]], [[Balinovac]], [[Balčak]], [[Bace]], [[Bela Voda (Prokuplje)|Bela Voda]], [[Beli Kamen (Prokuplje)|Beli Kamen]], [[Belogoš]], [[Beloljin]] (od 2007. godine Belonjin), [[Berilje]], [[Bogujevac (Prokuplje)|Bogujevac]] (do 1979. godine Bogojevac), [[Bregovina]], [[Bresnik (Prokuplje)|Bresnik]], [[Bresničić]], [[Bublica]], [[Bukoloram|Bukuloram]] (do 1992. godine, i od 2007. godine Bukoloram), [[Bulatovac]], [[Bučince]], [[Bučić]], [[Velika Plana (Prokuplje)|Velika Plana]], [[Vidovača]], [[Viča (Prokuplje)|Viča]], [[Vlasovo]], [[Vodice (Prokuplje)|Vodice]], [[Glasovik]], [[Gojinovac]], [[Gornja Bejašnica]], [[Gornja Bresnica]], [[Gornja Konjuša]], [[Gornja Rečica]], [[Gornja Stražava]], [[Gornja Toponica (Prokuplje)|Gornja Toponica]], [[Gornja Trnava (Prokuplje)|Gornja Trnava]], [[Gornje Kordince]], [[Gornji Statovac]], [[Grabovac (Prokuplje)|Grabovac]], [[Gubetin]], [[Dobrotić]], [[Donja Bejašnica]], [[Donja Bresnica]], [[Donja Draganja]], [[Donja Konjuša]], [[Donja Rečica]], [[Donja Stražava]], [[Donja Toponica (Prokuplje)|Donja Toponica]], [[Donja Trnava (Prokuplje)|Donja Trnava]], [[Donje Kordince]], [[Donji Statovac]], [[Dragi Deo]], [[Drenovac (Prokuplje)|Drenovac]], [[Đurovac]] (do 1991. godine Đurevac), [[Đušnica]], [[Žitni Potok]], [[Zdravinje (Prokuplje)|Zdravinje]], [[Zlata (Prokuplje)|Zlata]], [[Jabukar]], [[Jabučevo]], [[Jovine Livade]], [[Jugovac (Prokuplje)|Jugovac]], [[Kaludra (Prokuplje)|Kaludra]], [[Klisurica (Prokuplje)|Klisurica]], [[Kožince]], [[Končić]], [[Kondželj]], [[Kostenica (Prokuplje)|Kostenica]], [[Krnji Grad]], [[Kruševica (Prokuplje)|Kruševica]], [[Mađere (Prokuplje)|Mađere]], [[Mala Guba]], [[Mala Plana (Prokuplje)|Mala Plana]], [[Mačina]], [[Merovac]], [[Mikulovac]], [[Miljkovica]], [[Mrljak]], [[Mršelj]], [[Nova Božurna]], [[Novi Đurovac]] (do 1991. godine Novi Đurevac), [[Novo Selo (Prokuplje)|Novo Selo]], [[Obrtince]], [[Pasjača (Prokuplje)|Pasjača]], [[Pašinac]], [[Pestiš]], [[Petrovac (Prokuplje)|Petrovac]], [[Piskalje]] (do 1979. godine Piskalj), [[Plehane kuće]] (Plehane), [[Pločnik (Prokuplje)|Pločnik]], [[Potočić]], [[Prekadin]], [[Prekašnica]], [[Prekopuce]], '''[[Prokuplje]]''' (od 1959. godine obuhvata i Pojate) i Simanovac), [[Rankova Reka]], [[Rastovnica]], [[Rgaje (Prokuplje)|Rgaje]], [[Reljinac]], [[Resinac]], [[Selište (Prokuplje)|Selište]], [[Smrdan (Prokuplje)|Smrdan]], [[Srednji Statovac]], [[Stari Đurovac]] (do 1991. godine Stari Đurevac), [[Staro Selo (Prokuplje)|Staro Selo]], [[Tovrljane]], [[Toponica]], [[Trnovi Laz]], [[Tulare (Prokuplje)|Tulare]], [[Ćukovac (Prokuplje)|Ćukovac]] (do 1979. godine Čukovac; od 2007. godine Đukovac), [[Carina]], [[Džigolj]], [[Ševiš]], [[Široke Njive]] i [[Šišmanovac]]. === Pirotski okrug === {{v. također|Pirotski okrug}} * '''[[Opština Babušnica]]''' : [[Aleksandrovac (Babušnica)|Aleksandrovac]], '''[[Babušnica]]''', [[Berduj]], [[Berin Izvor]], [[Bogdanovac (Babušnica)|Bogdanovac]], [[Bratiševac]], [[Brestov Dol]], [[Vava]], [[Valniš]], [[Veliko Bonjince]], [[Vojnici]], [[Vrelo (Babušnica)|Vrelo]], [[Vuči Del]], [[Gornje Krnjino]], [[Gornji Striževac]], [[Gorčinci]], [[Grnčar (Babušnica)|Grnčar]], [[Dol (Babušnica)|Dol]], [[Donje Krnjino]], [[Donji Striževac]], [[Draginac (Babušnica)|Draginac]], [[Dučevac]], [[Zavidince]], [[Zvonce]], [[Izvor (Babušnica)|Izvor]], [[Jasenov Del]], [[Kaluđerovo (Babušnica)|Kaluđerovo]], [[Kambelevci]], [[Kijevac (Babušnica)|Kijevac]], [[Leskovica (Babušnica)|Leskovica]], [[Linovo]], [[Ljuberađa]], [[Malo Bonjince]], [[Masurovci]], [[Mezgraja (Babušnica)|Mezgraja]], [[Modra Stena]], [[Našuškovica]], [[Ostatovica]], [[Preseka (Babušnica)|Preseka]], [[Provaljenik]], [[Radinjinci]], [[Radosinj]] (od 2007. godine Radosin), [[Radoševac (Babušnica)|Radoševac]], [[Rakita (Babušnica)|Rakita]], [[Rakov Dol]], [[Raljin]], [[Resnik (Babušnica)|Resnik]], [[Stol (Babušnica)|Stol]], [[Strelac]], [[Studena (Babušnica)|Studena]], [[Suračevo]], [[Crvena Jabuka (Babušnica)|Crvena Jabuka]] i [[Štrbovac]]. * '''[[Opština Bela Palanka]]''' : [[Babin Kal]], [[Bežište]], '''[[Bela Palanka]]''', [[Bukurovac]] (do 1979. godine Bukorovac, od 1979. godine obuhvata i [[Dol (Bela Palanka)|Dol]]), [[Veta]], [[Vitanovac (Bela Palanka)|Vitanovac]], [[Vrandol]], [[Vrgudinac]], [[Glogovac (Bela Palanka)|Glogovac]], [[Gornja Glama]], [[Gornja Koritnica]], [[Gornji Rinj]], [[Gradište (Bela Palanka)|Gradište]], [[Divljana]], [[Dolac (naselje)]] (do 1979. godine deo naselja [[Dolac (Bela Palanka)|Dolac]]), [[Dolac (selo)]] (do 1979. godine deo naselja [[Dolac (Bela Palanka)|Dolac]]), [[Donja Glama]], [[Donja Koritnica]], [[Donji Rinj]], [[Draževo]], [[Klenje (Bela Palanka)|Klenje]], [[Klisura (Bela Palanka)|Klisura]], [[Kozja]], [[Kosmovac]], [[Kremenica]], [[Krupac (Bela Palanka)|Krupac]], [[Lanište (Bela Palanka)|Lanište]], [[Leskovik (Bela Palanka)|Leskovik]], [[Ljubatovica]], [[Miranovac]], [[Miranovačka Kula]], [[Moklište]] (obuhvata i Dračje), [[Mokra]], [[Nova Mala]], [[Novo Selo (Bela Palanka)|Novo Selo]], [[Oreovac (Bela Palanka)|Oreovac]], [[Pajež]], [[Sinjac]] (od 1979. godine obuhvata naselje [[Trešnjanci]]), [[Tamnjanica]], [[Telovac]], [[Toponica (Bela Palanka)|Toponica]], [[Crvena Reka]], [[Crveni Breg (Bela Palanka)|Crveni Breg]], [[Crnče (Bela Palanka)|Crnče]], [[Čiflik]], [[Šljivovik (Bela Palanka)|Šljivovik]] i [[Špaj]]. * '''[[Opština Dimitrovgrad]]''' : [[Baljev Dol]], [[Banjski Dol]], [[Barje (Dimitrovgrad)|Barje]], [[Bačevo]], [[Beleš]] (do 1990. godine deo Lukavice), [[Bilo]], [[Braćevci]], [[Brebevnica]], [[Verzar]], [[Visočki Odorovci]] (do 1979. godine Odorovci), [[Vlkovija]], [[Vrapča]], [[Gojin Dol]], [[Gornja Nevlja]], [[Gornji Krivodol]], [[Gradina]], [[Gradinje (Dimitrovgrad)|Gradinje]], [[Grapa]], [[Gulenovci]], '''[[Dimitrovgrad]]''' (do 1950. godine Caribrod), [[Donja Nevlja]], [[Donji Krivodol]], [[Dragovita]], [[Željuša]], [[Izatovci]], [[Iskrovci]], [[Kamenica (Dimitrovgrad)|Kamenica]], [[Kusa Vrana]], [[Lukavica (Dimitrovgrad)|Lukavica]], [[Mazgoš]], [[Mojinci]], [[Paskašija]], [[Petačinci]] (od 2007. godine Petačnici), [[Petrlaš]], [[Planinica (Dimitrovgrad)|Planinica]], [[Poganovo]], [[Prača (Dimitrovgrad)|Prača]], [[Protopopinci]], [[Radejna]], [[Senokos (Dimitrovgrad)|Senokos]], [[Skrvenica]], [[Slivnica (Dimitrovgrad)|Slivnica]], [[Smilovci]] i [[Trnski Odorovci]] (do 1979. godine Trnsko Odorovce). * '''[[Opština Pirot]]''' : [[Bazovik]], [[Barje Čiflik]], [[Basara]], [[Bela (Pirot)|Bela]], [[Berilovac]], [[Berovica]], [[Blato (Pirot)|Blato]], [[Brlog (Pirot)|Brlog]], [[Velika Lukanja]], [[Veliki Jovanovac]], [[Veliki Suvodol]], [[Veliko Selo (Pirot)|Veliko Selo]], [[Visočka Ržana]], [[Vlasi (Pirot)|Vlasi]], [[Vojnegovac]], [[Vranište]], [[Gnjilan]], [[Gornja Držina]], [[Gostuša]], [[Gradašnica (Pirot)|Gradašnica]], [[Gradište (Pirot)|Gradište]], [[Dobri Do (Pirot)|Dobri Do]], [[Dojkinci]], [[Držina]], [[Đeram]], [[Zavoj]] (ukinuto 1979. godine zbog potapanja, formirano ponovo 2007. godine), [[Zaskovci]], [[Izvor (Pirot)|Izvor]], [[Jalbotina]], [[Jelovica]], [[Kamik]], [[Koprivštica]], [[Kostur]], [[Krupac (Pirot)|Krupac]], [[Kumanovo (Pirot)|Kumanovo]], [[Mala Lukanja]] (naselje ukinuto 1986. godine zbog potapanja, formirano ponovo 2007. godine), [[Mali Jovanovac]], [[Mali Suvodol]], [[Milojkovac]], [[Mirkovci (Pirot)|Mirkovci]], [[Nišor]], [[Novi Zavoj]] (formirano 1979. godine umesto naselja Zavoj), [[Novo Tigrovo naselje]], [[Obrenovac (Pirot)|Obrenovac]], [[Oreovica (Pirot)|Oreovica]], [[Orlja (Pirot)|Orlja]], [[Osmakova]], [[Pakleštica]], [[Pasjač]] (do 1965. godine Pasjača), [[Petrovac (Pirot)|Petrovac]], '''[[Pirot]]''', [[Planinica (Pirot)|Planinica]], [[Pokrevenik]], [[Poljska Ržana]], [[Ponor (Pirot)|Ponor]], [[Prisjan]], [[Ragodeš]], [[Rasnica]], [[Rogoz]], [[Rosomač]], [[Rsovci]], [[Rudinje]], [[Sinja Glava]], [[Slavinja]], [[Sopot (Pirot)|Sopot]], [[Srećkovac]], [[Staničenje]], [[Staro Tigrovo naselje]], [[Sukovo]], [[Tanasko Rajić]], [[Temska]], [[Topli Do (Pirot)|Topli Do]], [[Trnjana]], [[Cerev Del]], [[Cerova (Pirot)|Cerova]], [[Crvenčevo]], [[Crnoklište]], [[Činiglavci]] i [[Šugrin]]. === Jablanički okrug === {{v. također|Jablanički okrug}} * '''[[Grad Leskovac]]''' : [[Babičko]], [[Badince]], [[Barje (Leskovac)|Barje]], [[Belanovce (Leskovac)|Belanovce]], [[Beli Potok (Leskovac)|Beli Potok]], [[Bistrica (Leskovac)|Bistrica]], [[Bobište]], [[Bogojevce]], [[Bojišina]], [[Boćevica]], [[Bratmilovce]], [[Brejanovce]], [[Brestovac (Leskovac)|Brestovac]], [[Brza]], [[Bričevlje]], [[Bukova Glava]], [[Bunuški Čifluk]], [[Velika Biljanica]], [[Velika Grabovnica (Leskovac)|Velika Grabovnica]], [[Velika Kopašnica]], [[Velika Sejanica]], [[Veliko Trnjane]], [[Vilje Kolo]], [[Vina (Leskovac)|Vina]], [[Vinarce]], [[Vlase (Leskovac)|Vlase]], [[Vučje]], [[Gagince]], [[Golema Njiva]], [[Gorina]], [[Gornja Bunuša]], [[Gornja Jajina]], [[Gornja Kupinovica]], [[Gornja Lokošnica]], [[Gornja Slatina (Leskovac)|Gornja Slatina]], [[Gornje Krajince]], [[Gornje Sinkovce]], [[Gornje Stopanje]], [[Gornje Trnjane]], [[Gornji Bunibrod]], [[Gradašnica (Leskovac)|Gradašnica]], [[Grajevce]], [[Graovo]], [[Grdanica]], [[Grdelica (varoš)]], [[Grdelica (selo)]], [[Guberevac (Leskovac)|Guberevac]], [[Dedina Bara]], [[Dobrotin (Leskovac)|Dobrotin]], [[Donja Bunuša]], [[Donja Jajina]], [[Donja Kupinovica]], [[Donja Lokošnica]], [[Donja Slatina (Leskovac)|Donja Slatina]], [[Donje Brijanje]], [[Donje Krajince]], [[Donje Sinkovce]], [[Donje Stopanje]], [[Donje Trnjane]], [[Donji Bunibrod]], [[Draškovac (Leskovac)|Draškovac]], [[Drvodelja]], [[Drćevac]], [[Dubočica]], [[Dušanovo (Leskovac)|Dušanovo]], [[Žabljane]], [[Živkovo]], [[Žižavica]], [[Zagužane]], [[Zalužnje]], [[Zlokućane]], [[Zloćudovo]], [[Zoljevo]], [[Igrište (Leskovac)|Igrište]], [[Jarsenovo]], [[Jašunja]], [[Jelašnica (Leskovac)|Jelašnica]], [[Kaluđerce]], [[Karađorđevac]], [[Kaštavar]], [[Kovačeva Bara]], [[Kozare]], [[Koraćevac]], [[Krpejce]], [[Kukulovce]], [[Kumarevo (Leskovac)|Kumarevo]], [[Kutleš]], '''[[Leskovac]]''',<!-- [[Leskovačko Dedinje]] --> [[Lipovica (Leskovac)|Lipovica]], [[Ličin Dol]], [[Mala Biljanica]], [[Mala Grabovnica (Leskovac)|Mala Grabovnica]], [[Mala Kopašnica]], [[Manojlovce]], [[Međa (Leskovac)|Međa]], [[Melovo]], [[Milanovo (Leskovac)|Milanovo]], [[Miroševce]], [[Mrkovica]], [[Mrštane]], [[Murdža mala]], [[Navalin]], [[Nakrivanj]], [[Nesvrta (Leskovac)|Nesvrta]], [[Novo Selo (Leskovac)|Novo Selo]], [[Nomanica]], [[Oraovica (Grdelička)|Oraovica (kod Grdelice)]], [[Oraovica (Crkovnička)|Oraovica (kod Crkovnice)]], [[Orašac (Leskovac)|Orašac]], [[Oruglica]], [[Padež (Leskovac)|Padež]], [[Palikuća]], [[Palojce]], [[Petrovac (Leskovac)|Petrovac]], [[Pečenjevce]], [[Piskupovo]], [[Podvorce]], [[Podrimce]], [[Podrum]], [[Predejane (varoš)]], [[Predejane (selo)]], [[Presečina]], [[Priboj (Leskovac)|Priboj]], [[Ravni Del (Leskovac)|Ravni Del]], [[Radonjica]], [[Razgojna]], [[Rajno Polje]], [[Rudare (Leskovac)|Rudare]], [[Svirce (Leskovac)|Svirce]], [[Slavujevce]], [[Slatina (Leskovac)|Slatina]], [[Smrdan (Leskovac)|Smrdan]], [[Strojkovce]], [[Stupnica (Leskovac)|Stupnica]], [[Suševlje]], [[Todorovce]], [[Tulovo]], [[Tupalovce]], [[Turekovac]], [[Hisar (Leskovac)|Hisar]], [[Crveni Breg (Leskovac)|Crveni Breg]], [[Crkovnica]], [[Crcavac]], [[Čekmin]], [[Čifluk Razgojnski]], [[Čukljenik (Leskovac)|Čukljenik]], [[Šainovac]], [[Šarlince (Leskovac)|Šarlince]] i [[Šišince]]. * '''[[Opština Bojnik]]''' : [[Bojnik]]'''[[Bojnik]]''', [[Borince]], [[Brestovac (Bojnik)|Brestovac]], [[Vujanovo]], [[Gornje Brijanje]], [[Gornje Konjuvce]], [[Granica (Bojnik)|Granica]], [[Dobra Voda (Bojnik)|Dobra Voda]], [[Donje Konjuvce]], [[Dragovac (Bojnik)|Dragovac]], [[Dubrava (Bojnik)|Dubrava]], [[Đinđuša]], [[Zeletovo]], [[Zorovac]], [[Ivanje (Bojnik)|Ivanje]], [[Kamenica (Bojnik)|Kamenica]], [[Kacabać]], [[Kosančić (Bojnik)|Kosančić]], [[Lapotince]], [[Lozane]], [[Magaš]], [[Majkovac]], [[Mijajlica]], [[Mrveš]], [[Obilić (Bojnik)|Obilić]], [[Obražda]], [[Orane]], [[Plavce]], [[Pridvorica (Bojnik)|Pridvorica]], [[Rečica (Bojnik)|Rečica]], [[Savinac (Bojnik)|Savinac]], [[Slavnik]], [[Stubla (Bojnik)|Stubla]], [[Turjane]], [[Ćukovac (Bojnik)|Ćukovac]] i [[Crkvice]]. * '''[[Opština Vlasotince]]''' : [[Aleksine]], [[Bagrovit]], [[Batulovce]], [[Boljare (Vlasotince)|Boljare]], [[Borin Do]], [[Brezovica (Vlasotince)|Brezovica]], '''[[Vlasotince]]''', [[Gložane (Vlasotince)|Gložane]], [[Gornja Lomnica]], [[Gornja Lopušnja]], [[Gornji Dejan]], [[Gornji Orah]], [[Gornji Prisjan]], [[Gradište (Vlasotince)|Gradište]], [[Gunjetina]], [[Dadince]], [[Dobroviš]], [[Donja Lomnica]], [[Donja Lopušnja]], [[Donje Gare]], [[Donji Dejan]], [[Donji Prisjan]], [[Zlatićevo]], [[Ivje]], [[Javorje (Vlasotince)|Javorje]], [[Jakovljevo]], [[Jastrebac (Vlasotince)|Jastrebac]], [[Kozilo]], [[Komarica (Vlasotince)|Komarica]], [[Konopnica]], [[Kruševica (Vlasotince)|Kruševica]], [[Kukavica (Vlasotince)|Kukavica]], [[Ladovica]], [[Lipovica (Vlasotince)|Lipovica]], [[Manastirište]], [[Međak]], [[Orašje (Vlasotince)|Orašje]], [[Ostrc]], [[Pi]], [[Predanča]], [[Preslap]], [[Pržojne]], [[Prilepac]], [[Ravna Gora (Vlasotince)|Ravna Gora]], [[Ravni Del (Vlasotince)|Ravni Del]], [[Ravnište]], [[Samarnica]], [[Svođe]], [[Skrapež (Vlasotince)|Skrapež]], [[Sredor]], [[Stajkovce (Vlasotince)|Stajkovce]], [[Stranjevo]], [[Tegošnica]], [[Crna Bara (Vlasotince)|Crna Bara]], [[Crnatovo]] i [[Šišava]]. * '''[[Opština Lebane]]''' : [[Bačevina]], [[Bošnjace]], [[Buvce]], [[Veliko Vojlovce]], [[Geglja]], [[Goli Rid]], [[Gornje Vranovce]], [[Grgurovce]], [[Donje Vranovce]], [[Drvodelj]], [[Ždeglovo]], [[Klajić]], [[Konjino]], [[Krivača (Lebane)|Krivača]], [[Lalinovac]], '''[[Lebane]]''', [[Lipovica (Lebane)|Lipovica]], [[Lugare]], [[Malo Vojlovce]], [[Nova Topola (Lebane)|Nova Topola]], [[Novo Selo (Lebane)|Novo Selo]], [[Pertate]], [[Petrovac (Lebane)|Petrovac]], [[Popovce]], [[Poroštica (Lebane)|Poroštica]], [[Prekopčelica]], [[Radevce (Lebane)|Radevce]], [[Radinovac]], [[Rafuna]], [[Svinjarica]], [[Sekicol]], [[Slišane]], [[Togočevce]], [[Ćenovac]], [[Cekavica]], [[Šarce]], [[Šilovo (Lebane)|Šilovo]], [[Štulac (Lebane)|Štulac]] i [[Šumane]]. * '''[[Opština Medveđa]]''' : [[Bogunovac]], [[Borovac (Medveđa)|Borovac]], [[Varadin]], [[Velika Braina]], [[Vrapce]], [[Gazdare]], [[Gornja Lapaštica (Medveđa)|Gornja Lapaštica]], [[Gornji Bučumet]], [[Gornji Gajtan]], [[Grbavce]], [[Gubavce]], [[Gurgutovo]], [[Donja Lapaštica (Medveđa)|Donja Lapaštica]], [[Donji Bučumet]], [[Donji Gajtan]], [[Drence]], [[Đulekare]], [[Kapit]], [[Lece]], [[Mala Braina]], [[Marovac]], [[Maćedonce]], [[Maćedonce (Retkocersko)]], '''[[Medveđa]]''', [[Medevce]], [[Mrkonje]], [[Negosavlje]], [[Petrilje]], [[Poroštica (Medveđa)|Poroštica]], [[Pusto Šilovo]], [[Putinovo]] (do 2016. godine Hadžinci), [[Ravna Banja]], [[Retkocer]], [[Rujkovac]], [[Svirce (Medveđa)|Svirce]], [[Sijarina]], [[Sijarinska Banja]], [[Sponce]], [[Srednji Bučumet]], [[Stara Banja]], [[Stubla (Medveđa)|Stubla]], [[Tulare (Medveđa)|Tulare]], [[Tupale]], [[Crni Vrh (Medveđa)|Crni Vrh]] i [[Čokotin]]. * '''[[Opština Crna Trava]]''' : [[Bajinci (Crna Trava)|Bajinci]], [[Bankovci]], [[Bistrica (Crna Trava)|Bistrica]], [[Brod (Crna Trava)|Brod]], [[Vus]], [[Gornje Gare]], [[Gradska (Crna Trava)|Gradska]], [[Darkovce]], [[Dobro Polje (Crna Trava)|Dobro Polje]], [[Zlatance]], [[Jabukovik]], [[Jovanovce]], [[Kalna (Crna Trava)|Kalna]], [[Krivi Del]], [[Krstićevo]], [[Mlačište]], [[Obradovce]], [[Ostrozub (Crna Trava)|Ostrozub]], [[Pavličina]], [[Preslap]], [[Rajčetine]], [[Ruplje]], [[Sastav Reka]], '''[[Crna Trava]]''' i [[Čuka]]. === Pčinjski okrug === {{v. također|Pčinjski okrug}} * '''[[Grad Vranje]]''' : [[Aleksandrovac (Vranje)|Aleksandrovac]], [[Babina Poljana (Vranje)|Babina Poljana]], [[Balinovac]], [[Barbarušince]], [[Barelić]], [[Beli Breg (Vranje)|Beli Breg]], [[Bojin Del]], [[Bresnica (Vranje)|Bresnica]], [[Bujkovac]], [[Buljesovce]], [[Banuševac|Bunuševac]], [[Burdinci]], [[Buštranje (Vranje)|Buštranje]], [[Viševce]], [[Vlase (Vranje)|Vlase]], '''[[Vranje]]''', '''[[Vranjska Banja]]''', [[Vrtogoš]], [[Golemo Selo]], [[Gornja Otulja]], [[Gornja Čaršija]], [[Gornje Žapsko]], [[Gornje Punoševce]], [[Gornje Trebešinje]], [[Gornji Neradovac]], [[Gradnja (Vranje)|Gradnja]], [[Gumerište]], [[Davidovac (Vranje)|Davidovac]], [[Dankovo]], [[Dobrejance]], [[Donja Otulja]], [[Donje Vranje]], [[Donje Žapsko]], [[Donje Punoševce]], [[Donje Trebešinje]], [[Donji Neradovac]], [[Donji Pavlovac]], [[Dragobužde]], [[Drenovac (Vranje)|Drenovac]], [[Dubnica (Vranje)|Dubnica]], [[Duga Luka]], [[Dulan (Vranje)|Dulan]], [[Dupeljevo]], [[Đelinci]], [[Zlatokop]], [[Izumno]], [[Katun (Vranje)|Katun]], [[Klašnjice]], [[Klisurica (Vranje)|Klisurica]], [[Kopanjane]], [[Korbevac]], [[Korbul]], [[Koćura]], [[Kriva Feja]], [[Kruševa Glava]], [[Kumarevo (Vranje)|Kumarevo]], [[Kupinince]], [[Lalince]], [[Latifka]], [[Leva Reka]], [[Lepčince]], [[Ledena Stena]], [[Lipovac (Vranje)|Lipovac]], [[Lukovo (Vranje)|Lukovo]], [[Margance (Vranje)|Margance]], [[Mečkovac]], [[Mijakovce]], [[Mijovce]], [[Milanovo (Vranje)|Milanovo]], [[Milivojce]], [[Moštanica (Vranje)|Moštanica]], [[Nastavce]], [[Nesvrta (Vranje)|Nesvrta]], [[Nova Brezovica]], [[Oblička Sena]], [[Ogledna stanica]], [[Ostra Glava]], [[Odžinka]], [[Pavlovac (Vranje)|Pavlovac]], [[Palestina]], [[Panevlje]], [[Pljačkovica]], [[Prvonek]], [[Prevalac]], [[Preobraženje (Vranje)|Preobraženje]], [[Ranutovac]], [[Rataje (Vranje)|Rataje]], [[Raška]], [[Ribnice]], [[Ristovac]], [[Roždace]], [[Rudina]], [[Rusce (Vranje)|Rusce]], [[Saraina]], [[Sebevranje]], [[Sikirje]], [[Slivnica (Vranje)|Slivnica]], [[Smiljević]], [[Sobina]], [[Soderce]], [[Srednji Del]], [[Soderce]], [[Stance]], [[Stara Brezovica]], [[Stari Glog]], [[Strešak]], [[Stropsko]], [[Struganica]], [[Studena (Vranje)|Studena]], [[Suvi Dol]], [[Surdul]], [[Tekija]], [[Tesovište]], [[Tibužde]], [[Toplac]], [[Trstena (Vranje)|Trstena]], [[Tulbe]], [[Tumba (Vranje)|Tumba]], [[Ćukovac (Vranje)|Ćukovac]], [[Ćurkovica (Vranje)|Ćurkovica]], [[Urmanica]], [[Uševce]], [[Ciganski Rit]], [[Crni Vrh (Vranje)|Crni Vrh]], [[Crni Lug (Vranje)|Crni Lug]], [[Čerenac]], [[Čestelin]], [[Češalj]] i [[Šapranački rid]]. * '''[[Opština Bosilegrad]]''' : [[Barje (Bosilegrad)|Barje]], [[Belut]], [[Bistar]], '''[[Bosilegrad]]''', [[Brankovci]], [[Bresnica (Bosilegrad)|Bresnica]], [[Buceljevo]], [[Gložje]], [[Goleš]], [[Gornja Lisina]], [[Gornja Ljubata]], [[Gornja Ržana]], [[Gornje Tlamino]], [[Grujinci]], [[Doganica]], [[Donja Lisina]], [[Donja Ljubata]], [[Donja Ržana]], [[Donje Tlamino]], [[Dukat (Bosilegrad)|Dukat]], [[Žeravino]], [[Zli Dol]], [[Izvor (Bosilegrad)|Izvor]], [[Jarešnik]], [[Karamanica]], [[Milevci]], [[Mlekominci]], [[Musulj]], [[Nazarica]], [[Paralovo (Bosilegrad)|Paralovo]], [[Ploča (Bosilegrad)|Ploča]], [[Radičevci]], [[Rajčilovci]], [[Resen (Bosilegrad)|Resen]], [[Ribarci]], [[Rikačevo]] i [[Crnoštica]]. * '''[[Opština Bujanovac]]''' : [[Baraljevac]], [[Biljača (Bujanovac)|Biljača]], [[Bogdanovac (Bujanovac)|Bogdanovac]], [[Božinjevac]], [[Borovac (Bujanovac)|Borovac]], [[Bratoselce]], [[Breznica (Bujanovac)|Breznica]], [[Brnjare]], '''[[Bujanovac]]''', [[Buštranje (Bujanovac)|Buštranje]], [[Veliki Trnovac]], [[Vogance]], [[Vrban (Bujanovac)|Vrban]], [[Gornje Novo Selo]], [[Gramada (Bujanovac)|Gramada]], [[Dobrosin]], [[Donje Novo Selo (Bujanovac)|Donje Novo Selo]], [[Drežnica]], [[Đorđevac]], [[Žbevac]], [[Žuželjica]], [[Zarbince]], [[Jablanica (Bujanovac)|Jablanica]], [[Jastrebac (Bujanovac)|Jastrebac]], [[Kale]], [[Karadnik]], [[Klenike]], [[Klinovac]], [[Končulj]], [[Košarno]], [[Krševica]], [[Kuštica]], [[Levosoje]], [[Letovica]], [[Lopardince]], [[Lukarce]], [[Lučane (Bujanovac)|Lučane]], [[Ljiljance]], [[Mali Trnovac]], [[Muhovac]], [[Negovac]], [[Nesalce]], [[Oslare]], [[Pretina]], [[Pribovce]], [[Ravno Bučje (Bujanovac)|Ravno Bučje]], [[Rakovac (Bujanovac)|Rakovac]], [[Rusce (Bujanovac)|Rusce]], [[Samoljica]], [[Sveta Petka (Bujanovac)|Sveta Petka]], [[Sebrat]], [[Sejace]], [[Spančevac]], [[Srpska Kuća]], [[Starac (selo)|Starac]], [[Suharno]], [[Trejak]], [[Turija (Bujanovac)|Turija]], [[Uzovo]] i [[Čar]]. * '''[[Opština Vladičin Han]]''' : [[Balinovce]], [[Bačvište]], [[Belanovce (Vladičin Han)|Belanovce]], [[Beliševo]], [[Bigla (selo)|Bigla]], [[Bogoševo]], [[Brestovo (Vladičin Han)|Brestovo]], '''[[Vladičin Han]]''', [[Vrbovo (Vladičin Han)|Vrbovo]], [[Garinje]], [[Gornje Jabukovo]], [[Gramađe]], [[Dekutince]], [[Donje Jabukovo]], [[Dupljane (Vladičin Han)|Dupljane]], [[Žitorađe]], [[Zebince]], [[Jagnjilo (Vladičin Han)|Jagnjilo]], [[Jastrebac (Vladičin Han)|Jastrebac]], [[Jovac (Vladičin Han)|Jovac]], [[Kalimance]], [[Kacapun]], [[Koznica (Vladičin Han)|Koznica]], [[Kopitarce]], [[Kostomlatica]], [[Kržince]], [[Kukavica (Vladičin Han)|Kukavica]], [[Kunovo]], [[Lebet]], [[Lepenica (Vladičin Han)|Lepenica]], [[Letovište]], [[Ljutež]], [[Mazarać]], [[Malo Belo Polje]], [[Manajle]], [[Manjak]], [[Mrtvica (Vladičin Han)|Mrtvica]], [[Ostrovica (Vladičin Han)|Ostrovica]], [[Polom (Vladičin Han)|Polom]], [[Prekodolce]], [[Priboj (Vladičin Han)|Priboj]], [[Ravna Reka (Vladičin Han)|Ravna Reka]], [[Rdovo]], [[Repince]], [[Repište (Vladičin Han)|Repište]], [[Ružić (Srbija)|Ružić]], [[Solačka Sena]], [[Srneći Dol]], [[Stubal (Vladičin Han)|Stubal]], [[Suva Morava]], [[Tegovište]], [[Urvič (Vladičin Han)|Urvič]] i [[Džep]]. * '''[[Opština Preševo]]''' : [[Aliđerce]], [[Berčevac]], [[Bujić]], [[Bukarevac]], [[Bukovac (Preševo)|Bukovac]], [[Buštranje (Preševo)|Buštranje]], [[Golemi Dol]], [[Gornja Šušaja]], [[Gospođince]], [[Depce]], [[Donja Šušaja]], [[Žujince]], [[Ilince]], [[Kurbalija]], [[Ljanik]], [[Mađare (Preševo)|Mađare]], [[Miratovac]], [[Norča]], [[Oraovica]], [[Pečeno]], '''[[Preševo]]''', [[Rajince]], [[Ranatovce]], [[Reljan]], [[Svinjište (Preševo)|Svinjište]], [[Sefer]], [[Slavujevac]], [[Stanevce]], [[Strezovce]], [[Trnava (Preševo)|Trnava]], [[Cakanovac]], [[Cerevajka]], [[Crnotince]] i [[Čukarka]]. * '''[[Opština Surdulica]]''' : [[Alakince]], [[Bacijevce]], [[Belo Polje (Surdulica)|Belo Polje]], [[Binovce]], [[Bitvrđa]], [[Božica (Surdulica)|Božica]], [[Vlasina Okruglica]], [[Vlasina Rid]], [[Vlasina Stojkovićeva]], [[Vučadelce]], [[Gadžin han]], [[Gornja Koznica]], [[Gornje Romanovce]], [[Grandžina Mahala]] (Grandžina Reka), [[Groznatovci]], [[Danjino Selo]], [[Dikava]], [[Donje Romanovce]], [[Drajinci]], [[Dugi Del]], [[Dugojnica]], [[Zagužanje]], [[Jelašnica (Surdulica)|Jelašnica]], [[Kalabovce]], [[Kijevac (Surdulica)|Kijevac]], [[Klisura (Surdulica)|Klisura]], [[Kolunica]], [[Kostroševci]], [[Leskova Bara]], [[Masurica]], [[Mačkatica]], [[Novo Selo (Surdulica)|Novo Selo]], [[Palja]], [[Rđavica]], [[Stajkovce (Surdulica)|Stajkovce]], [[Strezimirovci]], [[Suvojnica]], '''[[Surdulica]]''', [[Suhi Dol (Surdulica)|Suhi Dol]], [[Topli Do (Surdulica)|Topli Do]], [[Topli Dol]], [[Troskač]] i [[Ćurkovica (Surdulica)|Ćurkovica]]. * '''[[Opština Trgovište]]''' : [[Babina Poljana (Trgovište)|Babina Poljana]], [[Barbace]], [[Vladovce]], [[Goločevac]], [[Gornovac]], [[Gornja Trnica]], [[Gornji Kozji Dol]], [[Gornji Stajevac]], [[Dejance]], [[Donja Trnica]], [[Donji Kozji Dol]], [[Donji Stajevac]], [[Dumbija]], [[Đerekarce]], [[Zladovce]], [[Kalovo]], [[Lesnica]], [[Mala Reka (Trgovište)|Mala Reka]], [[Margance (Trgovište)|Margance]], [[Mezdraja]], [[Novi Glog]], [[Novo Selo (Trgovište)|Novo Selo]], [[Petrovac (Trgovište)|Petrovac]], [[Prolesje]], [[Radovnica]], [[Rajčevce]], [[Surlica]], [[Trgovište (Trgovište)|'''Trgovište''']], [[Crveni Grad]], [[Crna Reka (Trgovište)|Crna Reka]], [[Crnovce]], [[Šajince]], [[Šaprance]], [[Široka Planina]] i [[Šumata Trnica]]. == Naseljena mesta na Kosovu i Metohiji == {{v. također|Kosovo i Metohija}} === Kosovski okrug === {{v. također|Kosovski okrug}} * '''[[Grad Priština]]''' : [[Ajvalija]], [[Ajkobila]], [[Badovac]], [[Balaban]], [[Bariljevo]], [[Besinje]], [[Businje]], [[Vrani Do]], [[Glogovica (Priština)|Glogovica]], [[Gornja Brnjica]], [[Gračanica (Priština)|Gračanica]], [[Graštica]], [[Dabiševac]], [[Devet Jugovića]], [[Donja Brnjica]], [[Dragovac (Priština)|Dragovac]], [[Drenovac (Priština)|Drenovac]], [[Zlatare (Priština)|Zlatare]], [[Kačikol]], [[Kojlovica]], [[Kolić]], [[Kukavica, Kosovo|Kukavica]], [[Laplje Selo]], [[Lebane (Priština)|Lebane]], [[Lukare (Priština)|Lukare]], [[Makovac]], [[Marevce (Priština)|Marevce]], [[Matičane]], [[Mramor (Priština)|Mramor]], [[Niševce]], [[Orlović]], [[Preoce]], '''[[Priština]]''', [[Propaštica]], [[Prugovac (Priština)|Prugovac]], [[Radoševac (Priština)|Radoševac]], [[Rimanište]], [[Sićevo (Priština)|Sićevo]], [[Slivova (Priština)|Slivovo]], [[Sofalija]], [[Sušica (Priština)|Sušica]], [[Ulpijana]], [[Teneš Do]], [[Trudna]], [[Čaglavica]], [[Šarban]] i [[Šaškovac]]. * '''[[Opština Glogovac]]''': [[Banjica (Glogovac)|Banjica]], [[Beriša]], [[Vasiljevo (Glogovac)|Vasiljevo]], [[Vrbovac (Glogovac)|Vrbovac]], [[Vučak (Glogovac)|Vučak]], [[Gladno Selo]], [[Globare (Glogovac)|Globare]], '''[[Glogovac]]''', [[Godance]], [[Gornja Koretica]], [[Gornja Fuštica]], [[Gornje Obrinje]], [[Gornji Žabelj|Gornji Zabelj]], [[Gradica]], [[Dobroševac]], [[Domanek (Glogovac)|Domanek]], [[Donja Koretica]], [[Donja Fuštica]], [[Donji Žabelj|Donji Zabelj]], [[Kišna Reka]], [[Komorane (Glogovac)|Komorane]], [[Krajkovo]], [[Lapušnik]], [[Likošane]], [[Negrovce]], [[Nekovce]], [[Novo Čikatovo]], [[Orlate]], [[Poklek]], [[Poluža (Glogovac)|Poluža]], [[Stankovce]], [[Staro Čikatovo]], [[Trdevac]], [[Trpeza (Glogovac)|Trpeza]], [[Trstenik (Glogovac)|Trstenik]], [[Štrbulovo]] i [[Štutica]]. * '''[[Opština Kačanik]]''': [[Banjica (Kačanik)|Banjica]], [[Belograce]], [[Bičevac]], [[Bob (Kačanik)|Bob]], [[Vata (Kačanik)|Vata]], [[Vrtomica]] ([[Vrtolnica]]), [[Gabrica]], [[Gajre]], [[Globočica (Kačanik)|Globočica]], [[Gorance]], [[Gornja Grlica]], [[Dimce]], [[Doganović]], [[Drenoglava]] ([[Drenova Glava]]), [[Drobnjak (Kačanik)|Drobnjak]], [[Dubrava (Kačanik)|Dubrava]], [[Dura]], [[Đurđev Dol]], [[Eleza]], [[Elez Han]], [[Ivaja]], '''[[Kačanik]]''', [[Kovačevac (Kačanik)|Kovačevac]], [[Korbulić]], [[Kotlina (Kačanik)|Kotlina]], [[Krivenik]], [[Lanište (Kačanik)|Lanište]], [[Nećavce]], [[Nika (Kačanik)|Nika]], [[Nikovce]], [[Palivodenica]], [[Pustenik]], [[Režance]], [[Reka (Kačanik)|Reka]], [[Runjevo]], [[Semanje]], [[Sečište]], [[Slatina (Kačanik)|Slatina]], [[Sopotnica (Kačanik)|Sopotnica]], [[Stagovo]], [[Stari Kačanik]], [[Straža (Kačanik)|Straža]] i [[Čardak]]. * '''[[Opština Kosovo Polje]]''': [[Ariljača]], [[Batuse]], [[Bresje (Kosovo Polje)|Bresje]], [[Velika Slatina]], [[Veliki Belaćevac]], [[Vragolija]], [[Gornje Dobrevo]], [[Dobri Dub (Kosovo Polje)|Dobri Dub]], [[Donje Dobrevo]], [[Donji Grabovac]], [[Ence]], '''[[Kosovo Polje]]''', [[Kuzmin (Kosovo Polje)|Kuzmin]], [[Mala Slatina]], [[Mali Belaćevac]], [[Nakarade]], [[Pomazatin]] i [[Ugljare (Kosovo Polje)|Ugljare]]. * '''[[Opština Lipljan]]''': [[Androvac]], [[Bandulić]], [[Banjica (Lipljan)|Banjica]], [[Brus (Lipljan)|Brus]], [[Bujance]], [[Bukovica (Lipljan)|Bukovica]], [[Varigovce]], [[Velika Dobranja]], [[Veliki Alaš]], [[Veliko Ribare]], [[Vogačica]], [[Vrelo (Lipljan)|Vrelo]], [[Vrševce (Lipljan)|Vrševce]], [[Glavica (Lipljan)|Glavica]], [[Glanica]], [[Glogovce (Lipljan)|Glogovce]], [[Goleško Vrelo]], [[Gornja Gušterica]], [[Gornje Gadimlje]], [[Guvno Selo]], [[Divljaka]], [[Dobrotin (Lipljan)|Dobrotin]], [[Donja Gušterica]], [[Donje Gadimlje]], [[Zlokućane (Lipljan)|Zlokućane]], [[Janjevo]], [[Klečka]], [[Konjsko (Lipljan)|Konjsko]], [[Konjuh (Lipljan)|Konjuh]], [[Krajište]], [[Krajmirovce]], [[Laletić]], [[Lepina]], [[Livađe (Lipljan)|Livađe]], '''[[Lipljan]]''', [[Lipovica (Lipjani)|Lipovica]], [[Lug (Lipljan)|Lug]], [[Lugadžija]], [[Magura]], [[Mala Dobranja]], [[Mali Alaš]], [[Malo Gracko]], [[Malo Ribare]], [[Marevce (Lipljan)|Marevce]], [[Medveci (Lipjani)|Medvece]], [[Mirena]], [[Muhadžer Babuš]], [[Novo Rujce]], [[Oklap]], [[Okosnica]], [[Plitković]], [[Poturovce]], [[Rabovce]], [[Radevo]], [[Rusinovce]], [[Sedlare (Lipljan)|Sedlare]], [[Skulanevo]], [[Slovinje]], [[Smoluša]], [[Staro Gracko]], [[Staro Rujce]], [[Suvi Do (Lipljan)|Suvi Do]], [[Teća]], [[Topličane (Lipljan)|Topličane]], [[Torina]], [[Trbovce]], [[Crni breg|Crni Breg]], [[Čelopek (Lipljan)|Čelopek]], [[Čučuljaga]] i [[Šišarka (Lipljan)|Šišarka]]. * '''[[Opština Obilić]]''': [[Ade (Obilić)|Ade]], [[Babin Most]], [[Bakšija]], [[Breznica (Obilić)|Breznica]], [[Gornji Grabovac]],[[Kruševac (Obilić)|Kruševac]], [[Lazarevo (Obilić)|Lazarevo]], [[Leskovčić]], [[Mazgit]], [[Miloševo (Obilić)|Miloševo]], '''[[Obilić]]''', [[Plemetina]], [[Raskovo]], [[Rudnik Kosovo]], [[Sibovac (Obilić)|Sibovac]], [[Hamidija (Obilić)|Hamidija]], [[Crkvena Vodica]] i [[Šipitula]]. * '''[[Opština Podujevo]]''': [[Alabak]], [[Bajčina]], [[Balovac]], [[Baraina]], [[Batlava (Podujevo)|Batlava]], [[Belo Polje (Podujevo)|Belo Polje]], [[Blato (Podujevo)|Blato]], [[Bradaš (Podujevo)|Bradaš]], [[Braina]], [[Brevnik]], [[Brece]], [[Burince (Podujevo)|Burince]], [[Velika Reka (Podujevo)|Velika Reka]], [[Glavnik]], [[Godišnjak]], [[Gornja Dubnica]], [[Gornja Lapaštica (Podujevo)|Gornja Lapaštica]], [[Gornja Pakaštica]], [[Gornje Ljupče]], [[Gornji Sibovac]], [[Grdovac]], [[Dvorište (Podujevo)|Dvorište]], [[Dobri Do (Podujevo)|Dobri Do]], [[Dobratini (Podujeva)|Dobrotin]], [[Donja Dubnica (Podujevo)|Donja Dubnica]], [[Donja Lapaštica (Podujevo)|Donja Lapaštica]], [[Donja Pakaštica]], [[Donje Ljupče]], [[Donji Sibovac]], [[Duz]], [[Dumoš]], [[Žitinje (Podujeva)|Žitinje]], [[Zakut]], [[Kaljatica]], [[Kačibeg]], [[Kisela Banja]], [[Konjuševac]], [[Krpimej]], [[Kruševica (Podujevo)|Kruševica]], [[Ladovac]], [[Lauša (Podujeva)|Lauša]], [[Letance]], [[Livadica]], [[Lug (Podujevo)|Lug]], [[Lužane (Podujevo)|Lužane]], [[Mazap]], [[Majance]], [[Medregovac]], [[Merdare (Podujevo)|Merdare]], [[Metohija (Podujevo)|Metohija]], [[Mirovac]], [[Murgula]], [[Obrandža]], [[Orlane]], [[Palatna]], [[Penduha]], [[Perane]], '''[[Podujevo]]''', [[Popovo (Podujevo)|Popovo]], [[Potok (Podujevo)|Potok]], [[Prepolac]], [[Radujevac (Podujevo)|Radujevac]], [[Rakinica]], [[Revuće]], [[Repa, Kosovo|Repa]], [[Rečica (Podujevo)|Rečica]], [[Svetlje]], [[Siljevica (Podujevo)|Siljevica]], [[Slatina (Podujevo)|Slatina]], [[Surdula]], [[Surkiš]], [[Trnava (Podujevo)|Trnava]], [[Trnavica]], [[Turučica]], [[Hrtica]], [[Šajkovac]], [[Šakovica]] i [[Štedim (Podujevo)|Štedim]]. * '''[[Opština Uroševac]]''': [[Babljak (Uroševac)|Babljak]], [[Balić]], [[Biba]], [[Burnik]], [[Varoš Selo]], [[Gatnje]], [[Gornje Nerodimlje]], [[Grebno]], [[Grlica (Uroševac)|Grlica]], [[Doganjevo]], [[Donje Nerodimlje]], [[Dramnjak]], [[Zaskok]], [[Zlatare (Uroševac)|Zlatare]], [[Jezerce]], [[Jerli Prelez]], [[Jerli Talinovac]], [[Kamena Glava]], [[Kosin]], [[Košare (Uroševac)|Košare]], [[Laškobare]], [[Manastirce]], [[Mirosavlje]], [[Muhadžer Prelez]], [[Muhadžer Talinovac]], [[Muhovce]], [[Nekodim]], [[Novi Miraš]], [[Papaz (Uroševac)|Papaz]], [[Plešina]], [[Pojatište]], [[Raka]], [[Rahovica]], [[Sazlija (Uroševac)|Sazlija]], [[Svrčina]], [[Slivovo (Uroševac)|Slivovo]], [[Sojevo]], [[Softović]], [[Srpski Babuš]], [[Stari Miraš]], [[Staro Selo (Uroševac)|Staro Selo]], [[Stojković]], [[Tankosić]], [[Trn (Uroševac)|Trn]], '''[[Uroševac]]''' i [[Crnilo (Uroševac)|Crnilo]]. * '''[[Opština Štimlje]]''': [[Belince (Štimlje)|Belince]], [[Vojinovce]], [[Gornje Godance]], [[Davidovce]], [[Devetak (Štimlje)|Devetak]], [[Donje Godance]], [[Duga (Štimlje)|Duga]], [[Đurkovce]], [[Zborce]], [[Karačica]], [[Lanište (Štimlje)|Lanište]], [[Malopoljce]], [[Mužičane]], [[Petraštica]], [[Petrović (Štimlje)|Petrović]], [[Petrovo (Štimlje)|Petrovo]], [[Rance]], [[Račak]], [[Rašince]], [[Topilo]], [[Crnoljevo]] i '''[[Štimlje]]'''. * '''[[Opština Štrpce]]''': [[Berevce]], [[Brezovica (Štrpce)|Brezovica]], [[Brod (Štrpce)|Brod]], [[Viča (Štrpce)|Viča]], [[Vrbeštica]], [[Gornja Bitinja]], [[Gotovuša (Štrpce)|Gotovuša]], [[Donja Bitinja]], [[Drajkovce]], [[Ižance]], [[Jažince]], [[Koštanjevo]], [[Sevce, Štrpce|Sevce]], [[Sušiće]], [[Firaja (Štrpce)|Firaja]] i '''[[Štrpce]]'''. === Pećki okrug === {{v. također|Pećki okrug}} * '''[[Opština Dečani]]''': [[Babaloć]], [[Belaje]], [[Beleg]], [[Vokša]], [[Glođane (Dečani)|Glođane]], [[Gornja Luka]], [[Gornji Ratiš]], [[Gornji Streoc]], [[Gornji Crnobreg]], [[Gramočelj]], [[Dašinovac]], '''[[Dečane]]''', [[Donja Luka]], [[Donji Ratiš]], [[Donji Streoc]], [[Donji Crnobreg]], [[Drenovac (Dečani)|Drenovac]], [[Dubovik (Dečani)|Dubovik]], [[Dubrava (Dečani)|Dubrava]], [[Đocaj]], [[Istinić]], [[Jasić]], [[Junik]], [[Kodralija (Dečani)|Kodralija]], [[Loćane]], [[Ljubuša (Dečani)|Ljubuša]], [[Ljumbarda]], [[Maznik]], [[Mali Vranovac]], [[Papić]], [[Papraćane]], [[Pobrđe (Dečani)|Pobrđe]], [[Požar (Dečani)|Požar]], [[Prekoluka]], [[Prilep (Dečani)|Prilep]], [[Rastavica]], [[Rznić]], [[Slup (Dečani)|Slup]], [[Huljaj]] i [[Šaptelj]]. * '''[[Opština Đakovica]]''': [[Babaj Boks]], [[Bardonić]], [[Bardosan]], [[Batuša (Đakovica)|Batuša]], [[Berjak]], [[Bec]], [[Bistražin]], [[Brekovac]], [[Brovina]], [[Vogovo]], [[Vranić (Đakovica)|Vranić]], [[Goden]], [[Gornje Novo Selo]], [[Grgoc]], [[Grčina]], [[Guska, Kosovo|Guska]], [[Dalašaj]], [[Damjane]], [[Deva (Đakovica)|Deva]], [[Doblibare]], [[Dobrić (Đakovica)|Dobrić]], [[Dobroš]], [[Dolj]], [[Donje Novo Selo (Đakovica)|Donje Novo Selo]], [[Donji Biteš]], [[Dužnje]], [[Dujak]], '''[[Đakovica]]''', [[Ereč]], [[Žabelj]], [[Ždrelo (Đakovica)|Ždrelo]], [[Žub]], [[Zulfaj]], [[Jablanica (Đakovica)|Jablanica]], [[Janoš (Đakovica)|Janoš]], [[Jahoc]], [[Kodralija (Đakovica)|Kodralija]], [[Korenica, Kosovo|Korenica]], [[Košare (Đakovica)|Košare]], [[Kraljane]], [[Kusar]], [[Kuševac]], [[Lipovac (Đakovica)|Lipovac]], [[Lugađija (Đakovica)|Lugađija]], [[Ljugbunar]], [[Marmule]], [[Meja Orize]], [[Meja]], [[Moglica]], [[Molić]], [[Morina]], [[Nec]], [[Nivokaz]], [[Osek Paša]], [[Osek Hilja]], [[Paljabarda]], [[Pacaj]], [[Petrušan]], [[Pljančor]], [[Ponoševac]], [[Popovac (Đakovica)|Popovac]], [[Radonjić (Đakovica)|Radonjić]], [[Rakovina]], [[Rakoc]], [[Ramoc]], [[Racaj]], [[Rača (Đakovica)|Rača]], [[Raškoc]], [[Ripaj Madanaj]], [[Rogovo]], [[Skivjane]], [[Smać (Đakovica)|Smać]], [[Smonica]], [[Sopot (Đakovica)|Sopot]], [[Stubla (Đakovica)|Stubla]], [[Trakanić]], [[Ćerim]], [[Ujz]], [[Firaja (Đakovica)|Firaja]], [[Firza]], [[Crmljane]], [[Šeremet]] i [[Šišman]]. * '''[[Opština Istok]]''': '''[[Banja (Istok)|Banja]]''', [[Banjica (Istok)|Banjica]], [[Begov Lukavac]], [[Belica (Istok)|Belica]], [[Belo Polje (Istok)|Belo Polje]], [[Verić]], [[Vrelo (Istok)|Vrelo]], [[Dobruša]], [[Donji Dragoljevac]], [[Donji Istok]], [[Dragoljevac]], [[Drenje]], [[Dubrava (Istok)|Dubrava]], [[Đurakovac]], [[Žakovo]], [[Žač]], [[Zablaće (Istok)|Zablaće]], '''[[Istok (grad)|Istok]]''', [[Kaličane]], [[Kašica]], [[Kovrage]], [[Koš (Istok)|Koš]], [[Krnjina]], [[Lugovo]], [[Ljubovo]], [[Ljubožda]], [[Malo Dubovo]], [[Mojstir (Istok)|Mojstir]], [[Muževine]], [[Novi Verić]], [[Opraške]], [[Orno Brdo]], [[Osojane]], [[Poljane (Istok)|Poljane]], [[Prekale]], [[Prigoda]], [[Rakoš]], [[Sinaje]], [[Srbobran (Istok)|Srbobran]], [[Starodvorane]], [[Studenica (Istok)|Studenica]], [[Suvi Lukavac]], [[Suvo Grlo (Istok)|Suvo Grlo]], [[Sušica (Istok)|Sušica]], [[Tomance (Istok)|Tomance]], [[Trbuhovac]], [[Tučep]], [[Ukča]], [[Crkolez]], [[Crni Lug (Istok)|Crni Lug]], [[Crnce]] i [[Šaljinovica]]. * '''[[Opština Klina]]''': [[Balince (Klina)|Balince]], [[Berkovo]], [[Biča]], [[Bobovac (Klina)|Bobovac]], [[Bokšić]], [[Budisavci]], [[Veliki Đurđevik]], [[Veliko Kruševo]], [[Vidanje]], [[Vlaški Drenovac]], [[Volujak (Klina)|Volujak]], [[Vrmnica]], [[Golubovac (Klina)|Golubovac]], [[Gornji Petrič]], [[Grabanica]], [[Grabac (Klina)|Grabac]], [[Grebnik]], [[Deič]], [[Dobra Voda (Klina)|Dobra Voda]], [[Dobri Dol (Klina)|Dobri Dol]], [[Dolac (Klina)|Dolac]], [[Dolovo (Klina)|Dolovo]], [[Donji Petrič]], [[Drenovac (Klina)|Drenovac]], [[Drenovčić]], [[Drsnik]], [[Dugonjive]], [[Duš]], [[Dušević]], [[Zabrđe (Klina)|Zabrđe]], [[Zajmovo]], [[Zlokućane (Klina)|Zlokućane]], [[Iglarevo]], [[Jagoda (Peć)|Jagoda]], [[Jelovac (Klina)|Jelovac]], [[Jošanica (Klina)|Jošanica]], [[Kijevo (Klina)|Kijevo]], '''[[Klina]]''', [[Klinavac]], [[Kpuz]], [[Krnjince]], [[Leskovac (Klina)|Leskovac]], [[Lozica]], [[Mali Đurđevik]], [[Malo Kruševo]], [[Mlečane]], [[Naglavci]], [[Pločice]], [[Pograđe]], [[Prčevo]], [[Radulovac]], [[Renovac]], [[Resnik (Klina)|Resnik]], [[Rudice (Klina)|Rudice]], [[Svrhe]], [[Sićevo (Klina)|Sićevo]], [[Skorošnik]], [[Stup (Klina)|Stup]], [[Cerovik]], [[Crni Lug (Klina)|Crni Lug]], [[Čabić]], [[Českovo]], [[Čupevo (Klina)|Čupevo]] i [[Štupelj]]. * '''[[Opština Peć]]''': [[Alagina Reka]], [[Babiće (Peć)|Babiće]], [[Barane]], [[Belo Polje (Peć)|Belo Polje]], [[Blagaje]], [[Boge]], [[Brežanik]], [[Brestovik (Peć)|Brestovik]], [[Brolić]], [[Bučane]], [[Velika Jablanica]], [[Veliki Štupelj]], [[Vitomirica]], [[Vragovac]], [[Vranovac (Peć)|Vranovac]], [[Glavičica]], [[Glođane (Peć)|Glođane]], [[Goraždevac]], [[Grabovac (Peć)|Grabovac]], [[Dobri Do (Peć)|Dobri Do]], [[Drelje]], [[Dubovo (Peć)|Dubovo]], [[Dubočak]], [[Duganjive]], [[Zagrmlje]], [[Zahać]], [[Zlopek]], [[Jablanica (Peć)|Jablanica]], [[Jošanica (Peć)|Jošanica]], [[Klinčina]], [[Kosurić]], [[Kotradić]], [[Košutane]], [[Krstovac]], [[Kruševac (Peć)|Kruševac]], [[Kućište (Peć)|Kućište]], [[Labljane (Peć)|Labljane]], [[Laz Belopać]], [[Lipa (Peć)|Lipa]], [[Lođa (Peć)|Lođa]], [[Ložane]], [[Lugađija (Peć)|Lugađija]], [[Ljevoša]], [[Lješane]], [[Ljubenić]], [[Ljutoglava]], [[Mala Jablanica]], [[Mali Štupelj]], [[Maljeviće]], [[Milanovac (Peć)|Milanovac]], [[Nabrđe (Peć)|Nabrđe]], [[Naklo (Peć)|Naklo]], [[Nepolje]], [[Novi Raušić]], [[Novo Selo (Peć)|Novo Selo]], [[Ozrim]], [[Osoje (Peć)|Osoje]], [[Pašino Selo]], [[Pepiće]], '''[[Peć (grad)|Peć]]''', [[Pištane]], [[Plavljane]], [[Počešće]], [[Radavac]], [[Raušić]], [[Rašić]], [[Romune]], [[Rosulje (Peć)|Rosulje]], [[Ruhot]], [[Svrke (Peć)|Svrke]], [[Siga (Peć)|Siga]], [[Trebović]], [[Trstenik (Peć)|Trstenik]], [[Turjak (Peć)|Turjak]], [[Ćuška]], [[Hadžovići]], [[Crni Vrh (Peć)|Crni Vrh]], [[Čelopek (Peć)|Čelopek]], [[Čungur]] i [[Škrelje]]. === Prizrenski okrug === {{v. također|Prizrenski okrug}} * '''[[Opština Gora]]''': [[Bačka (Gora)|Bačka]], [[Brod (Gora)|Brod]], [[Vranište (Gora)|Vranište]], [[Globočica (Gora)|Globočica]], [[Gornja Rapča]], [[Gornji Krstac]], [[Dikance]], [[Donja Rapča]], [[Donji Krstac]], '''[[Dragaš]]''', [[Zli Potok]], [[Kruševo (Gora)|Kruševo]], [[Kukuljane]], [[Leštane (Gora)|Leštane]], [[Ljubovište]], [[Mlike]], [[Orčuša]], [[Radeša]] i [[Rastelica (Gora)|Rastelica]]. * '''[[Opština Orahovac]]''': [[Bela Crkva (Orahovac)|Bela Crkva]], [[Bratotin]], [[Brestovac (Orahovac)|Brestovac]], [[Brnjača]], [[Bublje]], [[Velika Kruša]], [[Velika Hoča]], [[Vranjak (Orahovac)|Vranjak]], [[Gedže]], [[Goračevo]], [[Gorić (Orahovac)|Gorić]], [[Gornje Potočane]], [[Danjane]], [[Dobri Dol (Orahovac)|Dobri Dol]], [[Domanek (Orahovac)|Domanek]], [[Donje Potočane]], [[Dragobilje]], [[Drenovac (Orahovac)|Drenovac]], [[Zatrić]], [[Zočište]], [[Zrze (Orahovac)|Zrze]], [[Jančište]], [[Jović]], [[Koznik (Orahovac)|Koznik]], [[Kramovik]], [[Labučevo]], [[Ljubižda (Orahovac)|Ljubižda]], [[Mađare (Orahovac)|Mađare]], [[Mala Hoča]], [[Mališevo]], [[Milanović]], [[Miruša]], [[Moralija]], [[Mrasor]], [[Našpale]], [[Nogavac]], [[Opteruša]], '''[[Orahovac]]''', [[Ostrozub (Orahovac)|Ostrozub]], [[Pagaruša]], [[Petković]], [[Poluža (Orahovac)|Poluža]], [[Ponorac (Orahovac)|Ponorac]], [[Pusto Selo]], [[Radoste]], [[Ratkovac (Orahovac)|Ratkovac]], [[Retimlje]], [[Sanovac]], [[Saroš]], [[Sopnić]], [[Turjak (Orahovac)|Turjak]], [[Celina]], [[Crnovrana]], [[Čiflak (Orahovac)|Čiflak]] i [[Čupevo (Orahovac)|Čupevo]]. * '''[[Opština Prizren]]''': [[Atmađa]], [[Belobrod]], [[Biluša]], [[Bljač]], [[Brezna (Prizren)|Brezna]], [[Brodosavce]], [[Brut (Prizren)|Brut]], [[Buzec]], [[Buča]], [[Veleža]], [[Vlašnja]], [[Vrbičane]], [[Vrbnica (Prizren)|Vrbnica]], [[Gornja Srbica]], [[Gornje Ljubinje]], [[Gornje Selo (Prizren)|Gornje Selo]], [[Gorožup]], [[Graždanik]], [[Grnčare]], [[Dedaj]], [[Dobrušte]], [[Dojnice]], [[Donja Srbica]], [[Donje Ljubinje]], [[Drajčići]], [[Dušanovo (Prizren)|Dušanovo]], [[Đonaj]], [[Živinjane]], [[Žur]], [[Zaplužje]], [[Zgatar]], [[Zjum Opoljski]], [[Zjum Has]], [[Zojić]], [[Zrze (Prizren)|Zrze]], [[Jablanica (Prizren)|Jablanica]], [[Ješkovo]], [[Kabaš (Prizren)|Kabaš]], [[Kabaš Has]], [[Kapra]], [[Karašinđerđ]], [[Kobanja]], [[Kojuš]], [[Koriša]], [[Kosovce]], [[Krajk]], [[Kuklibeg]], [[Kukovce]], [[Kušnin]], [[Kuštendil]], [[Landovica]], [[Lez]], [[Leskovac (Prizren)|Leskovac]], [[Lokvica]], [[Ljubižda (Prizren)|Ljubižda]], [[Ljubižda Has]], [[Ljubičevo]], [[Ljukinaj]], [[Ljutoglav]], [[Mazrek]], [[Mala Kruša]], [[Mamuša]], [[Manastirica (Prizren)|Manastirica]], [[Medvece (Prizren)|Medvece]], [[Miljaj]], [[Muradem]], [[Mušnikovo]], [[Našec]], [[Nebregošte]], [[Nova Šumadija]], [[Novake]], [[Novo Selo (Prizren)|Novo Selo]], [[Petrovo Selo (Prizren)|Petrovo Selo]], [[Pirane]], [[Plava (Prizren)|Plava]], [[Plajnik]], [[Planeja]], [[Planjane]], [[Poslište]], [[Pousko]], '''[[Prizren]]''', [[Randubrava]], [[Rence]], [[Rečane (Prizren)|Rečane]], [[Romaja]], [[Skorobište]], [[Smać (Prizren)|Smać]], [[Sredska]], [[Stružje]], [[Trepetinca]], [[Tupec]], [[Hoča Zagradska]], [[Caparce]], [[Šajinovac (Prizren)|Šajinovac]], [[Škoza]] i [[Špinadija]]. * '''[[Opština Suva Reka]]''': [[Banja (Suva Reka)|Banja]], [[Belanica]], [[Blace (Suva Reka)|Blace]], [[Budakovo]], [[Bukoš (Suva Reka)|Bukoš]], [[Vranić (Suva Reka)|Vranić]], [[Vrševce (Suva Reka)|Vrševce]], [[Geljance]], [[Gornja Krušica]], [[Grejkovce]], [[Grejčevce]], [[Guncat]], [[Dvorane (Suva Reka)|Dvorane]], [[Delovce]], [[Dobrodeljane]], [[Donja Krušica]], [[Dubrava (Suva Reka)|Dubrava]], [[Dulje]], [[Đinovce]], [[Javor (Suva Reka)|Javor]], [[Kostrce]], [[Kravoserija]], [[Ladrovac]], [[Ladrović]], [[Lešane (Suva Reka)|Lešane]], [[Lužnica (Suva Reka)|Lužnica]], [[Mačitevo]], [[Movljane]], [[Mušutište]], [[Neprebište]], [[Nišor (Suva Reka)|Nišor]], [[Papaz (Suva Reka)|Papaz]], [[Pećane]], [[Popovljane]], [[Raštane]], [[Rečane (Suva Reka)|Rečane]], [[Savrovo]], [[Samodraža]], [[Selogražde]], [[Semetište]], [[Senik]], [[Slapužane]], [[Sopina]], [[Stara Vučina]], [[Studenčane]], '''[[Suva Reka]]''', [[Topličane (Suva Reka)|Topličane]], [[Trnje]], [[Tumičina]] i [[Čajdrak]]. === Kosovskomitrovački okrug === {{v. također|Kosovskomitrovački okrug}} * '''[[Opština Vučitrn]]''': [[Balince (Vučitrn)|Balince]], [[Banjska (Vučitrn)|Banjska]], [[Benčuk]], [[Bečić]], [[Bivoljak]], [[Bošljane]], [[Brusnik (Vučitrn)|Brusnik]], [[Bukoš (Vučitrn)|Bukoš]], [[Velika Reka (Vučitrn)|Velika Reka]], [[Vesekovce]], [[Viljance]], [[Vrnica]], '''[[Vučitrn]]''', [[Galica]], [[Glavotina]], [[Gojbulja]], [[Gornja Dubnica (Vučitrn)|Gornja Dubnica]], [[Gornja Sudimlja]], [[Gornje Stanovce]], [[Gornji Svračak]], [[Grace]], [[Gumnište (Vučitrn)|Gumnište]], [[Dobra Luka]], [[Doljak]], [[Donja Dubnica (Vučitrn)|Donja Dubnica]], [[Donja Sudimlja]], [[Donje Stanovce]], [[Donji Svračak]], [[Drvare]], [[Dubovac (Vučitrn)|Dubovac]], [[Žilivoda]], [[Zagorje (Vučitrn)|Zagorje]], [[Jezero (Vučitrn)|Jezero]], [[Karače]], [[Kolo (Vučitrn)|Kolo]], [[Kunovik]], [[Kurilovo]], [[Lug Dubnica]], [[Mavrić]], [[Mijalić]], [[Miroče]] (do 1975. godine Mirače), [[Nevoljane]], [[Nedakovac]], [[Novo Selo Begovo]], [[Novo Selo Mađunsko]] (do 1975. godine Novo Selo), [[Okraštica]], [[Ošljane (Vučitrn)|Ošljane]], [[Pantina]], [[Pasoma]], [[Pestovo]], [[Prilužje]], [[Resnik (Vučitrn)|Resnik]], [[Ropica]], [[Samodreža]], [[Skočna]], [[Skrovna]], [[Slakovce]] (1975-1991. godine Slavkovce), [[Slatina (Vučitrn)|Slatina]], [[Smrekovnica]], [[Strovce]], [[Taradža]], [[Trlabuć]], [[Hercegovo]], [[Cecelija]], [[Šalce]], [[Šljivovica (Vučitrn)|Šljivovica]] i [[Štitarica (Vučitrn)|Štitarica]]. * '''[[Opština Zvečan]]''': [[Banov Do]], [[Banjska (Zvečan)|Banjska]], [[Banjska Reka]], [[Banjski Suvi Do]], [[Boljetin (Zvečan)|Boljetin]], [[Bresnica (Zvečan)|Bresnica]], [[Valač]], [[Veliko Rudare]], [[Vilište]], [[Grabovac (Zvečan)|Grabovac]], [[Grižani]], [[Doljane (Zvečan)|Doljane]], [[Žaža]], [[Žerovnica]], [[Žitkovac (Zvečan)|Žitkovac]], '''[[Zvečan]]''', [[Izvori (Zvečan)|Izvori]], [[Jankov Potok]], [[Joševik]], [[Kamenica (Zvečan)|Kamenica]], [[Korilje]], [[Kula (Zvečan)|Kula]], [[Lipa (Zvečan)|Lipa]], [[Lipovica (Zvečan)|Lipovica]], [[Lovac (Zvečan)|Lovac]], [[Lozište]], [[Lokva (Zvečan)|Lokva]], [[Mali Zvečan]], [[Malo Rudare]], [[Matica]], [[Meki Do]] (od 2007. godine Keći Do), [[Oraovica (Zvečan)|Oraovica]], [[Rudine (Zvečan)|Rudine]], [[Sendo]] i [[Srbovac]]. * '''[[Opština Zubin Potok]]''': [[Babiće (Zubin Potok)|Babiće]], [[Babudovica]], [[Banja (Zubin Potok)|Banja]] (do 1975. godine Banje), [[Bojnoviće]], [[Brnjak]], [[Bube]], [[Burlate]], [[Velika Kaludra]], [[Veliko Štuoce]], [[Velji Breg]], [[Vitakovo]], [[Vojmisliće]], [[Vrba (Zubin Potok)|Vrba]], [[Vukojeviće]], [[Vukosavljeviće]], [[Gazivode (Zubin Potok)|Gazivode]], [[Gornje Varage]] (do 1959. godine Varage), [[Gornji Jasenovik]], [[Gornji Strmac]], [[Dobroševina]], [[Donje Varage]] (do 1959. godine Varage), [[Donji Jasenovik]], [[Dragalica]] (do 1980. godine Dragalice, od 2007. godine Vragalica), [[Drainoviće]] (od 2007. godine Drajinoviće), [[Dren (Zubin Potok)|Dren]], [[Žarevi]], [[Zagrađe (Zubin Potok)|Zagrađe]] (do 1975. godine deo Burlata), [[Zagulje]], [[Zečeviće]], [[Zubin Potok]], [[Zupče]], [[Jabuka (Zubin Potok)|Jabuka]], [[Jagnjenica]], [[Junake]] (do 1980. godine Junaci), [[Kijevce]] (do 1975. godine deo Zečevića), [[Klečke]] (do 1975. godine deo Banja), [[Kobilja Glava (Zubin Potok)|Kobilja Glava]], [[Kovače]], [[Kozarevo]], [[Kopiloviće]] (do 1987. godine deo Međeđeg Potoka), [[Krligate]] (1975-1983. godine Krljigate), [[Ledenik]] (do 1975. godine deo Češanovića), [[Lučka Reka]], [[Mala Kaludra]], [[Međeđi Potok]], [[Oklace]], [[Padine]], [[Paruci]], [[Prevlak]], [[Prelez]] (od 2007. godine Prelaz), [[Preseka (Zubin Potok)|Preseka]], [[Pridvorica (Zubin Potok)|Pridvorica]], [[Rančiće]] (1975-1987. godine Raičiće), [[Rezala (Zubin Potok)|Rezala]], [[Rujište (Zubin Potok)|Rujište]], [[Tušiće]], [[Ugljare (Zubin Potok)|Ugljare]], [[Crepulja]], [[Čabra]], [[Čečevo]], [[Češanoviće]] (do 1975. godine Češenoviće), [[Čitluk (Zubin Potok)|Čitluk]], [[Šipovo (Zubin Potok)|Šipovo]] (do 1975. godine Šipova) i [[Štuoce]] (do 1975. godine deo Veljeg Brega). * '''[[Opština Kosovska Mitrovica]]''': [[Bajgora]], [[Bare (Kosovska Mitrovica)|Bare]], [[Bataire]], [[Bošnjačka Mahala]], [[Brabonjić]] (do 1975. godine Brabonić), [[Vaganica]], [[Veliki Kičić]], [[Vidomirić]], [[Vidušić]], [[Vlahinje]] (do 1975. godine Vlahinja), [[Vrbnica (Kosovska Mitrovica)|Vrbnica]], [[Gornje Vinarce]], [[Gornje Žabare]], [[Gornje Rašane]], [[Gornji Suvi Do]], [[Gušavac]] (do 1980. godine Guševac), [[Dedinje (Kosovska Mitrovica)|Dedinje]], [[Donje Vinarce]], [[Donje Žabare]], [[Donje Rašane]], [[Donji Suvi Do]], [[Zabrđe (Kosovska Mitrovica)|Zabrđe]], [[Zasela]] (do 1975. godine Zaselja), [[Zijača]], [[Kačandol]] (do 1978. godine Kačan Dol), [[Kovačica (Kosovska Mitrovica)|Kovačica]], [[Kopriva (Kosovska Mitrovica)|Kopriva]], '''[[Kosovska Mitrovica]]''' (1981-1991. godine Titova Mitrovica), [[Košutovo (Kosovska Mitrovica)|Košutovo]], [[Kutlovac (Kosovska Mitrovica)|Kutlovac]], [[Lisica (Kosovska Mitrovica)|Lisica]] (do 1965. godine Lisca), [[Ljušta]], [[Mađare (Kosovska Mitrovica)|Mađare]] (do 1992. godine Mađera, od 2007. godine Mađera), [[Mažić]], [[Malo Kičiće]], [[Meljenica]], [[Ovčare (Kosovska Mitrovica)|Ovčare]], [[Orahovo (Kosovska Mitrovica)|Orahovo]], [[Pirče]], [[Prvi Tunel]], [[Reka (Kosovska Mitrovica)|Reka]], [[Ržana]], [[Svinjare]], [[Seljance]], [[Stari Trg (rudarsko naselje)]] (do 1975. godine Rudarsko Naselje), [[Stari Trg (selo)]] (do 1975. godine Stari Trg), [[Strana]], [[Suvi Do]], [[Tri solitera]], [[Trstena (Kosovska Mitrovica)|Trstena]], [[Šipolje]] i [[Šupkovac]]. * '''[[Opština Leposavić]]''': [[Babibna Dolina]], [[Bare (Leposavić)|Bare]], [[Begluk]], [[Belo Brdo (Leposavić)|Belo Brdo]], [[Beluće (Leposavić)|Beluće]], [[Berberište]], [[Bistrica (Leposavić)|Bistrica]], [[Borova (Leposavić)|Borova]], [[Borčane]], [[Branovići]], [[Brzance]], [[Veliki Lug]], [[Vitanoviće]], [[Vračevo]], [[Vrba]], [[Vrujci]], [[Vuča (Leposavić)|Vuča]], [[Galačnik]], [[Gnježdane]], [[Gornje Jarinje]] (Gornje Jerinje), [[Gornje Trebiće]], [[Gornji Krnjin]], [[Grablje]], [[Graničane]], [[Grkaje]], [[Guvnište]], [[Gulije]], [[Desetak]], [[Dobrava (Leposavić)|Dobrava]], [[Dolac]], [[Dolima]], [[Donje Isevo]] (do 1975. godine Isevo), [[Donje Jarinje]] (Donje Jerinje), [[Donje Žigolje]] (Kamen), [[Donje Trebiće]], [[Donji Krnjin]], [[Dren (Leposavić)|Dren]], [[Drenova]], [[Duboka (Leposavić)|Duboka]], [[Živodere]], [[Žigolje]], [[Žuta Prlina]], [[Zabrđe (Leposavić)|Zabrđe]], [[Zavada]], [[Zavrata]], [[Zaselje]], [[Zemanica]], [[Zrnosek]], [[Ibarsko Postenje]] (do 1975. godine Postenje), [[Jarinje]], [[Jevtiće]], [[Jevtićka Mala]], [[Jezero]], [[Jelakce]], [[Jošanica (Leposavić)|Jošanica]], [[Kajkovo]], [[Kaljin]], [[Kamen]], [[Kamenica (Leposavić)|Kamenica]], [[Kijevčiće]], [[Klik]], [[Koporiće]] (do 1965. godine Kopuriće), [[Kostin Potok]], [[Košutica (Leposavić)|Košutica]] (do 1975. godine deo Jarinja), [[Košutovo (Leposavić)|Košutovo]], [[Kratina]], [[Krsoljin Potok]], [[Krstište]], [[Krš Mala]], [[Kruševlje]], [[Kruševo (Leposavić)|Kruševo]], [[Kruščica (Leposavić)|Kruščica]], [[Kukavica]], [[Kurelje]], [[Kutnje]], [[Lazine]] (do 1980. godine Lazina), '''[[Leposavić]]''', '''[[Lešak]]''', [[Lozno (Leposavić)|Lozno]], [[Majdevo (Leposavić)|Majdevo]], [[Maljići]], [[Mala]], [[Manase]], [[Mekiniće]] (do 1975. godine Mekinjić), [[Mikulina]], [[Milojev Potok]], [[Miokoviće]], [[Mioliće]] (do 1975. godine Miolić), [[Mošnica (Leposavić)|Mošnica]], [[Ornice]], [[Ostraće]], [[Parlin Potok]], [[Plakaonica]], [[Planinica (Leposavić)|Planinica]], [[Popovce (Leposavić)|Popovce]], [[Potkomlje]] (do 1975. godine Potkomnje), [[Potok Mala]], [[Pridvorica (Leposavić)|Pridvorica]], [[Ravnište]], [[Rikovo]], [[Rvatska]], [[Rodelj]], [[Rucmance]], [[Seoce (Leposavić)|Seoce]], [[Simičište]], [[Slanište]], [[Slatina (Leposavić)|Slatina]], [[Sočanica (Leposavić)|Sočanica]], [[Stara Bačija]], [[Stara Kuća]], [[Strmac]], [[Tvrđan]] (do 1975. godine Tvrđane), [[Trebiće]], [[Trikose]], [[Ćirkoviće]] (do 1975. godine Ćirkovići), [[Ulije]], [[Ceranja]], [[Crveni]], [[Crnatovo (Leposavić)|Crnatovo]], [[Crnac]], [[Čitlučani]], [[Šaljska Bistrica]] i [[Šarpelj]]. * '''[[Opština Srbica]]''': [[Baks (Srbica)|Baks]], [[Banja (Srbica)|Banja]], [[Broćna]], [[Vitak]], [[Voćnjak (Srbica)|Voćnjak]], [[Gornja Klina]], [[Gornje Prekaze]], [[Gornji Obilić]], [[Donja Klina]], [[Donje Obrinje]], [[Donje Prekaze]], [[Donji Obilić]], [[Doševac]], [[Izbica]], [[Kladernica]], [[Kožica]], [[Kostrc]], [[Kotore]], [[Krasalić]], [[Krasmirovac]], [[Kruševac (Srbica)|Kruševac]], [[Kućica]], [[Lauša (Srbica)|Lauša]], [[Leočina]], [[Likovac (Srbica)|Likovac]], [[Ljubovac]], [[Makrmalj]], [[Marina]], [[Mikušnica]], [[Murga]], [[Novo Selo (Srbica)|Novo Selo]], [[Ovčarevo]], [[Padalište]], [[Plužina (Srbica)|Plužina]], [[Poljance]] (formirano 1975. godine od naselja [[Staro Poljance]] i [[Novo Poljance]]), [[Prelovac]], [[Radiševo]], [[Rakitnica (Srbica)|Rakitnica]], [[Rezala (Srbica)|Rezala]], [[Rudnik (Srbica)|Rudnik]], [[Simići]], [[Srbica]], [[Srednja Klina]], [[Suvo Grlo (Srbica)|Suvo Grlo]], [[Tica]], [[Trnavce]], [[Turićevac]], [[Tušilje]], [[Ćirez]] (do 1975. godine Čirez), [[Čitak]] i [[Čubrelj]] (Kraljica ukinuto naselje 1975. godine). === Kosovskopomoravski okrug === {{v. također|Kosovskopomoravski okrug}} * '''[[Opština Vitina]]''': [[Balance]], [[Begunce]], [[Binač]], [[Buzovik]], [[Veliki Goden]] (do 1955. godine Goden), '''[[Vitina]]''', [[Vrban (Vitina)|Vrban]], [[Vrbovac (Vitina)|Vrbovac]], [[Vrnavokolo]] (do 1975. godine Vrnaokolo), [[Vrnez]], [[Gornja Budrika]] (do 1975. godine Gornja Budriga), [[Gornja Slatina (Vitina)|Gornja Slatina]], [[Gornja Stubla]], [[Grmovo]], [[Grnčar (Vitina)|Grnčar]] (do 1975. godine Grnčare), [[Gušica]], [[Debelde]], [[Devaja]], [[Donja Slatina (Vitina)|Donja Slatina]], [[Donja Stubla]], [[Donje Ramnjane]], [[Drobeš]], [[Đelekare]], [[Žitinje (Vitina)|Žitinje]], [[Jerli Sadovina]], [[Kabaš (Vitina)|Kabaš]], [[Klokot]], [[Letnica (Vitina)|Letnica]], [[Ljubište]], [[Mijak]], [[Mogila (Vitina)|Mogila]], [[Novo Selo (Vitina)|Novo Selo]], [[Podgorce]], [[Požaranje]] (do 1975. godine Požeranje), [[Ravnište (Vitina)|Ravnište]], [[Radivojce]], [[Ribnik (Vitina)|Ribnik]], [[Smira]], [[Trpeza (Vitina)|Trpeza]], [[Trstenik (Vitina)|Trstenik]], [[Čerkez Sadovina]], [[Čiflak (Vitina)|Čiflak]] i [[Šašare]]. * '''[[Opština Gnjilane]]''': [[Bilince]] (do 1975. godine Bilinca), [[Brasaljce]] (do 1959. godine podeljeno na Gornje i Donje Brasaljce), [[Bukovik (Gnjilane)|Bukovik]], [[Burince (Gnjilane)|Burince]], [[Velekince]], [[Vladovo]], [[Vlaštica]], [[Vrapčić]], [[Vrbica (Gnjilane)|Vrbica]], [[Gadiš]], '''[[Gnjilane]]''', [[Gornje Kusce]], [[Gornje Slakovce]], [[Gornji Livoč]], [[Gornji Makreš]], [[Gumnište (Gnjilane)|Gumnište]], [[Dobrčane]], [[Donja Budriga]], [[Donje Slakovce]], [[Donji Livoč]], [[Donji Makreš]], [[Draganac]], [[Dunavo]], [[Žegovac (Gnjilane)|Žegovac]], [[Žegovačka Vrbica]], [[Žegra]], [[Inatovce]], [[Kišno Polje]], [[Kmetovce]], [[Koretište]], [[Kravarica]], [[Lipovica (Gnjilane)|Lipovica]], [[Lovce]], [[Mali Goden]], [[Mališevo (Gnjilane)|Mališevo]], [[Mozgovo (Gnjilane)|Mozgovo]], [[Mučibaba (Gnjilane)|Mučibaba]], [[Nosalje]], [[Paralovo (Gnjilane)|Paralovo]], [[Parteš]], [[Pasjak (Gnjilane)|Pasjak]], [[Pasjane]], [[Pidić]], [[Podgrađe (Gnjilane)|Podgrađe]], [[Poneš]], [[Prilepnica]], [[Sapar]], [[Slubica]], [[Stanišor]], [[Stančić]] (1975-1991. godine Staničić), [[Straža (Gnjilane)|Straža]], [[Stublina (Gnjilane)|Stublina]], [[Ugljare (Gnjilane)|Ugljare]], [[Cernica (Gnjilane)|Cernica]], [[Čelik (Gnjilane)|Čelik]], [[Šilovo (Gnjilane)|Šilovo]] i [[Šurlane]]. * '''[[Opština Kosovska Kamenica]]''': [[Ajnovce]], [[Berivojce]], [[Blato (Kosovska Kamenica)|Blato]], [[Boževce]], [[Boljevce]], [[Bosce]], [[Bratilovce]], [[Busovata]], [[Bušince]] (1975-1991. godine Vušince), [[Vaganeš]], [[Veliko Ropotovo]], [[Veljeglava]] (do 1975. godine Velja Glava; 2007. godine podeljena na Gornju Veljeglavu i Donju Veljeglavu), [[Vrućevce]], [[Glogovce (Kosovska Kamenica)|Glogovce]], [[Gmince]], [[Gogolovce]], [[Gornja Šipašnica]], [[Gornje Karačevo]], [[Gornje Korminjane]], [[Građenik]], [[Grizime]] (do 1978. godine Grizine), [[Daždince]], [[Dajkovce]], [[Desivojce]], [[Domorovce]], [[Donja Šipašnica]], [[Donje Karačevo]], [[Donje Korminjane]], [[Drenovce]], [[Đuriševce]], [[Žuja]], [[Zajčevce]] (do 1975. godine Zajčevac), [[Kololeč]], [[Koprivnica (Kosovska Kamenica)|Koprivnica]], [[Koretin]], '''[[Kosovska Kamenica]]''' (do 1952. godine Kamenica), [[Kostadince]], [[Krajnidel]] (do 1980. godine Krajni Del), [[Kremenata]], [[Kriljevo]], [[Lisocka]] (1980-1992. godine Lisacka, od 2007. godine ponovo Lisacka), [[Ljajčić]], [[Lještar]], [[Malo Ropotovo]], [[Marovce]], [[Mešina]], [[Miganovce]], [[Močare]], [[Mučivrce]], [[Novo Selo (Kosovska Kamenica)|Novo Selo]], [[Ogošte]], [[Odanovce]], [[Odevce]], [[Oraovica (Kosovska Kamenica)|Oraovica]], [[Pančelo]], [[Petrovce]], [[Polička]], [[Rajanovce]], [[Ranilug]], [[Robovac]], [[Rogačica (Kosovska Kamenica)|Rogačica]], [[Svirce (Kosovska Kamenica)|Svirce]], [[Sedlare (Kosovska Kamenica)|Sedlare]], [[Strezovce (Kosovska Kamenica)|Strezovce]], [[Strelica]], [[Tirince]], [[Tomance (Kosovska Kamenica)|Tomance]], [[Toponica (Kosovska Kamenica)|Toponica]], [[Trstena (Kosovska Kamenica)|Trstena]], [[Tuđevce]], [[Firićeja]] (do 1975. godine Firićeje), [[Carevce]], [[Čarakovce]] i [[Šaić]] (do 1980. godine Šajić, od 2007. godine ponovo Šajić). * '''[[Opština Novo Brdo]]''': [[Bostane]], [[Zebince (Novo Brdo)|Zebince]], [[Izvor (Novo Brdo)|Izvor]], [[Jasenovik (Novo Brdo)|Jasenovik]], [[Klobukar]], [[Labljane (Novo Brdo)|Labljane]], [[Mali Kamen]], [[Manišince]], [[Novo Brdo]], [[Prekovce]], [[Trnićevce]] i [[Ćeranovica]]. == Povezano == * [[Administrativna podela Srbije]] * [[Statistički regioni Srbije]] * [[Okruzi Srbije]] * [[Teritorijalna organizacija Srbije]] * [[Popis gradova u Srbiji|Spisak gradova u Srbiji]] [[Kategorija:Naselja u Srbiji| ]] [[Kategorija:Liste|Naselja u Srbiji]] 6itbm199neouxwhmn518rhoebm8ccxc 0 21964 42713820 42711667 2026-10-26T03:35:39Z Stephan1000000 137538 42713820 wikitext text/x-wiki {{translitN|The Simpsons}} {{TVserija | bgcolour = | ime serije = Simpsoni | originalni naslov = The Simpsons | slika = Simpsons FamilyPicture.png | opis slike = U smjeru kazaljke sata: Homer, Marge, Lisa, Maggie i Bart. | format = [[animirani film|animirani]]/[[komedija]] | trajanje epizode = 21 - 23 [[minut]]e | autor = [[Met Grejning|Matt Groening]] | razvoj = James L. Brooks <br /> Matt Groening <br /> Sam Simon | izvršni producent = Al Jean <br /> James L. Brooks <br /> Matt Groening <br /> Sam Simon | glumci = Dan Castellaneta <br /> Julie Kavner <br /> Nancy Cartwright <br /> Yeardley Smith <br /> Hank Azaria <br /> Harry Shearer <br /> Marcia Wallace <br /> Pamela Hayden <br /> Tress MacNeille <br /> Maggie Roswell <br /> Russi Taylor <br /> Marcia Mitzman Gaven | država = {{ZD|USA}} [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]<br>{{ZD|NED}} [[Nizozemska]]<br>{{ZD|DAN}} [[Danska]] | jezik = [[engleski jezik|engleski]] | tv kuća = [[Fox Broadcasting Company|FOX]] | početak serije = [[17. 12.|17. decembar]] [[1989]]. | kraj serije = | broj epizoda = 813 <small>(trenutno)</small> | prethodna = | sljedeća = | u BiH = NTV Hayat<br>BHT 1 | web_stranica = http://www.thesimpsons.com/ | imdb = 0096697 }} '''''Simpsoni''''', '''''Simpsonovi''''' i '''''Obitelj Simpson''''' ({{Jez-en|'''The Simpsons'''}}) su [[animirani film|animirana]] [[Televizijska serija|TV serija]], dobitnik [[Emmy Award|Emmyja]] koju je stvorio [[Met Grejning|Matt Groening]], također i autor animirane TV serije ''[[Futurama]]'', za TV kuću Fox Network. Serija je postala jedna od prvih velikih hitova te TV kuće, a uz to je i jedna od najuspješnijih televizijskih serija u historiji tog medija. Televizijska se serija razvila iz niza kratkih animacija koje su se emitirale tokom showa Tracey Ullman. Serija je [[satira|satirička]] parodija [[sjedinjene Američke Države|američkog]] načina života. Prikazuje cjelovitu [[američka kultura|američku kulturu]] i [[društvo]], a često se koristi šalama na vlastiti račun. Sami Simpsoni utjecali su na [[popularna kultura|popularnu kulturu]]. Fraze iz serije počele su se koristiti u stvarnom životu, a usklik "d'oh!" može se pronaći u rječniku engleskog jezika. Simpsoni su utjecali i na mnoge animirane serije za odrasle tokom kasnih 1990-ih kao što su ''[[South Park]]'' i ''[[Family Guy]]''. Iako je tokom posljednjih nekoliko godina, po nekima, došlo do pada kvalitete serija je još uvijek veoma gledana i dobija pozitivne kritike. Simpsoni su najdugotrajnija američka animirana TV serija.<ref name="dužina">http://www.nohomers.net/content/info/history/{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Od njihovog prvog prikazivanja [[17. 12.|17. decembra]] [[1989]]. emitirano je 662 epizode kroz 30 sezona. U produkciji postoji i cjelovečernji animirani film koji se prikazivao [[27. 7.|27. jula]] [[2007]].<ref name="film">http://www.imdb.com/title/tt0462538/releaseinfo</ref> == Nastanak == Groening je prvi put dobio ideju za Simpsone u predvorju ureda [[James L. Brooks|Jamesa L. Brooksa]]. Brooks ga je pozvao na dogovor za stvaranje kratke animirane serije temeljene na Groeningovom stripu ''Life in Hell''. Kad je Groening shvatio da bi stvaranje animirane serije prema njegovom stripu zahtijevalo odricanje od autorskih prava, odlučio je krenuti u drugom smjeru. U žurbi je skicirao svoju verziju disfunkcionalne porodice. Likove je oblikovao po članovima vlastite porodice, a za svoj je lik izabrao ime "Bart" zato što je to [[anagram]] engleske riječi "''brat''" (derište).<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.snpp.com/guides/lisa-2.html#2.1.4 |access-date=2007-02-02 |archivedate=2013-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206011706/http://www.snpp.com/guides/lisa-2.html#2.1.4 |deadurl=yes }}</ref> [[Porodica Simpson]] prvi se put pojavila u kratkoj animaciji u showu Tracey Ullman, a prva je epizoda, "Good Night", emitirana [[19. 4.|19. aprila]] [[1987]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.snpp.com/guides/lisa-2.html#2.2.1 |access-date=2007-02-02 |archivedate=2013-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206011706/http://www.snpp.com/guides/lisa-2.html#2.2.1 |deadurl=yes }}</ref> Porodica je bila prilično "grubo" nacrtana zato što je Groening animatorima predao samo skice vjerujući da će ih oni popraviti, ali su oni nastavili crtati prema njegovim skicama.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.simpsoncrazy.com/information/history.shtml |access-date=2007-02-02 |archive-date=2009-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090407072153/http://www.simpsoncrazy.com/information/history.shtml |dead-url=yes }}</ref> [[1989]]. Simpsoni su prilagođeni za polusatnu seriju za TV kuću Fox. Prva emitirana epizoda bila je "''Simpsons Roasting on an Open Fire''" umjesto planirane prve epizode "Neka začarana večer". Ta je epizoda morala biti ponovno nacrtana nakon što su autori uočili lošu kvalitetu animacije i bila je emitirana kao posljednja epizoda prve sezone. Simpsoni su bili jedna od prvih pravih Foxovih hit TV serija; to je bila prva Foxova serija koja je dospjela na spisak trideset najgledanijih serija u sezoni.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://classictvhits.com/tvratings/1989.htm |access-date=2007-02-02 |archive-date=2015-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512024139/http://www.classictvhits.com/tvratings/1989.htm }}</ref> nekoliko epizoda serije gledalo je više od 20 miliona ljudi, a povremeno je ta brojka dostizala i 30 miliona gledatelja.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.snpp.com/guides/bibliography02.html |access-date=2007-02-02 |archivedate=2007-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070101205652/http://www.snpp.com/guides/bibliography02.html |deadurl=yes }}</ref> Tracey Ullman podnijela je tužbu protiv Foxa, tvrdeći da je njena emisija izvor uspjeha Simpsona i stoga je zahtijevala udio u profitu serije. Nakon nekog vremena sud je presudio u korist TV kuće.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.snpp.com/guides/lisa-2.html#2.2.13 |access-date=2007-02-02 |archivedate=2013-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206011706/http://www.snpp.com/guides/lisa-2.html#2.2.13 |deadurl=yes }}</ref> Simpsoni su izazvali kontroverzu i negodovanje roditeljskih udruga i konzervativnijih političara zbog [[Bart Simpson|Barta Simpsona]], buntovnika koji izaziva nevolje i izvlači se bez posljedica, kojeg su smatrali lošim uzorom djeci. [[George H. W. Bush]] jednom je prilikom rekao: "Pokušat ćemo ojačati američku porodicu. Učiniti je više nalik porodici Walton, a manje porodici Simpson."<ref name="mikescully">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.snpp.com/other/articles/firstfamily.html |access-date=2007-02-02 |archivedate=2014-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811014602/http://www.snpp.com/other/articles/firstfamily.html |deadurl=yes }}</ref> Mnogi su proizvodi sa Simpsonima kao zaštitinim znakom zabranjeni u nekim američkim školama u nekoliko dijelova [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a. Međutim, proizvodi s likovima iz Simpsona nastavili su se odlično prodavati. U prvih 14 mjeseci prodaje ukupni je profit u cijelom svijetu iznosio 2 milijarde [[dolar]]a.<ref name="mikescully"/> == O seriji == === Teme === Serija redovno izruguje i satirizira osobe iz svijeta zabave. [[Klaun Krusty]] omiljen je među springfieldskom djecom, ali izvan pozornice on je ciničan i ogorčen čovjek lošeg zdravlja zbog godina zloupotrebe droga, alkohola i kockanja. Podržat će i reklamirati bilo koji proizvod ako mu se ponudi dovoljna svota novca. Kent Brockman je egoističan, razmažen voditelj vijesti koji ne poštuje novinarsku etiku. Čak se i [[Rupert Murdoch]], čije korporativno carstvo uključuje i TV kuću Fox koja je prva počela emitirati Simpsone, pojavio u nekoliko epizoda serije. Zapravo je ismijavanje TV kuće Fox postala stalna šala u seriji. Serija se tokom godina bavila i političkom satirom, često prikazujući bivše i aktualne predsjednike SAD-a, ali i druge svjetske vođe. Neki od primjera su: [[George H. W. Bush]], prikazan kao Homerov zakleti neprijatelj u epizodi "Two Bad Neighbors", [[Al Gore]] ismijan zbog svoje, u seriji, banalne osobnosti, a [[Ujedinjeni narodi]] često su prikazivani kao nekompetentna organizacija. Seriju su prihvatili mnogi socijalni konzervativci zato što su Simpsoni, za razliku od drugih, modernijih porodica iz TV serija ipak tradicionalna porodica. Serija se poigravala mogućnostima izvanbračnih avantura, ali na kraju uvijek još više učvršćujući Homerov i Margein brak. Konzervativni i evangelički kršćani također su istaknuli i ulogu Neda Flandersa kao uzor predanog kršćanina koji je ponekad ismijavan, ali unatoč stalnim Homerovim provokacijama ne odstupa od svojeg načina života. Ipak, postoje i mnoge epizode koje socijalni konzervativci toliko ne odobravaju; na primjer, u epizodi "Homerova fobija", Homer pobjeđuje [[homofobija|homofobiju]] i sprijateljuje se s [[homoseksualnost|homoseksualcem]], a u epizodi "Ima nešto u ženidbi" promiče prihvaćanje gay brakova. [[Lisa Simpson]], najinteligentnija članica porodice Simpson prikazana je kao veliki liberal. === Radnja === Format radnje Simpsona tokom godina se donekle promijenio. Lik ili skupina likova obično je smještena u neku problematičnu situaciju koju moraju riješiti ili naučiti prihvatiti. U početku su te sitacije bile prilično jednostavne, realne društvene situacije s realističnim raspletima, veoma slične ostalim TV serijama. Na primjer, u jednoj od epizoda prve sezone Barta tuče školski nasilnik i on mora naučiti založiti se za sebe. S vremenom su zapleti postajali sve neobičniji i često sve manje realistični. Kako je serija napredovala, osim sve manjeg realizma, postalo je uobičajeno da uzrok nekog događja u glavnoj radnji dolazi iz relativno nepovezanog uvodnog dijela. Na primjer, u epizodi "Hurricane Neddy", cijeli se uvodni dio bavi [[orkan|uraganom]] koji je pogodio Springfield po scenariju sličnom onome iz filma [[Twister (film)|Twister]]; tada doznajemo samo da je uništena kuća Neda Flandersa, a zatim kreće glavna radnja u kojoj Fladners doživljava živčani slom. Simpsoni ponekad koriste još jednu strukturu radnje. Ta se struktura sastoji od tri kratke priče, često sa širom pričom koja povezuje manje priče. Obično se korsiti za epizode u povodu [[Noć vještica|Noći vještica]], ali i u običnim epizodama; tipična je za parodiranje starih priča u kojima su glavni likovi Simpsoni. Radnje mnogih epizoda usredotočuju se na jedan određeni lik ili vezu između dva lika. Te se radnje često razvijaju iz određenih shema: [[Homer Simpson|Homer]] dobiva novi posao ili se pokušava na brzinu obogatiti; [[Marge Simpson|Marge]] pokušava pobjeći iz monotonije održavanja kućanstva tražeći posao ili baveći se novim hobijem; [[Bart Simpson|Bart]] uzrokuje veliki problem i pokušava popraviti situaciju, zataškati cijeli događaj ili ga potpuno ignorirati; [[Lisa Simpson|Lisa]] prihvaća i sprovodi ciljeve neke određene grupe ili zajednice. Epizode su se ponekad usredotočile i na probleme sporednih likova koji se obično rješavaju uz pomoć člana porodice Simpson. Kad se radnja bavi cijelom porodicom, oni obično odlaze na odmor. To se događalo dovoljno često da rečenica koju Homer tada obično izgovori postane jedna od poznatih parodija same serije: "Simpsoni sada idu (gdje već idu)!" Sa svim putovanjima na kojima su bili, Simpsoni su posjetili sve [[kontinent]]e osim [[Antarktik]]e. Serija ponekad koristi i razdvajanje priče na dvije paralelne radnje kao u epizodi "Sunday, Cruddy Sunday", koja prati Homerov i Bartov put na Super Bowl, a uz to i Margeino i Lisino dosađivanje kod kuće. ==== Mjesto i vrijeme radnje ==== Radnja serije odvija se u imaginarnom američkom gradu [[Springfield (Simpsoni)|Springfieldu]]. Savezna država u kojoj se grad nalazi nikad nije imenovana, a namjera autora nikad ni nije bila da grad postoji u nekoj određenoj državi. Unatoč tome, obožavatelji su pokušavali odrediti lokaciju Springfielda koristeći se karakteristikama grada, okolnim reljefom i znamenitostima kao tragovima. U posljednje vrijeme kao odgovor na to "traganje" autori serije sugerirali su, ali i isključili većinu američkih saveznih država kao moguću lokaciju grada sukobljavajući "dokaze". Groening je rekao da Springfield ima mnogo zajedničkog s [[Portland]]om u [[Oregon]]u, gradom u kojem je on odrastao<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.portlandtribune.com/archview.cgi?id=12392 |access-date=2005-03-05 |archivedate=2005-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050305065812/http://www.portlandtribune.com/archview.cgi?id=12392 |deadurl=yes }}</ref>, a ime "Springfield" izabrano je zato što je to često ime američkih gradova, koje se pojavljuje u više od trideset saveznih država. Reljef Springfielda i okolice veoma je "prilagodljiv" pa tako postoje obale mora, pustinje, visoke planine, ili bilo koji drugi reljefni oblik potreban za priču ili šalu. Vrijeme radnje smješteno je u vječne '90e, iako se [[kultura|kulturne]] reference mijenjaju kako [[vrijeme (fizika)|vrijeme]] prolazi , u ''Simpsonima'' niko ne [[starenje|stari]] i ništa se ne mijenja. Sve ono što se dogodilo u nekoj epizodi do kraja iste mora biti ''sređeno'' kako bi se održao [[status quo]]. == Likovi == Homer Jay Simpson, Bart Simpson, Marge (Bouvier) Simpson, Lisa Simpson, Maggie Simpson, Montgomery Burns, Milhouse Van Houten, Luan Van Houten, Nelson Muntz, Ned Flanders, Nahasapimapetilon Apu, Krusty de Clown, Abraham Simpson, Ralph Wiggum, Barney Gumble, Moe Szyslak, Seymour Skinner, Patty i Selma Bouvier, Waylon Smithers, Edna Krabapel, domar Willie, Troy Maklur, Hans Krticman, Martin Prins, Clancy Wiggum, grappig boek, Joe Quimby, Kent Brockman, Timothy Lovejoy, Julius Hibbert, Carl Carlson, Leny Lenard === Glavni likovi === {{glavni|Spisak likova u Simpsonima}}<br /> Homer Simpson djelatnik je springfieldske nuklearne elektrane i prilično je prigluh, ali ipak brižan surprug i otac. Marge Simpson najvećim je dijelom tipizirana američka kućanica i majka koja želi uzbudljiviji život. Bart Simpson desetogodišnji je dječak koji redovito upada u nevolje, a sebe smatra buntovnikom. Lisa Simpson veoma je inteligentna osmogodišnjakinja i srednje dijete u porodici koja je liberalna aktivistica i voli svirati [[saksofon]]. Maggie Simpson je beba koja se izražava jedino gestikulacijom i sisanjem cucle varalice. Porodica ima psa (Božićnjakov mali pomoćnik) i mačku (Pahuljica br. 2), a uz to je imala i nekoliko drugih ljubimaca koji su se pojavili svega jednom ili dvaput samo za potrebe radnje neke epizode. === Sporedni likovi === {{glavni|Spisak likova u Simpsonima}}<br /> U seriji postoje mnogi luckasti sporedni likovi koji uključuju kolege sa posla, učitelje, porodične prijatelje, daljnju rodbinu i lokalne poznate osobe. U originalu su mnogi od tih likova planirani kao jednokratne šale ili kako bi ispunili neku određenu funkciju u gradu; mnogi od njih dobili su veće i važnije uloge, a neki su likovi čak bili i teme vlastitih epizoda. == Produkcija == === Izvršni producenti === <div class="infobox" style="width: 40em; font-size: 85%; padding-left: 5px; width: 360px"> Popis ''show runnera'' Simpsona po sezonama: * 1. - 2. sezona: [[Met Grejning|Matt Groening]], [[James L. Brooks]] i [[Sam Simon]] * 3. - 4. sezona: [[Al Jean]] i [[Mike Reiss]] * 5. - 6. sezona: [[David Mirkin]] * 7. - 8. sezona: [[Bill Oakley]] i [[Josh Weinstein]] * 9. - 12. sezona: [[Mike Scully]] * 13. sezona do danas: [[Al Jean]] </div> [[Datoteka:Mirkinjean.jpg|left|200px|thumbnail|[[Al Džin]] (levo) je trenutno producent Simpsonovih. [[Dejvid Mirkin]] (desno) je bio producent petog i šestog serijala, a od 1994 radi i kao scenarista.]] Groening, Brooks i Simon prije su bili izvršni producenti serije dok sada djeluju kao kreativni savjetnici. Zahtjevnije radno mjesto na seriji poznato je kao ''show runner'', osoba koja je glavni scenarist serije i zadužena je za sve aspekte produkcije serije kroz cijelu sezonu. Na odjavnoj špici serije ''show runneri'' su navedeni kao izvršni producenti. Oni često ostaju raditi na seriji i po nekoliko sezona, ali obično svoje planove uspijevaju ostvariti i u samo jednoj sezoni. Od 13. sezone ''show runner'' serije je [[Al Jean]]. === Glasovi === Postoji šest glavnih glumaca koji svoje glasove posuđuju likovima iz Simpsona. Tako npr. [[Dan Castellaneta]] posuđuje glas Homeru Simpsonu, njegovom ocu Abrahamu Simpsonu, klaunu Krustyju i mnogim drugim likovima.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_castellaneta.htm |access-date=2004-12-07 |archivedate=2004-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041207230723/http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_castellaneta.htm |deadurl=no }}</ref> [[Julie Kavner]] daje glas Marge Simpson i njezinim sestrama Patty i Selmi.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_kavner.htm |access-date=2004-11-15 |archivedate=2004-11-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041115023514/http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_kavner.htm |deadurl=no }}</ref> Ona također povremeno, ali rijetko posuđuje glas i drugim likovima koji se u seriji pojave samo jednom. Poznata je po tome što je odbila izvesti imitaciju Margeinog glasa u javnosti kako bi održala tajnovitost lika. [[Nancy Cartwright]] daje glas Bartu Simpsonu i drugim učenicima springfieldske osnovne škole.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_cartwright.htm |access-date=2004-12-07 |archivedate=2004-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041207230419/http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_cartwright.htm |deadurl=no }}</ref> [[Yeardley Smith]], glas Lise Simpson, jedini je glumac u seriji koji daje glas samo jednom liku, iako i on povremeno daje glasove likovima koji se u seriji pojavljuju samo jednom.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_smith.htm |access-date=2004-12-07 |archivedate=2004-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041207233504/http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_smith.htm |deadurl=no }}</ref> Dva glavna glumca koja ne posuđuju glasove ni jednom članu naslovne porodice daju glasove većini građana Springfielda. Tako [[Hank Azaria]] glas posuđuje Moe, šefu policije Wiggumu i Apuu<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_azaria.htm |access-date=2004-12-07 |archivedate=2004-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041207225533/http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_azaria.htm |deadurl=no }}</ref>, dok [[Harry Shearer]] daje glas gospodinu Burnsu, Smithersu, ravnatelju Skinneru, Nedu Flandersu, dr. Hibbertu i mnogim drugima.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_shearer.htm |access-date=2004-12-07 |archivedate=2004-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041207232319/http://www.thesimpsons.com/actors/bios_actors_shearer.htm |deadurl=no }}</ref> Zajedno s glavnim glumcima, glasove likovima redovno posuđuju i Pamela Hayden, Tress MacNeille, Marcia Wallace, Maggie Rosswell i Russi Taylor. Od 1999. do 2002. zbog svađe oko plaće s FOX-om likovima Maggie Roswell glas je posuđival Marcia Mitzman Gaven. Karl Wiedergott također je posudio glas mnogim manjim likovima. "Posebni gosti" koji se često vraćaju u seriju i daju glasove likovima su, između ostalog, [[Albert Brooks]], [[Phil Hartman]], [[Jon Lovitz]], [[Jane Kaczmarek]], [[Jan Hooks]], [[Joe Mantegna]] i [[Kelsey Grammer]]. === Scenarij === Ekipa scenarista koja radi na seriji dijeli sezonu na dva dijela. Za svaku polovinu sezone napiše se otprilike 16 priča od kojih zatim scenaristi izabiru i razvijaju 12 scenarija.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.snpp.com/guides/lisa-4.html#4.3 |access-date=2007-02-02 |archivedate=2012-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130035403/http://www.snpp.com/guides/lisa-4.html#4.3 |deadurl=yes }}</ref> Zato što produkcija jedne epizode Simpsona traje šest mjeseci, serija vrlo rijetko komentira aktualne događaje, iako se ponekad bavi predviđenim događajima kao što su [[Olimpijske igre]] ili različita svjetska prvenstva. Završna obrada scenarija odvija se na grupnim preoblikovanjima scenarija. Tada scenaristi mogu dodavati ili izbacivati pojedine šale, dodavati nove scene te čuti glavne glumce kako čitaju svoj tekst. Vođa te grupe je [[George Meyer]] koji na seriji radi još od njezinih početaka. Dugogodišnji scenarist serije [[Jon Vitti]] objašnjava da iako on dobiva zaslugu za scenarij pojedine epizode, najbolje citate i dijaloge obično smisli George Meyer.<ref>Owen, David. "Taking Humor Seriously", The New Yorker, 13. februara 2000.</ref> Scenarist s najviše napisanih epizoda je [[John Swartzwelder]] koji je lično napisao 60 epizoda. Scenarist serije bio je i [[Conan O'Brien]] koji je napisao 4 scenarija prije nego što je postao voditelj emisije Late Night s Conanom O'Brienom koja se emitira na [[NBC]]-u. Engleski komičar [[Ricky Gervais]] jedina je slavna osoba koja je napisala scenarij epizode, iako su epizode pisali i drugi gostujući scenaristi kao na primjer [[Spike Feresten]], scenarist [[Seinfeld]]a. === Emitiranje === Simpsone u SAD-u emitira mreža FOX, a uz to su distribuirani i u inozemstvu. U BiH je Simpsone emitirala TV kuća [[Hayat]]. == Zaštitni znakovi == === Uvodna špica === Uvodna špica Simpsona jedan je od najupečatljivijih zaštitnih znakova serije. Gotova svaka epizoda započinje približavanjem gradu Springfieldu kroz veliki natpis s imenom serije. Zatim slijedimo članove porodice na njihovom putu kući. Nakon ulaska u kuću porodica se smješta na svoj kauč kako bi gledali televiziju. Skladbu koja se može čuti tokom uvodne špice skladao je Danny Elfman 1989. nakon što ga je Groening zamolio za "retro" skladbu. Jedan od jedinstvenih aspekata uvodne špice serije je nekoliko njezinih dijelova koji se mijenjaju od epizode do epizode. Bart obično svaki put piše nešto drugo na školskoj ploči. Lisa ponekad svira neku drugu skladbu na svojem saksofonu i nešto se drugo dogodi kad porodica uđe u dnevnu sobu i sjedne na kauč. Ovo posljednje ponekad je i jedini dio uvodne špice koje "preživi" proces skraćivanja u nekim dužim epizodama. === Epizode za Noć vještica === Tradicija serije postale su epizode za [[Noć vještica]]. Epizodom "Treehouse of Horror" započela je tradicija od tri odvojene i nepovezane priče u svakoj epizodi za Noć vještica. U tim se pričama naslovna porodica obično nađe u nekom zastršujućem, znanstveno fantastičnom ili nadnaravnom okruženju i obično parodira ili odaje počast slavnim filmskim ostvarenjima iz tih žanrova. === Gegovi i fraze === U Simpsonima postoje mnogi gegovi, od kojih su neki tokom emitiranja serije i "umirovljeni". Simpsoni su možda najbolje došli do javnosti brojnim frazama svojih likova. Te fraze, između ostaloga, uključuju i poznati Homerov uzvik "D'oh!", "Eeeeeeexcellent..." ("Ooooodlično...") [[montgomeri Berns|gospodina Burnsa]] i "Ha-ha!" [[Nelson Muntz|Nelsona Muntza]]. Zanimljiv se fenomen dogodio s Bartovim frazama. Njegovi zaštitni znakovi "Ay, caramba!" i "Eat my shorts!" ("Pojedi mi gaće!") pojavili su se na majicama još u početku emitiranja serije; međutim, druga je fraza bila rijetko korištena u seriji sve dok je nisu popularizirali prozivodi vezani za seriju. Serija je poznata i po gegovima sa znakovima i gegovima smrznutog ekrana. Gegovi sa znakovima su u seriji znakovi s tekstom koji zvuče smiješno. Takvi se gegovi često pojavljuju kod naziva različitih trgovina, ali i na natpisima ispred škole i crkve. Gegovi smrznutog ekrana su oni koji su prekratki da bi ih se moglo vidjeti uobičajenim gledanjem serije, ali vidljivi su ako se snimka epizode zaustavi u određenom trenutku. == Reakcije kritike i postignuća == === Nagrade === Simpsoni su od početka emitiranja osvojili desetine nagrada, uključujući i 23 [[Emmy Award|Emmyja]], 22 nagrade Annie i nagradu Peabody. 14. januara 2000. Simpsoni su dobili svoju zvijezdu na hollywoodskom Šetalištu slavnih. Časopis Time je [[1998]]. u svojem broju o najvećim uspjesima u umjetnosti i zabavi u 20. vijeku proglasio Simpsone najboljom televizijskom serijom stoljeća.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,993039,00.html |access-date=2007-02-02 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930204041/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,993039,00.html |deadurl=yes }}</ref> U istom je broju Bart Simpson stavljen na popis 100 najutjecajnijih ljudi 20. vijeka.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.time.com/time/time100/artists/profile/simpson.html |access-date=2007-02-02 |archivedate=2000-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000408163510/http://www.time.com/time/time100/artists/profile/simpson.html |deadurl=no }}</ref> Bio je jedini imaginarni lik na popisu. === Duljina prikazivanja === [[9. 2.|9. februara]] [[1997]]. Simpsoni su epizodom "The Itchy & Scratchy & Poochie Show" postali najduže emitirana animirana TV serija koja se prikazuje u najboljem terminu u Americi, zamijenivši na tom mjestu Kremenkove. 2004. postali su i najdulje emitirana serija, igrana ili animirana, u Americi zamijenivši tako seriju [[Avanture Ozzieja i Harriet]] (1952. - 1966.)<ref name="dužina"/> U oktobru 2004. Scooby-Doo je nakratko od Simpsona preuzeo mjesto animirane serije s najvećim brojem epizoda<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3949579.stm</ref> U aprilu 2005. Scooby-Doo je ponovno prestao s emitiranjem, s ukupno 371 epizodom, a Simpsoni su do kraja prikazivanja sedamnaeste sezone "skupili" 378 epizoda. 2007. Simpsoni će obilježiti 20. godišnjicu prikazivanja zato što je serija počela s prikazivanjem 1987. u emisiji Tracey Ullman. Sa svojom 19. sezonom (2007. - 2008.) Simpsonima će nedostajati samo jedna sezona da dostignu američku TV seriju Gunsmoke koja je bila emitirana kroz 20 sezona; međutim, ukupni broj epizoda Gunsmokea je 635, mnogo manje od broja epizoda Simpsona. Simpsoni drže i još tri rekorda. Zato što su tehnički nastali iz emisije Tracey Ullman, najduže su emitirani američki spinoff. Imaju najdulje nepromijenjenu uvodnu scenu; iako uvodna "špica" svake epizode sadrži neke drugačije elemente i tokom godina je skraćivana, osnovna tema i uvodna glazba nisu se mijenjali. Najduže je emitirana serija koja nikad nije doživjela veliku promjenu glumačke ekipe ili dodavanje/izbacivanje glavnih likova. I dok su Simpsoni američka serija s najviše epizoda, neke inozemne animirane serije, pogotovo japanski animei kao što su Dragon Ball, Doraemon i [[Pokémon]]i imaju više epizoda od Simpsona. == Film == {{glavni|The Simpsons Movie}} O mogućem cjelovečernjem filmu o Simpsonima priča se još od ranih dana emitiranja serije. James L. Brooks smatrao je epizodu "Kamp Krusty" prikladnom za film. Međutim, ta je epizoda normalno emitirana zbog poteškoća tokom pokušaja proširivanja scenarija. Glasine o snimanju [[igrani film|igranog filma]] o Simpsonima bile su lažne. Sada je potvrđeno da se radi na animiranom filmu o Simpsonima. Produciraju ga 20th Century Fox, Gracie Films i Film Roman, a trebao bi početi s prikazivanjem [[27. 7.|27. srpnja]] [[2007]].<ref name="film"/> Film će biti produciran uz seriju, unatoč glasinama da će se u produkciju filma krenuti tek nakon završetka prikazivanja serije.i tako ce ostati. == Izvori == {{Reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|The Simpsons}} * [http://www.thesimpsons.com/ Službene web-stranice ''Simpsona''] * [http://www.simpsonscity.com/ The Simpsons City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408234018/http://www.simpsonscity.com/ |date=2007-04-08 }} {{The Simpsons}} {{Tinejdžerski izbor za animiranu seriju}} {{Authority control}} {{TVSvijek|1989|TRAJE|Simpsons, The}} [[Kategorija:The Simpsons| ]] [[Kategorija:Američke TV serije]] [[Kategorija:Animirane TV-serije]] 7nc1gwngxwjgs5sy3w6z70cghxi7qqp 0 22101 42713678 42677581 2026-10-25T17:24:01Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713678 wikitext text/x-wiki {{Grčki grad (HR) |ime= Solun |izvorno ime= Θεσσαλονίκη |latinično ime= Thessaloníki |slika= |periferija= Središnja Makedonija |prefektura= Solun |pokrajina= |stanovništvo= 363.987 |godina popisa= 2001.<ref>[http://www.ypes.gr/UserFiles/f0ff9297-f516-40ff-a70e-eca84e2ec9b9/D_diairesi.xls Δείτε τη Διοικητική Διαίρεση. Grčko ministarstvo unutrašnjih poslova (pristupljeno 9. 09. 2009.) {{el icon}}]</ref> |šire stanovništvo= 800.764 |godina popisa šireg stanovništva= 2001. |gustoća stanovništva= 20.449 |šira gustoća stanovništva= |površina= 17.8 |šira površina= |visina= 20 |z. širina = 40.38 |z. dužina = 22.57 |širina-stupnjevi= 40 |širina-minute= 38 |širina-oznaka= N |dužina-stupnjevi= 22 |dužina-minute= 57 |dužina-oznaka= E |poštanski broj= 53x xx, 54x xx, 55x xx, 56x xx |pozivni broj= (GR=+30)2310(stariji 0310,031) |registarska oznaka= N |gradonačelnik= Stelios Angeludis |stranica= [http://www.thessaloniki.gr/portal/page/portal/DimosThessalonikis DimosThessalonikis] }} '''Solun''' ({{Lang-gr|Θεσσαλονίκη, ''Thessaloniki/Tesaloniki''}}), drugi po veličini grad u [[Grčka|Grčkoj]]. Ovo je glavno mjesto grčke [[Egejska Makedonija|regije Makedonije]] i smatra se drugim grčkim glavnim gradom zbog svoje velike povijesne i strateške važnosti. Grad se rasprostire na 17&nbsp;km, duž [[Solunski zaljev|Solunskog zaljeva]] i sastoji se od 13 općina. U grčkom jeziku, grad je još poznat pod nazivom Σαλονίκη (''Saloniki''), u [[turski|turskom]] kao ''Selânik'', u [[slavenski jezici|slavenskim jezicima]] kao ''Solun'' (''Солун''), na [[Vlaški jezik|arumunjskom]] kao ''Săruna'' i na [[ladino|ladinu]] kao ''Selanik''. U Grčkoj je grad drugo po veličini gospodarsko, industrijsko, trgovačko i kulturno središte, kao i važno prometno mjesto u [[Jugoistočna Europa|jugoistočnoj Europi]]. Trgovačka luka grada je vrlo važna za Grčku i za druge zemlje na jugoistoku [[Europa|Europe]]. Grad je poznat po mnogobrojnim spomenicima i zgradama iz [[bizant]]skog i [[Otomansko Carstvo|otomanskog]] razdoblja. == Historija == === [[Helenistička Grčka|Helenističko]] doba === Grad je oko [[315. pne.|315. godine pne.]] osnovao [[Kasander]], kralj Makedonije (''Μακεδών'') na ili blizu mjesta starog grada Terme i na 26 drugih okolnih sela. Nazvao je grad po svojoj ženi Tesaloniki, sestri [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]], njoj je ime dao njezin otac Filip II. Makedonski, koji je na dan njezinog rođenja ostvario pobjedu (grčki, latinično: ''nike'') protiv [[Tesalija]]ca. Solun se počeo naglo razvijati, i u 2. stoljeću pne. je dobio zidove. Grad je bio autonomni dio Kraljevine Makedonije, sa vlastitim parlamentom u kojem je kralj imao svog predstavnika. === [[Rimsko Carstvo|Rimsko]] doba === Poslije pada Kraljevine Makedonije, [[168. pne.]], Solun je postao grad u [[Rimska Republika|Rimskoj Republici]]. Postao je važno trgovačko središte na [[Via Egnatia|Via Egnatiji]], rimskoj cesti koja je spajala [[Bizantion]] ([[latinski]]: ''Byzantium'', kasnije [[Istanbul|Konstantinopol]]) sa [[Dyrrachium]]om (danas [[Drač]], [[albanski]]: ''Durrës'') u [[Albanija|Albaniji]]. Ta cesta je omogućavala trgovinu između Europe i Azije. Grad je postao glavno mjesto jednog od četiri rimska okruga u Makedoniji. Zadržao je svoje povlastice, ali je njime vladao [[pretor]] (latinski: ''praetor'') i imao je rimski vojni garnizon. U jednom kratkom razdoblju u [[1. vijek pne.|1. vijeku pne.]], sve grčke provincije su bile pod Solunom. Zbog velike trgovačke važnosti, Rimljani su gradu izgradili prostranu luku (Σκαπτός Λιμήν), koja je opsluživala grad sve do [[18. vijek]]a. [[Datoteka:THES Arch of Galerius E face.jpg|thumb|220px|[[Galerije]]v slavoluk u Solunu]] Solunska akropola koja se nalazi na sjevernim brdima je izgrađena [[55. pne.|55. godine, pne.]], nakon napada [[Tračka|Tračana]]. U gradu je tokom 1. vijeka, osnovana [[Židovstvo|židovska]] kolonija, a i bio je jedan od ranih centara [[Kršćanstvo|kršćanstva]]. Na svom drugom misionarskom putovanju [[Pavao iz Tarza]] je propovijedao u gradskoj [[sinagoga|sinagogi]] i postavio temelje nove [[crkva|crkve]]. Pobunjeni Židovi su ga izbacili iz grada i on je pobjegao u Veroju. [[Prva poslanica Solunjanima|Pavlova poslanica Solunjanima]] je poslana kršćanskoj zajednici u Solunu. Zaštitnika, [[Sveti Dimitrije|Svetog Dimitrija]], grad je dobio [[306]]. godine. Njemu se prepisuju veliki broj čuda koja su spasila grad. On je bio rimski [[prokonzul]] ([[latinski]]: ''Proconsul'') Grčke, za vrijeme protukršćanskog cara [[Maksimijan]]a i bio je mučen u rimskom zatvoru, na čijem mjestu je danas crkva Svetog Dimetrija. Crkvu je sagradio rimski [[podprefekt]] [[Ilirik]]a, 463. godine. === Vizantijsko doba === [[Datoteka:St George as patron of two children. Mosaic, church of St Demetrios in Thessaloniki.jpg|thumb|left|Mozaik iz 7. stoljeća, unutar crkve Svetog Dimitrija, koji predstavlja sv. Dimitrija sa djecom]] Nakon podjele [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] na istočni i zapadni dio kojima se vladalo iz [[Istanbul|Konstantinopola]] i [[Rim]]a, Solun je potpao pod [[Bizant|Istočno Rimsko Carstvo (Bizant)]]. Solun je bio drugi po važnosti grad poslije Konstantinopola. [[390]]. godine, grad je postao mjesto revolta protiv cara [[Teodosije I|Teodozija Prvog]] i njegovih [[Goti|gotskih]] plaćenika. Rimski general i nekoliko drugih visokih dužnosnika su ubijeni u pobuni, što je rezultiralo masakrom od 7.000 do 15.000 stanovnika na gradskom hipodromu. Nakon ovoga slijedi zlatno doba grada, sve do pada Rimskog Carstva i najezda [[Barbari|barbara]]. [[620]]. godine, veliki je [[potres]] pogodio grad u kojem je srušen veliki broj zgrada, uključujući i rimski forum. U [[7. vijek]]u, [[Slaveni]] su napali grad, ali ga nisu uspjeli osvojiti. Bizantska braća [[Kiril i Metod]], koji su rođeni u Solunu su poslani od strane bizantskog cara [[Mihajlo III Pijanica|Mihajla Trećeg]] u misionarsku misiju u sjeverne regije zemlje. Tamo su uzeli [[južnoslavenski jezici|južnoslavenski govor]] za osnovu [[Crkvenoslovenski jezik|Ckrvenoslavenskog jezika]]. U [[9. vijek]]u, Bizantinci su odlučili preseliti tržnicu za [[Bugari|bugarska]] dobra iz [[Carigrad]]a u Solun. Bugarski [[car]] [[Simeon I]] je napao [[Trakija|Trakiju]], pobijedio bizantsku vojsku i prisilio Carstvo da vrati tržnicu u Carigrad. [[904]]. godine, [[Saraceni]] sa [[Kreta|Krete]] su napali grad i nakon deset dana pljačkanja, otišli sa bogatim plijenom i 22.000 [[rob]]ova, većinom mlađeg stanovništva. Usprkos ovome, grad se brzo oparavio i zajedno sa Bizantom doživio procvat u 10., 11. i 12. vijeku. Broj stanovnika grada se naglo povećavao, zajedno sa velikom židovskom zajednicom. Svakog [[listopad]]a, izvan gradskih zidina se održavao sajam sv. Dimitrija, koji je trajao 6 dana. U to vrijeme ovo je bio jedan od najvećih sajmova u tom dijelu svijeta. [[Datoteka:Thessaloniki Rotunda from street July 2006.jpg|thumb|right|200px|Rotunda - najstarija zgrada u središtu grada]] Ekonomski razvoj grada je nastavljen i u 12. vijeku za vrijeme dinastije Komneni, koja je proširila bizantsku vladu na sjever u [[Srbija|Srbiju]] i [[Mađarska|Mađarsku]]. U gradu se tad nalazila kovnica novca, što je u to vrijeme bio veliki znak bogatstva. Poslije smrti cara [[Manuel I|Manuela I]], [[1180]]. godine, Bizantsko Carstvo je započelo svoj pad. 1185. godine, [[Normani|Normanski]] vladari [[Sicilija|Sicilije]] su napali i okupirali grad, što je rezultiralo njegovim popriličnim uništenjem. Njihova vladavina je trajala manje od godinu dana, jer ih je Bizant pobijedio u dvije bitke i prisilio na evakuaciju. Solun je nestao sa karte Bizanta [[1204]]. godine, kada su [[Carigrad]] osvojili [[križari]] u [[Četvrti križarski rat|Četvrtom križarskom ratu]]. Solun i okolni teritoriji su postali dio Solunskog Kraljevstva u [[Latinsko Carstvo|Latinskom Carstvu]]. Grad je vraćen u [[Bizantsko Carstvo]], [[1246]]. godine. Iako je ovo vrijeme raznih invazija, Solun je imao veliki broj stanovništva i razvijenu trgovinu. Ovo je rezultiralo intelektualnim i umjetničkim procvatom, čije tragove danas možemo naći u mnogim crkvama i njihovim freskama. U 14. vijeku, grad je zahvatio zelotski pokret, koji je započeo kao religijski sukob između konzervativnog [[biskup]]a Gregoriosa Palamasa (''Γρηγόριος Παλαμάς'') i redovnika [[Barlaam]]a. Brzo se ovo pretvorilo u politički sukob u kojem su zeloti nakratko osvojili vlast nad gradom. === Otomansko doba === [[Datoteka:White_Tower_of_Thessaloniki_(2007-06-15).jpg|thumb|220px|left|Bijeli Toranj, turska utvrda]] Bizantsko Carstvo, koje nije uspijevalo zaštititi grad od najezda Turaka, je prodala Solun [[Mletačka Republika|Mletačkoj Republici]], koja je kontrolirala grad do turskog napada [[29. mart]]a [[1430]]. godine, pod vodstvom [[Murat II.|Murata Drugog]], koji je nakon trodnevne opsade zauzeo grad. Tokom [[Otomansko Carstvo|otomanske]] vlasti, grad je postao multikulturalan, a stanovništvo su činili [[Židovi]] (najveća zajednica), [[Turci]], [[Slaveni]], [[Albanci]] i [[Grci]] koji su činili četvrtinu stanovništva. Od oko 130.000 stanovnika koji su živjeli u gradu početkom stoljeća, 60.000 su bili [[Sefardi|Sefardski Židovi]], čiji su preci prognani iz [[Španjolska|Španjolske]] i [[Portugal]]a poslije [[1492]]. Grad je ostao u rukama Turaka idućih pet vjekova i postao je jedan od najvažnijih gradova u Carstvu i jedno od najvažnijih trgovačkih središta [[Balkan]]a. [[Željeznička pruga]] je stigla u grad 1888. godine, a u razdoblju od 1896. do 1904. je izgrađena nova luka. Osnivač moderne Turske, [[Kemal Atatürk]] je rođen u gradu 1881. godine, a ovdje se i nalazilo sjedište pokreta [[Mladi Turci|Mladih Turaka]], početkom [[20. vijek]]a. Rodna kuća je danas muzej i tu je turski konsulat. Solun je prvo bio središte [[Sandžak (teritorijalna jedinica)|sandžaka]] u [[vilajet]]u [[Rumelija]] između 1393. i 1402. i opet, između 1430. i 1864. godine, nakon čega je postao pokrajina. Solunska pokrajina se sastojala od sandžaka Selânik (''Solun''), [[Drama, Grčka|Drama]] i [[Seres]] (''Siroz'' ili ''Serez''). Građevine iz otomanskog razdoblja se mogu najviše naći u dijelu grada 'Ano Poli' (Gornji grad), u kojem se nalaze jedine tradicionalne drvene kuće i fontane koje su preživjele veliki požar. U središti grada su opstale i nekoliko [[džamija]], kao "Hamza-Bej džamija", Alatza Imaret džamija", "Bezesteni" i "Jahudi Hamam". Skoro svi od više od 40 [[minaret]]a su izgorjeli u požaru ili su maknuti poslije 1912. Samo je jedan preživio u Rotundi. Također je preživjelo i nekoliko turskih kupališta. [[Datoteka:Thessaloniki Upper Town2.jpg|thumb|center|600px|Solunski 'Ano Poli' (Stari grad)]] === Moderno doba === [[Datoteka:Greek soldiers marching in Thessaloniki 1916.jpg|thumb|right|Marš grčkih vojnika u Solunu, 1916. godine]] Solun je bio meta [[Prvi balkanski rat|Prvog balkanskog rata]], [[1912]]. godine, na kraju kojeg je [[Grčka]] ujedinjena, [[26. oktobar|26. oktobra]] [[1912]]. godine, danas je taj dan Grčki nacionalni praznik. Kralj [[Đorđe I,kralj Grčke|Đorđe Prvi]] je ubijen u [[atentat]]u za vrijeme posjeta Solunu, [[18. mart]]a [[1913]]. 1915. godine, za vrijeme [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], savezničke snage su se iskrcale u Solunu i koristili grad kao bazu za ofenzivu protiv pronjemačke [[Bugarska|Bugarske]]. Prosavezničku privremenu vladu je odavde vodio [[Elefterios Venizelos]], suprotno volji neutralnog kralja Grčke. Veći dio grada je uništen u požaru [[18. august]]a [[1917]]. godine, kojeg su slučajno uzrokovali [[Francuska|francuski]] vojnici. Požar je u beskućnike pretvorio 72.000 ljudi, od ukupno 271.157 ljudi koji su živjeli tad u gradu. Obnova središta grada je bila zabrenjena, sve dok se nije donio moderni razvojni plan grada. Taj plan je napravio francuski arhitekt [[Ernest Hebrard]]. Njegov plan je uklonio istočnjački izgled grada i pretvorio ga u moderni europski grad. Jedna od glavnih posljedica požara je bilo i uništenje polovice domova Židova, što je dovelo do njihovog masovnog iseljenja. Veliki broj njih se preselio u [[Palestina|Palestinu]], a manji u [[Francuska|Francusku]] i [[SAD]]. Njih su zamijenili grčke izbjeglice, koje su bježale iz Smirne u Turskoj, 1922. nakon [[Grčko-turski rat 1919-1922|Grčko-turskog rata 1919-1922]]. Kao rezultat ove humanitarne krize, gradsko stanovništvo se naglo povećalo. [[Datoteka:Salonica-view-aerial2.jpg|thumb|left|240px|Pogled na gradsko središte i luku]] Solun je zauzela [[Treći rajh|Nacistička Njemačka]], [[9. april]]a [[1941]]. godine i držala ga pod okupacijom sve do 30. oktobra [[1944]]. Grad je teško oštećen u [[Saveznici|Savezničkom]] bombardiranju, a židovsko stanovništvo su gotovo u potpunosti istrijebili [[nacisti]]. Jedva je tisuću Židova preživjelo. Poslije rata je Solun brzo obnovljen i broj stanovništva se naglo povećao. Grad se najviše razvijao od 1950-ih do 1980-tih, ali bez urbanističkog plana, što je dovelo do velikih prometnih gužvi, koje su ostale do danas. 20. juna [[1978]]. godine, grad je pogodio jak potres jačine 6.5 stupnjeva. Ovaj potres je prouzročio štetu na mnogim zgradama i povijesnim spomenicima, kao i smrt 40 ljudi. Grad se opet brzo oporavio i nakon ove prirodne katastrofe. Raniji kršćanski i bizantski spomenici u Solunu su stavljeni na [[UNESCO]]-v popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]], [[1988]]. godine. Solun je postao [[Europski grad kulture]] za [[1997]]. godinu. Solun je vrlo važan univerzitetski centar [[Jugoistočna Europa|jugoistočne Europe]] i u njemu živi veliki broj studenata iz cijele zemlje. U gradu se nalazi Aristotelovo Sveučilište, najveće u Grčkoj, i Makedonsko Sveučilište. == Privreda == Solunska privreda najviše ovisi o luci, kao i o industirjskom i trgovačkom sektoru. Industrijski se u gradu proizvodi: rafinirano ulje, kemikalije, [[tekstil]], strojevi, [[brašno]], [[cement]], farmaceutika i alkohol. Veliki broj obližnjih država, koriste ovaj grad kao luku. Većina ljudi u gradu je zaposlena u manjim poduzećima. Službeno je 2002. godine, stopa [[nezaposlenost]]i bila 10%, ali pravi brojevi su vjerojatno mnogo niži. == Stanovništvo == === Statistički podaci === Stanovništvo u Solunskoj općini- {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Godina !! Stanovništvo !! Promjena |- | 1981 || 406,413 || - |- | 1991 || 383,967 || -22,446/-5.52% |- | 2001 || 363,987 || -19,980/-5.20% |} Iako se stanovništvo općine Solun, konstantno smanjuje, aglomerizacijsko područje grada raste, budući da se stanovništvo preseljava u predgrađa. === Solunski [[Jevreji|Židovi]] === [[Datoteka:Street in Ladidaka neighbourhood of Thessaloniki July 2006.jpg|240px|thumb|left|Dućani u četvrti Ladadika, koja je prije bila židovska četvrt]] Solunska [[Jevreji|židovska]] zajednica je bila većinom [[sefardi]]jskog porijekla, iako je postojala i manja skupina starih [[Romanioti|Romaniota]]. Tokom otomanske vladavine, Židovi u Solunu su činili više od polovice stanovništva i postojala je jaka židovska vladavina u trgovini, sve dok Grčka nije preuzela grad u 1912. godini. Kao rezultat židovskog utjecaja na grad, veliki broj nežidovskog stanovništva je govorila [[ladino]], a grad se praktički gasio u subotu, na židovski [[sabat]]. Najveće opadanje broja Židova počinje nakon velikog požara 1917. Grčka je vlada u svojim naporima heleniziranja grada, namjerno onemogućavala povratak Židova svojim domovima, iako je kompenzirala njihove gubitke. Veliki broj Židova se tad preselio u [[Turska|Tursku]], [[SAD]], [[Europa|Europu]] i [[Aleksandrija|Aleksandriju]] u [[Egipat|Egiptu]]. [[1922]]. godine. zakon koji je zabranio trgovinu nedjeljom je dodatno uzdrmao židovske trgovce. Solunski Židovi su i dalje bili važan dio grada, sve do nacističke okupacije za vrijeme Drugog svjetskog rata. Nacisti su smaknuli 96% solunskih Židova u [[holokaust]]u, čime su uništili židovsku zajednicu grada. Danas u gradu živi oko 1.000 Židova, iako postoje značajne zajednice solunskih Židova u SAD-u i [[Izrael]]u. '''Židovi u Solunu'''<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/history/pages/his.htm |access-date=2007-02-04 |archivedate=2008-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081226001725/http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/history/pages/his.htm |deadurl=yes }}</ref> {| class="wikitable" ! Godina ! Ukupno stanovništva ! Židovsko stanovništvo ! postotak Židova |- |1842 | align="right" |70,000 | align="right" |36,000 | align="right" |51% |- |1870 | align="right" |90,000 | align="right" |50,000 | align="right" |56% |- |1882/84 | align="right" |85,000 | align="right" |48,000 | align="right" |56% |- |1902 | align="right" |126,000 | align="right" |62,000 | align="right" |49% |- |1913 | align="right" |157,889 | align="right" |61,439 | align="right" |39% |- |1943 | align="right" | | align="right" |53,000 | align="right" | |- |2000 | align="right" |363,987 | align="right" |1,000 | align="right" |0% |} == Kultura == [[Datoteka:Thessaloniki odeion August 2 2006.jpg|thumb|240px|right|Dio Hipodroma]] [[Datoteka:Agia Sofia front July 2006.jpg|thumb|240px|right|Aja Sofija.]] === Muzeji === * [http://www.jmth.gr/ Židovski muzej u Solunu] (Museo Djudio de Salonik) * Makedonski muzej suvremene umjetnosti * [http://www.greekstatemuseum.com Državni muzej suvremene umjetnosti] * Makedonsko-trački folklorni i etnološki muzej * [http://www.mbp.gr/ Muzej Bizantske kulture] * [http://alexander.macedonia.culture.gr/2/21/211/21116/e211pm01.html Solunski arheološki muzej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206012106/http://alexander.macedonia.culture.gr/2/21/211/21116/e211pm01.html |date=2006-12-06 }} * [http://www.cinemuseum.gr Solunski kinematografski muzej]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Solunski muzej makedonske borbe * [http://www.sportmuseum.gr/index.php?lan=1 Solunski sportski muzej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061222080321/http://www.sportmuseum.gr/index.php?lan=1 |date=2006-12-22 }} * [http://www.eyath.gr/ Vodeni muzej] * Bijeli toranj, muzej i spomenik * [http://www.tmth.edu.gr/ Tehnički muzej ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070111014723/http://www.tmth.edu.gr/ |date=2007-01-11 }} * [http://www.thmphoto.gr/ Muzej fotografije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061224214900/http://www.thmphoto.gr/ |date=2006-12-24 }} * [http://web.auth.gr/teloglion/ Zaklada za umjetnost Teloglion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070406234057/http://web.auth.gr/teloglion/ |date=2007-04-06 }} === Arheološka nalazišta === * Kripta crkve sv. Dimitrija * Agia Paraskevi, Solun, staro groblje * Stara Agora u Solunu * Manastir Latomos u Solunu * Rimska palača i Hipodrom === Spomenici === * Galerijev slavoluk i grobnica * Gradske zidine * Trigonijski toranj * Stara Agora * Rotunda * Rimska palača i Hipodrom * Crkva Aje Sofije === Manifestacije === * [https://www.thessalonikitourism.gr/index.php/en/component/k2/item/453-thessaloniki-international-trade-fair Solunski međunarodni trgovački sajam] * [http://www.filmfestival.gr/ Solunski međunarodni filmski festival] * [http://www.filmfestival.gr/docfestival/index.htm Solunski festival dokumentarnog filma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806104925/http://www.filmfestival.gr/docfestival/index.htm |date=2007-08-06 }} * [http://www.photosynkyria.gr/ Solunski međunarodni festival fotografije] * Dimitria * Video Dance Festival * DMC DJ Championship === Mediji === {| width="100%" |- valign="top" | width="50%" | ==== Novine ==== * Makedonia-Thessaloniki * Agelioforos ==== Televizija ==== * [[ERT3]] [http://www.ert3.gr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=2013-05-30 }} - odjeljak [[Elliniki Radiophoniki Tileorasi]] (ERT) * [[TV Macedonia]] [http://www.maketv.gr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127163728/http://www.maketv.gr/ |date=2012-11-27 }} * TV100 * Apollon TV * Best TV (lokalna) * TV Balkania * [http://www.europeone.gr Europe One] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620223252/https://europeone.gr/ |date=2021-06-20 }} * Omega TV * Orion TV * Panorama TV * Gnomi TV * TV Thessaloniki * Vergina TV * 4E, Crkvena TV stanica | width="50%" | ==== Radio ==== * [http://www.984.gr Panorama FM - 98.4 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215172521/http://www.984.gr/ |date=2018-12-15 }} * [http://www.starfm.gr Star FM - 97.1 FM] * [http://www.laikos.fm Laikos FM - 87.6 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818051714/http://laikos.fm/ |date=2019-08-18 }} * [http://www.88miso.gr Mylos FM - 88.5 FM] * [http://www.radiodj89.gr Thessaloniki Radio Deejay - 89.0 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307080501/http://radiodj89.gr/ |date=2018-03-07 }} * [http://www.zooradio.gr Zoo Radio - 90.8 FM] * [http://www.ellinikosfm.gr Ellinikos FM - 92.8 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619155722/http://www.ellinikosfm.gr/ |date=2021-06-19 }} * [http://www.heartfm.gr Heart FM - 93.1 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916131950/http://heartfm.gr/ |date=2019-09-16 }} * [http://www.radiothessaloniki.gr Radio Thessaloniki - 94.5 FM] * [http://www.eroticosfm.gr Eroticos FM - 94.8 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060224074951/http://www.eroticosfm.gr/ |date=2006-02-24 }} * [http://www.cosmoradio.gr Cosmoradio - 95.1 FM] * [http://www.metropolisfm.gr Athlitiko Metropolis - 95.5 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210230846/http://www.metropolisfm.gr/ |date=2014-02-10 }} * [http://www.ert3.gr ERT 3 95.8 FM - public - 95.8 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=2013-05-30 }} * [http://www.ert3.gr ERT 3 102 FM - public - 102.0 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=2013-05-30 }} * [http://www.extrasports.gr Extra Sport - 103.0 FM] * [http://www.bananafm.gr Banana FM - 104.0 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110502083204/http://bananafm.gr/ |date=2011-05-02 }} * [http://www.rockradio.gr Rock Radio 104.7 - 104.7 FM] * [http://www.1055rock.gr 1055 Rock - 105.5 FM] * [http://www.cityinternational.gr City International -106.1 FM ] * [http://www.safari.gr Safari FM - 107.1 FM] * [http://www.republicradio.gr Republic Radio - 100.3 FM]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === Sportski klubovi === [[Datoteka:Toumba-Stadium7.jpg|thumb|left|150px| Navijači '''PAOK'''-a na utakmici]] [[Datoteka:Aris-Basket2.jpg|thumb|right|150px|[[Alexandreio Melathron]] (Palais des Sports) Košarkaška dvorana (kapacitet: 5.500). Dom povijesne košarkaške momčadi '''Aris''']] * [[Iraklis]] FC [http://www.iraklis-fc.gr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219063023/http://www.iraklis-fc.gr/ |date=2008-02-19 }} Igra u prvoj ligi. (2005-2006: 4. mjesto) * [[PAOK FC]] [http://www.paokfc.gr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924211614/http://www.paokfc.gr/ |date=2020-09-24 }} Igra u prvoj ligi. (2004-2005: 5. mjesto) * [[Aris FC]] [http://www.arisfc.gr/] Igra u prvoj ligi. (2004-2005: 14. mjesto) * [[Apollon Kalamarias]] [http://www.apollonkalamariasfc.gr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017162242/http://www.apollonkalamariasfc.gr/ |date=2008-10-17 }} Igra u prvoj ligi (2004-2005: 12. mjesto) * Agrotikos Asteras - treća liga * Epanomi (bivši ILTEX Lykoi, danas su to spojeni klubovi) - treća liga * Pavlos Melas FC - treća liga === Bolnice i klinički centri === * Međubalkanski medicinski centar [http://www.iatriko.gr] * AHEPA sveučilišna bolnica [http://www.ahepahosp.gr] * [http://www.papageorgiou-hospital.gr Bolnica Papageorgiou] * [http://www.gpapanikolaou.gr/gr/index_gr Bolnica Papanicolaou]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Solunska Hipokratova bolnica * bolnica Georgia Gennimatasa * Bolnica sv. Dimitrija * [http://www.klinikiagiosloukas.gr Klinika sv. Luke] * [http://www.euromedica.com.gr/DisplayCenterInfo.asp?un_id=68 Kyanous Stavros(Crveni Križ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414154612/http://www.euromedica.com.gr/DisplayCenterInfo.asp?un_id=68 |date=2005-04-14 }} == Transport == [[Datoteka:Thessaloniki-E75.jpg|thumb|right|190px|Zapadni ulaz u Solun sa autoputa [[E75]] ('''Solun'''-[[Katerini]]-[[Atena]])]] Prvi autoput je kroz Solun prošao u 1970-ima. Solun je dostupan sa autoputem GR-1/E75 iz [[Atena (grad)|Atene]], GR-4, GR-2, (Via Egnatia) /E90 i GR-12/E85 iz Seresa and [[Sofija|Sofije]]. Autoput GR-1 je u 1970-ima došao do Soluna i to je bio kraj njegove izgradnje. U 1980-ima, započela je gradnja solunske obilaznice, koja se otvorila 1988. Nedavno je postojeća infrastruktura na autoputevima dograđena. Gradnja 9.6&nbsp;km duge mreže [[metro]]a će početi u junu 2006. Gradnja će trajati 6.5 godina, ako sve bude teklo po planu i biti će završena krajem 2012. godine. Ovo će bitno smanjiti velike gužve u središtu grada. Javni prijevoz u gradu se trenutno odvija samo [[autobus]]ima. Grad je veliko željezničko čvorište na Balkanu, sa izravnim vezama za Sofiju, [[Skoplje]], [[Beograd]], [[Moskva|Moskvu]], [[Beč]], [[Budimpešta|Budimpeštu]], [[Istanbul]] i [[Zagreb]], kao i za Atenu i druga odredišta u Grčkoj. Zračni promet se odvija preko Makedonskog međunarodnog aerodroma. Budući da su aerodromske piste dosta kratke, aerodrom ne može primati prevelike [[avion]]e, u budućnosti se planira njeno proširenje. == Klima == Solun se nalazi u području izmijenjene [[Sredozemna klima|sredozemne klime]], zahvaljujći otvorenosti grada i okolice utjecajima iz unutrašnjosti [[Balkan]]a. Zbog toga su [[Zima|zime]] s negativnim temperaturam i omanjim količinama snijega normalna pojava, što je bitno drugačije od južne [[Grčka|Grčke]] i [[Atena|Atene]]. [[Mraz]] je također česta pojava zimi. [[Leto|Ljeta]] su topla, ali ne žarka sa rijetkim padavinama u vidu jakih pljuskova. Godišnja količina oborina je 451&nbsp;mm. {| class="wikitable" | style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | [[Mjesec]] | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mar | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maj | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Dec |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maks. [°C] | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 9 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 10 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 13 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 18 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 23 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 28 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 31 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 30 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 26 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 21 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 14 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 10 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Min. [°C] | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 1 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 12 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 16 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 15 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Padaline (mm) | style="background: #0033FF; color: black;" | 40 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 38 | style="background: #0033FF; color: black;" | 43 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 35 | style="background: #0033FF; color: black;" | 43 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 30 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 22 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 20 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 27 | style="background: #0033FF; color: black;" | 45 | style="background: #0033FF; color: black;" | 58 | style="background: #0033FF; color: black;" | 50 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Najviše temp. [°C] | style="background: #FFFF99;" | 20 || style="background: #FFFF99;" | 22 | style="background: #FFCC66;" | 25 | style="background: #FFCC00;" | 31 || style="background: #FF9900;" | 36 | style="background: #FF9900;" | 39 | style="background: #FF9900;" | 42 || style="background: #FF9900;" | 39 | style="background: #FF9900;" | 36 | style="background: #FFCC00;" | 32 || style="background: #FFCC66;" | 27 | style="background: #FFCC66;" | 26 |} == Galerija slika == <gallery> Image:Thessaloniki_from_Karabournaki.jpg|Djelomični pogled na grad Image:Thessaloniki Ottoman House.JPG|Jedna od starih kuća u Ano Poliju Image:Thessaloniki Eptapyrgio entrance.jpg|Ulaz u Eptapirgio Image:Olympion Cinema Thessaloniki.jpg|Kino '''Olympion'''; mjesto filmskog festivala Image:Looking down at Hagia Sophia Sq Thessaloniki 2004.jpg|Trg '''Aja Sofija''' Image:Aristotelous Sq Christmas 2005.jpg|Božićne lampice na Aristotelovom trgu Image:Thessaloniki City Walls.JPG|Gradski zidovi u zimi Image:Thessaloniki rooftops August 8 2006.jpg|Istočni Solun </gallery> == Značajne osobe == * [[Kiril i Metod|Sveti Kiril i Metod]], apostoli Slavena. * [[Manolis Anagnostakis]], doktor i ljevičarski pisac * [[Pavle Savić]], srpski fizičar * [[Stavros Koujioumtzis]] (1932-2005), grčki glazbenik i kompozitor * [[Dionisis Savvopoulos]] (rođen 1944.), grčki glazbenik, pjevač i kompozitor * [[Arif Hikmet]] (umro 1978.), turski arhitekt * [[Stratos Dionisiou]] (umro 1990.), pjevač * [[Zoe Laskari]] (rođena 1938.), grčka glumica * [[Marinella]] (rođena 1935.), grčka pjevačica * [[Kostas Voutsas]] ( rođen 1930.), grčki glumac * [[Calliope Tatti]] (1897 - 1978) * [[Mustafa Kemal Atatürk]] (1881 - 1938), političar, osnivač moderne Turske * [[Nazım Hikmet]], (1902 - 1963), turski pjesnik * [[Cahit Arf]] (1910 - 1997), turski matematičar * [[Salih Omurtak]] (1889 - 1954) turski general * [[Peja Stojaković]], srpsko-grčki [[NBA]] košarkaš == Gradovi prijatelji == (po kronološkom redu) * {{flag|SAD}} [[Hartford, Connecticut|Hartford]], [[Connecticut]], od 5. maja [[1962]]. * {{flag|Bugarska}} [[Plovdiv]], od 27. veljače [[1984]]. * {{flag|Australija}} [[Melbourne]], [[Victoria (Australija)|Victoria]], od 19. marta [[1984]]. * {{flag|Cipar}} [[Limasol]], [[Cipar]], od 30. juna [[1984]]. * {{flag|Njemačka}} [[Leipzig]], [[Saska]], od 10. oktobra [[1984]]. * {{flag|Italija}} [[Bologna]], [[Emilia-Romagna]], od 20. oktobra [[1984]]. * {{flag|Slovačka}} [[Bratislava]], od 23. aprila [[1986]]. * {{flag|Njemačka}} [[Köln]], [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]], od 3. maja [[1988]]. * {{flag|Rumunjska}} [[Constanţa]], od 5. jula [[1988]]. * {{flag|SAD}} [[San Francisco, California|San Francisco]], [[Kalifornija]], od 6. augusta[[1990]]. * {{flag|Francuska}} [[Nica]], [[Provansa-Alpe-Azurna obala]], od 20. marta [[1992]]. * {{flag|Egipat}} [[Aleksandrija]], od 12. jula [[1993]]. * {{flag|Izrael}} [[Tel Aviv]], od 24. novembra [[1994]]. == Reference == {{izvori}} {{Commonscat|Thessaloniki}} == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20080118232140/http://www.thessalonikicity.gr/ Službena stranica] * [http://www.cityportal.gr Vodič kroz grad] * [http://www.filmfestival.gr/ Solunski filmski festival] * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?tb=1&city=Thessaloniki&country=GR Mapquest - Solun] * [http://www.travel-to-thessaloniki.com/ Vodič] * [http://www.saloniki.org www.saloniki.org Solun] * [http://www.superbgreece.com/Makedonia/Thessaloniki/index.htm Vodič za posjetitelje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103151442/http://www.superbgreece.com/Makedonia/Thessaloniki/index.htm |date=2006-01-03 }} * [http://sabin.ro/gallery/thessaloniki Galerija fotografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107065913/http://sabin.ro/gallery/thessaloniki |date=2007-01-07 }} * [http://lahana.org/blog/Thessaloniki%20postcard.htm Stare razglednice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927073224/http://lahana.org/blog/Thessaloniki%20postcard.htm |date=2007-09-27 }} * [http://www.in-chalkidiki.com/thessaloniki.htm Solun današnjice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206191234/http://www.in-chalkidiki.com/thessaloniki.htm |date=2007-02-06 }} * [http://www.greece-map.net/thessaloniki.htm Karta grada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312123543/http://www.greece-map.net/thessaloniki.htm |date=2007-03-12 }} * [http://www.auth.gr/ Aristotelovo sveučilište u Solunu] * [http://lahana.org/blog/Thessaloniki.htm Tramvaj u Solunu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927073232/http://lahana.org/blog/Thessaloniki.htm |date=2007-09-27 }} * [http://www.uom.gr/ Makedonsko Sveučilište] {{Glavni gradovi grčkih prefektura}} {{Evropski gradovi kulture}} [[Kategorija:Gradovi u Grčkoj]] [[Kategorija:Solun| ]] 3y5b5bducfah4ol8hws2jfemm29s72t 0 23788 42713748 42713488 2026-10-25T19:00:19Z Alekol 2231 /* Januar/Siječanj */ 42713748 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{godina u drugim kalendarima|1927}} Godina '''1927''' ('''[[Rimski brojevi|MCMXXVII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]]. __NOTOC__ <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1927''': <br /> [[1927#Januar/Siječanj|1]] • [[1927#Februar/Veljača|2]] • [[1927#Mart/Ožujak|3]] • [[1927#April/Travanj|4]] • [[1927#Maj/Svibanj|5]] • [[1927#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1927#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1927#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1927#Septembar/Rujan|9]] • [[1927#Oktobar/Listopad|10]] • [[1927#Novembar/Studeni|11]] • [[1927#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1927#Rođenja|Rođenja]] • [[1927#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Kraljevskom poveljom osnovan [[BBC]] (''British Broadcasting Corporation'') kao javno finansirana korporacija (umesto komercijalne ''British Broadcasting Company'' osnovane 1922.). * 1. 1. - U [[Kraljevina Mađarska (1920–1946)|Mađarskoj]] uvedena nova valuta [[penge]] ili pengov (''pengő '' - "zvonki", kao što srebro zvoni) - traje do hiperinflacije 1945-46. * 1. 1. - [[Wang Jingwei]] u saradnji sa komunistima uspostavio vladu u [[Wuhan]]u - Wangova frakcija [[Kuomintang]]a je u rivalitetu sa [[Chiang Kai-shek]]ovom. * 1. 1. - Kod [[Kadrifakovo|Kadrifakova]] streljana dvojica komita, osuđena za masakr iz 1923. Jedan od njih uspeo da prethodno izbode zatvorskog čuvara.<ref>"Streljanje bugarskih komita", Politika 2. jan. 1927, str. 5</ref> * [[2. 1.]] - U Meksiku počinje [[Kristeroski rat]]: katolici digli pobunu protiv izrazito antiklerikalne [[Plutarco Elías Calles|Callesove]] vlade (do 1929). * 3 -6. 1. - Kineski nacionalisti zauzimaju britanske koncesije [[Hankou]] i [[Jiujiang]] (ili u februaru?). * [[7. 1.]] - Prvi transatlantski [[telefon]]ski poziv Njujork-London, putem radio talasa. * [[9. 1.]] - [[Požar u Lauriel Palaceu]]: 78-oro dece stradalo u montrealskom bioskopu. * [[10. 1.]] - Premijera filma "[[Metropolis (film)|Metropolis]]" u Berlinu. * [[23. 1.]] - Oblasni izbori u Kraljevini SHS<ref>"Politika" od 3. dec 1926 i kasnije je davala neke izborne okruge</ref>, radikali ometaju HSS, naročito u Vojvodini i Bosni. * [[25. 1.]] - Fuzijom firmi ''Remington Typewriter Company'' i ''Rand Kardex Bureau'' nastaje proizvođač poslovnih mašina [[Remington Rand]] (Sperry Rand 1955, [[Unisys]] 1986). * [[28. 1.]] - [[HSS]]-ovci govore o izbornom teroru, na osnovu dobrih rezultata traže peto ministarstvo, glasaju sa opozicijom. Ostavka pete vlade [[Nikola Uzunović|Nikole Uzunovića]]. * [[29. 1.]] - [[Ibn Saud]] uzdigao svoj stari [[Sultanat Nadžd]] u kraljevinu (pošto je već kralj [[Kraljevina Hidžaz|Hidžaza]], kojeg je osvojio 1925). * [[30. 1.]] - Austrija: sukob desničarskih veterana i socijaldemokratskog [[Republikanischer Schutzbund|Schutzbunda]] sa dvoje mrtvih u [[Schattendorf]]u. * [[31. 1.]] - Zatvorena [[Međusaveznička vojna kontrolna komisija]] u Berlinu (u različite datume za razne zemlje tokom godine). === Februar/Veljača === [[Datoteka:Sava Šumanović - Luncheon on the Grass.jpg|mini|200px|[[Sava Šumanović]]: "Doručak na travi"]] [[Datoteka:Sava Šumanović - Pijana lađa.jpg|mini|200px|[[Sava Šumanović]]: "Pijana lađa"]] * [[1. 2.]] - Šesta vlada [[Nikola Uzunović|Nikole Uzunovića]] - koalicija dve struje [[narodna radikalna stranka|radikala]] i [[Slovenska ljudska stranka (1892)|klerikalaca]] (bez [[Hrvatska pučka seljačka stranka|radićevaca]]). * [[3. 2.]] - Pobuna protiv portugalske vlade u Portu, traje šest dana, stradalo je 120 ljudi. * [[6. 2.|6]] - [[18. 2.]] - [[Nikaragvanski građanski rat (1926–27)]]: Bitka za Chinandegu je najkrvaviji okršaj rata, stotine mrtvih i razrušena [[Chinandega]]. * [[8. 2.]] - Sahranjen japanski [[Joshihito, car Taishō]] (umro u decembru). * [[10. 2.]] - Antiimperijalistički kongres u Briselu, osnovana [[Liga protiv imperijalizma]] s jakim uticajem Kominterne. * [[12. 2.]] - Britanski vojnici se iskrcavaju u [[Šangaj]]u (Kinezi štrajkuju zbog toga nedelju dana kasnije). * [[14. 2.]] - Jak zemljotres kod [[Ljubinje|Ljubinja]] u Hercegovini ([[Magnituda zemljotresa|M]] 6.0, int. VIII) - 100 mrtvih. * februar - ''[[Tenentismo]]'': posle skoro dve i po godine okončana lutanja [[Luís Carlos Prestes|Prestesove]] kolone po unutrašnjosti Brazila (levičarski mlađi oficiri pobunjeni protiv vlade). * [[18. 2.]] - [[Kanada]] uspostavila diplomatske odnose sa [[SAD]] (ranije preko Londona). * [[19. 2.]] - Film ''[[It (film, 1927)|It]]'' ulazi u masovno prikazivanje u SAD, [[Clara Bow]] postaje zvezda. * 19. 2. - Radio stanica [[CFRB]] u Torontu je prva na svetu koja radi na naizmeničnu struju, umesto jednosmernu iz baterije. * [[23. 2.]] - [[Werner Heisenberg]] formulisao [[Relacije neodređenosti|princip neodređenosti]]. * 23. 2. - Sastaju se oblasne skupštine u KSHS i biraju svoje organe. * [[24. 2.]] - Tokom odgovora ministra unutrašnjih poslova [[Božidar Maksimović|Bože Maksimovića]] (zvani "Boža Kundak") na optužbe za policijsku brutalnost, opozicija uvela u skupštinu i ogolela pretučenog čoveka<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/2/25?pageIndex=00002 Politika, 25. februar 1927. str. 2]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. * [[26. 2.]] - [[Đuro Basariček]] tvrdi da Maksimović nije kriv za krizu već "tajne sile" protivne parlamentarizmu<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/2/27?pageIndex=00002 Politika, 27. februar 1927. str. 2]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref> (pretpostavlja se Kralj i [[Bela ruka|belorukaški]] oficiri<ref>East Central Europe between the two World Wars, By Joseph Rothschild, page 227</ref>) - Radić se ograđuje. * [[27. 2.]] - U Šangaj stižu i američki marinci iz 4. regimente. === Mart/Ožujak === * [[2. 3.]] - Rešen granični spor između [[Kvebek]]a i [[Newfoundland i Labrador|Newfoundlanda]] na [[Labrador (poluotok)|Labradoru]] (tj. između dominionâ Kanada i Newfoundland). * [[3. 3.]] - Ciklon pogodio [[Madagaskar]], stotine mrtvih. * [[4. 3.]] - Zagrepčanka [[Štefica Vidačić]] u Berlinu izabrana za mis Evrope; doček u [[Zagreb]]u [[6. 3.]]<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/3/8?pageIndex=00003 Politika, 8. mart 1927. str. 3]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. * [[7. 3.]] - Zemljotres pogađa zapadni [[Honšu]] u Japanu - blizu 3.000 mrtvih. * [[10. 3.]] - Mobilizacija u Albaniji usled zategnutosti sa Kraljevinom SHS. * 10. 3. - Italija ratifikovala Pariski ugovor iz 1920, kojim je Besarabija priznata kao deo Rumunije (pošto ga Japan nije ratifikovao, nije stupio na snagu)<ref>{{cite book|title=Multinational Operations, Alliances, and International Military Cooperation Past and Future|url=https://books.google.com/books?id=I6n97Zl9tqsC&pg=PA66|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-087242-6|pages=66–}}</ref>. * [[15. 3.]] - Finansijska kriza Shōwa u Japanu, krah više banaka. * [[19. 3.]] - Italijanska vlada tvrdi da Jugoslavija namerava da upadne u Albaniju, što ona, zbog ugovora sa Tiranom, "ne može trpeti" - kriza sa Italijom. * [[21. 3.]] - Komunisti na čelu sa [[Zhou Enlai]]em i [[Chen Duxiu]]om digli ustanak u Šangaju, podržavajući napredovanje [[Chiang Kai-shek]]a. * [[24. 3.]] - [[Nankinški incident]]: Kuomintangove trupe ulaze u [[Nanking]], u kome su neredi i napadi na zapadnjake, na šta ovi odgovaraju bombardovanjem grada. * [[26. 3.]] - Chiang Kai-shek stigao u Šangaj. === April/Travanj === [[Datoteka:Velimir vukicevic.jpg|mini|150px|[[Velimir Vukićević|Velja Vukićević]], premijer KSHS 1927-28]] * [[5. 4.]] - Italija i Mađarska potpisale Ugovor o prijateljstvu, pomirenju i arbitraciji. * [[7. 4.]] - Bell System preneo živu TV sliku sekretara trgovine SAD [[Herbert Hoover|Herberta Hoovera]] iz Washingtona na Manhattan - prva javna demonstracija dalekometne televizije (elektromehanički sistem, neonska lampa kao "ekran")<ref>[http://www.corp.att.com/attlabs/reputation/timeline/27tv.html 1927: Long Distance TV Transmission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629100508/http://www.corp.att.com/attlabs/reputation/timeline/27tv.html |date=2015-06-29 }}. corp.att.com (pristup. 20.9.2015.)</ref>. * 7. 4. - U Parizu prikazan ''[[Napoléon (1927 film)|Napoléon]]'', film [[Abel Gance|Abela Ganca]] sa mnogim inovativnim tehnikama. * [[9. 4.]] - [[Sacco i Vanzetti]] osuđeni na smrt na drugom suđenju za dva ubistva tokom pljačke 1920. - protesti širom sveta. * 9. 4. - U Pekingu uhapšen suosnivač KPK [[Li Dazhao]], pogubljen kasnije tokom meseca. * [[11. 4.]] - Počeo [[Vizantologija|vizantološki]] kongres u Beogradu. * [[12. 4.]] - [[Šangajski masakr 1927.]] - kineski [[Kuomintang]] se okrenuo protiv dojučerašnjih saveznika [[Komunistička partija Kine|komunista]] - raskid KMT sa KPK i Sovjetskim Savezom, ali i između levog i desnog krila KMT. [[Kineski građanski rat]] traje s prekidima do 1949-50. * 12. 4. - Zakon o kraljevskoj i parlamentarnoj titulaturi menja ime [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske]] u Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Severne Irske. * [[14. 4.]] - Zvanični datum prvog proizvedenog švedskog automobila [[Volvo]]. * [[16. 4.]] - Ostavka Uzunovićeve vlade. * [[17. 4.]] - Novi premijer KSHS je [[Velimir Vukićević|Velja Vukićević]], vlada je koalicija radikala, [[Vojislav Marinković|Marinkovićeve]] struje [[demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrata]] i [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spahe]]. * [[19. 4.]] - [[Mae West]] osuđena na deset dana zatvora zbog "opscenosti" u komadu ''Sex''. * [[22. 4.]] - [[5. 5.]] - [[Velika poplava Misisipija (1927)|Velika poplava Misisipija]], najrazornija rečna poplava u istoriji SAD. === Maj/Svibanj === [[Datoteka:Volvo ÖV4 1927.jpg|mini|200px|[[Volvo ÖV 4]], prvi model firme]] * [[4. 5.]] - Mir iz Tipitape (Espino Negro) uz američko posredovanje okončava građanski rat u Nikaragvi, ali neki liberali, naročito [[Augusto César Sandino]] ga ne priznaju. * [[6. 5.]] - Prikazan film ''[[7th Heaven (film, 1927)|7th Heaven]]''. * [[8. 5.]] - Avijatičari [[Tadija Sondermajer]] i [[Leonid Bajdak]] svečano dočekani u Beogradu nakon etapno preletenog puta Pariz - Bombaj - Beograd (podsticaj za novo preduzeće u osnivanju, [[Aeroput]]). * 8. 5. - [[Charles Nungesser]] i [[François Coli]] poleteli sa "Belom pticom" (''[[L'Oiseau Blanc]]'') iz Pariza prema Njujorku, moguće da su se srušili na američko kopno. * [[9. 5.]] - Australski parlament prvi put zaseda u [[Canberra|Canberri]] (ranije u [[Melbourne|Melbournu]]). Parlament je otvorio [[George VI od Ujedinjenog Kraljevstva|vojvoda od Yorka]], budući kralj George VI, kome je to bila prva veća proba posle terapije govora sa [[Lionel Logue|Lionelom Logueom]]. * [[10. 5.]] - [[Konkordat]] između Kraljevine Rumunije i Svete stolice. * [[11. 5.]] - U SAD osnovana Akademija filmskih umetnosti i nauka (''[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]''). * [[12. 5.]] - Racija na sovjetsko trgovačko poslanstvo u Londonu, pronađeni dokazi o špijunaži. * [[15. 5.]] - Katastrofalni "[[Rudnik|Rudnički]] zemljotres" u Šumadiji ([[Magnituda zemljotresa|M]] 5.9, int. IX). * [[16. 5.]] - Bitka u La Paz Centru, okršaj otpadničkih liberala i američkih marinaca u Nikaragvi. * maj? - Ida Kravanja, najlepša Slovenka i buduća glumica [[Ita Rina]], otišla krišom od majke u Berlin, ubrzo snima prvi film<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1927/05/30?pageIndex=00007 ''"Kako deca varaju svoje roditelje"''. Politika, 30. 5. 1927, str 7]. digitalna.nb.rs</ref>. * [[18. 5.]] - Katastrofa u školi u [[Bath, Michigan]] - član školskog odbora, pritisnut porezima i hipotekom, digao školu u vazduh - poginulo ukupno 45 osoba, od toga 38 dece. * [[20. 5.]] - Ugovorom iz Džede Velika Britanija priznaje [[Ibn Saud]]ov suverenitet nad [[Kraljevina Hidžaz i Nadžd|Kraljevinom Hidžaz i Nadžd]] (od 1932. [[Saudi Arabija]]). [[Datoteka:Lindbergh takes off from Roosevelt Field.jpg|mini|280px|[[Charles Lindbergh|Lindberghov]] ''[[Spirit of St. Louis]]'' uzleće]] * [[20.5.|20]]-[[21. 5.]] - '''[[Charles Lindbergh]]''' sam preleteo preko Atlantika, od Njujorka do Pariza, čime je osvojio [[Orteigova nagrada|Orteigovu nagradu]]. * [[22. 5.]] - Od zemljotresa kod grada [[Xining]] u centralnoj Kini stradalo 200.000 ljudi. * 22. 5. - [[Carlos Ibáñez del Campo]] dobija sumnjivih 98% glasova na [[čile]]anskim predsedničkim izborima - diktatorska vlast s velikim javnim radovima i potrošnjom na osnovu zajmova (predsednik 1927-31. i 1952-58). * [[25. 5.]] - [[Clärenore Stinnes]] krenula iz Berlina sa [[Carl-Axel Söderström|Carl-Axelom Söderströmom]] na putovanje oko sveta automobilom (do juna 1929). * [[27. 5.]] - V. Britanija prekinula diplomatske odnose sa SSSR zbog špijunaže i podzemne agitacije. * [[31. 5.]] - Proizveden poslednji [[Ford Model T]] (15.007.033 komada za 19 godina). === Jun/Juni/Lipanj === * [[4. 6.]] - KSHS prekinula diplomatske odnose sa Albanijom nakon što je uhapšen jedan službenik poslanstva u Tirani i zbog prošlomesečnih graničnih incidenata; odnosi obnovljeni sledećeg meseca uz posredovanje evropskih sila<ref name="Indi"/> * [[7. 6.]] - Ruski emigrant u Varšavi ubio sovjetskog ambasadora [[Pjotr Vojkov|Pjotra Vojkova]]. * [[9. 6.]] - U SSSR pogubljeno 20 "monarhista" zbog navodnih ubistava, zavere i špijunaže. * [[12. 6.]] - Sastanak inostranih ministara Društva naroda u Ženevi povodom zategnutosti između Albanije i Kraljevine SHS. * [[14. 6.]] - Kralj potpisao ukaz o [[veliki župan|velikim županima]] (poglavari oblasti u KSHS). * [[15. 6.]] - Raspuštena Skupština KSHS, izbori [[11. 9.]]; rekonstrukcija vlade. * [[17. 6.]] - Osnovano preduzeće "[[Aeroput]]", prva jugoslovenska avio-kompanija, preteča [[JAT]]-a (prva linija otvorena [[14. 2.]] [[1928]]). * [[18. 6.]] - Mandžurski gospodar rata [[Zhang Zuolin]] zavladao [[Beiyanška vlada|pekinškom (beiyanškom) vladom]], protiv kuomintangovaca i komunista (ostaje nepunih godinu dana). * [[19. 6.]] - Makedonci iz Bugarske nastavili upade<ref name="Indi">[http://www.indiana.edu/~league/1927.htm Chronology 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102174021/http://www.indiana.edu/~league/1927.htm |date=2010-01-02 }}, Univ. of Indiana</ref>. * [[24. 6.]] - [[Corneliu Zelea Codreanu]] osnovao u Rumuniji Legiju arhanđela Mihajla, kasnije poznatu kao [[Željezna garda]]. * [[28. 6.]] - [[Tragedija u Steglitzu]], dvojica srednjoškolaca osnovala klub samoubojica, jedan od njih počinio ubojstvo treće osobe i samoubojstvo. * [[29. 6.]] - Totalno pomračenje Sunca, u KSHS pokriveno 60 - 80% diska, više na severozapadu. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:Sacvan.jpg|mini|210px|[[Sacco i Vanzetti]]]] * [[1. 7.]] - [[Richard E. Byrd]] sa posadom leti od Njujorka do Pariza, ali se zbog magle vraća na obalu Normandije gde se prinudno spuštaju. * [[4. 7.]] - Mladi inženjer [[Sukarno]] osnovao [[Indonežanska nacionalna partija|Indonežansku nacionalnu partiju]] u [[Nizozemska Istočna Indija|Nizozemskoj Istočnoj Indiji]]. * 4. 7. - Prvi put poletela [[Lockheed Vega]], prvi [[Lockheed]]ov avion. * [[9. 7.]] - Poplava Elbe u Nemačkoj, stradalo mesto [[Bad Gottleuba-Berggießhübel|Berggießhübel]]. * [[10. 7.]] - Sporazum [[Anton Korošec|Korošca]] i premijera Vukićevića na Bledu - [[Slovenska ljudska vlada (1892)|SLS]] bi ušla u vladu, ali posle izbora. * 10. 7. - [[IRA]] ubila [[Kevin O'Higgins|Kevina O'Higginsa]], potpredsednika Izvršnog veća [[Irska Slobodna Država|Irske Slobodne Države]]. * [[11. 7.]] - [[Jerihonski zemljotres (1927)|Jerihonski zemljotres]] u [[Britanski mandat nad Palestinom|mandatnoj Palestini]] i [[Emirat Transjordanija|Transjordaniji]], velika razaranja u Nablusu i Jerusalimu, najmanje 500 mrtvih. * [[15. 7.]] - [[Julska pobuna 1927.|Julska pobuna]] ili Bečka paljevina Palate pravde - u sukobu levičarskih demonstranata i policije gine 85 demonstranata i pet policajaca. * 15. 7. - U Grčkoj zabranjen makedonski jezik. * jul - Uhapšen [[Radomir Vujović]], član Politbiroa KPJ (u zatvoru do 1932). * [[17. 7.]] - [[Prvi radio prijenos nogometne utakmice u Hrvatskoj]]/Jugoslaviji - Vilim Brkić prenosio utakmicu [[Građanski]] - [[HAŠK Zagreb]]. * [[20. 7.]] - Umro rumunski kralj [[Ferdinand I (Rumunija)|Ferdinand I]], nasleđuje ga petogodišnji unuk [[Mihai I (Rumunija)|Mihai I]] (1927-30. i 1940-47; dečakov otac [[Carol II (Rumunija)|Carol II]] se vratio u zemlju 1930-40). * [[26. 7.]] - Nakon što je ranije tokom meseca osudio liberalnog vođu [[José María Moncada|Moncadu]] kao izdajnika i objavio rat SAD, [[Augusto César Sandino]] neuspešno [[Bitka za Ocotal|napada Ocotal]] (Amerikanci su upotrebili avione dvokrilce) - počinje šestogodišnja pobuna. * 26. 7. - Osnovana [[Iberijska anarhistička federacija]] (FAI). * [[29. 7.]] - [[Patrijarh moskovski Sergije]] objavio apsolutnu lojalnost Crkve sovjetskoj državi - mnogi jerarsi se odvajaju. * 29. 7. - ''Trade Disputes and Trade Unions Act'' u Ujedinjenom Kraljevstvu: zabranjeni solidarni štrajkovi i oni koji bi vršili pritisak na vladu, učešće u nezakonitom štrajku je krivično delo (zakon povučen 1946, solidarni štrajkovi opet zabranjeni 1990). === Avgust/August/Kolovoz === [[Datoteka:中國工農紅軍軍旗.svg|mini|150px|Zastava kineske Radničke i seljačke crvene armije]] * [[1. 8.]] - [[Ustanak u Nančangu]] u jugoistočnoj Kini - prvi veći sukob Kuomintanga i [[Komunistička partija Kine|KP Kine]] nakon raskida u aprilu. Ovo se smatra datumom osnivanja [[Narodnooslobodilačka armija (Kina)|Narodnooslobodilačke armije]]. * [[2. 8.]] - [[Harold Stephen Black]] izmislio [[pojačavač sa negativnom povratnom spregom]] (patent dobio tek 1937.). * 2. 8. - Predsednik SAD [[Calvin Coolidge]] objavio da neće tražiti drugi puni mandat 1928. * [[9. 8.]] - [[Sisowath Monivong]] je novi kralj [[Francuski protektorat u Kambodži|francuskog protektorata Kambodže]] (do 1941). * [[12. 8.]] - Prikazan američki film ''[[Wings (film)|Wings]]'', neke kopije imaju sinhronizovane zvučne efekte i muziku. * 14 - 28. 8. - Prvo izdanje fudbalskog [[Mitropa kup 1927.|Mitropa kupa]]: u četvrtfinalu ubedljivo poraženi jugoslovenski učesnici, Hajduk i BSK. * [[17. 8.]] - Trgovački sporazum između Francuske i Nemačke. * 19 - 21. 8. - [[Nirnberški miting]]: 3. partijski kongres [[NSDAP]] pod sloganom "Dan buđenja", snimljen prvi dokumentarac ''Eine Symphonie des Kampfwillens''. * [[23. 8.]] - [[Sako i Vanceti]] pogubljeni u SAD, uprkos međunarodnim protestima. * [[24. 8.]] - Uragan pogodio atlantske provincije Kanade, naročito Novu Skotiju - 184 mrtvih, uglavnom na moru. * [[27. 8.]] - Jugoslovenski avijatičari potpukovnik Petrović i poručnik Pajević stradali na glečeru u Tirolu<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Vreme/1927/09/04?pageIndex=00003 "Vreme", 4. septembar 1927, str. 3]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. === Septembar/Rujan === * [[3. 9.]] - Tokom zbora na sarajevskom Vratniku pucano u pravcu [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spahe]] (musliman SRNAO-vac?). * [[7. 9.]] - [[Philo Farnsworth]] preneo u svojoj laboratoriji prvu TV sliku elektronskog tipa. * 7. 9. - Komunisti na čelu sa [[Mao Ze Dong|Mao Zedongom]] dižu neuspešni [[Ustanak jesenje žetve]] u provincijama [[Hunan]] i [[Jiangxi]]. * [[8. 9.]] - [[Clyde Cessna]] i Victor Roos osnovali proizvođača aviona [[Cessna]]. * [[11. 9.]] - [[Parlamentarni izbori u Kraljevini SHS 1927.|Parlamentarni izbori]]: [[Narodna radikalna stranka]] 112 mesta (-30), [[Hrvatska pučka seljačka stranka|Narodna seljačka stranka]] (Radić) 61 (-6), [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]] 61 mesto (+25) itd. * 11. 9. - [[Krimski zemljotresi (1927)|Krimski zemljotresi]]: jak potres pogađa Krim, sutradan ujutru opaženi veliki plamenovi na moru. * [[16. 9.]] - [[Niels Bohr]] izneo [[princip komplementarnosti]] na kongresu u Italiji. * [[18. 9.]] - Osnovana mreža radio-stanica Columbia Phonographic Broadcasting System - kasniji [[CBS]]. * [[22. 9.]] - "Meč dugog odbrojavanja": bivši šampion [[Jack Dempsey]] je oborio [[Gene Tunney|Genea Tunneya]], ali pošto nije odmah otišao u neutralni kut, Tunneyu je duže odbrojavano, na kraju je i pobedio. * [[23. 9.]] - Prikazan nagrađivani film ''[[Sunrise: A Song of Two Humans]]'', prvi dugometražni sa sistemom ''[[Movietone]]'' (muzika i zvučni efekti). * jesen - Seljaci u SSSR počinju smanjivati prodaju žita državi. === Oktobar/Listopad === * [[2. 10.]] - Na beogradskom Jevrejskom groblju otkriven spomenik palim ratnicima 1912-18. * 2. 10. - Ženska stranka održala prvi zbor u Beogradu - traže žensko pravo glasa. * [[4. 10.]] - Počinje rad na kolosalnim likovima američkih predsednika na [[Maunt Rašmor]]u (do [[1941]]). * [[5. 10.]] - U [[Štip]]u ubijen gen. [[Mihailo Kovačević]] - počinioci iz [[VMRO]]-a. * [[6. 10.]] - Kasno uveče komitski napad na selo Klisuru kod [[Bosilegrad]]a. [[Datoteka:Al Jolson Jazz Singer.JPG|mini|220px|''[[The Jazz Singer]]'']] * 6. 10. - Premijera filma "[[The Jazz Singer|Džez pevač]]", prvog (delimično) ton-filma sa [[Al Jolson]]om - postiže veliki uspeh. * [[10. 10.]] - Španski diktator [[Miguel Primo de Rivera]] otvorio Nacionalnu skupštinu - ima samo savetodavnu ulogu, zadatak joj je da napravi novi ustav. * [[14. 10.]] - U Pragu ubijen albanski poslanik Cena-beg ([[Ceno Bey Kryeziu]]), pretpostavlja se po nalogu [[Ahmed Zogu|Ahmeda Zogua]]. * [[15. 10.]] - Pronađena nafta u [[Baba Gurgur]]u na severu Iraka. * oktobar - Peta [[Solvayska konferencija]] o [[Kvantna mehanika|kvantnoj mehanici]] (→ [[Debate Bohr–Einstein]], [[Kopenhagenska interpretacija]]). * [[19. 10.]] - Prvi let kompanije ''[[Pan American World Airways]]'' (bakrotirala [[1991]]). * [[20. 10.]] - Početak proizvodnje [[Ford Model A (1927–31)|Forda Model A]], zamene za [[Ford Model T|Model T]], (u prodaji od decembra) - do marta 1932. proizvedeno 4.858.644 komada u različitim stilovima. * [[22. 10.]] - HSS, [[Samostalna demokratska stranka|samostalci]] i [[Zemljoradnička stranka (Jugoslavija)|zemljoradnici]] pozvali [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrate]] i [[JMO]] u blok (Seljačko-demokratski savez), ali oni zasad ostaju u vladi. * [[23. 10.]] - Poslednji članovi [[Leva opozicija|Leve opozicije]], [[Lav Trocki]] i [[Grigorij Zinovjev]] izbačeni iz Centralnog komiteta [[SKP(b)]]. * [[25. 10.]] - Italijanski putnički brod ''[[SS Principessa Mafalda]]'' potonuo pored Brazila, 314 mrtvih. * [[26. 10.]] - HSS pred Skupštinom optužuje vladu za izborni teror u septembru. * [[28. 10.]] - [[Datoteka:Kurdish flag (1932).png|25px]] Na istoku [[Turska|Turske]] proglašena [[Kurdska Republika Ararat]] (Turci je povratili [[1930]]). * [[30. 10.]] - Grčki predsednik [[Pavlos Kunduriotis]] preživeo atentat. * [[31. 10.]] - Japanski ribarski brod ''Ryo Yei Maru'' pronađen pored države Washington sa 12 tela - brod je plutao od prošlog decembra, poslednji član posade je umro u maju. === Novembar/Studeni === [[Datoteka:Radic govori na skupstini.jpg|mini|240px|[[Seljačko-demokratska koalicija]]]] * [[5. 11.]] - U Arabiji počinje [[Ikhwanska pobuna]]: prkoseći [[Ibn Saud]]u, elementi verske milicije [[Ikhwan]] upadaju u [[Britanski mandat nad Mezopotamijom|mandatni Irak]]. * [[6. 11.]] - Osvećenje temelja [[Umetnički paviljon "Cvijeta Zuzorić"|umetničkog paviljona "Cvijeta Zuzorić"]] u Beogradu. * [[7. 11.]] - Desetogodišnjica [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]]: unutarpartijska opozicija je u Moskvi pokušala organizovati nezavisne demonstracije ali su rasterani silom. * [[8. 11.]] - Imenovana Simonova komisija za ispitivanje ustavne reforme u Britanskoj Indiji. * [[10. 11.]] - Osnovana [[Seljačko-demokratska koalicija]] ([[Stjepan Radić]] iz HSS i [[Svetozar Pribićević]] iz [[Samostalna demokratska stranka|samostalaca]]). * [[11. 11.]] - U [[Parizu]] potpisan ugovor između Francuske i Kraljevine SHS ("Pariski pakt"), kao protivteža italijanskom napredovanju na Balkanu. * [[14. 11.]] - Trocki i Zinovjev izbačeni iz partije. * [[17. 11.]] - Novi sultan [[Maroko|Maroka]] je [[Muhamed V (Maroko)|Muhamed V]] (vl. 1927-53 i 1955-61, od 1957. kao kralj). * [[22. 11.]] - Drugi Tiranski ugovor - praktično italijanski protektorat nad [[Albanija|Albanijom]]. * [[27. 11.]] - ''Columbine Mine massacre'': policija pucala na štrajkujuće rudare u [[Lafayette, Colorado]], petorica ubijena. === Decembar/Prosinac === [[Datoteka:Ford A dutch licence registration EE-94-90-.JPG|mini|180px|[[Ford Model A (1927–31)]]]] * [[2. 12.|2]] - [[19. 12.]] - [[XV kongres SKP(b)]]: izbačeni pripadnici Leve opozicije i trockisti tj. 75 aktivnih članova "trockističko-zinovjevskog bloka" (npr. [[Lev Kamenjev]], [[Hristijan Rakovski]], [[Karl Radek]]) i 23 iz grupe [[Timofej Sapronov|Timofeja Sapronova]]; ojačana [[Staljin]]ova vlast. Direktiva za Petogodišnji plan ekonomskog razvoja i plan za dobrovoljnu kolektivizaciju. * [[3. 12.]] - ''Putting Pants on Philip'' je zvanično prvi film sa dvojcem [[Stanlio i Olio]]. * [[5. 12.]] - U Skoplju počinje suđenje dvadesetorici studenata iz omladinske VMRO, savetnik odbrane je advokat i poslanik [[Ante Pavelić]]. * [[11. 12.]] - [[Kantonski ustanak (1927)|Kantonski ustanak]]: komunisti stavili Kanton ([[Guangzhou]]) pod kontrolu, ali ustanak ugušen u roku od dva dana, uz pogibiju hiljada komunista. * [[15. 12.]] - U Los Angelesu oteta 12-godišnja devojčica Marion Parker - raskomadano telo je pronađeno 19. 12. a osumnjičeni je uhvaćen tri dana kasnije. * [[17. 12.]] - Američka podmornica [[USS S-4 (SS-109)]] potonula nakon sudara kod obale Masačusetsa, stradalo svih 40 članova posade, uprkos operaciji spasavanja. * [[30. 12.]] - Otvorena prva linija [[Tokijski metro|Tokijskog metroa]] (Ginza), najstarija u Aziji. === Kroz godinu === * [[Svjetsko stanovništvo]] dostiže 2 milijarde. * Nastali domaći filmovi "[[Kralj Čarlstona]]" i "[[Grešnica bez greha]]". * Na univerzitetu u [[Brisbane|Brisbanu]] započeo [[eksperiment s kapi katrana]] - potrebno je desetak godina da iz levka kapne jedna kap. * Početak [[Kvantna hemija|kvantne hemije]]: Walter Heitler i Fritz London objavili rad o vezi u molekulu vodonika. * [[Davisson–Germerov eksperiment]]: dokazana talasna svojstva elektrona i de Brogliejeva hipoteza. == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1927.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[2. 1.]] - [[Rejhan Demirdžić]], glumac († [[1988]]) * [[6. 1.]] - [[Aleksandar Despić]], fizikohemičar, predsednik SANU († [[2005]]) * [[9. 1.]] - [[Nada Mamula]], pevačica († [[2001]]) * [[11. 1.]] - [[Mato Ergović]], glumac († [[2013]]) * 11. 1. - [[Bogumil Hrabak]], istoričar († [[2010]]) * [[17. 1.]] - [[Slavko Vukosavljević]], književnik i novinar († [[2004]]) * 17. 1. - [[Eartha Kitt]], pevačica, glumica († [[2008]]) * [[18. 1.]] - [[Lea Deutsch]], glumica, žrtva Holokausta († [[1943]]) * [[30. 1.]] - [[Olof Palme]], premijer Švedske († [[1986]]) * [[6. 2.]] - Kosta Carina, književnik, filmski radnik, prevodilac († [[2007]]) * [[7. 2.]] - [[Juliette Gréco]], francuska šansonijerka i glumica († [[2020]]) * 7. 2. - [[Dušan Vukotić]], animator, oskarovac († [[1998]]) * [[10. 2.]] - [[Konstantin Babić]], srpski kompozitor († [[2009]]) * 10. 2. - [[Pero Gotovac]], skladatelj, dirigent († [[2017]]) * [[14. 2.]] - [[Lois Maxwell]], glumica († [[2007]]) * [[15. 2.]] - [[Harvey Korman]], glumac († [[2008]]) * [[19. 2.]] - [[Zvonimir Golob]], hrvatski pjesnik († [[1997]].) * [[20. 2.]] - [[Sidney Poitier]], glumac († [[2022]]) * 20. 2. - [[Hubert de Givenchy]], modni kreator († [[2018]]) * 20. 2. - [[Roy Cohn]], saradnik senatora McCarthyja († [[1986]]) * [[24. 2.]] - [[Emmanuelle Riva]], glumica († [[2017]]) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Harry Belafonte]], kantautor, glumac († [[2023]]) * [[2. 3.]] - [[Adem Čejvan]], glumac († [[1989]]) * [[4. 3.]] - [[Pero Kvrgić]], glumac († [[2020]]) * [[6. 3.]] - [[Gordon Cooper]], astronaut († [[2004]]) * 6. 3. - [[Gabriel García Márquez]], književnik, nobelovac († [[2014]]) * [[11. 3.]] - [[Himzo Polovina]], pjevač († [[1986]]) * [[12. 3.]] - [[Raúl Alfonsín]], predsednik Argentine († [[2009]]) * 12. 3. - [[Gajo Petrović]], filozof praxisovac († [[1993]]) * [[15. 3.]] - [[Iljaz Kurteši]], predsednik Narodne skupštine SAP Kosovo († [[2016]]) * [[16. 3.]] - [[Vladimir Komarov]], kosmonaut († [[1967]]) * [[21. 3.]] - [[Hans-Dietrich Genscher]], nemački političar († [[2016]]) * [[23. 3.]] - [[Mato Damjanović]], šahovski velemajstor († [[2011]]) * 23. 3. - [[Sonja Hlebš]], glumica († [[2005]]) * [[27. 3.]] - [[Mstislav Rostropovič]], čelista († [[2007]]) * [[31. 3.]] - [[Cesar Chavez]], radnički lider u SAD († [[1993]]) * [[2. 4.]] - [[Ferenc Puskás]], fudbaler († [[2006]]) * [[16. 4.]] - [[Benedikt XVI|Joseph Aloisius Ratzinger]], papa Benedikt XVI. († [[2022]]) * [[18. 4.]] - [[Samuel P. Huntington]], američki politikolog († [[2008]]) * 18. 4. - [[Tadeusz Mazowiecki]], autor, premijer Poljske, izvestilac o ljudskim pravima u ex Yu († [[2013]]) * [[25. 4.]] - [[Albert Uderzo]], kokreator Asteriksa († [[2020]]) * [[27. 4.]] - [[Drago Tršar]], vajar († [[2023]]) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[1. 5.]] - [[Bernard Vukas]], hrvatski nogometaš († [[1983]]) * [[13. 5.]] - [[Danilo Krstić]], episkop budimski († [[2002]]) * [[25. 5.]] - [[Robert Ludlum]], pisac trilera († [[2001]]) * [[4. 6.]] - [[Geoffrey Palmer]], glumac († [[2020]]) * [[5. 6.]] - [[Dušan Jakšić]], glumac i pevač († [[2009]]) * [[8. 6.]] - [[Jerry Stiller]], glumac, komičar († [[2020]]) * [[10. 6.]] - [[Vidoje Žarković]], član Predsjedništva SFRJ, predsjednik Predsjedništva CK SKJ († [[2000]]) * [[15. 6.]] - [[Hugo Pratt]], crtač stripa ''Corto Maltese'' († [[1995]]) * [[18. 6.]] - [[Paul Eddington]], glumac († [[1995]]) * [[29. 6.]] - [[Slavoljub Stefanović Ravasi]], TV i pozorišni reditelj († [[1996]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[3. 7.]] - [[Ken Russell]], britanski filmski režiser († [[2011]]) * [[4. 7.]] - [[Gina Lollobrigida]], glumica († [[2023]]) * [[5. 7.]] - [[Pero Pirker]], gradonačelnik Zagreba († [[1972]]) * [[6. 7.]] - [[Janet Leigh]], glumica († [[2004]]) * [[7. 7.]] - [[Enzo Bettiza]], novinar, književnik, političar († [[2017]]) * [[14. 7.]] - [[Petar Otoranov]], fotoreporter († [[1997]]) * [[28. 7.]] - [[Dalibor Brozović]], lingvist i političar († [[2009]]) * [[29. 7.]] - [[Harry Mulisch]], nizozemski pisac († [[2010]]) * [[30. 7.]] - [[Miodrag Zdravković]], spiker RTV Beograd († [[2017]]) * 30. 7. - [[Victor Wong]], glumac († [[2001]]) * [[7. 8.]] - [[Miroslav Belović]], pozorišni reditelj i književnik († [[2005]]) * 7. 8. - [[Dušan Čkrebić]], predsednik Predsedništva SR Srbije († [[2022]]) * [[9. 8.]] - [[Marvin Minsky]], istraživač veštačke inteligencije († [[2016]]) * [[18. 8.]] - [[Rosalynn Carter]], Prva dama SAD († [[2023]]) * [[22. 8.]] - [[Aleksandar Obradović (kompozitor)|Aleksandar Obradović]], kompozitor († [[2001]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[15. 9.]] - [[Margaret Keane]], slikarka († [[2022]]) * [[16. 9.]] - [[Peter Falk]], američki glumac († [[2011]]) * 16. 9. - [[Sadako Ogata]], šefica UNHCR († [[2019]]) * [[27. 9.]] - [[Milo Đukanović (reditelj)|Milo Đukanović]], filmski reditelj († [[1989]]) * [[1. 10.]] - [[Tom Bosley]], američki glumac († [[2010]]) * [[6. 10.]] - [[Ante Babaja]], filmski režiser i scenarista († [[2010]]) * [[13. 10.]] - [[Turgut Özal]], premijer, predsednik Turske († [[1993]]) * [[14. 10.]] - [[Roger Moore]], glumac († [[2017]]) * [[16. 10.]] - [[Günter Grass]], njemački književnik, nobelovac († [[2015]]) * [[18. 10.]] - [[George C. Scott]], glumac († [[1999]]) * [[23. 10.]] - [[Leszek Kołakowski]], filozof, istoričar ideja († [[2009]]) * [[24. 10.]] - [[Gilbert Bécaud]], pevač, glumac († [[2001]]) * [[27. 10.]] - [[Stevan Mirković]], general-pukovnik JNA, načelnik Generalštaba († [[2015]]) * [[31. 10.]] - [[Branko Petranović]], istoričar, pravnik († [[1994]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[2. 11.]] - [[Steve Ditko]], kokreator ''Spider-Man''-a († [[2018]]) * [[8. 11.]] - [[Mitar Pešikan]], lingvista, akademik († [[1996]]) * 8. 11. - [[Patti Page]], pevačica († [[2013]]) * [[11. 11.]] - [[Martin Špegelj]], general JNA i HV, ministar obrane RH († [[2014]]) * [[30. 11.]] - [[Nikola Majdak]], filmski reditelj i scenarista, prof. FDU u Bg. († [[2013]]) * [[3. 12.]] - [[Andy Williams]], pevač († [[2012]]) * [[5. 12.]] - [[Bhumibol Adulyadej]], kralj Tajlanda († [[2016]]) * [[7. 12.]] - [[Vlastimir Peričić]], kompozitor i muzikolog († [[2000]]) * [[18. 12.]] - [[Nikola Pantić]], geolog († [[2002]]) * [[25. 12.]] - [[Ram Narayan]], indijski glazbenik * [[26. 12.]] - [[Ognjenka Milićević]], pozorišni, radio i TV reditelj, teatrolog, pedagog... († [[2008]]) * [[27. 12.]] - [[Šime Đodan]], hrvatski političar, ekonomist († [[2007]]) === Kroz godinu === * [[Vladimir Delač]], karikaturist, crtač stripova († [[1968]]) * [[Ibe Palikuća]], učesnica NOB, narodni heroj († [[1944]]) == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1927.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[2. 1.]] - [[Danilo Pantelić]], episkop dalmatinski (* [[1865]]) * [[3. 1.]] - [[Carl Runge]], matematičar (* [[1856]]) * [[9. 1.]] - [[Houston Stewart Chamberlain]], rasistički autor, mentor nacizma (* [[1855]]) * [[16. 1.]] - [[Jovan Cvijić]], srpski geograf (* [[1865]]) * [[19. 1.]] - [[Carlota od Meksika]], bivša carica (* [[1840]]) * [[21. 1.]] - [[Charles Warren]], britanski vojnik i arheolog (* [[1840]]) * [[3. 2.]] - [[Isidor Kršnjavi]], hrvatski slikar, kulturni i javni djelatnik (* [[1845]].) * [[4. 2.]] - [[Janko Vukotić]], vojskovođa crnogorske i SHS vojske (* [[1866]]) * [[13. 2.]] - [[Brooks Adams]], američki istoričar (* [[1848]]) * febr. - [[Krste Ljondev]] (Кръсте Льондев), atentator iz VMRO * [[27. 2.]] - [[Stjepan Bojničić]], glumac (* [[1884]]) * [[4. 3.]] - [[Ira Remsen]], hemičar, pronalazač saharina (* [[1846]]) * 4. 3. - [[Max Théon]], kabalista, okultista (* [[1848]]) * [[5. 3.]] - [[Kosta Hristić]], srpski diplomata, prevodilac (* [[1852]]) * [[14. 3.]] - [[Jānis Čakste]], prvi predsednik Latvije (* [[1859]]) * [[15. 3.]] - [[Gligorije Jeftanović]], trgovac i političar (* [[1840]]) * [[17. 3.]] - [[Charles Emmett Mack]], glumac (* [[1900]]) * [[21. 3.]] - [[Gajo Bulat (prevoditelj)|Gajo Bulat]], bivši načelnik splitske općine, prevoditelj (* [[1867]]) === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[15. 4.]] - [[Gaston Leroux]], pisac, novinar (* [[1868]]) * [[20. 4.]] - [[Enrique Simonet]], slikar (* [[1866]]) * [[25. 4.]] - [[Earle Williams]], glumac (* [[1880]]) * {{circa}} [[8. 5.]] - [[Charles Nungesser]], avijatičar, avanturista (* [[1892]]) * [[11. 5.]] - [[Juan Gris]], slikar (* [[1887]]) * [[22. 5.]] - [[Nikola Kašiković]], publicista (* [[1861]]) * [[1. 6.]] - [[Lizzie Borden]], osumnjičena za ubistvo roditelja (* [[1860]]) * 1. 6. - [[J. B. Bury]], istoričar (* [[1861]]) * [[4. 6.]] - [[Robert McKim]], glumac (* [[1886]]) * [[9. 6.]] - [[Victoria Woodhull]], sifražetkinja, spiritualistkinja (* [[1838]]) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[5. 7.]] - [[Albrecht Kossel]], pionir genetike, nobelovac (* [[1853]]) * [[8. 7.]] - [[Max Hoffmann]], nemački general (* [[1869]]) * [[10. 7.]] - [[Louise Abbéma]], francuska slikarka (* [[1853]].) * [[20. 7.]] - [[Ferdinand I (Rumunija)|Ferdinand I]], kralj Rumunije (* [[1865]]) * [[26. 7.]] - [[June Mathis]], scenaristkinja (* [[1889]]) * [[23. 8.]] - [[Sacco i Vanzetti]], italijanski anarhisti, centar pravne kontroverze (* [[1891]] odn. [[1888]]) * 23. 8. - [[Saad Zaghloul]], bivši premijer Egipta (* 1859) * [[31. 8.]] - [[Andranik Ozanijan]], jermenski vojnik i državnik (* [[1865]]) * [[1. 9.]] - [[Ferdo Kovačević]], hrvatski slikar (* [[1870]].) * [[5. 9.]] - [[Marcus Loew]], pionir filmske industrije, osnivač MGM (* [[1870]]) * [[14. 9.]] - [[Isadora Duncan]], američka plesačica (* [[1878]].) * 14. 9. - [[Hugo Ball]], književnik, dadaista (* [[1886]]) * [[15. 9.]] - [[Ljubomir Jezdić]], bivši četnički vojvoda (* [[1884]]) * [[29. 9.]] - [[Willem Einthoven]], pronalazač praktičnog EKG, nobelovac (* [[1860]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[2. 10.]] - [[Svante Arrhenius]], hemičar, nobelovac (* [[1859]]) * [[5. 10.]] - [[Sam Warner]], suosnivač ''Warner Bros.'' (* [[1887]]) * oktobar - [[Milan Ciganović]], jedan od učesnika Sarajevskog atentata (* [[1888]]) * [[22. 10.]] - [[Borisav Stanković|Bora Stanković]], književnik (* [[1876]].) * [[31. 10.]] - [[Vjera Petrović Njegoš]], kćerka kralja Nikole (* [[1887]]) * [[1. 11.]] - [[Florence Mills]], pevačica, igračica, komičarka (* [[1895]]) * [[4. 11.]] - [[Valli Valli]], englesko-nemačka glumica (* [[1882]]) * [[17. 11.]] - [[Adolf Jofe]], sovjetski političar i diplomata (* [[1883]]) * [[23. 11.]] - [[Alfred III. zu Windisch-Grätz]], bivši premijer Austrije (Cislajtanije) (* [[1851]]) * [[13. 12.]] - [[Ellen Stone]], misionarka (* [[1846]]) * [[27. 12.]] - [[Sulejman Šarac]], bivši reis-ul-ulema (* 1850) * [[31. 12.]] - [[Josip Papić]], glumac (* [[1881]]) === Kroz godinu === * [[Šota Galica]], kačakinja (* [[1895]]) == Nobelova nagrada za 1927. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Arthur Holly Compton]] (otkriće [[Komptonov efekat|efekta nazvanog po njemu]]) i [[Charles Thomson Rees Wilson]] (metod vizuelizacije putanja naelektrisanih čestica putem kondenzacije pare, → [[maglena komora]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Heinrich Otto Wieland]] (ispitivanje sastava [[Žučne kiseline|žučnih kiselina]] i povezanih supstanci) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Julius Wagner-Jauregg]] (otkriće terapeutske vrednosti cepljenja protiv malarije u lečenju ''dementia paralytica'') * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Henri Bergson]] (bogate i životvorne ideje i briljantne veštine s kojima su predstavljene) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Ferdinand Buisson]] (zalaganje za pomirenje Francuske i Nemačke) i [[Ludwig Quidde]] (mirovni pokret) == Reference == {{reference}} <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1927}} [[Kategorija:1920-e]] [[Kategorija:20. vijek|27]] [[Kategorija:Godine]] [[nv:1901 – 1950]] mqigjbmq3kz8jajs88yuttlxmmpyoia 42713761 42713748 2026-10-25T20:12:04Z Alekol 2231 /* Februar/Veljača */ 42713761 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{godina u drugim kalendarima|1927}} Godina '''1927''' ('''[[Rimski brojevi|MCMXXVII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]]. __NOTOC__ <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1927''': <br /> [[1927#Januar/Siječanj|1]] • [[1927#Februar/Veljača|2]] • [[1927#Mart/Ožujak|3]] • [[1927#April/Travanj|4]] • [[1927#Maj/Svibanj|5]] • [[1927#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1927#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1927#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1927#Septembar/Rujan|9]] • [[1927#Oktobar/Listopad|10]] • [[1927#Novembar/Studeni|11]] • [[1927#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1927#Rođenja|Rođenja]] • [[1927#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Kraljevskom poveljom osnovan [[BBC]] (''British Broadcasting Corporation'') kao javno finansirana korporacija (umesto komercijalne ''British Broadcasting Company'' osnovane 1922.). * 1. 1. - U [[Kraljevina Mađarska (1920–1946)|Mađarskoj]] uvedena nova valuta [[penge]] ili pengov (''pengő '' - "zvonki", kao što srebro zvoni) - traje do hiperinflacije 1945-46. * 1. 1. - [[Wang Jingwei]] u saradnji sa komunistima uspostavio vladu u [[Wuhan]]u - Wangova frakcija [[Kuomintang]]a je u rivalitetu sa [[Chiang Kai-shek]]ovom. * 1. 1. - Kod [[Kadrifakovo|Kadrifakova]] streljana dvojica komita, osuđena za masakr iz 1923. Jedan od njih uspeo da prethodno izbode zatvorskog čuvara.<ref>"Streljanje bugarskih komita", Politika 2. jan. 1927, str. 5</ref> * [[2. 1.]] - U Meksiku počinje [[Kristeroski rat]]: katolici digli pobunu protiv izrazito antiklerikalne [[Plutarco Elías Calles|Callesove]] vlade (do 1929). * 3 -6. 1. - Kineski nacionalisti zauzimaju britanske koncesije [[Hankou]] i [[Jiujiang]] (ili u februaru?). * [[7. 1.]] - Prvi transatlantski [[telefon]]ski poziv Njujork-London, putem radio talasa. * [[9. 1.]] - [[Požar u Lauriel Palaceu]]: 78-oro dece stradalo u montrealskom bioskopu. * [[10. 1.]] - Premijera filma "[[Metropolis (film)|Metropolis]]" u Berlinu. * [[23. 1.]] - Oblasni izbori u Kraljevini SHS<ref>"Politika" od 3. dec 1926 i kasnije je davala neke izborne okruge</ref>, radikali ometaju HSS, naročito u Vojvodini i Bosni. * [[25. 1.]] - Fuzijom firmi ''Remington Typewriter Company'' i ''Rand Kardex Bureau'' nastaje proizvođač poslovnih mašina [[Remington Rand]] (Sperry Rand 1955, [[Unisys]] 1986). * [[28. 1.]] - [[HSS]]-ovci govore o izbornom teroru, na osnovu dobrih rezultata traže peto ministarstvo, glasaju sa opozicijom. Ostavka pete vlade [[Nikola Uzunović|Nikole Uzunovića]]. * [[29. 1.]] - [[Ibn Saud]] uzdigao svoj stari [[Sultanat Nadžd]] u kraljevinu (pošto je već kralj [[Kraljevina Hidžaz|Hidžaza]], kojeg je osvojio 1925). * [[30. 1.]] - Austrija: sukob desničarskih veterana i socijaldemokratskog [[Republikanischer Schutzbund|Schutzbunda]] sa dvoje mrtvih u [[Schattendorf]]u. * [[31. 1.]] - Zatvorena [[Međusaveznička vojna kontrolna komisija]] u Berlinu (u različite datume za razne zemlje tokom godine). === Februar/Veljača === [[Datoteka:Sava Šumanović - Luncheon on the Grass.jpg|mini|200px|[[Sava Šumanović]]: "Doručak na travi"]] [[Datoteka:Sava Šumanović - Pijana lađa.jpg|mini|200px|[[Sava Šumanović]]: "Pijana lađa"]] * [[1. 2.]] - Šesta vlada [[Nikola Uzunović|Nikole Uzunovića]] - koalicija dve struje [[narodna radikalna stranka|radikala]] i [[Slovenska ljudska stranka (1892)|klerikalaca]] (bez [[Hrvatska pučka seljačka stranka|radićevaca]]). * [[3. 2.]] - Pobuna protiv portugalske vlade u Portu, traje šest dana, stradalo je 120 ljudi. * [[6. 2.|6]] - [[18. 2.]] - [[Nikaragvanski građanski rat (1926–27)]]: Bitka za Chinandegu je najkrvaviji okršaj rata, stotine mrtvih i razrušena [[Chinandega]]. Kasnije tokom meseca se povećava broj američkih trupa u zemlji. * [[8. 2.]] - Sahranjen japanski [[Joshihito, car Taishō]] (umro u decembru). * [[10. 2.]] - Antiimperijalistički kongres u Briselu, osnovana [[Liga protiv imperijalizma]] s jakim uticajem Kominterne. * [[12. 2.]] - Britanski vojnici se iskrcavaju u [[Šangaj]]u (Kinezi štrajkuju zbog toga nedelju dana kasnije). * [[14. 2.]] - Jak zemljotres kod [[Ljubinje|Ljubinja]] u Hercegovini ([[Magnituda zemljotresa|M]] 6.0, int. VIII) - 100 mrtvih. * februar - ''[[Tenentismo]]'': posle skoro dve i po godine okončana lutanja [[Luís Carlos Prestes|Prestesove]] kolone po unutrašnjosti Brazila (levičarski mlađi oficiri pobunjeni protiv vlade). * [[18. 2.]] - [[Kanada]] uspostavila diplomatske odnose sa [[SAD]] (ranije preko Londona). * [[19. 2.]] - Film ''[[It (film, 1927)|It]]'' ulazi u masovno prikazivanje u SAD, [[Clara Bow]] postaje zvezda. * 19. 2. - Radio stanica [[CFRB]] u Torontu je prva na svetu koja radi na naizmeničnu struju, umesto jednosmernu iz baterije. * [[23. 2.]] - [[Werner Heisenberg]] formulisao [[Relacije neodređenosti|princip neodređenosti]]. * 23. 2. - Sastaju se oblasne skupštine u KSHS i biraju svoje organe. * [[24. 2.]] - Tokom odgovora ministra unutrašnjih poslova [[Božidar Maksimović|Bože Maksimovića]] (zvani "Boža Kundak") na optužbe za policijsku brutalnost, opozicija uvela u skupštinu i ogolela pretučenog čoveka<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/2/25?pageIndex=00002 Politika, 25. februar 1927. str. 2]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. * [[26. 2.]] - [[Đuro Basariček]] tvrdi da Maksimović nije kriv za krizu već "tajne sile" protivne parlamentarizmu<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/2/27?pageIndex=00002 Politika, 27. februar 1927. str. 2]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref> (pretpostavlja se Kralj i [[Bela ruka|belorukaški]] oficiri<ref>East Central Europe between the two World Wars, By Joseph Rothschild, page 227</ref>) - Radić se ograđuje. * [[27. 2.]] - U Šangaj stižu i američki marinci iz 4. regimente (ostaju do 1941). === Mart/Ožujak === * [[2. 3.]] - Rešen granični spor između [[Kvebek]]a i [[Newfoundland i Labrador|Newfoundlanda]] na [[Labrador (poluotok)|Labradoru]] (tj. između dominionâ Kanada i Newfoundland). * [[3. 3.]] - Ciklon pogodio [[Madagaskar]], stotine mrtvih. * [[4. 3.]] - Zagrepčanka [[Štefica Vidačić]] u Berlinu izabrana za mis Evrope; doček u [[Zagreb]]u [[6. 3.]]<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1927/3/8?pageIndex=00003 Politika, 8. mart 1927. str. 3]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. * [[7. 3.]] - Zemljotres pogađa zapadni [[Honšu]] u Japanu - blizu 3.000 mrtvih. * [[10. 3.]] - Mobilizacija u Albaniji usled zategnutosti sa Kraljevinom SHS. * 10. 3. - Italija ratifikovala Pariski ugovor iz 1920, kojim je Besarabija priznata kao deo Rumunije (pošto ga Japan nije ratifikovao, nije stupio na snagu)<ref>{{cite book|title=Multinational Operations, Alliances, and International Military Cooperation Past and Future|url=https://books.google.com/books?id=I6n97Zl9tqsC&pg=PA66|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-087242-6|pages=66–}}</ref>. * [[15. 3.]] - Finansijska kriza Shōwa u Japanu, krah više banaka. * [[19. 3.]] - Italijanska vlada tvrdi da Jugoslavija namerava da upadne u Albaniju, što ona, zbog ugovora sa Tiranom, "ne može trpeti" - kriza sa Italijom. * [[21. 3.]] - Komunisti na čelu sa [[Zhou Enlai]]em i [[Chen Duxiu]]om digli ustanak u Šangaju, podržavajući napredovanje [[Chiang Kai-shek]]a. * [[24. 3.]] - [[Nankinški incident]]: Kuomintangove trupe ulaze u [[Nanking]], u kome su neredi i napadi na zapadnjake, na šta ovi odgovaraju bombardovanjem grada. * [[26. 3.]] - Chiang Kai-shek stigao u Šangaj. === April/Travanj === [[Datoteka:Velimir vukicevic.jpg|mini|150px|[[Velimir Vukićević|Velja Vukićević]], premijer KSHS 1927-28]] * [[5. 4.]] - Italija i Mađarska potpisale Ugovor o prijateljstvu, pomirenju i arbitraciji. * [[7. 4.]] - Bell System preneo živu TV sliku sekretara trgovine SAD [[Herbert Hoover|Herberta Hoovera]] iz Washingtona na Manhattan - prva javna demonstracija dalekometne televizije (elektromehanički sistem, neonska lampa kao "ekran")<ref>[http://www.corp.att.com/attlabs/reputation/timeline/27tv.html 1927: Long Distance TV Transmission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629100508/http://www.corp.att.com/attlabs/reputation/timeline/27tv.html |date=2015-06-29 }}. corp.att.com (pristup. 20.9.2015.)</ref>. * 7. 4. - U Parizu prikazan ''[[Napoléon (1927 film)|Napoléon]]'', film [[Abel Gance|Abela Ganca]] sa mnogim inovativnim tehnikama. * [[9. 4.]] - [[Sacco i Vanzetti]] osuđeni na smrt na drugom suđenju za dva ubistva tokom pljačke 1920. - protesti širom sveta. * 9. 4. - U Pekingu uhapšen suosnivač KPK [[Li Dazhao]], pogubljen kasnije tokom meseca. * [[11. 4.]] - Počeo [[Vizantologija|vizantološki]] kongres u Beogradu. * [[12. 4.]] - [[Šangajski masakr 1927.]] - kineski [[Kuomintang]] se okrenuo protiv dojučerašnjih saveznika [[Komunistička partija Kine|komunista]] - raskid KMT sa KPK i Sovjetskim Savezom, ali i između levog i desnog krila KMT. [[Kineski građanski rat]] traje s prekidima do 1949-50. * 12. 4. - Zakon o kraljevskoj i parlamentarnoj titulaturi menja ime [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske]] u Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Severne Irske. * [[14. 4.]] - Zvanični datum prvog proizvedenog švedskog automobila [[Volvo]]. * [[16. 4.]] - Ostavka Uzunovićeve vlade. * [[17. 4.]] - Novi premijer KSHS je [[Velimir Vukićević|Velja Vukićević]], vlada je koalicija radikala, [[Vojislav Marinković|Marinkovićeve]] struje [[demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrata]] i [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spahe]]. * [[19. 4.]] - [[Mae West]] osuđena na deset dana zatvora zbog "opscenosti" u komadu ''Sex''. * [[22. 4.]] - [[5. 5.]] - [[Velika poplava Misisipija (1927)|Velika poplava Misisipija]], najrazornija rečna poplava u istoriji SAD. === Maj/Svibanj === [[Datoteka:Volvo ÖV4 1927.jpg|mini|200px|[[Volvo ÖV 4]], prvi model firme]] * [[4. 5.]] - Mir iz Tipitape (Espino Negro) uz američko posredovanje okončava građanski rat u Nikaragvi, ali neki liberali, naročito [[Augusto César Sandino]] ga ne priznaju. * [[6. 5.]] - Prikazan film ''[[7th Heaven (film, 1927)|7th Heaven]]''. * [[8. 5.]] - Avijatičari [[Tadija Sondermajer]] i [[Leonid Bajdak]] svečano dočekani u Beogradu nakon etapno preletenog puta Pariz - Bombaj - Beograd (podsticaj za novo preduzeće u osnivanju, [[Aeroput]]). * 8. 5. - [[Charles Nungesser]] i [[François Coli]] poleteli sa "Belom pticom" (''[[L'Oiseau Blanc]]'') iz Pariza prema Njujorku, moguće da su se srušili na američko kopno. * [[9. 5.]] - Australski parlament prvi put zaseda u [[Canberra|Canberri]] (ranije u [[Melbourne|Melbournu]]). Parlament je otvorio [[George VI od Ujedinjenog Kraljevstva|vojvoda od Yorka]], budući kralj George VI, kome je to bila prva veća proba posle terapije govora sa [[Lionel Logue|Lionelom Logueom]]. * [[10. 5.]] - [[Konkordat]] između Kraljevine Rumunije i Svete stolice. * [[11. 5.]] - U SAD osnovana Akademija filmskih umetnosti i nauka (''[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]''). * [[12. 5.]] - Racija na sovjetsko trgovačko poslanstvo u Londonu, pronađeni dokazi o špijunaži. * [[15. 5.]] - Katastrofalni "[[Rudnik|Rudnički]] zemljotres" u Šumadiji ([[Magnituda zemljotresa|M]] 5.9, int. IX). * [[16. 5.]] - Bitka u La Paz Centru, okršaj otpadničkih liberala i američkih marinaca u Nikaragvi. * maj? - Ida Kravanja, najlepša Slovenka i buduća glumica [[Ita Rina]], otišla krišom od majke u Berlin, ubrzo snima prvi film<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1927/05/30?pageIndex=00007 ''"Kako deca varaju svoje roditelje"''. Politika, 30. 5. 1927, str 7]. digitalna.nb.rs</ref>. * [[18. 5.]] - Katastrofa u školi u [[Bath, Michigan]] - član školskog odbora, pritisnut porezima i hipotekom, digao školu u vazduh - poginulo ukupno 45 osoba, od toga 38 dece. * [[20. 5.]] - Ugovorom iz Džede Velika Britanija priznaje [[Ibn Saud]]ov suverenitet nad [[Kraljevina Hidžaz i Nadžd|Kraljevinom Hidžaz i Nadžd]] (od 1932. [[Saudi Arabija]]). [[Datoteka:Lindbergh takes off from Roosevelt Field.jpg|mini|280px|[[Charles Lindbergh|Lindberghov]] ''[[Spirit of St. Louis]]'' uzleće]] * [[20.5.|20]]-[[21. 5.]] - '''[[Charles Lindbergh]]''' sam preleteo preko Atlantika, od Njujorka do Pariza, čime je osvojio [[Orteigova nagrada|Orteigovu nagradu]]. * [[22. 5.]] - Od zemljotresa kod grada [[Xining]] u centralnoj Kini stradalo 200.000 ljudi. * 22. 5. - [[Carlos Ibáñez del Campo]] dobija sumnjivih 98% glasova na [[čile]]anskim predsedničkim izborima - diktatorska vlast s velikim javnim radovima i potrošnjom na osnovu zajmova (predsednik 1927-31. i 1952-58). * [[25. 5.]] - [[Clärenore Stinnes]] krenula iz Berlina sa [[Carl-Axel Söderström|Carl-Axelom Söderströmom]] na putovanje oko sveta automobilom (do juna 1929). * [[27. 5.]] - V. Britanija prekinula diplomatske odnose sa SSSR zbog špijunaže i podzemne agitacije. * [[31. 5.]] - Proizveden poslednji [[Ford Model T]] (15.007.033 komada za 19 godina). === Jun/Juni/Lipanj === * [[4. 6.]] - KSHS prekinula diplomatske odnose sa Albanijom nakon što je uhapšen jedan službenik poslanstva u Tirani i zbog prošlomesečnih graničnih incidenata; odnosi obnovljeni sledećeg meseca uz posredovanje evropskih sila<ref name="Indi"/> * [[7. 6.]] - Ruski emigrant u Varšavi ubio sovjetskog ambasadora [[Pjotr Vojkov|Pjotra Vojkova]]. * [[9. 6.]] - U SSSR pogubljeno 20 "monarhista" zbog navodnih ubistava, zavere i špijunaže. * [[12. 6.]] - Sastanak inostranih ministara Društva naroda u Ženevi povodom zategnutosti između Albanije i Kraljevine SHS. * [[14. 6.]] - Kralj potpisao ukaz o [[veliki župan|velikim županima]] (poglavari oblasti u KSHS). * [[15. 6.]] - Raspuštena Skupština KSHS, izbori [[11. 9.]]; rekonstrukcija vlade. * [[17. 6.]] - Osnovano preduzeće "[[Aeroput]]", prva jugoslovenska avio-kompanija, preteča [[JAT]]-a (prva linija otvorena [[14. 2.]] [[1928]]). * [[18. 6.]] - Mandžurski gospodar rata [[Zhang Zuolin]] zavladao [[Beiyanška vlada|pekinškom (beiyanškom) vladom]], protiv kuomintangovaca i komunista (ostaje nepunih godinu dana). * [[19. 6.]] - Makedonci iz Bugarske nastavili upade<ref name="Indi">[http://www.indiana.edu/~league/1927.htm Chronology 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102174021/http://www.indiana.edu/~league/1927.htm |date=2010-01-02 }}, Univ. of Indiana</ref>. * [[24. 6.]] - [[Corneliu Zelea Codreanu]] osnovao u Rumuniji Legiju arhanđela Mihajla, kasnije poznatu kao [[Željezna garda]]. * [[28. 6.]] - [[Tragedija u Steglitzu]], dvojica srednjoškolaca osnovala klub samoubojica, jedan od njih počinio ubojstvo treće osobe i samoubojstvo. * [[29. 6.]] - Totalno pomračenje Sunca, u KSHS pokriveno 60 - 80% diska, više na severozapadu. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:Sacvan.jpg|mini|210px|[[Sacco i Vanzetti]]]] * [[1. 7.]] - [[Richard E. Byrd]] sa posadom leti od Njujorka do Pariza, ali se zbog magle vraća na obalu Normandije gde se prinudno spuštaju. * [[4. 7.]] - Mladi inženjer [[Sukarno]] osnovao [[Indonežanska nacionalna partija|Indonežansku nacionalnu partiju]] u [[Nizozemska Istočna Indija|Nizozemskoj Istočnoj Indiji]]. * 4. 7. - Prvi put poletela [[Lockheed Vega]], prvi [[Lockheed]]ov avion. * [[9. 7.]] - Poplava Elbe u Nemačkoj, stradalo mesto [[Bad Gottleuba-Berggießhübel|Berggießhübel]]. * [[10. 7.]] - Sporazum [[Anton Korošec|Korošca]] i premijera Vukićevića na Bledu - [[Slovenska ljudska vlada (1892)|SLS]] bi ušla u vladu, ali posle izbora. * 10. 7. - [[IRA]] ubila [[Kevin O'Higgins|Kevina O'Higginsa]], potpredsednika Izvršnog veća [[Irska Slobodna Država|Irske Slobodne Države]]. * [[11. 7.]] - [[Jerihonski zemljotres (1927)|Jerihonski zemljotres]] u [[Britanski mandat nad Palestinom|mandatnoj Palestini]] i [[Emirat Transjordanija|Transjordaniji]], velika razaranja u Nablusu i Jerusalimu, najmanje 500 mrtvih. * [[15. 7.]] - [[Julska pobuna 1927.|Julska pobuna]] ili Bečka paljevina Palate pravde - u sukobu levičarskih demonstranata i policije gine 85 demonstranata i pet policajaca. * 15. 7. - U Grčkoj zabranjen makedonski jezik. * jul - Uhapšen [[Radomir Vujović]], član Politbiroa KPJ (u zatvoru do 1932). * [[17. 7.]] - [[Prvi radio prijenos nogometne utakmice u Hrvatskoj]]/Jugoslaviji - Vilim Brkić prenosio utakmicu [[Građanski]] - [[HAŠK Zagreb]]. * [[20. 7.]] - Umro rumunski kralj [[Ferdinand I (Rumunija)|Ferdinand I]], nasleđuje ga petogodišnji unuk [[Mihai I (Rumunija)|Mihai I]] (1927-30. i 1940-47; dečakov otac [[Carol II (Rumunija)|Carol II]] se vratio u zemlju 1930-40). * [[26. 7.]] - Nakon što je ranije tokom meseca osudio liberalnog vođu [[José María Moncada|Moncadu]] kao izdajnika i objavio rat SAD, [[Augusto César Sandino]] neuspešno [[Bitka za Ocotal|napada Ocotal]] (Amerikanci su upotrebili avione dvokrilce) - počinje šestogodišnja pobuna. * 26. 7. - Osnovana [[Iberijska anarhistička federacija]] (FAI). * [[29. 7.]] - [[Patrijarh moskovski Sergije]] objavio apsolutnu lojalnost Crkve sovjetskoj državi - mnogi jerarsi se odvajaju. * 29. 7. - ''Trade Disputes and Trade Unions Act'' u Ujedinjenom Kraljevstvu: zabranjeni solidarni štrajkovi i oni koji bi vršili pritisak na vladu, učešće u nezakonitom štrajku je krivično delo (zakon povučen 1946, solidarni štrajkovi opet zabranjeni 1990). === Avgust/August/Kolovoz === [[Datoteka:中國工農紅軍軍旗.svg|mini|150px|Zastava kineske Radničke i seljačke crvene armije]] * [[1. 8.]] - [[Ustanak u Nančangu]] u jugoistočnoj Kini - prvi veći sukob Kuomintanga i [[Komunistička partija Kine|KP Kine]] nakon raskida u aprilu. Ovo se smatra datumom osnivanja [[Narodnooslobodilačka armija (Kina)|Narodnooslobodilačke armije]]. * [[2. 8.]] - [[Harold Stephen Black]] izmislio [[pojačavač sa negativnom povratnom spregom]] (patent dobio tek 1937.). * 2. 8. - Predsednik SAD [[Calvin Coolidge]] objavio da neće tražiti drugi puni mandat 1928. * [[9. 8.]] - [[Sisowath Monivong]] je novi kralj [[Francuski protektorat u Kambodži|francuskog protektorata Kambodže]] (do 1941). * [[12. 8.]] - Prikazan američki film ''[[Wings (film)|Wings]]'', neke kopije imaju sinhronizovane zvučne efekte i muziku. * 14 - 28. 8. - Prvo izdanje fudbalskog [[Mitropa kup 1927.|Mitropa kupa]]: u četvrtfinalu ubedljivo poraženi jugoslovenski učesnici, Hajduk i BSK. * [[17. 8.]] - Trgovački sporazum između Francuske i Nemačke. * 19 - 21. 8. - [[Nirnberški miting]]: 3. partijski kongres [[NSDAP]] pod sloganom "Dan buđenja", snimljen prvi dokumentarac ''Eine Symphonie des Kampfwillens''. * [[23. 8.]] - [[Sako i Vanceti]] pogubljeni u SAD, uprkos međunarodnim protestima. * [[24. 8.]] - Uragan pogodio atlantske provincije Kanade, naročito Novu Skotiju - 184 mrtvih, uglavnom na moru. * [[27. 8.]] - Jugoslovenski avijatičari potpukovnik Petrović i poručnik Pajević stradali na glečeru u Tirolu<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Vreme/1927/09/04?pageIndex=00003 "Vreme", 4. septembar 1927, str. 3]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 25.9.2015.)</ref>. === Septembar/Rujan === * [[3. 9.]] - Tokom zbora na sarajevskom Vratniku pucano u pravcu [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spahe]] (musliman SRNAO-vac?). * [[7. 9.]] - [[Philo Farnsworth]] preneo u svojoj laboratoriji prvu TV sliku elektronskog tipa. * 7. 9. - Komunisti na čelu sa [[Mao Ze Dong|Mao Zedongom]] dižu neuspešni [[Ustanak jesenje žetve]] u provincijama [[Hunan]] i [[Jiangxi]]. * [[8. 9.]] - [[Clyde Cessna]] i Victor Roos osnovali proizvođača aviona [[Cessna]]. * [[11. 9.]] - [[Parlamentarni izbori u Kraljevini SHS 1927.|Parlamentarni izbori]]: [[Narodna radikalna stranka]] 112 mesta (-30), [[Hrvatska pučka seljačka stranka|Narodna seljačka stranka]] (Radić) 61 (-6), [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]] 61 mesto (+25) itd. * 11. 9. - [[Krimski zemljotresi (1927)|Krimski zemljotresi]]: jak potres pogađa Krim, sutradan ujutru opaženi veliki plamenovi na moru. * [[16. 9.]] - [[Niels Bohr]] izneo [[princip komplementarnosti]] na kongresu u Italiji. * [[18. 9.]] - Osnovana mreža radio-stanica Columbia Phonographic Broadcasting System - kasniji [[CBS]]. * [[22. 9.]] - "Meč dugog odbrojavanja": bivši šampion [[Jack Dempsey]] je oborio [[Gene Tunney|Genea Tunneya]], ali pošto nije odmah otišao u neutralni kut, Tunneyu je duže odbrojavano, na kraju je i pobedio. * [[23. 9.]] - Prikazan nagrađivani film ''[[Sunrise: A Song of Two Humans]]'', prvi dugometražni sa sistemom ''[[Movietone]]'' (muzika i zvučni efekti). * jesen - Seljaci u SSSR počinju smanjivati prodaju žita državi. === Oktobar/Listopad === * [[2. 10.]] - Na beogradskom Jevrejskom groblju otkriven spomenik palim ratnicima 1912-18. * 2. 10. - Ženska stranka održala prvi zbor u Beogradu - traže žensko pravo glasa. * [[4. 10.]] - Počinje rad na kolosalnim likovima američkih predsednika na [[Maunt Rašmor]]u (do [[1941]]). * [[5. 10.]] - U [[Štip]]u ubijen gen. [[Mihailo Kovačević]] - počinioci iz [[VMRO]]-a. * [[6. 10.]] - Kasno uveče komitski napad na selo Klisuru kod [[Bosilegrad]]a. [[Datoteka:Al Jolson Jazz Singer.JPG|mini|220px|''[[The Jazz Singer]]'']] * 6. 10. - Premijera filma "[[The Jazz Singer|Džez pevač]]", prvog (delimično) ton-filma sa [[Al Jolson]]om - postiže veliki uspeh. * [[10. 10.]] - Španski diktator [[Miguel Primo de Rivera]] otvorio Nacionalnu skupštinu - ima samo savetodavnu ulogu, zadatak joj je da napravi novi ustav. * [[14. 10.]] - U Pragu ubijen albanski poslanik Cena-beg ([[Ceno Bey Kryeziu]]), pretpostavlja se po nalogu [[Ahmed Zogu|Ahmeda Zogua]]. * [[15. 10.]] - Pronađena nafta u [[Baba Gurgur]]u na severu Iraka. * oktobar - Peta [[Solvayska konferencija]] o [[Kvantna mehanika|kvantnoj mehanici]] (→ [[Debate Bohr–Einstein]], [[Kopenhagenska interpretacija]]). * [[19. 10.]] - Prvi let kompanije ''[[Pan American World Airways]]'' (bakrotirala [[1991]]). * [[20. 10.]] - Početak proizvodnje [[Ford Model A (1927–31)|Forda Model A]], zamene za [[Ford Model T|Model T]], (u prodaji od decembra) - do marta 1932. proizvedeno 4.858.644 komada u različitim stilovima. * [[22. 10.]] - HSS, [[Samostalna demokratska stranka|samostalci]] i [[Zemljoradnička stranka (Jugoslavija)|zemljoradnici]] pozvali [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrate]] i [[JMO]] u blok (Seljačko-demokratski savez), ali oni zasad ostaju u vladi. * [[23. 10.]] - Poslednji članovi [[Leva opozicija|Leve opozicije]], [[Lav Trocki]] i [[Grigorij Zinovjev]] izbačeni iz Centralnog komiteta [[SKP(b)]]. * [[25. 10.]] - Italijanski putnički brod ''[[SS Principessa Mafalda]]'' potonuo pored Brazila, 314 mrtvih. * [[26. 10.]] - HSS pred Skupštinom optužuje vladu za izborni teror u septembru. * [[28. 10.]] - [[Datoteka:Kurdish flag (1932).png|25px]] Na istoku [[Turska|Turske]] proglašena [[Kurdska Republika Ararat]] (Turci je povratili [[1930]]). * [[30. 10.]] - Grčki predsednik [[Pavlos Kunduriotis]] preživeo atentat. * [[31. 10.]] - Japanski ribarski brod ''Ryo Yei Maru'' pronađen pored države Washington sa 12 tela - brod je plutao od prošlog decembra, poslednji član posade je umro u maju. === Novembar/Studeni === [[Datoteka:Radic govori na skupstini.jpg|mini|240px|[[Seljačko-demokratska koalicija]]]] * [[5. 11.]] - U Arabiji počinje [[Ikhwanska pobuna]]: prkoseći [[Ibn Saud]]u, elementi verske milicije [[Ikhwan]] upadaju u [[Britanski mandat nad Mezopotamijom|mandatni Irak]]. * [[6. 11.]] - Osvećenje temelja [[Umetnički paviljon "Cvijeta Zuzorić"|umetničkog paviljona "Cvijeta Zuzorić"]] u Beogradu. * [[7. 11.]] - Desetogodišnjica [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]]: unutarpartijska opozicija je u Moskvi pokušala organizovati nezavisne demonstracije ali su rasterani silom. * [[8. 11.]] - Imenovana Simonova komisija za ispitivanje ustavne reforme u Britanskoj Indiji. * [[10. 11.]] - Osnovana [[Seljačko-demokratska koalicija]] ([[Stjepan Radić]] iz HSS i [[Svetozar Pribićević]] iz [[Samostalna demokratska stranka|samostalaca]]). * [[11. 11.]] - U [[Parizu]] potpisan ugovor između Francuske i Kraljevine SHS ("Pariski pakt"), kao protivteža italijanskom napredovanju na Balkanu. * [[14. 11.]] - Trocki i Zinovjev izbačeni iz partije. * [[17. 11.]] - Novi sultan [[Maroko|Maroka]] je [[Muhamed V (Maroko)|Muhamed V]] (vl. 1927-53 i 1955-61, od 1957. kao kralj). * [[22. 11.]] - Drugi Tiranski ugovor - praktično italijanski protektorat nad [[Albanija|Albanijom]]. * [[27. 11.]] - ''Columbine Mine massacre'': policija pucala na štrajkujuće rudare u [[Lafayette, Colorado]], petorica ubijena. === Decembar/Prosinac === [[Datoteka:Ford A dutch licence registration EE-94-90-.JPG|mini|180px|[[Ford Model A (1927–31)]]]] * [[2. 12.|2]] - [[19. 12.]] - [[XV kongres SKP(b)]]: izbačeni pripadnici Leve opozicije i trockisti tj. 75 aktivnih članova "trockističko-zinovjevskog bloka" (npr. [[Lev Kamenjev]], [[Hristijan Rakovski]], [[Karl Radek]]) i 23 iz grupe [[Timofej Sapronov|Timofeja Sapronova]]; ojačana [[Staljin]]ova vlast. Direktiva za Petogodišnji plan ekonomskog razvoja i plan za dobrovoljnu kolektivizaciju. * [[3. 12.]] - ''Putting Pants on Philip'' je zvanično prvi film sa dvojcem [[Stanlio i Olio]]. * [[5. 12.]] - U Skoplju počinje suđenje dvadesetorici studenata iz omladinske VMRO, savetnik odbrane je advokat i poslanik [[Ante Pavelić]]. * [[11. 12.]] - [[Kantonski ustanak (1927)|Kantonski ustanak]]: komunisti stavili Kanton ([[Guangzhou]]) pod kontrolu, ali ustanak ugušen u roku od dva dana, uz pogibiju hiljada komunista. * [[15. 12.]] - U Los Angelesu oteta 12-godišnja devojčica Marion Parker - raskomadano telo je pronađeno 19. 12. a osumnjičeni je uhvaćen tri dana kasnije. * [[17. 12.]] - Američka podmornica [[USS S-4 (SS-109)]] potonula nakon sudara kod obale Masačusetsa, stradalo svih 40 članova posade, uprkos operaciji spasavanja. * [[30. 12.]] - Otvorena prva linija [[Tokijski metro|Tokijskog metroa]] (Ginza), najstarija u Aziji. === Kroz godinu === * [[Svjetsko stanovništvo]] dostiže 2 milijarde. * Nastali domaći filmovi "[[Kralj Čarlstona]]" i "[[Grešnica bez greha]]". * Na univerzitetu u [[Brisbane|Brisbanu]] započeo [[eksperiment s kapi katrana]] - potrebno je desetak godina da iz levka kapne jedna kap. * Početak [[Kvantna hemija|kvantne hemije]]: Walter Heitler i Fritz London objavili rad o vezi u molekulu vodonika. * [[Davisson–Germerov eksperiment]]: dokazana talasna svojstva elektrona i de Brogliejeva hipoteza. == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1927.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[2. 1.]] - [[Rejhan Demirdžić]], glumac († [[1988]]) * [[6. 1.]] - [[Aleksandar Despić]], fizikohemičar, predsednik SANU († [[2005]]) * [[9. 1.]] - [[Nada Mamula]], pevačica († [[2001]]) * [[11. 1.]] - [[Mato Ergović]], glumac († [[2013]]) * 11. 1. - [[Bogumil Hrabak]], istoričar († [[2010]]) * [[17. 1.]] - [[Slavko Vukosavljević]], književnik i novinar († [[2004]]) * 17. 1. - [[Eartha Kitt]], pevačica, glumica († [[2008]]) * [[18. 1.]] - [[Lea Deutsch]], glumica, žrtva Holokausta († [[1943]]) * [[30. 1.]] - [[Olof Palme]], premijer Švedske († [[1986]]) * [[6. 2.]] - Kosta Carina, književnik, filmski radnik, prevodilac († [[2007]]) * [[7. 2.]] - [[Juliette Gréco]], francuska šansonijerka i glumica († [[2020]]) * 7. 2. - [[Dušan Vukotić]], animator, oskarovac († [[1998]]) * [[10. 2.]] - [[Konstantin Babić]], srpski kompozitor († [[2009]]) * 10. 2. - [[Pero Gotovac]], skladatelj, dirigent († [[2017]]) * [[14. 2.]] - [[Lois Maxwell]], glumica († [[2007]]) * [[15. 2.]] - [[Harvey Korman]], glumac († [[2008]]) * [[19. 2.]] - [[Zvonimir Golob]], hrvatski pjesnik († [[1997]].) * [[20. 2.]] - [[Sidney Poitier]], glumac († [[2022]]) * 20. 2. - [[Hubert de Givenchy]], modni kreator († [[2018]]) * 20. 2. - [[Roy Cohn]], saradnik senatora McCarthyja († [[1986]]) * [[24. 2.]] - [[Emmanuelle Riva]], glumica († [[2017]]) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Harry Belafonte]], kantautor, glumac († [[2023]]) * [[2. 3.]] - [[Adem Čejvan]], glumac († [[1989]]) * [[4. 3.]] - [[Pero Kvrgić]], glumac († [[2020]]) * [[6. 3.]] - [[Gordon Cooper]], astronaut († [[2004]]) * 6. 3. - [[Gabriel García Márquez]], književnik, nobelovac († [[2014]]) * [[11. 3.]] - [[Himzo Polovina]], pjevač († [[1986]]) * [[12. 3.]] - [[Raúl Alfonsín]], predsednik Argentine († [[2009]]) * 12. 3. - [[Gajo Petrović]], filozof praxisovac († [[1993]]) * [[15. 3.]] - [[Iljaz Kurteši]], predsednik Narodne skupštine SAP Kosovo († [[2016]]) * [[16. 3.]] - [[Vladimir Komarov]], kosmonaut († [[1967]]) * [[21. 3.]] - [[Hans-Dietrich Genscher]], nemački političar († [[2016]]) * [[23. 3.]] - [[Mato Damjanović]], šahovski velemajstor († [[2011]]) * 23. 3. - [[Sonja Hlebš]], glumica († [[2005]]) * [[27. 3.]] - [[Mstislav Rostropovič]], čelista († [[2007]]) * [[31. 3.]] - [[Cesar Chavez]], radnički lider u SAD († [[1993]]) * [[2. 4.]] - [[Ferenc Puskás]], fudbaler († [[2006]]) * [[16. 4.]] - [[Benedikt XVI|Joseph Aloisius Ratzinger]], papa Benedikt XVI. († [[2022]]) * [[18. 4.]] - [[Samuel P. Huntington]], američki politikolog († [[2008]]) * 18. 4. - [[Tadeusz Mazowiecki]], autor, premijer Poljske, izvestilac o ljudskim pravima u ex Yu († [[2013]]) * [[25. 4.]] - [[Albert Uderzo]], kokreator Asteriksa († [[2020]]) * [[27. 4.]] - [[Drago Tršar]], vajar († [[2023]]) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[1. 5.]] - [[Bernard Vukas]], hrvatski nogometaš († [[1983]]) * [[13. 5.]] - [[Danilo Krstić]], episkop budimski († [[2002]]) * [[25. 5.]] - [[Robert Ludlum]], pisac trilera († [[2001]]) * [[4. 6.]] - [[Geoffrey Palmer]], glumac († [[2020]]) * [[5. 6.]] - [[Dušan Jakšić]], glumac i pevač († [[2009]]) * [[8. 6.]] - [[Jerry Stiller]], glumac, komičar († [[2020]]) * [[10. 6.]] - [[Vidoje Žarković]], član Predsjedništva SFRJ, predsjednik Predsjedništva CK SKJ († [[2000]]) * [[15. 6.]] - [[Hugo Pratt]], crtač stripa ''Corto Maltese'' († [[1995]]) * [[18. 6.]] - [[Paul Eddington]], glumac († [[1995]]) * [[29. 6.]] - [[Slavoljub Stefanović Ravasi]], TV i pozorišni reditelj († [[1996]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[3. 7.]] - [[Ken Russell]], britanski filmski režiser († [[2011]]) * [[4. 7.]] - [[Gina Lollobrigida]], glumica († [[2023]]) * [[5. 7.]] - [[Pero Pirker]], gradonačelnik Zagreba († [[1972]]) * [[6. 7.]] - [[Janet Leigh]], glumica († [[2004]]) * [[7. 7.]] - [[Enzo Bettiza]], novinar, književnik, političar († [[2017]]) * [[14. 7.]] - [[Petar Otoranov]], fotoreporter († [[1997]]) * [[28. 7.]] - [[Dalibor Brozović]], lingvist i političar († [[2009]]) * [[29. 7.]] - [[Harry Mulisch]], nizozemski pisac († [[2010]]) * [[30. 7.]] - [[Miodrag Zdravković]], spiker RTV Beograd († [[2017]]) * 30. 7. - [[Victor Wong]], glumac († [[2001]]) * [[7. 8.]] - [[Miroslav Belović]], pozorišni reditelj i književnik († [[2005]]) * 7. 8. - [[Dušan Čkrebić]], predsednik Predsedništva SR Srbije († [[2022]]) * [[9. 8.]] - [[Marvin Minsky]], istraživač veštačke inteligencije († [[2016]]) * [[18. 8.]] - [[Rosalynn Carter]], Prva dama SAD († [[2023]]) * [[22. 8.]] - [[Aleksandar Obradović (kompozitor)|Aleksandar Obradović]], kompozitor († [[2001]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[15. 9.]] - [[Margaret Keane]], slikarka († [[2022]]) * [[16. 9.]] - [[Peter Falk]], američki glumac († [[2011]]) * 16. 9. - [[Sadako Ogata]], šefica UNHCR († [[2019]]) * [[27. 9.]] - [[Milo Đukanović (reditelj)|Milo Đukanović]], filmski reditelj († [[1989]]) * [[1. 10.]] - [[Tom Bosley]], američki glumac († [[2010]]) * [[6. 10.]] - [[Ante Babaja]], filmski režiser i scenarista († [[2010]]) * [[13. 10.]] - [[Turgut Özal]], premijer, predsednik Turske († [[1993]]) * [[14. 10.]] - [[Roger Moore]], glumac († [[2017]]) * [[16. 10.]] - [[Günter Grass]], njemački književnik, nobelovac († [[2015]]) * [[18. 10.]] - [[George C. Scott]], glumac († [[1999]]) * [[23. 10.]] - [[Leszek Kołakowski]], filozof, istoričar ideja († [[2009]]) * [[24. 10.]] - [[Gilbert Bécaud]], pevač, glumac († [[2001]]) * [[27. 10.]] - [[Stevan Mirković]], general-pukovnik JNA, načelnik Generalštaba († [[2015]]) * [[31. 10.]] - [[Branko Petranović]], istoričar, pravnik († [[1994]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[2. 11.]] - [[Steve Ditko]], kokreator ''Spider-Man''-a († [[2018]]) * [[8. 11.]] - [[Mitar Pešikan]], lingvista, akademik († [[1996]]) * 8. 11. - [[Patti Page]], pevačica († [[2013]]) * [[11. 11.]] - [[Martin Špegelj]], general JNA i HV, ministar obrane RH († [[2014]]) * [[30. 11.]] - [[Nikola Majdak]], filmski reditelj i scenarista, prof. FDU u Bg. († [[2013]]) * [[3. 12.]] - [[Andy Williams]], pevač († [[2012]]) * [[5. 12.]] - [[Bhumibol Adulyadej]], kralj Tajlanda († [[2016]]) * [[7. 12.]] - [[Vlastimir Peričić]], kompozitor i muzikolog († [[2000]]) * [[18. 12.]] - [[Nikola Pantić]], geolog († [[2002]]) * [[25. 12.]] - [[Ram Narayan]], indijski glazbenik * [[26. 12.]] - [[Ognjenka Milićević]], pozorišni, radio i TV reditelj, teatrolog, pedagog... († [[2008]]) * [[27. 12.]] - [[Šime Đodan]], hrvatski političar, ekonomist († [[2007]]) === Kroz godinu === * [[Vladimir Delač]], karikaturist, crtač stripova († [[1968]]) * [[Ibe Palikuća]], učesnica NOB, narodni heroj († [[1944]]) == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1927.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[2. 1.]] - [[Danilo Pantelić]], episkop dalmatinski (* [[1865]]) * [[3. 1.]] - [[Carl Runge]], matematičar (* [[1856]]) * [[9. 1.]] - [[Houston Stewart Chamberlain]], rasistički autor, mentor nacizma (* [[1855]]) * [[16. 1.]] - [[Jovan Cvijić]], srpski geograf (* [[1865]]) * [[19. 1.]] - [[Carlota od Meksika]], bivša carica (* [[1840]]) * [[21. 1.]] - [[Charles Warren]], britanski vojnik i arheolog (* [[1840]]) * [[3. 2.]] - [[Isidor Kršnjavi]], hrvatski slikar, kulturni i javni djelatnik (* [[1845]].) * [[4. 2.]] - [[Janko Vukotić]], vojskovođa crnogorske i SHS vojske (* [[1866]]) * [[13. 2.]] - [[Brooks Adams]], američki istoričar (* [[1848]]) * febr. - [[Krste Ljondev]] (Кръсте Льондев), atentator iz VMRO * [[27. 2.]] - [[Stjepan Bojničić]], glumac (* [[1884]]) * [[4. 3.]] - [[Ira Remsen]], hemičar, pronalazač saharina (* [[1846]]) * 4. 3. - [[Max Théon]], kabalista, okultista (* [[1848]]) * [[5. 3.]] - [[Kosta Hristić]], srpski diplomata, prevodilac (* [[1852]]) * [[14. 3.]] - [[Jānis Čakste]], prvi predsednik Latvije (* [[1859]]) * [[15. 3.]] - [[Gligorije Jeftanović]], trgovac i političar (* [[1840]]) * [[17. 3.]] - [[Charles Emmett Mack]], glumac (* [[1900]]) * [[21. 3.]] - [[Gajo Bulat (prevoditelj)|Gajo Bulat]], bivši načelnik splitske općine, prevoditelj (* [[1867]]) === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[15. 4.]] - [[Gaston Leroux]], pisac, novinar (* [[1868]]) * [[20. 4.]] - [[Enrique Simonet]], slikar (* [[1866]]) * [[25. 4.]] - [[Earle Williams]], glumac (* [[1880]]) * {{circa}} [[8. 5.]] - [[Charles Nungesser]], avijatičar, avanturista (* [[1892]]) * [[11. 5.]] - [[Juan Gris]], slikar (* [[1887]]) * [[22. 5.]] - [[Nikola Kašiković]], publicista (* [[1861]]) * [[1. 6.]] - [[Lizzie Borden]], osumnjičena za ubistvo roditelja (* [[1860]]) * 1. 6. - [[J. B. Bury]], istoričar (* [[1861]]) * [[4. 6.]] - [[Robert McKim]], glumac (* [[1886]]) * [[9. 6.]] - [[Victoria Woodhull]], sifražetkinja, spiritualistkinja (* [[1838]]) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[5. 7.]] - [[Albrecht Kossel]], pionir genetike, nobelovac (* [[1853]]) * [[8. 7.]] - [[Max Hoffmann]], nemački general (* [[1869]]) * [[10. 7.]] - [[Louise Abbéma]], francuska slikarka (* [[1853]].) * [[20. 7.]] - [[Ferdinand I (Rumunija)|Ferdinand I]], kralj Rumunije (* [[1865]]) * [[26. 7.]] - [[June Mathis]], scenaristkinja (* [[1889]]) * [[23. 8.]] - [[Sacco i Vanzetti]], italijanski anarhisti, centar pravne kontroverze (* [[1891]] odn. [[1888]]) * 23. 8. - [[Saad Zaghloul]], bivši premijer Egipta (* 1859) * [[31. 8.]] - [[Andranik Ozanijan]], jermenski vojnik i državnik (* [[1865]]) * [[1. 9.]] - [[Ferdo Kovačević]], hrvatski slikar (* [[1870]].) * [[5. 9.]] - [[Marcus Loew]], pionir filmske industrije, osnivač MGM (* [[1870]]) * [[14. 9.]] - [[Isadora Duncan]], američka plesačica (* [[1878]].) * 14. 9. - [[Hugo Ball]], književnik, dadaista (* [[1886]]) * [[15. 9.]] - [[Ljubomir Jezdić]], bivši četnički vojvoda (* [[1884]]) * [[29. 9.]] - [[Willem Einthoven]], pronalazač praktičnog EKG, nobelovac (* [[1860]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[2. 10.]] - [[Svante Arrhenius]], hemičar, nobelovac (* [[1859]]) * [[5. 10.]] - [[Sam Warner]], suosnivač ''Warner Bros.'' (* [[1887]]) * oktobar - [[Milan Ciganović]], jedan od učesnika Sarajevskog atentata (* [[1888]]) * [[22. 10.]] - [[Borisav Stanković|Bora Stanković]], književnik (* [[1876]].) * [[31. 10.]] - [[Vjera Petrović Njegoš]], kćerka kralja Nikole (* [[1887]]) * [[1. 11.]] - [[Florence Mills]], pevačica, igračica, komičarka (* [[1895]]) * [[4. 11.]] - [[Valli Valli]], englesko-nemačka glumica (* [[1882]]) * [[17. 11.]] - [[Adolf Jofe]], sovjetski političar i diplomata (* [[1883]]) * [[23. 11.]] - [[Alfred III. zu Windisch-Grätz]], bivši premijer Austrije (Cislajtanije) (* [[1851]]) * [[13. 12.]] - [[Ellen Stone]], misionarka (* [[1846]]) * [[27. 12.]] - [[Sulejman Šarac]], bivši reis-ul-ulema (* 1850) * [[31. 12.]] - [[Josip Papić]], glumac (* [[1881]]) === Kroz godinu === * [[Šota Galica]], kačakinja (* [[1895]]) == Nobelova nagrada za 1927. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Arthur Holly Compton]] (otkriće [[Komptonov efekat|efekta nazvanog po njemu]]) i [[Charles Thomson Rees Wilson]] (metod vizuelizacije putanja naelektrisanih čestica putem kondenzacije pare, → [[maglena komora]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Heinrich Otto Wieland]] (ispitivanje sastava [[Žučne kiseline|žučnih kiselina]] i povezanih supstanci) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Julius Wagner-Jauregg]] (otkriće terapeutske vrednosti cepljenja protiv malarije u lečenju ''dementia paralytica'') * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Henri Bergson]] (bogate i životvorne ideje i briljantne veštine s kojima su predstavljene) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Ferdinand Buisson]] (zalaganje za pomirenje Francuske i Nemačke) i [[Ludwig Quidde]] (mirovni pokret) == Reference == {{reference}} <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1927}} [[Kategorija:1920-e]] [[Kategorija:20. vijek|27]] [[Kategorija:Godine]] [[nv:1901 – 1950]] qy2ohiv6xk3ourqfj07qpcbq00tcnms 0 24072 42713777 42709015 2026-10-25T23:25:07Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713777 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Strom Thurmond.jpg|250px|right|thumb|Strom Thurmond]] '''James Strom Thurmond''' ([[5.12.]] [[1902]] – [[26.6.]] [[2003]]) bio je [[SAD|američki]] političar poznat kao guverner [[Južna Karolina|Južne Karoline]] i [[Senator SAD|senator]] iz iste države. Također se natjecao za njesto [[Predsjednik SAD|predsjednika SAD]] na [[Izbor za predsjednika SAD 1948|1948. godine]] kao kadidat segregacionističke [[Demokratska stranka državnih prava|Demokratske stranke državnih prava]]. Na tim izborima je dobio 39 [[elektorski glas|elektorskih glasova]], odnosno bio prvi predsjednički kandidat [[treća stranka (politika)|treće stranke]] kome je uspjelo dobiti elektorske glasove u SAD nakon [[Robert LaFollette|Roberta LaFollettea]] na [[Izbori za predsjednika SAD 1924|izborima 1924. godine]]. Kasnije je zastupao [[Južna Karolina|Južnu Karolinu]] u [[Senat SAD|Senatu]] od 1954 do aprila 1956. te od novembra 1956. do 1964. kao [[Demokratska stranka SAD|demokrat]] i od 1964. do 2003. kao [[Republikanska stranka SAD|republikanac]]. Služio je sve do 90-ih godina životga te napustio položaj u dobi od 100 godina kao senator s najdužim stažom (iako ga je kasnije pretekao [[Robert C. Byrd]]).<ref name=ap>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,199010,00.html |title=Robert Byrd to Become Longest-Serving Senator in History |publisher=Associated Press |date=11. 06. 2006. |accessdate=24. 12. 2006. |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019173441/http://www.foxnews.com/story/0,2933,199010,00.html |archive-date=2006-10-19 |url-status=dead}}</ref> Thurmond trenutno duži rekord kao najdugovječniji [[Doajen Senata SAD|senatski doajen]] u historiji s 14 godina staža. Thurmond je poznat i po najudžoj senatskoj opstrukciji (''[[filibuster]]'') u historiji američkog Senata, kada je pokušao zaustaviti donošenje [[Zakon o građanskim pravima 1957|Zakona o građanskim pravima 1957. godine]]. Thurmond je kasnije promijenio svoje mišljenje o rasnim odnosima, ali je svoje [[Rasna segregacija|segregacionističke]] kampanje s početka karijere branio pravdajući ih [[Državna prava|državnim pravima]].<ref name="Noah">{{cite news |first=Timothy |last=Noah |title=The Legend of Strom's Remorse: a Washington Lie is Laid to Rest |work=Slate |url=http://www.slate.com/id/2075453/ |accessdate = 07. 11. 2006.}}</ref> == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == * [http://www.strom.clemson.edu/ The Strom Thurmond Institute at Clemson University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401212225/http://www.strom.clemson.edu/ |date=2010-04-01 }} * [http://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/News_Thurmond.htm U.S. Senate historical page on Strom Thurmond] '''Articles''' * [http://www.cnn.com/2003/US/12/15/thurmond..paternity/index.html Strom Thurmond's family confirms paternity claim], By David Mattingly, CNN.com, December 15, 2003 '''Osmrtnice''' * [https://web.archive.org/web/20030319000303/http://www.thestate.com/mld/thestate/news/special_packages/strom/ Tribute to Strom Thurmond from ''The State'']—June 26, 2003 * [http://www.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/06/26/thurmond.obit/ Strom Thurmond dead at 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030629172712/http://www.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/06/26/thurmond.obit/ |date=2003-06-29 }}, CNN, June 26, 2003 * [https://web.archive.org/web/20060626114507/http://www.foxnews.com/story/0,2933,90549,00.html Strom Thurmond Dead at 100], By James Di Liberto Jr., Fox News, June 26, 2003 * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=7623767], [[Findagrave]] memorial. * https://web.archive.org/web/20070715115531/http://www.stltoday.com/forums/viewtopic.php?p=4384079 {{Commonscat}} [[Kategorija:Američki političari|Thurmond, Strom]] 0ojs8eks9t2n0f0hg6f5y9ykakldx37 0 27102 42713859 42709306 2026-10-26T08:05:10Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713859 wikitext text/x-wiki {{Štampa |bgcolour = | naziv = [[Datoteka:NewYorkTimes.svg|225px|center|The New York Times]] | image =New_York_Times_1914-07-29.jpg | imagesize = 250px | caption = Naslovnica ''The New York Times-a'' od [[29. 6.|29.6.]] [[1914]]. sa udarnom vešću da je ''"Austrija zvanično objavila rat Srbiji"''. | vrsta = dnevne [[novine]] | format = [[cijeli format|cijeli]] | osnivanje = [[1851]]. | osnivač = | prestanak = | cena = USD 1.00 ponedjeljak-subota<br />USD 3.50 nedjelja<br />USD 3.50/5.00 posebno | vlasnik = [[The New York Times Company]] | izdavač = [[Arthur Ochs Sulzberger, Jr.]] | urednik/ca = | chiefeditor = | saradnici/e = | jezik = | zemlja = | politika = [[liberalizam]], [[lijevi centar]], [[progresivizam (SAD)|progresivizam]], [[Demokratska stranka SAD|Demokratska stranka]] | tiraž = 1,086,798 radnim danom<br />1,623.697 nedjeljom<ref name="TimesCirculation">{{cite web |url=http://www.boston.com/business/articles/2010/10/25/circulation_numbers_for_the_25_largest_newspapers/ |title=Circulation numbers for the 25 largest newspapers |work=The Boston Globe |date=25. 10. 2010. |accessdate=02. 01. 2011. |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204231031/http://www.boston.com/business/articles/2010/10/25/circulation_numbers_for_the_25_largest_newspapers/ |archive-date=2011-12-04 |url-status=dead}}</ref> | sedište = 229 W 43 St<br />[[Manhattan|New York]], [[New York (savezna država)|NY]] 10036<br />[[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | ISSN = 0362-4331 | website = [http://nytimes.com/ nytimes.com] }} '''''The New York Times''''' [[međunarodna fonetska abeceda|<nowiki>[</nowiki>ðə nuː ˈjɔɹk taɪmz<nowiki>]</nowiki>]] (akronim '''NYT'''), dnevni [[novine|list]] koga u [[New York]]u izdaje [[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]] i distribuira širom svijeta. Vlasnik mu je [[The New York Times Company]], koja izdaje još 15 drugih novina, uključujući ''[[International Herald Tribune]]'' i ''[[The Boston Globe|Boston Globe]]''. Smatra se najvećim gradskim novinama u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Uživa nadimak "Sijeda dama" zbog svog staromodnog izgleda i stila, a često ga navode kao nacionalni [[novinski autoritet]], što znači da se često navodi kao službena i autoritativna referenca za suvremene događaje.<ref name="SVSUHistoricalTimes">{{cite web|url=http://www.svsu.edu/library/newsletterw04/newYorkTimes.htm|title=Historical New York Times|publisher=Saginaw Valley State University|accessdate=4.7. 2006.|archivedate=2005-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051204204527/http://www.svsu.edu/library/newsletterw04/newYorkTimes.htm|deadurl=yes}} But see also {{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D02E1D8123AF936A15757C0A9629C8B63&sec=|title="Paper of Record? No Way, No Reason, No Thanks"|publisher=The New York Times|accessdate=23.1. 2007.}}</ref> Osnovan je godine 1851, a dosada je osvojio 94 [[Pulitzerova nagrada|Pulitzerovih nagrada]], više nego ijedan drugi list. Ime mu se često skraćuje na ''Times'', zbog čega ga često miješaju s ''[[The Times]]om'', koji se izdaje u [[London]]u. == Historija == The New York Times su [[18. 9.|18.9.]] [[1851]]. osnovali novinar i političar [[Henry Jarvis Raymond]] i bivši bankar [[George Jones (izdavač)|George Jones]] pod nazivom ''New-York Daily Times''. Današnje ime ''The New York Times'' je dobio 1857. Novine su ispočetka izlazile svakim danom osim nedjeljom, ali su za vrijeme [[američki građanski rat|američkog građanskog rata]], kao i većina drugih vodećih novina, dobile i nedjeljno izdanje. Times je postupno postajao sve utjecajniji, što je pogotovo postalo vidljivo godine 1870. i 1871. kada je serija članaka razotkrila nečasne radnje tada svemoćnog gradskog političara [[Boss Tweed]]a te tako prekinula dominaciju [[Tweed Ring]]a njujorškom gradskom politikom.<ref name="timeline1851-80">{{Cite web |title=''The New York Times'' Company: ''New York Times Timeline'' 1851-1880 |url=http://nytco.com/company-timeline-1851.html |access-date=2007-04-27 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612001825/http://www.nytco.com/company-timeline-1851.html |dead-url=yes }}</ref> 1880-ih je ''Times'', tada izrazito [[Republikanska stranka SAD|republikanski]] usmjereni list, počeo voditi stranački neutralniju uređivačku politiku; tako je godine 1884. podržao demokratskog kandidata [[Grover Cleveland|Grovera Clevelanda]] u predsjedničkoj utrci. Iako je ''Times''' zbog toga izgubio čitateljstva, uspio je to nadoknaditi za nekoliko godina. Godine 1896. ''The New York Times'' je kupio [[Adolph Ochs]], izdavač ''The [[Chattanooga Times]]a''. On je 1897. stvorio geslo novina, "All The News That's Fit To Print" ("Sve vijesti koje su za štampu"), tada tumačen kao izrugivanje konkukrentskim njujorškim novinama kao što su ''[[New York World]]'' i ''[[New York Journal American]]'' - poznatim kao oličenje [[žuto novinarstvo|žute štampe]]. Pod Ochsovim vodstvom, ''The New York Times'' je stekao ugled, tiraž i utjecaj koji će se vremenom dobiti i međunarodne dimenzije. O tom utjecaju svjedoči i preseljenje sjedišta novina u [[42nd Street (Manhattan)|42. ulicu]] godine 1904, kada je obližnji trg dobio ime [[Times Square]]. Tamo se razvila i znamenita tradicija spuštanja velike [[Kugla Times Squarea|osvijetljene kugle]] iz Timesove zgrade prilikom dočeka Nove godine. Novine su se nakon devet godina novine preselile na 229 West 43rd Street, njenu današnju lokaciju. Početkom 20. vijeka ''Times'' je stekao ugled i zbog sklonosti da se koristi najsuvremenijom tehnologijom ne bi li što brže donosio vijesti svojim čitateljima. Tako je godine [[1904]]. na samom početku [[rusko-japanski rat|rusko-japanskog rata]] ''Times'' preko [[radio|radija]] primio detaljan izvještaj o [[Bitka kod Port Arthura|bitci kod Port Arthura]]. Godine 1910. je organizirao prve avio-pošiljke ''Timesa'' u [[Philadelphia|Philadelphiju]]. ''Times''' je godine 1919. isto tako organizirao prve trans-atlantske pošiljke u [[London]]. Godine 1920. je štampano posebno "avionsko izdanje u 4 sata ujutro" koje je avionom poslano u [[Chicago]] kako bi ga mogli čitati učesnici tadašnje republikanske izborne konvencije. ''New York Times'' je 1940-ih doživio značajne promjene kada je uvedena enigmatska sekcija, a kasnije i modna rubrika 1946. Iste je godine dobio i svoje prvo međunarodno izdanje (ukinuto 1967. kada se zajedno s vlasnicima ''[[New York Herald Tribune]]a'' i ''[[The Washington Post]]a'' počeo izdavati ''[[International Herald Tribune]]'' u [[Pariz]]u). 1946. je kupljena i radio-stanica ([[WQXR]]) specijalizirana za klasičnu muziku. Jedan od najvažnijih trenutaka u historiji novina bila je sudska parnica za klevetu iz 1964. godine poznata pod nazivom ''[[New York Times Co. v. Sullivan]]''. O njoj se raspravljalo na [[Vrhovni sud SAD|američkom Vrhovnom sudu]] koji je svojom znamenitom presudom ustanovio nove, daleko šire standarde [[sloboda tiska|slobode štampe]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Sedam godina kasnije ''Times'' je objavio priču o [[Pentagon Papers|Pentagonovim papirima]], izvještaju koji je tvrdio da je [[vijetnamski rat]] išao gore po Amerikance nego što je to američka vlada htjela javno priznati. I ti članci su izazvali sudski spor, odnosno presudu Vrhovnog suda u slučaju ''[[New York Times Co. v. United States]]'' koji je stao na stranu novine te tako još proširio novinske slobode u SAD. Sklonost prema novim medijima je zadržana i u doba Interneta, tako da je ''New York Times'' već [[1995]]. postavio svoju službenu web-stranicu. Međutim, posljednje godine su također obilježene i skandalima koji su ozbiljno narušili reputaciju lista. Najzloglasniji je bio slučaj [[Jayson Blair|Jaysona Blaira]], mladog novinara koji je hvaljen kao velika reporterska zvijezda da bi se [[2003]]. godine otkrilo da se koristio plagijatima i prevarama. == Politička orijentacija == New York Times, kao i većina vodećih američkih listova, voli sebe opisivati kao politički neutralan i maskimalno objektivan izvor informacija. Međutim, New York Times je, s obzirom na svoju čitanost, ugled i utjecaj isto tako predmet žestokih kontroverzi, odnosno optužbi koje njegovu objektivnost dovode u pitanje. Posljednjih godina, pogotovo nakon što su klasičnim američkim medijima poput [[novine|štampe]] i [[zemaljska radiodifuzija|nacionalnih TV-mreža]] supremaciju počeli ugrožavati [[talk radio|radijski talk showovi]], [[Internet]] i [[blog]]ovi, u SAD se upravo ''New York Times'' često spominje kao najočitiji primjer liberalne, lijeve, odnosno pro-demokratske orijentacije američkog medijskog establishmenta. Taj stav dijele čak i oni dijelovi američke javnosti koji ne dijele konzervativne stavove, pa se Times sa sve manje ironije naziva ''liberalnom Biblijom''. Kao primjeri se često navode uvodnici koji promiču liberalne stavove u cijelom nizu društvenih pitanja, kao i činjenica da ''Times'' više od pola vijeka nije podržao republikanskog kandidata na predsjedničkim izborima (iako mu se znalo dogoditi da to učini na lokalnim ili državnim izborima). Times je poznat i po žestokoj kritici politike [[George W. Bush|Georgea W. Busha]] u [[Rat protiv terorizma|ratu protiv terorizma]], a objavljivanje strogo povjerljivih detalja antiterorističkih operacija koje, po mišljenju uredništva, ugrožavaju građanska prava, listu je priskrbilo kritike da, svjesno ili nesvjesno pomaže teroristima odnosno ugrožava nacionalnu sigurnost. Mnogo su ozbiljnije kritike da je ''Times'' pristran ne samo u iznošenju stavova, nego i činjenica. Tako se prilikom otkrivanja skandala redovno iznosi stranačka pripadnost političara ukoliko je riječ o republikancu, a to nije običaj kada je riječ o demokratu. Godine 2004. i sam Times se, kroz uvodnik svog tadašnjeg urednika [[Daniel Okrent|Daniela Okrenta]] pozabavio navodnom liberalnom pristranošću svog lista. Okrent je priznao da je list uistinu liberalan u nekim pitanjima kao što je [[istopolni brak|istospolni brak]], ali je tvrdio da to nije izraz političkog stavova uredništva nego [[kozmopolitizam|kozmopolitanskog]] i liberalnog karaktera grada kao što je New York. == Literatura == * Amster, Linda; and Dylan Loeb McClain. ''Kill Duck Before Serving: Red Faces at The New York Times: A Collection of the Newspaper's Most Interesting, Embarrassing and Off-Beat Corrections.'' New York: St. Martin's, 2002. {{ISBN|0312284276}} {{ISBN|978-0312284275}} * Berry, Nicholas O. ''Foreign Policy and the Press: An Analysis of the New York Times' Coverage of U.S. Foreign Policy'' (Greenwood. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27100019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310212013/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27100019 |date=2007-03-10 }} 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310212013/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27100019 |date=2007-03-10 }}) * Calhoun, Chris, ed. ''52 McGs.: The Best Obituaries from Legendary New York Times Reporter Robert McG. Thomas.'' New York: Scribner, 2001. {{ISBN|0743215621}} {{ISBN|978-0743215626}} * Davis, Elmer. ''History of the New York Times, 1851-1921'' [https://web.archive.org/web/20070310211932/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=9199060 (1921)] * Hess, John. ''My Times: A Memoir of Dissent'', Seven Stories Press, 2003, cloth, {{ISBN|1-58322-604-4}}; trade paperback, Seven Stories Press, 2003, {{ISBN|1-58322-622-2}} * [[Alex Jones|Jones, Alex S.]] and Susan E. Tifft. ''The Trust: The Private and Powerful Family Behind The New York Times.'' Back Bay Books, 2000, {{ISBN|0-316-83631-1}}. * Members of the staff of ''The New York Times''. ''The Newspaper: Its Making and Its Meaning.'' Charles Scribner's Sons, 1945. * [[Seth Mnookin|Mnookin, Seth.]] ''Hard News: The Scandals at The New York Times and Their Meaning for American Media'', Random House, 2004, cloth, {{ISBN|1-4000-6244-6}}. * [[Nan C. Robertson|Robertson, Nan]]. ''The Girls in the Balcony: Women, Men and The New York Times.'' Random House, 1992. {{ISBN|039458452X}} {{ISBN|978-0394584522}} * [[Allan M. Siegal|Siegal, Allan M.]] and [[William G. Connolly]] ''[[The New York Times Manual of Style and Usage]]'', revised edition. New York: Times Books, 1999. {{ISBN|0-8129-6388-1}}. Self-indexed. * [[Gay Talese|Talese, Gay]]. ''The Kingdom and the Power'', World Publishing Company, 1969, {{ISBN|0-8446-6284-4}}. == Napomene == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|The New York Times}} * ''[http://www.nytimes.com/ The New York Times on the Web]'' * [http://www.nytco.com/company-timeline-1851.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612001825/http://www.nytco.com/company-timeline-1851.html |date=2007-06-12 }} Official history of the Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612001825/http://www.nytco.com/company-timeline-1851.html |date=2007-06-12 }} * Daniel Okrent, "[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E7D8173DF936A15754C0A9629C8B63 THE PUBLIC EDITOR; Is The New York Times a Liberal Newspaper?]" ''New York Times'', [[July 25]] [[2004]] * [http://www.timeswatch.com/ Times Watch], weblog documenting alleged examples of liberal bias in the ''Times'', run by the [[Media Research Center]] * [http://www.opinionjournal.com/editorial/feature.html?id=110008585 Fit and Unfit to Print]: the [[Wall Street Journal]] replies to the ''Times'' on the subject of the press's obligations in wartime * [http://discoursedb.org/wiki/The_New_York_Times The New York Times] at Discourse DB {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:New York Times}} [[Kategorija:Nastanci 1851.]] [[Kategorija:Novine u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Dnevne novine]] [[Kategorija:Mediji u New Yorku]] omln0aeciy6vwvggul0kyk7ifwu6l52 0 27115 42713753 42618149 2026-10-25T19:24:48Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713753 wikitext text/x-wiki {{Grad u SAD | naziv = Springfild | izvorni_naziv = {{Jez-en|Springfield}} | slika = Springfield-MA.jpg | veličina_slike = 250p | opis_slike = <!-- није обавезно --> | slika_mapa = Springfield_ma_highlight.png | širina_mape = | slika_mapa1 = | širina_mape1 = | opis_mape1 = | lokator_mape1 = | gradska_zastava = | grb = | država = {{SAD}} | savezna_država = {{zastava|Masačusets}} | okrug = [[Okrug Hampden (Masačusets)|Hampden]] | lokacija = Springfield_ma_highlight.png | opis_mape = Položaj Springfilda u Masačusetsu | lokator_mape = | veličina_mape = 250p | osnivanje = [[1636]]. | grad_od = 1852. | stanovništvo = 153.060 | godina_stanovništvo = 2010 | gustina = 1,841,9 | aglomeracija = 698.903 | površina = 86,0 | kopno = 83,1 | voda = 2,9 | površina_kopno = 83,1 | površina_voda = 2,9 | gšir = 42.101389 | gduž = -72.590278 | nadmorska_visina = 21 21 | ZIP_kod = 01101, 01103–01105, 01107–01109, 01119, 01128–01129, 01151 01101, 01103–01105, 01107–01109, 01119, 01128–01129, 01151 | pozivni_broj = [[Pozivni broj SAD 413|413]] | FIPS_kod = 25-67000 | GNIS_kod = | vremenska_zona = -{[[UTC-5]]}-, leti -{[[UTC-4]]}- | veb-strana = [http://www.springfieldcityhall.com/COS/ www.springfieldcityhall.com/COS/] | gradonačelnik = Domenik DŽ. Sarno<br />([[Demokratska stranka (SAD)|Demokratska stranka]]) }} [[Datoteka:Memorial Bridge entering Springfield MA.jpg|thumb|right|250px]] '''Springfield''' je [[grad]] u [[SAD|američkoj]] državi [[Massachusetts]]. Predstavlja [[sjedište okruga|sjedište]] [[Okrug Hampden (Massachusetts)|Okruga Hampden]].{{GR|6}} Prema [[Popis stanovništva SAD 2000|popisu iz 2000. godine]] grad je imao 152.082 stanovnika.<ref name="census">{{Cite web |url= http://mcdc.missouri.edu/webrepts/pl94trends/Massachusetts_stplace2.html |title= Massachusetts Trend Report 2: State and Complete Places |accessdate= 7. 1. 2013. |work= |publisher= |date= |archive-date= 2012-04-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120423090107/http://mcdc.missouri.edu/webrepts/pl94trends/Massachusetts_stplace2.html |dead-url= yes }}</ref><ref name="2010census">{{cite web |url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST16&prodType=table |title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – State – County Subdivision, 2010 Census Redistricting Data (Public Law 94-171) Summary File |publisher=U.S. Census Bureau |accessdate=}}</ref> To je treći najveći grad u [[Massachusetts]]u i četvrti po veličini u Novoj Engleskoj (iza [[Boston]]a, [[Providence (Rhode Island)|Providencea]] i [[Worcester (Massachusetts)|Worcestera]]). Prema procjeni od [[1.7.]] [[2003]]. u Springfieldu je živjelo 152.157 stanovnika. Springfield je poznat po dva nadimka ''Grad domova'' i ''Grad prvih''. Springfield je najveći (i najranije sagrađen) grad po imenu [[Springfield]] u [[SAD]]. Također je najveći grad na [[Rijeka Connecticut|rijeci Connecticut]] i najveći grad u [[Zapadni Massachusetts|Zapadnom Massachusettsu]] odnosno [[Pionirska dolina|Pionirskoj dolini]]. Predstavlja dom [[Basketball Hall of Fame|Košarkaške Hale slavnih]] i hokejaškog kluba ''[[Springfield Falcons]]''. Poznat je i po znamenitim ličnostima kao što je Theodore Geisel, poznatiji kao [[Dr. Seuss]], te kao rodno mjesto popularnog američkog sporta zvanog [[košarka]], izumljenog od [[James Naismith|Jamesa Naismitha]] na [[Springfield College]]u. Ekonomski i kulturno je vezan s [[Hartford (Connecticut)|Hartfordom]], a regija Springfield-Hartford čini ''[[Koridor znanja]]'' Nove Engleske zbog druge najveće koncentracije akademskih institucija u [[Nova Engleska|Novoj Engleskoj]]. Springfield je u 19. i 20. vijeku bio poznat po znamenitoj [[Oružarnica Springfield|oružarnici]] gdje su se proizvodile [[Springfieldska puška|springfieldske puške]]. == Demografija == Prema popisu stanovništva iz 2010. u gradu je živelo 153.060 stanovnika, što je 978 (0,6%) stanovnika više nego [[2000]]. godine. {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- | style="background:#ddffdd;" | [[Demografija Sjedinjenih Američkih Država|'''Grupa''']] | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" | [[Popis stanovništva 2000. u SAD|'''2000.''']] | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" | [[Popis stanovništva 2010. u SAD|'''2010.''']] |- | style="background:#f3fff3;" | [[Beli Amerikanci|Belci]] | align="right" | 74.291 (48,8%) | align="right" | 56.248 (36,7%) |- | style="background:#f3fff3;" | [[Afroamerikanci]] | align="right" | 31.960 (21,0%) | align="right" | 34.073 (22,3%) |- | style="background:#f3fff3;" | [[Azijski Amerikanci|Azijati]] | align="right" | 2.916 (1,9%) | align="right" | 3.728 (2,4%) |- | style="background:#f3fff3;" | [[Hispanoamerikanci i Latinoamerikanci]] | align="right" | 41.343 (27,2%) | align="right" | 59.451 (38,8%) |- | style="background:#f3fff3;" | Ukupno | align="right" | 152.082 | align="right" | 153.060 |} == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MorrisEncyclopediaOfAmericanHistory}} * {{MancallEncyclopediaOfAmericanHistory}} * {{KutlerDictionaryOfAmericanHistory}} * {{BoyerOxfordCompanionToUnitedStatesHistory}} * {{KazinConcisePrincetonEncyclopedia}} * {{KaneAmericanCounties2004}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|SAD}} {{commonscat|Springfield, Massachusetts}} * [http://www.cityofspringfieldmass.com/ City of Springfield, Massachusetts] Official city website. * [http://www.springfieldmuseums.org/museums/ Springfield museums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070421190630/http://www.springfieldmuseums.org/museums/ |date=2007-04-21 }} * [http://www.pvta.com/ Pioneer Valley Transit Authority] Area Transit website. * [http://www.myzipcodemap.com/city-zipcode.php?city=SPRINGFIELD&state=MA Springfield, Massachusetts Zip Code Maps] * [http://www.valleyadvocate.com/ ''The Valley Advocate''] (local weekly alternative newspaper) * [http://www.tommydevine.blogspot.com/ ''Baystate Objectivist''] (Valley media personality Tommy Devine) * [http://myvalleyadvocate.com/blogs/urbancompass ''Urban Compass'']{{Dead link|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (local city blog) plus [http://masslive.com/springfield/weblog ''its first home''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070412053450/http://www.masslive.com/springfield/weblog/ |date=2007-04-12 }} * [http://wmasspi.blogspot.com/ ''Western Mass Politics & Insight''] (local politics blog) * [https://web.archive.org/web/20090514024423/http://www.hartfordspringfield.com/ Knowledge Corridor Official website] {{Hampden County, Massachusetts-lat}} {{Okruzi Masačusetsa-lat}} {{Podjela SAD}} {{klica-grad-SAD}} [[Kategorija:Gradovi u Massachusettsu]] 6yl9pp5weynbjx1ktvhkb46lye66nn3 0 28176 42713776 42645271 2026-10-25T23:25:00Z Alekol 2231 /* Kroz godinu */ 42713776 wikitext text/x-wiki {{year dab|1864}} {{Godina nav}} {{Godina u drugim kalendarima|1864}} Godina '''1864''' bila je [[prijestupna godina koja počinje u petak]] po gregorijanskom odn. [[prijestupna godina koja počinje u srijedu]] po 12 dana zaostajućem [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] (link pokazuje kalendar). __NOTOC__ == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[11. 1.]] - Hrvatski ban [[Josip Šokčević]] po treći put opominje novine "[[Pozor (Zagreb, 1860.)|Pozor]]" nakon čega prestaje njihovo izlaženje; urednik [[Ivan Perkovac]] osuđen u ožujku na tri mjeseca zatvora zbog nekih članaka u listu<ref name="rhpssug">Horvat, Ponovni savez s Ugarskom</ref>. * [[16. 1.]]. - [[Austrija]] i [[Pruska]] uputile ultimatum [[Danska|Danskoj]] zahtevajući da povuče Novembarski ustav i povuče vojsku iz Vojvodstva Šlezvig - danska vlada ne reaguje. * januar - Akcija [[Kit Carson|Kita Carsona]] protiv [[Navajo]]a u Arizoni. === Februar/Veljača === * [[1. 2.]] - [[Drugi rat za Schleswig]] počinje prusko-austrijskom invazijom; ovo se ispostavlja kao prvi od ratova za nemačko ujedinjenje; dvojica osoba (švajcarski lekar i holandski oficir) su prvi poneli znak Crvenog krsta. * [[4. 2.]] - U Ljubljani osnovana [[Slovenska matica]]. * [[7. 2.]] (26. 1. po j.k.) - Godišnji skup [[Društvo srpske slovesnosti|Društva srpske slovesnosti]]: izbio spor oko zabrane predavanja Vladimira Jankovića (liberala) i izbora [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldija]] i [[Aleksandar Hercen|Hercenovog]] sina za članove (preds. društva [[Kosta Cukić]] je protiv). Društvo je sutradan suspendovano, činovnici liberali koji su učestvovali u raspravi su kažnjeni. * [[15. 2.]] - [[Gerard Adriaan Heineken]] kupio pivaru ''De Hooiberg'' iz čega nastaje firma ''[[Heineken]]''. * [[17. 2.]] - [[Američki građanski rat]]: prva uspela vojna primena - [[južnjačka]] podmornica ''[[CSS Hunley]]'' na ručni pogon potopila je [[SAD|sjevernjački]] brod ''[[USS Housatonic (1861)|USS Housatonic]]'' pomoću mine. * [[19. 2.]] - [[Januarski ustanak]]: ruske vlasti ukidaju kmetstvo u Poljskoj, na način štetan za plemstvo (''[[szlachta]]''). * [[25. 2.]] - Prvi unionistički zarobljenici stigli u [[Andersonville, Georgia]], gde nastaje zloglasni zarobljenički logor. === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] (18. 2. po j.k.) - Zakon o činovnicima u Srbiji prvi put daje mogućnost da budu otpušteni iz službe zbog disciplinskih prekršaja. * [[9. 3.]] - General [[Ulysses S. Grant]] imenovan za glavnokomandujućeg [[Unija (SAD)|unionističkih]] snaga. * [[10. 3.]] - [[Ludwig II Bavarski|Ludwig II]] postaje kralj [[Kraljevina Bavarska|Bavarske]] (do [[1886]]). * [[10. 3.]] - [[22. 5.]] - [[Red Riverska kampanja]]: neuspešna unionistička ofanziva u Lujzijani. * [[11. 3.]] - Pucanje tek izgrađene brane izaziva [[Velika Sheffieldska poplava|Veliku Sheffieldsku poplavu]] u Engleskoj - opustošeni delovi [[Sheffield]]a, najmanje 240 mrtvih. * [[14. 3.]] - [[Samuel Baker]] video [[Albertovo jezero]]. * mart - Počinje [[Dugi hod Navajoa]], niz prisilnih marševa iz Arizone u Novi Meksiko. * [[31. 3.]] - [[Eugen Langen]] i [[Nikolaus Otto]] osnovali u Kölnu firmu kasnije poznatu kao ''[[Deutz AG]]''. === April/Travanj === * [[8. 4.]] (27. 3. po j.k.) - Saopštenje srpske vlade o hapšenju 34 lica u Smederevu zbog navodne zavere protiv Kneza - nazvana je "Majstorovićeva zavera", po Antoniju Majstoroviću, bivšem državnom savetniku. * [[10. 4.]] - Nadvojvoda [[Maksimilijan I od Meksika|Maksimilijan]] prihvatio u tršćanskom zamku [[Miramare]] [[Drugo meksičko carstvo|meksičku krunu]] (u zemlju stiže 21. maja). * [[11. 4.]] - Uhvaćen [[Romuald Traugutt]], vođa poljskog [[Januarski ustanak|Januarskog ustanka]] (pogubljen u avgustu); manje grupe nastavljaju borbu još neko vreme. * [[14. 4.]] - Španci zauzeli peruanske [[Otoci Chincha|otoke Chincha]], bogate [[guano]]m, što pokreće [[Špansko-južnoamerički rat]] (do [[1866]]). * [[18. 4.]] - [[Bitka kod Dybbøla]] je odlučujuća pruska pobeda nad Dancima. * [[22. 4.]] - Zakon o novcu u SAD (Sever) prvi put propisuje natpis ''[[In God we trust]]''. * 22. 4. - [[Datoteka:Flag of Venezuela (1863-1905).svg|25px]] Novi ustav preimenuje Republiku [[Venecuela|Venecuelu]] u Sjedinjene Venecuelanske Države (do [[1953]]). * [[27. 4.]] (15. 4. po j.k.) - Regalni danak na uvezeni duvan u Srbiji. === Maj/Svibanj === * [[2. 5.]] - Na osnovu [[Londonski ugovor (1864)|Londonskog ugovora]], Britanci prepuštaju [[Sjedinjene Države Jonskih otoka]] [[Kraljevina Grčka|Kraljevini Grčkoj]]. * [[4. 5.]] - Grupa industrijalaca i finansijera osnovala banku ''[[Société Générale]]'' u Francuskoj. * [[5. 5.|5]] - [[7. 5.]] - [[Bitka u Spotsylvanijskoj divljini]] (''Battle of the Wilderness'') prva je bitka Grantove [[Overland kampanja|Overland kampanje]] u Virdžiniji - bez jasnog pobednika ali ofanziva se nastavlja. * [[7. 5.]] - Unionistički general [[William Tecumseh Sherman|Sherman]] vodi prvu bitku [[Kampanja prema Atlanti|Kampanje prema Atlanti]]. * [[8. 5.|8]] - [[21. 5.]] - [[Bitka kod Spotsylvania Court House]] u Virdžiniji, jedna od krvavijih u ratu. * [[9. 5.]] - Pomorska [[Bitka kod Helgolanda (1864)|Bitka kod Helgolanda]] je beskorisna danska pobeda nad prusko-austrijskom flotom. * 10. 5. - Donet prvi vojno-sudski zakon u Srbiji. * [[12. 5.]] - U Beču otvoren [[Museum für angewandte Kunst (Beč)|Muzej primjenjene umjetnosti]]. * [[13. 5.]] (1. 5. po j.k.) - Položen kamen temeljac zgrade Više ženske škole u Beogradu (osnovana prošle godine). * [[14. 5.]] - Konzervativna skupština [[Ujedinjene kneževine Moldavija i Vlaška|Rumunije]] izglasala nepoverenje vladi [[Mihail Kogălniceanu|Mihaila Kogălniceanua]] zbog projekta agrarne reforme, na šta knez [[Alexandru Ioan Cuza]] odgovara njenim raspuštanjem i novim ustavnim statutom. * 14. 5. - Počinje izlaziti "Domobran", glasilo proaustrijske [[Samostalna narodna stranka|Samostalne narodne stranke]] u Hrvatskoj<ref name="rhpssug"/> * maj - U Japanu izbija [[Pobuna u Mitou]] protiv [[Tokugawa šogunat]]a u korist politike ''[[Sonnō jōi]]'' ("Poštuj cara, proteraj varvare") - ugušeno sledećeg januara. * [[26. 5.]] - U SAD (Sever) organizovana [[Teritorija Montana]] (od [[1889]]. država [[Montana]]). * [[29. 5.]] - Car [[Maksimilijan I od Meksika|Maksimilijan]] i carica [[Charlotte de Belgique|Karlota]] stigli u Meksiko Siti - zemlja je podeljena između konzervativaca koji ih u početku podržavaju i pristalica predsednika [[Benito Juárez|Benita Juáreza]]. * [[31. 5.]] - [[12. 6.]] - [[Bitka kod Cold Harbora]] u Virdžiniji, krvav unionistički neuspeh. === Jun/Lipanj === * [[1. 6.]] - Umire [[Hong Xiuquan]], vođa Tajpinškog ustanka; nasleđuje ga [[Hong Tianguifu]] (pogubljen u novembru). * [[2. 6.]] (21. 5. po j.k.) - [[Rusko-čerkeski rat]] se okončava posle stotinu godina potpisivanjem zakletvi [[Čerkezi|čerkeskih]] lidera; već je počelo [[Čerkesko muhadžirstvo]] prema Osmanskom carstvu i Persiji, značajan broj naseljen na Balkanu. ** Čerkezi se naseljavaju "od Niškog polja na Kosovo", stvara se "klin od Debra do Niša"<ref>''Istorija s. n.'' V-1, 450/452</ref>. * [[9. 6.]] - Počinje devetomesečna [[Opsada Petersburga]] u Virdžiniji. * [[15. 6.]] - Na imanju konfederalnog generala [[Robert E. Lee|Roberta E. Leeja]] osnovano unionističko [[Nacionalno groblje Arlington]] (prva sahrana je bila 13. maja). * [[19. 6.]] - [[Bitka kod Cherbourga (1864)|Bitka kod Cherbourga]]: unionistička šalupa ''[[USS Kearsarge (1861)|USS Kearsarge]]'' potopila konfederalnu ''[[CSS Alabama|CSS Alabamu]]'' blizu obale Francuske; Vlada SAD će od britanske tražiti nadoknadu za "Alabamine napade" (→ ''[[Alabama Claims]]''). * [[23. 6.]] (11. 6. po j.k.) - Zakon o stavljanju sudija pod sud - usmeren protiv Velikog suda u Srbiji, koji je podržao oslobađajuću presudu za učesnike "Majstorovićeve zavere". * [[25. 6.]] - [[Karl (Württemberg)|Karl]] je novi kralj [[Kraljevina Württemberg|Württemberga]] (do [[1891]]). * [[29. 6.]] - Prusi zauzimaju ostrvo [[Als]], ubrzo zatim i čitavo dansko poluostrvo Jutland. * jun-jul - Poplave u osam okruga Srbije. Velika kiša "o Trojicama", 19. juna po novom, izaziva "stražnu poplavu koja se nije zapamtila.<ref name="Polit1924010612">[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1924/01/06?fullscreen#page/12/mode/1up "Politika", 6. jan. 1924, str. 12]</ref> Poplavljen je [[manastir Studenica]], "sinje more" u 11 sela jagodinske "nahije", stradala sela i u nahiji ćuprijskoj, požarevačkoj i smederevskoj.<ref>[https://www.meteologos.rs/istorijat-hidrologije-u-srbiji/ Istorijat hidrologije u Srbiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221223839/https://www.meteologos.rs/istorijat-hidrologije-u-srbiji/ |date=2023-12-21 }}. meteologos.rs</ref> === Jul/Srpanj === [[Datoteka:Souverains et États-Majors Europe-1864.jpg|200px|mini|Vladari i uniforme evropskih sila]] * [[14. 7.]] (2. 7. po j.k.) - Regalni danak na uvezenu so u Srbiji. * [[16. 7.]] - Iz [[Kolegij Svetog Save|Kolegija Svetog Save]] nastaje [[Univerzitet u Bukureštu]] i srednjoškolski Nacionalni kolegij Svetog Save. * [[18. 7.]] - Predsednik [[Abraham Lincoln|Linkoln]] izdaje proklamaciju za regrutaciju 500.000 vojnika. * [[19. 7.]] - Četvoromesečna [[Treća bitka za Nanking]] se okončava padom [[Tajpinški ustanak|tajpinške]] prestonice [[Nanking]], masakrom i razaranjem grada. Uprkos padu režima, borbe sa ostacima tajpingista se nastavljaju do [[1871]]. * [[25. 7.]] (13. 7. po j.k.) - Sudije Velikog suda osuđeni na dve do tri godine zatvora (predsednik, četiri člana i sekretar, među članovima i [[Jevrem Grujić]]) - služe u Karanovcu/Kraljevu do septembra 1865, kada ih je knez pomilovao - "propast Velikog suda", narušen ugled režima kneza Mihaila. * 25. 7. - [[Patrijarh srpski Samuilo|Samuilo Maširević]] izabran za mitropolita karlovačkog i patrijarha srpskog; pod njegovim rukovodstvom je 1864-65. održan crkveno-narodni sabor na kojem je doneto novo ustrojstvo [[Karlovačka mitropolija|karlovačke mitropolije]]. * [[28. 7.|28]] - [[29. 7.]] - [[Bitka na Killdeer Mountain]]: razbijeni Sijuksi u Dakoti. * [[30. 7.]] - [[Bitka u krateru]]: tokom Opsade Petersburga, unionisti se pokušali probiti velikom eksplozijom. === Avgust/August/Kolovoz === * [[2. 8.|2]] - [[23. 8.]] - [[Bitka u zaljevu Mobile]]: zatvorena je posljednja veća konfederalna luka, sam grad [[Mobile, Alabama|Mobile]] ostaje u južnjačkim rukama. * [[10. 8.]] (29. 7. po j.k.) - Osnovano [[Srpsko učeno društvo]], umesto Društva srpske slovesnosti. * [[10. 8.]] - Počinje [[Urugvajski rat]], liberali uz pomoć Brazilskog Carstva i Argentine protiv konzervativne vlade (do [[1865]]). * [[18. 8.]] - U Zagrebu otvorena [[Prva dalmatinsko-hrvatska-slavonska gospodarska izložba]]. * [[20. 8.]] - [[Kinmonski incident]]: snage [[Domen Chōshū|Domena Chōshū]] se pobunile protiv [[Tokugawa šogunat|Tokugawskog šogunata]]. * [[20. 8.|20]] - [[30. 8.]] - Izbori za [[Dalmatinski sabor]], [[Autonomaši (Dalmacija)|Autonomaši]] dobili 32 glasa a [[Narodna stranka (Dalmacija)|Narodna stranka]] 9 (katoličko i pravoslavno sveštenstvo agitovalo za vladine kandidate<ref>''Istorija s. n.'' V-2, 302</ref>). * [[22. 8.]] - Potpisana [[Prva ženevska konvencija]], za Poboljšanje stanja ranjenih u armijama na bojištu. * [[26. 8.]] (14. 8. po j.k.) - Knez [[Alexandru Ioan Cuza]] donosi zakon o [[Agrarna reforma u Rumuniji|Agrarnoj reformi u Rumuniji]]: ukinuti kuluk i desetina, ali seljaci moraju platiti zemlju. * [[27. 8.]] (15. 8. po j.k.) - Otvorena [[Velikogospojinska narodna skupština u Beogradu]]. === Septembar/Rujan === * [[2. 9.]] - Snage generala Shermana ulaze u [[Atlanta, Georgia|Atlantu]] nakon četvoromesečne opsade, dan nakon što su je napustile konfederalne trupe. * [[5. 9.|5]] - [[6. 9.]] - Drugo zapadnjačko [[Bombardovanje Shimonosekija]] u japanskom [[Domen Chōshū|Domenu Chōshū]], zbog ometanja i napada na zapadno brodovlje. * [[15. 9.]] - [[Septembarska konvencija]] između [[Kraljevina Italija|Italije]] i [[Drugo Francusko Carstvo|Francuske]]: francuske trupe će biti povučene iz [[Papinska Država|Papinske Države]] a Italija će poštovati njene granice i premestiti prestonicu u [[Firenca|Firencu]] (a ne Rim) - nezadovoljni i papa i patrioti, u Torinu dolazi do krvavih nereda 21-22. septembra. * [[27. 9.]] - [[Masakr u Centraliji (Misuri)|Masakr u Centraliji]]: konfederalna gerila [[William T. Anderson|W. T. Andersona]] ubila 24 zarobljena unionistička vojnika u Misuriju, zatim razbili i odeljenje vojske. * [[28. 9.]] - U Londonu osnovana [[Prva internacionala]] (Međunarodna asocijacija radnika); do [[1872]] je obuhvatala i marksiste i anarhiste. === Oktobar/Listopad === [[Datoteka:Karte Deutsch-Dänischer Krieg.png|mini|180px|Ishod [[Drugi rat za Schleswig|Drugog rat za Schleswig]]]] * [[5. 10.]] - Ciklon u Kalkuti ubija 60 - 70.000 ljudi. * [[14. 10.]] (2. 10. po j.k.) - Zakon o porezu u Srbiji - glavnica povećana sa 5 na 6 talira (od čega je polovina lični a polovina porez na imućnost). * [[19. 10.]] - [[Upad u St. Albans]]: grupa konfederalnih vojnika ušla iz Kanade i opljačkala tri banke u [[St. Albans, Vermont]]. * 19. 10. - Osnovan [[Carski korpus austrougarskih dobrovoljaca (Meksiko)|Carski korpus austrougarskih dobrovoljaca]] za službu u Meksiku (zborno mesto Ljubljana). * [[30. 10.]] - [[Bečki ugovor (1864)|Bečki ugovor]] okončava [[Drugi rat za Schleswig]]: Danska gubi vojvodstva [[Vojvodstvo Schleswig|Schleswig]], [[Vojvodstvo Holstein|Holstein]] i [[Vojvodstvo Lauenburg|Lauenburg]] koja postaju prusko-austrijski [[kondominijum]]. * 30. 10. - Nakon otkrića zlata osnovan grad [[Helena, Montana]]. * [[31. 10.]] - [[Nevada]] je 36. država primljena u SAD. === Novembar/Studeni === * [[7. 11.]] - Uredba o uređenju bosanskog vilajeta - [[Bosanski pašaluk]] (ejalet) i hercegovački mutesarifluk se spajaju u [[Bosanski vilajet]] sa sedam sandžaka<ref>Omer Ibrahimagić, Državno-pravni razvitak BiH, str. 18</ref> (sprovedeno 1865-66). * [[8. 11.]] - Predsednički izbori u SAD: ubedljivo pobeđuje dvojac [[Abraham Lincoln]] - [[Andrew Johnson]] ispred [[Nacionalna partija unije (SAD)|Nacionalne partije unije]], privremenog saveza republikanaca i "ratnih demokrata"; protivkandidat demokrata je bio general [[George B. McClellan]]. * 8. 11. (7. džem. II 1281 AH) - Zakon o [[vilajet]]ima u Osmanskom carstvu (vilajeti, sandžaci, kaze, nahije); prvi vilajet i model za ostale je [[Dunavski vilajet|Dunavski]] (dan. severna Bugarska i Dobrudža, do 1868/69. i [[niški sandžak]]), na čelu je [[Midhat-paša]]. * [[12. 11.]] - [[Paragvaj]]ski brod zarobljava brazilski na [[Paragvaj (rijeka)|reci Paragvaj]]: to je faktički početak katastrofalnog [[Paragvajski rat|Paragvajskog rata]] (do [[1870]]). * [[15. 11.]] - [[21. 12.]] - [[Shermanov Marš na more]]: trag uništenja od [[Atlanta, Georgia|Atlante]] do [[Savannah, Georgia|Savanne]]. * 20. 11. - Carskim dekretom započeta [[Sudska reforma Aleksandra II]] u Rusiji - novi sudski sistem i pravne procedure. * [[25. 11.]] - [[Prva bitka kod Adobe Wallsa]] u Teksasu, između vojske SAD i koalicije Indijanaca. * [[29. 11.]] - [[Masakr u Sand Creeku]]: jedinica pukovnika [[John Chivington|Johna Chivingtona]] masakrirala najmanje 400 Čejena i Arapahosa neboraca u Koloradu. * [[30. 11.]] - [[Bitka kod Franklina (1864)|Bitka kod Franklina]] je krvav neuspeh konfederalaca u Tenesiju - poginulo je šest njihovih generala. === Decembar/Prosinac === * [[8. 12.]] - [[James Clerk Maxwell]] održao predavanje pred Kraljevskim društvom u kome je tretirao [[svetlost]] kao [[elektromagnetsko zračenje]]. * 8. 12. - Izdata papska enciklika ''[[Quanta cura]]'' čiji je dodatak ''[[Syllabus Errorum]]'' ("popis grešaka") - odbacuju se sloboda religije, sloboda govora, separacija crkve i države, racionalizam, liberalizam, socijalizam... * 8. 12. - Otvoren [[Cliftonski viseći most]] u [[Bristol]]u. * [[13. 12.]] - [[Paragvajski rat]]: [[Paragvaj]] objavljuje rat [[Brazilsko Carstvo|Brazilu]], podržavajući urugvajske konzervativce. * [[15. 12.|15]] - [[16. 12.]] - [[Bitka kod Nashvilla]]: razbijena konfederalna vojska u Tenesiju, kraj velikih borbi u [[Zapadni teatar Američkog građanskog rata|Zapadnom teatru Američkog građanskog rata]]. * ca. 18. 12. - "Oko sv. Nikole" je dubok sneg i "ljuta zima" u Beogradu, preko reka se moglo prelaziti kolima.<ref name="Polit1924010612" /> * [[21. 12.]] - Unionističke trupe ulaze bez otpora u [[Savannah, Georgia|Savannu]] (Shermanov "božićni poklon" predsedniku Lincolnu). * [[24. 12.]] - Na Cetinju je rođena [[Zorka Petrović Njegoš]], buduća supruga [[Petar I Karađorđević|Petra Karađorđevića]]; knez Mihailo kumuje sledećeg meseca, preko posrednika. === Kroz godinu === [[Datoteka:1864 Mitchell Map of Italy, Greece and the Austrian Empire - Geographicus - AustriaItaly-mitchell-1864.jpg|mini|200px|Austrija, Italija, Evropska Turska]] * [[Matica srpska]] preseljena iz Pešte u [[Novi Sad]]. * [[Luka Vukalović]] pokušao da podigne još jedan ustanak u Hercegovini, jer Turci nisu poštovali ranije sporazume, ali je poražen i otišao u Rusiju<ref>''Istorija s. n.'' V-1, 482</ref>. * Arhimandrit [[Nićifor Dučić]] otvorio bogosloviju na Cetinju. * Srbija: akt državnog savetnika [[Filip Hristić|Filipa Hristića]] o ministarskoj odgovornosti shvaćen kao direktna opozicija Knezu Mihailu. * [[Jovan Jovanović Zmaj|Jovin]] eponimni satirični časopis "Zmaj". * Liberal Vladimir Jovanović osnovao novine "Sloboda" u Ženevi (opozicija knezu Mihailu, kao i "Zmaj"). * Dečanski iguman Hadži Serafim Ristić izdao knjigu "Plač stare Srbije" u kojoj navodi primere zlostavljanja Srba. * Carskim dekretom, rumunska mitropolija u Sibiu se odvaja od srpske karlovačke mitropolije (mitropolit [[Andrei Șaguna]]). * U Velikoj Britaniji donesen Zakon o zaraznim bolestima (Contagious Diseases Act), usmeren protiv prostitutki. * 1864-1877 - Ruski ambasador u Carigradu je [[Nikolaj Ignjatijev]]. * [[Louis Pasteur]] otkrio princip [[pasterizacija|pasterizacije]]. * U [[Liverpool]]u izgrađen [[Oriel Chambers]], prva zgrada sa metalnim okvirom i staklenom fasadom. == Umjetnost == <gallery> Honoré Daumier, The Third-Class Carriage - The Metropolitan Museum of Art.jpg|"[[Vagon treće klase]]", [[Honoré Daumier|Daumier]] Fantin-Latour Homage to Delacroix.jpg|"Omaž Delacroix", [[Henri Fantin-Latour]] Kmska Jean Auguste Dominique Ingres (1780-1867) - Zelfportret (1864) - 28-02-2010 13-37-05.jpg|"Autoportret", [[Jean-Auguste-Dominique Ingres|Ingres]] James Tissot - Portrait of Miss L. L..jpg|"Portret gđice L.L.", [[James Tissot]] Whistler James Symphony in White no 2 (The Little White Girl) 1864.jpg|"Simfonija u belom, br. 2: mala bela devojka", [[James McNeill Whistler|J.M. Whistler]] Edouard Manet - Le „Kearsarge“ à Boulogne.jpg|"'Kearsarge' u Boulogneu", [[Édouard Manet|Manet]] Sadness, by Julia Margaret Cameron.jpg|"Tuga" ([[Ellen Terry]]), [[Julia Margaret Cameron|J.M. Cameron]] (foto) </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1864.}} === Januar/Siječanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[1. 1.]] - [[Bogdan Popović]], srpski književni kritičar i akademik († [[1944]]) * 1. 1. - [[Bogdan Gavrilović]], matematičar, predsednik SANU († [[1947]]) * 1. 1. - [[Alfred Stieglitz]], američki fotograf († [[1946]]) * [[13. 1.]] - [[Wilhelm Wien]], njemački fizičar, nobelovac († [[1928]]) * [[24. 1.]] - [[Marguerite Durand]], francuska glumica, sifražetkinja († [[1936]]) * [[25. 1.]] - [[Julije Kempf]], povjesničar, književnik († [[1934]]) * [[27. 1.]] - [[Bela Čikoš Sesija]], hrvatski slikar († [[1931]]) * [[5. 2.]] - [[Jagoda Truhelka]], hrvatska književnica († [[1957]].) * [[21. 2.]] - [[Velimir Deželić stariji]], književnik, leksikograf († [[1941]]) * [[22. 2.]] - [[Jules Renard]], književnik († [[1910]]) * [[13. 3.]] - [[Alexej von Jawlensky]], njemački slikar ruskog porijekla († [[1941]]) * [[14. 3.]] - [[Alfred Redl]], austrougarski obaveštajni oficir († [[1913]]) * [[1. 4.]] - [[Zorka Todosić]], srpska glumica († [[1936]]) * [[9. 4.]] - [[Sebastian Ziani de Ferranti]], britanski elektroinženjer, pronalazač († [[1930]]) * [[17. 4.]] - [[Antun Fabris]], dubrovački novinar († [[1904]]) * [[21. 4.]] - [[Max Weber]], sociolog, filozof († [[1920]]) * [[5. 5.]] - [[Henryk Sienkiewicz]], poljski književnik († [[1916]].) * [[10. 5.]] - [[Léon Gaumont]], pionir filma († [[1946]]) * [[11. 5.]] - [[Ethel Lilian Voynich]], književnica, aktivistkinja († [[1960]]) * [[15. 5.]] - [[Ante Trumbić]], hrvatski političar († [[1938]]) * [[18. 5.]] - [[Oskar Vojnić]], svjetski putnik, pustolov († [[1914]]) * [[21. 5.]] - [[Stéphanie de Belgique|Stéphanie]], supruga AU krunskog princa Rudolfa († [[1945]]) * [[3. 6.]] - [[Ransom E. Olds]], pionir automobila († [[1950]]) * [[11. 6.]] - [[Richard Strauss]], njemački skladatelj († [[1949]].) * [[14. 6.]] - [[Alois Alzheimer]], psihijatar, neuropatolog († [[1915]]) * [[22. 6.]] - [[Hermann Minkowski]], matematičar, fizičar († [[1909]]) * [[25. 6.]] - [[Walther Hermann Nernst]], njemački fizičar i hemičar, nobelovac († [[1941]]) === Jul/Srpanj &ndash; Decembar/Prosinac === * 11. 7. - [[Petar Danov]], bugarski duhovni učitelj, filozof († [[1944]]) * [[13. 7.]] - [[John Jacob Astor IV]], biznismen, pronalazač († [[1912]]) * [[15. 7.]] - [[Marie Tempest]], glumica, pevačica († [[1942]]) * [[24. 7.]] - [[Frank Wedekind]], njemački književnik († [[1918]].) * [[31. 7.]] - [[Lujo Adamović]], botaničar i profesor univerziteta. († [[1935.]]) * [[9. 8.]] - [[Roman Dmowski]], poljski desničarski ideolog († [[1939]]) * [[16. 8.]] - [[Elsie Inglis]], lekarka u Srbiji u I svetskom ratu († [[1917]]) * [[23. 8.]] - [[Elefterios Venizelos]], grčki premijer († [[1936]]) * [[23. 9.]] - [[Draga Obrenović]] (Lunjevica, Mašin), kraljica-supružnica Srbije († [[1903]]) * [[27. 9.]] - [[Andrej Hlinka]], slovački sveštenik, političar, nacionalista († [[1938]]) * [[29. 9.]] - [[Miguel de Unamuno]], književnik, filozof († [[1936]]) * [[5. 10.]] - Louis Jean [[Braća Lumière|Lumière]], pionir filma († [[1948]]) * 5. 10. - [[Arthur Zimmermann]], nemački diplomata († [[1940]]) * [[8. 10.]] - [[Branislav Nušić]], srpski književnik († [[1938]].) * 23. 10. - [[Nikolaj Krasnov]], rusko-srpski arhitekta († [[1939]]) * [[25. 10.]] - [[John Francis Dodge]], pionir auto-industrije († [[1920]]) * [[28. 10.]] - [[Dmitrij Ivanovski]], pionir virologije († [[1920]]) * [[30. 10.]] - [[Theodor Wiegand]], arheolog († [[1936]]) * [[11. 11.]] - [[Maurice Leblanc]], tvorac Arsèna Lupina († [[1941]]) * [[17. 11.]] - [[Mihailo Avramović]], osnivač srpskog zadrugarstva († [[1945]]) * [[24. 11.]] - [[Henri de Toulouse-Lautrec]], francuski slikar († [[1901]].) * [[8. 12.]] - [[Camille Claudel]], kiparica i grafičarka († [[1943]]) * [[23. 12.]] - [[Zorka Petrović Njegoš]], kćerka knjaza Nikole, supruga Petra Karađorđevića († [[1890]]) * [[30. 12.]] - [[Marko Murat]], slikar († [[1944]]) === Kroz godinu === * [[Isa Boljetinac]], albanski borac za nezavisnost († [[1916]]) == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1864.}} * 25. 1. - [[Stefan Kragujević]], episkop pakrački (* [[1803]]) * [[28. 1.]] - [[Benoît Paul Émile Clapeyron]], fizičar (* [[1799]]) * [[7. 2.]] - [[Vuk Stefanović Karadžić]], reformator srpskog književnog jezika i pravopisa (* [[1787]]) * [[10. 3.]] - [[Maximilian II. (Bavarska)|Maximilian II.]], kralj Bavarske (* [[1811]]) * [[17. 3.]] - [[Alexandre Calame]], švicarski slikar i grafičar * [[2. 5.]] - [[Giacomo Meyerbeer]], kompozitor (* [[1791]]) * [[9. 5.]] - [[John Sedgwick]], unionistički general SAD (* [[1813]]) * [[12. 5.]] - [[J. E. B. Stuart]], konfederalni general (* [[1833]]) * [[19. 5.]] - [[Nathaniel Hawthorne]], američki književnik (* [[1804]]) * [[1. 6.]] - [[Hong Xiuquan]], kineski pobunjenik, samoproglašeni car Tajpinga (* 1814) * [[25. 6.]] - [[Wilhelm I. (Württemberg)|Wilhelm I.]], kralj Württemberga (* [[1781]]) * [[13. 7.]] - [[Henryk Dembiński]], poljski inženjer, general (* [[1791]]) * [[21. 7.]] - [[Jovan Andrejević]] Joles, lekar, prvi srpski anatom, književnik (* [[1833]]) * [[31. 7.]] - [[Louis Hachette]], francuski izdavač (* [[1800]]) * [[31. 8.]] - [[Ferdinand Lassalle]], nemački socijalista (* [[1825]]) * [[15. 9.]] - [[John Hanning Speke]], istraživač Afrike (* [[1827]]) * 22. 9. - [[Mitropolit beogradski Petar|Petar Jovanović]], episkop gornjokarlovački, bivši mitropolit beogradski (* [[1800]]) * 25. 9. - [[Jovan Popović (slikar)]] (* [[1810]]) * [[7. 11.]] - [[David Sassoon]], iračko-britanski trgovac (* [[1792]]) * [[23. 11.]] - [[Friedrich Georg Wilhelm Struve]], rusko-nemački astronom (* [[1793]]) * [[8. 12.]] - [[George Boole]], engleski matematičar i filozof (* [[1815]]) * [[21. 12.]] - [[Ludwig von Österreich (1784–1864)|Ludwig]], austrijski nadvojvoda (* [[1784]]) * [[31. 12.]] - [[George M. Dallas]], bivši potpredsednik SAD (* [[1792]]) == Reference == {{reference}} ; Literatura * [[Rudolf Horvat]] (hr Wikisource): ''[http://hr.wikisource.org/wiki/Najnovije_doba_hrvatske_povjesti_%28R._Horvat%29/Ponovni_savez_s_Ugarskom Najnovije doba hrvatske povjesti/Ponovni savez s Ugarskom]'' * ''Istorija srpskog naroda'', Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981 ** Peta knjiga prvi tom (V-1) ** Peta knjiga drugi tom (V-2) {{commonscat|1864}} [[Kategorija:1864.]] lyipj3gz7m65ux4m915i56gia5zavf4 0 31464 42713754 42102928 2026-10-25T19:27:53Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713754 wikitext text/x-wiki {{Grad u SAD | naziv = Springfild | izvorni_naziv = {{jez-engl|Springfield|el}} | slika = | opis_slike = | slika_mapa = | širina_mape = | opis_mape = | lokator_mape = | slika_mapa1 = | širina_mape1 = | opis_mape1 = | lokator_mape1 = | gradska_zastava = | grb = | država = {{SAD}} | savezna_država = [[Vermont]] | okrug = [[Okrug Vindzor (Vermont)|Vindzor]] | osnivanje = | grad_od = | stanovništvo = | godina_stanovništvo = | gustina = | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | površina = | površina_kopno = | površina_voda = | gšir = 43.28944 | gduž = -72.47944 | nadmorska_visina = | dan_grada = | vremenska_zona = UTC-5, leti UTC-4 | ZIP_kod = | pozivni_broj = | FIPS_kod = | GNIS_kod = | veb-strana = [] | gradonačelnik = }} {{Koordinate|43.28944_N_72.47944_W_type:landmark_region:US|43°&nbsp;17'&nbsp;22"&nbsp;SG Š, 72°&nbsp;28'&nbsp;46"&nbsp;ZGD}} [[Slika:SimpsonsSpringfieldVT.jpg|mini|350p|Bioskop u kojem se održala premijera Simpsonovih na filmu. (Sprigfild, [[Vermont]], [[SAD]]]] '''Springfild''' ({{jez-en|Springfield|el}}) je grad u okrugu [[Vindzor (okrug)|Vindzor]] ({{jez-en|Windsor County|el}}), u američkoj državi [[Vermont]]. Po popisu iz [[2000]]. godine grad ima 9.078 stanovnika, 3.886 domaćinstava i 2.498 porodica. Osnovan je oko [[1761]]. godine. Nalazi se u centru regiona doline Prisižon ({{jez-en|Precision Valley|el}}), centru vermontske industrije. Springfild u Vermontu je bio izabran među 14 istoimenih američkih gradova koji su se prijavili na konkurs za grad u kome će se održati premijera [[Simpsonovi na filmu|prvog filma o Simpsonovima]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6287064.stm BiBiSi vesti: Grad u Vermontu izabran za dom Simpsonovih. 10. jul 2007. Pristup: 31. jul 2007]</ref>. Premijera je održana [[21. jul]]a [[2007]]. godine. == Demografija == Po popisu iz [[2010]]. godine broj stanovnika je 3.979, što je 41 (1,0 %) stanovnika više nego 2000. godine.<ref name="census">{{Cite web |url= http://mcdc.missouri.edu/webrepts/pl94trends/Vermont_stcntyplace3.html |title= Vermont Trend Report 1: State and Counties |accessdate= 30. 6. 2013. |work= |publisher= |date= |archive-date= 2012-03-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120320185551/http://mcdc.missouri.edu/webrepts/pl94trends/Vermont_stcntyplace3.html |dead-url= yes }}</ref> {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 100;" |- | style="background:#ddffdd;" | '''Grupa''' | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" | [[Popis stanovništva 2000. u SAD|'''2000.''']] | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" | [[Popis stanovništva 2010. u SAD|'''2010.''']] |- | style="background:#f3fff3;" | [[Beli Amerikanci|Belci]] | align="right" | 3.782 (96,0 %) | align="right" | 3.775 (94,9 %) |- | style="background:#f3fff3;" | [[Afroamerikanci]] | align="right" | 15 (0,4 %) | align="right" | 23 (0,6 %) |- | style="background:#f3fff3;" | [[Azijski Amerikanci|Azijati]] | align="right" | 47 (1,2 %) | align="right" | 32 (0,8 %) |- | style="background:#f3fff3;" | [[Hispanoamerikanci i Latinoamerikanci]] | align="right" | 46 (1,2 %) | align="right" | 61 (1,5 %) |- | style="background:#f3fff3;" | Ukupno | align="right" | 3.938 | align="right" | 3.979 |} == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MorrisEncyclopediaOfAmericanHistory}} * {{MancallEncyclopediaOfAmericanHistory}} * {{KutlerDictionaryOfAmericanHistory}} * {{BoyerOxfordCompanionToUnitedStatesHistory}} * {{KazinConcisePrincetonEncyclopedia}} * {{KaneAmericanCounties2004}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|SAD}} {{Drugi projekti | commons = Springfield, Vermont | wikispecies = | wiktionary = | wikiversity = | wikibooks = | wikisource = | wikiquote = | wikinews = }} * [https://web.archive.org/web/20130512072823/http://www.city-data.com/city/Springfield-Vermont.html Demografske statisteke i druge informacije o Springfildu na sajtu city-data.com] {{Windsor County, Vermont-lat}} {{Okruzi Vermonta-lat}} {{Podjela SAD}} {{klica-grad-SAD}} {{DEFAULTSORT:Springfild (Vermont)}} [[Kategorija:Gradovi u Vermontu]] nyo22xpvqy14mc4vhwnjh6whe7zrwzk 0 34529 42713744 41083346 2026-10-25T18:47:28Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713744 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glazbeni pravac|color=goldenrod |bgcolor=white |name=Spiritual |stylistic_origins=[[Afroamerička muzika|afroameričko]], [[Himan|Kršćanske himne]] |cultural_origins= |instruments=[[vokal]]i |popularity= |derivatives=[[blues]], [[gospel]] |subgenrelist= |subgenres= |fusiongenres= |regional_scenes= |other_topics= }} '''Spiritual''' (ili '''negro spiritual''') (slobodni prijevod ''duhovna muzika'' ili ''crnačka duhovna muzika'') je naziv za pjesme koje su [[Afroamerikanci|američki crnci]] stvorili u doba [[Historija u ropstva SAD|robovlasništva]], te njihove kasnije prerade i aranžmani. Najpoznatija od tih pjesama je ''[[Swing Low, Sweet Chariot]]''. == Vanjske veze == * http://www.spiritualsproject.org * https://web.archive.org/web/20160204005555/http://www.tnstate.edu/library/digital/FISK.HTM Fisk Jubilee Singers * [http://www.localdial.com/users/jsyedu133/Soulreview/Understandingpages/coded.htm "Coded Slave Songs," with an analysis of "Follow the Drinkin' Gourd"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724090201/http://www.localdial.com/users/jsyedu133/Soulreview/Understandingpages/coded.htm |date=2008-07-24 }} * [http://www.library.upenn.edu/special/gallery/anderson/av/index.html Video and Audio Excerpts relating to Marian Anderson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021220024019/http://www.library.upenn.edu/special/gallery/anderson/av/index.html |date=2002-12-20 }} * [http://www.forwardmovement.org/showbook.cfm?prodid=1856] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002032656/http://www.forwardmovement.org/showbook.cfm?prodid=1856 |date=2008-10-02 }} Publication "Steal Away to Jesus: African-American Spirituals in the Episcopal Church, by Rev. E. E. Asbury * [http://imslp.org/wiki/User:Clark_Kimberling/Historical_Notes_1 Historical Notes on African American melodies, including 75 spirituals with downloadable arrangements for solo instrument] [[Kategorija:Afroamerička muzika]] [[Kategorija:Kršćanska muzika]] hs0sp56m386v2alo3jx2g6nri79tnli 0 37128 42713877 42591932 2026-10-26T11:15:41Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713877 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Toni Morrison [[Datoteka:Nobel prize medal.svg|20px]] | slika = Toni Morrison.jpg | bgcolour = silver | caption = | datum_rođenja = [[18. februara]] [[1931.]] | mjesto_rođenja = {{flagicon|SAD}} [[Lorain (Ohio)|Lorejn, Ohajo]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] |datum_smrti= {{death date and age|2019|8|5|1931|2|18|df=y}}| mjesto_smrti ={{flagicon|SAD}} [[Njujork]], [[SAD]] | zanimanje = spisateljica romana, urednica | movement = | znamenita_djela = | uticaj_od = [[James Baldwin (pisac)|James Baldwin]], [[William Faulkner]], [[Doris Lessing]], [[Herman Melville]] | uticaj_na = [[bell hooks]] <!-- lowercase spelling is correct -->, [[Octavia Butler]] | nagrade = [[Datoteka:Nobel prize winner.svg|20px]] [[Nobelova nagrada za književnost]] (1993) |potpis=Toni Morrison (signature).svg|ime_po_rođenju=Chloe Ardelia Wofford}} '''Toni Morison''' (rođena '''Chloe Ardelia Wofford''' ([[engleski jezik|engl.]]); [[Lorain (Ohio)|Lorejn, Ohajo]], [[18. 2.|18. februara]] [[1931.]] – [[Njujork]], [[5. augusta]] [[2019.]]), [[Sjedinjene Američke Države|američka]] spisateljica i urednica. Dobitnica [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[1993]]. godine za sabrana dela. Laureatkinja [[Pulitzerova nagrada|Pulicer]]ove nagrade. Dela joj odišu [[epika|epskim]] temama, živim [[dijalog|dijalozima]], izuzetno detaljnim crtama [[afroamerikanci|afroameričkih]] likova. == Rane godine == Rođena je kao {{jez-eng|Chloe Anthony Wofford}} u [[Lorejn]]u, [[Ohio|Ohajo]]. Drugo je od četvoro dece, iz radničke porodice. Kao dete stalno je čitala (među omiljenim piscima su joj bili [[Jane Austen|Džejn Ostin]] i [[Lav Tolstoj]]). Njen otac, [[Džordž Voford]], varilac po zanimanju, često bi joj govorio afroameričke narodne priče (metod pripovedanja koji će kasnije prožeti njena dela). [[1949]]. Morison je upisala Univerzitet u [[Hauard]]u i studirala društvene nauke. Pod izgovorom da se Kloi teško izgovara, menja ime u Toni. Postala je [[master]] engleskog jezika [[1955]]. a [[Univerzitet u Oksfordu]] dodelio joj je titulu počasnog doktora 2005. == Promovisanje afroameričke književnosti == [[1958]]. udaje se za [[Harolda Morisona]], rađa dvoje dece ali se i razvodi [[1964]]. Posle razvoda seli se u Njujork, gde radi kao urednik. 18 meseci kasnije postaje jedan od urednika njujorškog sedišta poznate izdavačke kuće ''Random House''. Kao urednik, igrala je važnu ulogu u približavanju afroameričke književnosti ka mejnstrimu. Uređivala je između ostalih i knjige [[Toni Kejd Bambara]] i [[Gejl Džons]]a. Morison je bila profesor društvenih nauka na [[Univerzitet u Prinstonu|Univerzitetu u Prinstonu]], od [[1989]]. Taj radni odnos je prekinula [[2006]]. Trenutno radi za američki periodični magazin "Nacija" (''The Nation'') == Politika == Izazvala je bezmalo skandal nazvavši [[Bill Clinton|Bil Klintona]] "prvim predsednikom crncem" dodavši kako "Klinton ispoljava gotovo svaku crtu "afroamerikanstva": odrastao uz samohranog roditelja, rođen siromašan, radničke klase, svira [[saksofon]], dečko iz [[Arkanzasa]] koji obožava [[Mek Donalds]] i [[brza hrana|brzu hranu]]." == Dela == === Romani === * ''[[God Help the Child (roman)|God Help the Child]]'' ([[engleski jezik|engl.]]), [[2015.]] * ''[[Home (roman)|Home]]'' ([[engleski jezik|engl.]]), [[2012.]] * ''[[A Mercy (roman)|Neka vrsta milosti]]'' ([[engleski jezik|engl.:]] ''A Mercy''), [[2008.]] * ''[[Love (roman|Ljubav]]'' ([[engleski jezik|engl.:]] ''Love''), [[2003.]] * ''[[Paradise (roman)|Raj]]'' ([[engleski jezik|engl.:]] ''Paradise''), [[1998.]] * ''[[Jazz (roman)|Džez]]'' ([[engleski jezik|engl.:]] ''Jazz''), [[1992.]] * ''[[Beloved (roman)|Voljena]]'' ([[engleski jezik|engl.:]] ''Beloved''), [[1987.]] * ''[[Tar Baby]]'', [[1981.]] * ''[[Song of Solomon (roman)|Solomonova pesma]]'' ([[engleski jezik|engl.:]] ''Song of Solomon''), [[1977.]] * ''[[Sula (roman)|Sula]]'', [[1973.]] * ''[[The Bluest Eye (roman)|Oko savršeno modro]]'' ([[engleski jezik|engl.:]] ''The Bluest Eye''), [[1970.]] === Dečje knjige (sa sinom Slejdom) === * ''A Toni Morrison Treasury: The Big Box; The Ant or the Grasshopper?; The Lion or the Mouse?; Poppy or the Snake?; Peeny Butter Fudge; The Tortoise or the Hare; Little Cloud and Lady Wind; Please, Louise'', [[2023.]] * ''Please, Louise'', [[2014.]] * ''Little Cloud and Lady Wind'', [[2010.]] * ''Peeny Butter Fudge'', [[2009.]] * ''Who's Got Game?: The Mirror or the Glass?'', [[2007.]] * ''Who's Got Game?: Poppy or the Snake?'', [[2004.]] * ''Who's Got Game?: The Ant or the Grasshopper?'', [[2003.]] * ''Who's Got Game?: The Lion or the Mouse?'', [[2003.]] * ''The Book of Mean People'', [[2002.]] * ''The Big Box'', [[1999.]] === Kratke priče === * "[[Sweetness (kratka priča)|Sweetness]]", [[2015.]] * "[[Recitatif (kratka priča)|Recitatif]]", [[1983.]] === Scenska dela === * ''[[Desdemona (drama)|Desdemona]]'', prvo izvođenje maja [[2011.]] * ''[[Dreaming Emmett]]'' ([[drama]]), izvedena [[1986.]] * ''[[N'Orleans: The Storyville Musical]]'' ([[mjuzikl]]), izveden [[1982.]] === Libreto === * ''[[Margaret Garner (opera)|Margaret Garner]]'', prvo izvođenje maja [[2005.]] === Članci === * "This Amazing, Troubling Book" (An analysis of ''The Adventures of Huckleberry Finn'' by Mark Twain), [[1996.]] == Filmovi == * [https://web.archive.org/web/20070926223632/http://www.newsreel.org/nav/title.asp?tc=CN0048-3&s=Toni Documentary: "Toni Morison In Black and White: volume 3" distributed by California Newsreel] == Vanjske veze == * [http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=3214 Literary Encyclopedia biography] * [http://voices.cla.umn.edu/vg/Bios/entries/morrison_toni.html Voices from the Gaps biography] * [http://www.nobel.se/literature/laureates/1993/ The Nobel Prize in Literature 1993] * [http://wiredforbooks.org/tonimorrison/ 1987. intervju sa Toni Morison napravio Don Swaim of CBS Radio, 31 min 2 s, RealAudio] * [http://www.visionaryproject.com/NVLPmemberTier/visionariesT1/VisionaryPages/2004visionaries/MorrisonToni/index.asp Toni Morrison biography and video interview excerpts by The National Visionary Leadership Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509053715/http://www.visionaryproject.com/NVLPmemberTier/visionariesT1/VisionaryPages/2004visionaries/MorrisonToni/index.asp |date=2006-05-09 }} {{Commonscat}} {{Nobelova nagrada za književnost}} {{Pulitzerova nagrada za fikciju}} {{Normativna kontrola}} {{Životni vijek|1931|2019|Morrison, Toni}} [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Nobelovci za književnost]] [[Kategorija:Afroamerikanci]] [[Kategorija:Američke feministkinje]] [[Kategorija:Dobitnici Pulitzerove nagrade za fikciju]] [[Kategorija:Američke spisateljice]] 8o43h36v56r19itwdgb6fm3kw3pmb19 0 45245 42713626 42713575 2026-10-25T13:46:52Z Inokosni organ 160059 /* Historija */ 42713626 wikitext text/x-wiki {{Nogometni klub | bg = | tekst = | ime kluba = Eintracht Frankfurt | puno ime = Eintracht Frankfurt eingetragener Verein | slika = | boje = {{color box|#000000}} {{color box|#FF0000}} | mjesto = [[Frankfurt na Majni]] | savez = [[Fudbalski savez Njemačke|DFB]] | liga = [[Njemačka nogometna Bundesliga|Bundesliga]] | godina osnivanja = {{Birth date and age|1899|03|8|df=y}} | godina raspuštanja = | nadimak = „SGE” ili „Adler” | igralište = [[Deutsche Bank Park]]<br />(prije: ''Waldstadion'') | kapacitet stadiona = 60.100 | direktor = {{flagicon|Nemačka}} [[Mathias Beck]] | trener = {{flagicon|AUT}} [[Adi Hütter]] | nastupi = | golovi = | kapetan = {{flagicon|Nemačka}} [[Robin Koch]] | sezona = 2025/26. | plasman = 8. | trenutačna sezona = 2026./27. | liga1 = | liga1N = | liga2 = | liga2N = | liga3 = | liga3N = | nacionalni kup1 = | nacionalni kup1N = | nacionalni kup2 = | nacionalni kup2N = | nacionalni kup3 = | nacionalni kup3N = | nacionalni kup4 = | nacionalni kup4N = | nacionalni kup5 = | nacionalni kup5N = | LP = | EL = | IT = | KPK = | SK = | IK = | ALP = | AK = | CALP = | KK = | ASK = | CLP = | CL = | CS = | RCS = | OCL = | SKP = | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Eintracht Frankfurt''' je profesionalni [[fudbal]]ski klub iz [[Frankfurt na Majni]] u [[Hessen]]u u [[Nemačka]]. Jedan su od najstarijih klubova u Njemačkoj. Riječ „Eintracht”<ref>[https://www.duden.de/rechtschreibung/Eintracht Eintracht], dudenonline, prist. 23. 7. 2024.]</ref> na [[njemački|njemačkom]] znači sloga. == Historija == [[Datoteka:Spielszene Karlsruher FV gegen Eintracht Frankfurt in der Oberliga Sued.jpg|left|thumb|300px|Utakmica između [[Karlsruher FV]]a i Eintracht Frankfurta iz [[1946]].]] U razdoblju od [[1899.]] do [[1927.]] godine u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu]] je nastalo nekoliko klubova, koji su spajani i razdvajani. Za prvog među njima smatra se ''Frankfurter Fußball-Club Viktoria von 1899'', osnovan [[8. 3.|8. marta]] [[1899]]. U [[maj]]u [[1911.]] klubu je pridružen ''Frankfurter Fußball-Club Kickers von 1899'' te je promjenjeno ime u ''Frankfurter FV (Kickers-Viktoria)''. Svoje današnje ime ''Eintracht'' je dobio [[1920]], kada je spojen s ''Frankfurter Turngemeinde von 1861'', stvorivši tako ''TuS Eintracht Frankfurt von 1861''. U konačnom obliku fudbalski klub Eintrach Frankfurt je bio formiran tek [[1967.]] godine. Daleko najjači u [[Hesen]]u, Eintracht nikada nije imao previše uspeha na državnoj razini, ne ostvarivši nikakav značajniji uspeh prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. U poslijeratnoj Njemačkoj „Orlovi” su osvojili dva prvenstva južne zone - [[1953.]] i [[1959.]] godine. Poslije drugog od njih odigrali su dobro i u play-off grupi, pa su za titulu igrali sa lokalnim rivalom [[Kickers Offenbach|Kickersom]] iz [[Offenbach]]a. Uzbudljivi finalni okršaj [[28. jun]]a u [[Berlin]]u završen je pobedom Eintrachta poslije produžetka od 5{{nbsp}}:{{nbsp}}3 i jedinom titulom u povijesti kluba. U povijesti europskog fudbala, Eintracht je se upisao sljedeće godine, kao učesnik najatraktivnijeg finala u historiji [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]]. [[Alfredo di Stefano]] i [[Ferenc Puškaš]] dali su njemačkom prvaku sve golove u pobedi 7{{nbsp}}:{{nbsp}}3 na [[Hampden Park]]u. [[Datoteka:Europacup III FC Utrecht tegen Eintracht Frankfurt 2-1, Bestanddeelnr 931-1009.jpg|thumb|left|285px|Utrecht protiv Eintrachta 2:1, 1980.]] Kada je [[1963.]] osnovana [[Njemačka nogometna Bundesliga|Bundesliga]], Eintracht je bio jedan od šesnaest njenih članova i to će ostati neprekidno u prva 33 šampionata. Za to vrijeme klub je osvojio niz trofeja u [[DFB-Pokal|Kupu Nemačke]] - [[1974]], [[1975]], [[1981]], [[1988]], i [[2018.]] godine. Najveći uspeh je ostvaren [[1980.]] godine, kada je Eintracht osvojio [[UEFA Europska liga|Kup UEFA]]. Te sezone u polufinalu su igrale četiri njemačke ekipe, a Eintracht je pobedio [[FC Bayern München|Bayern]] i [[Borussia Mönchengladbach|Borussiju iz Mönchengladbacha]]. Najbliže novoj tituli Eintracht je bio [[1992.]] godine, kada je za [[VfB Stuttgart|Stuttgartom]] zaostao dva boda na kraju sezone, ali nikada u Bundesligi nije završio na prve dvije pozicije. Od tada je Eintracht konstantni putnik iz prve u drugu ligu i nazad. Fudbalski klub je postao akcionarsko društvo [[1. jul]]a [[2000]]. godine. Vode ga tri člana poslovodnog odbora, na čelu sa predsjednikom Heribertom Bruchhagenom, bivšim igračem [[FC Gütersloh|Gütersloha]] (1969-1982). Poslovodni odbor nadzire osmočlani nadzorni odbor na čelu sa Herbertom Beckerom, predstavnikom glavnog Eintrachtovog sponzora ''Fraporta'' ([[aerodrom Frankfurt]]). == Klupski uspjesi == === Domaći uspjesi === [[Njemačka nogometna prvenstva|Prvenstvo Zapadne Njemačke]]: * Prvak (1): 1959. [[Njemačka nogometna prvenstva|Prvenstvo Njemačke]]: * Drugi (1): 1932. [[2. njemačka nogometna Bundesliga|2. Bundesliga]]: * Prvak (1): 1998. * Drugi (1): 2012. [[DFB-Pokal|Njemački kup (DFB-Pokal)]]: * Prvak (5): 1974., 1975., 1981., 1988., 2018. * Finalist (4): 1964., 2006., 2017., 2023. === Regionalna natjecanja === {{Div col|colwidth=24em}} * [[Oberliga Süd]] ** prvak: 1953., 1959. ** drugoplasirani: 1954., 1961., 1962. * [[Prvenstvo Južne Njemačke]] ** prvak: 1930., 1932. ** doprvak: 1913., 1914., 1931. * [[Nordkreis Liga]] ** prvak: 1912., 1913., 1914. * [[Kreisliga Nordmain]] ** prvak: 1920., 1921. ** doprvak: 1922. * [[Bezirksliga Main-Hessen]] ** prvak: 1928., 1929., 1930., 1931., 1932. ** doprvak: 1933. * [[Gauliga Südwest/Mainhessen]] ** prvak: 1938. ** doprvak: 1937. * [[Kup Hessena]] ** pobjednik: 1946., 1969. {{Div col end}} === Europski uspjesi === [[UEFA Liga prvaka|Kup prvaka]] * Finalist (1): [[Kup prvaka 1959/60.|1959/60.]] ([[Finale Kupa prvaka 1960.|finale]]) [[Kup UEFA]]/[[UEFA Europska liga]]: * Prvak (2): [[Kup UEFA 1979/80.|1979/80.]], [[UEFA Europska liga 2021./22.|2021./22.]] [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]]: * Prvak (1): [[Intertoto kup 1966/67.|1966/67.]] [[Kup Alpa]]: * Prvak (1): [[Kup Alpa 1967.|1967.]] == Trenutni sastav == Ažurirano: 25. oktobra/listopada 2026.<ref>{{cite web |url=https://en.eintracht.de/squad/ |title=Eintracht Frankfurt |website=eintracht.de |publisher=Eintracht Frankfurt |accessdate=25. 10. 2026. }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=GER|pos=GK|name=[[Noah Atubolu]]}} {{Fs player|no=2|nat=GER|pos=DF|name=[[Elias Baum]]}} {{Fs player|no=3|nat=FRA|pos=DF|name=[[Lilian Brassier]]}} {{Fs player|no=4|nat=GER|pos=DF|name=[[Robin Koch]]}} {{Fs player|no=5|nat=BRA|pos=DF|name=[[Otávio]]}} {{Fs player|no=6|nat=DEN|pos=MF|name=[[Oscar Højlund]]}} {{Fs player|no=7|nat=GER|pos=FW|name=[[Ansgar Knauff]]}} {{Fs player|no=8|nat=ALG|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]}} {{Fs player|no=9|nat=GER|pos=FW|name=[[Jonathan Burkardt]]}} {{Fs player|no=11|nat=GER|pos=FW|name=[[Younes Ebnoutalib]]}} {{Fs player|no=15|nat=GER|pos=MF|name=[[Noël Aséko]]}} {{Fs player|no=20|nat=JPN|pos=FW|name=[[Ritsu Dōan]]}} {{Fs player|no=22|nat=USA|pos=DF|name=[[Timothy Chandler]]}} {{Fs player|no=25|nat=NGA|pos=MF|name=[[Raphael Onyedika]]}} {{Fs player|no=26|nat=JPN|pos=DF|name=[[Keita Kosugi]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=27|nat=GER|pos=MF|name=[[Mario Götze]]}} {{Fs player|no=29|nat=MAR|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]}} {{Fs player|no=31|nat=SWE|pos=MF|name=[[Love Arrhov]]}} {{Fs player|no=33|nat=GER|pos=GK|name=[[Jens Grahl]]}} {{Fs player|no=34|nat=GER|pos=DF|name=[[Nnamdi Collins]]}} {{fs player|no=35|nat=DEN|pos=FW|name=[[Malik Pimpong]]}} {{fs player|no=37|nat=GER|pos=DF|name=[[Jeremiaha Maluze]]}} {{Fs player|no=39|nat=BIH|pos=GK|name=Amil Šiljević}} {{Fs player|no=40|nat=BRA|pos=GK|name=[[Kauã Santos]]}} {{Fs player|no=42|nat=TUR|pos=FW|name=[[Can Uzun]]}} {{Fs player|no=44|nat=ECU|pos=DF|name=Davis Bautista}} {{Fs player|no=45|nat=USA|pos=MF|name=Marvin Dills}} {{Fs player|no=49|nat=ESP|pos=DF|name=Derek Boakye Osei}} {{Fs player|no=50|nat=GER|pos=FW|name=Alessandro Gaul Souza}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Jessic Ngankam]]}} <!-- {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=MF|name=[[Jean-Mattéo Bahoya]]}} {{Fs player|no=|nat=MLI|pos=DF|name=[[Fousseny Doumbia]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Noel Futkeu]]}} {{Fs player|no=|nat=SWE|pos=MF|name=[[Hugo Larsson]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=MF|name=[[Noel Futkeu]]}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Krisztián Lisztes]]}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=DF|name=[[Niels Nkounkou]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Alexander Staff]]}} {{Fs player|no=|nat=BEL|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]}} {{Fs player|no=|nat=CIV|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]}} On loan until July 2027 --> {{Fs end}} == Treneri == {{Div col|colwidth=24em}} * 1963/64 – [[Paul Oßwald|Oßwald]], [[Ivica Horvat|Horvat]] * 1964/65 – [[Ivica Horvat|Horvat]] * 1965/66 – [[Elek Schwartz|Schwartz]] * 1966/67 – [[Elek Schwartz|Schwartz]] * 1967/68 – [[Elek Schwartz|Schwartz]] * 1968/69 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1969/70 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1970/71 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1971/72 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1972/73 – [[Erich Ribbeck|Ribbeck]] * 1973/74 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1974/75 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1975/76 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1976/77 – [[Hans-Dieter Roos|Roos]], [[Gyula Lóránt|Lóránt]] * 1977/78 – [[Gyula Lóránt|Lóránt]], [[Dettmar Cramer|Cramer]] * 1978/79 – [[Otto Knefler|Knefler]], [[Friedel Rausch|Rausch]] * 1979/80 – [[Friedel Rausch|Rausch]] * 1980/81 – [[Lothar Buchmann|Buchmann]] * 1981/82 – [[Lothar Buchmann|Buchmann]] * 1982/83 – [[Helmut Senekowitsch|Senekowitsch]], [[Branko Zebec|Zebec]] * 1983/84 – [[Branko Zebec|Zebec]], [[Dietrich Weise|Weise]] * 1984/85 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1985/86 – [[Dietrich Weise|Weise]] * 1986/87 – [[Dietrich Weise|Weise]], [[Timo Zahnleiter|Zahnleiter]] * 1987/88 – [[Karl-Heinz Feldkamp|Feldkamp]] * 1988/89 – [[Karl-Heinz Feldkamp|Feldkamp]], [[Pál Csernai|Csernai]], [[Jörg Berger|Berger]] * 1989/90 – [[Jörg Berger|Berger]] * 1990/91 – [[Jörg Berger|Berger]], [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]] * 1991/92 – [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]] * 1992/93 – [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]], [[Horst Heese|Heese]] * 1993/94 – [[Klaus Toppmöller|Toppmöller]], [[Karl-Heinz Körbel|Körbel]] * 1994/95 – [[Jupp Heynckes|Heynckes]], [[Karl-Heinz Körbel|Körbel]] * 1995/96 – [[Karl-Heinz Körbel|Körbel]], [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]] * 1996/97 – [[Dragoslav Stepanović|Stepanović]], [[Horst Ehrmantraut|Ehrmantraut]] * 1997/98 – [[Horst Ehrmantraut|Ehrmantraut]] * 1998/99 – [[Horst Ehrmantraut|Ehrmantraut]], [[Bernhard Lippert|Lippert]], [[Reinhold Fanz|Fanz]], [[Jörg Berger|Berger]] * 1999/00 – [[Jörg Berger|Berger]], [[Felix Magath|Magath]] * 2000/01 – [[Felix Magath|Magath]], [[Rolf Dohmen|Dohmen]], [[Friedel Rausch|Rausch]] * 2001/02 – [[Martin Andermatt|Andermatt]], [[Armin Kraaz|Kraaz]] * 2002/03 – [[Willi Reimann|Reimann]] * 2003/04 – [[Willi Reimann|Reimann]] * 2004/05 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2005/06 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2006/07 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2007/08 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2008/09 – [[Friedhelm Funkel|Funkel]] * 2009/10 – [[Michael Skibbe|Skibbe]] * 2010/11 – [[Michael Skibbe|Skibbe]], [[Christoph Daum|Daum]] * 2011/12 – [[Armin Veh|Veh]] * 2012/13 – [[Armin Veh|Veh]] * 2013/14 – [[Armin Veh|Veh]] * 2014/15 – [[Thomas Schaaf|Schaaf]] * 2015/16 – [[Armin Veh|Veh]], [[Niko Kovač|Kovač]] * 2016/17 – [[Niko Kovač|Kovač]] * 2017/18 – [[Niko Kovač|Kovač]] * 2018/19 – [[Adi Hütter|Hütter]] * 2019/20 – [[Adi Hütter|Hütter]] * 2020/21 – [[Adi Hütter|Hütter]] * 2021/22 – [[Oliver Glasner|Glasner]] * 2022/23 – [[Oliver Glasner|Glasner]] * 2023/24 – [[Dino Toppmöller|Toppmöller]] * 2024/25 – [[Dino Toppmöller|Toppmöller]] * 2025/26 – [[Dino Toppmöller|Toppmöller]], [[Dennis Schmitt|Schmitt]] & [[Alexander Meier|Meier]], [[Albert Riera|Riera]] * 2026/27 – [[Adi Hütter]] {{Div col end}} == Najpoznatiji igrači == {{Div col|colwidth=24em}} * {{flagicon|Turska}} [[Halil Altıntop]] * {{flagicon|Norveška}} [[Jørn Andersen‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Michael Aničić]] * {{flagicon|Brazil}} [[Anderson Bamba]] * {{flagicon|Njemačka}} {{flagicon|Gana}} [[Kevin-Prince Boateng]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Ronny Borchers]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Nathaniel Brown]] * {{flagicon|Brazil}} [[Caio (fudbaler, 1986)|Kaio]] * {{flagicon|KOR}} [[Cha Bum-kun]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Hans-Walter Eigenbrodt]] * {{flagicon|Francuska}} [[Hugo Ekitike]] * {{flagicon|Švicarska}} [[Gelson Fernandes]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Michael Fink (fudbaler)|Michael Fink]] * {{flagicon|Norveška}} [[Jan Åge Fjørtoft]] * {{flagicon|Srbija}} [[Mijat Gaćinović‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Maurizio Gaudino‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Jürgen Grabowski]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Mario Götze‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Hermann Höfer]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Bernd Hölzenbein]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Harald Karger]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Andreas Köpke‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Charly Körbel]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Richard Kress]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Dieter Lindner (fudbaler)|Dieter Lindner]] * {{flagicon|Grčka}} [[Nikos Liberopoulos]] * {{flagicon|Danska}} [[Jesper Lindstrøm]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Werner Lorant]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Joachim Löw‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Egon Loy]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Friedel Lutz]] * {{flagicon|Iran}} [[Mehdi Mahdavikia‎]] * {{flagicon|Egipat}} [[Omar Marmoush]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Erich Meier]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Andreas Möller]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Norbert Nachtweih]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Willi Neuberger]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Bernd Nickel]] * {{flagicon|Nigerija}} [[Jay-Jay Okocha‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Jürgen Pahl]] * {{flagicon|Austrija}} [[Bruno Pezzey]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Alfred Pfaff]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Uwe Rahn]] * {{flagicon|Hrvatska}} [[Ante Rebić‎]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Erwin Stein (fudbaler)|Erwin Stein]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Dieter Stinka]] * {{flagicon|Japan}} [[Naohiro Takahara‎]] * {{flagicon|Izrael}} [[Taleb Tawatha]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Dino Toppmöller]]‎ * {{flagicon|Njemačka}} [[Wolfgang Trapp]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Hans Weilbächer]] {{Div col end}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Eintracht Frankfurt}} * [https://www.eintracht.de/ Zvanična stranica kluba] * [http://www.sge4ever.de/ Fanklub sge4ever.de] * [http://www.eintracht-stats.de/ eintracht-stats.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615015515/http://www.eintracht-stats.de/ |date=2008-06-15 }} * [http://www.eintracht-archiv.de/ eintracht-archiv.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329201943/http://www.eintracht-archiv.de/ |date=2010-03-29 }} {{Fußball-Bundesliga}} {{Pobjednici UEFA Europske lige}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fudbalski klubovi u Njemačkoj]] [[Kategorija:Sport u Njemačkoj]] s29rsi2bnk99x9lwwxq8bukiioom4pf 0 46211 42713778 41388412 2026-10-26T00:00:12Z Juppi lantteineen 403469 Datoteka 42713778 wikitext text/x-wiki {{dablink|Za trgovačko društvo vidi [[Christian Dior SE]].}} [[File:Christian Dior 1954.jpg|thumb|Christian Dior (1954)]] [[File:Stamps of Romania, 2005-002.jpg|thumb|right|220px|Christian Dior na rumunskoj marki iz 2005.]] '''Kristijan Dior''' ([[francuski|franc.]] '''Christian Dior''' [[međunarodni fonetski alfabet|[kʁistjɑ̃ djɔːʁ]]]; [[Granville (Manche)|Granville]], 21. januara 1905. – [[Montecatini Terme]], 24. oktobra 1957.), [[Francuska|francuski]] [[modni kreator]]. Po želji njegovih roditelja, koji su se nadali da će postati diplomata, upisao je školu političkih nauka [[1920|1920.]] godine. Nakon što je završio [[1925|1925.]] godine, otvorio je malu umetničku galeriju. Njegova do tada dobro stojeća porodica doživela je finansijsku katastrofu, a on je bio prinuđen da zatvori galeriju. Desetak godina nakon toga radio je sa raznim francuskim dizajnerima da bi [[1946|1946.]] otvorio svoju modnu kuću. == Vanjske veze == {{Commonscat}} * [http://www.dior.com/ Zvanična prezentacija] {{Klica-moda}} {{Lifetime|1905|1957|Dior, Christian}} [[Kategorija:Francuski modni kreatori]] [[Kategorija:LGBT osobe iz Francuske]] [[Kategorija:Gej modni kreatori]] 4fmezvr1p2ugc69dtohtcx0u41wjpex 0 47615 42713863 42709364 2026-10-26T08:56:39Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713863 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{infokutija TV | bgcolour = #B1B9C2; | naziv_emisije = The X-Files | slika = [[Datoteka:Thexfiles.jpg|230px]] | caption = | format = [[Znanstvena fantastika|Science fiction]]/[[triler]]/[[horor]] [[dramska serija|serija]] | trajanje = 43 min. (po epizodi) | kreator = [[Chris Carter (scenario)|Chris Carter]] | uloge = [[David Duchovny]] <br />[[Gillian Anderson]] <br />[[Mitch Pileggi]] <br />[[Robert Patrick]] <br />[[Annabeth Gish]] <br /> | zemlja = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], [[Kanada]] | kanal = [[Fox Broadcasting Company|FOX]] | početak = [[10. 9.|10.9.]] [[1993]]. | kraj =[[19. 5.|19.5.]] [[2002]]. | br_serijala = 11 | br_epizoda = 218 | lista_epizoda = Popis epizoda The X-Files | srodna =''[[The Lone Gunmen (TV serija)|The Lone Gunmen]]'' <br />''[[Millennium (TV serija)|Millennium]]'' | website = http://www.thexfiles.com | imdb_id = 0106179 | tv_com_id = 61 }} '''The X-Files''' (sh. '''Dosjei X''' ili '''Dosje iks''') je [[SAD|američka]] [[Znanstvena fantastika|znanstveno-fantastična]] [[televizijska serija]] i dio kompletne ''X-Files'' [[franšiza|franšize]] koju je kreirao scenarist [[Chris Carter]]. Serija se u originalu emitirala od [[10. rujna]] [[1993.]] do [[19. svibnja]] [[2002.]] godine, a bila je hit na televizijskoj mreži [[Fox]] dok su njezini likovi i slogani (poput ''Istina je oko nas'', ''Ne vjeruj nikome'' i ''Želim vjerovati'') postali sinonimi popularne kulture 90-tih godina prošlog stoljeća. Kao jedna od najpoznatijih serija svoje ere, ''Dosjei-X'' pridonijela je nepovjerenju javnosti u njihovu vladu i velike institucije, razvijala različite teorije urote i promovirala duhovnost, a sve kroz pokušaj otkrivanja postojanja [[izvanzemaljci|vanzemaljskog života]] na [[Zemlja|Zemlji]]. Iz ''Dosjea-X'' razvila se i ''[[spin-off]]'' serija [[The Lone Gunmen]]. Glavni likovi serije su dvoje agenata [[FBI|FBI-a]]: [[Fox Mulder]] ([[David Duchovny]]) i [[Dana Scully]] ([[Gillian Anderson]]). Njih dvoje zaduženi su za istraživanje t.zv. Dosjea-X, neriješenih slučajeva koji uključuju paranormalne pojave. Mulder vjeruje u postojanje izvanzemaljaca i paranormalno, dok je Scully skeptik, a na slučajevima radi zbog znanstvene analize Mulderovih otkrića.<ref>{{cite episode |title=Pilot |episode-link=The X-Files (pilot episode) |series=The X-Files |network=[[Fox Broadcasting Company|Fox Network]] |station= |airdate=1993-09-10 |season=1|number=1 |minutes= }}</ref> U ranoj fazi serije oboje agenata postaju pijuni u mnogo većem sukobu što rezultira njihovim međusobnim povjerenjem. Tijekom serije njihova, iz početka, platonska veza pretvara se u ljubavnu priču. Uz mitološku priču koja se proteže kroz sve sezone, okosnica serije su i ''čudovište tjedna'' epizode koje čine dvije trećine kompletnog serijala. U takvim epizodama agenti Mulder i Scully istražuju čudne zločine koji u pravilu nemaju pretjerane veze s mitološkim dijelom priče, iako su poneke epizode važne za cijelu pozadinu serijala. Do danas su snimljena dva dugometražna filma koja su se u kinima prikazala [[1998.]] i [[2008.]] godine. Prvi se jednostavno zove [[Dosjei-X: Film]], dok drugi nosi naslov [[Dosjei-X: Želim vjerovati]]. U posljednje dvije sezone serije, glumica Gillian Anderson postala je glavna zvijezda iste nakon što je David Duchovny odlučio otići i baviti se drugim projektima. Posljedica toga je bila uvođenje dvoje novih likova u seriju: agenata FBI-a [[John Doggett|Johna Doggetta]] ([[Robert Patrick]]) i [[Monica Reyes|Monice Reyes]] ([[Annabeth Gish]]). Direktni nadređeni Mulderu i Scully, pomoćnik direktora [[Walter Skinner]] ([[Mitch Pileggi]]) u posljednjim je sezonama također postao centralni lik. U vrijeme kad je serija završila sa svojim emitiranjem, postala je najduža znanstveno-fantastična serija u povijesti televizije u SAD-u, iako su je kasnije pretekle serije [[Stargate SG-1]] ([[2007.]] godine) i [[Smallville]] ([[2011.]] godine). Serija ''Dosjei-X'' tijekom svog emitiranja nagrađena je s čak 15 prestižnih televizijskih nagrada [[Emmy]] od čega se posebno mora izdvojiti i ona u kategoriji najbolje glavne glumice (Gillian Anderson). Serija je također sveukupno osvojila i 5 nagrada [[Zlatni Globus]], od čega je 3 puta proglašena najboljom serijom godine, a [[1997.]] godine uz to što je proglašena najboljom, njezini glavni glumci (David Duchovny i Gillian Anderson) proglašeni su najboljima u svojim kategorijama. == Pregled serije == Serija ''Dosjei-X'' prati karijere i osobni život dvoje agenata [[FBI|FBI-a]]: [[Fox Mulder|Foxa Muldera]] ([[David Duchovny]]) i [[Dana Scully|Dane Scully]] ([[Gillian Anderson]]). Mulder je iskusni agent i čvrst vjernik u natprirodne pojave. Također je i nepopustljiv u svom vjerovanju o postojanju inteligentnog [[izvanzemaljci|vanzemaljskog života]] i njegovog kontinuiranog prisustva na [[Zemlja|Zemlji]]. Zbog takvih vjerovanja, Mulder je dobio nadimak "Strašni" (eng. ''Spooky'') te premještaj u malo poznati odjel FBI-a koji se bavi neistraženim zločinima pod nazivom Dosjei-X. Njegovo vjerovanje u natprirodne pojave seže u rano djetinjstvo, još otkad je svjedočio otmici vlastite sestre, Samanthe Mulder, u dobi od 12 godina. Sestrina otmica glavni je pokretač kompletne Mulderove karijere tijekom većine serije. Zbog toga, kao i zbog želje za osvetom i otkrićem istine koju čuvaju autoriteti, Mulder se bori s vlastitom objektivnošću u svojim istragama. Agentica Scully, s druge strane, potpuna je suprotnost. Kao [[doktor]]ica i prirodni skeptik, Scully slučajevima u Dosjeima-X često može prići s puno distance i objektivnosti čak i kada Mulder, bez obzira na iskustvo, ne može. U početku je agentica Scully dovedena u odjel Dosjea-X kako bi slučajevima dala znanstveno, logično objašnjenje i na taj način razotkrila Mulderove teorije. Iako je često sposobna dati upravo takva objašnjenja, rijetko kada može pobiti Mulderova mišljenja o slučajevima, a kako serija odmiče ona postaje sve frustriranija s nemogućnošću vlastite procjene Dosjea-X u znanstvenom smislu. Glavna okosnica kompletne radnje serije je borba dvoje agenata da otkriju [[vlada|vladinu]] urotu o skrivanju postojanja vanzemaljskog života te o suradnji vlade s vanzemaljcima. Misteriozni ljudi koji se pojavljuju tijekom prvog dijela serije tvore "Sindikat" (eng. ''The Syndicate'') i predstavljaju glavne negativce; kasnije se u seriji otkriva da je Sindikat zapravo samo posrednik između ljudske rase i grupe vanzemaljaca koja ju namjerava uništiti. Sindikat vrlo često predstavlja [[Pušač]] ([[William B. Davis]]), beskrupulozni ubojica i vrhunski političar, pregovarač i manipulator, ujedno i glavni antagonist serijala. Serija se također bavi i razvojem odnosa između Muldera i Scully koji u početku počiva na platonskoj vezi, ali pred kraj serije se razvija u pravu romantičnu priču. Mulderu i Scully u osmoj sezoni pridružuje se još dvoje agenata FBI-a: [[John Doggett]] ([[Robert Patrick]]) i [[Monica Reyes]] ([[Annabeth Gish]]). Doggett dolazi nakon Mulderove otmice, postaje novi partner agentice Scully i pomaže joj u potrazi za Mulderom. Kasnije upravo on poziva agenticu Reyes koju zna od ranije. Serija završava kada Mulder završi na tajnom vojnom sudu zbog provale u tajni vojni objekt i vidi planove invazije vanzemaljaca i kolonizacije Zemlje. Iako ga sud proglašava krivim, uspijeva pobjeći zahvaljujući drugim agentima, te on i Scully postaju bjegunci. == Glavni likovi == * '''Fox Mulder''' - Posebni agent FBI-a Fox Mulder ([[David Duchovny]]) vjeruje u postojanje [[izvanzemaljac]]a i vladinu urotu kojom skriva postojanje istih. Njegov ured nalazi se u podrumu FBI-a u kojem istražuje nerazjašnjene slučajeve koji sadržavaju nadnaravne ili misteriozne pojave. Zbog otmice svoje sestre kojoj je svjedočio dok je bio [[dijete]] , Mulder je cijeli [[život]] posvetio traženju istine i razotkrivanju urote, što mu na kraju i uspijeva. * '''Dana Scully''' - Posebna agentica FBI-a Dana Scully ([[Gillian Anderson]]) odustala je od [[medicina|medicinske]] karijere kako bi se posvetila razotkrivanju zločina i zločinaca. Nakon što joj njezini nadređeni dodijele novog partnera i daju joj zadatak da im redovito podnosi izvješća kojima na znanstveni način pokušava objasniti slučajeve u Dosjeima-X, između nje i agenta Foxa Muldera razvija se čvrsta, u početku, platonska veza bazirana na uzajamnom povjerenju. Agentica Scully, za razliku od Muldera, ne vjeruje u postojanje izvanzemaljaca niti u bilo što paranormalno - međutim, do kraja serije u potpunosti će promijeniti mišljenje, nakon što i sama u mnogo slučajeva svjedoči neobjašnjivim fenomenima koji nas okružuju. * '''Walter Skinner''' - Walter Skinner ([[Mitch Pileggi]]) je pomoćnik direktora FBI-a koji je kao marinac služio u Vijetnamskom ratu. Tijekom rata ubio je mladog dečka koji je nosio eksploziv i taj ga je tragični događaj obilježio do kraja života. U FBI-u, on je prvi nadređeni agentima Mulderu i Scully u slučajevima koje istražuju. Iako na početku agenti smatraju da je i on upleten u zavjeru, kasnije se razvije snažan prijateljski odnos između njih [[tri|troje]]. * '''John Doggett''' - Posebni agent FBI-a John Doggett ([[Robert Patrick]]) [[jedan|prvi]] puta pojavljuje se na početku osme sezone kako bi pronašao nestalog agenta Muldera. Doggett je služio u [[vojska|vojsci]] SAD-a između [[1970.]] i [[1980.]] godine, a kasnije se pridružio policiji [[New York]]a gdje je stekao status detektiva. Nakon ubojstva sina, odlazi u FBI. Nakon neuspjelog pokušaja pronalaska agenta Muldera, John Doggett postaje novi partner agentice Scully na Dosjeima-X. * '''Monica Reyes''' - Posebna agentica FBI-a Monica Reyes ([[Annabeth Gish]]) rođena je i odrasla u [[Mexico City]]ju, [[grad]]u u kojoj joj roditelji još uvijek žive. Upravo iz tog razloga savršeno govori [[španjolski jezik]] . [[1990.]] godine upisala je FBI Akademiju u Virginiji, a prvi joj je zadatak bio istraživanje ritualnih ubojstava. Dugogodišnja je prijateljica agenta Johna Doggetta, a nakon odlaska agentice Scully iz FBI-a upravo ona postaje njegovom partnericom na Dosjeima-X. == Produkcija == === Koncepcija serije === [[Datoteka:SpotnitzandCarter-cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Chris Carter]] - kreator serije ''Dosjei-X'']] [[Chris Carter]], rodom iz [[Kalifornija|Kalifornije]], dobio je priliku producirati novu [[televizijska serija|televizijsku seriju]] za televizijsku mrežu [[Fox]] početkom 90-tih godina prošlog [[stoljeće|stoljeća]]. Umoran od humorističnih serija na kojima je do tada radio, a inspiriran izvještajem o 3,7 milijuna Amerikanaca koji su (možda) oteti od strane [[izvanzemaljci|vanzemaljaca]]<ref name="ew">{{cite web |title=X Appeal: 'The X-Files' Builds a Cult Following by Following the Occult |work=Entertainment Weekly |date=18. ožujka 1993. |accessdate=29. lipnja 2009. |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,301487,00.html |archive-date=2012-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019090836/http://www.ew.com/ew/article/0,,301487,00.html }}</ref> te prisjećajući se [[Watergate|afere Watergate]] i [[horor]] serije iz 70-tih ''Kolchak: The Night Stalker'', Carter je osmislio ideju za ''Dosjee-X'' i napisao scenarij za pilot epizodu [[1992.]] godine. U početku se borio sa željama direktora koji su htjeli Mulderu odmah naći ljubavni interes. TV mreža htjela je puno etabliraniju ili "višu, elegantniju, plavu i sisatiju"<ref>{{cite news |work=Times Online |title=Interview with Gillian Anderson |date=29. ožujka 2007. |Preuzeto=29. lipnja 2009. |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article1580600.ece |location=London |access-date=2014-04-25 |archive-date=2007-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070401141406/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article1580600.ece }}</ref> glumicu za Scully nego što je to bila tada 24-godišnja [[Gillian Anderson]], veteranka iz kazališta s malim filmskim iskustvom, a za koju je Carter smatrao da je jedini pravi izbor za ulogu nakon audicija.<ref name="USA AND">{{cite web |author=Mansfield, Stephanie |title=Gillian Anderson: Not What You'd Expect |work=USA Weekend |date=1. veljače 1998. |Preuzeto=29. lipnja 2009. |url=http://www.usaweekend.com/98_issues/980215/980215_xfiles_anderson.html }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="twentyohsix">{{cite web |work=Chicago Tribune |author=Ryan, Maureen |title=Interview with Gillian Anderson |date=19. siječnja 2006. |Preuzeto=29. lipnja 2009. |url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2006/01/gillian_anderso.html |access-date=2014-04-25 |archive-date=2012-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808182644/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2006/01/gillian_anderso.html |dead-url=yes }}</ref> Carterov inicijalni prijedlog za seriju ''Dosjei-X'' bio je odbijen od strane Foxa. Nakon što je doradio koncept, vratio se nekoliko tjedana kasnije skupa s kompletnom komisijom koja je radila na pilot epizodi. Anderson je komentirala svoj rani rad na seriji: "To je bilo potpuno novo iskustvo za mene - tek sam drugi put u životu stala pred kameru u pilot epizodi". U prvoj epizodi nije upotrijebljena poznata glazba iz ''Dosjea-X''. Otac glumca [[David Duchovny|Davida Duchovnog]] ([[Amram Duchovny]]) pojavljuje se u epizodi kao putnik u [[avion]]u.<ref name="X">{{cite web |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,301487,00.html |title=X Appeal: 'The X-Files' builds a cult following by the occult |work=Entertainment Weekly |date=18. ožujka 1994. |access-date=2014-04-25 |archive-date=2012-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019090836/http://www.ew.com/ew/article/0,,301487,00.html }}</ref> Carterova ideja bila je prikazati [[FBI]] agente koji istražuju vanzemaljce i paranormalne pojave, ali također se htio pozabaviti i njihovim osobnim vjerovanjima. Izjavio je: "Sebe smatram osobom koja nije religiozna, ali koja je u konstantnoj potrazi za religioznim iskustvom. Mislim da su likovi agenata slični tome."<ref name="CBC">{{cite web |title=Chris Carter on the Gabereau Show |author=Gabereau, Vicki |date=svibanj, 1995. |accessdate=31. srpnja 2009. |url=http://www.mjq.net/xfiles/ccarter.htm }}</ref> Dana Scully, uz to što je znanstveni skeptik i doktorica, bila je otvorena prema [[katolicizam|katoličkoj vjeri]] u kojoj je odrasla dok Mulder, bivši student [[Oxford]]a na kojem je diplomirao [[psihologija|psihologiju]] i postao stručnjak za profil kriminalaca, istinski vjeruje u postojanje vanzemaljaca (zbog toga je prozvan "Strašni Mulder" od strane svojih kolega). Carter je izjavio: "Način na koji Scully vidi svijet je način na koji ga vidi i serija. I zbog toga serija mora biti zasnovana na snažnim temeljima znanosti kako bi Muldera tjerala još dalje... Ako je znanost jako dobra, Scully ima jako dobre argumente... A Mulder je taj koji ju mora uvjeriti da se ona mora riješiti tih argumenata i da mora prihvatiti neprihvatljivo. I tu nastaje konflikt". Carter je također smatrao da je Scullyina uloga puno više racionalna, dok se Mulder više oslanja na intuiciju i nagađanja - suprotno onome što inače vidimo na televiziji.<ref name="TheTruthBehindSeasonOne">{{cite video |people=[[Chris Carter (screenwriter)|Carter, Chris]], [[Mark Snow|Snow, Mark]], Rabwin, Paul, Beck, Mat and [[Dean Haglund|Haglund, Dean]] |date=2000. |title=The Truth Behind Season 1 |medium= DVD |publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox Home Entertainment]]}}</ref><ref name="CCfavoriteepisodes">{{cite video |people=[[Chris Carter (screenwriter)|Carter, Chris]] |date=2000. |title=Chris Carter Interviews About His 12 Favourite Episodes |medium= DVD |publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox Home Entertainment]]}}</ref> === Glumačka postava === [[Datoteka:Gillian anderson lk.jpg|thumb|right|200px|[[Gillian Anderson]] - glumica koja u seriji ''Dosjei-X'' tumači ulogu agentice [[FBI|FBI-a]] [[Dana Scully|Dane Scully]]]] Rani utjecaj [[Glen Morgan|Glena Morgana]] i [[James Wong|Jamesa Wonga]] na mitologiju ''Dosjea-X'' doveo je do uvođenja popularnih sporednih likova koji će se nastaviti pojavljivati u kasnijim epizodama koje će pisati drugi scenaristi kao što je Scullyjina obitelj: Danin otac William ([[Don S. Davis]]), njezina majka Margaret ([[Sheila Larken]]) i njezina sestra Melissa ([[Melinda McGraw]]). Popularni trio ''The Lone Gunmen'' također su bili sporedni likovi.<ref name="SALON">{{cite web |author=Stark, Jeff |title=Interview with Chris Carter |url=http://archive.salon.com/ent/tv/int/2001/03/13/carter/print.html |Preuzeto=29. lipnja 2009. |date=13. travnja 2001. |access-date=2014-04-25 |archivedate=2009-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090828103349/http://archive.salon.com/ent/tv/int/2001/03/13/carter/print.html |deadurl=yes }}</ref> [[Datoteka:Duchovny, David (FMC).jpg|thumb|lijevo|200px|[[David Duchovny]] - glumac koji u seriji ''Dosjei-X'' tumači ulogu agenta [[FBI|FBI-a]] [[Fox Mulder|Foxa Muldera]]]] David Duchovny je u [[Los Angeles]]u radio tri godine prije ''Dosjea-X''; u početku je svoju karijeru htio izgraditi u filmskom biznisu. Međutim njegova menadžerica Melanie Green mu je [[1993.]] godine dala scenarij za pilot epizodu serije. Kako su oboje bili uvjereni da se radi o dobrom scenariju, David je odlučio otići na audiciju.<ref name="Youtube">{{cite web |author=|url=http://www.youtube.com/watch?v=OKpscCCG-nA |title=Inside the actor's studio&nbsp;— David Duchovny (part 1) |work=Youtube |date= |accessdate=12. srpnja 2009.}}</ref> Ta audicija prošla je "grozno": govorio je vrlo polako, a premda je voditelj audicije smatrao da je Duchovny dobro odradio posao, Chris Carter nije bio nimalo zadovoljan. To ga je nagnalo da Duchovnog zamoli da sebe zamisli kao agenta FBI-a u budućim epizodama.<ref>{{cite web |author=Carter, Chris |url=http://www.bbc.co.uk/cult/xfiles/interviews/carter/clip0.shtml |title=Casting Mulder |work=BBC News |date= |Preuzeto = 12. srpnja 2009.}}</ref> Gillian Anderson pojavila se na audiciji za Danu Scully 1993. godine. "Nisam mogla prestati čitati scenarij", prisjećala se. Izvršni direktori [[Fox]]a nisu se slagali s autorom-redateljem Chrisom Carterom u njegovom odabiru Andersonice; željeli su nekoga s "manje sjaja i više seksualnosti" za ulogu Scully. Međutim, Carter je inzistirao na tome da upravo Andersonica ima integritet potreban za ulogu. U korist njegove odluke svakako idu brojne nagrade koje je glumica Anderson osvojila za portret agentice Scully tijekom devet godina trajanja serije na televiziji: nagrada glumačkog udruženja ([[1996.]] i [[1997.]]), nagrada [[Emmy]] (1997.) i [[Zlatni globus]] (1997.). Upravo je na setu ''Dosjea-X'' glumica Anderson upoznala svoj budućeg supruga, Clydea Klotza, koji je u to vrijeme radio kao asistent voditelja scenografije. Anderson i Klotz dobili su kćerku Piper tijekom snimanja serije.<ref>{{cite web |author=Bovendeerd, Frederick |url=http://www.imdb.com/name/nm0000096/bio |title=Gillian Anderson |publisher= IMDB The Internet Movie Database |Preuzeto = 10. travnja 2011.}}</ref> Lik Waltera Skinnera glumio je Mitch Pileggi koji se prije toga pojavio na audiciji za dva, tri druga lika iz serije prije nego je dobio ovu ulogu. U početku mu nije bilo jasno zašto ga zovu ponovno na audiciju za lik koji se povremeno pojavljuje u seriji sve dok nije otkrio pravi razlog zašto nije dobio prethodne uloge za koje je čitao - Carter je imao problema u zamišljanju Pileggija kako glumi ostale likove zbog toga što je ovaj non-stop brijao glavu. Kada se glumac pojavio na audiciji za ulogu Waltera Skinnera, nije bio u dobrom raspoloženju i malo kose mu je izraslo na glavi. Upravo su takav njegov stav i pojava odgovarale liku Waltera Skinnera; Carter je mislio da se glumac samo pretvara da je nezadovoljan. Pileggi je naknadno shvatio da je imao sreće što nije dobio niti jednu prethodnu ulogu, jer bi to značilo da bi glumio u puno manje epizoda i uloga Waltera Skinnera koji se pojavljuje do kraja serije bi mu promaknula.<ref name="Walter_Skinner">{{cite news |url=http://www.hieran.com/office/firstint.html |title=Mitch Pileggi interview |first=Robin |last=M. Mayhall |date=lipanj, 1995. |Preuzeto = 10. srpnja 2009. |work=The X-Tapes}}</ref> Nakon što je Duchovny odlučio napustiti seriju po završetku sedme sezone, producenti su uveli novog lika - agenta FBI-a Johna Jaya Doggetta kojeg je utjelovio Robert Patrick. Carter je vjerovao da će serija s novim glavnim likovima moći trajati još barem deset sezona pa se čak i uvodna špica za osmu i devetu sezonu mijenjala kako bi se naglasila važnost novih glumaca (uz Pileggija koji je napokon dobio status glavnog glumca).<ref name="TheTruthBehindSeasonEight">{{cite video |people=[[Chris Carter (screenwriter)|Carter, Chris]], [[Robert Patrick|Patrick, Robert]], [[Frank Spotnitz|Spotnitz, Frank]] and [[Gillian Anderson|Anderson, Gillian]] |date=2002. |title=The Truth Behind Season 8 |medium= DVD |publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox Home Entertainment]]}}</ref> Ipak, serija je potrajala još samo dvije sezone budući lik Johna Doggetta nije previše podigao gledanost iste. Glumac [[Cary Elwes]] doveden je u seriju kao sporedni lik Brad Follmer koji se pojavljuje u šest epizoda.<ref name="http://abcnews.go.com/Entertainment/story?id=103090&page=1">{{cite web | url=http://abcnews.go.com/Entertainment/story?id=103090&page=1 | title=Cary Elwes Joins X-Files | Preuzeto = 28. prosinca 2011}}</ref> === Snimanje serije === [[Datoteka:Stanley Park 1999 Rain.jpg|thumb|right|200px|''The End'' je bila posljednja epizoda snimljena u kišnom [[Vancouver]]u (na slici) čime je završila peta sezona. U [[Kanada|Kanadi]] je sveukupno producirano 117 epizoda, prije nego je snimanje preseljeno u [[Los Angeles]] ([[Kalifornija]]).]] Prvih pet sezona serije ''Dosjei-X'' snimane su i producirane u [[Vancouver]]u, ali je kompletno snimanje kasnije preseljeno u [[SAD]] kad je [[David Duchovny]] počeo izražavati nezadovoljstvo s geografskom odvojenošću od svoje žene [[Tea Leoni|Tee Leoni]], kao i zbog svojih frustracija klimatskim uvjetima u Vancouveru.<ref>{{cite web |author=Strachan, Alex |url= http://www.mjq.net/xfiles/dd-sun-interview.htm |title= The Alienation of David Duchovny |work=Vancouver Sun |date=17. veljače 1998. |Preuzeto = 27. srpnja 2009.}}</ref> [[Gillian Anderson]] također se željela vratiti kući u SAD pa je [[Chris Carter]] odlučio preseliti produkciju u [[Los Angeles]] nakon pete sezone. Sezona je završila u [[svibanj|svibnju]] [[1998.]] godine epizodom ''The End''. Radi se o posljednjoj epizodi snimljenoj u Vancouveru, ali također i o posljednjoj epizodi na kojoj je radila filmska ekipa koja je bila zaposlena od prve sezone, kao što su redatelj [[R.W. Goodwin]] i njegova žena [[Sheila Larken]] (koja je igrala ulogu Margaret Scully i kasnije se pojavila u samo par epizoda).<ref>{{cite web |author=Strachan, Alex |url= http://www.mjq.net/xfiles/cc-farewell.htm |title= X-Files creator bids B.C. sad adieu |work=Vancouver Sun |date=30. ožujka 1998. |Preuzeto = 27. srpnja 2009.}}</ref><ref name="TheTruthBehindSeasonSix">{{cite video |people=[[Chris Carter (screenwriter)|Carter, Chris]], Rabwin, Paul, [[Frank Spotnitz|Spotnitz, Frank]] and [[Gillian Anderson|Anderson, Gillian]] |date=2000. |title=The Truth Behind Season 6 |medium= DVD |publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox Home Entertainment]]}}</ref> Nakon preseljenja u Los Angeles (država [[Kalifornija]]) u šestoj sezoni, dogodile su se mnoge promjene iza kamere budući je većina originalne filmske ekipe serije otišla. Novi scenograf [[Corey Kaplan]], montažerka [[Lynne Willingham]], scenarist [[David Amann]] i redatelj i producent [[Michael Watkins]] ostat će uz seriju nekoliko sljedećih godina. [[Bill Roe]] postao je novi kamerman serije, a većina epizoda imala je puno "suši" i "svjetliji" izgled zbog sunca i same klime u Kaliforniji za razliku od kišnih, maglovitih predjela Vancouvera. U ranoj fazi šeste sezone, producenti su iskoristili nove lokacije i pisali scenarije u zemlji koju ranije nisu mogli posjetiti.<ref name="dir">Hurwitz, Matt. "[http://www.dga.org/news/v26_6/feat_kimmanners.php3 Directing ''The X-Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316022856/http://www.dga.org/news/v26_6/feat_kimmanners.php3 |date=2010-03-16 }}''", ''DGA Monthly'', ožujak 2002.</ref> Na primjer, epizoda ''Drive'' [[Vince Gilligan|Vincea Gilligana]] (o čovjeku koji oboljeva od neidentificirane bolesti) bila je prepuna akcijskih sekvenci - vrlo neobično za epizodu ''Dosjea-X'' - upravo zbog same lokacije snimanja (ceste u pustinji [[Nevada|Nevade]]). Dvostruka epizoda ''Dreamland'' također je radnjom smještena u Nevadi, u legenardnoj [[Zona 51|Zoni 51]]. Radi se o komičnoj epizodi (kompletna šesta sezona puno je vedrija od svih ostalih) u kojoj glumac-gost [[Michael McKean]] glumi čovjeka u crnom Morrisa Fletchera koji zamijeni tijela s Foxom Mulderom. To je ujedno i jedina dvostruka epizoda ''Dosjea-X'' koja ne spada u mitologiju serije.<ref name="TheTruthBehindSeasonSeven">{{cite video |people=[[Chris Carter (screenwriter)|Carter, Chris]], [[Frank Spotnitz|Spotnitz, Frank]] and [[Gillian Anderson|Anderson, Gillian]] |date=2000. |title=The Truth Behind Season 7 |medium= DVD |publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox Home Entertainment]]}}</ref> Kompletna ekipa serije kasnije se vratila u Vancouver kako bi snimili dugometražni film [[Dosjei-X: Želim vjerovati]]. Prema [[Frank Spotnitz|Spotnitzu]], scenarij za film pisan je upravo za te lokacije.<ref name="Province">{{cite web|url=http://www.canada.com/theprovince/news/story.html?id=3c696f83-c42f-4b57-9f7b-9372a358eea2&k=93084|title=Filming of the X-Files sequel wraps|date=12. ožujka 2008.|author=Glen Schaefer|publisher=[[Vancouver Province]]|Preuzeto=27. srpnja 2009.|access-date=2014-04-25|archive-date=2012-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823050139/http://www.canada.com/theprovince/news/story.html?id=3c696f83-c42f-4b57-9f7b-9372a358eea2&k=93084|dead-url=yes}}</ref> Snimanje je započelo u [[prosinac|prosincu]] [[2007.]] godine u Vancouveru pod redateljskom palicom Chrisa Cartera<ref name=fox>{{cite news | author=Pamela McClintock | coauthors=Tatiana Siegel | url=http://www.variety.com/article/VR1117975124.html?categoryid=1236&cs=1 | title=Fox sets date for 'X-Files' sequel | publisher=[[Variety (magazine)|Variety]] | date=31. rujna 2007. | Preuzeto=27. srpnja 2009. | archive-url=https://web.archive.org/web/20090805004924/http://www.variety.com/article/VR1117975124.html?categoryid=1236&cs=1 | archive-date=2009-08-05 | access-date=2014-04-25 | url-status=dead}}</ref>, a završilo [[11. ožujka]] [[2008.]] godine.<ref name="Province"/><ref name="CP">{{cite web|url=http://canadianpress.google.com/article/ALeqM5jlLsYyF1dQuhzxXy2YyQ2Tc88fBA|title=Duchovny and two co-writers announce new X-Files feature film|date=12. ožujka 2008.|publisher=[[Canadian Press]]|Preuzeto=27. srpnja 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316214809/http://canadianpress.google.com/article/ALeqM5jlLsYyF1dQuhzxXy2YyQ2Tc88fBA|archivedate=2008-03-16|deadurl=yes|access-date=2014-04-25}}</ref> === Muzika === Kompozitor [[Mark Snow]] došao je raditi na ''Dosjeima-X'' zahvaljujući svom prijateljstvu s izvršnim producentom [[R. W. Goodwin]]om. U početku produkcijska ekipa je razglabala o tome tko treba preuzeti posao kompozitora, a Chris Carter nije znao kome se obratiti. Poslušano je oko 15-tak ljudi, ali Goodwin je nastavio predlagati Snowa da ovaj dobije posao glavnog kompozitora. Snow se na audicijama pojavio tri puta, ali niti jednom nije dobio naznaku od strane produkcijske ekipe da li je bio dobar ili ne. Jednoga dana nazvao ga je njegov agent i u tijeku razgovora o neodređenoj "pilot epizodi" je shvatio da je dobio posao.<ref>{{cite news|url=http://www.soundtrack.net/features/article/?id=19 |title=The S Files |publisher=Soundtrack.net |date=6. lipnja 2008. |Preuzeto = 27. svibnja 1998.}}</ref> Serija ''Dosjei-X'' koristi se instrumentalnom glazbom puno više od drugih televizijskih serija. Prema dokumentarnom prilogu "Behind the Truth" iz [[DVD]] izdanja prve sezone, Snow je potpuno slučajno stvorio poznati efekt jeke u glavnoj glazbenoj temi. Rekao da je prošao nekoliko različitih verzija s Carterom, ali da ovaj nikako nije bio zadovoljan. Nakon što je jednom prilikom Carter izašao iz sobe, Snow je spustio ruku i podlakticu na [[klavijatura|klavijature]] u frustraciji. Rekao je: "Taj zvuk proizašao je direktno iz klavijatura. I to je bilo to."<ref name="TheTruthBehindSeasonOne"/> Druga epizoda, ''Deep Throat'' označila je Snowov debi kao solo kompozitora kompletne epizode ''Dosjea-X''. Produkcijski tim bio je vrlo oprezan u početku serije oko upotrebljavanja previše glazbe u epizodama.<ref name="Commentary-DeepThroat">{{cite video |people=[[Chris Carter (screenwriter)|Carter, Chris]] |date=2005. |title=Audio Commentary for "Deep Throat" |medium= DVD |publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox Home Entertainment]]}}</ref> Snow je također komponirao kompletan [[soundtrack]] za film [[Dosjei-X: Želim vjerovati]]. Soundtrack je pušten u prodaju pod nazivom ''The X-Files: I Want To Believe: Original Motion Picture Score'', a snimljen je sa simpfonijom Hollywood Studio tijekom [[svibanj|svibnja]] [[2008.]] u studiju [[20th Century Fox]], Kalifornija.<ref name=scoring>{{cite news | author=Dan Goldwasser | url=http://www.scoringsessions.com/news/143 | title=Mark Snow scores ''The X-Files: I Want to Believe'' | publisher=ScoringSessions.com | date=30. svibnja 2008. | Preuzeto=27. srpnja 2009. | archive-url=https://web.archive.org/web/20081121210855/http://www.scoringsessions.com/news/143/ | archive-date=2008-11-21 | access-date=2014-04-25 | url-status=dead }}</ref> [[Velika Britanija|Britanski]] izvođači iz UNKLE snimili su novu verziju glavne teme serije za odjavnu špicu filma.<ref>{{cite news|url=http://movies.yahoo.com/mv/news/va/20080627/121462342200.html|title=X-Files theme gets a fresh spin for summer film|publisher=Yahoo! Movies|date=6. lipnja 2008.|Preuzeto=27. srpnja 2009.|access-date=2014-04-25|archivedate=2008-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080703205814/http://movies.yahoo.com/mv/news/va/20080627/121462342200.html|deadurl=yes}}</ref> Također su snimljeni i neki neobični zvukovi prilikom čega su korištene žice [[glasovir]]a. Mark Snow također je komentirao da su određeni dijelovi glazbe bili inspirirani djelom "Prospectors Quartet" sa soundtracka za film [[Bit će krvi]].<ref>{{cite video |people=[[Chris Carter (screenwriter)|Carter, Chris]] and [[Mark Snow|Snow, Mark]] |date=2005. |title=Trust No One Documentary |medium= DVD |publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox Home Entertainment]]}}</ref> === Uvodna špica === Originalna uvodna špica napravljena je [[1993.]] godine za prvu sezonu i ostala je nepromijenjena sve dok [[David Duchovny]] nije otišao iz serije kao glavni lik na kraju sedme sezone. Kada su stvarali uvodnu špicu, [[Chris Carter]] je pronašao video operatera koji je razvukao lice koje vidimo u špici. Radi se o vjerojatno najpoznatijem dijelu same špice. Rabwin je izjavio da su glazba i specijalni efekti doveli do uvodne špice "kakva nikad do tada nije bila viđena na televiziji".<ref name="TheTruthBehindSeasonOne"/> Prva epizoda osme sezone, ''Within'', označila je prvu veliku promjenu na uvodnoj špici. Uz dodatak glumca [[Robert Patrick|Roberta Patricka]] koji je postao glavni lik, špica je sadržavala i nove slike i nove fotografije Duchovnog i [[Gillian Anderson]] (iako se Duchovny na špici pojavljuje samo i kad se pojavljuje u epizodi). Budući se špica nije mijenjala u prvih sedam sezona, Carter i ostatak ekipe smatrali su da je došlo pravo vrijeme za promjenu zbog Duchovnyjevog odlaska iz serije. Nova uvodna špica pokazivala je razne slike Scullyjine [[trudnoća|trudnoće]], a prema [[Frank Spotnitz|Franku Spotnitzu]] također je pokazivala i apstraktni način Mulderove odsutnosti iz osme sezone kad ga vidimo da pada u oko (koje bi trebalo biti Scullyjino).<ref name="TheTruthBehindSeasonEight"/> Kada se radila uvodna špica za devetu sezonu, ideja je bila da se stvori potpuno nova špica za "nove Dosjee-X". Razlog tomu je bio taj što je Gillian Anderson željela otići iz serije pa su Monica Reyes i Walter Skinner dodani među glavne likove serije kako bi se na što bolji način pokazalo da deveta sezona nije kao niti jedna prijašnja. Zbog Duchovnyjevog povratka u posljednjoj epizodi serije, ''The Truth'', uvodna špica sadržavala je najviše glumaca od svih dotadašnjih - njih 5.<ref name="TheTruthBehindSeasonNine">{{cite video |people=[[Chris Carter (screenwriter)|Carter, Chris]], [[Robert Patrick|Patrick, Robert]], [[Frank Spotnitz|Spotnitz, Frank]], [[Vince Gilligan|Gilligan, Vince]] and [[Kim Manners|Manners, Kim]] |date=2002. |title=The Truth Behind Season 9 |medium= DVD |publisher=[[Fox Broadcasting Company|Fox Home Entertainment]]}}</ref> === Odlazak Davida Duchovnog === Tijekom sedme sezone serije glavni glumac [[David Duchovny]] odlučio ju je napustiti. Mnogo se spekuliralo o razlozima njegovog odlaska - od nesuglasica u vezi Ugovora pa sve do toga da sam glumac traži filmske uloge. Umjesto njega došao je [[Robert Patrick]] kao agent John Doggett na početku osme sezone. Patrick je u seriji ostao sve do njezinog kraja. == Mitologija serije == Paralelno s razvojem likova, epizode ''Dosjea-X'' bavile su se i brojnim misterioznim elementima koji su nastajali iz fenomena [[znanstvena fantastika|znanstvene fantastike]] i paranormalnog. Kreatori takve epizode smatraju ''Mitologijom serije'', a obožavatelji diljem svijeta razvijali su vlastite teorije o mitologiji tijekom trajanja serije (a i kasnije). Među najznačajnijim mitološkim elementima serije su likovi "Čudovište tjedna" (''Monster-of-the-Week''), vladina urota, "Sindikat" i kolonizacija planeta. Tijekom prvih nekoliko sezona serijom su uglavnom prevladavale pojedinačne epizode u kojima agenti istražuju razna ubojstva i čudovišta kao što su Eugene Tooms u epizodama ''Squeeze'' i ''Tooms'' ili legendarni Vrag iz [[New Jersey|Jerseyja]] iz epizode ''The Jersey Devil'' u prvoj sezoni. Kako se serija razvijala, priča o [[izvanzemaljci]]ma poprimala je sve više maha i išla u veću dubinu i razradu. Prva epizoda osme sezone, ''Within'', bavi se pitanjima gubitka, samoće i boli nakon nestanka Foxa Muldera.<ref name="book_part_one">Kessenich 2002, pp. 149.</ref> Epizoda ''Per Manum'' osme sezone uključuje teme mračnog, zlosutnog terora, paranoje i straha od nepoznatog.<ref name="book_part_two">Kessenich 2002, pp. 156.</ref> [[Smrt]] i [[uskrsnuće]] predstavljaju važan pod-zaplet u osmoj sezoni, pogotovo u epizodama ''The Gift'' kada uskrsne John Doggett i ''Deadalive'' kada se Mulder probudi iz svoje smrtne postelje. Ovaj pod-zaplet nastavlja se i u devetoj sezoni.<ref name="book_part_three">Kellner 2003, pp. 155.</ref> Prije ovih zapleta, glavna okosnica serije bila je nagovještaj da čovječanstvo predstavlja najveću prijetnju samome sebi, iako se tehnologija nalazi u visokom stupnju razvoja. Glavna tema u većini sezona uglavnom se fokusirala na uskrsnuće čovječanstva i spašavanje istog ("Sindikat") te na prijetnju izvana (izvanzemaljci). Ostale teme obrađene u seriji uključivale su ponovno rođenje, život i vjerovanje (epizode ''This is Not Happening'' i ''Deadalive'').<ref name="book_part_three"/> == Kronologija serije == [[Datoteka:Mulder%C2%B4s_office.jpg|thumb|right|200px|Ured specijalnog agenta Fox Muldera]] === Prva sezona (1993. - 1994.) === Prva sezona [[Znanstvena fantastika|znanstveno-fantastične]] serije ''Dosjei-X'' u [[SAD|SAD-u]] je započela s emitiranjem [[10. rujna]] [[1993.]], a završila [[13. svibnja]] [[1994.]] godine nakon 24 prikazane epizode na televizijskoj mreži [[Fox]]. U prvoj sezoni upoznajemo se s glavnim likovima serije koji uključuju [[Fox Mulder|Foxa Muldera]] i [[Dana Scully|Danu Scully]] (glume ih [[David Duchovny]] i [[Gillian Anderson]]) te sporednim likovima koji se pojavljuju u pojedinim epizodama - [[Duboko grlo (Dosjei-X)|Duboko grlo]], [[Walter Skinner]] i [[Pušač (Dosjei-X)|Pušač]]. Prva sezona postavila je temelje serije koji su se sastojali od pojedinačnih epizoda u kojima su se istraživali paranormalni i nadnaravni slučajevi (poznati pod imenom ''Dosjei-X''), ali i od polaganog razvoja mitologije koja će kasnije postati glavnom okosnicom serije. Iako se u početku borila za gledanost, serija je iz epizode u epizodu postajala sve popularnijom, a postotak gledanosti konstantno je bio u rastu. Kritičari i mediji općenito uglavnom su pozitivno ocijenili prvu sezonu serije. Sama sezona je od dvoje glavnih glumaca napravila velike zvijezde, a nekoliko fraza iz iste (npr. ''Želim vjerovati'') od tada pa sve do danas postale su kulturološki fenomen. ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * Pilot * Deep Throat * Squeeze * Conduit * The Jersey Devil * Shadows * Ghost in the Machine * Ice * Space * Fallen Angel * Eve * Fire | * Beyond the Sea * Gender Bender * Lazarus * Young at Heart * E.B.E * Miracle Man * Shapes * Darkness Falls * Tooms * Born Again * Roland * The Erlenmeyer Flask |} === Druga sezona (1994. - 1995.) === Druga sezona serije sa svojim je emitiranjem na televizijskoj mreži [[Fox]] započela [[16. rujna]] [[1994.]] godine u [[SAD|SAD-u]], a završila [[19. svibnja]] [[1995.]] godine nakon prikazanih 25 epizoda. Druga sezona prati agente FBI-a Foxa Muldera i Danu Scully dok nastavljaju s istraživanjem paranormalnih i nadnaravnih slučajeva. Uz pojedinačne epizode, druga sezona je nastavila s razvojem priče o mitologiji o [[izvanzemaljci|vanzemaljskoj]] uroti koja je započela u prvoj sezoni. Također, druga sezona značajna je i po uvođenju likova koji će postati važnim dijelom serije - X-a ([[Steven Williams]]), Alexa Kryceka ([[Nicholas Lea]]) i Vanzemaljskog lovca na glave ([[Brian Thompson]]). Na mitološku priču druge sezone uvelike je utjecala [[trudnoća]] glavne glumice, [[Gillian Anderson]]; odlučeno je da će lik agentice Scully biti otet od strane vanzemaljaca u ranom dijelu sezone te da će se dvije epizode kasnije vratiti u stanju kome, što je dodatno pojačalo mitologiju serije. Druga sezona dobila je sedam nominacija za prestižnu televizijsku nagradu [[Emmy]] (od čega su četiri bile za epizodu ''Duane Barry''), a dvoje glavnih glumaca zaradilo je nominacije u svojim kategorijama za nagradu [[Zlatni globus]]. ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * Little Green Men * The Host * Blood * Sleepless * Duane Barry [1/3] * Ascension [2/3] * 3 * One Breath [3/3] * Firewalker * Red Museum * Excelsis Dei * Aubrey * Irresistible | * Die Hand Die Verletzt * Fresh Bones * Colony [1/2] * End Game [2/2] * Fearful Symmetry * Dod Kalm * Humbug * The Calusari * F. Emasculata * Soft Light * Our Town * Anasazi [1/3] |} === Treća sezona (1995. - 1996.) === Treća sezona serije započela je sa svojim emitiranjem [[22. rujna]] [[1995.]], a završila [[17. svibnja]] [[1996.]] godine na televizijskoj mreži [[Fox]] na kojoj se prikazalo sveukupno 24 epizode. Kreator serije [[Chris Carter]] također je bio i izvršni producent iste te scenarist osam epizoda treće sezone. [[Howard Gordon]] je promoviran u izvršnog producenta te je napisao četiri epizode. [[Darin Morgan]], poznat po komičnim epizodama, vratio se i napisao tri epizode u svojoj posljednjoj sezoni koju je proveo u seriji. [[Frank Spotnitz]] nastavio je svoj rad kao urednik priča za epizode, a samostalno je napisao četiri epizode. Nakon što je napisao tek jednu epizodu u drugoj sezoni, [[Vince Gilligan]] se vratio i napisao još jednu. Glavni glumac [[David Duchovny]] je surađivao s Howardom Gordonom i Chrisom Carterom na pisanju dviju epizoda na kojima je i potpisan. Najviše epizoda treće sezone režirali su [[Rob Bowman]] (osam) i [[Kim Manners]] (sedam). Bivši producent serije [[David Nutter]] režirao je četiri epizode, a izvršni producent [[R. W. Goodwin]] režirao je prvu i posljednju epizodu sezone. Chris Carter režirao je jednu epizodu za koju je također sam napisao i scenarij. Treća sezona nominirana je u osam kategorija za prestižnu televizijsku nagradu [[Emmy]]. Drugu godinu za redom nominirana je u kategoriji najbolje serije godine, a glumica [[Gillian Anderson]] primila je prvu nominaciju u kategoriji glavne ženske uloge. Epizoda ''Jose Chung's From Outer Space'' nominirana je u kategoriji najbolje scenografije. Sezona je osvojila pet nagrada Emmy uključujući one za najbolji scenarij (Darin Morgan za epizodu ''Clyde Bruckman's Final Repose''), za najboljeg glumca gosta ([[Peter Boyle]] za epizodu ''Clyde Bruckman's Final Repose''), za najbolji zvuk i montažu zvuka (za epizodu ''Nisei'') te za najbolju kameru (za epizodu ''Grotesque''). Glavni glumci David Duchovny i Gillian Anderson su bili nominirani u svojim kategorijama na nagradu [[Zlatni globus]]. ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * The Blessing Way [2/3] * Paper Clip [3/3] * D.P.O * Clyde Bruckman's Final Repose * The List * 2Shy * The Walk * Oubilette * Nisei [1/2] * 731 [2/2] * Revelations * War of the Coprophages | * Syzygy * Grotesque * Piper Maru [1/2] * Apocrypha [2/2] * Pusher * Teso Dos Bichos * Hell Money * Jose Chung's From Outer Space * Avatar * Quagmire * Wetwired * Talitha Cumi [1/2] |} === Četvrta sezona (1996. - 1997.) === Četvrta sezona se u [[SAD|SAD-u]] emitirala od [[4. listopada]] [[1996.]] do [[18. svibnja]] [[1997.]] godine i sadržavala je sveukupno 24 epizode. Kreator serije [[Chris Carter]] također je bio i njezin izvršni producent, a napisao je sveukupno 8 epizoda. [[Howard Gordon]] je nastavio raditi kao izvršni producent i napisao je 5 epizoda prije nego je odlučio otići iz serije. [[Frank Spotnitz]] promoviran je u ko-producenta, a napisao je 7 epizoda, kao i [[Vince Gillian]] koji je autor 5 epizoda. Bivši scenaristi [[Glen Morgan]] i [[James Wong]] vratili su se u četvrtoj sezoni kao producenti konzultanti te napisali zajedno tri epizode, a Morgan je jednu napisao samostalno (Wong ju je režirao). Izvršni producent i čest režiser serije [[R. W. Goodwin]] napisao je scenarij za jednu epizodu i to je ostala jedina epizoda čiji je on bio autor. Najčešći redatelji epizoda ove sezone bili su [[Rob Bowman]] i [[Kim Manners]]. Manners je režirao sveukupno osam epizoda, a Bowman sedam. Izvršni producent R. W. Goodwin režirao je prvu i posljednju epizodu sezone. [[James Charleston]] je režirao tri epizode dok su [[Tucker Gates]], [[Michael Lange]], [[Cliff Bole]] i scenarist James Wong režirali po jednu epizodu. Značajne epizode koje su obilježile četvrtu sezonu su ''The Field Where I Died'' i ''Demons'' koje se bave Foxom Mulderom, ''Never Again'' koja je koncentrirana na privatni život agentice Scully, ''Musings of a Cigarette-Smoking Man'' gdje saznajemo pozadinu jednog od glavnih likova iz "Sindikata" te epizode ''Herrenvolk'', ''Tunguska'', ''Terma'', ''Memento Mori'', ''Tempus Fugit'', ''Max'', ''Zero Sum'' i ''Gethsemane'' koje se bave mitologijom serije koja uključuje izvanzemaljce. Četvrta sezona osvojila je tri nagrade [[Emmy]], uključujući onu u kategoriji najbolje glavne glumice u dramskoj seriji ([[Gillian Anderson]]), a sveukupno je imala 12 nominacija uključujući one za najbolju seriju godine, najboljeg glavnog glumca ([[David Duchovny]]), najbolju režiju (''Musings of a Cigarette-Smoking Man'') i najbolji scenarij (''Memento Mori''). ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * Herrenvolk [2/2] * Home * Teliko * Unruhe * The Field Where I Died * Sanguinarium * Musings of a Cigarette-Smoking Man * Tunguska [1/2] * Terma [2/2] * Paper Hearts * El Mundo Gira * Leonard Betts | * Never Again * Memento Mori * Kaddish * Unrequited * Tempus Fugit [1/2] * Max [2/2] * Synchrony * Small Potatoes * Zero Sum * Elegy * Demons * Getshemane [1/3] |} === Peta sezona (1997. - 1998.) === Peta sezona serije prikazivala se u razdoblju od [[2. studenog]] [[1997.]] do [[17. svibnja]] [[1998.]] godine i sadržava sveukupno 20 epizoda. Ovo je bila najgledanija sezona kompletne serije i najgledanija serija televizijske mreže [[FOX]] uopće te godine. Završila je na jedanaestom mjestu s prosječnim brojem od 17.1 milijuna gledatelja po epizodi. Sezona je karakteristična po tome što se u pauzi između nje i prethodne sezone snimao film Dosjei-X, a zbog potrebe za ponovnim snimanjem scena glumci [[Gillian Anderson]] i [[David Duchovny]] se ili uopće nisu pojavljivali u nekim epizodama ili su glumili u par scena: na primjer u epizodama ''Unusual Suspects'' i ''Travelers'' lik Dane Scully uopće se ne pojavljuje dok se u epizodama ''Chinga'' i ''Christmas Carol'' lik Foxa Muldera pojavljuje u svega nekoliko scena. Ovo je također bila i posljednja sezona koja je snimana u [[Vancouver]]u nakon čega je produkcija preseljena u [[Los Angeles]] gdje je ostala do kraja serije. Film [[Dosjei-X: Želim vjerovati]] ponovno je snimljen u Vancouveru. U posljednjoj epizodi sezone, ''The End'', Dosjei-X po drugi put se zatvaraju čime su jasno postavljeni temelji za prvi dugometražni film koji se prikazao u američkim kinima u [[ljeto]] 1998. godine. Peta sezona nominirana je u čak 16 kategorija za prestižnu televizijsku nagradu [[Emmy]] (osvojila je dvije nagrade u tehničkim kategorijama), uključujući one za najbolju seriju godine, glavnog glumca (Duchovny), glavnu glumicu (Anderson) te režiju i scenarij ([[Chris Carter]] za epizodu ''The Post-Modern Prometheus''). ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * Redux [2/3] * Redux II [3/3] * Unusual Suspects * Detour * The Post-Modern Prometheus * Christmas Carol [1/2] * Emily [2/2] * Kitsunegari * Schizogeny * Chinga | * Kill Switch * Bad Blood * Patient X [1/2] * The Red and the Black [2/2] * Travelers * Mind's Eye * All Souls * The Pine Bluff Variant * Folie a Deux * The End |} === Dosjei X: Film (1998.) === [[Datoteka:Martin Landau nineties.jpg|thumb|right|200px|[[Martin Landau]] - glumac koji u filmu ''Dosjei-X: Film'' tumači ulogu paranoičnog doktora Alvina Kurtzweila]] '''Dosjei-X: Film''' (popularno znan i pod nazivom ''Dosjei-X: Borba s budućnosti'') je [[SAD|američki]] [[Znanstvena fantastika|znanstveno-fantastični]] [[triler]] iz [[1998.]] godine kojeg su napisali [[Chris Carter]] i [[Frank Spotnitz]], a kojeg je režirao [[Rob Bowman]]. To je prvi dugometražni [[film]] temeljen na [[televizijska serija|televizijskoj seriji]] ''Dosjei-X'' koju je kreirao Carter. Četvero glavnih likova iz serije pojavljuje se u filmu: [[David Duchovny]], [[Gillian Anderson]], [[Mitch Pileggi]] i [[William B. Davis]] koji repriziraju svoje uloge kao [[FBI]] agenti [[Fox Mulder]] i [[Dana Scully]], pomoćnik direktora FBI-a [[Walter Skinner]] i [[Pušač (Dosjei-X)|Pušač]]. Priča filma prati agente Muldera i Scully, čiji je odjel ''Dosjei-X'' zatvoren, a koji istražuju podmetanje bombe u zgradi i uništavanje kriminalnih dokaza. Uskoro otkrivaju vladinu urotu koja pokušava sakriti istinu o kolonizaciji [[izvanzemaljci|izvanzemaljaca]] koji planiraju doći na [[Zemlja|Zemlju]]. Ako se gleda kroz kompletnu kronologiju ''Dosjea-X'', priča filma radnjom je smještena između pete (epizoda ''The End'') i šeste sezone (epizoda ''The Beginning'') te se odnosi na glavnu mitologiju serije. Chris Carter odlučio je snimiti dugometražni film kako bi još više produbio mitologiju serije i postavio ju na viši nivo, ali i kako bi pokušao zadovoljiti gledatelje koji nikad nisu gledali seriju ili koji nisu njezini najvjerniji obožvatelji. Napisao je scenarij zajedno sa Frankom Spotnitzom pred kraj [[1996.]] godine i, uz budžet koji mu je odobrila kompanija [[20th Century Fox]], započeo snimanje [[1997.]] godine nakon završetka četvrte sezone. Carter je okupio glumačku ekipu i ekipu iza kamere iz serije, ali i neke poznate glumce poput [[Blythe Danner]] i [[Martin Landau|Martina Landaua]] te započeo produkciju. [[Mark Snow]], koji je skladao glazbu za kompletnu seriju, autor je i filmske glazbe. Film je svoju premijeru imao [[19. lipnja]] [[1998.]] godine u SAD-u te primio pomiješane kritike filmskih kritičara. Iako su neki uživali u stilu i efektima filma, drugi su se okomili na zamršenu radnju te na isti gledali kao na produženu epizodu serijala. === Šesta sezona (1998. - 1999.) === Šesta sezona serije emitirana je u SAD-u u razdoblju od [[8. studenog]] [[1998.]] do [[16. svibnja]] [[1999.]] godine i sadržava sveukupno 22 epizode. Sezona je karakteristična zbog toga što jedan veliki dio mitologije završava u epizodama ''Two Fathers'' i ''One Son'' (uništenje Sindikata), dok u posljednjoj epizodi ''Biogenesis'' započinje nova mitološka priča o izvanzemaljcima. Šesta sezona je također karakteristična i po tome što sadržava dvije povezane epizode (''Dreamland'' i ''Dreamland II'') koje nemaju nikakve veze s mitologijom - i do kraja serije ostale su jedine takve. Osim toga, ovo je bila prva sezona koja je snimana u [[Kalifornija|Kaliforniji]] pa je puno življa, vedrija i humorističnija od svih prethodnih. Sezona je sveukupno imala 8 nominacija za prestižnu televizijsku nagradu [[Emmy]] (uključujući onu u kategoriji najbolje glavne glumice u dramskoj seriji - [[Gillian Anderson]]), a osvojila je jednu u kategoriji najbolje maske (za epizode ''Two Fathers'' i ''One Son''). ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * The Beginning * Drive * Triangle * Dreamland [1/2] * Dreamland II [2/2] * How the Ghosts Stole Christmas * Terms of Endearment * The Rain King * S.R. 819 * Tithonus * Two Fathers [1/2] | * One Son [2/2] * Agua Mala * Monday * Arcadia * Alpha * Trevor * Milagro * The Unnatural * Three of a Kind * Field Trip * Biogenesis [1/3] |} === Sedma sezona (1999. - 2000.) === Sedma sezona serije prikazivala se u [[SAD|SAD-u]] od [[7. studenog]] [[1999.]] do [[21. svibnja]] [[2000.]] godine i sastojala se od sveukupno 22 epizode. U sedmoj sezoni događaju se dvije ključne stvari za seriju: agent Mulder u epizodama ''Sein und Zeit'' i ''Closure'' napokon saznaje što se dogodilo s njegovom sestrom koja je oteta dok je on bio dijete; glumac [[David Duchovny]] (koji glumi agenta Foxa Muldera) odlučio je otići iz serije na kraju sezone. Epizoda ''Millennium'' označila je kraj istomene serije koja je ukinuta 1999. godine, a koju je također kreirao [[Chris Carter]]. Nakon što je serija ukinuta bez pravog završetka, Carter je odlučio jednu epizodu ''Dosjea-X'' posvetiti seriji [[Millennium]] kako bi završio njezinu priču. U sedmoj sezoni David Duchovny napisao je i režirao dvije epizode: jedna je mitološka ''The Sixth Extinction II: Amor Fati'', a druga ''Hollywood A.D.''. [[Gillian Anderson]] također je napisala scenarij za epizodu ''all things'' i to je do kraja serije ostala njezina jedina epizoda. Odluka da se završi priča o Mulderovoj sestri donijeta je zbog činjenice što u tim trenucima nitko od ekipe koja je radila na seriji nije znao hoće li se serija nakon sedme sezone nastaviti. Kritičari nisu oduševljeno reagirali na sezonu, što je glumca Duchovnog i navelo da ode iz serije. Sedma sezona je osvojila čak tri prestižne televizijske nagrade [[Emmy]] i to u kategorijama najboljih specijalnih efekata i najbolje montaže zvuka (epizoda ''First Person Shooter'') te u kategoriji najbolje maske (epizoda ''Theef''). Sveukupno je imala 6 nominacija. ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * The Sixth Extinction [2/3] * The Sixth Extinction II: Amor Fati [3/3] * Hungry * Millennium * Rush * The Goldberg Variation * Orison * The Amazing Maleeni * Signs & Wonders * Sein und Zeit [1/2] * Closure [2/2] | * X-Cops * First Person Shooter * Theef * En Ami * Chimera * all things * Brand X * Hollywood A.D. * Fight Club * Je Souhaite * Requiem [1/3] |} === Osma sezona (2000. - 2001.) === [[Datoteka:RobertPatrickOct09.jpg|thumb|right|200px|[[Robert Patrick]] - glumac koji u seriji ''Dosjei-X'' tumači ulogu agenta [[FBI|FBI-a]] [[John Doggett|Johna Doggetta]]]] Osma sezona prikazivala se u SAD-u od [[5. studenog]] [[2000.]] do [[20. svibnja]] [[2001.]] godine i označila je najveće promjene u seriji do tada. Odlaskom [[David Duchovny|Davida Duchovnog]], kreator [[Chris Carter]] morao je nadopuniti jedno mjesto što je i učinio s glumcem [[Robert Patrick|Robertom Patrickom]] koji je utjelovio lik agenta Johna Doggetta - novog partnera agentice Scully na Dosjeima-X. Osim toga, prvi put je promijenjena i uvodna špica serije. Mitološke epizode prvog dijela sezone odnose se na pokušaj pronalaska agenta Muldera (koji je na kraju prethodne sezone otet) što se i događa u epizodi ''This is Not Happening''. Ta epizoda također označava i prvu pojavu agentice Monice Reyes (Annabeth Gish) koja će ubrzo nakon toga postati stalni član glumačke postave serije. Priča drugog dijela sezone, nakon Mulderovog povratka, bazirana je na trudnoći agentice Scully koja u posljednjoj epizodi (''Existence'') rađa malog Williama. Neobjašnjivost Scullyne trudnoće (koja je do kraja sedme sezone vjerovala da je neplodna i da ne može imati djecu) postat će glavnom temom sve do posljednje epizode serije. Osma sezona serije dobro je prihvaćena od strane kritike i Chris Carter počeo je vjerovati u dugu budućnost iste s novim likovima (agentom Doggettom i agenticom Reyes). Međutim, gledanost mu nikako nije išla u prilog budući su obožavatelji polako odustajali od cijele priče bez agenta Muldera. Tijekom osme sezone Chris Carter je, skupa sa svojim timom iz ''Dosjea-X'', kreirao još jednu seriju [[The Lone Gunmen]] koja je ukinuta nakon samo 13 epizoda. ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * Within [2/3] * Without [3/3] * Patience * Road Runners * Invocation * Redrum * Via Negativa * Surekill * Salvage * Badlaa * The Gift | * Medusa * Per Manum * This is Not Happening [1/2] * Deadalive [2/2] * Three Words * Empedocles * Vienen * Patience * Essence [1/2] * Existence [2/2] |} === Deveta sezona (2001. - 2002.) === Deveta sezona serije prikazivala se u razdoblju od [[11. studenog]] [[2001.]] do [[19. svibnja]] [[2002.]] godine i sastoji se od sveukupno 20 epizoda. Početkom sezone, agent Mulder se skriva i ne pojavljuje se u seriji sve do posljednje epizode. Njegovo nepojavljivanje i miješane kritike jedni su od glavnih razloga zbog čega je gledanost serije tijekom devete sezone drastično pala i dovela do ukidanja iste nakon 20 epizoda. Priča devete sezone vrti se oko pokušaja agenata Scully, Reyes, Doggetta i pomoćnika direktora Skinnera da otkriju vladinu urotu koja stvara "super-vojnike". Također, agent Doggett napokon otkriva tko je ubio njegovog sina (''Release''), a agentica Scully, kako bi ga zaštitila, daje svog malog sina Williama na posvajanje nepoznatim ljudima (''William''). U devetoj sezoni također gledamo potupno novu uvodnu špicu, u kojoj se pojavljuju [[Annabeth Gish]] (agentica Monica Reyes) i, prvi put, [[Mitch Pileggi]] (pomoćnik direktora Walter Skinner). U posljednjoj epizodi uvodna špica sadržava najviše likova ikad u seriji: agent Mulder, agentica Scully, agent Doggett, agentica Reyes i pomoćnik direktora Skinner. Kako je tijekom osme sezone [[Chris Carter]] kreirao seriju [[The Lone Gunmen]] koja je ukinuta nakon samo 13 epizoda, u devetoj sezoni je snimljena epizoda ''Jump the Shark'' koja označava završetak serije i njezinih likova (nešto slično kao što su napravili početkom sedme sezone za seriju [[Millennium]] u istoimenoj epizodi Dosjea-X). U posljednjoj, dvosatnoj epizodi jednostavno nazvanoj ''The Truth'' pojavljuju se gotovo svi likovi važni za mitologiju serije, bez obzira bili oni mrtvi ili ne. Kreator Carter pronašao je vrlo efikasan način kako vratiti sve mrtve likove koji su išta značili u Mulderovoj desetogodišnjoj potrazi za istinom koju on napokon otkriva, a nakon čega su on i Scully primorani pobjeći van [[SAD|SAD-a]]. ==== Popis epizoda ==== {| |----- Style="vertical-align:top" | * Nothing Important Happened Today [1/2] * Nothing Important Happened Today II [2/2] * Daemonicus * 4-D * Lord of the Flies * Trust No 1 * John Doe * Hellbound * Provenance [1/2] * Providence [2/2] | * Audrey Pauley * Underneath * Improbable * Scary Monsters * Jump the Shark * William * Release * Sunshine Day * The Truth [1/2] * The Truth II [2/2] |} === ''Dosjei X: Želim vjerovati'' (2008.) === [[Datoteka:Amanda Peet (Berlin Film Festival 2010).jpg|thumb|lijevo|200px|[[Amanda Peet]] - glumica koja u filmu ''Dosjei-X: Želim vjerovati'' tumači ulogu agentice [[FBI|FBI-a]] Dakote Whitney]] ''Dosjei-X: Želim vjerovati'' je [[Znanstvena fantastika|znanstveno-fantastični]] [[triler]] iz [[2008.]] godine kojeg je režirao [[Chris Carter]], a kojeg su zajedno napisali Carter i [[Frank Spotnitz]]. To je drugi dugometražni [[film]] u franšizi ''Dosjea-X'' koju je kreirao Carter, nakon prvog iz [[1998.]] godine. Troje glavnih glumaca iz televizijske serije - [[David Duchovny]], [[Gillian Anderson]] i [[Mitch Pileggi]] - pojavljuju se u filmu i repriziraju svoje uloge kao [[Fox Mulder]], [[Dana Scully]] i [[Walter Skinner]]. Za razliku od prvog filma, radnja ovoga nije fokusirana na mitologiju serije o [[izvanzemaljci]]ma nego je riječ o samostojećem trileru s [[horor]] zapletom, sličnom pojedinačnim epizodama serije (''Čudovište tjedna''). Priča prati Muldera i Scully koji već nekoliko godina nisu u [[FBI|FBI-u]]; Mulder živi u izolaciji kao bjegunac, a Scully je postala doktorica u bolnici kojom upravlja [[Katolička crkva]] gdje se prijateljski povezala s ozbiljno oboljelim pacijentom. Ali nakon što FBI agentica misteriozno nestane, a bivši [[svećenik]] optužen za [[pedofilija|pedofiliju]] počne tvrditi da ima vizije otete agentice, Mulder i Scully nevoljko pristanu pomoći FBI-ju zbog svoje pozadine istraživanja neobjašnjivog i paranormalnog. Film se očekivao već u [[studeni|studenom]] [[2001.]] godine, nakon što je s emitiranjem završena deveta sezona serije, ali se nalazio u produkcijskom paklu punih šest godina da bi snimanje napokon započelo u [[prosinac|prosincu]] [[2007.]] godine u [[Vancouver]]u ([[Kanada]]). Film je sa svojom službenom kino distribucijom u [[Australija|Australiji]] i [[Njemačka|Njemačkoj]] započeo [[24. srpnja]] [[2008.]] godine; u [[SAD|Sjevernoj Americi]] [[25. srpnja|dan kasnije]], a u [[Izrael]]u, [[Kuvajt]]u i [[Hrvatska|Hrvatskoj]] [[31. srpnja]] iste godine. U [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]] film je krenuo u kina [[1. kolovoza]] 2008. godine, u [[Hong Kong]]u [[4. kolovoza]], a u [[Japan]]u tek [[7. studenog]]. Svjetska premijera filma održala se [[23. srpnja]] u [[Hollywood]]u, a premijera u Velikoj Britaniji održana je [[30. srpnja]] u London's Empireu na Leicester Squareu. Nakon početka kino distribucije film je uglavnom dobio pomiješane ili negativne kritike gledatelja, ali i samih filmskih kritičara. === Još jedan film? === [[Datoteka:FrankSpotnitz.jpg|thumb|right|200px|[[Frank Spotnitz]] - jedan od glavnih scenarista i izvršni producent serije ''Dosjei-X'']] U nekoliko intervjua koje je dao u vrijeme kad je u kinima igrao film ''Dosjei-X: Želim vjerovati'', [[Chris Carter]] je izjavio da ako se ovaj film pokaže uspješnim na kino blagajnama, treći će se sigurno snimiti, a radnjom će pratiti nastavak mitologije iz [[televizijska serija|televizijske serije]] i svakako se fokusirati na najavljenu invaziju [[izvanzemaljci|izvanzemaljaca]] i kolonizaciju [[Zemlja|Zemlje]] izrečenu u finalu serije, a koja bi se trebala dogoditi [[22. prosinca]] [[2012.]] godine.<ref>{{cite news|url=http://hollywoodinsider.ew.com/2008/04/chris-carter-wa.html|title=''X-Files'' creator Chris Carter wants to believe in a third movie featuring Mulder and Scully|author=Clark Collis|publisher=''[[Entertainment Weekly]]''|date=18. travnja 2008. |accessdate=10. listopada 2009.}}</ref><ref>{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/895/895378p1.html|title=Carter Already Planning ''X-Files 3''|author=Parfitt, Orlando|publisher=''[[IGN]]''|date=31. srpnja 2008.|accessdate=14. listopada 2009.|archivedate=2009-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206183117/http://uk.movies.ign.com/articles/895/895378p1.html|deadurl=yes}}</ref> Predsjednik kompanije [[20th Century Fox|Fox]] [[Tom Rothman]] je na pitanje o potencijalnom trećem filmu iz franšize ''Dosjea-X'' u [[listopad]]u [[2008.]] godine rekao: "Sve zapravo ovisi o Chrisu Carteru, [[David Duchovny|Davidu Duchovnom]] i [[Gillian Anderson]]."<ref>{{cite web | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/6079863/X-Files-back-for-a-third-movie.html | title=IESB Exclusive: Fox Chairman Tom Rothman Goes On the Record Part 3 | work=IESB | author= Sanchez, Stephanie | date = 14. listopada 2008. | accessdate=10. listopada 2009.}}</ref> Od tada pa sve do danas nije bilo izjava u vezi filma niti jednog od čelnika kompanije Fox premda su Carter, [[Frank Spotnitz]] i oboje glumaca sporadično izjavljivali da bi htjeli snimiti još jedan nastavak. Tijekom intervjua na [[Sarajevski filmski festival|filmskom festivalu u Sarajevu]] u [[kolovoz]]u [[2009.]] godine, Gillian Anderson je na pitanje o mogućnosti snimanja trećeg filma izjavila: "Razgovaralo se o tome da ga snimimo negdje tijekom 2012. godine. Mislim da su već postojali razgovori u vezi toga. Ne znam hoće li se to zbilja dogoditi ili ne, ali osobno ne vidim niti jedan razlog protiv snimanja filma."<ref>{{cite news|url=http://www.youtube.com/watch?v=RGhxWQFHLLg |title=Coffee With Gillian Anderson - Sarajevo FilmFestival |author= |publisher=''[[Youtube]]''|date=20. kolovoza 2009. |accessdate=14. listopada, 2009.}}</ref> Frank Spotnitz je na svom blogu na učestale upite o objašnjenju njezine izjave komentirao da niječe izjave da postoji bilo kakav dogovor: "Nažalost nemam nikakvih novih vijesti osim onih da još uvijek imamo veliku želju snimiti treći film ako za to budemo imali publike".<ref>{{cite news |url=http://biglight.com/blog/can-reading-be-believing |title=Can Reading Be Believing? |author= |publisher=''Big Light'' |date=20. kolovoza 2009. |accessdate=14, 2009. |archivedate=2009-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090826160748/http://biglight.com/blog/can-reading-be-believing |deadurl=yes }}</ref> U intervjuu kojeg je dao u listopadu 2009. godine David Duchovny je također izjavio da bi htio snimiti treći film 2012. godine, ali još uvijek ne zna hoće li se išta od toga dogoditi.<ref>{{cite news|url=http://movies.ign.com/articles/103/1035816p1.html|title=Duchovny on ''X-Files 3''|author=Vejvoda, Jim|publisher=''[[IGN]]''|date=16. listopada 2009.|accessdate=19. listopada 2009.|archivedate=2011-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824095253/http://movies.ign.com/articles/103/1035816p1.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.news.com.au/entertainment/movies/david-duchovny-talks-gay-crushes-and-a-possible-x-files-sequel/story-e6frfmvr-1225985310023 |title=David Duchovny talks gay crushes and a possible X-Files sequel |author= |publisher=''The Daily Telegraph'' |date=11. siječnja 2011 |accessdate=11. siječnja 2011. |archivedate=2016-01-29 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6eu0gx1Ve?url=http://www.news.com.au/entertainment/movies/david-duchovny-talks-gay-crushes-and-a-possible-x-files-sequel/story-e6frfmvr-1225985310023 |deadurl=yes }}</ref> U [[prosinac|prosincu]] 2009. godine Carter je izjavio da ne može osigurati snimanje trećeg filma, ali da smatra da zbog svjetskog box-office rezultata filma iz 2008. godine za njega postoji teoretska mogućnost.<ref>[http://reflectionsonfilmandtelevision.blogspot.com/2009/12/interview-with-chris-carter.html "Interview with Chris Carter"], ''[[John Kenneth Muir]]'s Reflections on TV/Film'', 15. prosinca 2009.</ref> Na svjetskoj premijeri filma [[Johnny English ponovno jaše]], [[5. rujna]] [[2011.]] godine glumica Gillian Anderson natuknula je da su "u tijeku razgovori" o trećem filmu.<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/gillian-anderson-ready-a-third-231536|title=Gillian Anderson Ready for a Third 'X Files' Film|author=Pip Bulbeck|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=6. rujna 2011. |6. rujna 2011.}}</ref> == Utjecaj serije == === Kritike === [[Ian Burrell]] iz [[Velika Britanija|britanskih]] novina The Independent nazvao je seriju "jednom od najvećih kultnih serija moderne televizije".<ref>{{cite news |author=Burrell, Ian |url=http://www.independent.co.uk/news/media/exfiles-no-longer-partners-once-more-457708.html |title=Ex-files no longer: Partners once more |work=The Independent |date=17. srpnja 2007. |accessdate=17. kolovoza 2009. |location=London |archivedate=2009-02-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090228030328/http://www.independent.co.uk/news/media/exfiles-no-longer-partners-once-more-457708.html |deadurl=yes }}</ref> [[Richard Corliss]] iz [[Time magazine]]a nazvao je seriju "kulturnim fenomenom 90-tih".<ref>{{cite news |author=Corliss, Richard |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986144,00.html?iid=chix-sphere |title=A Star Trek into the X-Files |work=Time |date=7. travnja 1997. |accessdate=17. kolovoza 2009. |archivedate=2011-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007190633/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986144,00.html?iid=chix-sphere |deadurl=yes }}</ref> [[Hal Boedeker]] iz Orlando Sentinela napisao je [[1996.]] godine da se serija razvila iz voljenog kulta u pravi televizijski "klasik".<ref>Boedeker, Hal (17. svibnja 1996). "Having Grown From a Cult Favorite to a Classic, 'The X-Files' Wraps Up Its 3rd Season". ''Orlando Sentinel''. Preuzeto 18. kolovoza 2009.</ref> The Evening Herald istaknuo je da serija ima "fantastičan utjecaj" na televiziju, čak i veći od serije [[Simpsoni]].<ref>{{cite news |author=McManus, Darragh |url=http://www.herald.ie/entertainment/film-cinema/x-hits-the-spot-1441514.html |title=X hits the spot |publisher=''Evening Herald'' |date=26. srpnja 2008. |accessdate=17. kolovoza 2009. |archive-date=2011-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810031026/http://www.herald.ie/entertainment/film-cinema/x-hits-the-spot-1441514.html |url-status=dead }}</ref> Novinari iz Virgin Medije napisali su da je najupečatljiviji lik iz epizoda ''Čudovište tjedna'' (''Monster of the Week'') bio Eugene Tooms (''Squeeze'' i ''Tooms'').<ref>{{cite news |author= |url=http://www.herald.ie/entertainment/film-cinema/x-hits-the-spot-1441514.html |title=Lifting the lid on the X-Files |publisher=''Virgin Media'' |date=30. siječnja 2007. |accessdate=18. kolovoza 2009. |archive-date=2011-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810031026/http://www.herald.ie/entertainment/film-cinema/x-hits-the-spot-1441514.html |url-status=dead }}</ref> Pilot epizoda uglavnom je bila dobro prihvaćena od strane gledatelja i kritičara. [[Variety]] je istaknuo da epizoda "koristi već viđeni koncept", ali je hvalio produkciju i sam potencijal serije. Za glumu je Variety napisao: "[[David Duchovny|Duchovnyjevo]] ocrtavanje ozbiljnog znanstvenika sa smislom za humor trebalo bi mu donijeti obožavatelje, a [[Gillian Anderson|Andersoničina]] sumnja u fenomene dobro se nadograđuje. Čine se kao dobar tim...". Variety je također hvalio scenarij i režiju: "Mandelovo opušteno režiranje uz [[Chris Carter|Carterov]] ingeniozan scenarij i umjetničku prezentaciju dovoljni su da održe na životu ovaj [[Znanstvena fantastika|znanstveno-fantastični]] uradak." Zaključili su: "Carterovi dijalozi su svježi bez da su samosvjesni, a likovi se trude. Serija započinje s pravom količinom imaginacije što predstavlja novost za današnji televizijski program."<ref name="variety">{{cite news| url=http://www.variety.com/review/VE1117901226.html?categoryid=32&cs=1&query=The+X%2DFiles |title=The X-Files Fri.|work=Variety |date= 10. rujna 1993. | accessdate=27. srpnja 2009. | first=Tony | last=Scott}}</ref> [[Entertainment Weekly]] istaknuo je da je Scully "bila pravi skeptik" u pilot epizodi, ali tijekom sezone njezin lik se razvio u onog koji vjeruje.<ref name="alien">{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,300862,00.html|title='X' marks what's hot: with a quirky sense of humor and a generous helping of the paranormal, Fox's 'X-Files' slyly alters the time-tested recipe for mystery-solving.|work=Entertainment Weekly|date=21. siječnja 1994.|access-date=2014-04-25|archive-date=2014-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924120954/http://www.ew.com/ew/article/0,,300862,00.html}}</ref> Nakon što je s emitiranjem završila četvrta epizoda, magazin je nazvao ''Dosjee-X'' "serijom s najviše paranoje i subverzivnosti na televiziji" te istaknuo "fantastične tenzije između Andersonice i Duchovnog."<ref>{{cite news| url=http://www.ew.com/ew/article/0,,308321,00.html| title=Alien Nation: FBI Agents battle unearthly Boogeymen in the 'The X-Files'| work=Entertainment Weekly| date=8. listopada 1993.| accessdate=27. srpnja 2009.| archive-date=2012-07-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20120730190906/http://www.ew.com/ew/article/0,,308321,00.html}}</ref> Amy H. Sturgis komentirala je osmu sezonu serije i hvalila Andersoničinu glumu kao Scully, a za novi lik Johna Doggetta napisala da "nikako nije Mulderovski".<ref name=RevolutionSF>{{cite web |author=H. Sturgis, Amy |url=http://www.revolutionsf.com/article.php?id=123 |title=The X-Files&nbsp;— Season 8 |work=Revolution Science Fiction |date= |Preuzeto=5. srpnja 2009. |access-date=2014-04-25 |archive-date=2008-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080525082041/http://www.revolutionsf.com/article.php?id=123 |url-status=dead }}</ref> Collin Polonowonski iz DVD Timesa rekao je da osma sezona sadržava "više pogodaka nego promašaja u cijelosti", ali je negativno ocijenio epizode koje se odnose na mitologiju serije nazivajući ih "najslabijima" u sezoni.<ref name=DVDTimes>{{cite web |author=Polonowonski, Collin |url=http://www.dvdtimes.co.uk/content.php?contentid=10925 |title=The X-Files: Season 8 |work=DVD Times |date=25. ožujka 2004. |Preuzeto = 5. srpnja 2009.}}</ref> Jesse Hassenger iz PopMattersa kritizirao je osmu sezonu, tvrdeći da je [[Robert Patrick]] promašen kao glumac za ovu seriju istovremeno nazivajući ponovne pojave Davida Duchovnog izrazito plitkima.<ref name=PopMatters>{{cite web |author=Hassenger, Jesse |url=http://www.popmatters.com/tv/reviews/x/xfiles-season-8-dvd.shtml |title=The X-Files: The Complete Eight Season |work=PopMatters |date=4. studenog 2003. |Preuzeto=5. srpnja 2009. |access-date=2014-04-25 |archivedate=2009-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090820012153/http://www.popmatters.com/tv/reviews/x/xfiles-season-8-dvd.shtml |deadurl=yes }}</ref> === Nagrade i nominacije === Serija ''Dosjei-X'' sveukupno je osvojila 70 različitih televizijskih nagrada, a bila nominirana u 148 kategorija. Što se prestižnih televizijskih nagrada [[Emmy]] tiče, serija je bila nominirana za njih 102, a osvojila je sveukupno 26 nagrada. Nominacije i nagrade ostvarene su u različitim kategorijama (uključujući i one za montažu, glumu, seriju i masku). Startajući od prve sezone, James Castle, Bruce Bryant i Carol Johnsen osvojili su nagradu Emmy u kategoriji najbolje uvodne špice [[1994.]] godine. [[1995.]] godine serija je bila nominirana u sedam kategorija za nagradu Emmy, ali nije osvojila niti jednu. Međutim, za treću sezonu serija je osvojila 5 nagrada Emmy od sveukupno 8 nominacija. [[1997.]] godine serija je osvojila tek tri nagrade (jednu od njih u kategoriji najbolje glumice - [[Gillian Anderson]]) od 12 nominacija. [[1998.]] godine serija je osvojila tek dvije nagrade Emmy od čak 15 nominacija. Sljedeće godine također je osvojila samo jednu nagradu od sveukupno 8 nominacija (u kategoriji najbolje maske za epizode ''Two Fathers'' i ''One Son''). Sedma sezona serije osvojila je tri Emmy nagrade (maska, zvuk i specijalni efekti) od šest nominacija. Osma sezona nije bila toliko uspješna, jer je bila nominirana tek u dvije kategorije od kojih je osvojila jednu i to onu za najbolju masku u seriji (za epizodu ''Deadalive''). Posljednja epizoda serije, ''The Truth'', bila je jedina epizoda devete sezone koja je nominirana za nagradu Emmy i to u kategoriji najbolje originalne glazbe ([[Mark Snow]]) koju je izgubila.<ref>{{cite news |url=http://www.emmys.tv/awards/awardsearch.php?action=search_db&selectYearFrom=1949&selectYearTo=2004&textPerson=alan+alda |title=Advanced Primetime Awards Search |first= |last= |date= |accessdate=10. srpnja 2009. |publisher=Academy of Television Arts & Science |archive-date=2009-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820025803/http://www.emmys.tv/awards/awardsearch.php?action=search_db&selectYearFrom=1949&selectYearTo=2004&textPerson=alan%20alda }}</ref> === Obožavatelji === Kako se krug obožavatelja serije polako razvijao iz manjih grupa u svjetski fenomen,<ref>{{cite news | author=Gumbel, Andrew |url=http://www.independent.co.uk/news/world/americas/mystery-over-bigscreen-return-of-the-xfiles-801781.html |title=Mystery over big-screen return of 'The X-Files' |publisher=''The Independent'' |date=28. ožujka 2008.| accessdate=17. kolovoza 2009. | location=London}}</ref> digitalne telekomunikacije počele su dolaziti do izražaja. Prema [[New York Times]]u "ovo je možda bila prva [[televizijska serija]] u povijesti koja je rast svoje publike mogla zahvaliti [[internet]]u".<ref name="NYT#Two">{{cite news |author=Millman, Joyce |title=The nearly ex files |work=The New York Times / The Age |date=19. svibnja 2005. |url=http://www.theage.com.au/cgi-bin/common/popupPrintArticle.pl?path=/articles/2002/10/10/1034061299444.html |location=Melbourne |access-date=2014-04-25 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527182036/http://www.theage.com.au/cgi-bin/common/popupPrintArticle.pl?path=/articles/2002/10/10/1034061299444.html |dead-url=yes }}</ref> ''Dosjei-X'' su inkorporirali nove tehnologije u svoju priču od početka sezona:<ref name="whitehead">{{cite web |author= Whitehead, Jayson |title=Anybody Can Rule |work=Gadfly Online |date=6. svibnja 2002. |url= http://www.gadflyonline.com/05-06-02/book-gilligan.html | Preuzet = 27. srpnja 2009.}}</ref> Mulder i Scully često su komunicirali [[mobitel]]ima, e-mailom s tajnim doušnicima koji su činili okosnice epizoda ''Colony'' i ''Anasazi'', a The Lone Gunmen su bili poklonici Interneta već [[1994.]] godine. Mnogi obožavatelji ''Dosjea-X'' imali su pristup internetu. Uskoro su obožavatelji prozvani nadimkom ''X-Philes'' te u međusobnoj online korespondenciji razglabali o epizodama serije na neslužbenim stranicama, stvarali razne zajednice s drugim obožavateljima diljem svijeta<ref name="metroactive">{{cite web |author= Davis, Rachel Leibrock |title=The X-Phile Facts |work=Metroactive |date=25. - 31. svibnja 1996. |url= http://www.metroactive.com/papers/metro/07.25.96/xfiles-9630.html | accessdate=27. srpnja 2009.}}</ref> te pisali svoje vlastite fikcije iz svijeta serije.<ref name="study"/> ''Dosjee-X'' također su gledali "i oni koji inače ne prate [[Znanstvena fantastika|znanstveno-fantastični žanr]]". [[Chris Carter]] uvijek je izjavljivao da je to serija koja se temelji na sadržaju, ali mnogi obožavatelji smatraju da se serija temelji na likovima.<ref name="study"/> [[David Duchovny]] i [[Gillian Anderson]] bili su okarakterizirani kao "Internet seks simboli".<ref name="NYT#Two"/> Kako je serija dobivala na popularnosti, stvarane su razne podgrupe poput "shippersa" koji su se nadali romantičnoj ili seksualnoj vezi između Muldera i Scully ili onih koji su već "čitali" njihov odnos "između redaka".<ref name="study"/> Ostale grupe svoju su pažnju usmjeravale na zvijezde u seriji,<ref name="metroactive"/> njihove likove<ref name="st">Sarah R. Wakefield. "'Your Sister in St. Scully': An Electronic Community of Female Fans of The X-Files—Critical Essay." ''Journal of Popular Film and Television'', Fall 2001. [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0412/is_3_29/ai_79350861 Findarticles.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924013150/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0412/is_3_29/ai_79350861 |date=2015-09-24 }}</ref> dok su drugi stvorili subkulturu "slash" fikcije.<ref name="study"/> U [[ljeto]] [[1996.]] godine jedan novinar je napisao: "Postoje cijeli forumi na internetu koji su posvećeni odnosu između Muldera i Scully".<ref name="metroactive"/> Uz razglabanja o pojedinačnim epizodama serije, obožavatelji na internetu upotrebljavali su akronime poput "UST" (''unresolved sexual tension'') ili "COTR" (''conversation on the rock'') kako bi produbili diskusije o njihovom odnosu za koji je akronim bio "MSR" (''Mulder Scully relationship'').<ref>Clerc, Susan J. "DDEB, GATB, MPPB, and Ratboy: The X-Files' Media Fandom, Online and Off" in ''Deny All Knowledge: Reading The X-Files'', 1996. ed. David Lavery.</ref> Producenti serije u početku nisu udovoljavali željama obožavatelja koji su navijali za vezu između Muldera i Scully: "Carter je konstantno uvjeravao one koji su se protivili njihovoj romantičnoj vezi da do toga neće doći. To mu je omogućavalao da uvjerljivo negira činjenicu da se uspjeh serije dogodio zbog njezine originalnosti, a ne zbog toga što su mnogi očekivali romantiku između dvoje glavnih likova." Pisca koji postaje opsjednut sa Scully u epizodi šeste sezone ''Milagro'' neki su isčitali kao Mulderov alter ego, shvaćajući da je do tog trenutka serije "Scully već bila zaljubljena u Muldera unatoč Carterovoj autorskoj namjeri".<ref name="study">{{cite news |author=Scodari, Christine |coauthors=Felder, Jenna L. |title=Creating a Pocket Universe: 'Shippers', Fan Fiction, and The X-Files Online |work=Communication Studies |year=2000. |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3669/is_200010/ai_n8926461 |deadurl=yes |access-date=2014-04-25 |archivedate=2013-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130812152332/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3669/is_200010/ai_n8926461/ }}</ref> Scenaristi su ponekad odavali počast najvećim obožavateljima serije dajući njihova imena nekim manjim likovima od kojih je svakako najpoznatiji primjer Leyle Harrison u epizodi osme sezone ''Alone''.<ref name="TheTruthBehindSeasonEight"/> == Utjecaji na seriju == [[Chris Carter]] je naveo [[televizijska serija|televizijske serije]] kao što su ''Alfred Hitchcock Predstavlja'', [[Zona sumraka]], ''Night Gallery'', ''Tales from the Darkside'' te posebno ''Kolchak: The Night Stalker'' koje su uvelike utjecale na razvoj serije ''Dosjei-X''. Carter je rekao: "Prisjećajući se te serije koju sam obožavao rekao sam direktorima [[Fox]]a: 'Na televizijskim mrežama nema više ničega strašno. Napravimo strašnu seriju.'" Glumac [[Darren McGavin]] koji je u seriji ''Kolchak: The Night Stalker'' glumio Carla Kolchaka pojavio se u dvije epizode ''Dosjea-X'' kao agent Arthur Dales. Carter je istaknuo da je na odnos između Muldera i Scully (platonski sa seksualnim tenzijama) snažan utjecaj imala kemija između Johna Steeda ([[Patrick Macnee]]) i Emme Peel ([[Diana Rigg]]) iz [[Velika Britanija|britanske]] televizijske serije ''The Avengers'' iz 60-tih godina prošlog [[stoljeće|stoljeća]].<ref name="cyber">{{cite web |author=Winston, John |year=1993. |work=Cyberspace Vanguard Magazine |title=Interview with Chris Carter |url=http://www.skepticfiles.org/skeptic/x-filesj.htm |access-date=2014-04-25 |archivedate=2014-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701052058/http://skepticfiles.org/skeptic/x-filesj.htm |deadurl=yes }}</ref> Jedan [[novinar]] pisao je da postoji mogućnost da je na seriju utjecala serija ''Quatermass'' autora Nigela Knealea. Kneale je bio pozvan da bude jedan od scenarista serije ''Dosjei-X'', ali je on to odbio.<ref name="kneale">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,60-2432768.html |title=Nigel Kneale |work=Time |date=11. veljače 2006. |accessdate=17. kolovoza 2009. |location=London |archive-date=2007-02-11 |archive-url=https://archive.today/20070211131713/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,60-2432768.html }}</ref> Za kultnu hit seriju s početka 90-tih godina prošlog stoljeća, [[Twin Peaks]] također se smatra da je utjecala na mračnu atmosferu ''Dosjea-X'' i njezinu čestu nadrealnu dramu i ironiju. [[David Duchovny]] se pojavio kao transvestit, ujedno i agent DEA u seriji ''Twin Peaks'', a s Mulderovim likom povlačile su se učestale paralele s glavnim likom iz serije ''Twin Peaks'' - agentom FBI-a Daleom Cooperom.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2002/05/19/arts/television-radio-the-x-files-finds-the-truth-its-time-is-past.html |title=Television/Radio; 'The X-Files' Finds the Truth: Its Time Is Past |first=Joyce |last=Millman |date=19. svibnja 2002. |accessdate=9. srpnja 2009. |work=The New York Times}}</ref> Producenti i scenaristi serije ''Dosjei-X'' izjavili su da su filmovi [[Svi predsjednikovi ljudi (1976.)|Svi predsjednikovi ljudi]], ''Three Days of the Condor'', [[Bliski susreti treće vrste (1977.)|Bliski susreti treće vrste]], [[Otimači izgubljenog kovčega]], [[Rašomon (1950)|Rashomon]], [[Stvor (1982.)|Stvor]], [[Momci iz Brazila (1978)|Momci iz Brazila]], [[Kad jaganjci utihnu (1991)|Kad jaganjci utihnu]] i [[JFK (1991)|JFK]] snažno utjecali na razvoj serije.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/01/23/business/23carter.html?_r=1 |title='X-Files' Are Closed; a Lawsuit Opens |first=Maria |last=Aspan |date=23. siječnja 2006. |accessdate=31. srpnja 2009. |work=The New York Times}}</ref> Scena na kraju epizode pete sezone ''Redux II'' direktan je ''homage'' poznatoj montažnoj sekvenci s kraja filma [[Kum (1972)|Kum]]. Carterova upotreba kontinuiranih kadrova u epizodi šeste sezone ''Triangle'' snimljena je prema poznatom Hitchcockovom filmu [[Uže (1949.)|Uže]]. U ostalim epizodama čiji je scenarist Carter prisutne su reference na [[film]]ove, kao i u onima čiji je scenarist bio [[Darin Morgan]].<ref name="TheTruthBehindSeasonSix"/> == Serija i filmovi na DVD-ovima == U [[Hrvatska|Hrvatskoj]] je izdana kompletna serija (svih 9 sezona) skupa s oba filma. Svi diskovi imaju hrvatske titlove i ogromnu količinu posebnih dodataka - identični su izdanjima koji su izdani za europsko tržište (2. regija). == Izvori == {{Izvori|2}} == Literatura == === Knjige === * Cavelos, Jeanne. ''The Science of the X-Files'' (New York : Berkley Boulevard Books, 1998.), 288 pp. * Genge, N.E. ''The Unofficial X-Files'' (New York: Crown Trade Paperbacks, 1995.), 228 pp. * Hatfield, James; and Burt, George "Doc". ''The Unauthorized X-Files'' (New York: MJF Books, 1996.), 309 pp. * Kowalski, Dean A. (ed.), ''The Philosophy of The X-Files'' (Lexington: University Press of Kentucky, 2007.), 275 pp. * Lavery, David (ed.), ''Deny All Knowledge: Reading The X-Files'' (Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press, 1996.), 280 pp. * Lovece, Frank ''The X-Files Declassified'' (New York, N.Y.: Citadel Press, 1996.), 246 pp. * Lowry, Brian. ''Trust No One: The Official Third Season Guide to The X-Files'' (New York: Harper Prism, 1996.), 266 pp. === Eseji === * Burns, Christy L. [http://cameraobscura.dukejournals.org/cgi/reprint/15/3_45/195 "Erasure: Alienation, Paranoia, and the Loss of Memory in The X-Files"], ''Camera Obscura''—45 (Volume 15, Number 3), 2000, pp.&nbsp;195–224. * Cantor, Paul. "Mainstreaming Paranoia: The X-Files and the Delegitimation of the Nation-State", ''Gilligan Unbound: Pop Culture in the Age of Globalization'' (Rowman & Littlefield, 2001), pp.&nbsp;111–198. * Hersey, Eleanor. [http://www.encyclopedia.com/printable.aspx?id=1G1:53437060 "Word-healers and code talkers: Native Americans in The X-Files"], ''Journal of Popular Film and Television'', Fall 1998. * Kellner, Douglas. [http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8529%28199921%2957%3A2%3C161%3ATXATAA%3E2.0.CO%3B2-9&size=LARGE "The X-Files and the Aesthetics and Politics of Postmodern Pop"], ''The Journal of Aesthetics and Art Criticism'', Vol. 57, No. 2, Spring 1999, pp.&nbsp;161–175. * Koven, Mikel J. [http://links.jstor.org/sici?sici=0015-587X(200010)111%3A2%3C217%3A%22IGAMF%3E2.0.CO%3B2-R "Have I Got a Monster for You: Some Thoughts on the Golem, "The X-Files" and the Jewish Horror Movie"], ''Folklore'', Vol. 111, No. 2, October 2000, pp.&nbsp;217–230. * Peterson, Paul C. [http://www.leaonline.com/doi/abs/10.1207/S15328415JMR0103_4?journalCode=jmr "Religion in The X-Files"], ''Journal of Media and Religion'', Volume 1, Number 3, 2002, pp.&nbsp;181–196. * Scodari, Christine; and Felder, Jenna L. [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3669/is_200010/ai_n8926461 "Creating a pocket universe: 'Shippers', fan fiction, and The X-Files online"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421235216/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3669/is_200010/ai_n8926461/print |date=2008-04-21 }}, ''Communication Studies'', Fall 2000. * Seibel, Klaudia. "'This is not happening': The Multi-layered Ontology of The X-Files", In: ''Narrating TV Series: Towards an Analysis of Narrative Strategies in Contemporary Television Series'', eds. Gaby Allrath and Marion Gymnich (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2005), pp.&nbsp;114–131. == Vanjske veze == {{Commonscat|The X-Files}} * {{imdb naslov|id=0106179|naslov=Dosjei-X}} * [[Wikicities:c:x-files|The X-Files Wiki]]— [[wiki]] stranica o televizijskoj seriji ''Dosjei-X'', filmovima i ''spin-offovima'' * [https://wayback.archive-it.org/all/20080327061317/http://www.bbc.co.uk/cult/xfiles/ BBC X-Files Site] Odjel ''Dosjea-X'' na BBC-u s informacijama, fotografijama, intervjuima i drugim. * [http://www.xfiles.com/ ''The X-Files: I Want To Believe'' (2008.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707095742/http://www.xfiles.com/ |date=2009-07-07 }} * [http://www.anorakzone.com/xfiles/ X-File on Main St.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219070602/http://www.anorakzone.com/xfiles/ |date=2012-02-19 }} {{Zlatni globus TV drama}} {{Authority control}} {{TVSvijek|1993|2002|X-Files}} [[Kategorija:The X-Files| ]] [[Kategorija:Američke TV serije]] [[Kategorija:SF-serije]] [[Kategorija:Serije nagrađene Zlatnim globusom za najbolju dramsku seriju]] demxkdg753j9irozzbk5kh0i5ixvi08 0 51342 42713585 42448151 2026-10-25T12:09:12Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713585 wikitext text/x-wiki '''Sibilske knjige''' ({{jez-lat|Libri Sibyllini}}) naziv je zbirke [[Proročanstvo|proročkih]] iskaza pisanih u [[heksametar]]skim stihovima na [[Starogrčki jezik|starogrčkom jeziku]], koju je, prema predanju, poslednji [[Rimsko kraljevstvo|rimski kralj]], [[Tarkvinije Oholi]], kupio od jedne [[Sibila|Sibile]], proričice koja je došla iz [[Kuma (polis)|Kume]] u [[Magna Graecia|južnoj Italiji]]. Te su knjige bile konsultovane u doba najvećih kriza tokom istorije [[Rimska Republika|Rimske republike]] i [[Rimsko Carstvo|Rimskog carstva]]. Od izvornih Sibilskih knjiga sačuvani su samo fragmenti, dok je ostatak izgubljen ili [[Spaljivanje knjiga|namerno uništen]]. ''Sibilske knjige'' ne treba mešati s ''[[Sibilinska proročanstva|Sibilinskim proročanstvima]]'', koje čini dvanaest knjiga za koje se veruje da su nastale u doba [[Julijevsko-klaudijevska dinastija|Julijevsko-klaudijevske dinastije]]. == Historija == [[Datoteka:Sibylla-Cumana.jpg|thumb|left|300px|Prikaz [[Kumejska Sibila|Sibile iz Kume]] (16. vek)]] Prema [[Stari Rim|rimskom]] predanju, najstarija zbirka Sibilskih knjiga nastala je u vreme [[Solon]]a i [[Kir Veliki|Kira Velikog]] u [[Gergisu]] na [[Ida (planina u Maloj Aziji)|planini Idi]] u [[Troada|Troadi]]; ta se zbirka pripisivala [[Helespontska Sibila|Helespontskoj Sibili]] i čuvana je u Apolonovom hramu u Gergisu. Odatle je potom preneta u [[Eritra|Eritru]] u [[Jonija|Joniji]], gde je pročula kao zbornik proročanstava [[Eritrejska Sibila|Eritrejske Sibile]]. Čini se da je upravo ta zbirka knjiga zatim dospela u [[Kume]], odakle ih je [[Kumejska Sibila]]) donela u [[Rim]]. Priča o tome kako je kralj Tarkvinije stekao Sibilske knjige jedan je od znamenitih mitskih elemenata rimske istorije. [[Kumejska Sibila]] ponudila je Tarkviniju devet knjiga proročanstava, a kralj ih je odbio kupiti smatrajući da starica traži za njih previsoku cenu; ona je tada bacila tri knjige u vatru i ponudila preostalih šest kralju za istu visoku cenu, što je kralj takođe odbio; zatim je Sibila bacila u vatru još tri knjige i ponovo mu ponidila preostale tri za istu cenu. Tarkvinije se tada pokajao te je poslednje tri kupio za istu onu sumu novca koju je starica na početku tražila. Na tu priču aludira se u izgubljenim [[Marko Terencije Varon|Varonovim]] knjigama, koje citiraju [[Laktancije]] u svom spisu ''Institutiones Divinae'' (I, 6) i [[Origen]]. U punom obliku priča je sačuvana kod [[Aulo Gelije|Aula Gelija]].<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1254.phi001.perseus-lat1:1.19 Aulo Gelije, ''Atičke noći'', I, 19.]</ref> [[Rimski senat]] vršio je strogi nadzor nad Sibilskim knjigama.<ref name=Orlin97>Eric M. Orlin, ''Temples, Religion, and Politics in the Roman Republic'', "Chapter 3. The Sibylline Books", 2002, str. 97.</ref> ''Sibilske knjige'' bile su poverene na staranje dvojici [[Patriciji|patricija]]; nakon 367. pne. postavljeno je deset ljudi da se o njima staraju, od kojih su petorica bili patriciji, a petorica [[plebejci]], a zajedno su se nazivali ''decemviri sacris faciundis''; kasnije, verovatno u [[Lucije Kornelije Sula|Sulino]] doba, broj članova ovog kolegija povećan je na petnaest, pa su se otada zvali ''[[quindecimviri sacris faciundis]]''. To su obično bili bivši [[Rimski konzul|konzuli]] i bivši [[pretor]]i. Tu su dužnost obavljali doživotno i bili su izuzeti od svih drugih javnih dužnosti. Glavna im je dužnost da Sibilske knjige drže na sigurnom i čuvaju njihovu tajnost te da, samo uz nalog Senata, konsultuju knjige; u njima nisu mogli pronaći neka precizna predviđanja budućih događaja u obliku [[Proročanstvo|proročanstava]], nego [[Religija u drevnom Rimu|religijske obrede]] koje je neophodno izvršiti da bi se izbegle neke velike nesreće ili da bi se umirila neka izuzetna zloslutna događanja ([[komete]] i [[zemljotresi]], [[Meteorski pljusak|meteorske kiše]], [[Kuga|kuge]] i slično). Javnosti su objavljivana ne sama proročanstva, koja su bila uopštena i stoga podložna zloupotrebama, nego samo verski obredi koje je, prema tumačenju knjiga, trebalo izvršiti da bi se umirili bogovi. Sveštenički kolegij Petnaestorice vršio je nadzor i nad kultovima [[Apolon]]a, "Velike majke" [[Kibela|Kibele]] i [[Cerera (mitologija)|Cerere]], koji su svi uvedeni na preporuku Sibilskih knjiga, onako kako je te preporuke isti ovaj kolegij protumačio. ''Sibilske knjige'' bile su zaslužne za izgrdanju ukupno osam hramova u starom Rimu, ne računajući one kultove za koje se smatralo da su posredovani ''Sibilskim knjigama'' jednostavno zbog helenske prirode određenog božanstva.<ref name=Orlin97/> Tako je jedna od važnih funkcija ''Sibilskih knjiga'' bio uticaj koji su one vršile na praktikovanje grčkih kultova u Rimu i na grčki koncept božanstava u okviru domaće [[Rimska religija|rimske religije]]. Kako su ''Sibilske knjige'' poticale iz [[Anatolija|Anatolije]], odnosno iz oblasti [[Troja|Troje]], one su govorile o božanstvima i ritualima koji su se tamo poštovali i tako su pomogle da se oni inkorporiraju u zvaničnu rimsku religiju putem [[Sinkretizam|sinkretičke]] amalgamacije božanstava različitih naroda s odgovarajućim grčkim božanstvima i uz prateće prilagođavanje rimskih verskih praksi. Budući da su ''Sibilske knjige'' bile napisane grčkim heksametarskim stihovima, svešteničkom su kolegiju uvek pomagala dva grčka prevodioca. Knjige su čuvane u [[Jupiterov hram na Kapitolu|Jupiterovom hramu]] na [[Kapitol]]u, a uništene su kad je taj hram izgoreo u požaru 83. pne. Rimski je senat 76. pne. poslao izaslanike da prikupe slična proročanstva, naročito iz oblasti [[Troja|Ilija]], [[Eritra|Eritre]], sa [[Samos]]a, [[Sicilija|Sicilije]] i iz [[Afrika (provincija)|Afrike]].<ref>"Kada je za vreme [[Saveznički rat (91 - 88. pne.)|Savezničkog rata]] izgoreo Kapitolij, sakupili su po Samosu i Iliju, Eritreji i Africi, Siciliji i italskim kolonijama, sva proroštva Sibile, bilo da je postojala samo jedna proročica ili više njih, i zadužili sveštenike da, koliko je to u ljudskoj moći, izdvoje između njih ona autentična", [[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]]'', [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/6A*.html VI, 12].</ref> Ove nove ''Sibilske knjige'' smeštene su u obnovljeni hram, zajedno sa sličnim proročanstvima domaćeg porekla, npr. onih od [[Tiburska Sibila|Tiburske Sibile]] i drugih, koja su cirkulisala među pojedincima, a sad je naređeno da budu predata gradskom pretoru, pošto je njihovo držanje u privatnom vlasništvu proglašeno nezakonitim; sva prikupljena proročanstva ispitala su Petnaestorica i zadržala ona koja su im se činila autentičnim.<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/6A*.html Tacit, ''Anali'', VI, 12].</ref> [[Oktavijan Avgust]], u funkciji [[Pontifex Maximus|vrhovnog sveštenika]], premestio je 12. pne. te ''Sibilske knjige'' u Apolonov hram na [[Palatin]]u, gde su i ostale sve do oko 405. naše ere. Prema [[Kasna antika|kasnoantičkom]] pesniku [[Rutilije Klaudije Namacijan|Rutiliju Klaudiju Namacijanu]], ''Sibilske knjige'' spalio je vojni zapovednik [[Flavije Stilihon]] (umro 408. naše ere) jer su bile korišćene za političke napade na njegovu upravu. Nekoliko autentičnih stihova iz ''Sibilskih knjiga'' citira [[Flegon iz Tralesa]], pisac koji je živeo u 2. veku naše ere. To je proročanstvo, odnosno kombinacija dva proročanstva, od ukupno sedamdeset heksametarskih stihova, u kojima se objavljuje rođenje nekog [[Androginija|androgina]] i propisuje dugi niz rituala i zavetnih darova bogovima. === ''Sibilinska proročanstva'' === ''Sibilinska proročanstva'' spominje rimsko-judejski istoričar [[Josip Flavije]] s kraja 1. veka naše ere, kao i brojni [[Ranohrišćanski spisi|ranohrišćanski pisci]] iz 2. veka, među njima i [[Atenagrora iz Atine]] koji, u jednom pismu upućenom caru [[Marko Aurelije|Marku Aureliju]] oko 176. godine, doslovno citira jedan sačuvani odlomak iz tih proročanstava, zajedno s podužim nizom drugih citata iz antičkih pisaca, kao što su [[Homer]] i [[Hesiod]], uz napomenu da su sva ta dela caru verovatno već poznata. Kopije izvornih ''Sibilskih knjiga'', tj. onih koje su rekonstruisane 76. pne., u to su se vreme još uvek nalazile u svom hramu u Rimu. Ipak, naučnici danas smatraju da su ''Sibilinska proročanstva'' bile anonimne kompilacije koje su svoj konačni oblik dobile tek u 5. veku, nakon uništenja ''Sibilskih knjiga''. To je zbirka raznovrsnih beležaka hebrejskog, hrišćanskog i paganskog porekla, u kojoj se beleže predskazanja budućih nesreća i koja svedoči o konfuznom shvatanju Sibila među hrišćanima [[Pozna antika|pozne antike]].<ref>[http://www.sacred-texts.com/cla/sib/sib15.htm Fragmenti ''Sibilinskih proročanstava'' u engleskom prevodu, ed. Terry, 1899].</ref> == Korišćenje knjiga == Rimski pisci zabeležili su neke od prilika kad su ''Sibiliske knjige'' konsultovane: * 399. pne.: Knjige su konsultovane jer je u gradu izbila zaraza, nakon čega je u Rim uvedena ceremonija [[lektisternij]]a. Održani su lektisterniji u čast [[Apolon]]a, [[Latona|Latone]], [[Dijana (mitologija)|Dijane]], [[Herkul]]a, [[Merkur (mitologija)|Merkurija]] i [[Neptun (mitologija)|Neptuna]].<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0015.perseus-lat1:13 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', V, 13.]</ref> * 348. pne.: Kuga je pogodila Rim nakon kratkog okršaja s [[Gali]]ma i Grka. Po nalogu knjiga održan je još jedan lektisternij.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat1:27 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 27.]</ref> * 345. pne.: Knjige su konsultovane kad je "pao pljusak kamenja i tmina ispunila nebo usred dana". Publije Valerije Publikola postavljen je za diktatora i zadužen za organizovanje prigodnih verskih obreda.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi0017.perseus-lat1:28 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', VII, 28.]</ref> * 295. pne.: Knjige su opet konsultovane nakon neke bolesti i vesti o tome da su mnogi vojnici u odredima [[Apije Klaudije Ceko|Apija Klaudija]] stradali od udara munje. Podignut je hram boginji Veneri u blizini Velikog cirka.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi00110.perseus-lat1:31 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', X, 31.] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 293. pne.: Posle nove kuge knjige su opet konsultovane i naložile su "da [[Asklepije]] mora biti doveden u Rim iz [[Epidaur]]a"; međutim, kako je Senat bio previše zauzet [[Samnitski ratovi|Samnitskim ratovima]], nije preduzeo nikakve korake osim što je organizovao jedan dan javne molitve Asklepiju.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi00110.perseus-lat1:47 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', X, 47.]</ref> * 240/238. pne.: Ustanovljene su [[Floralije]] ''(ludi Florales)'' u čast boginje [[Flora (mitologija)|Flore]] nakon konsultovanja knjiga. * 216. pne.: Kad je [[Hanibal]] uništio rimske legije u [[Bitka kod Kane|bici kod Kane]], u Rimu su, po nalogu ''Sibilskih knjiga'', živi pokopani dva Gala i dva Grka.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi00122.perseus-lat3:57 Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', XXII, 57.]</ref> * 205‒204. pne.: Tokom [[Drugi punski rat|drugog punskog rata]] po nalogu ''Sibilskih knjiga'' prenet je u Rim fetiš boginje [[Kibela|Kibele]] iz [[Pesinunt]]a (ili, prema drugim verzijama, iz [[Pergam]]a). Pergamskom kralju [[Atal I|Atalu I]] stigli su rimski izaslanici da pregovaraju o prelasku boginje u Rim. Boginja je u Italiju stigla u obliku crnog meteorskog kamena 204. pne.; u [[Ostia Antica|Ostiji]] su je dočekali [[Publije Kornelije Scipion Nazika]] i [[Klaudija Kvinta]], "njabolji" među muškarcima i ženama Rima. Taj je kamen smešten u hram [[Viktorija (mitologija)|Pobede]] na [[Palatin]]u. U čast Kibele organizovan je lektisternij i prvi put su održane [[Megalezijske igre]].<ref>O ovome v. Ciceron, ''De haruspicum responsis'', 24‒28; Varon, ''O latinskom jeziku'', VI, 15; Diodor Sicilijski, XXXIV, 33, 1‒6; Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', XXIX, 10, 4 ‒ 11, 8; XXIX, 14, 1‒14; [Verije Flak] ''Fasti Praenestini'', s.v. 4. april; Strabon ''Geografija'', XII, 5, 3; Ovidije, ''Fasti'', IV, 180‒372; Valerije Maksim, VIII, 15, 3; Plinije Stariji, ''Prirodoslovna pitanja'', VII, 120; Silije Italik, ''Punski rat'', XVII, 1‒45; Apijan, ''Hanibalov rat'', 56; Sekst Pompej Fest, ''O značenju reči'', S 51‒52 M, P 237, M; Dion Kasije, ''Rimska istorija'', XVII, 61; Herodijan, I, 11, 1‒5; Arnobije, ''Adversus nationes'', VII, 49‒50; Laktancije, ''Divinae institutiones'', II, 7, 12; [Julijan], ''Himna Majci bogova''; Amijan Marcelin, ''Istorija'', XXII, 9, 5; Avgustin, ''O državi Božjoj'', II, 5, X, 16.</ref> Kibelin kamen prenet je u njen novopodignuti hram 191. pne., kad ga je posvetio Marko Junije Brut u doba konzulata [[Publije Kornelije Scipion Nazika|Publija Kornelija Scipiona Nazike]].<ref>Tit Livije, ''Od osnivanja Grada'', XXXVI, 36, 3; Tacit, ''Anali'', IV, 65; Valerije Maksim I, 8, 11.</ref> Jedan citat iz dela [[Valerije Ancijat|Valerija Ancijata]] sačuvan kod [[Tit Livije|Tita Livija]] navodi da su [[Megalezijske igre]] ponovo održane 191. pne. i da su "prvi put sadržavale dramska izvođenja"<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0914.phi00136.perseus-lat2:Liv.36 Tit Livije, ''Od osnivanja grada'', XXXVI, 36, 4.]</ref> * 63. pne.: Verujući u predskazanje iz ''Sibilskih knjiga'' da će "trojica Kornelijevaca" zavladati Rimom, [[Publije Kornelije Lentul Sura]] priključio se [[Katilina|Katilininoj]] zaveri.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg055.perseus-grc1:17.1 Plutarh, ''Ciceronov život'', 17.]</ref> * oko 55. pne.: Dok su Rimljani raspravljali o tome treba li poslati vojnu pomoć [[Ptolemej XII|Ptolemeju XII]] u njegovoj borbi za egipatski presto, munja je udarila u [[Jupiter (mitologija)|Jupiterov]] kip na [[Albanska brda|Albanskim brdima]]; konsultovana su proročanstva, od kojih je jedno navodno reklo: "ako vam egipatski kralj zatraži pomoć, nemojte mu odbiti svoje prijateljstvo, ali nemojte mu poslati nikakvu vojsku, inače ćete zapasti u muku i opasnost". To je značajno odložilo Ptolemejev povratak na presto.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0385.tlg001.perseus-grc1:39.15.2 Dion Kasije, ''Rimska istorija'', XXXIX, 15.]</ref> * 44. pne.: Prema [[Svetonije|Svetoniju]], jedno proročanstvo iz ''Sibilskih knjiga'' govorilo je da samo kralj može pobediti [[Partsko Carstvo|Partiju]], što je podstaklo glasine po Rimu da [[Julije Cezar]] teži kraljevskoj vlasti.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1348.abo011.perseus-lat1:79.3 Svetonije, ''Cezar'', 79, 3.]</ref> * 15. g. naše ere: Kad je reka [[Tibar]] poplavila neke delove Rima, jedan od sveštenika predložio je da se konsultuju ''Sibilske knjige'', no car [[Tiberije]] je predlog odbio, smatrajući da je božanske stvari bolje držati u tajnosti.<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1351.phi005.perseus-lat1:1.76 Tacit, ''Anali'', I, 76.]</ref> * 271. g. naše ere: Knjige su konsultovane nakon poraza koji su Rimljani pretrpeli od [[Alamani|Alamana]] u [[Bitka kod Placentije|bici kod Placencije]]. * 312. g. naše ere: [[Maksencije]] je konsultovao ''Sibilske knjige'' pripremajući se za sukob s [[Konstantin I|Konsantinom]], koji je nedugo pre toga svoju lojalnost preusmerio sa [[Apolon]]a na [[Isus Hrist|Isusa Hrista]]. * 363. g. naše ere: Car [[Julijan Apostata]] konsultovao je ''Sibilske knjige'' pripremajući se na istoku za rat sa [[Sasanidi]]ma. Iz Rima mu je otposlat odgovor u kojem mu je "jednostavnim jezikom rečeno da te godine ne napušta vlastitu teritoriju".<ref>[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:stoa0023.stoa001.perseus-lat1:23.1.7 Amijan Marcelin, ''Istorija'', XXIII, 1, 7.]</ref> * 405. g. naše ere: [[Stilihon]] je naredio da se ''Sibilske knjige'' unište, možda zato što su ta proročanstva bila korišćena za napade na njegovu upravu suočenu s [[Alarik]]ovom pretnjom. == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * Hermann Diels, 1980. ''[http://books.google.com/books?id=DRuiu49uutMC Sibyllinische Blätter]'' * Eric M. Orlin, 2002. ''Temples, Religion, and Politics in the Roman Republic'' ch. 3 "The Sibylline Books". == Vanjske veze == * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Sibyllini_Libri.html William Smith, William Wayte, G. E. Marindin, ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'', 1890, s.v. ''Libri Sibyllini''.] * [http://www.sacred-texts.com/cla/sib/ ''Sibilinska proročanstva'', prevod na engleski (1899)] [[Kategorija:Antički Rim]] [[Kategorija:Antička Grčka]] lwf90zxkszihr4sm5hdl0zjoew4x6d8 0 51784 42713813 42584019 2026-10-26T03:20:01Z Juppi lantteineen 403469 Datoteka 42713813 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 glumac |bgcolour = silver |ime = Henry Fonda |slika = Henry Fonda in Slim.JPG |slikasize = 250px |opis = Fonda u film ''[[Slim (film)|Slim]]'' iz [[1937]]. |datum_rođenja = {{birth date|1905|5|16|df=y}} |mjesto_rođenja = [[Grand Island (Nebraska)|Grand Island]], [[Nebraska]], [[SAD]] |datum_smrti ={{death date and age|1982|8|12|1905|5|16|df=y}} |mjesto_smrti = [[Los Angeles]], [[Kalifornija]], [[SAD]] |ime_po_rođenju = Henry Jaynes Fonda |period = [[1935]]–[[1982]] |supružnik = 1) [[Margaret Sullavan]]<br />(vj. 1931-32, razvod)<br />2) [[Frances Ford Seymour]]<br />(vj. 1936-50, njena smrt)<br />3) [[Susan Blanchard (žena iz visokog društva)|Susan Blanchard]]<br />(vj. 1950-56, razvod)<br />4) [[Afdera Franchetti]]<br />(vj. 1957-61, razvod)<br />5) Shirlee Mae Adams<br />(vj. 1965-82, njegova smrt) |djeca = [[Jane Fonda]]<br />[[Peter Fonda]]<br />Frances de Villers Brokaw (pokćerka)<br />Amy Fishman (usvojen) |rodbina = [[Bridget Fonda]] (unuka)<br />[[Vanessa Vadim]] (unuka)<br />[[Troy Garity]] (unuk) |nagrade = '''[[Počasni Oscar]]''' <br /> 1980 životno djelo <br /> '''[[Oscar za najboljeg glavnog glumca]]''' <br />1982 ''[[On Golden Pond (1981 film)|On Golden Pond]]'' }} [[File:Henry Fonda 1942 crop.jpg|thumb|Henry Fonda (1942)]] '''Henry Jaynes Fonda''' ([[Grand Island]], [[Nebraska]], [[16. svibnja]] [[1905]]. - [[Los Angeles]], [[12. kolovoza]] [[1982]].), [[SAD|američki]] glumac, najpoznatiji po ulogama poštenih idealista. Fonda je počeo glumačku karijeru na Broadwayu, a u [[Hollywood]]u je debitirao [[1935]]. Prekretnica u karijeri bila mu je uloga u filmu '' [[Plodovi gnjeva (1940)|Plodovi gnjeva]]'' iz [[1940]]., za koju je nominiran za [[Oscar]]a. Bila je to adaptacija romana [[John Steinbeck|Johna Steinbecka]] o obitelji iz [[Oklahoma|Oklahome]] koja se seli na zapad zbog suše. Tijekom šezdeset godina u Hollywoodu, Fonda je nastupio u raznim klasicima kao što su ''The Ox-Bow Incident'', ''[[Gospodin Roberts]]'' i ''[[12 gnjevnih ljudi]]''. Kasnije se okušao u mračnijim epskim filmovima, kao što je špageti-vestern ''[[Bilo jednom na Divljem Zapadu]]'' [[Sergio Leone|Sergia Leonea]] (u kojem je glumio negativca koji ubija, među ostalima, dijete i bogalja) i laganijim ulogama u obiteljskom komedijama kao što je ''Tvoje, moje i naše'' (s [[Lucille Ball]]). Bio je glava obitelji slavnih filmskih glumaca, među kojima su njegova kćer [[Jane Fonda]], sin [[Peter Fonda]], unuka [[Bridget Fonda]] i unuk [[Troy Garity]]. [[1999]]. ga je Američki filmski institut proglasio šestom najvećom muškom filmskom zvijezdom svih vremena. Obitelj i prijatelji najčešće su ga zvali "Hank". == Život i karijera == === Obiteljska povijest i rani život === Fonda je rođen u Grand Islandu, [[Nebraska]] u obitelji tiskara reklama Williama Bracea Fonde i Herberte Krueger Jaynes, u drugoj godini njihova braka. Obitelj Fonda emigrirala je na zapad iz [[New York]]a u [[19. stoljeće|19. stoljeću]], a korijene vuče iz Genove, [[Italija]] i [[Nizozemska|Nizozemske]] [[16. stoljeće|16. stoljeća]]. U [[SAD]] se doselila u 16. stoljeću u grad koji se sada naziva Fonda, New York. Fonda je pohađao sveučilište u [[Minnesota|Minnesoti]], studirajući novinarstvo, iako nije diplomirao. U 20. godini počeo je glumačku karijeru u lokalnom kazalištu u Omahi kad ga je majčina prijateljica Dodie Brando (majka [[Marlon Brando|Marlona Branda]]) angažirala za glavnu ulogu u predstavi ''You and I''. Otišao je na istok kako bi nastupao u ljetnim glumačkim kampovima, gdje je upoznao dugogodišnjeg prijatelja [[James Stewart|Jamesa Stewarta]]. === Rana karijera === Fonda i Stewart pošli su u [[New York]] gdje su dijelili sobu i brusili svoje glumačke vještine na Broadwayu. Fonda je od [[1926]]. do [[1934]]. nastupao u kazališnim produkcijama, a na filmu se pojavio [[1935]]., u filmskoj adaptaciji predstave s Broadwaya, ''Farmer se ženi''. 1935., Fonda je nastupio u glavnoj ulozi u filmu RKO-a, "I Dream Too Much" sa slavnom opernom pjevačicom [[Lily Pons]]. Fondina filmska karijera procvjetala je kad je nastupio u filmu ''The Trail of the Lonesome Pine'' ([[1936]].), sa [[Sylvia Sidney|Sylviom Sidney]] i [[Fred MacMurray|Fredom MacMurrayjem]]. Fonda je dobio pohvale i za glavnu ulogu u filmu ''Samo jednom se živi'' ([[1937]].), opet sa Sidney, a film je režirao [[Fritz Lang]]. Nakon uspjeha u filmu ''[[Jezebel]]'' ([[1938]].), s [[Bette Davis]], ostvario je glavnu ulogu u filmu ''[[Mladi g. Lincoln]]'', u svojoj prvoj suradnji s redateljem [[John Ford|Johnom Fordom]]. Fondini uspjesi nagnali su Forda da ga angažira za ulogu "Toma Joada" u filmskoj verziji romana Johna Steibecka, '' [[Plodovi gnjeva (film)|Plodovi gnjeva]]'' ([[1940]].), što nije odobravao Darryl Zanuck, koji je preferirao [[Tyrone Power|Tyronea Powera]], pa je inzistirao da Fonda potpiše sedmogodišnji ugovor sa studijom Twentieth Century Fox. Fonda je pristao, a na kraju je nominiran za [[Oscar]]a za ulogu koju mnogi smtraju njegovom najboljom, ali ga je zasjenio Stewart, koji je dobio nagradu za ulogu u filmu ''[[Priča iz Philadelphije]]''. ==== Služba u Drugom svjetskom ratu ==== Fonda je [[1941]]. nastupio s [[Barbara Stanwyck|Barbarom Stanwyck]] u filmu ''The Lady Eve'', a pohvale je dobivao i za film ''The Ox-Box Incident''. Sljedeće godine nastupio je s Geneom Tierneyjem u komediji ''Rings on Her Fingers'', ali se onda prijavio u Mornaricu kako bi se borio u [[2. svjetski rat|2. svjetskom ratu]], rekavši: "Ne želim biti u lažnom ratu u studiju". Prije toga, on i Stewart donirali su u fond za obranu [[Velika Britanija|Britanije]] od [[nacizam|nacista]]. Fonda je služio tri godine, prvo na razaraču USS ''Satterlee''. Poslije je prebačen u zrakoplovstvo na [[Pacifik]], a dobio je i predsjedničko odličje, Brončanu zvijezdu. ==== Poratna karijera ==== Nakon rata, Fonda se pojavio u vesternu ''[[Fort Apache]]'' ([[1948]].), nakon čega je istekao njegov ugovor s Foxom. Odbivši drugi dugotrajni ugovor sa studijom, Fonda se vratio na Broadway, noseći vlastitu časničku uniformu za glavnu ulogu u predstavi ''Gospodin Roberts'', komediji o Mornarici. 1948. je osvojio nagradu Tony za tu ulogu, a kasnije je reprizirao izvedbu u filmskoj verziji iz [[1955]]., s [[James Cagney|Jamesom Cagneyjem]], [[William Powell|Williamom Powellom]] i [[Jack Lemmon|Jackom Lemmonom]]. Na setu tog filma, Fonda se posvađao s Johnom Fordom i rekao da više nikad neće raditi s njim. Tako je i bilo (iako se pojavio u hvaljenom dokumentarcu [[Peter Bogdanovich|Petera Bogdanovicha]], ''Directed by John Ford'' te govorio o Fordu u superlativima). === Karijera u 1950-ima i 1960-ima === Nakon ''Gospodina Robertsa'', Fonda je nastupio u ekranizaciji epskog romana [[Lav Nikolajevič Tolstoj|Lava Tolstoja]], ''[[Rat i mir (1956)|Rat i mir]]'', u kojoj je glumio Pierrea Bezukova, zajedno s [[Audrey Hepburn]]. Fonda je [[1956]]. radio i s [[Alfred Hitchcock|Alfredom Hitchcockom]], kao krivooptuženi za ubojstvo u filmu ''[[Krivo optužen]]''. [[1957]]. se prvi put okušao u produkciji s filmom ''[[12 gnjevnih ljudi]]'', temeljenom na scenariju Reginalda Rosea, koji je režirao [[Sidney Lumet]]. Napeti film o dvanaestorici porotnika koji odlučuju o sudbini mladića optuženog za ubojstvo zaradio je dobre kritike širom svijeta. Fonda je zajedno s producentom Reginaldom Roseom podijelio nominacije za [[Oscar]] i [[Zlatni globus]], te [[1958]]. osvojio [[BAFTA]] nagradu za ulogu razumnog "Porotnika br.8". Međutim, Fonda se svečano zakleo kako više nikad neće producirati film. Nakon [[western|vesterna]] ''The Tin Star'' ([[1957]].) i ''Warlock'' ([[1959]].), Fonda se vratio produkciji na [[NBC]]-ovoj vestern televizijskoj seriji ''The Deputy'' ([[1959]].-[[1961]].), u kojoj je i nastupao u glavnoj ulozi. U šezdesetima je Fonda nastupao u brojnim epskim ratnim i vestern filmovima, uključujući ''[[Najduži dan]]'' i ''[[Kako je osvojen Zapad]]'', oba iz [[1962]]. [[1968]]. je nastupio u za njega neobičnoj ulozi razbojnika "Franka" u vesternu ''[[Bilo jednom na Divljem Zapadu]]''. Nakon što je prvotno odbio ulogu, glumac [[Eli Wallach]] i redatelj [[Sergio Leone]] nagovorili su ga da prihvati. Leone je čak doletio iz [[Italija|Italije]] u [[SAD]] kako bi ga nagovorio da prihvati ulogu. Fonda je mislio nositi smeđe kontaktne leće, ali Leone je htio postići paradoks kontrastiranjem krupnih planova Fondina nevinog izgleda s okrutnom osobnošću njegova lika. Fondin odnos s Jimmyjem Stewartom preživio je i njihova politička neslaganja - Fonda je bio liberalni demokrat, a Stewart republikanac. Nakon vruće rasprave, izbjegavali su razgovarati o politici. [[1970]]., Fonda i Stewart pojavili su se u vesternu ''The Cheyenne Social Club'', nezapaženi film u kojem su dvojica na humorističan način raspravljali o politici. === Kasnija karijera === Iako se približavao sedamdesetima, Henry Fonda je u 1970-ima nastavio je raditi i na televiziji i na filmu. 1970. je nastupio u tri filma, od kojih je najuspješniji bio ''The Cheyenne Social Club''. Dva ostala filma bila su ''Too Late the Hero'', u kojem je nastupio u sporednoj ulozi, i ''There Was a Crooked Man'', o Parisu Pitmanu Jr. (kojeg je glumio [[Kirk Douglas]]), koji pokušava pobjeći iz zatvora u [[Arizona|Arizoni]]. Vratio se stranim i televizijskim produkcijama, što mu je održalo karijeru u desetljeću u kojem su mnogi stariji glumci doživjeli pad karijere. Između [[1971]]. i [[1972]]. nastupao je u [[ABC]]-ovoj televizijskoj seriji ''The Smith Family''. [[1973]]. je zaradio nominaciju za Emmy za ulogu u televizijskom filmu ''The Red Pony'', adaptaciji romana Johna Steibecka. Nakon neuspješne holivudske melodrame ''[[Bilo koja srijeda]]'', snimio je tri filma u talijanskoj produkciji koji su objavljeni 1973. i [[1974]]. Nastavio je nastupati i u kazalištu, uključujući nekoliko zahtjevnih predstava na Broadwayu. Na Broadway se vratio 1974. za biografsku dramu ''Clarence Darrow'', za koju je bio nominiran za nagradu Tony. Fondino zdravlje se pogoršavalo godinama, ali prvi vidljivi simptomi pojavili su se nakon predstave iz 1974., kad se onesvijestio od iscrpljenosti. Nakon pojave srčane aritmije, na koju se nadovezao [[rak prostate]], ugrađen mu je pacemaker, a Fonda se u kazalište vratio [[1975]]. Nakon predstave iz [[1978]]., ''Prvi ponedjeljak u listopadu'', prihvatio je liječnički savjet i napustio predstave, iako je nastavio raditi na filmu i televiziji. [[1976]]., Fonda se pojavio u mnogim poznatim televizijskim produkcijama. Prva je bila ''Collision Course'', priča o nepostojanoj vezi između predsjednika [[Harry Truman|Harryja Trumana]] ([[E.G. Marshall]]) i generala MacArthura (Fonda), koju je producirao [[ABC]]. Nakon pojavljivanja u hvaljenom projektu ''Alamo's Man'', temeljenom na priči Richarda Wrighta, nastupio je u glavnoj u epskoj NBC-ovoj mini-seriji ''Kapetani i kraljevi'', zasnovanoj na romanu Taylora Caldwella. Tri godine poslije, pojavio se u ABC-ovoj mini-seriji ''Korijeni: Sljedeće generacije'', ali je projekt zasjenio njegov original, ''Roots''. 1976. je nastupio u glavnoj ulozi u blockbusteru o [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]], ''Midway''. Sedamdesete je završio s brojnim filmovima katastrofe. Prvi od njih bili su talijanski [[triler]] ''Tentacoli (Tentacles)'' i osrednji ''Rollercoaster'', u kojem je Fonda glumio s [[Richard Widmark|Richardom Widmarkom]] i mladom [[Helen Hunt]]. Ponovno je nastupio s Widmarkom, [[Olivia de Havilland|Oliviom de Havilland]], [[Fred MacMurray]]jem i Joseom Ferrerom u akcijskom filmu ''The Swarm''. U filmu ''Meteor'' glumio je sa [[Sean Connery|Seanom Conneryjem]], [[Natalie Wood]] i [[Karl Malden|Karlom Maldenom]], a nakon toga u kanadskoj produkciji ''City on Fire'', sa [[Shelley Winters]] i [[Ava Gardner|Avom Gardner]]. Kako mu se zdravlje pogoršavalo, počeo je uzimati sve veće stanke između filmova. [[1979]]. mu je odbor nagrade Tony dodijelio posebnu nagradu za postignuća na Broadwayu. [[1980]]. je primio [[Zlatni globus]] za životno djelo, a isti [[Oscar]] [[1981]]. Fonda je nastavio glumiti i u ranim osamdesetima, iako su sve osim jedne produkcije u kojima je nastupao bile za televiziju. Nakon nekoliko televizijskih projekata, počeo je rad na filmskoj adaptaciji drame [[Ernest Thompson|Ernesta Thompsona]], ''[[Ljetnikovac na Zlatnom jezeru]]''. Ovaj film, kojeg je režirao [[Mark Rydell]], prvi put je donio suradnju između Fonde, [[Katharine Hepburn]] i Fondine kćeri, Jane. Nakon što je premijerno prikazan u prosincu 1981., film je zaradio dobre kritike. S jedanaest nominacija za [[Oscar]]a, film je zaradio 120 milijuna dolara u kinima, neočekivano postavši blockbuster. Osim Oscara za Hepburn (najbolja glumica), i Thompsona (scenarij), ''Letnikovac'' je Fondi donio njegovog jedinog Oscara za najboljeg glumca (osvojio je i Zlatni globus za najboljeg glumca). Nakon Fondine smrti, neki kritičari nazvali su ovu izvedbu "njegovom zadnjom i najvećom ulogom". === Brakovi i djeca === Henry Fonda ženio se pet puta. Njegov brak s Margaret Sullavan [[1931]]. ubrzo je završio rastavom, koja je završena razvodom [[1933]]. [[1936]]., oženio se Frances Ford Seymour. Imali su dvoje djece, Petera i Jane. [[1950]]., Seymour je počinila samoubojstvo. Fonda se oženio sa Susan Blanchard, pokćerkom Oscara Hammersteina II., [[1950]]. Par je posvojio kćer Amy (rođenu [[1953]].), ali su se razveli tri godine poslije. [[1957]]. se Fonda oženio s talijanskom groficom Afderom Franchetti. Ostali su u braku [[1961]]. Ubrzo nakon toga Fonda se oženio sa Shirley Mae Adams, s kojom je ostao do svoje smrti [[1982]]. Njegov odnos s djecom opisivan je kao "emocionalno distanciran". U autobiografiji [[Peter Fonda|Petera Fonde]] iz [[1998]]., ''Don't Tell Dad'', opisao je kako nikad nije bio siguran što otac misli o njemu te da nikad nije rekao ocu da ga voli sve dok njegov otac nije bio stariji, kad je konačno čuo riječi, "Volim te, sine". Njegova kćer Jane nije voljela što joj se otac druži s republikanskim glumcima kao što su [[John Wayne]] i [[James Stewart|Jimmy Stewart]], pa je kao rezultat svega njihova veza bila jako zategnuta. [[Jane Fonda]] rekla je kako je bila odijeljena od oca, posebno tijekom njezine rane glumačke karijere. Henry Fonda upoznao ju je s [[Lee Strasberg]]om, koji joj je postao učitelj glume, a kako je kao glumica razvila tehnike "sustavne glume", postala je frustrirana, te nije mogla shvatiti kako njezin otac glumi s takvom lakoćom. Krajem pedesetih, kad ga je pitala kako se pripremao za izlazak na pozornicu, on bi ju zbunio odgovorivši: "Ne znam, stojim ondje, razmišljam o svojoj ženi, Afderi, ne znam." Fonda je u jednom intervjuu priznao kako je osjećao kako nije bio dobar otac svojoj djeci. U istom intervjuu, objasnio je kako je dao sve od sebe da se ne miješa u Janeinu i Peterovu karijeru, naglasivši kako je mislio da je važno da oni znaju da su uspjeli zato što su naporno radili, a ne zato što su iskoristili njegovu slavu kako bi ostvarili svoje ciljeve. === Smrt i ostavština === Fonda je umro u svom domu u [[Los Angeles]]u, [[12. kolovoza]] [[1982]]., sa 77 godina od bolesti srca. Fondina žena Shirlee i kćer Jane bili su uz njega kad je umro. Osim toga, patio je i od raka prostate, ali to nije izravno uzrokovalo njegovu smrt. U godinama nakon njegove smrti, njegova karijera se više uvažava nego dok je bio živ. Prepoznat je kao jedan od holivudskih velikana klasične ere. Na stogodišnjicu njegova rođenja, [[16. svibnja]] [[2005]]., Turner Classic Movies odao mu je počast maratonom njegovih filmova. Osim toga, u svibnju 2005., američka pošta izdala je poštansku markicu od 37 centi s njegovim likom, kao dio njihove serije "Hollywood legends". == Filmografija == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Godina !! Film !! Uloga !! Bilješke |- | rowspan="3"| [[1935]]. || ''[[Farmer se ženi]] || Dan Harrow || |- | ''Way Down East'' || David Bartlett || |- | ''[[Previše sanjam]]'' || Jonathan Street || |- | rowspan="3"| [[1936]]. || ''Spendthrift'' || Townsend Middleton || |- | ''The Trail of the Lonesome Pine'' || Dave Tolliver || |- | ''The Moon's Our Home'' || Townsend Middleton || |- | rowspan="4"| [[1937]]. || ''[[Samo se jednom živi]]'' || Kerry Gilfallen || |- | ''Wings of the Morning'' || Eddie Taylor || |- | ''[[Slim]]'' || Slim Kincaid || |- | ''That Certain Woman'' || Jack V. Merrick, Jr. || |- | rowspan="5"| [[1938]]. || ''I Met My Love Again'' || Ives Towner || |- | ''[[Jezebel]]'' || Preston Dillard || |- | ''[[Opsada]]'' || Marco || |- | ''Spawn of the North'' || Jim Kimmerlee || |- | ''[[Luda gđica. Manton]]'' || Peter Ames || Prvi od tri filma s [[Barbara Stanwyck|Barbarom Stanwyck]] |- | rowspan="5"| [[1939]]. || ''[[Jesse James (1939)|Jesse James]]'' || Frank James || |- | ''Let Us Live!'' || Brick Tennant || |- | ''Priča o Alexanderu Grahamu Bellu'' || Thomas Watson || |- | ''[[Mladi g. Lincoln]]'' || [[Abraham Lincoln]] || |- | ''[[Bubnjevi duž Mohawka]]'' || Gilbert Martin || |- | rowspan="4"| [[1940]]. || '' [[Plodovi gnjeva (film)|Plodovi gnjeva]]'' || Tom Joad || Nominacija za [[Oscar za najboljeg glavnog glumca]] |- | ''[[Lillian Russell (film)|Lillian Russell]]'' || Alexander Moore || |- | ''[[Povratak Franka Jamesa]]'' || Frank James || nastavak filma ''[[Jesse James (1939)|Jesse James]]'' |- | ''Chad Hanna'' || Chad Hanna || |- | rowspan="3"| [[1941]]. || ''[[Lady Eve]]'' || Charles Pike || |- | ''Wild Geese Calling'' || John Murdock || |- | ''You Belong to Me'' || Peter Kirk || |- | rowspan="5"| [[1942]]. || ''Rings on Her Fingers'' || John Wheeler || |- | ''The Male Animal'' || Profesor Tommy Turner || |- | ''The Magnificent Dope'' || Thadeus Winship Page || |- | ''[[Priče s Manhattana]]'' || George || |- | ''The Big Street'' || Agustus Pinkerton II. || |- | rowspan="2"| [[1943]]. || ''[[Besmrtni narednik]]'' || Kaplar Colin Spence || |- | ''[[The Ox-Bow Incident]]'' || Gil Carter || |- | [[1946]]. || ''[[Moja draga Clementine]]'' || Wyatt Earp || |- | rowspan="3"| [[1947]]. || ''[[Duga noć]]'' || Joe Adams || |- | ''[[Bjegunac (1947)|Bjegunac]]'' || Bjegunac || |- | ''Daisy Kenyon'' || Peter Lapham || |- | rowspan="2"| [[1948]]. || ''On Our Merry Way'' || Lank || |- | ''[[Fort Apache]]'' || Potpukovnik Owen Thursday || |- | [[1949]]. || ''[[Jigsaw]]'' || Konobar u noćnom klubu || cameo nastup |- | [[1955]]. || ''[[Gospodin Roberts]]'' || Poručnik Douglas A. Roberts || |- | rowspan="2"| [[1956]]. || ''[[Rat i mir (1956)|Rat i mir]]'' || Pierre Bežukov || |- | ''[[Krivo optužen]]'' || Manny Balestrero || Fondin jedini film s [[Alfred Hitchcock|Alfredom Hitchcockom]] |- | rowspan="2"| [[1957]]. || ''[[12 Angry Men (film 1957)|12 Angry Men]]'' || Porotnik #8 / g. Davis || Producent/Nominacija za [[Zlatni globus]] za najboljeg glumca |- | ''[[The Tin Star]]'' || Morg Hickman || |- | [[1958]]. || ''[[Stage Struck]]'' || Lewis Easton || |- | rowspan="3"| [[1959]]. || ''[[Čarobnjak (1959)|Čarobnjak]]'' || Clay Blaisedell || |- | ''[[Ćovjek koji je razumio žene]]'' || Willie Bauche || |- | ''Zamjenik šerifa'' || Šerif Simon Fry || televizijska serija |- | rowspan="3"| [[1962]]. || ''[[Savjet i pristanak]]'' || Robert A. Leffingwell || |- | ''[[Najduži dan]]'' || General [[Theodore Roosevelt]] || |- | ''[[Kako je osvojen Zapad]]'' || Jethro Stuart || |- | [[1963]]. || ''[[Spencerova planina]]'' || Clay Spencer || |- | rowspan="3"| [[1964]]. || ''[[Vjenčani kum]]'' || William Russell || |- | ''[[Fail-Safe]]'' || Predsjednik || |- | ''[[Seks i slobodna djevojka]]'' || Frank Broderick || |- | rowspan="4"| [[1965]]. || ''[[The Rounders]]'' || Marion 'Howdy' Lewis || |- | ''[[Na okrutan način]]'' || Admiral Chester W. Nimitz || |- | ''Prljava igra'' || Dimitri Koulov || |- | '' [[Bitka za Bulge (film)|Bitka za Bulge]]'' || Potpukovnik Daniel Kiley || |- | [[1966]]. || ''A Big Hand for the Little Lady'' || Meredith / Ben Bailey || |- | rowspan="3"| [[1967]]. || ''[[Dobrodošli u teška vremena]]'' || Gradonačelnik Will Blue || |- | ''Stranger on the Run'' || Ben Chamberlain || TV film |- | ''[[Firecreek]]'' || Bob Larkin || |- | rowspan="4"| [[1968]]. || ''[[Madigan]]'' || Povjerenik Anthony X. Russell || |- | ''[[Tvoje, moje i naše]]'' || Frank Beardsley || |- | ''The Boston Strangler'' || John S. Bottomly || |- | ''[[Bilo jednom na Divljem Zapadu]]'' || Frank || |- | rowspan="3"| [[1970]]. || ''[[Prekasno za junake]]'' || Satnik John G. Nolan || |- | ''[[The Cheyenne Social Club]]'' || Harley Sullivan || |- | ''[[Bio jednom jedan pokvaren čovjek...]]'' || Woodward Lopeman || |- | rowspan="2"| [[1971]]. || ''Sometimes a Great Notion'' || Henry Stamper || Prvi film prikazan na [[HBO]]-u |- | ''[[Obitelj Smith]]'' || Detektiv Chad Smith || TV serija |- | rowspan="5"| [[1973]]. || ''[[Crveni konj]]'' || Carl Tiflin || TV film |- | ''[[Noćni let za Moskvu]]'' || Allan Davies || |- | ''The Alpha Caper'' || Mark Forbes || TV film |- | ''Ash Wednesday'' || Mark Sawyer || |- | ''[[Moje ime je nitko]]'' || Jack Beauregard || |- | rowspan="2"| [[1974]]. || ''Mussolini: Ultimo atto'' || Kardinal Schuster || |- | ''[[Clarence Darrow]]'' || Clarence Darrow || TV film |- | rowspan="4"| [[1976]]. || ''Collision Course: Truman vs. MacArthur'' || General Douglas MacArthur || TV film |- | ''Almos' a Man'' || || TV film |- | ''[[Midway (film)|Midway]]'' || Admiral Chester W. Nimitz || |- | ''Kapetani i kraljevi'' || Enfield Bassett || Miniserija |- | rowspan="3"| [[1977]]. || ''Tentacles'' || G. Whitehead || |- | ''[[Rollercoaster]]'' || Simon Davenport || |- | ''Posljednji kauboj'' || Elegant John || |- | rowspan="5"| [[1978]]. || ''Il Grande attacco'' || General Foster || |- | ''Home to Stay'' || Grandpa George || TV film |- | ''[[Fedora (film)|Fedora]]'' || Predsjednik Akademije || |- | ''[[Jato (film)|Jato]]'' || Dr. Walter Krim || |- | ''Ulica Sezam'' || Gost || TV film |- | rowspan="4"| [[1979]]. || ''[[Korijeni: Sljedeće generacije]]'' || Pukovnik Frederick Warner || Miniserija |- | ''City on Fire'' || Albert Risley || |- | ''[[Wanda Nevada]]'' || Stari istraživač || |- | ''[[Meteor (film)|Meteor]]'' || Predsjednik || |- | rowspan="3"| [[1980]]. || ''The Jilting of Granny Weatherall'' || Pripovjedač || TV film |- | ''The Oldest Living Graduate'' || Pukovnik J.C. Kincaid || TV film |- | ''[[Gideonova truba]]'' || Clarence Earl Gideon || TV film |- | rowspan="2"| [[1981]]. || ''[[Ljetnikovac na Zlatnom jezeru]]'' || Norman Thayer Jr. || [[Oscar za najboljeg glavnog glumca]] <br /> [[Zlatni globus za najboljeg glumca - drama]] |- | ''[[Ljetni semestar (film)|Ljetni semestar]]'' || Joshua Turner || TV film |} == Nagrade == {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" bgcolor="#000000" | bgcolor="#75B5F6" | '''Godina''' | bgcolor="#75B5F6" | '''Nagrada''' | bgcolor="#75B5F6" | '''Rad''' |- | colspan="3" bgcolor="#F0AF49" | '''''[[Oscar]]i''''' |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Osvojio:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1981]]. | bgcolor="#ffffff" | [[Oscar za najboljeg glavnog glumca|Najbolji glumac]] | bgcolor="#ffffff" | ''[[Ljetnikovac na Zlatnom jezeru]]'' |- | bgcolor="#ffffff" | 1981. | bgcolor="#ffffff" | Počasna nagrada | bgcolor="#ffffff" | Nagrada za životno djelo |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Nominiran:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1957]]. | bgcolor="#ffffff" | [[Oscar za najbolji film|Najbolji film]] | bgcolor="#ffffff" | ''[[12 gnjevnih ljudi]]'' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1941]]. | bgcolor="#ffffff" | [[Oscar za najboljeg glavnog glumca|Najbolji glumac]] | bgcolor="#ffffff" | ''[[Plodovi gnjeva (film)|Plodovi gnjeva]]'' |- | colspan="3" bgcolor="#F0AF49" | ''''' [[BAFTA|BAFTA nagrade]]''''' |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Osvojio:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1958]]. | bgcolor="#ffffff" | Najbolji glumac | bgcolor="#ffffff" | ''[[12 gnjevnih ljudi]]'' |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Nominiran:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1982]]. | bgcolor="#ffffff" | Najbolji glumac | bgcolor="#ffffff" | ''[[Ljetnikovac na Zlatnom jezeru]]'' |- | colspan="3" bgcolor="#F0AF49" | ''''' [[Emmy|Emmy nagrade]]''''' |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Nominiran:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1980]]. | bgcolor="#ffffff" | Najbolji glumac u miniseriji ili filmu | bgcolor="#ffffff" | ''[[Gideonova truba]]'' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1973]]. | bgcolor="#ffffff" | Najbolji glumac u miniseriji ili filmu | bgcolor="#ffffff" | ''[[Crveni konj]]'' |- | colspan="3" bgcolor="#F0AF49" | '''''[[Zlatni globus]]i''''' |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Osvojio:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1982]]. | bgcolor="#ffffff" | [[Zlatni globus za najboljeg glumca - drama|Najbolji glumac - drama]] | bgcolor="#ffffff" | ''[[Ljetnikovac na Zlatnom jezeru]]'' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1980]]. | bgcolor="#ffffff" | Nagrada Cecil B. DeMille | bgcolor="#ffffff" | Nagrada za životno djelo |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Nominiran:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1958]]. | bgcolor="#ffffff" | Najbolji glumac u drami | bgcolor="#ffffff" | ''[[12 gnjevnih ljudi]]'' |- | colspan="3" bgcolor="#F0AF49" | '''''Nagrade Tony''''' |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Osvojio:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1979]]. | bgcolor="#ffffff" | Specijalna nagrada | bgcolor="#ffffff" | Nagrada za životno djelo |- | bgcolor="#ffffff" | [[1948]]. | bgcolor="#ffffff" | Najbolji glumac u predstavi | bgcolor="#ffffff" | '' [[Gospodin Roberts (1948)|Gospodin Roberts]]'' |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Nominiran:''' |- | bgcolor="#ffffff" | [[1975]]. | bgcolor="#ffffff" | Najbolji glumac u predstavi | bgcolor="#ffffff" | ''[[Clarence Darrow]]'' |} == Vanjske veze == * {{imdb ime|id=0000020|ime=Henry Fonda}} * [http://home.nyc.rr.com/alweisel/premierefonda.htm Everybody's All-American: Henry Fonda (2005 Premiere Magazine article)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016142049/http://home.nyc.rr.com/alweisel/premierefonda.htm |date=2007-10-16 }} * {{tvtome person|id=20389}} * [http://www.angelfire.com/musicals/lsalonga/fonda.html The Screen Legend: Henry Fonda Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220205403/http://www.angelfire.com/musicals/lsalonga/fonda.html |date=2007-12-20 }} {{Lifetime|1905|1982|Fonda, Henry}} {{Oscar za glavnog glumca}} {{Zlatni globus za najboljeg glumca u drami}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Američki filmski glumci]] [[Kategorija:Američki televizijski glumci]] [[Kategorija:Dobitnici BAFTA-e]] [[Kategorija:Dobitnici i dobitnice nagrade Cecil B. DeMille]] [[Kategorija:Dobitnici Zlatnog globusa za najboljeg glumca - drama]] [[Kategorija:Dobitnici i dobitnice Tony Award]] ezyybxyhamhk8s0vhc4lcvxzx9jfjbt 0 54308 42713775 42388013 2026-10-25T23:15:44Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713775 wikitext text/x-wiki {{Politička partija 4 (SR) | ime = Adalet ve Kalkınma Partisi | izvorno_ime = AKP | logo = | bojakod = FFA500 | veličina = 100px | logo_opis = | predsednik = [[Fatih Şahin]] | lider = '''[[Recep Tayyip Erdoğan]]''' | vođa1_titula = | vođa1_ime = | vođa2_titula = | vođa2_ime = | sekretar = | portparol = | osnivač = | koalicija = | slogan = | osnovana = [[14. august]] [[2001.]] | raspuštena = | prethodne stranke = | naslednik = | sedište = Söğütözü Caddesi No 6, [[Çankaya]], [[Ankara]] | država = {{zastava|Turska}} | novine = | mladi ogranak = | studentsko krilo = | broj_članova = 11.040.139 | broj_članova_godina = [[2022]] | ideologija = [[Konzervativizam]],<br/>[[Društveni konzervativizam]],<br/>[[Nacionalni konzervativizam]],<br/>[[Postislamizam]],<br/>Umjereni [[evroskepticizam]] | pozicija = [[Desnica]] | skupština1 =[[Velika narodna skupština Turske]] | broj_mandata = | skupština2 = | broj_mandata2 = | skupština3 = | broj_mandata3 = | međunarodno_članstvo = | evropsko_članstvo = | boje = [[Narančasto|narančasta]], [[Plava boja|plava]], [[Bela boja|bela]] | internet_stranica = https://www.akparti.org.tr/ | napomena = }} '''Stranka pravde i razvoja''' ({{lang-tr|Adalet ve Kalkınma Partisi}} ili ''AKP''{{ref|name|†}}) je trenutno vladajuća [[politička stranka]] u [[Turska|Turskoj]]. AKP sene opisuje kao [[konzervativizam|konzervativnu]] prozapadnu stranku koja se zalaže za liberalne tržišne reforme i pristup Turske u [[Evropska Unija|Evropsku Uniju]]. Kao takva je prihvaćena od mnogih evropskih krugova koji u njoj vide ekvivalent [[demokršćanstvo|demokršćanskih]] stranaka u Evropi, odnosno model za slične stranke u islamskom svijetu. AKP je zbog toga dobila status promatrača u [[Evropska narodna partija|Evropskoj narodnoj partiji]] (EPP). Predsjednik Turske i dugogodišnji premijer [[Recep Tayyip Erdogan]] je njen članovi. S druge strane, AKP je od strane [[kemalizam|kemalističkog]] [[sekularizam|sekularnog]] establishmenta u Turskoj kritizirana zbog [[islamizam|islamističkih]] tendencija. Zbog toga je 2008. godine bila pod prijetnjom sudske zabrane. == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20110614224659/http://eng.akparti.org.tr/english/index.html Official Web site] {{en icon}} ** [http://eng.akparti.org.tr/english/partyprogramme.html Party programme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330201846/http://eng.akparti.org.tr/english/partyprogramme.html |date=2012-03-30 }} ** Response to party dissolution indictment: [http://www.akparti.org.tr/iddianame_cevap_en.pdf 1], [http://www.akparti.org.tr/eng2.pdf 2] * [http://www.washingtoninstitute.org/templateC06.php?CID=1222 "Is Turkey Still a Western Ally?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220070258/http://www.washingtoninstitute.org/templateC06.php?CID=1222 |date=2009-02-20 }} by Sonay Cagaptay, January 22, 2009. * [http://chrismeserole.com/index.php/blog/entry/why_does_winep_hate_the_akp/1502/ "Why Does WINEP Hate the AKP?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219090918/http://chrismeserole.com/index.php/blog/entry/why_does_winep_hate_the_akp/1502/ |date=2009-02-19 }} by Chris Meserole, January 22, 2009. {{Commonscat|Adalet ve Kalkınma Partisi}} == Napomene == {{notelist|2}} ==Izvori== {{reflist|2}} [[Kategorija:Politika Turske]] [[Kategorija:Političke stranke u Turskoj]] ip9f0supzmulz15wj7a011h8xukqu9l 0 56733 42713850 42709152 2026-10-26T05:02:12Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713850 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Epidaurus Theater.jpg|thumbnail|400px|Panoramski pogled na [[Helenistička Grčka|helenistički]] teatar u [[Epidaur]]u.]] '''Teatar drevne Grčke''' ili '''starogrčka drama''' je [[teatar]]ska [[kultura]] koja je svoj vrhunac doživjela u [[klasična Grčka|drevnoj Grčkoj]] između cca. 550 i cca. 220. pne. [[Polis|Grad-država]] [[Drevna Atena|Atena]], koja je postala važna politička i vojna sila, odnosno kulturno središte Grčke, bilo je njegov centar, gdje je teatar [[institucija|institucionaliziran]] kao dio [[festival]]a zvanog [[Dionizijski festival|Dionizija]], a u kome se slavio bog [[Dioniz]]. Tamo su kao [[drama|dramski]] [[žanr]]ovi nastali [[tragedija]] (kasni 6. vijek pne.), [[Antička komedija|komedija]] (486. pne.) i [[satirska igra]]. Atena je festival izvozila u svoje brojne kolonije i među svoje saveznike kako bi promovirala zajednički [[kulturni identitet]]. Današnja zapadna teatarska tradicija je nastala u Ateni, čija je drama imala značajan i stalan uticaj na cjelokupnu [[zapadna kultura|zapadnu kulturu]]. == Uticajni dramatičari == === Tragedije === * [[Eshil]] (cca. 525–456. pne.) * [[Frinih (pisac tragedija)|Frinih]] (~511. pne.) * [[Sofokle|Sofoklo]] (cca. 495-406. pne.) * [[Euripid]] (cca. 480–406. pne.): === Komedije === * [[Aristofan]] (cca. 446-388. pne.), glavni izvor za atensku [[Stara komedija|Staru komediju]] * [[Menandar]] (cca. 342-291. pne.), glavni izvor za grčku [[Nova atička komedija|Novu komediju]] == Povezano == * [[Teatarske maske]] == Vanjske veze == {{Commonscat|Ancient Greek theatre}} * [https://web.archive.org/web/20191003061602/http://www.theatrehistory.com/ancient/greek.html Ancient Greek theatre history and articles] * [http://www.iolani.org/usacad_eng_eng10dterms_cw9404.htm Drama lesson 1: The ancient Greek theatre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528183243/http://www.iolani.org/usacad_eng_eng10dterms_cw9404.htm |date=2006-05-28 }} * [http://www.greektheatre.raconter.net Theatre of ancient Greece: The Origins of Theater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507030311/http://www.greektheatre.raconter.net/ |date=2010-05-07 }} * [http://www.greektheatre.gr/ Ancient Greek Theatre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220043027/http://www.greektheatre.gr/ |date=2017-12-20 }} * [http://www.whitman.edu/theatre/theatretour/home.htm The Ancient Theatre Archive, Greek and Roman theatre architecture] - Dr. Thomas G. Hines, Department of Theatre, [[Whitman College]] * [http://www.whitman.edu/theatre/theatretour/glossary/glossary.htm Greek and Roman theatre glossary] * [https://web.archive.org/web/20190906165834/http://people.hsc.edu/drjclassics/lectures/theater/ancient_greek_theater.shtm Illustrated Greek Theater] - Dr. Janice Siegel, Department of Classics, [[Hampden-Sydney College]], Virginia [[Kategorija:Starogrčki teatar| ]] [[Kategorija:Antička Grčka]] [[Kategorija:Grčki teatar|Drevni]] [[Kategorija:Historija teatra|Grčka]] it94tdqylk6hyfdk5htaguq5vzrb06i 0 65850 42713769 42680351 2026-10-25T22:02:22Z Dušan milovanov 405355 /* */ 42713769 wikitext text/x-wiki {{for|istoimenu stranku u Kraljevini Srbiji|Srpska napredna stranka (istorijska)}} '''Srpska napredna stranka''' ('''SNS''') je [[politička stranka]] [[desni centar|desnog centra]] koja uglavnom okuplje nekadašnje članove [[Srpska radikalna stranka|Srpske radikalne stranke]] koji su stali uz bivšeg zamjenika predsednika [[Tomislav Nikolić|Tomislava Nikolića]], nakon njegovog sukoba s [[Vojislav Šešelj|Vojislavom Šešeljom]]. Stranka je nastala u septembru [[2008]]. godine, prvobitno kao poslanički klub [[Narodna Skupština Srbije|Skupštine Srbije]] pod nazivom '''''Napred Srbijo''''', u koji je ušlo (pored Nikolića) 17 poslanika SRS-a koji su posle toga izbačeni iz stranke. (studenti pobedili😉) == Nastanak == Tomislav Nikolić je od odlaska u [[Hag]] [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]], optuženog pred [[Haški tribunal|Haškim tribunalom]], bio prvi čovek Srpske radikalne stranke. Dva puta je bio kandidat SRS na predsedničkim izborima 2004. i 2008. koje je oba u drugom krugu gubio od [[Boris Tadić|Borisa Tadića]]. Odnosi između Nikolića i Šešelja su se pogoršali tokom 2008. Sukob između njih dvojice je izašao u javnost nakon Nikolićeve izjave da će radikali u [[Narodna skupština Republike Srbije|Narodnoj skupštini Republike Srbije]] glasati za usvajanje [[Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju|Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju]] [[Evropska unija|Evropskoj uniji]], što je naišlo na otpor Šešeljevih pristalica. Nikolić je [[5. septembar|5. septembra]] [[2008]]. podneo ostavku na mesto šefa poslaničke grupe i zamenika predsednika Srpske radikalne stranke i osnovao poslaničku grupu „Napred, Srbijo“. Sa svojim pristalicama, među kojima su bivši generalni sekretar SRS [[Aleksandar Vučić]] i potpredsednik Narodne skupštine Srbije i bivši general Božidar Delić, 10. oktobra Nikolić je registrovao [[Srpska napredna stranka (2008)|Srpsku naprednu stranku]], a 21. oktobra je održana osnovička skupština u Sava centru. Ime [[Srpska napredna stranka (istorijska)|Srpska napredna stranka]] je nosila i jedna od najjačih stranaka iz vremena [[Kraljevina Srbija|Kraljevine Srbije]]. == Vanjske veze == * [http://www.sns.org.rs Zvanična prezentacija Srpske napredne stranke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150802160525/http://www.sns.org.rs/ |date=2015-08-02 }} {{Commonscat|Serbian Progressive Party}} [[Kategorija:Političke partije u Srbiji]] [[Kategorija:Konzervativne partije]] gmwl64ka0dhbab7gzkqpqps1u85n00a 42713770 42713769 2026-10-25T22:02:48Z Dušan milovanov 405355 /* */ 42713770 wikitext text/x-wiki {{for|istoimenu stranku u Kraljevini Srbiji|Srpska napredna stranka (istorijska)}} '''Srpska napredna stranka''' ('''SNS''') je [[politička stranka]] [[desni centar|desnog centra]] koja uglavnom okuplje nekadašnje članove [[Srpska radikalna stranka|Srpske radikalne stranke]] koji su stali uz bivšeg zamjenika predsednika [[Tomislav Nikolić|Tomislava Nikolića]], nakon njegovog sukoba s [[Vojislav Šešelj|Vojislavom Šešeljom]]. Stranka je nastala u septembru [[2008]]. godine, prvobitno kao poslanički klub [[Narodna Skupština Srbije|Skupštine Srbije]] pod nazivom '''''Napred Srbijo''''', u koji je ušlo (pored Nikolića) 17 poslanika SRS-a koji su posle toga izbačeni iz stranke. == Nastanak == Tomislav Nikolić je od odlaska u [[Hag]] [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]], optuženog pred [[Haški tribunal|Haškim tribunalom]], bio prvi čovek Srpske radikalne stranke. Dva puta je bio kandidat SRS na predsedničkim izborima 2004. i 2008. koje je oba u drugom krugu gubio od [[Boris Tadić|Borisa Tadića]]. Odnosi između Nikolića i Šešelja su se pogoršali tokom 2008. Sukob između njih dvojice je izašao u javnost nakon Nikolićeve izjave da će radikali u [[Narodna skupština Republike Srbije|Narodnoj skupštini Republike Srbije]] glasati za usvajanje [[Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju|Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju]] [[Evropska unija|Evropskoj uniji]], što je naišlo na otpor Šešeljevih pristalica. Nikolić je [[5. septembar|5. septembra]] [[2008]]. podneo ostavku na mesto šefa poslaničke grupe i zamenika predsednika Srpske radikalne stranke i osnovao poslaničku grupu „Napred, Srbijo“. Sa svojim pristalicama, među kojima su bivši generalni sekretar SRS [[Aleksandar Vučić]] i potpredsednik Narodne skupštine Srbije i bivši general Božidar Delić, 10. oktobra Nikolić je registrovao [[Srpska napredna stranka (2008)|Srpsku naprednu stranku]], a 21. oktobra je održana osnovička skupština u Sava centru. Ime [[Srpska napredna stranka (istorijska)|Srpska napredna stranka]] je nosila i jedna od najjačih stranaka iz vremena [[Kraljevina Srbija|Kraljevine Srbije]]. == Vanjske veze == * [http://www.sns.org.rs Zvanična prezentacija Srpske napredne stranke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150802160525/http://www.sns.org.rs/ |date=2015-08-02 }} {{Commonscat|Serbian Progressive Party}} [[Kategorija:Političke partije u Srbiji]] [[Kategorija:Konzervativne partije]] 95o9uj1z6oaawcf633c4vjy6966wkq0 0 66693 42713783 42252677 2026-10-26T01:20:31Z Kent Wang 396758 Koristi sliku s Wikipodataka; zamjena galerije, prevedene s francuskog; Batalha September 2021-17.jpg; Vault of Capela do Fundador 101.jpg; Batalha September 2021-6.jpg 42713783 wikitext text/x-wiki {{UNESKO kutijica |WHS =Samostan Batalha |Image= {{#property:P18}} |State Party = {{flag|Portugal}} |Type = Kulturno dobro |Criteria = i, ii |ID = 264 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/264 |Region = [[Spisak mesta Svetske baštine u Evropi|Evropa]] |Year = [[1983]]. |Session = 7. |Extension = |Danger = ne }} '''Mosteiro Santa Maria da Vitória''', znan i kao '''Samostan Batalha''' je [[Dominikanci|dominkanski]] [[samostan]] u [[Popis gradova u Portugalu|portugalskom]] gradu [[Batalha]], smještenom u [[Leiria (distrikt)|Distriktu Leiria]]. Smatra se jednim od najboljih i najoriginalnijih primjera [[gotička arhitektura|gotičke arhitekture]] u Portugalu, odnosno [[manuelinski stil|manuelinskog]] stila. Izgradnja je započela nedugo nakon pobjede [[portugal]]skog kralja [[João I. Portugalski|João I.]] nad [[Kastilja|Kastilcima]] u [[Bitka kod Aljubarrote|bitci kod Aljubarrote]] 1385. godine, a pred koju se João I. zavjetovao [[Djevica Marija|Djevici Mariji]] da će joj sagraditi samostan. Gradnja se nastavila kroz vladavinu još sedam kraljeva, te je konačno dovršena 1517. Samostan je neznatno oštećen 1755. godine, a godine 1810/11. su ga opljačkale francuske trupe [[Andre Massena|Andrea Massene]]. Godine 1834. su ga dominikanci napustili, da bi 1840. otpočela obnova. Godine 1907. je proglašen nacionalnim spomenikom, a od 1980. je muzej. == Galerija == <gallery mode="packed"> Exterior of Mosteiro da Batalha 076.jpg|Glavna fasada Batalha September 2021-56.jpg|Glavni portal i prozor iznad njega Batalha September 2021-41.jpg|Konjanička statua Nuna Álvaresa Pereire Nave of Mosteiro da Batalha 091.jpg|Brod crkve Tombs of King John I of Portugal and Philippa of Lancaster 097.jpg|Grobnica João I i Filipe od Lancastera Vault of Capela do Fundador 101.jpg|Svod Osnivačeve kapele Batalha September 2021-17.jpg|Vanjski izgled nedovršenih kapela Capelas Imperfeitas (Mosteiro da Batalha) 111.jpg|Unutrašnjost nedovršenih kapela Batalha September 2021-6.jpg|Portal nedovršenih kapela Cloister of D. João I 060.jpg|Klaustar João I Lavabo of Mosteiro da Batalha 059.jpg|Lavabo u klaustru Gargoyles in Mosteiro da Batalha 042.jpg|Vodorig </gallery> == Vanjske veze == * [http://www.pbase.com/joseelias/mosteiro_da_batalha Photos of Batalha Monastery] * [https://web.archive.org/web/20070523103526/http://my3dwarehouse.blogspot.com/2006/10/mosteiro-de-st-maria-da-vitria.html Image in 3D] * [http://www.fundacao-aljubarrota.pt/index.htm Fundação Batalha de Aljubarrota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425063201/http://www.fundacao-aljubarrota.pt/index.htm |date=2009-04-25 }} {{Commonscat|Mosteiro da Batalha}} {{coord|39|39|33|N|8|49|34|W|region:PT_type:landmark|display=title}} {{Svjetska baština u Portugalu}} [[Kategorija:Svjetska baština u Portugalu]] [[Kategorija:Dominikanski samostani]] <!-- interwiki--> tvcjjg0r61fi4j0n7yk7hqpinwsf9ls 0 71400 42713773 41821429 2026-10-25T22:57:00Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713773 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Stjepan Šešelj | slika = | širina_slike = 250px | opis = | ime_po_rođenju = | datum_rođenja = <!-- {{Birth date and age|1947|MM|DD|df=y}} --> | mjesto_rođenja = | datum_smrti = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | zanimanje = | roditelji = }} '''Stjepan Šešelj''' ([[Podgradina]] kraj [[Opuzen]]a, 16.6. 1947 - ) je [[Hrvatska|hrvatski]] pisac. Od 1995. je ravnatelj časopisa ''[[Hrvatsko slovo]]'', a od 1997. ravnatelj Hrvatske kulturne zaklade. Godine 2005. je bio optužen od [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Haškog suda]] zbog nepoštivanja te institucije. == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20210321055344/https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/r20210316/r20190131/show_ads_impl_with_ama.js?client=ca-pub-2303601942403313&plah=www.hkv.hr&amaexp=1 Biografija na portalu Hrvatskog kulturnog vijeća] {{Lifetime|1947| |Sšešelj, Stjepan}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hrvatski pisci]] 67cyz45tgxhk2vba8j42q9hm0wdkahf 0 76969 42713756 42683309 2026-10-25T19:38:43Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713756 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Serbia in the Yugoslav Wars.png|thumb|right|250px|Teritorije Republike Hrvatske i Bosne i Herzegovine pod kontrolom srpskih snaga.]] '''Istorija Srbije u jugoslovenskim ratovima''' obuhvata period [[istorija Srbije|istorije Srbije]] od deset godina, koji je započeo ratovima u [[rat u Sloveniji|u Sloveniji]] i [[rat u Hrvatskoj|Hrvatskoj]] [[1991]]. godine, a završio sa [[kosovski rat|kosovskim ratom]] [[1999]], odnosno [[Preševski konflikt|preševskim konfliktom]] [[2001]]. godine. Srbija je na samom početku tih događaja bila deo [[SFRJ|bivše]], odnosno [[Krnja Jugoslavija|krnje Jugoslavije]], a od 1992. do 2003. novostvorene [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]]. Sama teritorija Srbije — uz izuzetak nekoliko artiljerijskih i minobacačkih napada na pogranična mjesta i gradove 1991. i 1993. godine — praktično je ostala pošteđena ratnih dejstava sve do početka [[Kosovski rat|kosovskog rata]], odnosno [[Operacija Saveznička sila|bombardovanja od strane NATO-pakta]] 1999. godine. Međutim, Srbija je od samog početka sudelovala u ratovima u Hrvatskoj i BiH, prvo preko srpskih rezervista, regruta i oficira koji su služili [[JNA]], zatim preko raznih dobrovoljačkih i paravojnih formacija, odnosno vojne, logističke, obavještajne i tehničke podrške davane oružanim formacijama samoproglašenih [[Srbi|srpskih]] entiteta u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[BiH]] — [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i [[Republika Srpska Krajina|Republike Srpske Krajine]]. {{Istorija Srbije}} Cilj Hrvatske i Bosne i Hercegovine bio je sticanje neovisnosti, dok su [[JNA]], srpski pobunjenici i paravojne formacije — pod organizacijom i komandom predsjednika Srbije [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]]<ref name="Britannica">{{cite web | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/202210/fascism/219400/Serbia | title = Fascism (politics) - Serbia | author = Robert Soucy | publisher = Encyclopaedia Britannica | Accessdate = 23.7.2011}}</ref><ref name="hrw1">{{cite news|title=Weighing the Evidence - Lessons learned from the Slobodan Milošević Trial|url=http://www.hrw.org/en/node/11081/section/5|publisher=[[Human Rights Watch]]|date = 13. 12. 2006.|accessdate=23.7.2011}}</ref> — imale cilj zadržati ta područja pod kontrolom Beograda provođenjem "[[etničko čišćenje|etničkog čišćenja]]" nesrpskog stanovništva, u prvom redu [[Bošnjaci|Bošnjaka]] i [[Hrvati|Hrvata]] i posljedično stvoriti dvije nove srpske države na teritorijama dvaju osamostaljenih republika. Podrška secesionizmu bosanskohercegovačkih i hrvatskih Srba je bila zvanična politika vlasti Srbije pod čijom dominacijom se nalazio i [[SRJ|savezni aparat]]. Za svoj konačan cilj u slučaju [[Raspad SFRJ|disolucije savezne države]], Milošević i njegovi saveznici su postavili stvaranje [[Velika Srbija|jedinstvene, nacionalno homogene srpske države]] na razvalinama Jugoslavije, koja bi obuhvatila teritorije [[Srbija|Srbije]], [[Crna Gora|Crne Gore]], [[Republika Srpska Krajina|Republike Srpske Krajine]] i [[Republika Srpska|Republike Srpske]].<ref>[http://www.e-novine.com/feljton/36155-Genocid-moe-pone.html Mediji i rat: Kako je “Politika” izveštavala 1992. godine (2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606110330/http://www.e-novine.com/feljton/36155-Genocid-moe-pone.html |date=2013-06-06 }} Politika 27. marta 1992: ''Poslanici su aplauzom potvrdili pravno zaokruženje četvrte republike na tlu treće Jugoslavije''.</ref><ref>Decision of the ICTY Appeals Chamber; 18 April 2002; Reasons for the Decision on Prosecution Interlocutory Appeal from Refusal to Order Joinder; Paragraph 8</ref> Još od 1992. godine, Srbija pod Miloševićevom vlašću smatrala se u međunarodnoj, a pogotovo zapadnoj, javnosti odgovornom za pokretanje i dalje vođenje ratova, odnosno u okviru njih izvršenih [[Ratni zločini|ratnih zločina]] i [[Zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]], a što je dovelo do [[Međunarodne sankcije protiv SR Jugoslavije|međunarodnih sankcija]] [[UN]] u periodu 1992-1996. godine, te izolacije SRJ koja je imala dalekosežne negativne ekonomske, političke i kulturne posljedice. Iako je Srbija uporno pokušavala da dokaže da nije bila u ratu, nekadašnji načelnik Generalštaba Vojske Jugoslavije (VJ), general [[Momčilo Perišić]] je [[2011]]. godine osuđen na 27 godina zatvora zbog granatiranja [[Sarajevo|Sarajeva]] i napada na [[Zagreb]].<ref name="Perišiću 27 godina zatvora">{{Cite web |title=Perišiću 27 godina zatvora |url=http://www.e-novine.com/srbija/vesti/50595-Periiu-godina-zatvora.html |access-date=2011-09-07 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923224054/http://www.e-novine.com/srbija/vesti/50595-Periiu-godina-zatvora.html }}</ref> Za ulogu Srbije u [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|ratovima u bivšoj Jugoslaviji]], u delu javnosti u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[BiH|Bosni i Hercegovini]] upotrebljava se termin ''velikosrpska agresija''. == Pozadina == {{Glavni članak|Raspad SFRJ|Velika Srbija|Uloga srpskih medija u jugoslovenskim ratovima}} {{izdvojeni citat|O sudbini Jugoslavije imaju pravo da odlučuju samo narodi te Jugoslavije, jer Jugoslaviju nisu stvorile republike nego narodi (…) Što se tiče srpskog naroda, on želi da živi u jednoj državi. Zato je svaka podela na više država, koja bi odvojila delove srpskog naroda koji žive u okviru više suverenih država, po našem mišljenju neprihvatljiva, odnosno – da budem precizniji – na to ne može ni da se pomišlja.<ref>[https://www.portalnovosti.com/svi-srbi-u-jednoj-drzavi Boris Dežulović: Svi Srbi u jednoj državi]</ref><ref name="icty.org">https://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/prosexp/bcs/rep-srb-foot.htm</ref>|Predsednik [[Republika Srbija|Republike Srbije]] [[Slobodan Milošević]] o želji srpskog naroda da živi u jedinstvenoj državi (“Danas”, 15. januar 1991)}} {{izdvojeni citat|Naš stav je savršeno jasan. Mi se zalažemo za obnovu srpske države na Balkanu, države koja će ujediniti sve srpske zemlje: današnju srpsku federalnu jedinicu, srpsku Makedoniju, srpsku Crnu Goru, srpsku Bosnu i srpsku Hercegovinu, srpski Dubrovnik, srpsku Dalmaciju, srpsku Liku, srpski Kordun, srpsku Slavoniju i srpsku Baranju.<ref name="icty.org">https://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/prosexp/bcs/rep-srb-foot.htm</ref><ref>[https://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/prosexp/bcs/rep-srb-main.htm#_ftnref28 Politička propaganda i projekt “Svi Srbi u jednoj državi”: posledice instrumentalizacije medija za ultranacionalističke svrhe]</ref>|[[Vojislav Šešelj]], predsjednik [[Srpska radikalna stranka|Srpskog četničkog pokreta]] o [[Velika Srbija|Velikoj Srbiji]] u intervjuu časopisu “Tribuna”, 1. oktobar 1990.}} {{izdvojeni citat|U novoj jugoslovenskoj državi biće najmanje tri federalne jedinice: Srbija, Crna Gora i ujedinjena bosanskohercegovačka i kninska oblast. Ako bosanski muslimani žele da ostanu u novoj jugoslovenskoj državi, moći će da ostanu. Ako budu hteli da se otcepe, moraju znati da će ... država bosanskih muslimana biti sa svih strana okružena srpskom teritorijom.<ref name="Malcolm"/>|Potpredsjednik stranke [[Mihajlo Marković]] na kongresu [[Socijalistička partija Srbije|Socijalističke partije Srbije]] 9. listopada 1991. u Peći.}} {{izdvojeni citat|Ili federacija po meri Srbije i Srba, ili Srbija kao nacionalna država na teritorijama gde Srbi žive.<ref>Sima Ćirković, Srbi među evropskim narodima, Equilibrium, Beograd, 2007, str. 297.</ref><ref>[https://www.yuhistorija.com/serbian/jug_druga_txt01c1.html Milivoj Bešlin — Reforma jugоslоvеnske fеdеrаciјe i Srbija: dekonstrukcija centralističke paradigme i formulisanje alternativa]</ref>|Akademik [[Sima Ćirković]] o srpskom nacionalnom programu}} Polovinom 1980-ih [[Srpska akademija nauka i umetnosti]] donosi [[Memorandum SANU]], koji iznosi stanovište da su Srbi diskriminisani u Jugoslaviji i da se nad njima vrši [[genocid]] od strane [[Albanci|Albanaca]] na [[Kosovo|Kosovu]]. Na jednom mjestu u tekstu Memoranduma eksplicitno je navedeno: „Srpskom narodu je nametnuto osećanje istorijske krivice, a jedino on nije rešio nacionalno pitanje, niti je dobio državu kao ostale nacije... Uspostavljanje punog nacionalnog i kulturnog integriteta srpskog naroda, nezavisno od toga u kojoj se republici ili pokrajini nalazio, njegovo je istorijsko i demokratsko pravo.“<ref>[https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A3 Tekst Memoranduma SANU na srpskom jeziku]</ref> Nakon toga dolazi do bujanja srpskog nacionalizma i talasa organizovanih protesta Srba i Crnogoraca širom zemlje. Pod pritiskom [[Antibirokratska revolucija|demonstracija]], dolazi do rušenja vlasti [[SAP Vojvodina|SAP Vojvodine]], [[SAP Kosovo|SAP Kosova]] i [[Socijalistička Republika Crna Gora|SR Crne Gore]], i njihove smjene ljudima odanim Slobodanu Miloševiću. Time je Srbija stekla kontrolu nad 4 od 8 glasova u [[Predsedništvo SFRJ|federalnom predsedništvu]] i kontrolu nad [[Savez komunista Jugoslavije|Savezom komunista Jugoslavije]],<ref name="UN">{{Cite web |title=Izveštaj Ujedinjenih nacija |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm |access-date=2010-03-24 |archivedate=2012-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504142243/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm |deadurl=yes }}</ref> što joj je omogućilo prevlast u saveznim organima vlasti.<ref name="Antibirokratska revolucija">{{Cite web |title=Olivera Milosavljević, Antibirokratska revolucija 1987-1989. godine |url=http://www.cpi.hr/download/links/hr/7292.pdf |access-date=2010-03-24 |archivedate=2012-03-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307195830/http://www.cpi.hr/download/links/hr/7292.pdf |deadurl=yes }}</ref> Velikosrpski nacionalisti označili su [[Stvaranje Jugoslavije|stvaranje Jugoslavije]] najvećom greškom srpske elite. Smatrali su da bi bilo bolje da su se srpski političari okoristili povoljnim istorijskim okolnostima u periodu nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] te stvorili [[Velika Srbija|Veliku Srbiju]].<ref name="Srbija i Srednja Evropa">[http://www.pescanik.info/content/view/940/85/ Srbija i Srednja Evropa: Jedna propuštena prilika - tragedija Srbije]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tokom [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|ratova u bivšoj Jugoslaviji]] 90-ih godina 20. veka, srpski političari zastupali su ujedinjenje Srba putem revizije granica, nasuprot nastojanjima međunarodne zajednice za očuvanjem postojećih granica jugoslovenskih republika. Ideju Velike Srbije zastupale su najveće srpske političke stranke tog perioda (uključujući [[SPS]], [[SRS]], [[Stranka srpskog jedinstva|SSJ]] i [[SPO]]).<ref name="UN" /><ref name="Klemenčić">{{Cite web |url=http://hrcak.srce.hr/file/51762 |title=Mladen Klemenčić, Velikosrpska teritorijalna posezanja |access-date=2010-03-24 |archive-date=2011-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110921052438/http://hrcak.srce.hr/file/51762 |url-status=dead }}</ref> === Metode izazivanja rata === {{POV}} Britanski povjesničar i novinar [[Noel Malcolm]] analizira metode koje je Srbija upotrebila radi izazivanja rata u Hrvatskoj, te kasnije u Bosni i Hercegovini. On smatra da su u Hrvatskoj su upotrijebljene tri metode, jedna opća i dvije posebne. Opća je metoda bila da se srpsko pučanstvo podbuni neprekidnim [[Uloga srpskih medija u jugoslovenskim ratovima|bombardiranjem dezinformacijama i izazivanjem straha preko javnih glasila]] i lokalnih političara. Svaki loš potez Tuđmanove vlasti (npr. naredba da se skinu imena ulica ispisana ćirilicom) prikazan je kao akt "ustaškog" terora. Druga je metoda standardna i može se naći u svim priručnicima o [[Gerilsko ratovanje|gerilskom ratovanju]]: to je tehnika "kompromitiranja cijelog sela" kojom su se služili [[francuski pokret otpora]], [[Vijetkong]] i nebrojeni drugi gerilski pokreti. Ta tehnika predviđa izazivanje incidenata — npr. [[Sukob u Borovom Selu|oružani napad na autobus pun hrvatskih policajaca]] — kako bi se izazvale oštre sankcije ili odmazda, pa se onda oružje podijeli [[seljaci]]ma i kaže im se da ce ih [[policija]] sve skupa napasti. Kad naoružana policija stigne, nije teško zametnuti oružani sukob, i najednom je cijelo selo, koje je do tada bilo neutralno, na strani pobunjenika. Treća je metoda jednostavan i sasvim proziran trik: izazovu se ozbiljni incidenti, a onda se zamoli [[vojska]] da intervenira kao nepristran arbitar, kad je već potpuno jasno da je vojska ([[JNA]]) odana [[Beograd]]u, te da je na strani Miloševića i Srba.<ref name="Malcolm">[http://utickibosnjaci.com/video/media/document/393.pdf Povijest Bosne - Noel Malcolm]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noel Malcolm se trenutno nalazi na čelu Odbora povjerenika [[Bosanski institut|Bosanskog instituta]] u [[London]]u, a služi i kao predsjednik [[Anglo-albansko udruženje|Anglo-albanskog udruženja]]. Pisac i akademik [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]] [[Dobrica Ćosić]], ideolog [[Srpski nacionalizam|srpskog nacionalizma]] te prvi predsjednik [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]] od 1992. do 1993. godine, najavljuje u januaru 1991. nasilni scenarij, za slučaj da dođe do „otcepljenja“ Hrvatske i Slovenije: {{izdvojeni citat|Srbija nema razloga i pravo da sprečava Hrvate i Slovence da se otcepe, ali samo na svojim etničkim teritorijama. Ako to čine aneksijom srpskih etničkih teritorija, biće zavojevači i izazivači rata. Srpski narod danas ima sve razloge da živi u jednoj državi.<ref>Tamara Kaliterna, Ponavljači lažne istorije — Izbor iz novinskih tekstova 1990–2013, Cenzura/Žene u crnom, Novi Sad–Beograd, 2013, str. 128.</ref>|[[Dobrica Ćosić]]}} === Naoružavanje Srba === [[Datoteka:SAO BIH 1991 1992.png|thumb|200px|"[[Srpska autonomna oblast|Srpske autonomne oblasti]]" 1991. i 1992. godine, nastale u pobuni protiv vlasti Bosne i Hercegovine.]] [[JNA]] je ilegalno naoružavala srpske pobunjenike u drugim republikama. Veliku zabrinutost je izazvao podatak iznesen u srpnju [[1991]]. da se redovito [[Plan RAM|potajno dostavlja oružje bosanskim Srbima]] prema dogovoru Miloševića, srpskog ministra unutarnjih poslova Mihalja Kertesa i vode bosanske SDS Radovana Karadžića.<ref>Sabrina Ramet, ''Nationalism and Federalism'', str. 259.</ref> Taj je podatak potvrdio predsjednik savezne vlade na odlasku, [[Ante Marković]], objavivši sadržaj snimljenog telefonskog razgovora u kojem je Milošević obavijestio Karadžića da ce mu sljedecu pošiljku oružja predati general Nikola Uzelac, komandant garnizona [[JNA]] u Banjoj Luci.<ref>Mazower, ''War in Bosnia'', str. 4.</ref> Do kraja 1991. godine Srbi u Bosni i Hercegovini, pre svega pristalice [[Srpska demokratska stranka (BiH)|SDS]]-a, već su bili "naoružani do zuba".<ref name="Malcolm"/> === Srpske autonomne oblasti === "[[Srpska autonomna oblast]]" (skraćeno SAO) je naziv za srpske paradržavne tvorevine u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovinu]], u toku procesa raspadanja [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. Iza osnivanja SAO-a stajala je [[Srpska demokratska stranka]] i režim u [[Beograd]]u. U Hrvatskoj je krajem 1990. godine osnovana [[SAO Krajina]], da bi početkom 1991. bile osnovane još [[SAO Zapadna Slavonija]] i [[SAO Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srem]]. Sve SAO u Hrvatskoj su se ujedinile u [[Republika Srpska Krajina|Republiku Srpsku Krajinu]]. Na isti način su tokom septembra [[1991]]. godine i u BiH oformljene srpske autonomne oblasti, i to [[Autonomna regija Krajina]], [[SAO Semberija]], [[SAO Romanija]] i [[SAO Hercegovina]], koje su se 9. januara 1992. godine ujedinile u [[Republika Srpska|Srpsku Republiku Bosnu i Hercegovinu]]. [[Mihailo Marković]], redovni član [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]] i potpredsednik [[Socijalistička partija Srbije|Socijalističke partije Srbije]], odgovarajući na pitanje o mogućnosti i legitimnosti novih razgraničenja unutar Jugoslavije i istorijskoj legitimnosti i utemeljenosti „SAO Krajine, Slavonije, Baranje i zapadnog Srema“, u intervjuu “[[Politika (novine)|Politici]]” od 31. avgusta 1991. kazati će sljedeće: „Postojeće unutrašnje granice u Jugoslaviji mogu biti legitimne samo ako su zasnovane na etničkim i istorijskim temeljima. Krajina, istočna Slavonija, Baranja i zapadni Srem ne mogu pripadati Hrvatskoj ni po jednom, ni po drugom kriterijumu... Narodi koji to žele otići će, oni koji to ne žele ostaće u Jugoslaviji. Jugoslavija mora utvrditi svoju novu državnu granicu — jer u ovom trenutku mi smo valjda jedina država na svetu koja na velikom delu svog prostora nema državnu granicu. Ta nova državna granica mora u Hrvatskoj ići linijom razgraničenja srpskog i hrvatskog naroda...“ Objašnjavajući „srpsko jugoslovenstvo“, Marković kaže da „ono ostaje naše opredeljenje, a oni koji se i dalje zalažu za jugoslovenstvo sa Hrvatima i Slovencima su ljudi ‛smanjenih sposobnosti’ da uče iz iskustva“, odnosno „neinteligentni“.<ref>Tamara Kaliterna, Ponavljači lažne istorije — Izbor iz novinskih tekstova 1990–2013, Cenzura/Žene u crnom, Novi Sad–Beograd, 2013, str. 34.</ref> U rujnu 1991. godine, "Srpske autonomne oblasti", kojih je tad u BiH bilo četiri, zatražile su od [[JNA]] da ih, nakon niza lokalnih incidenata i puškaranja, "zaštiti", iako su one, zahvaljujuci pomoći JNA, već bile izvanredno dobro naoružane. JNA je odmah stupila u akciju: jedna kolona od stotinu vozila krenula je u zapadnu Hercegovinu, druga se kolona zaputila u centar za vezu u Nevesinju, a 5000 vojnika upućeno je iz Sarajeva u Hercegovinu. Do kraja mjeseca rujna, ove su postrojbe uspostavile "granice" "Srpske autonomne oblasti (SAO) Hercegovine".<ref name="Malcolm"/> == Uloga Srbije u jugoslovenskim ratovima == {{main|Jugoslovenski ratovi|Udruženi zločinački poduhvat}} [[Datoteka:Former Yugoslavia 1991-1995.svg|thumb|250px|Teritorije [[Republika Hrvatska|Republike Hrvatske]] i [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] pod okupacijom srpskih snaga [[1991]]-[[1995]].]] {{izdvojeni citat|Vojska Jugoslavije je obezbeđivala logističku pomoć širokih razmera VRS i SVK. Logistička pomoć obuhvatala je naročito velike količine pešadijske i artiljerijske municije, gorivo, rezervne delove, obuku i stručnu pomoć.<ref>[http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/50865-Srbija-rukovodila-ratom-Bosni.html Srbija rukovodila ratom u Bosni]</ref>|Iz presude načelniku generalštaba VJ [[Momčilo Perišić|Momčilu Perišiću]]}} U vrijeme raspada jugoslovenke federacije, političko rukovodstvo Srbije i vojno rukovodstvo JNA smatrali su da je JNA „vojsk[a] onih koji žele da ostanu u Jugoslaviji, a najmanje je: Srbija, srpski narod plus Crna Gora“.<ref>Borisav Jović, Poslednji dani SFRJ, 1996, str. 366-367.</ref> Na sastanku 11. jula 1991. godine [[Veljko Kadijević]], predsednik Srbije Slobodan Milošević, delegat Crne Gore [[Branko Kostić]] i delegat Srbije [[Borisav Jović]] govorili su o smeni Slovenaca i Hrvata sa čelnih pozicija u JNA jer, kako su naveli, „oni sada imaju svoje države i svoje vojske koje su u sukobu sa našom“. Kontrolu nad JNA preuzimao je Slobodan Milošević, na prvom mestu preko svog uticaja na delegate Srbije, Crne Gore, Kosova i Vojvodine u Predsedništvu SFRJ, a zatim i preko uticaja na saveznog sekretara narodne odbrane Veljka Kadijevića i načelnika Generalštaba JNA Blagoja Adžića, kao čelnih ljudi oružanih snaga.<ref>Svjedočenje Milana Babića pred MKSJ u predmetu Martić od 17. februara 2006. godine, str. 1503.</ref> Na jednom sastanku u aprilu 1990, general Kadijević je upoznao Borisava Jovića sa planovima da se “[[Savezno izvršno vijeće|SIV]] [tj. federalna vlada — prim.] mora staviti pod kontrolu Predsedništva [SFRJ]”, kao i da je JNA pripremila planove “u svim kritičnim delovima zemlje, pre svega u Hrvatskoj i Sloveniji”, čime je “osigurano da u najkraćem roku mogu sve da stave pod svoju kontrolu”. General Kadijević je zaključio da je svjestan da za to “ne mogu imati celo Predsedništvo, ali možemo imati većinu”.<ref>Borisav Jović, Poslednji dani SFRJ, 1996, str. 142.</ref><ref>[https://pescanik.net/raspad-jugoslavije-i-2/ Srđa Popović: Raspad Jugoslavije (I)]</ref> 16. marta 1991. godine, na sastanku koji je održao sa predsednicima skupština opština Republike Srbije, Milošević otvoreno prijeti nasiljem onim republikama SFRJ koje žele napustiti jugoslovensku federaciju: {{izdvojeni citat|Ovde je u pitanju raspad Jugoslavije. Tendencija je da se ona razbije na više samostalnih država na bazi interesa rukovodstava pojedinih republika... Na pitanjima interesa Srbije i srpskog naroda, očekujem da neće biti stranačkih sukoba... Mi moramo obezbediti jedinstvo ako želimo da kao najveća i najbrojnija republika diktiramo dalji tok događaja. To su pitanja granica, suštinska državna pitanja. A granice kao što znate, uvek diktiraju jaki, nikad ne diktiraju slabi. Prema tome, osnovno je da moramo biti jaki. Da bismo bili jaki, moramo biti jedinstveni na ovim našim nacionalnim interesima, a sve ove druge naše razne razmirice i razlike možemo da ostavimo za posle, kada rešimo ova osnovna i suštinska pitanja naših nacionalnih interesa... Mi zbog toga, a i zbog opasnosti da, kada su se drugi naoružali, i mi bili dugo vremena goloruki, moramo podići stepen naše borbene gotovosti. Ja sam naredio mobilizaciju rezervnog sastava milicije. Dalje, angažovanje u formiranju novih snaga milicije, a Vlada je dobila zadatak da pripremi odgovarajuće formacije koje će nas učiniti u svakom slučaju bezbednim, odnosno učiniti sposobnim da branimo interese naše republike, srpskog naroda izvan Srbije... '''Ako treba da se tučemo, bogami ćemo da se tučemo. A nadam se da neće biti toliko ludi da se sa nama tuku. Jer ako ne umemo dobro da radimo i privređujemo, bar ćemo znati dobro da se tučemo'''.<ref>[https://pescanik.net/raspad-jugoslavije-i-2/ Srđa Popović: Raspad Jugoslavije (I)]</ref><ref>[https://vreme.com/vreme/dokumenti-ako-ne-umemo-dobro-da-radimo-bar-cemo-znati-dobro-da-se-tucemo/ Dokumenti: Ako ne umemo dobro da radimo, bar ćemo znati dobro da se tučemo („Vreme“, br. 25, 15. IV 1991.)]</ref>|Izvodi iz stenografskih beležaka sa sastanka predsednika Republike Slobodana Miloševića i potpredsednika Narodne skupštine Republike Srbije sa predsednicima skupština opština Republike Srbije, 16. mart 1991. godine}} U oktobru 1991. godine Predsedništvo SFRJ se svelo na četiri člana (tzv. krnje Predsedništvo), jer su se iz tog tela povukli delegati Slovenije, Hrvatske, BiH i Makedonije. Od tada, u „krnjem Predsedništvu“ ostali su – Borisav Jović kao delegat Srbije, Branko Kostić iz Crne Gore, [[Jugoslav Kostić]] iz AP Vojvodine i [[Sejdo Bajramović]] iz AP Kosova. Oni su se skoro svakodnevno sastajali sa predsednicima Crne Gore i Srbije, [[Momir Bulatović|Momirom Bulatovićem]] i Slobodanom Miloševićem, saveznim sekretarom za narodnu odbranu Veljkom Kadijevićem i načelnikom Generalštaba JNA Blagojem Adžićem. Na tim sastancima su razmatrali situaciju u SFRJ. Borisav Jović i Slobodan Milošević su Veljku Kadijeviću davali uputstva o tome na koji način da angažuje oružane snage SFRJ.<ref>[http://www.hlc-rdc.org/?p=35208 Fond za humanitarno pravo — Dosije: JNA u ratovima u Hrvatskoj i BiH]</ref> Srpska vlast negira bilo kakvu povezanost zvanične Srbije sa ratovima u Hrvatskoj i BiH. Međutim, pred Međunarodnim sudom za ratne zločine se pokušava dokazati tačna uloga i odgovornost Srbije u ovim sukobima. Bivšem načelniku generalštaba VJ Momčilu Perišiću se na teret stavlja da je bio odgovoran za materijalnu i logističku pomoć Vojsci Republike Srpske i Srpskoj vojsci Krajine; Haško tužilaštvo dalje navodi da je VJ obezbeđivala i plaćala oficirski kadar VRS i SVK, uključujući beneficije i unapređenja. Prema optužnici, ovo obezbeđivanje oficira VJ vršeno je tajno, kako bi se prikrila umešanost SRJ u sukobe u Hrvatskoj i BiH, čime su kršene rezolucije Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija.<ref name="Perišić pred tribunalom"/> Dalje se navodi da je u novembru 1993. Momčilo Perišić pri Generalštabu VJ osnovao kadrovske centre s posebnom namenom, kako bi se prikrilo obezbeđivanje i plaćanje oficira u Bosni i Hrvatskoj. Ti centri su poznati kao „30. kadrovski centar” za pripadnike VJ koji su služili u VRS i „40. kadrovski centar” za pripadnike VJ koji su služili u SVK.<ref name="Perišić pred tribunalom"/> Tužilaštvo je dokazivalo da je Perišić ostvarivao efektivnu kontrolu nad Vojskom Republike Srpske i Srpskom vojskom Krajine tako što je pružao finansijsku, logističku, kadrovsku i drugu podršku VRS i SVK i imao pravo da odlučuje o unaprjeđenjima i prestanku službe onih njihovih pripadnika koji su u redove tih vojski upućeni posredstvom 30. i 40. kadrovskog centra VJ. Prema optužnici, ove vojske bile su dio Vojske Jugoslavije na čijem je čelu tada bio general Perišić. Bivši jugoslavenski predsjednik, [[Zoran Lilić]], svjedočeći pred Tribunalom u Haagu, ispričao je da je u novembru 1993. potpisao naredbu o formiranju 30. kadrovskog centra, te da su “prosečna mesečna davanja za 30. kadrovski centar bila 1.600.000 nemačkih maraka. Od 1993. do 1997. godišnje smo plaćali oko osam miliona evra za taj centar.”<ref name="pescanik.net">[https://pescanik.net/zapisnici-vso-i/ Dženana Karup Druško: Zapisnici VSO (I)]</ref> Takođe, tužiteljstvo Tribunala u Haagu je u optužnici protiv čelnih ljudi [[Resor državne bezbednosti|Resora državne bezbednosti]] Republike Srbije, [[Jovica Stanišić|Jovice Stanišića]] i [[Franko Simatović|Franka Simatovića Frenkija]], tvrdilo da su oni kroz učešće u [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]] (UZP), počinili zločine u [[SAO Krajina|Srpskoj autonomnoj oblasti Krajina]] i [[Srpska autonomna oblast Slavonija, Baranja i Zapadni Srem|Srpskoj autonomnoj oblasti Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srem]] u Hrvatskoj, kao i u općinama [[Bijeljina]], [[Bosanski Šamac]], [[Doboj]], [[Sanski Most]], [[Trnovo]] i [[Zvornik]] u Bosni i Hercegovini. Zajednički cilj tog UZP-a bio je prisilno i trajno uklanjanje većine nesrba, Hrvata u Hrvatskoj, te bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata, s velikih područja u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.  Stanišić i Simatović se, također, terete da su planirali, naredili i/ili na drugi način pomagali i podržavali planiranje, pripremu ili izvršenje krivičnih djela navedenih u optužnici. Među pojedincima koji su učestvovali u UZP-u, i time značajno doprinosili ostvarenju cilja tog poduhvata, bili su optuženi Jovica Stanišić i Franko Simatović, zatim [[Slobodan Milošević]], [[Veljko Kadijević]], [[Blagoje Adžić]], [[Ratko Mladić]], [[Radmilo Bogdanović]], [[Radovan Stojičić]], [[Mihalj Kertes]], [[Milan Martić]], [[Goran Hadžić]], [[Milan Babić]], [[Radovan Karadžić]], [[Momčilo Krajišnik]], [[Biljana Plavšić]], [[Mićo Stanišić]], [[Željko Ražnatović]], [[Vojislav Šešelj]], i drugi pripadnici srpskih snaga.<ref name="avangarda.ba">[https://avangarda.ba/post/type-1/949/Milosevic_je_bio_na_celu_UZP-a_koji_su_realizirali_Stanisic_i_Simatovic Milošević je bio na čelu UZP-a koji su realizirali Stanišić i Simatović]</ref> === Srbija u ratu u Hrvatskoj === {{main|Rat u Hrvatskoj|Republika Srpska Krajina}} {{izdvojeni citat|Između 1991. i 1995., [[Milan Martić]] je bio na položajima ministra unutarnjih poslova, ministra obrane i predsjednika samoproglašene "Srpske Autonomne Oblasti Krajina" (SAO Krajina), koja je kasnije preimenovana u "Republiku Srpsku Krajinu" (RSK). Zaključeno je da je tijekom tog razdoblja sudjelovao u [[udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]] u koji je bio uključen i [[Slobodan Milošević]], a čiji je cilj bio stvaranje ujedinjene srpske države putem počinjena široko rasprostranjene i sustavne kampanje zločina protiv nesrba koji su živjeli u područjima u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koja su trebala postati dijelom takve države.<ref name="icty martic summary">{{cite web | title = Milan Martić sentenced to 35 years for crimes against humanity and war crimes | url = http://www.icty.org/sid/8870 | publisher = International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia | date = 12. 06. 2007. | accessdate = 24. 08. 2010.}}</ref>|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju, u presudi protiv [[Milan Martić|Milana Martića]]}} U Hrvatskoj je [[1991]]. godine buknuo sukob između hrvatskih vojnih, policijskih i paravojnih snaga s jedne, te paravojnih snaga pobunjenih hrvatskih [[Srbi|Srba]], odnosno snaga [[Republika Srpska Krajina|Republike Srpske Krajine]], koje je podržavala [[Jugoslavenska narodna armija]], a kasnije [[Srbija]].<ref name="Annex IV">{{cite web| title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex IV - The policy of ethnic cleansing; Prepared by: M. Cherif Bassiouni.| publisher=[[UN]]| date=28 December 1994| url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/IV.htm| accessdate=19 March 2011| archivedate=2012-05-04| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504142243/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm| deadurl=yes}}</ref> Srpske snage su zauzele 14.760&nbsp;km² ili 26% hrvatskog teritorija.<ref name="Revija-Socijalna Politika">[http://www.revija-socijalna-politika.com/ojs2/index.php/rsp/article/view/225/229 Ratne štete, izdaci za branitelje, žrtve i stradalnike rata u Republici Hrvatskoj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017170348/http://revija-socijalna-politika.com/ojs2/index.php/rsp/article/view/225/229 |date=2007-10-17 }} Revija za socijalnu politiku, Svezak 8, Br. 2 (2001), Perković. Preuzeto 2010-08-05.</ref> Jedan strani komentator je napisao u rujnu 1991: "Čini se da je strateški cilj da se povežu razni džepovi srpskih područja tako da se Hrvati izmedu njih otjeraju terorom i zastrašivanjem."<ref>Moore, "Question of all Questions", str. 38.</ref> Prema podacima tužilaštva Suda za ratne zločine na prostoru bivše Jugoslavije, u Hrvatskoj je samo 1991. godine oko 220.000 [[Hrvat]]a bilo proterano sa teritorija pod kontrolom srpskih snaga, sa područja Krajine i Istočne Slavonije.<ref name="e-novine.com">{{Cite web |title=Koliko može da traje nevinost Beograda? |url=http://www.e-novine.com/stav/48201-Koliko-moe-traje-nevinost-Beograda.html |access-date=2012-06-08 |archive-date=2011-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813122551/http://www.e-novine.com/stav/48201-Koliko-moe-traje-nevinost-Beograda.html }}</ref> Među počiniocima progona, ubistava, deportacija i prisilnog premeštanja su, prema dokazima tužilaštva, bile i jedinice koje je osnovala, obučavala, finansirala i na druge načine pomagala Državna bezbednost Srbije. Među njima su '[[arkanovci]]', '[[martićevci]]', '[[Škorpioni]]', kao i jedinica poznata pod više imena – 'frenkijevci', '[[Crvene beretke]]', 'Jedinica za antiteroristička dejstva' i '[[Jedinica za specijalne operacije]]'“.<ref name="e-novine.com"/> Pored ovih formacija, u avgustu 1991. godine u Hrvatsku je od strane SDB Srbije (tj. MUP-a Srbije, čiji je SDB bio sastavni dio) upućen i [[Dragan Vasiljković]], poznatiji kao ''Kapetan Dragan'', koji je bio angažiran na obuci specijalne jedinice MUP-a SAO Krajine.<ref name="ReferenceB">[https://avangarda.ba/post/type-1/948/Podvale_i_lazi_Srbije_Haskom_tribunalu_da_Bozovic_Mijovic_i_Legija_nisu_bili_pripadnici_Drzavne_bezbednosti Podvale i laži Srbije Haškom tribunalu da Božović, Mijović i Legija nisu bili pripadnici Državne bezbednosti]</ref> Sudskim presudama je utvrđeno da raseljavanja Hrvata i drugih nesrba nije bilo uzgredna posljedica ratnih dejstava, već primarni cilj srpskog rukovodstva.<ref>[https://web.archive.org/web/20070818162418/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm MKSJ] Presuda <br />''Thus, the threat clearly expressed in Milan Martić's ultimatum in Kijevo was carried out in the territory of the SAO Krajina through the commission of widespread, grave crimes. This created an <u>atmosphere of fear</u> in which the further presence of Croats and other non-Serbs in the SAO Krajina was made impossible. The Trial Chamber has therefore concluded that the <u>displacement</u> of the Croat and other non-Serb population which followed these attacks was '''not merely the consequence of military action''', but in fact its <u>primary objective</u>.</ref> Bivši predsjednik Republike Srpske Krajine (RSK) [[Milan Babić]], tokom procesa koji se protiv njega vodio u [[Hag]]u, izjavio je sljedeće: „RSK ne bi mogla postojati bez podrške iz Srbije ili Jugoslavije“. Godine 1993. 99,6 posto budžeta [[Republika Srpska|RS]] činili su „krediti“ SRJ; 95,6 odsto budžeta trošilo se na vojsku i policiju. General JNA u penziji [[Aleksandar Vasiljević]], u svojstvu svjedoka na suđenju [[Slobodan Milošević|Slobodanu Miloševiću]] pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Tribunalom u Hagu]], između ostalog je rekao: „RSK i RS imaju vlade i vojske, ali se finansiraju iz [[Savezna Republika Jugoslavija|SRJ]]“.<ref>Tamara Kaliterna, Ponavljači lažne istorije — Izbor iz novinskih tekstova 1990–2013, Cenzura/Žene u crnom, Novi Sad–Beograd, 2013, str. 200.</ref> [[1995]]. godine Republika Hrvatska je povratila kontrolu nad teritorijama koje su držali Srbi, i tada su, za vrijeme akcije "[[Operacija Oluja|Oluja]]", hrvatske vojne snage i Specijalna policija počinili veliki broj zločina nad civilnim stanovništvom, i proterali gotovo celokupno srpsko stanovništva s područja Krajine.<ref>[http://www.icty.org/sid/10633 Međunarodni sud Gotovinu i Markača proglasio krivim a Čermaka oslobodio krivice]</ref><ref name="vijesti">[http://www.index.hr/vijesti/clanak/haag-dokazuje-udruzeni-zlocinacki-poduhvat-transkriptima-s-brijuna/342892.aspx Haag dokazuje "udruženi zločinački poduhvat" transkriptima s Brijuna]</ref> U presudi protiv predsjednika samoproglašene Republike Srpske Krajine [[Milan Martić|Milana Martića]], sudsko vijeće [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] naglašava ključnu ulogu predsednika Republike Srbije [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] u izazivanju rata u Hrvatskoj, kao prvoj etapi u pokušaju stvaranja [[Velika Srbija|Velike Srbije]]: {{izdvojeni citat|Pretresno veće je zaključilo da su dokazi pokazali da je predsednik Srbije Slobodan Milošević otvoreno podupirao očuvanje Jugoslavije kao federacije u čijem bi sastavu bila i [[SAO Krajina]]. Međutim, dokazima je utvrđeno da je Slobodan Milošević potajno nameravao da stvori srpsku državu. Tu je državu trebalo stvoriti osnivanjem paravojnih snaga i provociranjem incidenata kako bi se stvorila situacija u kojoj bi [[JNA]] mogla intervenisati. U početku bi JNA intervenisala kako bi razdvojila strane, no kasnije bi to činila radi osiguravanja teritorija koji su bili predviđeni kao deo buduće srpske države.<ref>{{cite web|title=Milan Martić verdict| url=http://www.icty.org/x/cases/martic/cis/bcs/cis_martic_bcs.pdf| publisher=[[ICTY]]|date = 26. 06. 2009|accessdate = 15. 01. 2011.}}</ref>|[[MKSJ|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] u presudi protiv predsjednika RSK [[Milan Martić|Milana Martića]]}} Pored toga, Pretresno vijeće je utvrdilo da je u ratu u Hrvatskoj na djelu bio [[udruženi zločinački poduhvat]] u kojem je učestvovao gotovo cjelokupni politički, policijski i bezbjednosni vrh [[Srbija|Srbije]], [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i [[Republika Srpska Krajina|Republike Srpske Krajine]], kao i vojni vrh [[SFR Jugoslavija|Jugoslavije]]: {{izdvojeni citat|Pretresnom veću je predočena znatna količina dokaza o tome da su cilj ujedinjavanja srpskih teritorija prihvatila rukovodstva u Srbiji, u RS u BiH, kao i u SAO Krajini i RSK. Vlada SAO Krajine, a kasnije i RSK, u kojoj su bili Milan Babić i Milan Martić, tražila je i dobila značajnu finansijsku, logističku i vojnu podršku od Srbije, pored ostalih, od MUP i SDB Srbije, kao i od RS u BiH. Milan Martić je takođe priznao da on sam “lično nikad nije prekinuo tu saradnju” i da je imao “dobru saradnju sa rukovodstvom Srbije, prvenstveno sa [MUP-om].” U stvari, dokazi pokazuju da je policija SAO Krajine uglavnom dobijala finansijska sredstva i opremu iz MUP i SDB Srbije. Ova podrška je trajala od 1991. do 1995, a obuhvatala je čak i promene u pogledu jedinica i kadrova unutar oružanih snaga SAO Krajine i RSK. Ima dokaza da je saradnja između oružanih snaga SAO Krajine, kasnije RSK, i JNA bila obimna i da je obuhvatala takve velike vojne operacije kao što su one koje su izvedene u Kijevu, Hrvatskoj Kostajnici, Saborskom i u Škabrnji, kao i [[Operacija Koridor|Operaciju “Koridor 92”]]. S tim u vezi, Pretresno veće podseća na dokaze da su SVK i VJ u stvarnosti bile jedna te ista organizacija, samo što se nalazila na dve zasebne lokacije. Pored toga, dokazi o hapšenju Milana Martića 1991. godine predstavljaju jasan primer združene saradnje između političkih rukovodilaca u SAO Krajini, u RS u BiH i u Srbiji. Pretresnom veću su predočeni dokazi da je takva saradnja nastavljena do 1995. godine. Pretresno veće, stoga, konstatuje da su u sprovođenju gorepomenutog zajedničkog kažnjivog cilja učestvovali, pored ostalih, [[Blagoje Adžić]], [[Milan Babić]], [[Radmilo Bogdanović]], [[Veljko Kadijević]], [[Radovan Karadžić]], [[Slobodan Milošević]], [[Ratko Mladić]], [[Vojislav Šešelj]], [[Franko Simatović|Franko "Frenki" Simatović]] zvani Frenki, [[Jovica Stanišić]] i kapetan [[Dragan Vasiljković]].<ref>{{cite web|title=Milan Martić verdict| url=http://www.icty.org/x/cases/martic/cis/bcs/cis_martic_bcs.pdf| publisher=[[ICTY]]|date = 26. 06. 2009|accessdate = 15. 01. 2011.}}</ref>|[[MKSJ]] u presudi protiv predsjednika RSK [[Milan Martić|Milana Martića]]}} === Srbija u ratu u Bosni i Hercegovini === {{main|Rat u Bosni i Hercegovini|Republika Srpska|Tužba BiH protiv SRJ za genocid}} Iako su vlasti Srbije tvrdile da ''Srbija nije u ratu'', predstavnici međunarodne zajednice su smatrali da to nije istina. [[15. maj]]a 1992. godine, [[Savjet bezbjednosti Ujedinjenih nacija]] je u [[Rezolucija 752 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|rezoluciji broj 752]] zahtijevao da odmah prestanu svi oblici spoljnog miješanja u Bosni i Hercegovini od strane jedinica JNA i da se te jedinice povuku, stave pod kontrolu republičke vlade ili raspuste i razoružaju. No, gotovo svo naoružanje JNA je ostavljeno pobunjenim Srbima, a ne bosanskoj vladi, kako su Ujedinjene Nacije zahtevale. {{izdvojeni citat|Srbi u BiH dobili su gotovo celokupno naoružanje, municiju, minsko-eksplozivna sredstva, gorivo, rezervne delove, hranu i druga materijalna sredstva od JNA, koja je dekretom Predsedništva SFRJ od 4. maja 1992. godine prestala da postoji. JNA je u BiH izmestila na sigurne prostore više od 90% naoružanja, ubojnih sredstava svih vrsta i druge opreme i sve je to predato [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], koja je time naoružala svoju vojsku.<ref>[http://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/svedocenja%20generala%20majora%20kukanjca.doc Svedočenja generala Kukanjca - Borba, 1993] Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji</ref>|General JNA [[Milutin Kukanjac]]}} Prema dokumentima Tužilaštva [[MKSJ]], JNA je prilikom „lažnog povlačenja iz Bosne” 1992. godine ostavila oko 70.000 komada oružja, kao i municiju sa oznakama SR Jugoslavije, čije su čaure pronađene u Srebrenici.<ref name="Perišić pred tribunalom"/> Gotovo sve vreme rata, [[Vojska Jugoslavije]] i VRS su imale mnoge zajedničke kapacitete, uključujući i jedinstveni sistem veza i radarski sistem.<ref>{{Cite web |title=General Perišić: Izbeglice šire defetizam |url=http://www.e-novine.com/feljton/50793-General-Perii-Izbeglice-ire-defetizam.html |access-date=2011-09-13 |archive-date=2012-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728130936/http://www.e-novine.com/feljton/50793-General-Perii-Izbeglice-ire-defetizam.html }}</ref> [[Zoran Lilić]], bivši predsjednik SRJ, svjedočeći pred Haškim tribunalom na suđenju Slobodanu Miloševiću, sredinom juna 2003. godine, ispričao je da je u vrijeme njegovog prethodnika [[Dobrica Ćosić|Dobrice Ćosića]] “funkcionisalo telo po imenu Državni savet koje je usaglašavalo stavove oko vođenja državne politike, a okupljalo je predstavnike Srbije, Crne Gore, Republike Srpske i Republike Srpske Krajine”.<ref name="pescanik.net"/> Na veoma važnoj šestoj sednici Vrhovnog Saveta Odbrane SRJ 9. decembra 1992. godine, raspravljalo se o vođenju rata u Bosni i Hercegovini. Tada je Risto Matović, načelnik Uprave za strategijske studije i politiku odbrane, izvestio Slobodana Miloševića da je na bosanskohercegovačkim frontovima angažovano „oko 1800 starešina Vojske Jugoslavije“.<ref>{{Cite web |title=Mađari su ginuli kao snoplje |url=http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/47138-Maari-ginuli-kao-snoplje.html |access-date=2012-06-08 |archive-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920145601/http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/47138-Maari-ginuli-kao-snoplje.html }}</ref> Iako je Milošević to pokušavao da sakrije, Ujedinjene Nacije su znale šta se dešava: {{izdvojeni citat|Dva su koraka koje bi Savezna Republika Jugoslavija mogla sada da preuzme i koja bi, po mom mišljenju, imala izuzetno pozitivno dejstvo: prekid svakog snabdevanja od strane Vojske Jugoslavije armije bosanskih Srba i pomoć trupama UN da zatvore granice SRJ prema Bosni i Hercegovini.<ref>[http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/62558-nam-samo-Markale-fale.html Citati iz Ćosićeve knjige Bosanski rat]</ref>|Pismo specijalnog izaslanika UN [[Cyrus Vance|Sajrusa Vensa]] predsedniku SRJ [[Dobrica Ćosić|Dobrici Ćosiću]], [[11. april]]a [[1993]]. godine}} Četrnaestog novembra 1993. godine Generalštab Vojske Jugoslavije sastavio je Direktivu za upotrebu Vojske Jugoslavije, Vojske Republike Srpske i Srpske vojske Krajine, označenu kao državna tajna, u kojoj se govori o stvaranju jedinstvene srpske države kao i o jedinstvenim oružanim snagama u čiji sastav su ulazile ove tri vojske. Direktiva je nosila tajni naziv: ''Plan Drina''. Iz dokumenta je više nego jasno da je komanda bila zajednička, da su se planovi donosili u Beogradu, te da je Vojska Jugoslavije bila direktno involvirana u ratove u Hrvatskoj i BiH. U potpisu je predsjednik Vrhovnog saveta odbrane SRJ [[Zoran Lilić]]. Na dokumentu, zavedenom pod rednim brojem 75-2, pečat je Generalštaba Vojske Jugoslavije. Direktiva za upotrebu Vojske Jugoslavije, Vojske Republike Srpske i Srpske vojske Krajine, sačinjena je u Beogradu 15. novembra 1993. godine u Generalštabu Vojske Jugoslavije. Ovaj dokument, koji ima pečat državne tajne, detaljno govori o stvaranju jedinstvene srpske države kao i o jedinstvenim oružanim snagama u čiji sastav su ulazile ove tri vojske. Na kraju Direktive se navodi da će se razrada Plana upotrebe zajedničkih oružanih snaga vršiti pod tajnim nazivom: ''Drina''. Direktiva je stupila na snagu 31. novembra 1993. godine, a u potpisu je predsjednik Vrhovnog saveta odbrane Savezne Republike Jugoslavije Zoran Lilić.<ref>[https://avangarda.ba/detaljno.php?id=474 Dženana Karup Druško: Stvaranje jedinstvene srpske države na prostoru nekadašnje SFRJ]</ref> Pored navedenog, tužiteljstvo Haaškog tribunala tereti načelnika [[Resor državne bezbednosti|RDB]]-a [[Jovica Stanišić|Jovicu Stanišića]] i njegovog zamjenika [[Franko Simatović|Franka Simatovića]] da su rukovodili finansiranjem, obukom, logističkom podrškom i drugim vrstama značajne pomoći ili podrške specijalnim jedinicama DB-a Republike Srbije i drugim srpskim snagama koje su učestvovale u činjenju zločina u Hrvatskoj i BiH. Prema navodima iz optužnice, tokom dužeg vremenskog perioda Stanišić i Simatović su neprekidno slali snage i pružali im podršku, nisu ih uputili da se uzdrže od činjenja protivpravnih djela i nisu prestali s popunom snaga na terenu koje su činile protivpravna djela.  Od marta 1992. pa kontinuirano do 1995. godine, srpske snage, a naročito specijalne jedinice DB-a Republike Srbije, počinile niz zločina u opštinama [[Bijeljina]], [[Bosanski Šamac]], [[Doboj]], [[Sanski Most]] i [[Zvornik]], napale ih i preuzele kontrolu nad njima, i počinile zločine u [[Trnovo|Trnovu]].<ref name="avangarda.ba"/> [[Radovan Karadžić]] je pred [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnom skupštinom Republike Srpske]] maja [[1994]]. godine izjavio: "Bez [[Srbija|Srbije]] ne bi bilo ništa, nemamo mi te resurse i ne bi mogli da [[rat]]ujemo."<ref name="pescanik.net"/><ref>{{cite news|title=Weighing the Evidence (p. 32)|url=http://www.hrw.org/en/node/11081/section/5|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=13 December 2006|accessdate=5 November 2010}}</ref> General-pukovnik [[Momčilo Perišić]], načelnik [[Generalštab]]a Vojske Jugoslavije (VJ) od 1993. do 1998. godine, bio je optužen pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Tribunalom u Haagu]] zbog toga što je: [[Datoteka:Sarajevo martyrs memorial cemetery 2009 2.jpg|thumb|right|Spomen groblje žrtvama [[opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]] u [[Stari Grad, Sarajevo|Starom Gradu]].]] {{izdvojeni citat|Od avgusta [[1993]]. do novembra [[1995]]. [Momčilo Perišić je] pomagao i podržavao planiranje, pripremu i izvršenje vojne kampanje artiljerijskog i minobacačkog granatiranja i snajperskog delovanja po civilnim područjima [[Sarajevo|Sarajeva]] i protiv njegovog civilnog stanovništva, u kojoj su ubijene i ranjene hiljade civila ... Te zločine su delom planirali, podsticali, naređivali, počinili i pomagali pripadnici 30. kadrovskog centra Generalštaba [[Vojska Jugoslavije|VJ]], uključujući, između ostalih, generala [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], komandanta [[Vojska Republike Srpske|VRS]] ... Kao pripadnici 30. kadrovskog centra VJ, ti i drugi oficiri umešani u te zločine dobijali su plate od VJ. Činove koje su imali i koji su im omogućavali da budu na položajima vlasti potrebnim da bi se planirali, podstakli, naredili, počinili i na druge načine pomogli i podržali gorenavedeni zločini verifikovala je i regulisala VJ.<ref name="Perišić pred tribunalom">[http://www.e-novine.com/index.php?news=17621&output_type=txt General Momčilo Perišić pred Haškim tribunalom]</ref>|Optužnica protiv načelnika Generalštaba VJ Momčila Perišića}} General Perišić je, u prvostepenoj presudi izrečenoj septembra 2011. godine, osuđen na 27 godina zatvora zbog granatiranja Sarajeva, jer je Vojsci Republike Srpske (VRS) pružao pomoć u artiljerijskim i snajperskim napadima na civile u Sarajevu 1992.-1995. tako što ih je snadbevao velikom količinom oružja, te im davao plate i beneficije, zatim ubistva oko 7.000 [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i premeštanja stanovništva Srebrenice u julu 1995. godine, te stoga što nije sprečio i kaznio počinioce [[Raketiranje Zagreba|raketnih napada na Zagreb]] u maju 1995, u kojem je poginulo sedam civila, jer je dokazano da je imao efektivnu kontrolu nad [[Srpska vojska Krajine|Srpskom vojskom Krajine]].<ref name="Perišiću 27 godina zatvora"/><ref>https://www.danas.rs/vesti/drustvo/oslobodjen-momcilo-perisic/</ref> Međutim, drugostepeno žalbeno vijeće Tribunala u Haagu je uvažilo žalbu njegovih branilaca i Perišić je pravomoćno oslobođen u februaru 2013. godine. O izvoru naoružanja VRS-a od početka rata do posljednjeg dana 1994. godine, komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske general-pukovnik [[Ratko Mladić]], u govoru održanom pred poslanicima [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]] aprila 1995. godine, naveo je sljedeće dostupne podatke: {{izdvojeni citat|Od početka rata do 31. decembra 1994. godine utrošili smo ukupno 9.185 tona pešadijske municije. Iz naše proizvodnje obezbeđeno je 1.49 posto te municije, 42,2 posto je stiglo iz materijalnih rezervi koje je nasledila VRS i zatekla u enklavama i kasarnama bivše JNA, 47,2 posto iz pomoći Vojske Jugoslavije, a 9,11 je uvezeno, odnosno kupljeno. Trenutno raspolažemo sa 9,11 posto ukupnih potreba za 1995. Za artiljerijsku municiju utrošili smo 18.151 tonu, od toga je 26,2 posto obezbeđeno iz proizvodnje, 39 posto iz materijalnih rezervi, 34,4 je iz pomoći Vojske Jugoslavije i 0,26 je iz uvoza. Trenutno raspolažemo sa 18,36 posto ovogodišnjih potreba. Za protivavionsku municiju utrošeno je 1.336 tona. Od toga nismo ništa imali iz proizvodnje, to znači da nismo proizveli nijednu granatu, nijedan metak i 42,7 posto je došlo iz materijalnih rezervi, 52,4 iz pomoći Vojske Jugoslavije i 4,9 iz uvoza.<ref>[https://pescanik.net/zapisnici-vso-ii/ Dženana Karup Druško: Zapisnici VSO (II)]</ref>}} [[16. jun]]a [[2004]]. godine, tročlano Pretresno vijeće Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju donijelo je tzv. ''međupresudu Slobodanu Miloševiću'' (“Odluka po zahtevu za izricanje oslobađajuće presude u predmetu Milošević”). ''Međupresudom'' je utvrđeno da je postojao [[udruženi zločinački poduhvat]] (UZP) s ciljem počinjenja genocida te da je u sedam bosanskohercegovačkih opštinâ počinjen genocid nad Bošnjacima, čijim je (sa)učesnikom označen i bivši predsjednik Republike Srbije i Savezne Republike Jugoslavije. U Odluci je navedeno i da je Milošević bio nadređen izvjesnim sudionicima UZP-a: {{izdvojeni citat| C. Bosna [i Hercegovina] 323. U vezi s argumentima ''amici curiae'' koji se odnose na genocid, Pretresno veće, izuzimajući stav izložen u paragrafu 324, '''ODBIJA''' Predlog i smatra da ima dovoljno dokaza da je: (1) postojao udruženi zločinački poduhvat, koji je uključivao članove rukovodstva bosanskih Srba, čiji su cilj i namera bili da se [[Bošnjaci|bosanski Muslimani]] delimično unište kao grupa i da su njegovi učesnici izvršili genocid u [[Brčko]]m, [[Prijedor]]u, [[Sanski Most|Sanskom Mostu]], [[Srebrenica|Srebrenici]], [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Ključ]]u i [[Bosanski Novi|Bosanskom Novom]]; (2) optuženi bio učesnik tog udruženog zločinačkog poduhvata, pri čemu sudija Kwon ima suprotno mišljenje; (3) optuženi bio učesnik udruženog zločinačkog poduhvata, koji je uključivao članove rukovodstva bosanskih Srba, čiji je cilj bio izvršenje drugih zločina koji nisu genocid i da je mogao razumno da predvidi da će taj zločin dovesti do genocida koji će drugi učesnici udruženog zločinačkog poduhvata izvršiti nad delom bosanskih Muslimana kao grupom, i da je on [tj. genocid — prim.] izvršen; (4) optuženi pomagao i podržavao vršenje zločina genocida ili bio saučesnik u vršenju tog zločina jer je znao za udruženi zločinački poduhvat i njegovim učesnicima pružio značajnu pomoć, svestan toga da su njegov cilj i namera delimično uništenje bosanskih Muslimana kao grupe; (5) optuženi bio nadređeni određenim osobama za koje je znao ili imao razloga da zna da se spremaju da izvrše ili da su izvršili genocid nad delom bosanskih Muslimana kao grupom i da nije preduzeo neophodne mere da spreči genocid ili kazni njegove izvršioce. 324. Pretresno veće smatra da nema dokaza da je u [[Kotor Varoš]]i počinjen genocid.<ref>[https://www.icty.org/bcs/press/odluka-po-zahtevu-za-izricanje-osloba%C4%91aju%C4%87e-presude-u-predmetu-milo%C5%A1evi%C4%87 Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ): Odluka po zahtevu za izricanje oslobađajuće presude u predmetu Milošević]</ref>}} U [[Genocid u Srebrenici|genocidu u Srebrenici]] je direktno učestvovala i paravojna formacija "[[Škorpioni]]", pod kontrolom Ministarstva unutrašnjih poslova Srbije. Na suđenju [[Jovica Stanišić|Jovici Stanišiću]] i [[Franko Simatović|Franku Simatoviću]], tužitelj Edward Russo je pokazao više dokumenata iz kojih se vidi da su jula 1995. godine na ratištu oko [[Trnovo|Trnova]] (kada je i zabilježen video-snimak egzekucije šestorice bošnjačkih mladića iz Srebrenice), pored "Škorpiona", učešće uzele i jedinice "Kajman" i "Plavi" iz sastava [[SDB]]-a Srbije, pod komandom Vasilija Mijovića.<ref>[https://nova.rs/vesti/hronika/svedok-stevanovic-nisam-cuo-za-postojanje-jedinice-sdb/ General policije: Nisam čuo za postojanje JSO]</ref> Naime, oko 70 pripadnika [[Srpska dobrovoljačka garda|Srpske dobrovoljačke garde]] (SDG) pod vođstvom Dragana Petrovića zvanog ''Kajman'' poslato je krajem juna 1995. godine na [[Jahorina|Jahorinu]], a potom na područje [[Treskavica|Treskavice]], na trnovsko ratište. Na Jahorinu su tada upućeni i pripadnici Jedinice za antiteroristička dejstva MUP-a Republike Srbije s Vasilijem Mijovićem na čelu, zatim pripadnici jedinice "Škorpioni", kao i četa MUP-a [[Republika Srpska Krajina|RSK]] poznata pod nazivom ''Plavi''. Sve pomenute jedinice nalazile su se pod Mijovićevom komandom i imale su zajednički štab na Jahorini. Po dolasku na trnovsko ratište, SDG je učestvovala u borbenim dejstvima s jedinicama VRS i MUP-a Republike Srpske zaduženim za obezbeđenje komunikacije [[Sarajevo]] – [[Trnovo]] – [[Dobro Polje]] – [[Miljevina]], u zoni odgovornosti [[Sarajevsko-romanijski korpus|Sarajevsko-romanijskog korpusa]] VRS. U vojnim i policijskim dokumentima, SDG je tretirana kao jedinica MUP-a Srbije.<ref>[https://www.hlc-rdc.org/publikacije/dosije-srpska-dobrovoljacka-garda/ Fond za humanitarno pravo — Dosije: „Srpska dobrovoljačka garda“]</ref> Goran Stoparić, bivši pripadnik jedinice "Škorpioni", potvrdio je pred sudom navode iz optužnice da je ova jedinica bila pod kontrolom Resora državne bezbednosti čiji je šef tada bio Stanišić, a glavni operativac Simatović.<ref name="ReferenceB"/> Brojne [[autobus]]e i [[kamion]]e koji su korišćeni za deportacije Srebreničana obezbijedili su autoprevoznici iz Srbije ("7. Juli" [[Šabac]], "Strela" [[Valjevo]], "Raketa" [[Užice]] i drugi).<ref>[http://pescanik.net/2011/05/reakcije-na-hapsenje-ratka-mladica/ Reakcije na hapšenje Ratka Mladića]</ref> [[Fond za humanitarno pravo]] uspio je prikupiti podatke za 30 lica iz Srebrenice i okoline koji su, nakon pada enklave, pokušali naći spas u Srbiji. Oni su uhapšeni od strane službenika [[MUP Srbije|MUP]]-a zaduženih za kontrolu državne granice iz [[Bajina Bašta|Bajine Bašte]] i [[Ljubovija|Ljubovije]], zatim predati natrag policiji u [[Bratunac|Bratuncu]], koja ih je izručila VRS-u.<ref>http://www.hlc-rdc.org/?p=37465</ref> Od ukupno trideset osoba, posmrtni ostaci njih dvanaestorice su pronađeni i ekshumirani iz masovne grobnice Glogova, šestorica su završili u logoru u Batkoviću i danas su među preživjelima, dok se ostali vode se kao nestala lica i najvjerovatnije su pogubljeni.<ref>{{Cite web |title=Fond za humanitarno pravo: Deportacija izbeglica iz Srebrenice |url=https://srebrenica.zonaneodgovornosti.net/ |access-date=2021-12-02 |archive-date=2021-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202143428/https://srebrenica.zonaneodgovornosti.net/ }}</ref> Takođe, nakon pada enklave [[Žepa]] (koja je, poput srebreničke, bila zona pod zaštitom [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]), krajem jula 1995. godine, u Srbiju je preko rijeke [[Drina|Drine]] prebjeglo oko 800 bošnjačkih muškaraca, mahom pripadnika [[Armija Bosne i Hercegovine|Armije BiH]], ali i civila, uključujući i više desetina maloljetnika. Pripadnici Vojske Jugoslavije (VJ) i Posebne jedinice policije (PJP) [[Policija Srbije|MUP-a Srbije]] su ih zarobili i potom transportovali u dva logora: Šljivovica kod Užica (opština [[Čajetina]]) i Mitrovo polje (opština [[Aleksandrovac]]).<ref>[http://www.hlc-rdc.org/?p=33144 Dosije „Šljivovica i Mitrovo Polje“]</ref> Ovdje su držani od avgusta 1995. do aprila 1996. godine; zatočenici su prebijani, izgladnjivani i seksualno zlostavljani, a za najmanje četvoricu (ili petoricu) njih je utvrđeno da su ubijeni u ovim logorima pod kontrolom vlasti Republike Srbije.<ref>{{Cite web |url=https://ratusrbiji.rs/logori-za-bosnjake-u-srbiji/ |title=Logori za Bošnjake u Srbiji |access-date=2021-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202143425/https://ratusrbiji.rs/logori-za-bosnjake-u-srbiji/ |archive-date=2021-12-02 |url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.aa.com.tr/ba/%C5%BEivot/biv%C5%A1i-logora%C5%A1i-o-logorima-u-srbiji-konstantno-su-bili-gladni-umirali-su-od-mu%C4%8Denja/758960 Bivši logoraši o logorima u Srbiji: Konstantno su bili gladni, umirali su od mučenja]</ref> Konačno, posmrtni ostaci žrtava zločina počinjenih tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu pronađeni su na više lokacija na teritoriji Republike Srbije. Tako su, prema podacima objavljenim od strane Emze Fazlić, glasnogovornice Instituta za nestale osobe Bosne i Hercegovine, posmrtni ostaci žrtava genocida u Srebrenici pronađeni i ekshumirani sa područja 25 opština na teritoriji BiH, kao i sedam opština na teritoriji Srbije, uključujući i Beograd.<ref>[https://www.aa.com.tr/ba/balkan/bih-posmrtni-ostaci-%C5%BErtve-genocida-u-srebrenici-prona%C4%91eni-na-podru%C4%8Dju-op%C4%87ine-ilija%C5%A1/2298324 BiH: Posmrtni ostaci žrtve genocida u Srebrenici pronađeni na području općine Ilijaš]</ref> Prethodno, direktor Instituta [[Amor Mašović]] je objavio da su posmrtni ostaci, to jest, tijela ubijenih u srebreničkom genocidu pronađeni na 570 mikrolokacija u 18 općina u BiH i sedam u Srbiji. Do jula [[2019]]. godine, na ovim je lokacijama pronađeno najmanje 7.119 kompletnih ili nekompletnih posmrtnih ostataka.<ref>[https://faktor.ba/mobile-vijest/masovic-19-put-ispraca-tabute-najteze-mi-je-bilo-kada-smo-pronasli-tijelo-bebe-fatime-muhic/43322 Mašović 19. put ispraća tabute: Najteže mi je bilo kada smo pronašli tijelo bebe Fatime Muhić]</ref> Takođe, u povodu 30. godišnjice [[Pokolj u Prijedoru|masakra u Prijedoru]], Mašović je objelodanio da su posmrtni ostaci ubijenih žitelja opštine [[Prijedor]] pronađeni na čak 501 lokaciji, u ukupno 73 masovne (primarne i sekundarne) grobnice, i to na području deset opština i tri države — Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Srbije.<ref>[https://www.klix.ba/vijesti/bih/masovic-proci-ce-dugi-niz-godina-dok-se-sve-zrtve-zlocina-u-prijedoru-ne-pronadju/220719089 Mašović: Proći će dugi niz godina dok se sve žrtve zločina u Prijedoru ne pronađu]</ref> === Srbija u Kosovskom ratu === {{main|Rat na Kosovu|Operacija Potkovica}} Tokom [[1998]]. Oslobodilačka vojska Kosova se omasovljuje i započinje gerilske borbe sa srpskim snagama bezbednosti. Od marta 1998. srpske snage započinju artiljerijska dejstva protiv albanskih sela pod kontrolom [[OVK]].<ref name="Kosovo Chronology">{{cite news|title=Kosovo Chronology: From 1997 to the end of the conflict|url=http://www.fco.gov.uk/Files/kfile/koschron.pdf|publisher=British Parliament|date=01. 06. 1999.|accessdate=20. 09. 2009.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030731142318/http://www.fco.gov.uk/Files/kfile/koschron.pdf|archivedate=2003-07-31|deadurl=no}}</ref> Borbe između specijalnih jedinica MUP Srbije i OVK, koja je držala kontrolu nad oko trećinom Kosova, sredinom 1998. prerastaju u [[Kosovski rat]]. Ono što je započelo kao operacija protiv OVK se pretvorilo u sistematsko etničko čišćenje pokrajine od njenih albanskih stanovnika.<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/www/regions/eur/rpt_9905_ethnic_ksvo_2.html |title=Erasing History: Ethnic Cleansing in Kosovo |access-date=2012-08-05 |archive-date=2009-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090806055950/http://www.state.gov/www/regions/eur/rpt_9905_ethnic_ksvo_2.html |url-status=dead }}</ref> [[Policija Srbije]] i [[Vojska Jugoslavije]] su tokom [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanja]] [[1999]]. godine sprovodile koordinisane operacije nasilja nad [[Albanci|albanskim]] stanovništvom s ciljem da ga proteraju sa Kosova i tako održe kontrolu [[Beograd]]a nad pokrajinom.<ref name="Po naređenju">[http://www.hrw.org/legacy/reports/2001/kosovo/Po_naredjenju.pdf Human Right Watch, Po naređenju: ratni zločini na Kosovu]</ref><ref name="Presuda">{{Cite web |title=Presuda Haškog suda |url=http://www.pescanik.info/content/view/2764/65/ |access-date=2011-10-23 |archivedate=2021-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306013907/http://www.pescanik.info/content/view/2764/65/ |deadurl=yes }}</ref> Srpske vlasti su vršile organizovana [[ubistvo|ubistva]], [[deportacija|deportacije]] i masovne progone kosovskih Albanaca, uz značajnu upotrebu državnih resursa.<ref name="Presuda"/> Vladine snage su ubile na hiljade civila koji nisu bili borci, uključujući [[žene]] i [[deca|decu]], šireći strah i paniku među kosovskim Albancima da bi ih naterali na odlazak.<ref name="Po naređenju"/> Hotimične aktivnosti srpskih snaga prouzrokovale su odlazak najmanje 700.000 albanskih [[izbeglica]] s Kosova u kratkom vremenskom periodu.<ref name="Presuda"/> Prema statistici [[UNHCR]]-a, ukupan broj izbeglica s Kosova je [[9. jun]]a iznosio 862.979 osobe.<ref>“The Kosovo refugee crisis: an independent evaluation of UNHCR’s emergency preparedness and response”, UNHCR Evaluation and Policy Analysis Unit, februar 2000.</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=kOFt544iD2YC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=UNHCR+862.979+kosovo&source=bl&ots=FBhG47GOaC&sig=WQ9tpk2UqdHWDN4pI0wdbUsUF_U&hl=en&ei=nvyNS93WC9OqsQaIgsXZDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CBYQ6AEwAg#v=onepage&q=UNHCR%20862.979%20kosovo&f=false Die Folgen der NATO-intervention im Kosovo]</ref> Višemesečna kampanja ubijanja i deportacija civila je dovela do podizanja optužnice protiv [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i njegovih pomagača u [[udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]], kao i do suđenja srpskim političkim i vojnim liderima za [[Ratni zločini u Kosovskom ratu|ratne zločine na Kosovu]].<ref>[http://americanradioworks.publicradio.org/features/kosovo_trans/cuska/cuska_frameset.html Istraga]</ref> == Posljedice == {{main|Međunarodne sankcije protiv SR Jugoslavije}}{{izdvojeni citat|Srbija je vodila rat sa svetom, a ne samo sa Muslimanima i Hrvatima… Rat je vodila ‘sila ludila’, koja je dovela do paranoidne samoizolacije Srbije i do fatalnog poraza Srbije, što je i najveći poraz u srpskoj istoriji.<ref>[https://www.znaci.org/00001/23_4_31.htm Ilija T. Radaković: BESMISLENA YU-RATOVANJA 1991-1995]</ref>|Srpski filozof [[Radomir Konstantinović]]}} [[Datoteka:Administrative divisions of the Republic of Serbia (without Kosovo).png|thumb|150px|Srbija bez Kosova]] [[Srbi u Hrvatskoj]] su odbili [[plan Z-4]], koji im je nudio široku autonomiju u okviru Republike Hrvatske. Pritom, međunarodna situacija po Srbe se definitivno promenila nakon [[masakr u Srebrenici|masakra u Srebrenici]] [[11. jul]]a 1995. godine, što je dovelo do sankcija UN protiv SRJ. [[4. avgust]]a 1995. godine, Hrvatska je sprovela [[Operacija Oluja|operaciju Oluja]] koja se završila padom samoproglašene Srpske Krajine i talasom srpskih izbeglica. Od [[30. avgust]]a do 14. septembra [[NATO bombardovanje Republike Srpske|NATO je bombardovao srpske položaje u BiH]], čime je prekinuta srpska [[opsada Sarajeva]]. U novembru iste godine je potpisan [[Dejtonski mirovni sporazum]], kojim je završen ratu u Bosni i Hercegovini i kojim je Srbija konačno priznala suverenost i teritorijalni integritet BiH i Hrvatske. Neuspeh prekrajanja državnih granica u jugoslavenskim ratovima je imao dalekosežne posledice po Srbiju i širi region. Srbi i država Srbija su tokom ratova, a kasnije i putem suđenja za ratne zločine, stekli užasnu reputaciju u svetskoj javnosti. Zločini počinjeni tokom jugoslovenskih ratova su poučili zapadne zemlje da mnogo brže reaguju u slučaju Kosova.<ref name="knowledgerush">[http://www.knowledgerush.com/kr/encyclopedia/Greater_Serbia/ Greater Serbia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421095928/http://www.knowledgerush.com/kr/encyclopedia/Greater_Serbia/ |date=2014-04-21 }} (knowledgerush.com)</ref> Ubrzo nakon izbijanja [[rat na Kosovu|rata na Kosovu]] [[1998]]. i prvih [[Masakri Albanaca u Kosovskom ratu|sistematskih pokolja Albanaca]], dolazi do [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanja SRJ]] [[1999]]. godine, nakon čega je Srbija izgubila kontrolu nad tom oblašću. Par godina kasnije, [[Crna Gora]] je [[Referendum o nezavisnosti Crne Gore|napustila]] [[Državna zajednica Srbija i Crna Gora|državnu zajednicu]] sa Srbijom. [[17. februar]]a [[2008]]. [[parlament Kosova]], uz podršku [[EU]] i [[SAD]],<ref>[http://www.jungewelt.de/2008/02-18/001.php Tajni protokol razgovora EU i SAD o planiranju proglašenja nezavisnosti Kosova, kao i o nekim njihovim aktivnostima pre i posle tog proglašenja]</ref> proglašava jednostranu nezavisnost od Srbije.<ref>[http://xs4.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2008&mm=02&dd=17&nav_id=285184 B92. Vesti: Kosovo proglasilo nezavisnost. 17. februar 2008, 23.27 č]</ref> Istoričarka [[Latinka Perović]] je upozorila [[2012]]. godine da bi Srbija mogla skupo da plati „demagogiju i populizam” političara, i zaključila da se treba postići konsenzus oko evropskog pravca i modernizacije države. Ona je kazala da je neophodno da se napravi otklon prema politici vođenoj devedesetih godina 20. veka, što nije učinjeno. Političke stranke uglavnom ne žele da sadašnje stanje u zemlji vide kao posledicu politike 1990-ih, iako su ti ratovi uništili Srbiju, u kojoj se beleži demografski pad od 400.000 stanovnika za 10 godina, kao i kontinuiran „odliv mozgova”.<ref name="ReferenceA">[http://www.e-novine.com/srbija/vesti/63420-Nacionalizam-sprio-srpsku-inteligenciju.html Nacionalizam je spržio srpsku inteligenciju]</ref> {{izdvojeni citat|„Mora se napraviti bilans te politike i postaviti pitanje šta nas je dovelo do toga, odnosno da li će se država razvijati u dubinu kao moderna država, ili teritorijalno u širinu. Srbija ipak jednom mora da odgovori da li će i dalje da zamišlja fiktivne granice države ili će da gradi realnu državu”.<ref name="ReferenceA">[http://www.e-novine.com/srbija/vesti/63420-Nacionalizam-sprio-srpsku-inteligenciju.html Nacionalizam je spržio srpsku inteligenciju]</ref>|[[Latinka Perović]]}} == Reference == {{reflist|2}} == Povezano == * [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]] * [[Uloga srpskih medija u jugoslovenskim ratovima]] * [[Srpska pravoslavna crkva u jugoslovenskim ratovima]] * [[Antiratni protesti u Beogradu 1991.]] * [[Udruženi zločinački poduhvat]] * [[Etničko čišćenje]] * [[Velika Srbija]] == Vanjske veze == * [http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/50865-Srbija-rukovodila-ratom-Bosni.html Srbija rukovodila ratom u Bosni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224020/http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/50865-Srbija-rukovodila-ratom-Bosni.html |date=2015-09-23 }} * [http://www.slobodnaevropa.org/content/momcilo_perisic_osudjen_na_27_godina_zatvora_i/24319408.html Perišić osuđen na 27 godina zatvora] [[Kategorija:Jugoslavenski ratovi]] [[Kategorija:Historija Srbije]] [[Kategorija:Vojna historija Srbije]] [[Kategorija:Srpski iredentizam]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rat u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Rat na Kosovu]] 5alkfnb2lpm9tl0454rurcxb8ocfgzh 0 85956 42713860 42351123 2026-10-26T08:14:45Z ~2026-57010-51 405466 /* */ Vincent Bouget 42713860 wikitext text/x-wiki {{redirect|Nim}} {{Grad u Francuskoj (SR) | naziv = Nîmes | izvorni_naziv = | slika = Nîmes, Centre ville.jpg | opis_slike = Pogled iz vazduha na centar grada | grb = Blason ville fr Nîmes (Gard).svg | gradska_zastava = | država = {{FRA}} | region = [[Languedoc-Roussillon]] | departman = [[Gard (departman)|Gard]] | površina = 161.85 | stanovništvo = 144.940<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 895,52 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gšir = 43.837778 | gduž = 4.360833 | nadmorska_visina = 21 - 215 | veb-strana = | gradonačelnik = [[Vincent Bouget]] | INSEE = 30189 }} '''Nim''' ({{jez-fr|Nîmes}}, [[Oksitanski jezik|oks.]] ''Nimes'') je grad u južnoj [[Francuska|Francuskoj]]. Nalazi se u regionu [[Langdok-Rusijon]] i departmanu [[Gar (departman)|Gar]]. Po proceni iz 2005. ima 144.600 stanovnika. Nim ima bogatu istoriju, još iz doba [[Rimsko carstvo|Rimljana]], a predstavlja popularnu turističku destinaciju. [[Datoteka:Nimes amphi.jpg|thumb|250px|Rimski amfiteatar]] {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Kuća Kare u Nimu |image = La Maison carrée.JPG |godina = 2023. |vrst baštine = Kulturno dobro |mjerilo = iv |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1569 |država = {{flag|Francuska}} }} == Ime == [[Datoteka:Nimes-TourMagne.JPG|thumb|200px|Velika rimska kula]] U rimsko doba ovaj grad se zvao '''Nemausus''' ({{jez-lat|Nemausus}}) što znači „od izvora“. Simbol i štit grada Nima je krokodil privezan za palmu sa natpisom COLNEM, što je bila skraćenica od '''Kolonija Nemausus''' ({{jez-lat|Colonia Nemausus}}), pri čemu se mislilo na koloniju rimskih veterana iz Nilske kampanje. Posle 15 godina ratovanja legionari su dobijali zemlju u ravnici Nima. Nim se nalazio na rimskom drumu '''Vija Domitija''' ({{jez-lat|Via Domitia}}), koji je izgrađen [[118. pne.]], a povezivao je Italiju sa Španijom. == Historija == Arheolozi su pomoću depozita našli prisustvo ljudi 4.000. pne.-3.500. pne. Nalazište pripada neolitu. Broj ljudi je porastao za 1000 godina bronzanoga doba. Blizu je nađen i [[menhir]], koji je visok preko 2 metra i potiče iz [[2500. pne.]], a nađeni su i ostaci naselja iz bronzanoga doba. Ratnik Grezan se smatra najstarijom skulpturom u južnoj Galiji. Nim je [[50. pne.]] postao rimska kolonija i tu se nalaze novčići sa natpisom NEM.COL, što znači Kolonija od Nemeausa. [[Oktavijan Avgust]] je Nim učinio glavnim gradom [[Narbonska Galija|Narbonske Galije]]. Izgradio je šest kilometara duga utvrđenja sa 14 kula i sa vratima, od kojih su danas ostala samo dvoja čitava. Grad je tada imao 60.000 stanovnika. Imao je izgrađen Forum i [[akvedukt]]. Od pojedinih spomenika ništa nije ostalo, sem natpisa da su postojali. [[Amfiteatar]] je izgrađen u 2. veku. Grad je napredovao do kraja 3. veka. Već tada se pojavio rizik invazija. Započela je [[kriza trećega veka]]. [[Vizigoti]], [[Burgundi]] i [[Ostrogoti]] su dolazili jedni posle drugih da pljačkaju bogatstva rimskoga carstva. Nakon varvarskih invazija usledila je [[710]]. invazija Mavara iz Španije. Grad Nim je [[754]]. kada ga je osvojio [[Pipin Mali]] bio samo senka nekadašnjega prosperitetnoga galsko-romanskoga grada. Karolinzi su doneli relativan mir, ali nanovo su počele lokalne nevolje u feudalna vremena 12. veka. Trajalo je to do vremena [[Luj IX|Luja Svetoga]]. Tokom toga vremena gradom su zajednički upravljali biskup i vitezovi. Kada je Luj Sveti uz pomoć Rejmonda VII od Tuluza uspostavio kraljevsku vlast u [[Langdok]]u Nim je postao vlasništvo francuskih kraljeva. Za vreme 14. i 15. veka u dolini [[Rona|Rone]] je došlo do niza invazija, koje su upropastile ekonomiju i donele glad. Nevolje su se pojačale sa religioznom podelom. Nim je bio protestantsko uporište, pa je osetio punu silu represije i bratoubilačkoga sukoba, koji se nastavio do sredine 17. veka. Sredinom 17. veka započinje period prosperiteta, kada su rekonstruirane mnoge građevine, a stanovništvo je poraslo od 21.000 na 50.000. Nakon evropske ekonomske krize usledila je [[Francuska revolucija]] sa periodom političkih i religioznih sukoba, belim terorom, ekonomskim nazadovanjem, ubistvima, pljačkom i paležom. Red je delomično uspostavljen [[1815]]., pa je Nim ponovo bio prosperitetan grad. == Znamenitosti == Nim je bio jedan od najbogatijih rimskih gradova Galije. Još uvek se može videti nekoliko ostataka rimskih spomenika oko Nima * '''Rimski amfiteatar''', eliptičnoga oblika iz 1. ili 2. veka. Predstavlja jednu od najbolje očuvanih arena u Francuskoj. Danas se još uvek koristi za borbu bikova i za koncerte * '''Mezon Kare''' (kvadratna kuća) je mali rimski hram, koji je izgrađen 19. pne. i bio je posvećen prerano preminulim sinovima [[Marko Vipsanije Agripa|Agripe]]. Kasnije je pretvoren u hram carskog kulta. Kvadratna kuća je 2023. god. uvrštena na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="Francuska">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/fr |title= Francuska, spomenici upisani na listu svjetske baštine|work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. 5. 2021}}</ref><ref name="kuća">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1569 |title= Kuća Kare u Nimu |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 5. 1. 2024}}</ref> * '''Žarden de la Fonten''' iz 18. veka * '''akvedukt Pon di Gar''', koji je izgradio Agripa, a koristio se za transport vode sa obližnje Garone * '''Velika rimska kula''' na obližnjem brdu * '''katedrala''' je delomično romanička, a delimično gotička == Demografija == {{DemografijaFR| 1962= | 1968= | 1975= | 1982= | 1990= | 1999= | 2006=144092| 2011=144940| sansdoublescomptes= 1962}} Stanovništvo Nima po godinama:<ref>{{Cite web |title=Insee Census |url=http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/page_accueil.paccueil |access-date=2010-07-26 |archivedate=2007-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070806035236/http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/page_accueil.paccueil |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Insee Census |url=http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/page_accueil.user_choix_aut?nivgeo=C&theme=ALL&typeprod=ALL&choix_reg=&codgeo=30189&choix_saisi=N%EEmes&lang=FR&valider=valider |access-date=2010-07-26 |archive-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213192451/http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/page_accueil.user_choix_aut?nivgeo=C&theme=ALL&typeprod=ALL&choix_reg=&codgeo=30189&choix_saisi=N%EEmes&lang=FR&valider=valider |dead-url=yes }}</ref> {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f3fff3" |-style="background: #ddffdd" ! 1881 !! 1891 !! 1901 !! 1911 !! 1921 !! 1931 !! 1936 !! 1954 !! 1962 !! 1968 !! 1975 !! 1982 !! 1990 !! 1999 !! 2005 |- | | 63552 || | 71623 || | 80605 || | 80437 || | 82774 || | 89213 || | 93736 || | 89107 || | 99775 || | 123292 || | 127933 || | 124220 || | 128471 || | 133406 || | 144600 |} == Izvori == {{Izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Nîmes}} {{Commonscat|Maison carrée}} * [http://www.nimes.fr/ Gradska internet prezentacija] * [http://www.nimes-romaine.com/en/nimes/33-/ Rimski Nim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517101542/http://www.nimes-romaine.com/en/nimes/33-/ |date=2008-05-17 }} * [http://www.socher.org/gallery2/v/France20052006/20050918N_mes/ 103 fotografije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210073718/http://www.socher.org/gallery2/v/France20052006/20050918N_mes/ |date=2007-02-10 }} * [http://www.claudetravels.altervista.org/VdR/Nimes/gal.html Foto-galerija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216055225/http://www.claudetravels.altervista.org/VdR/Nimes/gal.html |date=2007-02-16 }} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nîmes| ]] [[Kategorija:Svjetska baština u Francuskoj]] 4q2i2wd8bjm3wom26m3ndl4xz5nx9pv 0 90843 42713865 42253383 2026-10-26T09:30:12Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713865 wikitext text/x-wiki '''Tiberije Klaudije Kogidubno''' (''Tiberius Claudius Cogidubnus'', 1. vijek). u nekim izvorima '''Togidubno''' (''Togidubnus'') bio je poglavar [[Briti|britskog]] plemena Regnenses, odnosno [[Rimsko Carstvo|rimski]] [[satelitska država|klijentski]] vladar nakon [[Rimsko osvajanje Britanije|osvajanja]] 43. Na temelju šturih [[Tacit]]ovih navoda, kao i natpisa iskopanog u današnjem [[Chichester]]u, historičari su došli do zaključka da je bio među britskim poglavicama koji su ne samo podržali rimsku vlast, nego su vrlo rano podvrgli procesu [[romanizacija|romanizacije]], kako sebe, tako i svoje podanike, a da je sam dobio rimsko državljanstvo, bilo od cara [[Klaudije|Klaudija]], bilo od [[Neron]]a. Dio historičara vjeruje kako je znamenita [[Fishbourne Roman Palace|palača u Fishbourneu]] bila njegova rezidencija. Dio historičara smatra da su on i [[katuvelauni|katuvelaunski]] poglavica [[Togodumno]], koji je prema navodima [[Kasije Dion|Kasija Diona]] poginuo opirući se Rimljanima 43. godine, zapravo jedna te ista osoba. == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20051122192804/http://www.roman-britain.org/tribes/regnenses.htm Regnenses] at [http://www.roman-britain.org Roman-Britain.org] {{DEFAULTSORT:Cogidubnus, Tiberius Claudius}} [[Kategorija:Rođeni u 1. vijeku]] [[Kategorija:Britski poglavice]] jb6tbspiath0qr3ujx0y2316bkxou32 0 97500 42713771 42252964 2026-10-25T22:06:33Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713771 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:La Mojarra Estela 1.jpg|mini|302x302piksel|Kompletan pogled na spomenik.]] '''Stela iz La Mojarre 1''' je [[mezoamerika|mezoamerički]] kameni spomenik ([[stela]]) koji datira iz [[2. vijek]]a. Otkriven je godine 1986. i izvučen iz rijeke Acula kraj nalazišta [[La Mojarra]] u [[Meksiko|meksičkoj]] državi [[Veracruz]]u, nedaleko od arheološkog nalazišta [[Tres Zapotes]]. Kameni ([[vapnenac|vapnenački]]) blok je širok 1,6 m i visok 2 m, te težak četiri tone, te sadrži 535 [[glif]]ova [[Istmijsko pismo|istmijskog pisma]]. Smatra se jednim od najstarijih pisanih artefakata u Mezomerici i pripada [[Epi-Olmečka kultura|epi-olmečkoj kulturi]]. Karakterističan je po tome što ne samo navodi dostignućča vladara, nego ih i smješta u kozmološki okvir kalendara i astronomskih događaja.<ref>Guernesy, p. 13-14.</ref> Desna strana kamena predstavlja uklesani portret čovjeka u raskošnom pokrivalu za glavu i kostimu, čiji je donji dio, doduše, erodirao kroz vrijeme. Iznad lika se nalazi 12 kratkih stupaca sa glifovima, a koji odgovaraju s 8 dužih stupaca desno od lika. Među tim glifovima su i dva datuma [[Mezoamerički kalendar dugog računanja|mezoameričkog dugog kalendara]] koji odgovaraju maju 143. n.e. i julu 156. n.e.. Spomenik predstavlja rani primjer stele koji će kasnije postati karakteristika [[Civilizacija Maja|majanskih]] nalazišta iz [[Mezoamerička kronologija|klasičnog perioda]]. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20061218015535/http://www.pitt.edu/~pittanth/research/latin/photos/kaufman-full.jpg Drawing of La Mojarra Stela 1] [[Kategorija:2. vijek]] [[Kategorija:Mezoamerika]] [[Kategorija:Natpisi]] [[Kategorija:Historija Meksika]] gp5oltjam4jd7q7fbfkahs90s8rvw07 2 114847 42713653 42713568 2026-10-25T15:56:37Z Duma 16555 /* Termoregulacija kod životinja */ 42713653 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] * [[Nematofagna gljiva]] * [[Hlamidospora]] * [[Teliospora]] * [[Heterotalizam]] * [[Dikarion]] * [[Monokarion]] * [[Plazmogamija]] * [[Eciospora]] * [[Ecij]] * [[Peridij]] * [[Gleba]] * [[Kapilicij]] * [[Kukica]] * [[Homotalizam]] * [[Urediniospora]] * [[Pikniospora]] * [[Heterokarion]] * [[Kopčasta veza]] * [[Gasteroidna gljiva]] * [[Volva]] * [[Bazidiokarp]] {{div col end}} == Biljke == {{div col}} * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * [[Podrast]] * [[Biljni sok]] * [[Anoksigena fotosinteza]] * [[Kriptogam]] * [[Zoospora]] * [[Gametangij]] * [[Zigospora]] * [[Oogonij]] * [[Arhegonij]] * [[Anteridij]] {{div col end}} == Životinje == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Rakun]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Terarij]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Knidosak]] * [[Unkenrefleks]] * [[Mikrofauna]] * [[Jazbina (životinje)]] * [[Cerate]] * [[Zooksantela]] * [[Insekti u medicini]] * [[Paučnjaci u medicini]] * [[Ekomorfi Anolisa]] * [[Intraspecijsko prepoznavanje]] * [[Digitigradno kretanje]] * [[Plantigradno kretanje]] * [[Oligoleksija]] * [[Polileksija]] {{div col end}} == Ekologija == {{div col}} * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Megafauna]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Koraljni greben]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Meristika]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Hipoteza o oslobađanju mezopredatora]] * [[Ekološko oslobađanje]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Vodni stres]] * [[Raspon nelimitirajuće dostupnosti vode]] * [[Raspoloživi vodni kapacitet]] * [[Tačka trajnog venuća]] * [[Kontinuum tlo–biljka–atmosfera]] * [[Arborealno kretanje]] * [[Fosorijalna životinja]] * [[Aerobna digestija]] * [[Hipoteza o oslobađanju od neprijatelja]] * [[Kurzorijalna životinja]] * [[Hipoteza gradijenta stresa]] * [[Brahijacija]] * [[Ključna vrsta]] * [[Bioakumulacija]] * [[Biomagnifikacija]] * [[Paradoks planktona]] * [[Alfa raznolikost]] * [[Bogatstvo vrsta]] * [[Plastisfera]] * [[Mezopredator]] * [[Inkvilinizam]] * [[Krovna vrsta]] {{div col end}} == Evolucija == {{div col}} * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Disgenika]] * [[Evolutivna zamka]] * [[Ekološka zamka]] * [[Perceptivna zamka]] * [[Evolutivna radijacija]] * [[Neadaptivna radijacija]] * [[Neekološka specijacija]] * [[Biološka tamna materija]] * [[Mezozojsko-kenozojsko širenje]] * [[Hipoteza o Crvenom kralju]] * [[Kontinuum mutualizma i parazitizma]] * [[Fenotipski disparitet]] * [[Evolutivna utrka u naoružanju]] * [[Avalonska eksplozija]] * [[Evolutivni kompromis]] * [[Filogenetska inercija]] * [[Plesiomorfija i simplesiomorfija]] * [[Hipoteza dvorske lude]] * [[Potisak prošlosti]] * [[Autapomorfija]] * [[Komparativna biologija]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Život na Marsu]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Ludi naučnik]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] * [[Kinetotrof]] * [[Superokean]] * [[Suessov efekat]] * [[Lava planeta]] * [[Vinogradskijev stupac]] * [[Koraljni pijesak]] * [[Zvjezdani vjetar]] * [[Zvjezdana korona]] * [[Fotosintetski pigment]] * [[Mjehur zvjezdanog vjetra]] * [[Fakultativno anaerobni organizam]] * [[Epaksijalni i hipaksijalni mišići]] * [[Sekundarna atmosfera]] * [[Paradoks slabog mladog Sunca]] * [[Prebiotička atmosfera]] * [[Anaerobna respiracija]] * [[Bakterijske ćelijske morfologije]] * [[Duboko vrijeme]] * [[Svijet pare]] * [[Htonska planeta]] * [[Hipotetski astronomski objekat]] * [[Blaneta]] * [[Planeta bez jezgre]] * [[Cirkulplanetarni disk]] * [[Emperipoleza]] * [[Kriptogram]] * [[Peripoleza]] * [[Trbušasti mišić lista]] * [[Entoza]] * [[Ispuštanje plinova]] * [[Lizogenija]] * [[Lizogen]] * [[Moron]] * [[Litički ciklus]] * [[Arbitrij]] * [[Profag]] * [[Mobilom]] * [[Prirodna kompetentnost]] * [[Pomoćni virus]] * [[Heterodont]] * [[Nehomologna rekombinacija]] * [[Polarna mutacija]] * [[Obrnuti tok elektrona]] * [[Fagoptoza]] * [[Mikrografija]] * [[Izbirljivi organizam]] * [[Obligatni anaerob]] * [[Zigotska indukcija]] * [[Paleoatmosfera]] * [[Zvjezdana atmosfera]] {{div col end}} == Znakovi smrti == {{div col}} * [[Postmortalni interval]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] * [[Metalotolerantni organizam]] * [[Osmofil]] * [[Psamofil]] * [[Snotit]] {{div col end}} == Biološka pravila == {{div col}} * [[Biološka ograničenja]] * [[Carrierovo ograničenje]] * [[Emeryjevo pravilo]] * [[Eichlerovo pravilo]] * [[Fosterovo pravilo]] * [[Jordanovo pravilo]] * [[Harrisonovo pravilo]] * [[Rosino pravilo]] * [[Renschovo pravilo]] * [[Lackov princip]] * [[Allenovo pravilo]] * [[Glogerovo pravilo]] * [[Rapoportovo pravilo]] {{div col end}} == Termoregulacija kod životinja == {{div col}} * [[Gigantotermija]] * [[Stenoterm]] * [[Heterotermija]] * [[Bradimetabolizam]] * [[Tahiaerobnost]] * [[Bradiaerobnost]] * [[Termolabilnost]] {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] * [[Placentofagija]] * [[Predacija jaja]] * [[Ljudožderna životinja]] * [[Odvikavanje od dojenja]] * [[Frugivori]] * [[Predacija sjemena]] * [[Melivorija]] * [[Planktivor]] * [[Nekrofagi]] * [[Autotrof]] * [[Hemolitoautotrof]] * [[Palinivor]] * [[Osteofagija]] * [[Plastivor]] * [[Fungivor]] * [[Radiosinteza (metabolizam)]] * [[Litotrof]] * [[Organotrof]] * [[Mezokarnivor]] * [[Kleptoparazitizam]] * [[Grabežljivi dinoflagelati]] * [[Krmna hrana]] * [[Autokanibalizam]] * [[Fakultativni parazit]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' * ''[[Faunasphere]]'' * ''[[Platypus]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] * [[Romantizam u nauci]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' * [[Efekat recentnosti]] * [[Signor-Lippsov efekat]] * [[Jaz sauropoda]] * [[Paleoparazitologija]] * [[Arheoparazitologija]] {{div col end}} jkjzru3qd3owek8ue2u1pc9rrmp0ztj 42713857 42713653 2026-10-26T07:48:10Z Duma 16555 /* Načini ishrane */ 42713857 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] * [[Nematofagna gljiva]] * [[Hlamidospora]] * [[Teliospora]] * [[Heterotalizam]] * [[Dikarion]] * [[Monokarion]] * [[Plazmogamija]] * [[Eciospora]] * [[Ecij]] * [[Peridij]] * [[Gleba]] * [[Kapilicij]] * [[Kukica]] * [[Homotalizam]] * [[Urediniospora]] * [[Pikniospora]] * [[Heterokarion]] * [[Kopčasta veza]] * [[Gasteroidna gljiva]] * [[Volva]] * [[Bazidiokarp]] {{div col end}} == Biljke == {{div col}} * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * [[Podrast]] * [[Biljni sok]] * [[Anoksigena fotosinteza]] * [[Kriptogam]] * [[Zoospora]] * [[Gametangij]] * [[Zigospora]] * [[Oogonij]] * [[Arhegonij]] * [[Anteridij]] {{div col end}} == Životinje == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Rakun]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Terarij]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Knidosak]] * [[Unkenrefleks]] * [[Mikrofauna]] * [[Jazbina (životinje)]] * [[Cerate]] * [[Zooksantela]] * [[Insekti u medicini]] * [[Paučnjaci u medicini]] * [[Ekomorfi Anolisa]] * [[Intraspecijsko prepoznavanje]] * [[Digitigradno kretanje]] * [[Plantigradno kretanje]] * [[Oligoleksija]] * [[Polileksija]] {{div col end}} == Ekologija == {{div col}} * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Megafauna]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Koraljni greben]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Meristika]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Hipoteza o oslobađanju mezopredatora]] * [[Ekološko oslobađanje]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Vodni stres]] * [[Raspon nelimitirajuće dostupnosti vode]] * [[Raspoloživi vodni kapacitet]] * [[Tačka trajnog venuća]] * [[Kontinuum tlo–biljka–atmosfera]] * [[Arborealno kretanje]] * [[Fosorijalna životinja]] * [[Aerobna digestija]] * [[Hipoteza o oslobađanju od neprijatelja]] * [[Kurzorijalna životinja]] * [[Hipoteza gradijenta stresa]] * [[Brahijacija]] * [[Ključna vrsta]] * [[Bioakumulacija]] * [[Biomagnifikacija]] * [[Paradoks planktona]] * [[Alfa raznolikost]] * [[Bogatstvo vrsta]] * [[Plastisfera]] * [[Mezopredator]] * [[Inkvilinizam]] * [[Krovna vrsta]] {{div col end}} == Evolucija == {{div col}} * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Disgenika]] * [[Evolutivna zamka]] * [[Ekološka zamka]] * [[Perceptivna zamka]] * [[Evolutivna radijacija]] * [[Neadaptivna radijacija]] * [[Neekološka specijacija]] * [[Biološka tamna materija]] * [[Mezozojsko-kenozojsko širenje]] * [[Hipoteza o Crvenom kralju]] * [[Kontinuum mutualizma i parazitizma]] * [[Fenotipski disparitet]] * [[Evolutivna utrka u naoružanju]] * [[Avalonska eksplozija]] * [[Evolutivni kompromis]] * [[Filogenetska inercija]] * [[Plesiomorfija i simplesiomorfija]] * [[Hipoteza dvorske lude]] * [[Potisak prošlosti]] * [[Autapomorfija]] * [[Komparativna biologija]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Život na Marsu]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Ludi naučnik]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] * [[Kinetotrof]] * [[Superokean]] * [[Suessov efekat]] * [[Lava planeta]] * [[Vinogradskijev stupac]] * [[Koraljni pijesak]] * [[Zvjezdani vjetar]] * [[Zvjezdana korona]] * [[Fotosintetski pigment]] * [[Mjehur zvjezdanog vjetra]] * [[Fakultativno anaerobni organizam]] * [[Epaksijalni i hipaksijalni mišići]] * [[Sekundarna atmosfera]] * [[Paradoks slabog mladog Sunca]] * [[Prebiotička atmosfera]] * [[Anaerobna respiracija]] * [[Bakterijske ćelijske morfologije]] * [[Duboko vrijeme]] * [[Svijet pare]] * [[Htonska planeta]] * [[Hipotetski astronomski objekat]] * [[Blaneta]] * [[Planeta bez jezgre]] * [[Cirkulplanetarni disk]] * [[Emperipoleza]] * [[Kriptogram]] * [[Peripoleza]] * [[Trbušasti mišić lista]] * [[Entoza]] * [[Ispuštanje plinova]] * [[Lizogenija]] * [[Lizogen]] * [[Moron]] * [[Litički ciklus]] * [[Arbitrij]] * [[Profag]] * [[Mobilom]] * [[Prirodna kompetentnost]] * [[Pomoćni virus]] * [[Heterodont]] * [[Nehomologna rekombinacija]] * [[Polarna mutacija]] * [[Obrnuti tok elektrona]] * [[Fagoptoza]] * [[Mikrografija]] * [[Izbirljivi organizam]] * [[Obligatni anaerob]] * [[Zigotska indukcija]] * [[Paleoatmosfera]] * [[Zvjezdana atmosfera]] {{div col end}} == Znakovi smrti == {{div col}} * [[Postmortalni interval]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] * [[Metalotolerantni organizam]] * [[Osmofil]] * [[Psamofil]] * [[Snotit]] {{div col end}} == Biološka pravila == {{div col}} * [[Biološka ograničenja]] * [[Carrierovo ograničenje]] * [[Emeryjevo pravilo]] * [[Eichlerovo pravilo]] * [[Fosterovo pravilo]] * [[Jordanovo pravilo]] * [[Harrisonovo pravilo]] * [[Rosino pravilo]] * [[Renschovo pravilo]] * [[Lackov princip]] * [[Allenovo pravilo]] * [[Glogerovo pravilo]] * [[Rapoportovo pravilo]] {{div col end}} == Termoregulacija kod životinja == {{div col}} * [[Gigantotermija]] * [[Stenoterm]] * [[Heterotermija]] * [[Bradimetabolizam]] * [[Tahiaerobnost]] * [[Bradiaerobnost]] * [[Termolabilnost]] {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] * [[Placentofagija]] * [[Predacija jaja]] * [[Ljudožderna životinja]] * [[Odvikavanje od dojenja]] * [[Frugivori]] * [[Predacija sjemena]] * [[Melivorija]] * [[Planktivor]] * [[Nekrofagi]] * [[Autotrof]] * [[Hemolitoautotrof]] * [[Palinivor]] * [[Osteofagija]] * [[Plastivor]] * [[Fungivor]] * [[Radiosinteza (metabolizam)]] * [[Litotrof]] * [[Organotrof]] * [[Mezokarnivor]] * [[Kleptoparazitizam]] * [[Grabežljivi dinoflagelati]] * [[Krmna hrana]] * [[Autokanibalizam]] * [[Fakultativni parazit]] * [[Parazitizam]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' * ''[[Faunasphere]]'' * ''[[Platypus]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] * [[Romantizam u nauci]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' * [[Efekat recentnosti]] * [[Signor-Lippsov efekat]] * [[Jaz sauropoda]] * [[Paleoparazitologija]] * [[Arheoparazitologija]] {{div col end}} nckszf0o1dstak259ymhddooxsff5mm 0 115168 42713635 42669284 2026-10-25T15:08:32Z Inokosni organ 160059 /* Poznati igrači */ 42713635 wikitext text/x-wiki {{klica|fudbal}} {{Sređivanje}} {{Nogometni klub (HR)| ime kluba = Celtic F.C. | slika = Celtic_FC.png | puno ime = The Celtic Football Club | nadimak = Bhoys , Celts <br /> Hoops , Tic| godina osnivanja = [[1888]]. | igralište = [[Celtic Park]] <br /> [[Glasgow]]| kapacitet stadiona = 60,832 | direktor = {{ZD|ŠKO}} [[Ian Bankier]] | trener = [[Angelos Postekoglou]] | liga = [[Škotska Premier Liga]] | sezona = 2025-26 | plasman = [[Škotska Premier Liga]], '''1'''.| pattern_la1=_white_hoops|pattern_b1=_whitehoops|pattern_ra1=_white_hoops| leftarm1=008000|body1=008000|rightarm1=008000|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF| pattern_la2=_black_stripes|pattern_b2=_blackstripes|pattern_ra2=_black_stripes| leftarm2=208040|body2=208040|rightarm2=208040|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''FK Seltik''' ({{jez-eng|The Celtic Football Club}}) je [[Škotska|škotski]] profesionalni [[fudbal]]ski klub iz [[Glasgow|Glazgova]], koji se tačmiči u [[Premijer liga Škotske u fudbalu|Premijer ligi Škotske]]. Osnovan je [[1888]]. Seltik je osvajao prvenstvo 45 puta. Igraju na stadionu Seltik Park. Njihov rival je [[FK Rendžers|Rendžers]] iz Glazgova. Utakmice između ova dva tima se nazivaju Old Firm i spadaju među najčuvenije derbije u svetu. Veliko rivalstvo proističe iz veroispovesti. Navijači Seltika su [[katoličanstvo|katolici]] a Rendžersa [[protestantizam|protestanti]]. == Trofeji == [[Datoteka:Celtic FC trophy case.JPG|thumb|right|Muzej sa trofejima na stadionu [[Seltik Park]]]] * [[Liga prvaka|Kup šampiona]] '''1''': 1966-67 * [[Premijer liga Škotske u fudbalu|Premijer liga Škotske]] '''65''': 1892–93, 1893–94, 1895–96, 1897–98, 1904–05, 1905–06, 1906–07, 1907–08, 1908–09, 1909–10, 1913–14, 1914–15, 1915–16, 1916–17, 1918–19, 1921–22, 1925–26, 1935–36, 1937–38, 1953–54, 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1969–70, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1973–74, 1976–77, 1978–79, 1980–81, 1981–82, 1985–86, 1987–88, 1997–98, 2000–01, 2001–02, 2003–04, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2018–19, 2019–20, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2024–25, 2025–26 <small>*Postavljen svetski rekord osvajanjem devet prvenstvenih titula za redom. Ovaj rekord je izjednačio Glazgov Rendžers 1997. godine. </small> * [[Kup Škotske u fudbalu|Kup Škotske]] '''36''': (rekord) 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013 * [[Škotski liga kup]] '''15''': 1957, 1958, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1975, 1983, 1998, 2000, 2001, 2006, 2009, 2015 == Poznati igrači == {{Div col|colwidth=24em}} * {{ZD|FRA}} [[Didier Agathe]] * {{ZD|ŠKO}} [[Roy Aitken]] * {{ZD|ŠKO}} [[Bertie Auld]] * {{ZD|FRA}} [[Dianbobo "Bobo" Baldé|Bobo Baldé]] * {{ZD|IRS}} [[Pat Bonner]] * {{ZD|POLJ}} [[Artur Boruc]] * {{ZD|NOR}} [[Harald Brattbakk]] * {{ZD|ŠKO}} [[Scott Brown (Dunfermline, 1985.)|Scott Brown]] * {{ZD|ŠKO}} [[Craig Burley]] * {{ZD|ŠKO}} [[Mark Burchill]] * {{ZD|ŠKO}} [[Tommy Burns (fudbaler)|Tommy Burns]] * {{ZD|ŠKO}} [[Stevie Chalmers]] * {{ZD|ŠKO}} [[John Clark (fudbaler, 1941.)|John Clark]] * {{ZD|ŠKO}} [[Kenny Dalglish]] * {{ZD|FRA}} [[Moussa Dembélé (fudbaler, 1996.)|Moussa Dembélé]] * {{ZD|POLJ}} [[Dariusz Dziekanowski]] * {{ZD|ENG}} [[Fraser Forster]] * {{ZD|JAP}} [[Kyogo Furuhashi]] * {{ZD|IRS}} [[Patsy Gallacher]] * {{ZD|ŠKO}} [[Tommy Gemmell]] * {{ZD|ŠKO}} [[Peter Grant]] * {{ZD|WAL}} [[John Hartson]] * {{ZD|NJE}} [[Andreas Hinkel]] * {{ZD|ENG}} [[Gary Hooper]] * {{ZD|ŠKO}} [[John Hughes]] * {{ZD|ŠKO}} [[Mo Johnston]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jimmy Johnstone]] * [[Datoteka:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Robbie Keane]] * {{ZD|ŠKO}} [[Paul Lambert]] * {{ZD|ŠVE}} [[Henrik Larsson]] * {{ZD|ŠKO}} [[Bobby Lennox]] * [[Datoteka:Flag of Northern Ireland.svg|20px]] [[Neil Lennon]] * {{ZD|ENG}} [[Mick McCarthy]] * {{ZD|ŠKO}} [[Danny McGrain]] * {{ZD|ŠKO}} [[Callum McGregor]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jimmy McGrory]] * {{ZD|ŠKO}} [[Adam McLean]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jimmy McMenemy]] * {{ZD|ŠKO}} [[Billy McNeill]] * {{ZD|ŠKO}} [[Kenny Miller]] * {{ZD|ŠKO}} [[Joe Miller (fudbaler, 1967.)|Joe Miller]] * {{ZD|ČEŠ}} [[Ľubomír Moravčík]] * {{ZD|ŠKO}} [[Bobby Murdoch]] * {{ZD|ŠKO}} [[Paul McStay]] * {{ZD|JAP}} [[Shunsuke Nakamura]] * {{ZD|BUG}} [[Stilijan Petrov]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jimmy Quinn]] * {{ZD|AUS}} [[Tom Rogić]] * [[Datoteka:Flag of Northern Ireland.svg|20px]] [[Anton Rogan]] * {{ZD|GRČ}} [[Georgios Samaras]] * {{ZD|ENG}} [[Scott Sinclair]] * {{ZD|ŠKO}} [[Ronnie Simpson]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jock Stein]] * {{ZD|ENG}} [[Chris Sutton]] * {{ZD|NIZ}} [[Virgil van Dijk]] * {{ZD|NIZ}} [[Pierre van Hooijdonk]] * {{ZD|NIZ}} [[Jan Vennegoor of Hesselink]] * {{ZD|AUS}} [[Mark Viduka]] * {{ZD|ŠKO}} [[Willie Wallace]] * {{ZD|KEN}} [[Victor Wanyama]] {{div col end}} == Poznati bivši treneri == * {{ZD|ŠKO}} [[John 'Jock' Stein|Jock Stein]] * [[Datoteka:Flag of Northern Ireland.svg|20px]] [[Martin Hugh Michael O'Neill|Martin O'Neill]] * {{ZD|ŠKO}} [[Gordon David Strachan|Gordon Strachan]] * {{ZD|NOR}} [[Ronny Deila]] == Povezano == * [[Premijer liga Škotske u fudbalu|Premijer liga Škotske]] == Vanjske veze == * [http://www.celticfc.net/ Zvanični sajt] {{Pobjednici UEFA Lige prvaka}} [[Kategorija:Fudbalski klubovi|Celtic]] [[Kategorija:Fudbal u Škotskoj]] [[Kategorija:Glasgow]] 4v6q1nb4mdz0vt1o97s430hvnm03azt 42713654 42713635 2026-10-25T15:57:21Z Inokosni organ 160059 42713654 wikitext text/x-wiki {{Nogometni klub | ime kluba = Celtic F.C. | slika = Logo Celtic FC 2025.svg | puno ime = The Celtic Football Club | nadimak = ''Bhoys'', ''Hoops'' | godina osnivanja = [[1. jula]] [[1888.]] | igralište = [[Celtic Park]], [[Glasgow]] | kapacitet stadiona = 60.832 | vlasnik = Celtic PLC | direktor = {{ZD|ŠKO}} [[Brian Wilson]] | trener = [[Martin O'Neill]] | liga = [[Škotska Premier Liga]] | sezona = 2025/26. | plasman = 1. | trenutačna sezona = | igrači = | pattern_la1 = _celtic2627h | pattern_b1 = _celtic2627h | pattern_ra1 = _celtic2627h | pattern_sh1 = _celtic2627h | pattern_so1 = _celtic2627hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _celtic2627a | pattern_b2 = _celtic2627a | pattern_ra2 = _celtic2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _celtic2627al | leftarm2 =114b40 | body2 =114b40 | rightarm2 =114b40 | shorts2 =000000 | socks2 =000000 | pattern_la3 =_celtic2627t | pattern_b3 =_celtic2627t | pattern_ra3 =_celtic2627t | pattern_sh3 =_celtic2627t | pattern_so3 =_celtic2627tl | leftarm3 =f4eedc | body3 =f4eedc | rightarm3 =f4eedc | shorts3 =183f1f | socks3 =183f1f }} '''Celtic FC''' ({{jez-eng|The Celtic Football Club}}, "Keltski Fudbalski Klub") je [[Škotska|škotski]] profesionalni [[fudbal]]ski klub iz [[Glasgow|Glazgova]], koji se tačmiči u [[Premijer liga Škotske u fudbalu|Premijer ligi Škotske]]. == Historija == [[Datoteka:Celtic-manager Billy Mc Neal met Roy Aitken (r) op de dag voor de wedstrijd Ajax, Bestanddeelnr 932-3452.jpg|thumb|left|250px|Trener Billy McNeal i [[Roy Aitken]] u slici iz [[1982]].]] Celtic FC je osnovao u [[Glasgow]]u [[1887.]] godine [[Andrew Kerins]] (1840-1915), fratar marist i redovnik irskog podrijetla. Klub, koji je povezan s [[Katolička Crkva|Katoličkom Crkvom]], ime duguje [[Kelti|keltskim]] historijskim i kulturnim korijenima koje dijele škotski i irski narod. Već sljedeće godine klub je odigrao svoju prvu utakmicu u sklopu "Old Firma", ostvarivši pobjedu od 5:2 nad Rangersima. Nakon što je dvije godine zaredom osvojio kup Glasgow North Eastern, Celtic je [[1892.]] godine osvojio svoj prvi škotski kup, a [[1893.]] i svoj prvi naslov prvaka u ligi. Godine [[1897.]] vođenje momčadi preuzeo je [[Willie Maley]], koji je na toj dužnosti ostao više od četrdeset godina. Tijekom njegova mandata postavljeni su brojni rekordi i osvojeno je 46 naslova – uglavnom domaćih – ponajviše zahvaljujući igrama napadača [[Jimmy McGrory|Jimmyja McGroryja]], koji je kasnije i sam vodio "Kelte" tijekom dva uzastopna desetljeća. Celtic je dosegnuo vrhunac svoje slave u drugoj polovici [[1960-e|1960-ih]], osvojivši [[UEFA Liga prvaka|Kup prvaka]] u sezoni [[Kup prvaka 1966./67.|1966./67.]] protiv [[F.C. Internazionale Milano|Intera]] iz Milana, dok je u finalu sezone [[Kup prvaka 1969./70.|1969./70.]] izgubio od [[Feyenoord Rotterdam|Feyenoorda]] iz [[Rotterdam]]a. [[Datoteka:Georgios Samaras.png|thumb|right|150px|Georgios Samaras u dresu Celtica.]] == Rivalstva == Njihov rival je [[FK Rendžers|Rangers]] iz Glazgova. Utakmice između ova dva tima se nazivaju "Old Firm" i spadaju među najčuvenije derbije u svetu. Veliko rivalstvo proističe iz veroispovesti. Navijači Seltika su [[katoličanstvo|katolici]] a Rendžersa [[protestantizam|protestanti]]. == Stadion == Celtic FC po običaju igra na stadionu [[Celtic Park]] u gradskoj četvrti [[Parkhead]]. == Trofeji == * [[UEFA Liga prvaka|Kup šampiona]]: '''1''' naslov ** Prvak: [[Kup prvaka 1966./67.|1966/67.]] ** Doprvak: [[Kup prvaka 1969./70.|1969/70.]] * [[Premijer liga Škotske u fudbalu|Premijer liga Škotske]] '''65''':{{efn|Postavljen svetski rekord osvajanjem devet prvenstvenih titula za redom. Ovaj rekord je izjednačio Glazgov Rendžers 1997. godine.}} 1892–93, 1893–94, 1895–96, 1897–98, 1904–05, 1905–06, 1906–07, 1907–08, 1908–09, 1909–10, 1913–14, 1914–15, 1915–16, 1916–17, 1918–19, 1921–22, 1925–26, 1935–36, 1937–38, 1953–54, 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1969–70, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1973–74, 1976–77, 1978–79, 1980–81, 1981–82, 1985–86, 1987–88, 1997–98, 2000–01, 2001–02, 2003–04, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2018–19, 2019–20, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2024–25, 2025–26 * [[Kup Škotske u fudbalu|Kup Škotske]] '''36''':{{efn|Također rekord.}} 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013 * [[Škotski liga kup]] '''15''': 1957, 1958, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1975, 1983, 1998, 2000, 2001, 2006, 2009, 2015 == Poznati igrači == [[Datoteka:Celtic team 1908.jpg|thumb|right|Sastav Celtica iz 1908. godine.]] {{Div col|colwidth=24em}} * {{ZD|FRA}} [[Didier Agathe]] * {{ZD|ŠKO}} [[Roy Aitken]] * {{ZD|ŠKO}} [[Bertie Auld]] * {{ZD|FRA}} [[Dianbobo "Bobo" Baldé|Bobo Baldé]] * {{ZD|IRS}} [[Pat Bonner]] * {{ZD|POLJ}} [[Artur Boruc]] * {{ZD|NOR}} [[Harald Brattbakk]] * {{ZD|ŠKO}} [[Scott Brown (Dunfermline, 1985.)|Scott Brown]] * {{ZD|ŠKO}} [[Craig Burley]] * {{ZD|ŠKO}} [[Mark Burchill]] * {{ZD|ŠKO}} [[Tommy Burns (fudbaler)|Tommy Burns]] * {{ZD|ŠKO}} [[Stevie Chalmers]] * {{ZD|ŠKO}} [[John Clark (fudbaler, 1941.)|John Clark]] * {{ZD|ŠKO}} [[Kenny Dalglish]] * {{ZD|FRA}} [[Moussa Dembélé (fudbaler, 1996.)|Moussa Dembélé]] * {{ZD|POLJ}} [[Dariusz Dziekanowski]] * {{ZD|ENG}} [[Fraser Forster]] * {{ZD|JAP}} [[Kyogo Furuhashi]] * {{ZD|IRS}} [[Patsy Gallacher]] * {{ZD|ŠKO}} [[Tommy Gemmell]] * {{ZD|ŠKO}} [[Peter Grant]] * {{ZD|WAL}} [[John Hartson]] * {{ZD|NJE}} [[Andreas Hinkel]] * {{ZD|ENG}} [[Gary Hooper]] * {{ZD|ŠKO}} [[John Hughes]] * {{ZD|ŠKO}} [[Mo Johnston]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jimmy Johnstone]] * [[Datoteka:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Robbie Keane]] * {{ZD|ŠKO}} [[Paul Lambert]] * {{ZD|ŠVE}} [[Henrik Larsson]] * {{ZD|ŠKO}} [[Bobby Lennox]] * [[Datoteka:Flag of Northern Ireland.svg|20px]] [[Neil Lennon]] * {{ZD|ENG}} [[Mick McCarthy]] * {{ZD|ŠKO}} [[Danny McGrain]] * {{ZD|ŠKO}} [[Callum McGregor]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jimmy McGrory]] * {{ZD|ŠKO}} [[Adam McLean]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jimmy McMenemy]] * {{ZD|ŠKO}} [[Billy McNeill]] * {{ZD|ŠKO}} [[Kenny Miller]] * {{ZD|ŠKO}} [[Joe Miller (fudbaler, 1967.)|Joe Miller]] * {{ZD|ČEŠ}} [[Ľubomír Moravčík]] * {{ZD|ŠKO}} [[Bobby Murdoch]] * {{ZD|ŠKO}} [[Paul McStay]] * {{ZD|JAP}} [[Shunsuke Nakamura]] * {{ZD|BUG}} [[Stilijan Petrov]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jimmy Quinn]] * {{ZD|AUS}} [[Tom Rogić]] * [[Datoteka:Flag of Northern Ireland.svg|20px]] [[Anton Rogan]] * {{ZD|GRČ}} [[Georgios Samaras]] * {{ZD|ENG}} [[Scott Sinclair]] * {{ZD|ŠKO}} [[Ronnie Simpson]] * {{ZD|ŠKO}} [[Jock Stein]] * {{ZD|ENG}} [[Chris Sutton]] * {{ZD|NIZ}} [[Virgil van Dijk]] * {{ZD|NIZ}} [[Pierre van Hooijdonk]] * {{ZD|NIZ}} [[Jan Vennegoor of Hesselink]] * {{ZD|AUS}} [[Mark Viduka]] * {{ZD|ŠKO}} [[Willie Wallace]] * {{ZD|KEN}} [[Victor Wanyama]] {{div col end}} == Poznati bivši treneri == * {{ZD|ŠKO}} [[John 'Jock' Stein|Jock Stein]] * [[Datoteka:Flag of Northern Ireland.svg|20px]] [[Martin Hugh Michael O'Neill|Martin O'Neill]] * {{ZD|ŠKO}} [[Gordon David Strachan|Gordon Strachan]] * {{ZD|NOR}} [[Ronny Deila]] == Povezano == * [[Premijer liga Škotske u fudbalu|Premijer liga Škotske]] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://www.celticfc.net/ Zvanični sajt] {{Pobjednici UEFA Lige prvaka}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fudbalski klubovi|Celtic]] [[Kategorija:Fudbal u Škotskoj]] [[Kategorija:Glasgow]] r65n9v2m7bnbfm403aqb3qy0p0nxay8 0 132146 42713780 42709036 2026-10-26T00:25:38Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713780 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Sumo (razvrstavanje)}} {{infobox martial art | logo = | logocaption = | logosize = | image = Asashoryu fight Jan08.JPG | imagecaption = Sumo meč (''tori-kumi'') sa ''komusubijem'' [[Kotoshōgiku Kazuhiro|Kotoshōgiku]], januar 2008. | imagesize = 300px | name = Sumo (相撲) | aka = | focus = [[hvatanje]] | hardness = Full-contact | country = {{Flagicon|JPN}} Japan | creator = | parenthood = | famous_pract = | olympic = No | website = http://www.sumo.or.jp/eng/ }} {{Nihongo|'''Sumo'''|相撲|sumō}} je ''full-contact'' sport gdje [[hrvač]] (''[[rikishi]]'') nastoji drugog hrvača izbaciti iz kružnog borilišta (''[[dohyō]]'') ili ga natjerati da dotakne pod s bilo kojim dijelom tijela osim stopala. Sport je nastao u Japanu, gdje se danas jedino ima profesionalni status. Općenito se za njega koristi izraz ''gendai budō'' (moderna [[japanska borilačka vještina]]), iako je takvo tumačenje [[gendai budō|pogrešno]] s obzirom da sport ima historiju staru nekoliko vijekova. Kroz sumo su očuvane mnoge drevne tradicije, a i današnji sport ima mnoge ritualne elemente, kao korištenje čišćenja solju, a što potiče iz doba kada se sumo koristio u [[šintoizam|šintoističkoj religiji]]. Život ''rikishija'' je, pak, strogo kontroliran, a pravila određuje [[Sumo udruženje]]. Većina sumo hrvača moraju živjeti u zajedničkim "sumo učilištima" - u Japanu poznatim kao ''[[heya]]'' - gdje se svaki aspekt njihovog dnevnog života – od prehrane do načina odijevanja –temelji na strogom tumačenju tradicije. == Literatura == {{Refbegin}} * {{Cite book | last = Benjamin | first = David | year = 1991 | title = The Joy of Sumo: A Fan's Notes | url = https://archive.org/details/joyofsumofansnot0000benj | publisher=Charles E. Tuttle Company | location = Rutland, Vermont, U.S.A. & Tokyo, Japan | isbn = 0-8048-1679-4 |ref=harv}} * {{Cite book | last = Schilling | first = Mark | year = 1994 | title = Sumo: A Fan's Guide | url = https://archive.org/details/sumofansguide0000schi | publisher=The Japan Times, Ltd. | location = Tokyo, Japan | isbn = 4-7890-0725-1 |ref=harv}} * {{Cite book | last = Shapiro | first = David | year = 1995 | title = Sumo: A Pocket Guide | publisher=Charles E. Tuttle Company | location = Rutland, Vermont, U.S.A. & Tokyo, Japan | isbn = 0-8048-2014-7 |ref=harv}} * Sharnoff, Lora (1993). Grand Sumo. Weatherhill. {{ISBN|978-0-8348-0283-4}}. * {{Cite book | last = Tablero | first = Fco. Javier | year = 2002 | title = Parentesco y organización del sumo en Japón | publisher=Universidad Complutense de Madrid | location = Madrid | isbn = 84-8466-257-8 |ref=harv}} {{Refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat}} * [http://www.sumo.or.jp/eng/index.html Nihon Sumo Kyokai Official Grand Sumo Home Page] * [http://www.sumoforum.net The Sumo Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119005240/http://www.sumoforum.net/ |date=2018-11-19 }} * [http://www.banzuke.com Banzuke.com] * [http://www.scgroup.com/sumo/faq Sumo FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223143125/http://www.scgroup.com/sumo/faq/ |date=2014-12-23 }} * [http://cyranos.ch/sumo-e.htm Sumo introduction including biographies and autographs] * [http://www.sumoreference.com Searchable Sumo Database] * [http://www.szumo.hu/SZUMOE.HTM Szumo.hu] * [http://www.sumofanmag.com Sumo Fan Magazine] * [http://www.sumotalk.com Sumo News and Analysis] * [https://web.archive.org/web/20111113140349/http://www.info-sumo.net/forum/content/ Info-Sumo.net (in French)] * [https://web.archive.org/web/20070514030407/http://mdn.mainichi.jp/sports/sumo/ Mainichi Daily News: Sports Sumo News] * [https://web.archive.org/web/20190702060559/http://www.sumo.org.uk/ British Sumo Federation] * [http://www.sumoeastandwest.com/cast.html Official website: "Sumo East and West," Documentary Film about Americans in the Ancient Art of Sumo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007164939/http://www.sumoeastandwest.com/cast.html |date=2011-10-07 }} [[Kategorija:Borilačke vještine]] [[Kategorija:Sport u Japanu]] smh9trje1364r3q4jcbhmkpquf09ru8 10 132360 42713624 42713375 2026-10-25T13:35:00Z Edgar Allan Poe 29250 42713624 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#expr:{{#switch: {{Period id|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} <!-- Some other notable dates --> |burgess shale|middle middle cambrian|srednji srednji kambrij<!--Middle middle is approximate; cf. Burgess Shale-->=505 |chengjiang=518 |sirius passet=518 |doushantou=570 <!-- Data from ICS chart | Supereon | Eon | Era | Period | Epoch/Series | Age/Stage | other division (other sources - not in ICS chart) The names from the ICS chart are always first on the line. --> | precambrian | prekambrij | pretkambrij | hadean | hadij = 4567.30 | archean | arhaik | eoarchean | isuan | eoarhaik | ranoarhaik = 4031 | paleoarchean | paleoarhaik = 3600 | mesoarchean | mezoarhaik | srednji arhaik = 3200 | neoarchean | neoarhaik | kasni arhaik = 2800 | proterozoic | proterozoik | paleoproterozoic | paleoproterozoik | siderian | siderij = 2500 | rhyacian | rijacij = 2300 | orosirian | orosirij | orozirij = 2050 | statherian | staterij = 1800 | mesoproterozoic | mezoproterozoik | calymmian | kalimij = 1600 | ectasian | riphean | ektazij | rifej = 1400 | stenian | stenij = 1200 | mayanian | majanij = 1100 | sinian | sturtian | sinij | sturtij = 1050 | neoproterozoic | neoproterozoik | tonian | tonij = 1000 | baikalian | bajkalij = 850 | cryogenian | kriogenij = 720 | ediacaran | vendian | ediakarij | vendij = 635 <!-- end of precambrian --> | phanerozoic | fanerozoik | paleozoic | paleozoik | cambrian | kambrij | lower cambrian | rani kambrij <!-- group of two epochs, not in ICS chart --> | terreneuvian | lowest cambrian | earliest cambrian | terenuvij | najraniji kambrij | fortunian | fortunij | manykaian | nemakit daldynian | manjkaij | nemakit-daldinij = 538.8 | caerfai | tommotian | kerfaj | tomotij = 530 | cambrian stage 2 | kat 2 kambrija = 529 | cambrian series 2 | kambrijska serija 2 | cambrian stage 3 | middle lower cambrian | kambrijski kat 3 | rani srednji kambrij | atdabanian | atdabanij = 521 | botomian | botomij = 522 | toyonian | upper lower cambrian | tojonij | kasni rani kambrij = 516 | cambrian stage 4 | kambrijski kat 4 = 514.5 <!-- end of lower cambrian --> | cambrian series 3 | middle cambrian | miaolingian | kambrijska serija 3 | srednji kambrij | miaolingij | cambrian stage 5 | lower middle cambrian | st davids | wuliuan | kambrijski kat 5 | rani srednji kambrij | sveti davids | vuliuanij = 506.5 | drumian | drumij = 504.5 | guzhangian | nganasanian | mindyallan | gužangij | nganazanij | mindjalan = 500.5 | furongian | upper cambrian | merioneth | furongij | kasni kambrij | merionet | paibian | franconian<!--unofficial and approximate!--> | paibij | frankonij = 497 | jiangshanian | đangšanij = 494.2 | upper upper cambrian | mansian | kasni kasni kambrij | mansij = 489.5 | cambrian stage 10 | kambrijski kat 10 = 491.0 | ordovician | ordovicij | lower ordovician | rani ordovicij | tremadocian | tremadokij = 486.85 | upper lower ordovician | kasni rani ordovicij = 479 | floian | arenig | floij | arenigij = 477.1 | middle ordovician | srednji ordovicij | dapingian | ordovician iii | lower middle ordovician | dapingij | ordovicij 3 | rani srednji ordovicij = 471.3 | darriwilian | darivilij = 469.4 | upper ordovician | kasni ordovicij | sandbian | ordovician v | lower upper ordovician | sandbij | ordovicij 5 | rani kasni ordovicij = 458.2 | middle upper ordovician | srednji kasni ordovicij = 455 | katian | ordovician vi | katij | ordovicij 6 = 452.8 | hirnantian | hirnantij = 445.2 | silurian | silur | silurij | llandovery | lower silurian | landoverij | landoverij | rani silur | rhuddanian | rudanij = 443.1 | aeronian | aeronij = 440.5 | telychian | teličij = 438.6 | wenlock | venlok | sheinwoodian | šinvudij = 432.9 | homerian | homerij = 430.6 | ludlow | upper silurian | ladlov | ladlov | kasni silur | gorstian | gorstij = 426.7 | ludfordian | ludfordij = 425.0 | pridoli | pridolij | unnamed pridoli stage | neimenovani kat pridolija = 422.7 | devonian | devon | devon (period) | lower devonian | rani devon | lochkovian | downtonian<!--approx--> | lohkovij | daunt onij = 419.62 | pragian | praghian | pragij = 413.02 | emsian | emsij = 410.62 | middle devonian | srednji devon | eifelian | ajfelij = 393.47 | givetian | živetij = 387.95 | upper devonian | kasni devon | frasnian | frasnij = 382.31 | famennian | famenij = 372.15 | carboniferous | karbon | karbon (period) | mississippian | lower carboniferous <!-- Subperiod from ICS chart --> | misisipij | rani karbon | lower mississippian | rani misisipij | tournaisian | turnezij = 358.86 | middle mississippian | srednji misisipij | visean | visej | vizej = 346.7 | upper mississippian | kasni misisipij | serpukhovian | serpuhovij = 330.3 | namurian | namurij = 326 | pennsylvanian | upper carboniferous <!-- Subperiod from ICS chart --> | pensilvanij | kasni karbon | lower pennsylvanian | rani pensilvanij | bashkirian | baškirij = 323.4 | westphalian | vestfalij = 313 | middle pennsylvanian | srednji pensilvanij | moscovian | moskovij = 315.2 | upper pennsylvanian | kasni pensilvanij | kasimovian | kasimovij = 307.0 | stephanian | stefanij = 304 | gzhelian | gželij = 303.7 | permian | perm | perm (period) | cisuralian | lower permian | cisuralij | rani perm | asselian | aselij = 298.9 | sakmarian | sakmarij = 293.52 | artinskian | artinskij = 290.1 | kungurian | kungurij = 283.3 | guadalupian | middle permian | gvadalupij | srednji perm | roadian | ufimian | roadij | roudij | ufimij = 274.4 | wordian | wordij | vordij = 266.9 | capitanian | kapitanij = 264.28 | lopingian | upper permian | lopingij | kasni perm | wuchiapingian | longtanian | vučiapingij | longtanij = 259.857 | changhsingian | čangsingij = 254.14 | mesozoic | mezozoik | triassic | trijas | lower triassic | rani trijas | induan | indij | induan = 251.902 | olenekian | spathian | olenekij | spatij = 250.8 | middle triassic | srednji trijas | anisian | anisij | anizij = 247.0 | ladinian | ladinij = 241.464 | upper triassic | kasni trijas | carnian | karnij = 237 | norian | norij = 227.3 | rhaetian | retij = 205.7 | jurassic | jura | jura (period) | lower jurassic | rana jura | hettangian | hetangije = 201.4 | sinemurian | sinemurij = 199.5 | pliensbachian | plinsbahij = 192.9 | toarcian | toarcij = 184.2 | middle jurassic | srednja jura | aalenian | aalenij = 174.7 | bajocian | bajocij = 170.9 | bathonian | batonij = 168.2 | callovian | kalovij = 165.3 | upper jurassic | kasna jura | oxfordian | oksfordij = 161.5 | kimmeridgian | kimeridžij = 154.8 | tithonian | titonij = 149.2 | cretaceous | kreda | kreda (period) | lower cretaceous | rana kreda | berriasian | neocomian | berriasij | berijasij | neokomij = 143.1 | valanginian | valanginij | valanžinij = 137.05 | hauterivian | hauterivij | otrivij = 132.6 | barremian | gallic | barremij | baremij | galij = 125.77 | aptian | aptij | apt = 121.4 | albian | albij | alb = 113.2 | upper cretaceous | kasna kreda | cenomanian | cenomanij | cenoman = 100.5 | turonian | turonij | turon = 93.9 | coniacian | senonian | konijakij | konijacij | senonij = 89.8 | santonian | santonij = 85.7 | campanian | kampanij | kampan = 83.6 | maastrichtian | maastrichtij | mastrihtij = 72.2 | cenozoic | kenozoik | tertiary <!-- Group of 2 periods, former term --> | tercijar | paleogene | paleogen | paleocene | paleocen | danian | lower paleocene | danij | rani paleocen = 66.00 | puercan | puerkan = 65 | torrejonian | torrehonij = 63.3 | selandian | middle paleocene | selandij | srednji paleocen = 61.66 | tiffanian | tif anij = 60.2 | thanetian | upper paleocene | tanetij | kasni paleocen = 59.24 | clarkforkian | klarkforkij = 56.8 | eocene | eocen | ypresian | lower eocene | mp 10 | iprezij | iprij | rani eocen = 56.00 | wasatchian | vaš ačij = 55.4 | bridgerian | bridžerij = 50.3 | middle eocene <!-- Group of two stages, not in ICS chart --> | srednji eocen | lutetian | mp 11 | lutetij | lutecij = 48.07 | uintan | uintan = 46.2 | duchesnean | dušenij = 42 | bartonian | bartonij = 41.03 | chadronian | čadronij = 38 <!-- end of middle eocene --> | priabonian | upper eocene | priabonij | kasni eocen = 37.71 | oligocene | oligocen | rupelian | lower oligocene | rupelij | rani oligocen | orellan | orelan = 33.90 | whitneyan | vitnij an = 33.3 | arikeean | arikej = 30.6 | chattian | upper oligocene | čatij | hatij | kasni oligocen = 27.30 | neogene | neogen | miocene | miocen | lower miocene | rani miocen | aquitanian | akvitanij = 23.04 | hemingfordian | hemingfordij = 20.6 | burdigalian | burdigalij = 20.45 | barstovian | barstovij = 16.3 | middle miocene | srednji miocen | langhian | langij = 15.98 | serravallian | seravalij = 13.82 | clarendonian | klarendonij = 13.6 | upper miocene | kasni miocen | tortonian | tortonij = 11.63 | hemphillian | hemfilij = 10.3 | messinian | mesinij = 7.246 | pliocene | pliocen | zanclean | lower pliocene | zanklij | rani pliocen = 5.333 | blancan | blankan = 4.75 | piacenzian | upper pliocene | piacentij | pjačentinij | kasni pliocen = 3.600 <!-- end of tertiary --> | quaternary | kvartar | pleistocene | pleistocen | lower pleistocene | rani pleistocen | gelasian | gelasij = 2.58 | calabrian | kalabrij = 1.80 | irvingtonian | irvingtonij = 1.8 <!-- end of lower pleistocene --> | middle pleistocene | ionian | chibanian | srednji pleistocen | jonij | čibanij<!--the name "Chibanian" was formally adopted for this stage by the ICS in January 2020. The term "Ionian" was a proposed term for this same span of time.--> = 0.774<!--this date has been redefined by the ICS.--> | rancholabrean | rančolabrij = 0.24 | upper pleistocene | tarantian<!--proposed name for this as-yet formally undefined stage--> | kasni pleistocen | tarantij = 0.129<!--this date has been redefined by the ICS.--> | holocene | holocen | greenlandian | lower holocene | grenlandij | rani holocen = 0.0117 | northgrippian | middle holocene | nortgripij | srednji holocen =0.0082 | meghalayan | upper holocene | megalaj | kasni holocen =0.0042 | | now | recent | present | current | sada | danas | sadašnjost = 0 }} round {{{2|5}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> gluzzk259az8giakvk9gl2b1zmsmupo 42713677 42713624 2026-10-25T17:20:54Z Edgar Allan Poe 29250 42713677 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#expr:{{#switch: {{Period id|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} <!-- Some other notable dates --> |burgess shale|middle middle cambrian|srednji srednji kambrij<!--Middle middle is approximate; cf. Burgess Shale-->=505 |chengjiang=518 |sirius passet=518 |doushantou=570 <!-- Data from ICS chart | Supereon | Eon | Era | Period | Epoch/Series | Age/Stage | other division (other sources - not in ICS chart) The names from the ICS chart are always first on the line. --> | precambrian | prekambrij | pretkambrij | hadean | hadij = 4567.30 | archean | arhaik | eoarchean | isuan | eoarhaik | ranoarhaik = 4031 | paleoarchean | paleoarhaik = 3600 | mesoarchean | mezoarhaik | srednji arhaik = 3200 | neoarchean | neoarhaik | kasni arhaik = 2800 | proterozoic | proterozoik | paleoproterozoic | paleoproterozoik | siderian | siderij = 2500 | rhyacian | rijacij = 2300 | orosirian | orosirij | orozirij = 2050 | statherian | staterij = 1800 | mesoproterozoic | mezoproterozoik | calymmian | kalimij = 1600 | ectasian | riphean | ektazij | rifej = 1400 | stenian | stenij = 1200 | mayanian | majanij = 1100 | sinian | sturtian | sinij | sturtij = 1050 | neoproterozoic | neoproterozoik | tonian | tonij = 1000 | baikalian | bajkalij = 850 | cryogenian | kriogenij = 720 | ediacaran | vendian | ediakarij | vendij = 635 <!-- end of precambrian --> | phanerozoic | fanerozoik | paleozoic | paleozoik | cambrian | kambrij | lower cambrian | rani kambrij <!-- group of two epochs, not in ICS chart --> | terreneuvian | lowest cambrian | earliest cambrian | terenuvij | najraniji kambrij | fortunian | fortunij | manykaian | nemakit daldynian | manjkaij | nemakit-daldinij = 538.8 | caerfai | tommotian | kerfaj | tomotij = 530 | cambrian stage 2 | kat 2 kambrija = 529 | cambrian series 2 | kambrijska serija 2 | cambrian stage 3 | middle lower cambrian | kambrijski kat 3 | rani srednji kambrij | atdabanian | atdabanij = 521 | botomian | botomij = 522 | toyonian | upper lower cambrian | tojonij | kasni rani kambrij = 516 | cambrian stage 4 | kambrijski kat 4 = 514.5 <!-- end of lower cambrian --> | cambrian series 3 | middle cambrian | miaolingian | kambrijska serija 3 | srednji kambrij | miaolingij | cambrian stage 5 | lower middle cambrian | st davids | wuliuan | kambrijski kat 5 | rani srednji kambrij | sveti davids | vuliuanij = 506.5 | drumian | drumij = 504.5 | guzhangian | nganasanian | mindyallan | gužangij | nganazanij | mindjalan = 500.5 | furongian | upper cambrian | merioneth | furongij | kasni kambrij | merionet | paibian | franconian<!--unofficial and approximate!--> | paibij | frankonij = 497 | jiangshanian | đangšanij = 494.2 | upper upper cambrian | mansian | kasni kasni kambrij | mansij = 489.5 | cambrian stage 10 | kambrijski kat 10 = 491.0 | ordovician | ordovicij | lower ordovician | rani ordovicij | tremadocian | tremadokij = 486.85 | upper lower ordovician | kasni rani ordovicij = 479 | floian | arenig | floij | arenigij = 477.1 | middle ordovician | srednji ordovicij | dapingian | ordovician iii | lower middle ordovician | dapingij | ordovicij 3 | rani srednji ordovicij = 471.3 | darriwilian | darivilij = 469.4 | upper ordovician | kasni ordovicij | sandbian | ordovician v | lower upper ordovician | sandbij | ordovicij 5 | rani kasni ordovicij = 458.2 | middle upper ordovician | srednji kasni ordovicij = 455 | katian | ordovician vi | katij | ordovicij 6 = 452.8 | hirnantian | hirnantij = 445.2 | silurian | silur | silurij | llandovery | lower silurian | landoverij | landoverij | rani silur | rhuddanian | rudanij = 443.1 | aeronian | aeronij = 440.5 | telychian | teličij = 438.6 | wenlock | venlok | sheinwoodian | šinvudij = 432.9 | homerian | homerij = 430.6 | ludlow | upper silurian | ladlov | ladlov | kasni silur | gorstian | gorstij = 426.7 | ludfordian | ludfordij = 425.0 | pridoli | pridolij | unnamed pridoli stage | neimenovani kat pridolija = 422.7 | devonian | devon | devon (period) | lower devonian | rani devon | lochkovian | downtonian<!--approx--> | lohkovij | daunt onij = 419.62 | pragian | praghian | pragij = 413.02 | emsian | emsij = 410.62 | middle devonian | srednji devon | eifelian | ajfelij = 393.47 | givetian | živetij = 387.95 | upper devonian | kasni devon | frasnian | frasnij = 382.31 | famennian | famenij = 372.15 | carboniferous | karbon | karbon (period) | mississippian | lower carboniferous <!-- Subperiod from ICS chart --> | misisipij | rani karbon | lower mississippian | rani misisipij | tournaisian | turnezij = 358.86 | middle mississippian | srednji misisipij | visean | visej | vizej = 346.7 | upper mississippian | kasni misisipij | serpukhovian | serpuhovij = 330.3 | namurian | namurij = 326 | pennsylvanian | upper carboniferous <!-- Subperiod from ICS chart --> | pensilvanij | kasni karbon | lower pennsylvanian | rani pensilvanij | bashkirian | baškirij = 323.4 | westphalian | vestfalij = 313 | middle pennsylvanian | srednji pensilvanij | moscovian | moskovij = 315.2 | upper pennsylvanian | kasni pensilvanij | kasimovian | kasimovij = 307.0 | stephanian | stefanij = 304 | gzhelian | gželij = 303.7 | permian | perm | perm (period) | cisuralian | lower permian | cisuralij | rani perm | asselian | aselij = 298.9 | sakmarian | sakmarij = 293.52 | artinskian | artinskij = 290.1 | kungurian | kungurij = 283.3 | guadalupian | middle permian | gvadalupij | srednji perm | roadian | ufimian | roadij | roudij | ufimij = 274.4 | wordian | wordij | vordij = 266.9 | capitanian | kapitanij = 264.28 | lopingian | upper permian | lopingij | kasni perm | wuchiapingian | longtanian | vučiapingij | longtanij = 259.857 | changhsingian | čangsingij = 254.14 | mesozoic | mezozoik | triassic | trijas | lower triassic | rani trijas | induan | indij | induan = 251.902 | olenekian | spathian | olenekij | spatij = 250.8 | middle triassic | srednji trijas | anisian | anisij | anizij = 247.0 | ladinian | ladinij = 241.464 | upper triassic | kasni trijas | carnian | karnij = 237 | norian | norij = 227.3 | rhaetian | retij = 205.7 | jurassic | jura | jura (period) | lower jurassic | rana jura | hettangian | hetangije = 201.4 | sinemurian | sinemurij = 199.5 | pliensbachian | plinsbahij = 192.9 | toarcian | toarcij = 184.2 | middle jurassic | srednja jura | aalenian | aalenij = 174.7 | bajocian | bajocij = 170.9 | bathonian | batonij = 168.2 | callovian | kalovij = 165.3 | upper jurassic | kasna jura | oxfordian | oksfordij = 161.5 | kimmeridgian | kimeridžij = 154.8 | tithonian | titonij = 149.2 | cretaceous | kreda | kreda (period) | lower cretaceous | rana kreda | berriasian | neocomian | berriasij | berijasij | neokomij = 143.1 | valanginian | valanginij | valanžinij = 137.05 | hauterivian | hauterivij | otrivij = 132.6 | barremian | gallic | barremij | baremij | galij = 125.77 | aptian | aptij | apt = 121.4 | albian | albij | alb = 113.2 | upper cretaceous | kasna kreda | cenomanian | cenomanij | cenoman = 100.5 | turonian | turonij | turon = 93.9 | coniacian | senonian | konijakij | konijacij | senonij = 89.8 | santonian | santonij = 85.7 | campanian | kampanij | kampan = 83.6 | maastrichtian | maastrichtij | mastrihtij = 72.2 | cenozoic | kenozoik | tertiary <!-- Group of 2 periods, former term --> | tercijar | paleogene | paleogen | paleocene | paleocen | danian | lower paleocene | danij | rani paleocen = 66.00 | puercan | puerkan = 65 | torrejonian | torrehonij = 63.3 | selandian | middle paleocene | selandij | srednji paleocen = 61.66 | tiffanian | tif anij = 60.2 | thanetian | upper paleocene | tanetij | kasni paleocen = 59.24 | clarkforkian | klarkforkij = 56.8 | eocene | eocen | ypresian | lower eocene | mp 10 | iprezij | iprij | rani eocen = 56.00 | wasatchian | vaš ačij = 55.4 | bridgerian | bridžerij = 50.3 | middle eocene <!-- Group of two stages, not in ICS chart --> | srednji eocen | lutetian | mp 11 | lutetij | lutecij = 48.07 | uintan | uintan = 46.2 | duchesnean | dušenij = 42 | bartonian | bartonij = 41.03 | chadronian | čadronij = 38 <!-- end of middle eocene --> | priabonian | upper eocene | priabonij | kasni eocen = 37.71 | oligocene | oligocen | rupelian | lower oligocene | early oligocene | rupelij | rani oligocen | orellan | orelan = 33.90 | whitneyan | vitnij an = 33.3 | arikeean | arikej = 30.6 | chattian | upper oligocene | late oligocene | čatij | hatij | kasni oligocen = 27.30 | neogene | neogen | miocene | miocen | lower miocene | early miocene | rani miocen | aquitanian | akvitanij = 23.04 | hemingfordian | hemingfordij = 20.6 | burdigalian | burdigalij = 20.45 | barstovian | barstovij = 16.3 | middle miocene | srednji miocen | langhian | langij = 15.98 | serravallian | seravalij = 13.82 | clarendonian | klarendonij = 13.6 | upper miocene | late miocene |kasni miocen | tortonian | tortonij = 11.63 | hemphillian | hemfilij = 10.3 | messinian | mesinij = 7.246 | pliocene | pliocen | zanclean | lower pliocene | early pliocene | zanklij | rani pliocen = 5.333 | blancan | blankan = 4.75 | piacenzian | upper pliocene | late pliocene | piacentij | pjačentinij | kasni pliocen = 3.600 <!-- end of tertiary --> | quaternary | kvartar | pleistocene | pleistocen | lower pleistocene | early pleistocene | rani pleistocen | gelasian | gelasij = 2.58 | calabrian | kalabrij = 1.80 | irvingtonian | irvingtonij = 1.8 <!-- end of lower pleistocene --> | middle pleistocene | ionian | chibanian | srednji pleistocen | jonij | čibanij<!--the name "Chibanian" was formally adopted for this stage by the ICS in January 2020. The term "Ionian" was a proposed term for this same span of time.--> = 0.774<!--this date has been redefined by the ICS.--> | rancholabrean | rančolabrij = 0.24 | upper pleistocene | late pleistocene | tarantian<!--proposed name for this as-yet formally undefined stage--> | kasni pleistocen | tarantij = 0.129<!--this date has been redefined by the ICS.--> | holocene | holocen | greenlandian | lower holocene | early holocene | grenlandij | rani holocen = 0.0117 | northgrippian | middle holocene | nortgripij | srednji holocen =0.0082 | meghalayan | upper holocene | late holocene | megalaj | kasni holocen =0.0042 | | now | recent | present | current | sada | danas | sadašnjost = 0 }} round {{{2|5}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> i7r3ebvt7hgbg8sgcsvpnoxom3d9pgu 42713691 42713677 2026-10-25T17:40:38Z Edgar Allan Poe 29250 test 42713691 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#expr:{{#invoke:Period start/data|main|{{Period id|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}} round {{{2|5}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> ajhbche6ndfcpgyrvwgyh8uf3negcr5 10 132364 42713631 42713380 2026-10-25T14:36:20Z Edgar Allan Poe 29250 42713631 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{lc:{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} |hadean=archean |hadij=arhaik |isuan=swazian |arhaik=proterozoik |archean=proterozoic |proterozoic|precambrian=phanerozoic |proterozoik|prekambrij=fanerozoik |eoarchean=palaeoarchean |eoarhaik=paleoarhaik |palaeoarchean|paleoarchean=mesoarchean |paleoarhaik=mezoarhaik |mesoarchean=neoarchean |mezoarhaik=neoarhaik |neoarchean=paleoproterozoic |neoarhaik=paleoproterozoik |paleoproterozoic=mesoproterozoic |paleoproterozoik=mezoproterozoik |mesoproterozoic=neoproterozoic |mezoproterozoik=neoproterozoik |neoproterozoic=paleozoic |neoproterozoik=paleozoik |sinian=paleozoic |sinij=paleozoik |sturtian=vendian |sturtij=vendij |paleozoic=mesozoic |paleozoik=mezozoik |mesozoic=cenozoic |mezozoik=kenozoik |siderian=rhyacian |siderij=rijacij |rhyacian=orosirian |rijacij=orosirij |orosirian=statherian |orosirij=staterij |statherian=calymmian |staterij=kalimij |calymmian=ectasian |kalimij=ektazij |ectasian=stenian |ektazij=stenij |stenian=tonian |stenij=tonij |tonian=cryogenian |tonij=kriogenij |baikalian=vendian |bajkalij=vendij |riphean=aimchanian |rifej=aimchanian |aimchanian=mayanian |mayanian=cryogenian |majanij=kriogenij |cryogenian=ediacaran |kriogenij=ediakarij |ediacaran=cambrian |ediakarij=kambrij |vendian=cambrian |vendij=kambrij |merioneth=ordovician |merionet=ordovicij |cambrian=ordovician |kambrij=ordovicij |ordovician=silurian |ordovicij=silur |silurian=devonian |silur=devon |devonian=mississippian |devon=misisipij |carboniferous=permian |karbon|karbon (period)=perm |permian=triassic |perm=trijas |triassic=jurassic |trijas=jura |jurassic=cretaceous |jura=kreda |cretaceous=paleogene |kreda=paleogen |paleogene=neogene |paleogen=neogen |early ediacaran|lower ediacaran=mid ediacaran |rani ediakarij=srednji ediakarij |mid ediacaran|middle ediacaran=late ediacaran |srednji ediakarij=kasni ediakarij |terminal ediacaran|late ediacaran=early cambrian |kasni ediakarij=rani kambrij |terreneuvian|tommotian=series 2 |terenuvij|tomotij=kambrijska serija 2 |atdabanian=botomian |atdabanij=botomij |series 2|cambrian series 2=miaolingian |kambrijska serija 2=miaolingij |miaolingian|series 3|cambrian series 3=upper cambrian |miaolingij|kambrijska serija 3=kasni kambrij |middle cambrian|mid cambrian|st davids=late cambrian |srednji kambrij=kasni kambrij |manykaian|nemakit-daldynian=caerfai |early cambrian|lower cambrian|caerfai=middle cambrian |rani kambrij|caerfai=srednji kambrij |mayan=nganasanian |nganasanian|mindyallan=merioneth |nganasanij|mindyallan=merionet |late cambrian|upper cambrian|franconian|furongian|mansian=lower ordovician<!--Franconian doesn't really belong here but this'll do for a crude approximation--> |kasni kambrij|furongij=rani ordovicij |early ordovician|lower ordovician|late early ordovician=middle ordovician |rani ordovicij|kasni rani ordovicij=srednji ordovicij |middle ordovician|mid ordovician = late ordovician |srednji ordovicij=kasni ordovicij |late ordovician|upper ordovician=llandovery |kasni ordovicij=rani silur |llandovery=wenlock |landoverij=venlok |wenlock=ludlow |venlok=ladlov |ludlow=pridoli |ladlov=pridolij |pridoli|unnamed pridoli stage=lochkovian |pridolij|neimenovani kat pridolija=lohkovij |early silurian|lower silurian=late silurian |rani silur=kasni silur |late silurian|upper silurian=early devonian |kasni silur=rani devon |early devonian|lower devonian=middle devonian |rani devon=srednji devon |middle devonian|mid devonian=late devonian |srednji devon=kasni devon |late devonian|upper devonian=mississippian |kasni devon=misisipij |early carboniferous|lower carboniferous|mississippian=pennsylvanian |rani karbon|misisipij=pensilvanij |early mississippian|lower mississippian=middle mississippian |rani misisipij=srednji misisipij |middle mississippian|mid mississippian=late mississippian |srednji misisipij=kasni misisipij |late mississippian|upper mississippian=early pennsylvanian |kasni misisipij=rani pensilvanij |early pennsylvanian|lower pennsylvanian=middle pennsylvanian |rani pensilvanij=srednji pensilvanij |middle pennsylvanian|mid pennsylvanian=late pennsylvanian |srednji pensilvanij=kasni pensilvanij |late pennsylvanian|upper pennsylvanian=early permian |kasni pensilvanij=rani perm |late carboniferous|upper carboniferous|pennsylvanian=permian |kasni karbon|pensilvanij=perm |early permian|lower permian|cisuralian=middle permian |rani perm|cisuralij=srednji perm |middle permian|mid permian|guadalupian=late permian |srednji perm|gvadalupij=kasni perm |late permian|upper permian|lopingian=early triassic |kasni perm|lopingij=rani trijas |early triassic|lower triassic=middle triassic |rani trijas=srednji trijas |middle triassic|mid triassic=late triassic |srednji trijas=kasni trijas |late triassic|upper triassic=early jurassic |kasni trijas=rana jura |early jurassic|lower jurassic=middle jurassic |rana jura=srednja jura |middle jurassic|mid jurassic=late jurassic |srednja jura=kasna jura |late jurassic|upper jurassic=early cretaceous |kasna jura=rana kreda |early cretaceous|lower cretaceous=late cretaceous |rana kreda=kasna kreda |late cretaceous|upper cretaceous|senonian=paleocene |kasna kreda=paleocen |paleocene=eocene |paleocen=eocen |eocene=oligocene |eocen=oligocen |oligocene=miocene |oligocen=miocen |miocene=pliocene |miocen=pliocen |pliocene=pleistocene |pliocen=pleistocen |pleistocene|rancholabrean=holocene |pleistocen|rančolabrean=holocen <!-- these are duplicated below, and the last one is wrong --> <!-- |early paleocene|lower paleocene=middle paleocene |middle paleocene|mid paleocene=late paleocene |late paleocene|upper paleocene=early eocene |early eocene|lower eocene=middle eocene |middle eocene|mid eocene=late eocene |late eocene|upper eocene=early oligocene |early oligocene|lower oligocene=late oligocene |late oligocene|upper oligocene=early miocene |early miocene|lower miocene=middle miocene |middle miocene|mid miocene=late miocene |late miocene|upper miocene=early pliocene |early pliocene|lower pliocene=late pliocene |late pliocene|upper pliocene=holocene --> |fortunian|earliest cambrian=stage 2 |fortunij|najraniji kambrij=kat 2 kambrija |cambrian stage 2|stage 2=stage 3 |kat 2 kambrija=kat 3 kambrija |cambrian stage 3|stage 3=stage 4 |kat 3 kambrija=kat 4 kambrija |cambrian stage 4|stage 4|late early cambrian=wuliuan |kat 4 kambrija|kasni rani kambrij=vuliuanij |wuliuan|cambrian stage 5|stage 5|early middle cambrian=drumian |vuliuanij|rani srednji kambrij=drumij |drumian=guzhangian |drumij=gužangij |guzhangian=paibian |gužangij=paibij |late middle cambrian|paibian=jiangshanian |kasni srednji kambrij|paibij=đangšanij |jiangshanian=stage 10 |đangšanij=kat 10 kambrija |cambrian stage 10|stage 10=tremadocian |kat 10 kambrija=tremadokij |tremadocian=floian |tremadokij=floij |arenig|floian=dapingian |arenig|floij=dapingij |ordovician iii|dapingian|early middle ordovician=darriwilian |ordovicij iii|dapingij|rani srednji ordovicij=darivilij |darriwilian=sandbian |darivilij=sandbij |ordovician v|sandbian=katian |ordovicij v|sandbij=katij |early late ordovician=middle late ordovician |rani kasni ordovicij=srednji kasni ordovicij |ordovician vi|katian|middle late ordovician=hirnantian |ordovicij vi|katij|srednji kasni ordovicij=hirnantij |hirnantian=llandovery |hirnantij=landoverij |lochkovian=pragian |lohkovij=pragij |pragian|praghian=emsian |pragij=emsij |emsian=eifelian |emsij=ajfelij |eifelian=givetian |ajfelij=živetij |givetian=frasnian |živetij=frasnij |frasnian=famennian |frasnij=famenij |famennian=early mississippian |famenij=rani misisipij |namurian=westphalian |westphalian=stephanian |stephanian=permian |asselian=sakmarian |aselij=sakmarij |sakmarian=artinskian |sakmarij=artinskij |artinskian=kungurian |artinskij=kungurij |kungurian=roadian |kungurij=roadij |roadian|ufimian=wordian |roadij|ufimij=wordij |wordian=capitanian |wordij=kapitanij |capitanian=wuchiapingian |kapitanij=vučiapingij |wuchiapingian|longtanian=changhsingian |vučiapingij|longtanij=čangsingij |changhsingian=induan |čangsingij=induan |induan=olenekian |indij=olenekij |olenekian|spathian=anisian |olenekij|spatij=anisij |hydaspian=pelsonian |pelsonian=illirian |anisian|illirian=ladinian |anisij|ilirij=ladinij |lower ladinian=middle ladinian |rani ladinij=srednji ladinij |middle ladinian=upper ladinian |srednji ladinij=kasni ladinij |ladinian|upper ladinian=carnian |ladinij|kasni ladinij=karnij |carnian=norian |karnij=norij |norian=rhaetian |norij=retij |rhaetian=hettangian |retij=hetangije |hettangian=sinemurian |hetangije=sinemurij |sinemurian=pliensbachian |sinemurij=plinsbahij |pliensbachian=toarcian |plinsbahij=toarcij |toarcian=aalenian |toarcij=aalenij |aalenian=bajocian |aalenij=bajocij |bajocian=bathonian |bajocij=batonij |bathonian=callovian |batonij=kalovij |callovian=oxfordian |kalovij=oksfordij |oxfordian=kimmeridgian |oksfordij=kimeridžij |kimmeridgian=tithonian |kimeridžij=titonij |tithonian=berriasian |titonij=berijasij |berriasian=valanginian |berijasij=valanginij |valanginian=hauterivian |valanginij=hauterivij |hauterivian|neocomian=barremian |hauterivij|neokomij=barremij |barremian=aptian |barremij=apt |aptian=albian |aptij=albij |albian=cenomanian |albij=cenomanij |cenomanian=turonian |cenomanij=turonij |turonian|gallic=coniacian |turonij|galij=konijakij |coniacian=santonian |konijakij=santonij |santonian=campanian |santonij=kampanij |campanian=maastrichtian |kampanij=maastrichtij |maastrichtian=early paleocene |maastrichtij=rani paleocen |early paleocene|lower paleocene=middle paleocene |rani paleocen=srednji paleocen |middle paleocene|mid paleocene=late paleocene |srednji paleocen=kasni paleocen |late paleocene|upper paleocene=early eocene |kasni paleocen=rani eocen |early eocene|lower eocene=middle eocene |rani eocen=srednji eocen |middle eocene|mid eocene=late eocene |srednji eocen=kasni eocen |late eocene|upper eocene=early oligocene |kasni eocen=rani oligocen |early oligocene|lower oligocene=late oligocene |rani oligocen=kasni oligocen |late oligocene|upper oligocene=early miocene |kasni oligocen=rani miocen |early miocene|lower miocene=middle miocene |rani miocen=srednji miocen |middle miocene|mid miocene=late miocene |srednji miocen=kasni miocen |late miocene|upper miocene=early pliocene |kasni miocen=rani pliocen |early pliocene|lower pliocene=late pliocene |rani pliocen=kasni pliocen |late pliocene|upper pliocene=early pleistocene |kasni pliocen=rani pleistocen |early pleistocene|lower pleistocene=middle pleistocene |rani pleistocen=srednji pleistocen |middle pleistocene|mid pleistocene=late pleistocene |srednji pleistocen=kasni pleistocen |late pleistocene|upper pleistocene=early holocene |kasni pleistocen=rani holocen |early holocene|lower holocene=middle holocene |rani holocen=srednji holocen |middle holocene=late holocene |srednji holocen=kasni holocen |rhuddanian=aeronian |rudanij=aeronij |aeronian=telychian |aeronij=teličij |telychian=sheinwoodian |teličij=šinvudij |sheinwoodian=homerian |šinvudij=homerij |homerian=gorstian |homerij=gorstij |gorstian=ludfordian |gorstij=ludfordij |ludfordian=pridoli |ludfordij=pridolij |tournaisian=visean |turnezij=vizej |visean=serpukhovian |vizej=serpuhovij |serpukhovian=bashkirian |serpuhovij=baškirij |bashkirian=moscovian |baškirij=moskovij |moscovian=kasimovian |moskovij=kasimovij |kasimovian=gzhelian |kasimovij=gželij |gzhelian=asselian |gželij=aselij |puercan=torrejonian |puerkan=torrejonij |torrejonian=tiffanian |torrejonij=tifanij |tiffanian=clarkforkian |tifanij=klarkforkij |clarkforkian=wasatchian |klarkforkij=vašačij |wasatchian=bridgerian |vašačij=bridžerij |bridgerian=uintan |bridžerij=uintan |uintan=duchesnean |dušenij=čadronij |duchesnean=chadronian |dušenij=čadronij |chadronian=orellan |čadronij=orelan |orellan=whitneyan |orelan=vitnijan |whitneyan=arikareean |vitnijan=arikarean |arikareean=hemingfordian |arikarean=hemingfordij |hemingfordian=barstovian |hemingfordij=barstovij |barstovian=clarendonian |barstovij=klarendonij |clarendonian=hemphillian |klarendonij=hemfilij |hemphillian=blancan |hemfilij=blankan |blancan=irvingtonian |blankan=irvingtonij |irvingtonian=rancholabrean |irvingtonij=rančolabrean |danian=selandian |danij=selandij |selandian=thanetian |selandij=tanetij |thanetian=ypresian |tanetij=iprezij |ypresian=lutetian |iprezij=lutetij |mp 10=mp 11 |lutetian|mp 11=bartonian |lutetij=bartonij |bartonian=priabonian |bartonij=priabonij |priabonian=rupelian |priabonij=rupelij |rupelian=chattian |rupelij=čatij |chattian=aquitanian |čatij=akvitanij |aquitanian=burdigalian |akvitanij=burdigalij |burdigalian=langhian |burdigalij=langij |langhian=serravallian |langij=seravalij |serravallian=tortonian |seravalij=tortonij |tortonian=messinian |tortonij=mesinij |messinian=zanclean |mesinij=zanklij |zanclean=piacenzian |zanklij=pjačentinij |piacenzian=gelasian |pjačentinij=gelasij |gelasian=calabrian |gelasij=kalabrij |calabrian=chibanian |kalabrij=čibanij |chibanian|ionian=late pleistocene |čibanij|jonij=kasni pleistocen |tarantian=greenlandian |tarantij=grenlandij |greenlandian=northgrippian |grenlandij=nortgripij |northgrippian=meghalayan |nortgripij=megalaj |tertiary=quaternary |tercijar=kvartar |neogene=quaternary |neogen=kvartar |late holocene|upper holocene|meghalayan|holocene|quaternary|cenozoic|phanerozoic|now|recent|present=now |kasni holocen|gornji holocen|megalaj|holocen|kvartar|kenozoik|fanerozoik|sada|danas|sadašnjost=sada |misisipij=pensilvanij |pensilvanij=perm |paibij=đangšanij |floij=dapingij |dapingij=darivilij |sandbij=katij |katij=hirnantij |baremij=aptij |{{{1|{{PAGENAME}} }}} }}<noinclude>{{template doc}}</noinclude> nl7ei2r8lq1w4qj0su1orjts3wf5ul9 0 149595 42713625 42417629 2026-10-25T13:45:53Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713625 wikitext text/x-wiki {{Regija (HR) | ime= Sjeverozapad<br /><small>Noordwes ([[afrikaans]])</small><br /><small>North West ([[Engleski jezik|engleski]])</small><br /><small>Bokone Bophirima ([[Tswana jezik|tswana]])</small> | ime_genitiv = Sjeverozapada | slika = Map of South Africa with the North West highlighted.svg | slika_opis = Položaj provincije na karti Južne Afrike | nalazi_se_u_sastavu= [[Južna Afrika|Južnoafričke Republike]] | upravni_oblik= [[Provincije Južnoafričke Republike|provincija]] | službeni_jezik= [[Tswana jezik|tswana]]<br />[[afrikaans]]<br />[[engleski jezik|engleski]] | glavni_grad= [[Mahikeng]] | vladar= Thandi Modise <ref>{{Cite web |title=Member of the Executive Council |url=http://www.nwpg.gov.za/Cabinet.asp |access-date=2012-02-29 |archive-date=2012-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216060428/http://www.nwpg.gov.za/Cabinet.asp |dead-url=yes }}</ref> | titula_vladara= [[premijer]] | površina= 106512 | stanovnika= 3669349 | pozivni_broj= | web= www.nwpg.gov.za/ | komentar= osnovana [[27. 4.|27. aprila]] [[1994]]. |}} '''Sjeverozapad''' ([[afrikaans]]: ''Noordwes'', [[Engleski jezik|engleski]]: ''North West'', [[Tswana jezik|tswana]]: ''Bokone Bophirima'') je jedna od devet [[Provincije Južnoafričke Republike|provincija]] [[Južna Afrika|Južnoafričke Republike]], koja se nalazi na istoku države na centralnoj visoravni [[Highveld]]. [[Glavni grad]] je [[Mahikeng]], a najveći [[Rustenburg]].<ref name=brit/> Provincija Sjeverozapad je osnovana nakon prvih slobodnih općih izbora u zemlji [[1994]]. i rušenja [[apartheid]]a, njen teritorij je složen od teritorija nekadašnjih provincija [[Provincija Transvaal|Transvaal]] i [[Kaap]] i teritorija [[bantustan]]a [[Bophuthatswana]]. == Geografija == Provincija Sjeverozapad se prostire na 106 512 [[kvadratni kilometar|km²]] <ref name=brit/> i površinom je šesta po veličini [[Južna Afrika|južnoafrička]] [[Provincije Južnoafričke Republike|provincija]].<ref name="prov">{{cite web | url =http://www.southafrica.info/about/geography/provinces.htm | title =''The nine provinces of South Africa'' | accessdate =11. 02. 2012 | language =engleski | publisher =Brand South Africa }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ona sa sjevera graniči sa [[Bocvana|Botswanom]], sa sjeveroistoka sa provincijom [[Limpopo]], sa istoka sa provincijom [[Gauteng]], sa jugoistoka sa provincijom [[Slobodna Država]] a sa jugozapada sa provincijom [[Sjeverni Kaap]].<ref name=brit/> ''Sjeverozapad'' se prostire po visoravni [[Highveld]], od rijeke [[Vaal]] na jugu koja formira granicu sa provincijom [[Slobodna Država]] do rijeke [[Molopo]] na istoku koja formira granicu sa provincijom [[Limpopo]]. Teren provincije je uglavnom [[travnjak|travnata]] [[savana]], prošarana rijetkim drvećem.<ref name=brit/> Na jugu se prostiru slane doline. ''Sjeverozapad'' ima jedan poznati [[nacionalni park]] - Pilanesberg, sa brojnim divljim životinjama, pored kojeg se nalazi danas slavni [[Sun City (Južnoafrička Republika)|Sun City]] (južnoafrički [[Las Vegas]]) sa brojnim [[hotel]]ima i [[kockarnica]]ma, udaljen 200&nbsp;km od [[Johannesburg]]a, u pravcu sjeverozapada. [[Datoteka:Map of the North West with districts labelled (2011).svg|thumb|left|240px|Administrativna podjela provincije]] == Klima == Prosječne ljetne temperature kreću se od 17° do 31&nbsp;°C, a zimske od 3° do 21&nbsp;°C. Prosječna godišnja količina oborina je oko 500&nbsp;mm,<ref name=brit/> većina kiša padne od oktobra do aprila. == Stanovništvo == Prema popisu iz [[2001]]. u provinciji je živjelo 3 669 349 stanovnika.<ref name=stat>{{cite web | url =http://www.statssa.gov.za/census01/html/default.asp | title =''Census 2001 at a glance'' | accessdate =15. 02. 2012 | language =engleski | publisher =South Africa/Population Census | archivedate =2005-12-12 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20051212080936/http://www.statssa.gov.za/census01/html/default.asp | deadurl =yes }}</ref> Više od devet desetina stanovnika su [[negroidi|crnci]] koji uglavnom govore [[Tswana jezik|tswanu]] i žive po selima, bijelaca ima manje od jedne desetine i oni uglavnom govore [[afrikaans]].<ref name=brit/> == Privreda, transport i školstvo == [[Datoteka:Pilanesberg-Salt lick-001.jpg|thumb|left|240px|Rezervat Pilanesberg]] [[Datoteka:Suncity (Südafrika).jpg|thumb|right|260px|Jedan od hotela u [[Sun City (Južnoafrička Republika)|Sun Cityju]]]] Glavna grana privrede je [[rudarstvo]], iskapaju se [[dijamant]]i, [[platina]], [[kromit]], [[zlato]] (kod grada Klerksdorp) i [[uran]].<ref name=brit>{{cite web | url =http://www.britannica.com/EBchecked/topic/419482/North-West | title =''North West'' | accessdate = 23. 02. 2012 | language=engleski | publisher=Encyclopædia Britannica }}</ref> [[Stočarstvo]] je važna grana privrede ove provincije, osobito [[ovčarstvo]] i [[govedarstvo]].<ref name=brit/> Po čitavoj provinciji uzgaja se [[kukuruz]], [[kikiriki]], [[pšenica]] i [[duhan]], a [[agrumi]] ([[naranča|naranče]], [[limun]]i) na sjeveroistoku.<ref name=brit/> Provincija ima jedan [[univerzitet]]: ''Univerzitet Sjeverozapada'' u gradiću [[Potchefstroom]]u.<ref name=brit/> Provincija Sjeverozapad je dobro povezane sa ostalim provincijama i susjednim državama, dobrim cestama i željeznicom. == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|North West (South African province)}} * [https://web.archive.org/web/20100527022000/http://www.nwpg.gov.za/ Službene stranice provincijske vlade] {{en icon}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/419482/North-West ''Sjeverozapad'' na portalu Encyclopædia Britannica] {{en icon}} {{Provincije u Južnoafričkoj Republici‎}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sjeverozapad (Južna Afrika)| ]] [[Kategorija:Provincije Južne Afrike]] jx5l242mskwabuz1zt9jm6tkaqktm7a 0 153654 42713755 42267007 2026-10-25T19:31:43Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713755 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:VukKaradzic.jpg|thumb|[[Vuk Stefanović Karadžić]]]] [[Datoteka:Dijalekti-Štokavskog-narečja.svg|thumb|desno|[[Štokavski dijalekti]]]] '''Srbi svi i svuda''' je naziv spisa [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuka Stefanovića Karadžića]] iz [[19. vek|XIX vijeka]], u kojem on zastupa tezu da su svi govornici [[štokavština|štokavštine]], bez obzira na vjeru, tradiciju ili regionalnu pripadnost, u stvari [[Srbi]]. Tako je Vuk među Srbe ubrajao i današnje [[Crnogorci|Crnogorce]], [[Bošnjaci|Bošnjake]] i [[Makedonci|Makedonce]]. Spis je objavljen [[1849]]. godine u [[Beč]]u, kao deo knjige ''[[Kovčežić za istoriju, jezik i običaje Srba sva tri zakona]]'', ali je napisan još [[1836]]. Vuk u članku tvrdi da su Srbi svi koji govore srpskim jezikom, a srpskim jezikom naziva sve [[Štokavski govori|štokavske govore]]. Tako on zaključuje da postoje "Srbi triju zakona" (odnosno vera), ali samo oni „grčkog zakona“ (pravoslavne vere) sebe zovu Srbima ili „Srbljima“, a ostali „ovoga imena neće da prime“, pa se oni „zakona turskoga“ nazivaju [[Turci]]ma, a oni „zakona rimskoga“ sebe zovu po mestima u kojima žive, npr. [[Slavonci]], [[Bosanci]] (ili [[Bošnjaci]]), [[Dalmatinci]], [[Dubrovčani]] ili u Bačkoj [[Bunjevci]]ma, u Sremu, Slavoniji i Hrvatskoj [[Šokci]]ma, a oko Dubrovnika i po Boci [[Latini]]ma. Vuk je smatrao da je štokavski dijalekt srpski, a da je pravi hrvatski narodni jezik može samo [[čakavski dijalekt]] (dok je [[kajkavski dijalekt]] slovenački), pa je shodno primeni ove teorije teritorija na kojoj žive većinom Hrvati svedena na Istru, severni deo istočne obale Jadrana i na većinu jadranskih ostrva. {{izdvojeni citat|..."tri milijuna su zakona grčkog (pravoslavci), a od ostala dva milijuna dvie trećine zakona turskog (muslimani), a jedna trećina rimskog... Svi pametni Ijudi i od grčkog i od rimskijeh Srba, priznaju, da su jedan narod, samo je onima rimskog zakona još težko Srbima nazivati se, ali će se po svojoj prilici i tome pomalo naviknuti, jer ako ne će, da su Srbi, oni nemaju nikakoga narodnoga imena".}} Iako ovo nije bila originalna Vukova zamisao, već mišljenje prisutno u ranoj slavistici XIX veka ([[Josef Dobrovský]], [[Pavel Josef Šafařik]]), neki Vukovi savremenici su je ocenjivali kao pristrasnost i nacionalizam. U narednim godinama su objavljeni kritički osvrti više hrvatskih autora u kojima se pobija Karadžićev jezički pansrbizam (spisi [[Bogoslav Šulek|Bogoslava Šuleka]], [[Ante Starčević]]a, [[Mirko Bogović|Mirka Bogovića]], [[Adolf Veber Tkalčević|Adolfa Vebera Tkalčevića]] i drugih). == Izvori == {{Izvori}} == Povezano == * [[Vuk Karadžić]] * [[Štokavski dijalekti]] * [[Srpskohrvatski jezik]] * [[Srbohrvati]] * [[Načertanije]] == Vanjske veze == * [http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:Tn5m44-3zgwJ:www.slobodanpraljak.com/MATERIJALI/RATNI%2520DOKUMENTI/VELIKOSRPSKA%2520IDEOLOGIJA%2520(GARASANIN,KARADZIC,MEMORANDUM%2520SANU)/2.pdf+srbi+svi+i+svuda&hl=hr&gl=hr&pid=bl&srcid=ADGEEShLLKKDI1Z9ze-K-Fe9SK12wGtt-QzgLhh7no1ZNFrwTgqYDj7agg2zoizoMVhC7BmPheZbSwIsiE_nb0pAFmCHjE5BuXYV-qJ-_cyQmRhOou4xB9MyRMS7YcLqsDBVJ_aq5R4X&sig=AHIEtbQsVfTxq-PEv9xWWJOptNOczE-PKA Srbi svi i svuda] (docs.google.com), odn. [http://www.rastko.rs/filologija/vuk/vkaradzic-srbi.html direktno na rastko.rs]. * [https://web.archive.org/web/20210307235544/https://googleads.g.doubleclick.net/pagead/html/r20210303/r20190131/zrt_lookup.html Rad "Srbi svi i svuda – „Hrvatske zemlje" bez Hrvata", napisan u okviru projekta Srpsko društvo između tradicionalnog i modernog u 20. veku (2161), Beograd.] [[Kategorija:Srpske knjige]] [[Kategorija:Srpski jezik]] ootnbdx6gkfaedc5yaml2y8vm3gpvpd 0 155654 42713861 42452917 2026-10-26T08:23:45Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713861 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar |Ime = The Shangri-Las |Background = group_or_band |Slika = Shangri1.jpg |Slika_opis= '''The Shangri-Las''' slijeva nadesno: Betty Weiss, Mary Ann Ganser, Marge Ganser, Mary Weiss |Porijeklo = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] |Žanr = [[Pop music|Pop]] |Period = 1963–1968 |Diskografska_kuća = [[Red Bird Records]] (1964-66)<br />[[Mercury Records]] (1966-67) |Povezani_izvođači = Mary Weiss |Bivši_izvođači = [[Mary Weiss]]<br />Elizabeth "Betty" Weiss<br />Marguerite "Marge" Ganser<br />Mary Ann Ganser }} '''''The Shangri-Las''''' je bio [[sjedinjene Američke Države|američki]] ženski vokalni [[pop]] bend ([[girl group]]) koji je djelovao od 1963. od 1968. Činila su ga dva para sestara - [[Mary Weiss|Mary]] (1948 -) i Betty Weiss (1946-) te sestre-blizanke Marge (1948 - 1996) i Mary Ann Ganser (1948 - 1970). Za njih je bilo karakteristično da se, za razliku od mnogih tadašnjih drugih girl grupa, nisu nastojale predstaviti kao "dobre" djevojke, odnosno da nisu krili svoje porijeklo iz "problematičnih" dijelova njujorškog [[Queens]]a. Sa pjesmama kao što su ''[[Leader of the Pack]]'' i ''[[Remember (Walking in the Sand)]]'' su uspjele doći na vrhove top-liste, ali taj uspjeh nisu uspjeli ponoviti u godinama koje su slijedile, te je došlo do raspada benda. == Literatura == * [http://www.spectropop.com/Shangri-Las/index.htm "Shangri-Las 77!"], footnote 4, by Phil X Milstein, Spectropop == Vanjske veze == * [http://www.TheShangri-las.com The Shangri-Las.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218100620/http://theshangri-las.com/ |date=2014-12-18 }} * [http://www.redbirdent.com/slas1.htm Out In The Streets, The Story of The Shangri-Las] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622221317/http://www.redbirdent.com/slas1.htm |date=2015-06-22 }}, an extensive article by John J. Grecco] * [http://www.STONEWALLvets.org/songsofStonewall-5.htm "Songs of The Stonewall Club" featuring Mary Weiss & The Shangri-Las] * [http://www.loti.com/sixties_music/The_Shangri-Las.htm Article by David Galassie] * [http://www.nortonrecords.com/ Norton Records] Mary Weiss' new label. Site includes extensive 2006 interview with Mary, and discography] * [https://web.archive.org/web/20120503062057/http://www.maryweiss.com/ Mary Weiss official web site] * [http://www.myspace.com/MaryWeiss Mary Weiss' page on MySpace] * [http://www.discollective.com/guest/Mary-Weiss Mary Weiss Guest List at Discollective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928171415/http://www.discollective.com/guest/Mary-Weiss |date=2011-09-28 }} * [http://www.nydailynews.com/entertainment/music/story/501152p-421765c.html Leader of the pack, and back] * [http://larecord.com/interviews/2008/08/09/mary-weiss-i-was-a-puppy/ August 2008 Interview] with [[L.A. Record]] === Audio-snimke === * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=7728783 Interview with Mary Weiss] from ''Fresh Air'' radio program, NPR Podcast, March 6, 2007 * [http://www.wfmu.org/playlists/TM Interview with Mary Weiss] from WFMU-FM, Real Audio archive, October 9, 2007 {{DEFAULTSORT:Shangri-Las, The}} [[Kategorija:Američke pop-grupe]] cxobwnts18z2y6xu7hf92hxjkmlz3cd 0 171834 42713612 1198366 2026-10-25T12:56:14Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rani pleistocen]] 42713612 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rani pleistocen]] byip9sv794qz1jzkg02oze9g9q9rpcb 0 171835 42713613 1198386 2026-10-25T12:56:19Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rani pleistocen]] 42713613 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rani pleistocen]] byip9sv794qz1jzkg02oze9g9q9rpcb 0 171841 42713615 1198378 2026-10-25T12:57:20Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kasni pleistocen]] 42713615 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasni pleistocen]] c3k4a0yhaffeb9rmretnzhfr62h76yt 0 171846 42713616 1198389 2026-10-25T12:57:25Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kasni pleistocen]] 42713616 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasni pleistocen]] c3k4a0yhaffeb9rmretnzhfr62h76yt 0 172168 42713766 42690005 2026-10-25T21:03:24Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713766 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Demografija |ime = Demografija Južnog Sudana |slika2 = NSRW Africa Dinka.png |tekst_slike2 = Pripadnik naroda Dinke |br_stanovnika = 8.260.490 |gustina = 13.3 st./km² |priraštaj = 28.5 |natalitet = 50.5 |mortalitet = 22.0 |život_duž = 42.0 |fertilitet = 6.70 |odojčad_smrt = 102.0 |migracije = n/p |0-14_god = 44,3 |15-64_god = 53 |65_god = 2,7 |ukupno_pol = 1,07 |0-14_pol = 1,12 |15-64_pol = 1,02 |65_pol = 1,36 |nacionalnost = Južnosudanci |etnik_većina = [[Dinke]], [[Nuer]], [[Azande]] |etnik_manjina = [[Bari (narod)|Bari]], [[Šiluk]] |jezik_zvanični = [[engleski jezik|engleski]] |jezik_ostalo = [[dinka jezik|dinka]], [[nuerski jezik|nuerski]], [[šiluk jezik|šiluk]], [[bari jezik|bari]], [[arapski jezik|arapski]] }} '''[[Južni Sudan]]''' je država centralne [[Afrika|Afrike]] u kojoj živi približno 7 do 9 miliona stanovnika, koji žive na oko 620.000&nbsp;km². Stanovništvo ove zemlje je etnički veoma raznoliko i sastoji se iz preko 200 [[narod]]a. Shodno tome veliki je i broj [[jezik]]a koji se koristi na ovom prostoru. Najgušće su naseljeni južni delovi zemlje, a najveći gradovi su [[Džuba]], [[Malakal]], [[Vav]], [[Jambjo]] i dr. U pogledu [[religija|religijske]] pripadnosti, narodi Južnog Sudana ispovedaju najviše [[hrišćanstvo]], ali značajan udeo čine i tradicionalna afrička verovanja ([[animizam]], [[spiritualizam]]). == Razmeštaj stanovništva == Posmatrajući razmeštaj stanovnika po regijama, uočljivo je da u [[Bahr el Gazal (regija)|Bahr el Gazalu]] i [[Gornji Nil (regija)|Gornjem Nilu]] živi po 2.500.000 stanovnika, dok samo u južnom delu zemlje u [[Ekvatorija (regija)|Ekvatoriji]] ima čak 4.500.000 stanovnika. Prema procenama misije [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] u [[Sudan]]u, Južni Sudan naseljava između 7,5 i 9,7 miliona ljudi<ref>{{Cite web |url=http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm |title=UN Sudan |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archivedate=2011-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103175900/http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm |deadurl=yes }}</ref>. Na osnovu zvaničnog popisa na teritoriji Sudana koji je sproveden [[2008.]] godine, komisija je došla do brojke od 8.260.490<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Popis stanovništva u Sudanu 2008. godine |accessdate= 24. 6. 2011.|last= |first= |date= |work= |publisher=}}</ref> stanovnika u Južnom Sudanu, dok su sa druge strane vlasti te zemlje naredne godine došli do brojke od 11-13 miliona<ref>{{Cite web |url=http://www.sudantribune.com/Sudan-census-committee-say,31005 |title=Procena broja stanovnika vlasti Južnog Sudana 2009. godine |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2011-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215003616/http://www.sudantribune.com/Sudan-census-committee-say,31005 |dead-url=yes }}</ref>. Najgušće naseljen vilajet je [[Centralna Ekvatorija]] sa gradom [[Džuba]], gde živi preko 2,5 miliona ljudi ili preciznije 109 stanovnika po km². Sa druge strane, najređe naseljeni su [[Istočna Ekvatorija]] sa 2,7 st./km² i [[Zapadni Bahr el Gazal]] sa 3,5 st./km². Glavni grad [[Džuba]] je najveći grad Južnog Sudana sa 250.000 stanovnika prema procenama iz [[2008.]] godine<ref>{{Cite web |url=http://www.tripwiser.com/trip_destination-Juba_Sudan?itiNodeId=8a8c80fe18ab78760118ac5f68cd2290&eType=site |title=Stanovništvo Džube 2008. godine |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717105330/http://www.tripwiser.com/trip_destination-Juba_Sudan?itiNodeId=8a8c80fe18ab78760118ac5f68cd2290&eType=site |archive-date=2011-07-17 |url-status=dead}}</ref>. Slede [[Malakal]] (165.000), [[Vav]] (137.000) i [[Rumbek]] (100.000). == Narodi == U Južnom Sudanu živi veliki broj [[narod]]a, tačnije oko 200 etničkih grupa. Mnoge od njih broje svega stotinak ili nešto više pripadnika, ali su očuvale svoj indentitet, [[jezik]] i [[običaj]]e. Najbrojniji narod ove zemlje su [[Dinke]], kojih ima između 2,5 i 3 miliona, što čini trećinu ukupnog broja stanovnika<ref>{{Cite web |url=http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/DinkaJieng/tabid/189/Default.aspx |title=Narod Dinke u Južnom Sudanu |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2013-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621200441/http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/DinkaJieng/tabid/189/Default.aspx |dead-url=yes }}</ref>. Druga najvažnija grupa Južnog sudana je [[Nuer]], tradicionalni neprijatelji Dinki, kojih ima oko 2 miliona<ref>{{Cite web |url=http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/NuerNaath/tabid/223/Default.aspx |title=Narod Nuer u Južnom Sudanu |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2011-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102114421/http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/NuerNaath/tabid/223/Default.aspx |dead-url=yes }}</ref>. Dinke živi širom severnog i centralnog dela zemlje u [[vilajet]]ima [[Severni Bahr el Gazal]], [[El Buhajrat]], [[Varab]], [[Zapadni Bahr el Gazal]] i manjim delom [[Gornji Nil]], dok sa druge strane Nueri čine većinu u istočnom delu države u vilajetu [[Džonglej]] i jednim delom Gornji Nil i El Vahda. Slede ih [[Azande]] na jugozapadu zemlje u vilajetu [[Zapadna Ekvatorija]] kojih ima oko jedan milion<ref>{{Cite web |url=http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/Azande/tabid/179/Default.aspx |title=Narod Azande u Južnom Sudanu |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718104018/http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/Azande/tabid/179/Default.aspx |dead-url=yes }}</ref>. Značajan udeo čine i etničke grupe [[Šiluk]] na severoistoku Južnog Sudana (500.000)<ref>{{Cite web |url=http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/Shillukchollo/tabid/230/Default.aspx |title=Narod Šiluk u Južnom Sudanu |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2020-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613144011/http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/Shillukchollo/tabid/230/Default.aspx |dead-url=yes }}</ref>, pa zatim [[Lotuka]], [[Bari (narod)|Bari]], [[Kuku]] i dr. Na severozapadu živi i značajna zajednica [[sudan]]skih [[Arapi|Arapa]]. == Jezici i religija == Zvanični jezici Južnog sudana su [[arapski jezik|arapski]] i [[engleski jezik|engleski]]. Oba su u ravnopravnoj upotrebi i njime se služi većina stanovnika. Arapski je „narodni“ jezik, dok se engleski koristi u [[politika|politici]], [[pravo|pravima]], [[nauka|nauci]] i [[obrazovanje|obrazovanju]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/The_Draft_Transitional_Constitution_of_the_ROSS2-2.pdf |title=Jezici Južnog Sudana prema Ustavu |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629170732/http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/The_Draft_Transitional_Constitution_of_the_ROSS2-2.pdf |dead-url=yes }}</ref>. Nakon proglašenja [[nezavisnost]]i, koja se očekuje [[9. jul]]a [[2011.]] godine, jedini zvanični jezik ostaće engleski. Osim pomenutih, u Južnom Sudanu u upotrebi je i nekoliko regionalnih jezika. Najviše govornika služi se [[dinka jezik|jezikom dinka]], oko 2-3 miliona, sledi ga [[nuerski jezik]] sa približno milion govornika, [[zande jezik|zande]] takođe oko milion, zatim [[bari jezik|bari]] i [[šiluk jezik|šiluk]] sa po 420, odnosno 200 hiljada<ref>{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=sd |title=Jezici Južnog Sudana |accessdate= 24. 6. 2011.|last= |first= |date= |work= |publisher=}}</ref>. Osim pomenutih u upotrebi su još oko 150 različitih jezika, kojima se služe etničke grupe širom Južnog Sudana. Na osnovu nekih izvora u Južnom Sudanu su najzastupljenija tradicionalna afrička verovanja ([[animizam]], [[spiritualizam]], [[totemizam]]), sa izraženom [[hrišćanstvo|hrišćanskom]] manjinom<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5424.htm |title=Verovanja u Sudanu |accessdate= 24. 6. 2011.|last= |first= |date= |work= |publisher=}}</ref>. Međutim, prema navodima iz [[2011.]] godine, čak četiri miliona stanovnika Južnog Sudana, tj. približno polovina od ukupnog broja praktikuje hrišćanstvo i pripada [[anglikanska zajednica|anglikanskoj crkvi Sudana]]<ref>{{Cite web |url=http://www.episcopalchurch.org/79425_127406_ENG_HTM.htm |title=Religija u Južnom Sudanu |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2011-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726033658/http://www.episcopalchurch.org/79425_127406_ENG_HTM.htm |url-status=dead }}</ref>. Uprkos tome, veliki broj naroda Južnog Sudana zadržao je svoja tradicionalna verovanja i običaje. Tako [[Dinke]], veruju u [[duh]]ove predaka, sa kojima komuniciraju preko medijuma u svojim [[dom]]ovima<ref>{{Cite web |url=http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/DinkaJieng/tabid/189/Default.aspx |title=Običaji Dinka |accessdate=24. 6. 2011. |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2013-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621200441/http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/DinkaJieng/tabid/189/Default.aspx |dead-url=yes }}</ref>. == Galerija == <center> <gallery> Datoteka:AlekWek.jpg|Alek Vek - Dinka Datoteka:Richard Buchta - Nyam-Nyam Warriors, from The History of Mankind, Vol.III, by Prof. Friedrich Ratzel, 1898.jpg|Azande ratnici Datoteka:Richard Buchta - Bari girl II.jpg|Žena naroda Bari Datoteka:NSRW Africa Shilluk.png|Narod Šiluk Datoteka:Southern Sudan Ethnicity Map-sr.svg|Narodi J. Sudana Datoteka:Southern Sudan Linguistic Map-sr.svg|Jezici J. Sudana Datoteka:Southern Sudan Religion Map-sr.svg|Religija J. Sudana </gallery> <center> == Povezano == * [[Južni Sudan]] * [[Politika Južnog Sudana]] * [[Istorija Južnog Sudana]] * [[Geografija Južnog Sudana]] == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * Vujadinović, S. (2009): ''Regionalna geografija Afrike'', Geografski fakultet, Beograd. * Grupa autora (2006): ''Atlas Afrike'', Monde Neuf-Politika, Beograd * Grupa autora (2004): ''Enciklopedijski atlas sveta'', Mono i Manjana, Beograd == Vanjske veze == {{Commonscat|Demographics of South Sudan}} * [http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/tabid/71/Default.aspx Narodi Južnog Sudana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628202209/http://www.gurtong.net/Peoples/PeoplesProfiles/tabid/71/Default.aspx |date=2011-06-28 }} {{en}} * [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=sd Jezici Južnog Sudana] {{en}} * [http://www.goss.org/ Zvanična prezentacija Vlade Južnog Sudana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225222250/http://www.goss.org/ |date=2015-12-25 }} {{en}} {{JSudan}} [[Kategorija:Južni Sudan]] 2b1nvqhtsvo74vsrms73ly7wtodu0h1 0 188582 42713866 42405057 2026-10-26T09:36:34Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713866 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Tihany | ime_genitiv = | izvorno_ime = | slika_panorama =Tihany_légifotó1.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike=Panorama Tihanya iz zraka, sa malim unutrašnjim [[jezero]]m Belsõ-tó | slika_zastava= | slika_zastava_veličina= | slika_pečat = | slika_pečat_veličina = | slika_grb = | slika_grb_veličina = | slika_amblem_prazno = | slika_amblem_prazno_veličina = | slika_amblem_prazno_opis = | slika_lokacijska_karta_država =Mađarska | širina-stupnjevi =47 | širina-minute =03 | širina-oznaka= N | dužina-stupnjevi =18 | dužina-minute =02 | dužina-oznaka= E | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Mađarska}} | lokacija1_ime =[[Županije u Mađarskoj|Županija]] | lokacija1_info =[[Veszprém (županija)|Veszprém]] | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | lokacija3_ime = | lokacija3_info = | dijelovi = | vrsta_dijelova = | titula_vođe=[[gradonačelnik]] | ime_vođe = Imre Tósoki | površina_bilješke = | površina_ukupna = | površina_kopna = | površina_vode = | postotak_vode = | površina_uža = 27.33 [[km²]]<ref name=mam/> | površina_šira = | površina_prazno1_ime = | površina_prazno1 = | površina_prazno2_ime = | površina_prazno2 = | visina = | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2015]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo = | stanovništvo_gustoća= | stanovništvo_uže =1,369<ref name=mam/> | stanovništvo_uže_gustoća = 50.1 stan./[[km²]]<ref name=mam/> | stanovništvo_šire = | stanovništvo_šire_gustoća = | vremenska_zona=[[UTC+1]] | utc_pomak =+2 | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST= | poštanski_broj =8175 | pozivni_broj=088 | gradovi_prijatelji = | web_stranica =[http://www.tihany.hu/ www.tihany.hu/] | bilješke = }} '''Tihany''' je [[selo|naselje]] na [[jugozapad]]u [[Mađarska|Mađarske]] od 1,369 stanovnika<ref name=mam>{{cite web | url =http://www.citypopulation.de/php/hungary-veszprem.php | title =Hungary: Veszprém | accessdate = 01. 05. 2016. | language=engleski | publisher=City population}}</ref>, koji [[državna uprava|administrativno]] podpada pod [[Veszprém (županija)|Županiju Veszprém]]. == Geografija == Tihany leži na [[sjever]]noj [[obala|obali]] [[Balaton (jezero)|Jezera Balaton]], na najvećem istoimenom [[poluotok]]u tog jezera, udaljen desetak [[km]] [[jug|južno]] od [[Veszprém]]a. [[Poluotok]] je [[geologija|geološki]] vrlo interesantan i neobičan, zbog davno ugasle [[vulkan]]ske aktivnosti - ima dva manja [[jezero|jezera]] ''Belsõ-tó'' i ''Külsõ-tó'' koja imaju višu razinu vode, od [[Balaton (jezero)|Jezera Balaton]] u kom leže.<ref name=brit/> Pored toga po poluotoku ima i puno [[termalni izvor|termalnih izvora]] i [[gejzir]]a, od kojih je najpoznatiji - Aranyház (Zlatna kuća).<ref name=brit/> ==Historija== Za [[Antički Rim|rimskih]] vremena na [[poluotok]]u se nalazila njihova [[fortifikacija|utvrda]].<ref name=brit/> Selo Tihany izraslo je u [[srednji vijek|srednjem vijeku]], nakon što je [[kralj]] [[Andrija I od Mađarske|Andrija I]] upravo tu [[1055]]. podigao kraljevsku [[grobnica|grobnicu]] i izradio [[benediktinci|benediktinsku]] [[Opatija (vjerska institucija)|opatiju]].<ref name=brit/> Tokom [[16. vijek|16]] - [[17. vijek]]a, u vrijeme [[Osmanlije|osmanske]] invazije [[samostan]] je pretvoren u [[fortifikacija|utvrdu]], koju su Osmanlije razorile. [[Opatija (vjerska institucija)|Opatija]] je ponovno podignuta u [[18. vijek]]u, i odtad je simbol poluotoka.<ref name=brit>{{cite web |url=http://www.tihany.hu/index.php/en/attractions/history-of-tihany |title = ''History of Tihany'' |publisher = Tihany |language = engleski |accessdate = 01. 05. 2016}}</ref> Danas je Tihany poznat kao mjesto s najvećim [[Bruto domaći proizvod|BDP-om]] u Mađarskoj, zbog izuzetno visokih cijena nekretnina i brzo rastućeg [[turizam|turizma]]. == Pobratimski gradovi == * {{flag|Njemačka}}, [[Deidesheim]] * {{flag|Njemačka}}, [[Bad Klosterlausnitz]] * {{flag|Francuska}}, [[Saint-Florent-le-Vieil]] * {{flag|Rumunjska}}, [[Opština Odorheiu Secuiesc, Harghita|Odorheiu Secuiesc]] == Galerija slika== <gallery> datoteka:Tihanycivertanlegi1.jpg|<center>[[Opatija (vjerska institucija)|Opatija]] Tihany datoteka:Tihanycivertanlegi2.jpg|<center>Mjesto i [[Balaton (jezero)|jezero]] datoteka:Sajkodi strand - 2014.07.24 (5).JPG|<center>[[Plaža]] Sajkodi datoteka:Egykori bencés apátság kolostora (10484. számú műemlék) 6.jpg|<center>Opatija Tihany </gallery> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{commonscat|Tihany}} * [https://web.archive.org/web/20160214161907/http://www.tihany.hu/index.php/hu/ ''Službene stranice Tihanya''] {{hu icon}} [[Kategorija:Naselja u Mađarskoj]] {{geog-stub}} 1ckubhu5txo4mirbt7zhwvxjld5wbd0 0 210295 42713852 42270028 2026-10-26T05:18:29Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713852 wikitext text/x-wiki '''Tehnološka singularnost''' je kada vreme prestaje da ima ulogu zbog brzine prenosa informacija i tehnologije. Preciznije, tehnološka singularnost je [[Hipoteza|hipotetička]] tačka u budućnosti u kojoj tehnološki razvoj civilizacije dobija sve veće ubrzanje u sve kraćim intervalima vremena i teži ka beskonačnosti u formi [[eksponencijalna funkcija|eksponencijalne funkcije]]. Tehnološka singularnost se odnosi na ideju da će tehnološki progres dostići veliku vrednost u skoroj budućnosti. Ova ideja je podstaknuta posmatranjem ubrzavajućeg napretka u polju [[zdravlje|zdravlja]], [[Tehnologija|tehnologije]] i kapaciteta ljudi kod obrade informacija. Projektovanje ovih kapaciteta u budućnost je navelo veliki broj filozofa da predvide u skorije vreme pojavljivanje veštačkih inteligencija koje se same unapređuju ili superinteligencija, što je izvan trenutnih ljudskih sposobnosti, pa postaje nemoguće razumeti ga sa današnjom koncepcijom sveta. Dakle, tehnološka singularnost može da se gleda kao metasistemska tranzicija ili transcedencija ka potpuno novim mogućnostima uma, društva i tehnologije. == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20150924102025/http://www.singularity.com/researchlinks.html#1 Ray Kurzweil, ''The Singularity is Near''] * [http://lifeboat.com/ex/singularities.and.nightmares Singularnosti i noćne more: ekstremi optimizma i pesimizma o ljudskoj budućnosti] David Brin * [http://hanson.gmu.edu/vi.html Kritička rasprava o konceptu singularnosti] Robin Hanson * [http://hanson.gmu.edu/fastgrow.html Da li je singularnost iza ugla] Robin Hanson [[Kategorija:Evolucija]] [[Kategorija:Nauka]] [[Kategorija:Filozofski koncepti]] 2e1w42bmsk2p99ppmqu6ep4vxifj5q7 2 232970 42713660 42713246 2026-10-25T16:12:23Z Duma 16555 /* Kičmenjaci */ 42713660 wikitext text/x-wiki [[File:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[Riblji parazit]], jednakonožac ''[[Cymothoa exigua]]'', zamijenio je jezik ribe iz roda ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[simbioza|blizak odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, '''parazit''', živi (barem neko vrijeme) [[ektoparazitska zaraza|na]] drugom [[domaćin (biologija)|organizmu]] ili unutar njega, stvarajući mu određenu štetu,<ref name="ParasiteDefinition">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |date=14 November 2024 |title=About Parasites |website=Parasites |publisher=Centers for Disease Control |access-date=7 July 2024 |quote=A parasite is an organism that lives on or in a host organism and gets its food from or at the expense of its host. |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621090029/https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |url-status=live }}</ref> i strukturno je [[adaptacija|prilagođen]] takvom načinu života.{{sfn|Poulin|2007|pages=4–5}} Paraziti uključuju jednoćelijske [[protozoa|protozoe]] poput uzročnika [[malarija|malarije]], [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] i [[amebijaza|amebne dizenterije]]; životinje poput [[ankilostoma]], [[vaš|ušiju]], [[komarac]]a i [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]]; [[gljive]] poput ''[[Armillaria mellea]]'' i uzročnika [[dermatofitoza|dermatofitoze]]; i biljke poput [[imela|imele]], [[Cuscuta|viline kosice]] i [[Orobanchaceae|volovotke]]. Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]] eksploatacije životinjskih domaćina, a to su [[parazitska kastracija]], parazitizam direktnim prijenosom (dodirom), parazitizam [[wikt:trophic|trofičkim prijenosom]] (jedenjem), parazitizam [[Vektorske zarazne bolesti|vektorskim prijenosom]], [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Jedna glavna os klasifikacije tiče se invazivnosti: endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi vani, na površini domaćina. Kao što je i slučaj sa [[predator]]ima, parazitizam je vrsta [[interakcije potrošača i resursa]],<ref name="pmid21199247">{{cite journal |last=Getz |first=W. M. |title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling |journal=Ecology Letters |volume=14 |issue=2 |pages=113–124 |year=2011 |pmid=21199247 |pmc=3032891 |doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x|bibcode=2011EcolL..14..113G }}</ref> ali za razliku od predatora, paraziti, s izuzetkom parazitoida, su mnogo manji od svojih domaćina, ne ubijaju ih i često žive u ili na njima duži period. Životinjski paraziti su visoko [[Generalističke i specijalističke vrste|specijalizirani]], svaka vrsta parazita živi na jednoj datoj životinjskoj vrsti i [[razmnožavanje|razmnožava]] se brže od svojih domaćina. Klasični primjeri uključuju interakcije između [[kičmenjak]]a domaćina i [[Eucestoda|pantljičara]], [[Trematoda|metilja]], te one između vrsta roda ''[[Plasmodium]]'' koje uzrokuju malariju i [[buha]]. Paraziti smanjuju [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina općom ili specijaliziranom [[patologija|patologijom]], koja se kreće od [[parazitska kastracija|parazitske kastracije]] do [[parazit koji mijenja ponašanje|modificiranja ponašanja domaćina]]. Paraziti povećavaju vlastitu adaptivnu vrijednost iskorištavanjem domaćina za resurse neophodne za njihov opstanak, naročito hranjenjem njima i korištenjem posrednih (sekundarnih) domaćina koji pomažu u njihovom [[Prijenos patogena|prenošenju]] s jednog konačnog (primarnog) domaćina na drugog. Iako je parazitizam često nedvosmislen, on je dio spektra interakcija između [[vrsta]], koje se preko parazitoidizma gradiraju u [[predator|predaciju]], kroz evoluciju u [[mutualizam]], a kod nekih gljiva prelaze u [[saprofit]]izam. Ljudsko znanje o parazitima poput [[Nematoda|valjkastih crva]] i [[Eucestoda|pantljičara]] datira još iz [[Stari Egipat|starog Egipta]], [[Antička Grčka|Grčke]] i [[Antički Rim|Rima]]. U [[Rani novi vijek|ranom novom vijeku]], [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. godine svojim mikroskopom posmatrao protozou ''[[Giardia lamblia]]'', dok je [[Francesco Redi]] opisao unutrašnje i vanjske parazite, uključujući [[Fasciola hepatica|ovčjeg metilja]] i [[krpelj]]e. Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku. U ljudskoj kulturi, parazitizam ima negativne konotacije. One su iskorištene u [[satira|satirične]] svrhe u pjesmi [[Jonathan Swift|Jonathana Swifta]] iz 1733. godine "O poeziji: Rapsodija", u kojoj su pjesnici upoređeni sa [[hiperparazit]]skom "gamadi". U fikciji, [[Bram Stoker|Bram Stokerov]] [[gotička fantastika|gotički horor]] roman ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. godine i njegove brojne kasnije adaptacije prikazivale su parazita koji [[hematofagija|pije krv]]. [[Ridley Scott]]ov film ''[[Alien (film)|Alien]]'' iz 1979. bio je jedno od mnogih djela [[naučna fantastika|naučne fantastike]] u kojima se pojavljuje parazitska vanzemaljska vrsta.<ref name=Guardian2009/> == Etimologija == Riječ ''parazit'', prvi put upotrijebljena u engleskom jeziku 1539. godine, potiče od [[starofrancuski jezik|srednjovjekovne francuske]] riječi ''parasite'', od [[latinizacija imena|latiniziranog]] oblika ''parasitus'', od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] ''παράσιτος''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2Fsitos παράσιτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''parasitos'', "onaj koji jede za tuđim stolom"), a zatim od ''παρά''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F παρά] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227044414/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F |date=27 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''para'', "pored, uz") i ''σῖτος'' (''sitos'', "pšenica, hrana").<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsi%3Dtos σῖτος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226151551/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=si=tos |date=26 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Srodni termin ''parasitism'' javlja se u engleskom jeziku od 1611. godine.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs σιτισμός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154216/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs |date=24 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> {{anchor|Ectoparasite|Endoparasite|Macroparasite|Microparasite}} == Evolutivne strategije == {{see also|Parazitologija}} {{anchor|Endoparasite|Ectoparasite|Semiparasite}} === Osnovni koncepti === {{further|Parazitski životni ciklus}} [[File:Taenia solium tapeworm scolex with its four suckers and two rows of hooks 5262 lores.jpg|thumb|Glava (scolex) pantljičare ''[[Taenia solium]]'', [[Infekcija crijevnim parazitima|crijevnog parazita]], ima kuke i [[sisaljka (biologija)|sisaljke]] kojima se pričvršćuje za svog [[domaćin (biologija)|domaćina]]]] Parazitizam je vrsta [[simbioza|simbioze]], bliske i trajne dugoročne biološke interakcije između parazita i njegovog domaćina. Za razliku od [[saprotrof]]a, paraziti se hrane živim domaćinima, iako se neke parazitske gljive, na primjer, mogu nastaviti hraniti domaćinima koje su ubili. Za razliku od [[komensalizam|komenzalizma]] i [[mutualizam|mutualizma]], parazitski odnos šteti domaćinu, bilo da se hrani njime ili, kao u slučaju crijevnih parazita, konzumira dio njegove hrane. Budući da paraziti imaju interakcije s drugim vrstama, oni lako mogu djelovati kao [[Vektorske zarazne bolesti|prenosioci]] patogena, uzrokujući [[bolest]]i.<ref>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |quote=Parazitizam je oblik simbioze, bliskog odnosa između dvije različite vrste. Postoji biohemijska interakcija između domaćina i parazita; tj. oni se prepoznaju, u konačnici na molekularnom nivou, a tkiva domaćina su stimulirana da reaguju na određeni način. To objašnjava zašto parazitizam može dovesti do bolesti, ali ne uvijek. |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref><ref name="SuzukiSasaki2019">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Sayaki U. |last2=Sasaki |first2=Akira |title=Ecological and Evolutionary Stabilities of Biotrophism, Necrotrophism, and Saprotrophism |journal=The American Naturalist |volume=194 |issue=1 |year=2019 |pages=90–103 |issn=0003-0147 |doi=10.1086/703485|pmid=31251653 |bibcode=2019ANat..194...90S |s2cid=133349792 |url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306065231/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-date=6 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="pmid37458178">{{cite journal |last1=Rozsa |first1=L. | last2=Garay |first2=J. |title= Definitions of parasitism, considering its potentially opposing effects at different levels of hierarchical organization| journal=Parasitology|volume=150 |issue=9 |pages= 761–768|year=2023 |pmid=37458178 |pmc=10478066 |doi=10.1017/S0031182023000598 }}</ref> [[predator|Predatorstvo]] po definiciji nije simbioza, jer je interakcija kratka, ali entomolog [[E. O. Wilson]] je okarakterizirao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedne".<ref name=Wilson2014>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=112 |quote=Paraziti su, u jednoj frazi, grabežljivci koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedan. Tolerantni paraziti su oni koji su evoluirali kako bi osigurali vlastiti opstanak i reprodukciju, ali u isto vrijeme uz minimalan bol i troškove za domaćina.}}</ref> U tom okviru postoji mnogo mogućih strategija. [[Taksonom]]i klasificiraju parazite u različite preklapajuće šeme na osnovu njihovih interakcija sa domaćinima i njihovih [[životni ciklus|životnih ciklusa]], koji mogu biti složeni. [[Obligatni parazit]] u potpunosti zavisi od domaćina kako bi završio svoj životni ciklus, dok kod [[fakultativni parazit|fakultativnog parazita]] to nije slučaj. Životni ciklusi parazita koji uključuju samo jednog domaćina nazivaju se "direktni"; oni sa konačnim domaćinom (gdje se parazit razmnožava spolno) i najmanje jednim međudomaćinom nazivaju se "indirektni".<ref>{{cite web |url=http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |title=A Classification of Animal-Parasitic Nematodes |work=plpnemweb.ucdavis.edu |access-date=25 February 2016 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006152348/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm }}</ref><ref>{{cite journal |last=Garcia |first=L. S. |title=Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms |journal=Clinical Infectious Diseases |year=1999 |volume=29 |issue=4 |pages=734–746 |pmid=10589879 |doi=10.1086/520425|doi-access=free}}</ref> Endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi izvan njega, na njegovoj površini.<ref name=Para-Site>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref> Mezoparaziti - poput nekih [[copepoda|veslonožaca]], na primjer - ulaze u otvor u tijelu domaćina i ostaju djelimično ugrađeni tamo.<ref>{{cite journal |last1=Vecchione |first1=Anna |last2=Aznar |first2=Francisco Javier |title=The mesoparasitic copepod Pennella balaenopterae and its significance as a visible indicator of health status in dolphins (Delphinidae): a review |journal=Journal of Marine Animals and Their Ecology |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=4–11 |url=http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |access-date=11 April 2018 |archive-date=10 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410051646/http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf }}</ref> Neki paraziti mogu biti generalisti, hraneći se širokim spektrom domaćina, ali mnogi paraziti, kao i većina protozoa i [[parazitski crv|helminta]] koji parazitiraju na životinjama, su specijalisti i izuzetno specifični što se tiče domaćina.<ref name=Para-Site/> Rana osnovna, funkcionalna podjela parazita razlikovala je mikroparazite i makroparazite. Svakom od njih dodijeljen je [[matematički model]] kako bi se analiziralo kretanje populacije grupa domaćina i parazita.<ref name="Rollinson"/> Mikroorganizmi i virusi koji se mogu razmnožavati i završiti svoj životni ciklus unutar domaćina poznati su kao mikroparaziti. Makroparaziti su višećelijski organizmi koji se razmnožavaju i završavaju svoj životni ciklus izvan domaćina ili na tijelu domaćina.<ref name="Rollinson"/><ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism {{!}} The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management |encyclopedia=The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management, Blackwell Science |location=Oxford, United Kingdom |year=1998 |edition=1 |isbn=0632055464 |editor=Calow, Peter |via=[[Credo Reference]] |publisher=Blackwell Science }}</ref> Veliki dio razmišljanja o vrstama parazitizma fokusirao se na kopnene životinjske parazite, poput helminta. Oni u drugim okruženjima i sa drugim domaćinima često imaju analogne strategije. Na primjer, jegulja vrste ''[[Simenchelys parasitica]]'' je vjerojatno fakultativni endoparazit koji se oportunistički ukopava i jede bolesne i umiruće ribe.<ref name=Caira1997>{{cite journal |journal=Environmental Biology of Fishes |volume=49 |pages=139–144 |year=1997 |url=https://www.researchgate.net/publication/226076003 |title=Pugnose eels, ''Simenchelys parasiticus'' (Synaphobranchidae) from the heart of a shortfin mako, ''Isurus oxyrinchus'' (Lamnidae) |last1=Caira |first1=J. N. |last2=Benz |first2=G. W. |last3=Borucinska |first3=J. |last4=Kohler |first4=N. E.|issue=1 |doi=10.1023/a:1007398609346 |bibcode=1997EnvBF..49..139C |s2cid=37865366 }}</ref> Insekti koji [[biljojed|jedu biljke]], poput [[štitaste uši|štitastih uši]], [[Aphidoidea|lisnih uši]] i [[gusjenica]], vrlo su slični ektoparazitima, zato što napadaju mnogo veće biljke; služe kao prenosioci bakterija, gljivica i virusa koji uzrokuju [[biljne bolesti]]. Budući da se ženke štitastih ušiju ne mogu kretati, one su obligatni paraziti, trajno pričvršćeni za svoje domaćine.<ref name="Rollinson"/> Senzorni signali koje parazit koristi za identificiranje i približavanje potencijalnom domaćinu poznati su kao "znakovi domaćina". Takvi znakovi mogu uključivati, na primjer, vibracije,<ref>{{cite journal |last=Lawrence |first=P. O. |year=1981 |title=Host vibration—a cue to host location by the parasite, ''Biosteres longicaudatus'' |journal=Oecologia |volume=48 |issue=2 |pages=249–251 |pmid=28309807 |doi=10.1007/BF00347971 |bibcode=1981Oecol..48..249L |s2cid=6182657 }}</ref> izdahnuti [[ugljen dioksid]], mirise kože, vizualne i toplinske znakove i vlagu.<ref>{{cite journal |last=Cardé |first=R. T. |year=2015 |title=Multi-cue integration: how female mosquitoes locate a human host|journal=Current Biology |volume=25 |issue=18 |pages=R793–R795 |doi=10.1016/j.cub.2015.07.057 |pmid=26394099 |doi-access=free |bibcode=2015CBio...25.R793C }} {{open access}}</ref> [[Parazitske biljke]] mogu koristiti, na primjer, svjetlost, fiziohemiju domaćina i isparljive tvari za prepoznavanje potencijalnih domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Randle |first1=C. P. |last2=Cannon |first2=B. C. |last3=Faust |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2018 |title=Host Cues Mediate Growth and Establishment of Oak Mistletoe (Phoradendron leucarpum, Viscaceae), an Aerial Parasitic Plant |journal=Castanea |volume=83 |issue=2 |pages=249–262 |doi=10.2179/18-173 |s2cid=92178009 }}</ref> === Glavne strategije === Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]], i to [[parazitska kastracija]]; direktno prenosivi parazitizam; [[wikt:trophic|trofički]] prenosivi parazitizam; [[prenosilac bolesti|vektorski]] prenosivi parazitizam; [[parazitoid]]izam; i mikropredacija. One se primjenjuju na parazite čiji su domaćini biljke, kao i životinje.<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> Ove strategije predstavljaju [[adaptacija|adaptivne vrhunce]]; moguće su i međustrategije, ali organizmi u mnogim različitim skupinama su se dosljedno [[konvergentna evolucija|ograničili]] na ovih šest, koje su evolutivno stabilne.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Perspektiva o evolucijskim opcijama može se dobiti razmatranjem četiri ključna pitanja: utjecaj na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina parazita; broj domaćina koje imaju po životnoj fazi; da li je domaćin spriječen u razmnožavanju; i da li učinak zavisi od intenziteta (broj parazita po domaćinu). Iz ove analize, pojavljuju se glavne evolucijske strategije parazitizma, uz predatorstvo.<ref name=LaffertyKuris2002>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Kuris |first2=A. M. |date=2002 |url=http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |title=Trophic strategies, animal diversity and body size |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=17 |issue=11 |pages=507–513 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02615-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003124738/http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |archive-date=3 October 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ Evolucijske strategije u parazitizmu i predatorstvu<ref name=LaffertyKuris2002/><br/>({{font color|green|Zavisno od intenziteta: zelena, normalan tekst}};<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Nezavisno od intenziteta: ljubičasta, kurziv}}'') ! [[Adaptivna vrijednost]] domaćina !! Jedan domaćin, preživljava !! Jedan domaćin, umire !! Više domaćina |- |'''Može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost > 0)''' ||{{font color|green|Normalni parazit}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Patogen}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosiv parazit}}{{efn|Trofički prenosivi paraziti prenose se na svog konačnog domaćina, predatora, kada on pojede njihovog međudomaćina. Ovi paraziti često mijenjaju ponašanje svojih međudomaćina na takav način da povećavaju šansu da on bude pojeden, npr. navode ih na penjanje na vidljivo mjesto: ovo dovodi do prenosa parazita po cijenu života međudomaćina.}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Trofički prenosiv patogen}}'' ||{{font color|green|Mikropredator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Mikropredator}}'' |- |'''Ne može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost = 0)''' ||{{font color|green|----- }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazit-kastrator}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosivi parazit-kastrator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazitoid}}'' ||{{font color|green|Društveni predator}}{{efn|[[Vuk]] je društveni predator koji lovi u čoporima; [[puma]] je samotni predator i lovi sama. Ni jedna od te dvije strategije se konvencionalno ne smatra parazitskom.<ref name=LaffertyKuris2002/>}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Samotni predator}}'' |} ==== Parazitska kastracija ==== {{main|Parazitska kastracija}} [[File:Sacculina carcini.jpg|thumb|Parazitski kastrator ''[[Sacculina carcini]]'' (osvijetljen) pričvršćen za [[Liocarcinus holsatus|svog raka-domaćina]]]] [[parazitska kastracija|Parazitski kastratori]] djelimično ili potpuno uništavaju sposobnost razmnožavanja svog domaćina, preusmjeravajući energiju koja bi otišla u razmnožavanje u rast domaćina i parazita, ponekad uzrokujući gigantizam domaćina. Ostali sistemi domaćina ostaju netaknuti, što mu omogućava da preživi i održi parazita.<ref name=PoulinRandhawa2015/>{{sfn|Poulin|2007|p=111}} Parazitski [[rak]]ovi kao što su oni iz specijaliziranog roda [[Cirripedia|vitičara]] roda ''[[Sacculina]]'' posebno uzrokuju oštećenja na gonadama svojih mnogobrojnih vrsta<ref name="Elumalai Viswanathan Pravinkumar Raffi">{{cite journal |last1=Elumalai |first1=V. |last2=Viswanathan |first2=C. |last3=Pravinkumar |first3=M. |last4=Raffi |first4=S. M. |title=Infestation of parasitic barnacle Sacculina spp. in commercial marine crabs |journal=Journal of Parasitic Diseases |volume=38 |issue=3 |date=2013 |doi=10.1007/s12639-013-0247-z |pmid=25035598 |pages=337–339|pmc=4087306 }}</ref> rakova-domaćina. U slučaju ''Sacculina'', testisi više od dvije trećine njihovih domaćina dovoljno degeneriraju da takvi mužjaci razviju [[sekundarne spolne karakteristike]] ženki kao što su širi trbuh, manja [[kliješta (rak)|kliješta]] i udovi za hvatanje jaja. Različite vrste helminta kastriraju svoje domaćine (kao što su insekti i puževi). To se može desiti direktno, bilo mehanički, hraneći se njihovim gonadama, ili izlučivanjem hemikalije koja uništava reproduktivne ćelije; ili indirektno, bilo lučenjem hormona ili preusmjeravanjem nutrijenata. Na primjer, [[trematoda]] ''[[Zoogonus lasius]]'', čije [[Faze životnog ciklusa trematoda|sporociste]] nemaju usta, hemijski kastrira međuplimnog morskog puža ''[[Tritia obsoleta]]'', razvijajući se u njegovim gonadama i ubijajući njegove reproduktivne ćelije.{{sfn|Poulin|2007|p=111}}<ref name=Cheng13>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=d4GQlYzode8C&pg=PA13 |year=2012 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-323-14010-2 |pages=13–15}}</ref> ==== Direktni prenos ==== [[File:Male human head louse.jpg|thumb|[[Pediculus humanus capitis|Uši glave]] su direktno prenosivi [[obligatni parazit|obligatni ektoparaziti]]]] U direktno prenosive parazite, kojima nije potreban vektor da bi dospjeli do novih domaćina, spadaju paraziti kopnenih kičmenjaka poput ušiju i grinja, morski paraziti poput [[Copepoda|veslonožaca]] i [[Cyamidae|cijamoidnih]] [[Amphipoda|amfipoda]], [[Monogenea|jednorodni metilji]], kao i mnoge vrste valjkastih crva, gljivica, protozoa, bakterija i virusa. Bilo da se radi o endo- ili ektoparazitima, svaki ima samo jednu vrstu-domaćina. Unutar te vrste, većina jedinki je slobodna ili gotovo slobodna od parazita, dok manjina nosi veliki broj parazita; to je poznato kao [[agregirana distribucija]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> {{anchor|Autoinfection}} ==== Trofički prenos ==== [[File:Clonorchis sinensis 2.png|thumb|''[[Clonorchis sinensis]]'', kineski jetreni metilj, prenosi se trofički]] [[wikt:trophic|Trofički]] prenosivi paraziti se prenose tako što ih domaćin pojede. Uključuju [[trematoda|metilje]] (sve osim [[Schistosoma|šiztosoma]]), [[Cestoda|trakavice]], [[acanthocephala|akantocefalane]], [[Pentastomida|pentastomide]], mnoge [[Nematoda|valjkaste crve]] i mnoge protozoe kao što je ''[[Toxoplasma]]''.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Imaju složene životne cikluse koji uključuju domaćine u vidu dvije ili više različitih vrsta. U svom juvenilnom stadiju inficiraju i često se [[cista|encistiraju]] u međudomaćinu. Kada životinju-međudomaćina pojede predator - konačni domaćin - parazit preživljava proces probave i sazrijeva u odraslu jedinku; neki žive kao [[crijevni parazit]]i. Mnogi trofički prenosivi paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje]] svojih posrednih domaćina, povećavajući šanse da ih grabežljivac pojede. Kao i kod direktno prenosivih parazita, distribucija trofički prenosivih parazita među jedinkama-domaćinima je agregirana.<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[Koinfekcija]] više parazita je česta.<ref>{{cite journal |last1=Cox |first1=F. E. |url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202083654/http://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |title=Concomitant infections, parasites and immune responses |series=122 |journal=Parasitology |volume=Supplement |pages=S23–38 |year=2001 |pmid=11442193 |doi =10.1017/s003118200001698x |s2cid=150432 }}</ref> [[Strongyloides stercoralis|Autoinfekcija]], gdje se (izuzetno) cijeli [[reproduktivni ciklus|životni ciklus]] parazita odvija u jednom primarnom domaćinu, ponekad se može javiti kod helminta kao što je ''[[Strongyloides stercoralis]]''.<ref name=ASP>{{cite web |title=Helminth Parasites |url=http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |publisher=Australian Society of Parasitology |access-date=9 October 2017 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019032143/http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |url-status=live }}</ref> ==== Prenos vektorom ==== {{further|Vektorske zarazne bolesti}} [[File:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|[[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi]] protozojski endoparazit ''[[Trypanosoma]]'' među ljudskim [[crvena krvna zrnca|crvenim krvnim zrncima]]]] [[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi paraziti]] se za prenos sa jednog konačnog domaćina na drugog oslanjaju na treću stranu - međudomaćina - pri čemu se parazit ne razmnožava spolno.<ref name=Para-Site/><ref name=PoulinRandhawa2015/> Ovi paraziti su mikroorganizmi, odnosno [[protozoa|protozoe]], [[bakterije]] ili [[virus]]i, često unutarćelijski [[patogen]]i (uzročnici bolesti).<ref name=PoulinRandhawa2015/> Njihovi prenosnici su uglavnom [[hematofagija|hematofagni]] člankonošci poput buha, ušiju, krpelja i komaraca.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref>{{cite web |url=http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |title=Pathogenic Parasitic Infections |publisher=PEOI |access-date=18 July 2013 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193623/http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |url-status=live }}</ref> Na primjer, jelenski krpelj ''[[Ixodes scapularis]]'' djeluje kao prenosnik bolesti uključujući [[lajmska bolest|lajmsku bolest]], [[babezioza|babeziozu]] i [[humana granulocitna anaplazmoza|anaplazmozu]].<ref name=pmid11450660>{{cite journal |last=Steere |first=A. C. |title=Lyme disease |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=345 |issue=2 |pages=115–125 |date=July 2001 |pmid=11450660 |doi=10.1056/NEJM200107123450207 }}</ref> Protozojski endoparaziti, poput [[malarija|malarijskih]] parazita iz roda ''[[Plasmodium]]'' i parazita bolesti spavanja iz roda ''[[Trypanosoma]]'', imaju infektivne stadije u krvi domaćina, a prenose se na nove domaćine ugrizima insekata.<ref name="PollittMacGregor2011">{{cite journal |last1=Pollitt |first1=Laura C. |last2=MacGregor |first2=Paula |last3=Matthews |first3=Keith |last4=Reece |first4=Sarah E. |title=Malaria and trypanosome transmission: different parasites, same rules? |journal=Trends in Parasitology |volume=27 |issue=5 |year=2011 |pages=197–203 |doi=10.1016/j.pt.2011.01.004|pmid=21345732 |pmc=3087881 }}</ref> ==== Parazitoidi ==== {{main|Parazitoid|parazitska osa}} [[Parazitoidi]] su insekti koji prije ili kasnije ubijaju svoje domaćine, što njihov odnos dovodi u blizak odnos s [[predator]]stvom.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Alison N. P. |title=Predation, Herbivory, and Parasitism |journal=Nature Education Knowledge |date=2010 |volume=3 |issue=10 |page=36 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |access-date=12 February 2018 |quote=Predatorstvo, biljojedstvo i parazitizam postoje duž kontinuuma težine u smislu stepena u kojem negativno utiču na sposobnost organizma da se nosi sa zdravljem. ... U većini slučajeva, paraziti ne ubijaju svoje domaćine. Međutim, izuzetak se javlja kod parazitoida, koji zamagljuju granicu između parazitizma i predatorstva. |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930230324/http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |url-status=live }}</ref> Većina parazitoida su [[parazitska osa|parazitoidne ose]] ili drugi [[opnokrilci]]; drugi uključuju [[dvokrilci|dvokrilce]] poput [[Phoridae|određenih]] muha. Mogu se podijeliti u dvije skupine, idiobionte i koinobionte, koji se razlikuju u ishodu za domaćina.<ref name=GullanCranston2010>{{cite book |last1=Gullan |first1=P. J. |last2=Cranston |first2=P. S. |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology |url=https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu |url-access=limited |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu/page/n332 308], 365–367, 375, 440–441}}</ref> [[Parazitoid|Idiobiontski]] parazitoidi ubadaju svoj često velik plijen prilikom hvatanja, ubijajući ga odmah ili ga paralizirajući. Imobilizirani plijen se zatim odnosi u gnijezdo, ponekad zajedno s drugim plijenom ako nije dovoljno velik da podrži parazitoida tokom njegovog razvoja. [[leglica|Jaje se polaže]] na vrh plijena, a gnijezdo se zatim zatvara. Parazitoid se brzo razvija kroz svoje larvalne i pupalne faze, [[masovno opskrbljivanje|hraneći se hranom]] koja mu je ostavljena.<ref name=GullanCranston2010/> [[Parazitoid|Koinobiontski]] parazitoidi, među koje spadaju [[Diptera|muhe]] i ose, polažu svoja jaja u domaćine-mladunce, obično ličinke. Omogućeno im je da nastave da rastu, tako da se domaćin i parazitoid razvijaju zajedno tokom dužeg perioda, koji završava kada se parazitoidi pojave u odraslom obliku, ostavljajući plijen mrtav, pojeden iznutra. Neki koinobionti reguliraju razvoj svog domaćina, na primjer, sprečavaju ga da se [[kukuljica|ukukulji]] ili ga tjeraju da [[ekdizis|odbacuje ljušturu]] kad god je parazitoid spreman za odbacivanje ljušture. Oni to mogu učiniti tako što stvaraju hormone koji oponašaju odgovarajuće hormone domaćina ([[ekdisteroid]]e) ili regulirajući endokrini sistem domaćina.<ref name=GullanCranston2010/> <gallery mode="packed"> File:Live Tetragnatha montana (RMNH.ARA.14127) parasitized by Acrodactyla quadrisculpta larva (RMNH.INS.593867) - BDJ.1.e992.jpg |[[parazitoid|Idiobiontske]] [[parazitska osa|parazitoidne ose]] odmah paraliziraju svoje domaćine kako bi ih njihove larve ([[Pimplinae]], na slici) pojele.<ref name=PoulinRandhawa2015/> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|[[parazitoid|Koinobiontske]] parazitoidne ose poput [[Braconidae|brakonida]] prikazanog na slici polažu jaja u svoje domaćine putem [[leglica|leglice]], nakon čega oni nastavljaju rasti i odbacivati ljušturu. File:Female Apocephalus borealis ovipositing into the abdomen of a worker honey bee.png|Muha iz porodice [[Phoridae]] (u sredini lijevo) [[leglica|polaže jaja]] u trbuh [[medonosna pčela|medonosne pčele]]-radilice, [[Parazit koji mijenja ponašanje|mijenjajući njeno ponašanje]]. </gallery> {{anchor|Micropredator}} ==== Mikropredatori ==== [[File:Anopheles minimus.jpg|thumb|[[komarac|Komarci]] su mikropredatori i značajni prenosioci bolesti]] Mikropredator napada više od jednog domaćina, smanjujući adaptivnu vrijednost svakog domaćina za barem malu količinu, i u kontaktu je s jednim domaćinom samo povremeno. Ovo ponašanje čini mikropredatore pogodnim prenosiocima, zato što mogu prenositi manje parazite s jednog domaćina na drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=LaffertyKuris2002/><ref name="Wilson2017">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Anthony J. |display-authors=etal |title =What is a vector? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=372 |issue=1719 |date=March 2017 |doi=10.1098/rstb.2016.0085 |pmid=28289253 |article-number=20160085 |pmc=5352812}}</ref> Većina mikropredatora su [[hematofagija|hematofagni]], što znači da se hrane krvlju. To obuhvata crve poput [[pijavica]], rakove poput pripadnika [[Branchiura]] i jednakonošce iz porodice [[Gnathiidae]], razne [[dvokrilci|dvokrilce]] poput komaraca i [[cece muva|ce-ce muha]], druge člankonošce poput buha i krpelja, kičmenjake poput [[paklara]] i sisare poput [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> === Strategije prenosa === [[File:Entamoeba histolytica life cycle-en.svg|thumb|upright=1.7<!--format for legibility of multi-image diagram-->|[[Životni ciklus]] ''[[Entamoeba histolytica]]'', anaerobne parazitske protozoe koja se prenosi [[fekalno-oralni put|fekalno-oralnim putem]].]] Paraziti koriste različite metode za inficiranje životinjskih domaćina, uključujući fizički kontakt, [[fekalno-oralni put]], slobodnoživeće zarazne stadije i prenosnike, što odgovara njihovim različitim domaćinima, životnim ciklusima i ekološkim kontekstima.<ref name=Godfrey2013>{{cite journal |last=Godfrey |first=Stephanie S. |title=Networks and the ecology of parasite transmission: A framework for wildlife parasitology |journal=Wildlife |date=December 2013 |volume=2 |pages=235–245 |doi=10.1016/j.ijppaw.2013.09.001 |pmid=24533342 |pmc=3862525|bibcode=2013IJPPW...2..235G }}</ref> Primjeri koji prikazuju neke od mnogih mogućih kombinacija dati su u tabeli. {|class="wikitable sortable" |+ Primjeri metoda prenošenja u različitim ekološkim kontekstima<ref name=Godfrey2013/> ! Parazit !! Domaćin !! Način prijenosa !! Ekološki kontekst |- |''[[Gyrodactylus turnbulli]]''<br/>([[Monogenea|jednorodni metilj]]) ||''[[Poecilia reticulata]]''<br/>(riba) ||fizički kontakt ||društveno ponašanje |- |[[Valjkasti crv]]i<br/>npr. ''[[Strongyloides]]'' ||''[[Macaca fuscata]]''<br/>(japanski makaki) ||fekalno-oralno || društveno ponašanje<br/>(čišćenje) |- |''[[Heligmosomoides polygyrus]]''<br/>(valjkasti crv) ||''[[Apodemus flavicollis]]''<br/>(žutogrli miš) ||fekalno-oralno ||prijenos putem spolnih odnosa <br/>(većinom na mužjake) |- |''[[Amblyomma]]''<br/>(krpelj) ||''[[Sphenodon punctatus]]''<br/>(tuatara) ||slobodnoživeći infektivni stadiji ||društveno ponašanje |- |''[[Plasmodium]]''<br/>([[malarija|malarični]] parazit) ||[[Ptice]], [[sisari]]<br/>(uklj. ljude) ||''[[Anopheles]]'' (prijenos komarcima,<br/>koje privlači miris<br/>inficiranog ljudskog domaćina<ref name="de Boer2017">{{cite journal |last1=de Boer |first1=Jetske G. |last2=Robinson |first2=Ailie |last3=Powers |first3=Stephen J. |last4=Burgers |first4=Saskia L. G. E. |last5=Caulfield |first5=John C. |last6=Birkett |first6=Michael A. |last7=Smallegange |first7=Renate C. |last8=van Genderen |first8=Perry J. J. |last9=Bousema |first9=Teun |last10=Sauerwein |first10=Robert W. |last11=Pickett |first11=John A. |last12=Takken |first12=Willem |last13=Logan |first13=James G. |title=Odours of Plasmodium falciparum-infected participants influence mosquito–host interactions |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=9283 |date=August 2017 |doi=10.1038/s41598-017-08978-9 |doi-access=free|pmid=28839251 |pmc=5570919 |bibcode=2017NatSR...7.9283D }}</ref> ||— |} === Varijante === Među mnogim varijantama parazitskih strategija su hiperparazitizam,<ref name=Dissanaike1957/> društveni parazitizam,<ref name=Thomas2010/> parazitizam legla,<ref name=Payne1997/> kleptoparazitizam,<ref name=SlaterRosenblatt2005/> spolni parazitizam<ref name=Pietsch2005/> i adelfoparazitizam.<ref name=Rochat2001/> ==== Hiperparazitizam ==== {{main|Hiperparazit}} [[Hiperparazit]]i se hrane drugim parazitima, kao što su protozoe koje žive u parazitskim helmintima,<ref name=Dissanaike1957>{{cite journal |last1=Dissanaike |first1=A. S. |title=On Protozoa hyperparasitic in Helminth, with some observations on ''Nosema helminthorum'' Moniez, 1887 |journal=Journal of Helminthology |date=1957 |volume=31 |issue=1–2 |pages=47–64 |pmid=13429025 |doi=10.1017/s0022149x00033290|s2cid=35487084 }}</ref> ili su fakultativni ili obligatni parazitoidi čiji su domaćini drugi paraziti ili parazitoidi.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=GullanCranston2010/> Javljaju se i nivoi parazitizma koji prelaze sekundarne, naročito među fakultativnim parazitoidima. U sistemima [[šiška|hrastovih šiški]] može postojati do četiri nivoa parazitizma.<ref>{{cite journal |last=Askew |first=R. R. |url=https://www.researchgate.net/publication/238289888 |title=On the Biology of the Inhabitants of Oak Galls of Cynipidae (Hymenoptera) in Britain |journal=Transactions of the Society for British Entomology |date=1961 |volume=14 |pages=237–268}}</ref> Hiperparaziti mogu kontrolirati populacije svojih domaćina i koriste se u tu svrhu [[biološko suzbijanje štetočina|u poljoprivredi]], a donekle i u [[medicina|medicini]]. Kontrolni efekti mogu se vidjeti u načinu na koji [[hipovirus|virus CHV1]] pomaže u kontroli štete koju [[Cryphonectria parasitica|kestenova palež]] (''Cryphonectria parasitica'') nanosi [[Castanea dentata|američkim kestenima]], te u načinu na koji [[bakteriofag]]i mogu ograničiti bakterijske infekcije. Vjerojatno je, iako slabo istraženo, da većina patogenih mikroparazita ima hiperparazite koji bi se mogli pokazati kao veoma korisni i u poljoprivredi i u medicini.<ref name="ParrattLaine2016">{{cite journal |last1=Parratt |first1=Steven R. |last2=Laine |first2=Anna-Liisa |title=The role of hyperparasitism in microbial pathogen ecology and evolution |journal=The ISME Journal |volume=10 |issue=8 |date=January 2016|doi=10.1038/ismej.2015.247 |pmid=26784356 |pages=1815–1822|pmc=5029149 |bibcode=2016ISMEJ..10.1815P }}</ref> ==== Društveni parazitizam ==== {{further|Mirmekomorfija|kukavičja pčela|Emeryjevo pravilo}} Društveni paraziti koriste prednosti interspecijskih interakcija između pripadnika [[eusocijalnih]] životinja poput [[mrav]]a, [[termit]]a i [[bumbar]]a. Primjeri uključuju velikog plavog leptira, ''[[Phengaris arion]]'', čije larve koriste [[Mirmekomorfija|mirmekomorfiju]] (imitiranje mrava) za parazitiranje na određenim mravima,<ref name="Thomas2010">{{cite journal |last1=Thomas |first1=J. A. |last2=Schönrogge |first2=K. |author3=Bonelli, S. |author4=Barbero, F. |author5=Balletto, E. |title=Corruption of ant acoustical signals by mimetic social parasites: ''Maculinea'' butterflies achieve elevated status in host societies by mimicking the acoustics of queen ants |journal=Commun Integr Biol |volume=3 |issue=2 |pages=169–171 |year=2010 |pmid=20585513 |pmc=2889977 |doi=10.4161/cib.3.2.10603}}</ref> ''[[Bombus bohemicus]]'', bumbara koji napada košnice drugih pčela i preuzima razmnožavanje dok njihove mlade odgajaju radnici-domaćini, i ''[[Melipona scutellaris]]'', eusocijalnu pčelu čije matice bježe od radnika-ubica i napadaju drugu koloniju bez matice.<ref>{{Cite journal |first1=Annette |last1=Van Oystaeyen |first2=Denise |last2=Araujo Alves |first3=Ricardo |last3=Caliari Oliveira |first4=Daniela |last4=Lima do Nascimento |first5=Fábio |last5=Santos do Nascimento |first6=Johan |last6=Billen |first7=Tom |last7=Wenseleers |title=Sneaky queens in ''Melipona'' bees selectively detect and infiltrate queenless colonies |journal=Animal Behaviour |date=September 2013 |volume=86 |issue=3 |pages=603–609 |doi=10.1016/j.anbehav.2013.07.001 |bibcode=2013AnBeh..86..603V |citeseerx=10.1.1.309.6081 |s2cid=12921696 }}</ref> Ekstreman primjer interspecijskog društvenog parazitizma uočen je kod mrava vrste ''[[Tetramorium inquilinum]]'', obligatnih parazita koji žive isključivo na leđima drugih mrava roda ''[[Tetramorium]]''.<ref>{{cite web |url=https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |title=Social Parasites in the Ant Colony |publisher=Antkeepers |access-date=4 April 2016 |archive-date=24 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122522/https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |url-status=live }}</ref> Mehanizam za evoluciju društvenog parazitizma prvi je predložio Carlo Emery 1909. godine.<ref>{{Cite journal |last=Emery |first=Carlo |date=1909 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen un myrmekophilen Ameisen |journal=Biologischen Centralblatt |volume=29 |pages=352–362}}</ref> Sada poznat kao "[[Emeryjevo pravilo]]", ono navodi da društveni paraziti imaju tendenciju da budu u bliskom srodstvu sa svojim domaćinima i da su često pripadnici istog roda.<ref name="RD">{{cite web |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421 |title=Social Parasitism in Ants |last=Deslippe |first=Richard |publisher=Nature Education Knowledge |year=2010 |access-date=29 October 2010 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518111632/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421/ |url-status=live }}</ref><ref name="Emery_1909">{{cite journal |last=Emery |first=C. |url=https://archive.org/details/ants_11715/page/n1 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen und myrmekophilen Ameisen |journal=Biologisches Centralblatt |date=1909 |volume=29 |pages=352–362}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bourke |first1=Andrew F. G. |last2=Franks |first2=Nigel R. |date=July 1991 |title=Alternative adaptations, sympatric speciation and the evolution of parasitic, inquiline ants |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=43 |issue=3 |pages=157–178 |doi=10.1111/j.1095-8312.1991.tb00591.x |bibcode=1991BJLS...43..157B |issn=0024-4066}}</ref> Intraspecijski društveni parazitizam se javlja kod parazitskog dojenja, gdje neke mlade jedinke uzimaju mlijeko od ženki s kojima nisu u srodstvu. Kod kapucina vrste ''[[Cebus olivaceus]]'', ženke višeg ranga ponekad uzimaju mlijeko od ženki nižeg ranga bez ikakve recipročne koristi.<ref name=obrien5>{{cite journal |last=O'Brien |first=Timothy G. |title=Parasitic nursing behavior in the wedge-capped capuchin monkey (''Cebus olivaceus'') |journal=American Journal of Primatology |year=1988 |volume=16 |issue=4 |pages=341–344 |doi =10.1002/ajp.1350160406 |pmid=32079372 |s2cid=86176932 }}</ref> ==== Parazitizam legla ==== {{further|Parazitizam legla}} Kod [[Parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćini pate od povećanih roditeljskih ulaganja i potrošnje energije u svrhu hranjenja parazitskih mladunaca, koji su obično veći od mladunaca domaćina. Stopa rasta mladunaca domaćina je usporena, što smanjuje adaptivnu vrijednost domaćina. Paraziti legla uključuju ptice iz različitih porodica kao što su [[Molothrus|kravarke]], [[Viduidae|udovice]], [[Cuculidae|kukavice]] i [[Heteronetta atricapilla|crnoglave patke]]. One ne grade vlastita gnijezda, već polažu jaja u gnijezdima drugih vrsta. U porodici [[Cuculidae]], preko 40% [[vrsta]] kukavica su obligatni paraziti legla, dok su drugi ili fakultativni paraziti legla ili pružaju roditeljsku brigu.<ref>{{Cite book |last=Payne |first=R. B. |title=The Cuckoos |date=September 15, 2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850213-5 |edition=1st |location=Oxford |language=en}}</ref> Jaja nekih parazita legla [[mimikrija|liče]] na jaja domaćina, dok jaja nekih kravarica imaju čvrste ljuske, što otežava domaćinima da ih unište kljucanjem, a oba mehanizma impliciraju selekciju domaćina protiv parazitskih jaja.<ref name=Payne1997>{{cite book |last=Payne |first=R. B. |date=1997 |chapter=Avian brood parasitism |editor1=Clayton, D. H. |editor2=Moore, J. |title=Host–parasite evolution: General principles and avian models |pages=[https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 338–369] |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854892-8 |chapter-url=https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rothstein |first1=S. I. |year=1990 |title=A model system for coevolution: avian brood parasitism |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=21 |pages=481–508 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.21.1.481}}</ref><ref name="DeMarsico2013">{{cite journal |last1=De Marsico |first1=M. C. |last2=Gloag |first2=R. |last3=Ursino |first3=C. A. |last4=Reboreda |first4=J. C. |title=A novel method of rejection of brood parasitic eggs reduces parasitism intensity in a cowbird host |journal=Biology Letters |volume=9 |issue=3 |date=March 2013 |doi=10.1098/rsbl.2013.0076 |pmid=23485877 |article-number=20130076|pmc=3645041 }}</ref> Odrasla ženka [[Cuculus canorus|evropske kukavice]] također imitira predatora, [[Accipiter nisus|evropskog kobca]], što joj daje vremena da neopaženo položi jaja u gnijezdo domaćina.<ref name=Welbergen2011>{{cite journal |last1=Welbergen |first1=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]] |volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008|doi-access=free }}</ref> Domaćinske vrste se često bore protiv mimikrije parazitskih jaja [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizmom]] jaja, što znači da imaju dva ili više [[fenotip]]ova jaja unutar jedne populacije. Višestruki fenotipovi jaja domaćina smanjuju vjerojatnoću da parazitska vrsta precizno "uskladi" svoja jaja s jajima domaćina.<ref>{{Cite journal |last=Yang |first=C. |first2=X. |last2=Si |first3=W. |last3=Liang |first4=A. P. |last4=Møller |title=Spatial variation in egg polymorphism among cuckoo hosts across 4 continents |journal=Current Zoology |date=2020 |volume=66 |issue=5 |pages=477–483 |doi=10.1093/cz/zoaa011 |pmid=33293928 |pmc=7705517 |via=Oxford Academic}}</ref> ==== Kleptoparazitizam ==== {{further|Kleptoparazitizam}} U slučaju [[Kleptoparazitizam|kleptoparazitizma]] (od grčkog κλέπτης (''kleptēs''), "lopov"), paraziti kradu hranu koju domaćin prikupi. Parazitizam se često vrši na bliskim srodnicima, bilo unutar iste vrste ili između različitih vrsta unutar istog roda ili porodice. Na primjer, mnoge loze [[kukavičje pčele|kukavičjih pčela]] polažu jaja u ćelijama košnica drugih [[pčela]] iz iste porodice.<ref name="SlaterRosenblatt2005">{{cite book |last1=Slater |first1=Peter J. B. |last2=Rosenblatt |first2=Jay S. |author3=Snowdon, Charles T. |author4=Roper, Timothy J. |author5=Brockmann, H. Jane |author-link5=H. Jane Brockmann |author6=Naguib, Marc |title=Advances in the Study of Behavior |url=https://books.google.com/books?id=WQl2s_xwfagC&pg=PA365 |date=30 January 2005 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-049015-1 |page=365}}</ref> Kleptoparazitizam je generalno rijedak, ali uočljiv kod ptica; neke, poput [[pomornici|pomornika]], specijalizirane su za krađu hrane od drugih morskih ptica, neumoljivo ih progoneći dok ne povrate svoj ulov.<ref name="Furness1978">{{cite journal |last=Furness |first=R. W. |title=Kleptoparasitism by great skuas (''Catharacta skua'' Brünn.) and Arctic skuas (''Stercorarius parasiticus'' L.) at a Shetland seabird colony |journal=Animal Behaviour |volume=26 |year=1978 |doi=10.1016/0003-3472(78)90107-0 |pages=1167–1177|bibcode=1978AnBeh..26.1167F |s2cid=53155057 }}</ref> ==== Spolni parazitizam ==== {{main|Spolni parazitizam}} Jedinstven pristup se vidi kod nekih vrsta [[Lophiiformes|grdobina]], kao što je ''[[Ceratias holboelli]]'', gdje su mužjaci svedeni na sitne [[Spolni parazitizam|spolne parazite]], potpuno ovisne o ženkama vlastite vrste za preživljavanje, i žive trajno pričvršćeni ispod tijela ženke i nesposobni su da se sami brinu o sebi. Ženka hrani mužjaka i štiti ga od predatora, dok mužjak ne daje ništa zauzvrat osim sperme koja je ženki potrebna za stvaranje sljedeće generacije.<ref name=Pietsch2005>{{cite journal |last=Pietsch |first=Theodore W. |title=Dimorphism, parasitism, and sex revisited: modes of reproduction among deep-sea ceratioid anglerfishes (Teleostei: Lophiiformes) |journal=Ichthyological Research |date=25 August 2005 |volume=52 |issue=3 |pages=207–236 |doi=10.1007/s10228-005-0286-2|bibcode=2005IchtR..52..207P |s2cid=24768783 }}</ref> ==== Adelfoparazitizam ==== Adelfoparazitizam (od grčkog ἀδελφός (''adelphós''), brat<ref>{{cite book |last1=Maggenti |first1=Armand R. |last2=Maggenti |first2=Mary Ann |last3=Gardner |first3=Scott Lyell |title=Online Dictionary of Invertebrate Zoology |url=http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031907/http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-date=18 April 2018 |publisher=University of Nebraska |page=22 |date=2005}}</ref>), također poznat kao parazitizam među srodnicima, javlja se kada je domaćinska vrsta u bliskom srodstvu s parazitom, koji je često iz iste porodice ili roda.<ref name=Rochat2001>{{cite journal |last1=Rochat |first1=Jacques |last2=Gutierrez |first2=Andrew Paul |title=Weather-mediated regulation of olive scale by two parasitoids |journal=Journal of Animal Ecology |date=May 2001 |volume=70 |issue=3 |pages=476–490 |doi=10.1046/j.1365-2656.2001.00505.x|bibcode=2001JAnEc..70..476R |s2cid=73607283 |doi-access=free }}</ref> Kod parazitoida mušice vrste ''[[Encarsia perplexa]]'', nesparene ženke mogu polagati [[ploidija|haploidna]] jaja u potpuno razvijene larve vlastite vrste, stvarajući muško potomstvo,<ref>{{cite web |title=Featured Creatures. ''Encarsia perplexa'' |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |publisher=University of Florida |access-date=6 January 2018 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105061019/http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |url-status=live }}</ref> dok morski crv vrste ''[[Bonellia viridis]]'' ima sličnu reproduktivnu strategiju, iako su larve [[plankton]]ske.<ref name="BerecSchembri2005">{{cite journal |last1=Berec |first1=Ludek |last2=Schembri |first2=Patrick J. |last3=Boukal |first3=David S. |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003131349/https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Sex determination in ''Bonellia viridis'' (Echiura: Bonelliidae): population dynamics and evolution |journal=Oikos |volume=108 |issue=3 |year=2005 |pages=473–484 |doi=10.1111/j.0030-1299.2005.13350.x|bibcode=2005Oikos.108..473B }}</ref> ==== Ilustracije ==== Na ilustracijama su prikazani primjeri glavnih strategija parazitizma. <gallery class="center" mode="nolines" widths="180px"> File:Pteromalid hyperparasitoid.jpg|Hiperparazitoidna [[Pteromalidae|pteromalidna osa]] na čahurama svog domaćina, koja je i sama parazitoidna [[Braconidae|brakonidna osa]]. File:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|[[Phengaris arion|Pjegavi mravnik]] [[mirmekomorfija|imitira mrave]] i društveni je parazit. File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|Kod [[parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćin odhranjuje mladunce druge vrste: na slici jaje [[Molothrus|kravarke]] u gnijezdu ''[[Sayornis phoebe]]''. File:Great Skua (cropped).jpg|[[Veliki pomornik]] je moćan [[kleptoparazit]] koji neumorno progoni druge morske ptice sve dok ne povrate svoj ulov. File:Северная церапия (cropped).jpg|Mužjak vrste [[Lophiiformes|grdobine]] ''[[Ceratias holboelli]]'' živi kao sićušni [[spolni parazitizam|spolni parazit]] trajno pričvršćen ispod tijela ženke. File:Encarsia perplexa.jpg|''[[Encarsia perplexa]]'' (u sredini), parazitoid mušice ''[[Aleurocanthus woglumi]]'' (dolje lijevo), također je adelfoparazit koji polaže jaja u larve vlastite vrste. </gallery> == Taksonomski raspon == Parazitizam ima izuzetno širok taksonomski raspon, uključujući životinje, biljke, gljive, protozoe, bakterije i viruse.<ref name="Rollinson2">{{cite book |last1=Rollinson |first1=D. |last2=Hay |first2=S. I. |title=Advances in parasitology |date=2011 |publisher=Elsevier Science |location=Oxford |isbn=978-0-12-385897-9|pages=4–7}}</ref> === Životinje === {{further|Spisak parazitskih organizama}} {|class="wikitable sortable <!--collapsible collapsed-->" |+ Glavne parazitske životinjske skupine{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ! Koljeno !! Razred/<br/>Red ! style="width: 60px;" |Br.<br/>vrsta ! Endo-<br/>paraz. ||Ekto-<br/>paraz. !! [[Beskičmenjaci|Beskič.]]<br/>kon. domaćin !! [[Kičmenjaci|Kič.]]<br/>kon. domaćin !! Br.<br/>domaćina !! Morski !! Vodeni<br/>!! Kopneni<br/> |- |[[Cnidaria]] ||[[Myxozoa]] ||1.350 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da || |- |[[Cnidaria]] ||[[Polypodium hydriforme|Polypodiozoa]] ||1 ||Da ||||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Trematoda]] ||15.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Monogenea]] ||20.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Cestoda]] ||5.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Nematomorpha]] ||<!--Class--> ||350 ||Da ||||Da ||||1 ili više ||||Da ||Da |- |[[Nematoda]] ||<!--Class--> ||10.500 ||Da ||||Da ||Da ||1 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Acanthocephala]] ||<!--Class--> ||1.200 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Annelida]] ||[[Hirudinea]] ||400 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Bivalvia]] ||600 ||||Da ||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Gastropoda]] ||5.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da |||| |- |[[Arthropoda]] ||[[Ixodida]] ||800 ||||Da ||||Da ||1 ili više ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Acari]] ||30.000 ||Da ||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da ||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Copepoda]] ||4.000 ||||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Arthropoda]] ||[[Phthiraptera]] ||4.000 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Siphonaptera]] ||2.500 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Diptera]] ||2.300 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Strepsiptera]]||600 ||Da ||||Da ||||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Hymenoptera]] ||130.000<ref>{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |s2cid=257756440 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P }}</ref> - 1.100.000<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal | last1=Forbes | first1=Andrew A. | last2=Bagley | first2=Robin K. | last3=Beer | first3=Marc A. | last4=Hippee | first4=Alaine C. | last5=Widmayer | first5=Heather A. | display-authors=3 | title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order | journal=BMC Ecology | volume=18 | issue=1 | date=12 July 2018 | page=21 | issn=1472-6785 | doi=10.1186/s12898-018-0176-x| pmid=30001194 | pmc=6042248 | doi-access=free | bibcode=2018BMCE...18...21F }}</ref> ||Da ||Da ||Da ||||1 ||||||Da |} Parazitizam je široko rasprostranjen u životinjskom carstvu<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url=https://books.google.com/books?id=o2t2BgAAQBAJ&pg=PA44 |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44}}</ref> i evoluirao je nezavisno od slobodnoživućih oblika stotine puta.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Mnoge vrste [[parazitski crv|parazitskih crva]], uključujući [[Trematoda|metilje]] i [[trakavice]], imaju čitave životne cikluse koji uključuju dva ili više domaćina. Daleko najveća skupina su parazitoidne ose iz reda Hymenoptera.<ref name=PoulinRandhawa2015/> U tabeli su navedena [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] i [[Razred (taksonomija)|razredi]] s najvećim brojem parazitskih vrsta, uz konzervativne minimalne brojčane procjene. Stupci za endo- i ektoparazitizam odnose se na konačnog domaćina, kao što je prikazano u kolonama Kičmenjaci i Beskičmenjaci.{{sfn|Poulin|2007|page=6}} === Biljke === {{main|Parazitska biljka}} [[File:Cuscuta parasite plant.JPG|thumb|left|upright|''[[Cuscuta]]'' (vilina kosa), [[obligatni parazit|holoparazit]] stabla, na [[akacija|akaciji]]]] [[Hemiparazit]] ili ''djelimični parazit'' poput [[imela|imele]] crpi dio svojih hranjivih tvari iz druge žive biljke, dok [[obligatni parazit|holoparazit]] poput ''[[Cuscuta|Cuscute]]'' crpi sve svoje hranjive tvari iz druge biljke.<ref name="Rastogi">{{cite book |last1=Rastogi |first1=V. B. |title=Modern Biology |url=https://books.google.com/books?id=D-85x6Jhji0C&q=partial+parasite&pg=SA1-PA115 |publisher=Pitambar Publishing |date=1997 |isbn=978-81-209-0496-5 |page=115}}</ref> [[Parazitske biljke]] čine oko jedan posto [[Skrivenosjemenice|skrivenosjemenjača]] i nalaze se u gotovo svakom [[biom]]u na svijetu.<ref name="Kokla Melnyk 2010">{{Cite journal |last1=Kokla |first1=Anna |last2=Melnyk |first2=Charles W. |date=1 October 2018 |title=Developing a thief: Haustoria formation in parasitic plants |journal=Developmental Biology |language=en |volume=442 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.ydbio.2018.06.013 |pmid=29935146 |s2cid=49394142 |issn=0012-1606|doi-access= }}</ref><ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008">{{cite book |last=Heide-Jørgensen |first=Henning S. |year=2008 |title=Parasitic flowering plants |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16750-6}}</ref><ref name=Nickrent2002>{{cite web |last1=Nickrent |first1=Daniel L. |author-link1=Daniel Lee Nickrent |title=Parasitic Plants of the World |url=http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |date=2002 |access-date=10 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062557/http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |archive-date=6 March 2016}} which appeared in Spanish as Chapter 2, pp. 7–27 in: J. A. López-Sáez, P. Catalán and L. Sáez [eds.], ''Parasitic Plants of the Iberian Peninsula and Balearic Islands''.</ref> Sve ove biljke imaju modificirano korijenje, [[haustorij]]e, koje prodire u biljke-domaćine, povezujući ih sa provodnim sistemom - bilo [[ksilem]]om, [[floem]]om ili oboje. To im pruža mogućnost da izvlače vodu i hranjive tvari iz domaćina. Parazitska biljka se klasificira ovisno o tome gdje se pričvršćuje za domaćina, bilo stablo ili korijen, i količini hranjivih tvari koje su joj neophodne. Budući da holoparaziti nemaju [[hlorofil]] i stoga ne mogu sami stvarati hranu [[fotosinteza|fotosintezom]], oni su uvijek obligatni paraziti, koji svu svoju hranu crpe iz svojih domaćina.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/> Neke parazitske biljke mogu locirati svoje [[domaćin (biologija)|biljke-domaćine]] detektiranjem [[hemikalija]] u zraku ili tlu koje ispuštaju [[izdanak|izdanci]] ili [[korijen]]je domaćina. Poznato je oko 4.500 [[vrsta]] parazitskih biljaka u otprilike 20 [[porodica (taksonomija)|porodica]] cvjetnica.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/><ref name="NickrentMusselman2004">{{cite journal |last1=Nickrent |first1=D. L. |last2=Musselman |first2=L. J. |title=Introduction to Parasitic Flowering Plants |journal=The Plant Health Instructor |year=2004 |doi=10.1094/PHI-I-2004-0330-01}}</ref> Vrste unutar porodice ''[[Orobanchaceae]]'' (volovotkovke) spadaju među ekonomski najrazornije biljke na svijetu. Procjenjuje se da vrste roda ''[[Striga]]'' godišnje uzrokuju gubitke u prinosima usjeva u vrijednosti od nekoliko milijardi dolara, a njome je pogođeno preko 50 miliona hektara obrađenog zemljišta samo u podsaharskoj Africi. ''Striga'' može zaraziti i trave i žitarice, uključujući [[kukuruz]], [[riža|rižu]] i [[sirak]], koji su među najvažnijim prehrambenim usjevima na svijetu. ''[[Orobanche]]'' također ugrožava širok spektar drugih važnih usjeva, uključujući [[grašak]], [[slanutak]], [[paradajz]], [[mrkva|mrkvu]] i razne vrste [[kupus]]a. Gubitak prinosa od ''Orobanchea'' može biti potpun; uprkos opsežnim istraživanjima, ni jedna metoda suzbijanja nije bila potpuno uspješna.<ref name="WestwoodYoder2010">{{cite journal |last1=Westwood |first1=James H. |last2=Yoder |first2=John I. |last3=Timko |first3=Michael P. |last4=dePamphilis |first4=Claude W. |title=The evolution of parasitism in plants |journal=Trends in Plant Science |volume=15 |issue=4 |year=2010 |pages=227–235 |doi=10.1016/j.tplants.2010.01.004|pmid=20153240 |bibcode=2010TPS....15..227W }}</ref> Mnoge [[biljke]] i [[gljive]] razmjenjuju ugljik i hranjive tvari u mutualističkim [[mikoriza|mikoriznim]] odnosima. Međutim, oko 400 vrsta [[mikoheterotrofija|mikoheterotrofnih]] biljaka, uglavnom u tropima, efektivno [[varanje (biologija)|vrši eksploataciju]], uzimajući ugljik iz gljivice umjesto da ga razmijene za minerale. Imaju znatno smanjeno korijenje jer ne moraju apsorbirati vodu iz tla; njihove stabljike su vitke, s malo [[vaskularni snop|vaskularnih snopova]], a listovi su im svedeni na male ljuske jer ne vrše fotosintezu. Njihove sjemenke su malene i brojne i čini se da se oslanjaju na infekciju odgovarajućom gljivicom ubrzo nakon klijanja.<ref>{{cite journal |last=Leake |first=J. R. |date=1994 |title=The biology of myco-heterotrophic ('saprophytic') plants |journal=New Phytologist |volume=127 |issue=2 |pages=171–216 |doi=10.1111/j.1469-8137.1994.tb04272.x|pmid=33874520 |bibcode=1994NewPh.127..171L |s2cid=85142620 }}</ref> [[File:Armillaria mellea, Honey Fungus, UK 1.jpg|thumb|Gljiva ''[[Armillaria mellea]]'' je parazit stabla i [[saprofit]] koji se hrani drvetom nakon što ono ugine.]] === Gljive === {{further|Patogene gljivice|Fitopatologija}} Parazitske [[gljive]] crpe neke ili sve svoje nutritivne potrebe iz biljaka, drugih gljiva ili životinja. Gljive koje su paraziti biljaka se klasifikuju u tri kategorije, ovisno o načinu ishrane: biotrofi, [[hemibiotrofi]] i nekrotrofi. Biotrofne gljive crpe hranjive tvari iz živih biljnih ćelija i za vrijeme infekcije koloniziraju svoju biljku-domaćina na takav način da je održe u životu što duže moguće.<ref>{{Cite journal |last1=Fei |first1=Wang |last2=Liu |first2=Ye |date=11 August 2022 |title=Biotrophic Fungal Pathogens: a Critical Overview |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |volume=195 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1007/s12010-022-04087-0 |pmid=35951248 |s2cid=251474576 |issn=0273-2289}}</ref> Jedan poznat primjer biotrofnog patogena je ''[[Ustilago maydis]]'', uzročnik bolesti kukuruzne snijeti. S druge strane, nekrotrofni patogeni ubijaju ćelije domaćina i hrane se [[saprofit]]ski, a primjer su gljive iz roda ''[[Armillaria]]'', koje koloniziraju korijen.<ref name="RHS">{{cite web |title=What is honey fungus? |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |access-date=12 October 2017 |archive-date=8 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093722/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |url-status=live }}</ref> Hemibiotrofni patogeni započnu koloniziranje svog domaćina kao biotrofi, a potom ubijaju njegove ćelije i hrane se kao [[nekrotrof]]i, što je fenomen poznat kao [[biotrofsko-nekrotrofna zamjena]].<ref>{{Cite journal |last1=Chowdhury |first1=Supriyo |last2=Basu |first2=Arpita |last3=Kundu |first3=Surekha |date=8 December 2017 |title=Biotrophy-necrotrophy switch in pathogen evoke differential response in resistant and susceptible sesame involving multiple signaling pathways at different phases |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=17251 |doi=10.1038/s41598-017-17248-7 |doi-access=free|pmid=29222513 |pmc=5722813 |bibcode=2017NatSR...717251C |issn=2045-2322}}</ref> Patogene gljive su poznati uzročnici bolesti kod životinja, kao i kod ljudi. Procjenjuje se da gljivične infekcije ([[mikoza|mikoze]]) ubiju 1,6 miliona ljudi svake godine.<ref>{{cite journal |title=Stop neglecting fungi |journal=Nature Microbiology |date=25 July 2017 |volume=2 |issue=8 |article-number=17120 |doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120 |pmid=28741610 |bibcode=2017NatMb...217120. |doi-access=free}}</ref> Jedan primjer snažnog gljivičnog životinjskog patogena su [[Microsporidia|mikrosporidi]] - obligatne [[intracelularni parazit|intracelularne parazitske]] gljive koje uglavnom utiču na insekte, ali mogu uticati i na kičmenjake, uključujući ljude, uzrokujući crijevnu infekciju [[mikrosporidioza|mikrosporidiozu]].<ref name="Didier">{{cite journal |last1=Didier |first1=E. S. |last2=Stovall |first2=M. E. |last3=Green |first3=L. C. |last4=Brindley |first4=P. J. |last5=Sestak |first5=K. |last6=Didier |first6=P. J. |url=https://www.researchgate.net/publication/8159085 |title=Epidemiology of microsporidiosis: sources and modes of transmission |journal=Veterinary Parasitology |date=9 December 2004 |volume=126 |issue=1–2 |pages=145–166 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.09.006 |pmid=15567583}}</ref> [[File:Borrelia burgdorferi-cropped.jpg|thumb|upright|Bakteriju vrste ''[[Borrelia burgdorferi]]'', uzročnika [[lajmska bolest|lajmske bolesti]], prenose krpelji iz roda ''[[Ixodes]]''.]] === Protozoe === Protozoe poput ''[[Plasmodium]]a'', ''[[Trypanosoma|Trypanosome]]'' i ''[[Entamoeba|Entamoebe]]''<ref name=Esch2013>{{cite journal |last1=Esch |first1=K. J. |last2=Petersen |first2=C. A. |title=Transmission and epidemiology of zoonotic protozoal diseases of companion animals |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=26 |issue=1 |pages=58–85 |date=January 2013 |pmid=23297259 |pmc=3553666 |doi=10.1128/CMR.00067-12}}</ref> su endoparaziti. Uzrokuju ozbiljne bolesti kod kičmenjaka, uključujući ljude - u ovim primjerima, [[malarija|malariju]], [[bolest spavanja]] i [[Amebijaza|amebnu dizenteriju]] - i imaju složene životne cikluse.<ref name="PollittMacGregor2011"/> === Bakterije === {{main|Patogene bakterije}} Mnoge bakterije su parazitske, iako se općenito smatraju [[Patogene bakterije|patogenima]] koji uzrokuju bolesti.<ref name=McFall-Ngai2007>{{Cite journal |last=McFall-Ngai |first=Margaret |date=January 2007 |title=Adaptive Immunity: Care for the community |journal=Nature |volume=445 |issue=7124 |page=153 |doi=10.1038/445153a|pmid=17215830 |bibcode=2007Natur.445..153M |s2cid=9273396 |doi-access=free }}</ref> Parazitske bakterije su izuzetno raznolike i inficiraju svoje domaćine na različite načine. Na primjer, ''[[Bacillus anthracis]]'', uzročnik [[antraks]]a, širi se dodirom sa zaraženim [[domaća životinja|domaćim životinjama]]; njegove [[spora|spore]], koje mogu preživjeti godinama izvan tijela, mogu ući u domaćina putem ogrebotine ili se udahnuti. ''[[Borrelia]]'', uzročnik [[lajmska bolest|lajmske bolesti]] i [[povratni tifus|povratnog tifusa]], prenosi se vektorima, krpeljima iz roda ''[[Ixodes]]'', iz rezervoara bolesti kod životinja poput [[jelen]]a. ''[[Campylobacter jejuni]]'', uzročnik [[gastroenteritis]]a, širi se fekalno-oralnim putem od životinja, konzumiranjem nedovoljno termički obrađene [[živina|perad]]i ili kontaminiranom vodom. ''[[Haemophilus influenzae]]'', uzročnik [[meningitis|bakterijskog meningitisa]] i infekcija respiratornog trakta poput [[influenca|influence]] i [[bronhitis]]a, prenosi se kapljičnim kontaktom. ''[[Treponema pallidum]]'', uzročnik [[sifilis]]a, [[spolno prenosiva bolest|širi se]] [[Ljudska seksualna aktivnost|spolnim odnosom]].<ref name=Lippincott>{{cite book |last1=Fisher |first1=Bruce |last2=Harvey |first2=Richard P. |last3=Champe |first3=Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007|pages=332–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}</ref> [[File:Tevenphage.svg|thumb|[[Enterobakterijski fag T4]] je [[bakteriofag]]ni virus. Inficira svog domaćina, ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', ubrizgavanjem vlastite DNK kroz svoj rep, kojim se pričvršćuje za površinu bakterije.]] === Virusi === {{main|Virus|Bakteriofag}} [[Virusi]] su obligatni [[intracelularni parazit]]i, karakterizirani izuzetno ograničenom biološkom funkcijom, do te mjere da, iako su očigledno sposobni zaraziti sve ostale organizme, od bakterija i [[archaea|arheja]] do životinja, biljaka i gljiva, nije jasno mogu li se sami opisati kao živi organizmi. Mogu biti [[Orthornavirae|RNK]] ili [[DNK-virus|DNK virusi]] koji se sastoje od jednostrukog ili dvostrukog lanca [[Nukleinska kiselina|genetskog materijala]] ([[RNK]] ili [[DNK]], respektivno), prekrivenog [[protein]]skim omotačem, a ponekad i [[lipid]]nom ovojnicom. Stoga im nedostaju svi uobičajeni mehanizmi [[ćelija (biologija)|ćelije]], poput [[enzim]]a, te se u potpunosti oslanjaju na sposobnost ćelije-domaćina da replicira DNK i sintetizira proteine. Većina virusa su [[bakteriofag]]i, koji inficiraju bakterije.<ref name=Koonin2006>{{cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Senkevich |first2=T. G. |author3=Dolja, V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author-link1=Mya Breitbart |author1=Breitbart, M. |author2=Rohwer, F. |title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus? |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=6 |pages=278–284 |year=2005 |pmid=15936660 |doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref><ref name="Lawrence">{{cite journal|author1=Lawrence, C. M. |author2=Menon, S. |author3=Eilers, B. J. |display-authors=etal |title=Structural and functional studies of archaeal viruses |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=284 |issue=19 |pages=12599–603 |year=2009 |pmid=19158076 |doi=10.1074/jbc.R800078200 |pmc=2675988|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards |first1=R. A. |last2=Rohwer |first2=F. |url=https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003133000/https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Viral metagenomics |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3 |issue=6 |pages=504–510 |year=2005 |pmid=15886693 |doi=10.1038/nrmicro1163|s2cid=8059643 }}</ref> == Evolucijska ekologija == [[File:Tyrannosaurus with infection.jpg|thumb|Restauracija ''[[Tyrannosaurus]]a'' s rupama koje je možda prouzrokovao parazit sličan ''[[Trichomonas]]u'']] {{further|Evolucijska ekologija}} Parazitizam je glavni aspekt evolucijske ekologije; na primjer, gotovo sve slobodnoživeće životinje domaćini su barem jednoj vrsti parazita. Kičmenjaci, najbolje proučena skupina, domaćini su između 75.000 i 300.000 vrsta helminta i nebrojenog broja parazitskih mikroorganizama. U prosjeku, jedna vrsta sisara domaćin je za četiri vrste [[nematoda|valjkastih crva]], dvije vrste [[trematoda|metilja]] i dvije [[trakavice|trakavica]].<ref name="Dobson2008">{{cite journal |last1=Dobson |first1=A. |last2=Lafferty |first2=K. D. |last3=Kuris |first3=A. M. |last4=Hechinger |first4=R. F. |last5=Jetz |first5=W. |title=Homage to Linnaeus: How many parasites? How many hosts? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=Supplement 1 |date=2008 |doi=10.1073/pnas.0803232105 |pmid=18695218 |pages=11482–11489|pmc=2556407 |bibcode=2008PNAS..10511482D |doi-access=free }}</ref> Ljudi imaju 342 vrste helmintskih parazita i 70 vrsta protozojskih parazita.<ref name="Sukhdeo2012"/> Oko tri četvrtine karika u [[lanac ishrane|lancima ishrane]] uključuje parazite, koji su važni u regulaciji broja domaćina. Smatra se da je oko 40 posto opisanih vrsta parazitsko.<ref name="Dobson2008"/> === Fosilni zapis === {{further|Paleoparazitologija}} Parazitizam je teško dokazati na osnovu [[fosil|fosilnih zapisa]], ali rupe u [[donja vilica|donjim vilicama]] nekoliko primjeraka ''[[Tyrannosaurus]]a'' možda su uzrokovane parazitima sličnim ''[[Trichomonas]]u''.<ref>{{cite journal |volume=4 |issue=9 |article-number=e7288 |last=Wolff |first=Ewan D. S. |author2=Salisbury, Steven W. |author3=Horner, John R. |author4=Varrichio, David J. |title=Common Avian Infection Plagued the Tyrant Dinosaurs |journal=PLOS ONE |year=2009 |pmid=19789646 |pmc=2748709 |doi=10.1371/journal.pone.0007288|bibcode=2009PLoSO...4.7288W |doi-access=free }}</ref> ''[[Saurophthirus]]'', [[buha]] iz rane krede, parazitirala je na [[pterosauri]]ma.<ref>Ponomarenko, A.G. (1976) A new insect from the Cretaceous of Transbaikalia, a possible parasite of pterosaurians. ''Paleontological Journal'' 10(3):339-343 (English) / ''Paleontologicheskii Zhurnal'' 1976(3):102-106 (Russian)</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yanjie|last2=Shih|first2=Chungkun|last3=Rasnitsyn|first3=Alexandr|last4=Ren|first4=Dong|last5=Gao|first5=Taiping|date=2020|title=A new flea from the Early Cretaceous of China|url=https://www.app.pan.pl/article/item/app006802019.html|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=65|doi=10.4202/app.00680.2019|doi-access=free|archive-date=25 February 2020|access-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225040619/http://app.pan.pl/article/item/app006802019.html|url-status=live}}</ref> Jaja [[nematoda|valjkastih crva]] i ono što su vjerojatno [[cista (medicina)|ciste]] koje su stvorili pripadnici [[Protozoa]] pronađeni su u [[koprolit]]u kasnotrijaskog [[Phytosauria|fitosaura]]. Taj rijetki fosil na [[Tajland]]u pruža informacije o ekologiji prethistorijskih parazita.<ref>{{cite journal|author=Thanit Nonsrirach|author2=Serge Morand|author3=Alexis Ribas|author4=Sita Manitkoon|author5=Komsorn Lauprasert|author6=Julien Claude|date=9 August 2023|title=First discovery of parasite eggs in a vertebrate coprolite of the Late Triassic in Thailand|journal=PLOS ONE|volume=18 |issue=8 |article-number=e0287891 |doi=10.1371/journal.pone.0287891|pmid=37556448|pmc=10411797 |bibcode=2023PLoSO..1887891N |doi-access=free }}</ref> === Koevolucija === {{further|Koevolucija domaćina i parazita}} Kako se domaćini i paraziti razvijaju zajedno, njihovi odnosi se često mijenjaju. Kada je parazit u isključivom odnosu s domaćinom, selekcija čini da odnos postane benigniji, čak i mutualistički, jer se parazit može reproducirati duže ako njegov domaćin duže živi.<ref name=Rook2007/> Međutim, u slučajevima gdje se paraziti takmiče, selekcija favorizira parazita koji se najbrže razmnožava, što dovodi do povećane virulencije. U [[Koevolucija domaćina i parazita|koevoluciji domaćina i parazita]] stoga postoje različite mogućnosti.<ref name=MasseyBuckling2004/> [[Evolucijska epidemiologija]] analizira kako se paraziti šire i evoluiraju, dok [[Evolucijska medicina|darvinistička medicina]] primjenjuje slično evolucijsko razmišljanje na neparazitske bolesti poput [[Rak (medicina)|rak]]a i [[Autoimune bolesti|autoimunih stanja]].<ref name="Ewald1994">{{cite book |last=Ewald |first=Paul W. |title=Evolution of Infectious Disease |url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal|url-access=registration |year=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534519-3 |page=8}}</ref> ==== Dugoročna partnerstva u korist mutualizma ==== [[File:Wolbachia.png|thumb|left|Bakterija ''[[Wolbachia]]'' unutar ćelije insekta]] Dugoročna partnerstva mogu dovesti do relativno stabilnog odnosa koji teži [[komensalizam|komensalizmu]] ili [[mutualizam|mutualizmu]], jer, pod jednakim uvjetima, u evolucijskom je interesu parazita da njegov domaćin napreduje. Parazit se može razviti tako da postane manje štetan za svog domaćina ili se domaćin može razviti tako da se nosi s neizbježnim prisustvom parazita - do te mjere da odsustvo parazita stvara štetu domaćinu. Na primjer, iako su životinje parazitirane [[parazitski crv|crvima]] često očito nezdrave, takve infekcije mogu također smanjiti prevalenciju i učinke [[Autoimunost|autoimunih poremećaja]] kod životinjskih domaćina i ljudi.<ref name=Rook2007>{{cite journal |last=Rook |first=G. A. |url=https://www.academia.edu/580118 |title=The hygiene hypothesis and the increasing prevalence of chronic inflammatory disorders |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |year=2007 |volume=101 |issue=11 |pages=1072–1074 |pmid=17619029 |doi=10.1016/j.trstmh.2007.05.014 |archive-date=26 March 2023 |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032901/https://www.academia.edu/580118 |url-status=live }}</ref> U ekstremnijem primjeru, neki [[valjkasti crvi]] ne mogu se razmnožavati, pa čak ni preživjeti, bez infekcije bakterijom iz roda ''[[Wolbachia]]''.<ref>{{cite journal |last1=Hoerauf |first1=Achim |last2=Mand |first2=Sabine |last3=Fischer |first3=Kerstin |last4=Kruppa |first4=Thomas |last5=Marfo-Debrekyei |first5=Yeboah |last6=Debrah |first6=Alexander Yaw |last7=Pfarr |first7=Kenneth M. |last8=Adjei |first8=Ohene |last9=Büttner |first9=Dietrich W. |display-authors=3 |title=Doxycycline as a novel strategy against bancroftian filariasis?depletion of Wolbachia endosymbionts from Wuchereria bancrofti and stop of microfilaria production |journal=Medical Microbiology and Immunology |volume=192 |issue=4 |date=1 November 2003 |doi=10.1007/s00430-002-0174-6 |pages=211–216}}</ref> [[Lynn Margulis]] i drugi su tvrdili, slijedeći djelo [[Petar Kropotkin|Petra Kropotkina]] iz 1902. godine pod nazivom ''[[Mutual Aid: A Factor of Evolution|Uzajamna pomoć: Faktor evolucije]]'', da prirodna selekcija pokreće odnose od parazitizma do mutualizma kada su resursi ograničeni. Ovaj proces je možda bio uključen u [[simbiogeneza|simbiogenezu]] koja je formirala [[eukariot]]e iz unutarćelijskog odnosa između [[arheja]] i bakterija, iako slijed događaja ostaje većinom nedefiniran.<ref>{{cite book |last1=Margulis |first1=Lynn |author1-link=Lynn Margulis |last2=Sagan |first2=Dorion |author2-link=Dorion Sagan |last3=Eldredge |first3=Niles |author3-link=Niles Eldredge |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=4IIpAQAAMAAJ |title=What Is Life? |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81087-4}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sarkar |first1=Sahotra |last2=Plutynski |first2=Anya |title=A Companion to the Philosophy of Biology |url=https://books.google.com/books?id=iN7UYNjbxsYC&pg=PA358 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69584-5 |page=358}}</ref> ==== Konkurencija u korist virulencije ==== Može se očekivati ​​da će konkurencija između parazita, putem [[prirodna selekcija|prirodne selekcije]], favorizirati one koji se brže razmnožavaju i koji su samim tim [[virulencija|virulentniji]].<ref name=MasseyBuckling2004>{{cite journal |last1=Massey |first1=R. C. |last2=Buckling |first2=A. |last3=ffrench-Constant |first3=R.|author1-link=Ruth Massey |title=Interference competition and parasite virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=271 |issue=1541 |year=2004 |pages=785–788 |doi=10.1098/rspb.2004.2676 |pmc=1691666 |pmid=15255095 |bibcode=2004PBioS.271..785M }}</ref><ref name=Rigaud2010>{{cite journal |last1=Rigaud |first1=T. |last2=Perrot-Minnot |first2=M.-J. |last3=Brown |first3=M. J. F. |title=Parasite and host assemblages: embracing the reality will improve our knowledge of parasite transmission and virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=277 |issue=1701 |year=2010 |pages=3693–3702 |doi=10.1098/rspb.2010.1163|pmid=20667874 |pmc=2992712 }}</ref> [[File:Pink Flamingos with Duck - Camargue, France - April 2007 (cropped).jpg|thumb|Biolozi su dugo sumnjali na [[kospecijacija|kospecijaciju]] [[flamingo|flaminga]] i [[patka|pataka]] s njihovim parazitskim [[vaš|ušima]], koje su slične kod obje te porodice. Kospecijacija se zaista dogodila, ali je dovela do flaminga i [[gnjurac]]a, s kasnijom [[promjena domaćina|promjenom domaćina]] s flaminga na patke.]] Među konkurentnim parazitskim bakterijama koje ubijaju insekte iz rodova ''[[Photorhabdus]]'' i ''[[Xenorhabdus]]'', virulencija je zavisila od relativne jačine antimikrobnih [[toksin]]a ([[bakteriocin]]a) koje dva uključena soja stvaraju. Kada je samo jedna bakterija mogla ubiti drugu, drugi soj bi bio isključen iz konkurencije. Međutim, kada su [[gusjenice]] bile zaražene bakterijama od kojih su obje imale toksine sposobne za ubijanje drugog soja, ni jedan soj nije bio isključen, a njihova virulencija je bila manja nego kada je insekt bio zaražen samo jednim sojem.<ref name=MasseyBuckling2004/> ==== Kospecijacija ==== A parasite sometimes undergoes [[cospeciation]] with its host, resulting in the pattern described in [[Fahrenholz's rule]], that the phylogenies of the host and parasite come to mirror each other.<ref name=Page>{{cite book |last=Page |first=Roderic D. M. |publisher=John Wiley |date=27 January 2006 |isbn=978-0-470-01617-6 |doi=10.1038/npg.els.0004124|title=Encyclopedia of Life Sciences |chapter=Cospeciation }}</ref> An example is between the [[simian foamy virus]] (SFV) and its primate hosts. The phylogenies of SFV polymerase and the mitochondrial [[cytochrome c oxidase subunit II]] from African and Asian primates were found to be closely congruent in branching order and divergence times, implying that the simian foamy viruses cospeciated with Old World primates for at least 30&nbsp;million years.<ref name="SwitzerSalemi2005">{{cite journal |last1=Switzer |first1=William M. |last2=Salemi |first2=Marco |last3=Shanmugam |first3=Vedapuri |last4=Gao |first4=Feng |last5=Cong |first5=Mian-er |last6=Kuiken |first6=Carla |last7=Bhullar |first7=Vinod |last8=Beer |first8=Brigitte E. |last9=Vallet |first9=Dominique |last10=Gautier-Hion |first10=Annie |last11=Tooze |first11=Zena |last12=Villinger |first12=Francois |last13=Holmes |first13=Edward C. |last14=Heneine |first14=Walid |display-authors=3 |title=Ancient co-speciation of simian foamy viruses and primates |journal=Nature |volume=434 |issue=7031 |year=2005 |pages=376–380 |doi=10.1038/nature03341 |pmid=15772660 |bibcode=2005Natur.434..376S |s2cid=4326578 |url=https://zenodo.org/record/1233279 |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107064156/https://zenodo.org/record/1233279 |url-status=live }}</ref> The presumption of a shared evolutionary history between parasites and hosts can help elucidate how host taxa are related. For instance, there has been a dispute about whether [[Phoenicopteriformes|flamingos]] are more closely related to [[Ciconiiformes|storks]] or [[Anseriformes|ducks]]. The fact that flamingos share parasites with ducks and geese was initially taken as evidence that these groups were more closely related to each other than either is to storks. However, evolutionary events such as the duplication, or the extinction of parasite species (without similar events on the host phylogeny) often erode similarities between host and parasite phylogenies. In the case of flamingos, they have similar lice to those of [[grebe]]s. Flamingos and grebes do have a common ancestor, implying cospeciation of birds and lice in these groups. Flamingo lice then [[host switch|switched hosts]] to ducks, creating the situation which had confused biologists.<ref name=JohnsonKennedy2006>{{cite journal|last1=Johnson|first1=K. P.|last2=Kennedy|first2=M.|last3=McCracken|first3=K. G|title=Reinterpreting the origins of flamingo lice: cospeciation or host-switching?|journal=Biology Letters|volume=2|issue=2|year=2006|pages=275–278|doi=10.1098/rsbl.2005.0427|pmc=1618896|pmid=17148381}}</ref> [[File:Toxoplasma gondii (2).jpg|thumb|The protozoan ''[[Toxoplasma gondii]]'' facilitates its transmission by [[Behavior-altering parasites|inducing behavioral changes]] in rats through infection of neurons in their [[central nervous system]].]] Parasites infect [[sympatry|sympatric]] hosts (those within their same geographical area) more effectively, as has been shown with [[Digenea|digenetic trematodes]] infecting lake snails.<ref name="Lively00"/> This is in line with the [[Red Queen hypothesis]], which states that interactions between species lead to constant natural selection for coadaptation. Parasites track the locally common hosts' phenotypes, so the parasites are less infective to [[allopatric speciation|allopatric]] hosts, those from different geographical regions.<ref name="Lively00">{{cite journal |last1=Lively |first1=C. M. |last2=Dybdahl |first2=M. F. |url=https://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131917/http://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-date=7 June 2016 |url-status=live |title=Parasite adaptation to locally common host genotypes |journal=Nature |volume=405 |issue=6787 |pages=679–81 |year=2000 |pmid=10864323 |doi=10.1038/35015069 |bibcode=2000Natur.405..679L |s2cid=4387547 }}</ref> === Modificiranje ponašanja domaćina === {{further|Neuroparazit}} <!-- [[File:Reclinervellus nielseni.jpg|thumb|left|Larva ''[[Reclinervellus nielseni]]'' parazitira na vrsti ''[[Cyclosa argenteoalba]]'', Japan]]--> Neki paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje domaćina]] kako bi povećali svoj prijenos s jednog na drugog, često između predatora i plijena ([[neuroparazit|parazit povećava trofički prijenos]]). Na primjer, u [[Kalifornijska obalna slana močvara|kalifornijskoj obalnoj slanoj močvari]], metilj ''[[Euhaplorchis californiensis]]'' smanjuje sposobnost svog ribljeg domaćina da izbjegne predatore.<ref>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Morris |first2=A. K. |year=1996 |url=http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123301/http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-date=3 March 2019 |url-status=live |title=Altered behavior of parasitized killifish increases susceptibility to predation by bird final hosts |journal=Ecology |volume=77 |issue=5 |pages=1390–1397 |doi=10.2307/2265536 |jstor=2265536 |bibcode=1996Ecol...77.1390L }}</ref> On sazrijeva u tijelima [[čaplja|čaplji]], koje se češće hrane zaraženim u odnosu na nezaražene ribe. Drugi primjer je protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'', parazit koji sazrijeva u [[Felis silvestris catus|mačkama]], ali ga mogu nositi mnogi drugi [[sisari]]. Nezaraženi [[Rattus rattus|pacovi]] izbjegavaju miris mačke, ali pacove zaražene sa ''T. gondii'' taj miris privlači, što može povećati prijenos na mačjeg domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Berdoy |first1=M. |last2=Webster |first2=J. P. |last3=Macdonald |first3=D. W. |title=Fatal attraction in rats infected with ''Toxoplasma gondii'' |journal=Proc. Biol. Sci. |volume=267 |issue=1452 |pages=1591–4 |year=2000 |pmid=11007336 |pmc=1690701 |doi=10.1098/rspb.2000.1182 }}</ref> Parazit malarije mijenja miris kože svojih ljudskih domaćina, privlačeći komarce na njih i time poboljšavajući šansu za prijenos parazita.<ref name="de Boer2017"/> Pauk ''[[Cyclosa argenteoalba]]'' često ima pričvršćene larve parazitoidnih osa koje mijenjaju njihovo ponašanje izgradnje paučine. Umjesto da stvaraju svoje normalne ljepljive paučine spiralnog oblika, oni, uz prisustvo parazita, počinju praviti pojednostavljene varijante. To izmijenjeno ponašanje trajalo je duže i bilo je izraženije što su paraziti duže bili ostavljeni na paucima.<ref>{{cite journal |last=Takasuka |first=Keizo |date=16 September 2019 |title=Evaluation of manipulative effects by an ichneumonid spider-ectoparasitoid larva upon an orb-weaving spider host (Araneidae: Cyclosa argenteoalba) by means of surgical removal and transplantation |journal=The Journal of Arachnology |volume=47 |issue=2 |page=181 |doi=10.1636/joa-s-18-082|s2cid=202579182 |issn=0161-8202}}</ref> [[File:Bed bug, Cimex lectularius.jpg|thumb|Gubitak osobine: stjenica ''[[Cimex lectularius]]'' ne leti, kao i mnogi insekti-ektoparaziti.]] === Gubitak osobina === Paraziti mogu iskoristiti svoje domaćine za obavljanje niza funkcija koje bi inače morali sami vršiti. Paraziti koji izgube te funkcije tada imaju selektivnu prednost, jer mogu preusmjeriti resurse na reprodukciju. Mnogi insekti-ektoparaziti, uključujući [[Cimex|stjenice]], [[Polyctenidae]], [[vaš|uši]] i [[buhe]], izgubili su sposobnost letenja, oslanjajući se umjesto toga na svoje domaćine za prijenos.<ref>{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title=On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight |url=https://books.google.com/books?id=H6xUCgAAQBAJ&pg=PT119 |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999679-7 |page=119}}</ref> Gubitak osobina općenito je široko rasprostranjen među parazitima.<ref>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |url=http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |title=Evolution of parasite life history traits: myths and reality |journal=Parasitology Today |date=September 1995 |volume=11 |issue=9 |pages=342–345 |pmid=15275316 |doi=10.1016/0169-4758(95)80187-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216194337/http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |archive-date=16 February 2012 }}</ref> Ekstreman primjer je [[Myxosporea|miksospora]] ''[[Henneguya zschokkei]]'', ektoparazit riba i jedina životinja za koju se zna da je izgubila sposobnost [[aerobna respiracija|aerobne respiracije]]: njene ćelije nemaju [[mitohondrije]].<ref name="PNAS">{{Cite journal |last1=Yahalom |first1=Dayana |last2=Atkinson |first2=Stephen D.|last3=Neuhof |first3=Moran |last4=Chang |first4=E. Sally |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=Cartwright |first6=Paulyn |last7=Bartholomew |first7=Jerri L. |last8=Huchon |first8=Dorothée |date=19 February 2020 |title=A cnidarian parasite of salmon (Myxozoa: Henneguya) lacks a mitochondrial genome |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117 |issue=10 |pages=5358–5363 |doi=10.1073/pnas.1909907117 |pmid=32094163|pmc=7071853 |bibcode=2020PNAS..117.5358Y |doi-access=free }}</ref> === Odbrane domaćina === Hosts have evolved a variety of defensive measures against their parasites, including physical barriers like the skin of vertebrates,<ref name=Colorado/> the immune system of mammals,<ref name=Maizels2009/> insects actively removing parasites,<ref name=Jeanne1979/> and defensive chemicals in plants.<ref name=Runyon2010/> The evolutionary biologist [[W. D. Hamilton]] suggested that [[sexual reproduction]] could have evolved to help to defeat multiple parasites by enabling [[genetic recombination]], the shuffling of genes to create varied combinations. Hamilton showed by mathematical modelling that sexual reproduction would be evolutionarily stable in different situations, and that the theory's predictions matched the actual ecology of sexual reproduction.<ref name="Hamilton1990">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=W. D. |author1-link=W. D. Hamilton|last2=Axelrod |first2=R. |last3=Tanese |first3=R. |title=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review). |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=87 |issue=9 |date=May 1990 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |pmid=2185476 |pmc=53943 |pages=3566–3573 |bibcode=1990PNAS...87.3566H |doi-access=free }}</ref><ref name="EbertHamilton1996">{{cite journal |last1=Ebert |first1=Dieter |last2=Hamilton |first2=William D. |author2-link=W. D. Hamilton |title=Sex against virulence: the coevolution of parasitic diseases |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=11 |issue=2 |year=1996 |doi=10.1016/0169-5347(96)81047-0 |pmid=21237766 |pages=79–82|bibcode=1996TEcoE..11...79E }}</ref> However, there may be a trade-off between [[immunocompetence]] and breeding male vertebrate hosts' [[secondary sex characteristic]]s, such as the plumage of [[peacock]]s and the manes of [[lion]]s. This is because the male hormone [[testosterone]] encourages the growth of secondary sex characteristics, favouring such males in [[sexual selection]], at the price of reducing their immune defences.<ref name="FolstadKarter1992">{{cite journal |last1=Folstad |first1=Ivar |last2=Karter |first2=Andrew John |url=https://www.academia.edu/17248251 |title=Parasites, Bright Males, and the Immunocompetence Handicap |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=3 |year=1992 |pages=603–622 |doi=10.1086/285346 |bibcode=1992ANat..139..603F |s2cid=85266542 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kičmenjaci ==== [[File:Short Horned Lizard (4457945238).jpg|thumb|left|Suha [[koža]] kičmenjaka kao što je ''[[Phrynosoma hernandesi]]'' sprječava ulazak brojnih parazita.]] Fizička barijera u obliku čvrste, često suhe i vodootporne [[koža|kože]] gmizavaca, ptica i sisara sprječava ulazak mikroorganizama u tijelo. [[Ljudska koža]] također luči [[Lojne žlezde|sebum]], koji je toksičan za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado>{{cite web |title=Host–Parasite Interactions Innate Defenses of the Host |publisher=University of Colorado |url=http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |access-date=7 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000852/http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref> S druge strane, veći paraziti poput [[trematoda]] detektuju hemikalije koje koža stvara kako bi locirali svoje domaćine kada uđu u vodu. [[Pljuvačka]] i [[suze]] kičmenjaka sadrže [[lizozim]], enzim koji razgrađuje [[Bakterijska ćelijska struktura|ćelijske zidove]] invazivnih bakterija.<ref name=Colorado/> Ukoliko organizam prođe kroz usta, sljedeća linija odbrane je [[želudac]] sa svojom [[hlorovodinična kiselina|hlorovodičnom kiselinom]], toksičnom za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado/> Neki crijevni paraziti imaju debeo i čvrst vanjski omotač koji se sporo ili uopće ne probavlja, što omogućava parazitu da živi prođe kroz želudac, nakon čega ulazi u crijevo i započinju sljedeću fazu svog života. Kada uđu u tijelo, paraziti moraju savladati [[elektroforeza serumskih proteina|serumske proteine]] ​​[[imuni sistem|imunološkog sistema]] i [[Receptor prepoznavanja uzorka|receptore prepoznavanja uzorka]], unutarćelijske i ćelijske, koji aktiviraju [[limfocit]]e adaptivnog imunološkog sistema, kao što su [[T-ćelije]] i [[B-ćelije]], koje stvaraju antitijela. Oni imaju receptore koji prepoznaju parazite.<ref name=Maizels2009>{{cite journal |last=Maizels |first=R. M. |title=Parasite immunomodulation and polymorphisms of the immune system |journal=J. Biol. |year=2009 |volume=8 |issue=7 |page=62 |pmid=19664200 |pmc=2736671 |doi=10.1186/jbiol166 |doi-access=free }}</ref> ==== Insekti ==== [[File:Leaf Spot on Oak in Gunnersbury Triangle.jpg|thumb|[[Pjegavost lišća]] na [[hrast]]u. Širenje parazitske gljivice ograničeno je odbrambenim hemikalijama koje drvo stvara, što rezultira kružnim mrljama oštećenog tkiva.]] Insekti često prilagođavaju svoja gnijezda tako da smanje parazitizam. Na primjer, jedan od ključnih razloga zašto osa ''[[Polistes canadensis]]'' gradi gnijezda na više [[saće|saća]], umjesto da gradi jedno saće kao većina ostalih pripadnika svog roda, jeste izbjegavanje zaraze [[Tineidae|tineidskim moljcima]]. Moljac polaže jaja unutar gnijezda osa, a zatim se iz tih jaja izlegu larve koje se mogu ukopavati od ćelije do ćelije i loviti kukuljice osa. Odrasle ose pokušavaju ukloniti i ubiti jaja i larve moljaca žvakanjem rubova ćelija, premazujući ćelije oralnim sekretom koji gnijezdu daje tamnosmeđi izgled.<ref name=Jeanne1979>{{cite journal |last=Jeanne |first=Robert L. |year=1979 |url=https://www.researchgate.net/publication/226226828 |title=Construction and Utilization of Multiple Combs in Polistes canadensis in Relation to the Biology of a Predaceous Moth |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=4 |issue=3|pages=293–310 |doi=10.1007/bf00297649|bibcode=1979BEcoS...4..293J |s2cid=36132488 }}</ref> ==== Biljke ==== Biljke reaguju na napad parazita nizom hemijskih odbrana, kao što je [[polifenol oksidaza]], pod kontrolom signalnih puteva neosjetljivih na [[jasmonska kiselina|jasmonsku kiselinu]] (JA) i [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]] (SA).<ref name=Runyon2010>{{cite journal |last=Runyon |first=J. B. |author2=Mescher, M. C. |author3=De Moraes, C. M. |title=Plant defenses against parasitic plants show similarities to those induced by herbivores and pathogens |journal=Plant Signal Behav |volume=5 |issue=8 |pages=929–31 |year=2010 |pmid=20495380 |pmc=3115164 |doi=10.4161/psb.5.8.11772|bibcode=2010PlSiB...5..929R }}</ref><ref name=Thaler2002>{{cite journal |last1=Thaler |first1=Jennifer S. |last2=Karban |first2=Richard |last3=Ullman |first3=Diane E. |last4=Boege |first4=Karina |last5=Bostock |first5=Richard M. |url=https://www.researchgate.net/publication/226325654 |title=Cross-talk between jasmonate and salicylate plant defense pathways: effects on several plant parasites |journal=Oecologia |volume=131 |issue=2 |year=2002 |doi=10.1007/s00442-002-0885-9 |pmid=28547690 |pages=227–235|bibcode=2002Oecol.131..227T |s2cid=25912204 }}</ref> Različiti biohemijski putevi se aktiviraju različitim napadima, a ta dva puta mogu međusobno reagovati pozitivno ili negativno. Općenito, biljke mogu pokrenuti specifičan ili nespecifičan odgovor.<ref name=Thaler2002/><ref name="Frank_2000">{{cite journal |last=Frank |first=S. A. |url=https://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20010614080530/http://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-date=14 June 2001 |url-status=live |title=Specific and non-specific defense against parasitic attack |journal=J. Theor. Biol. |volume=202 |issue=4 |pages=283–304 |year=2000 |pmid=10666361 |doi=10.1006/jtbi.1999.1054|bibcode=2000JThBi.202..283F |citeseerx=10.1.1.212.7024 }}</ref> Specifični odgovori uključuju prepoznavanje parazita od strane ćelijskih receptora biljke, što dovodi do snažnog, ali lokaliziranog odgovora: odbrambene hemikalije se proizvode oko područja gdje je parazit otkriven, sprječavajući njegovo širenje i izbjegavajući rasipanje odbrambene proizvodnje tamo gdje nije potrebna.<ref name="Frank_2000"/> Nespecifični odbrambeni odgovori su sistemski, što znači da odgovori nisu ograničeni na jedno područje biljke, već se šire po cijeloj biljci, što ih čini energetski zahtjevnim. Oni su efikasni protiv širokog spektra parazita.<ref name="Frank_2000"/> Kada su oštećeni, npr. zbog [[gusjenica]] [[leptir]]a, listovi biljaka, kao u slučaju [[kukuruz]]a i [[pamuk]]a, oslobađaju povećane količine isparljivih hemikalija poput [[terpen]]a, koji signaliziraju da je biljka napadnuta. Jedan od efekata ovoga je privlačenje parazitoidnih osa, koje zauzvrat napadaju gusjenice.<ref name="Paré Tumlinson pp. 325–332">{{cite journal |last1=Paré |first1=Paul W. |last2=Tumlinson |first2=James H. |title=Plant Volatiles as a Defense against Insect Herbivores |journal=Plant Physiology |volume=121 |issue=2 |date=1 October 1999|doi=10.1104/pp.121.2.325 |pmid=10517823 |pages=325–332|pmc=1539229 }}</ref> {{anchor|Ecology|Evolution}} == Biologija i očuvanje == === Ekologija i parazitologija === [[File:Condor in flight.JPG|thumb|upright|Spašavanje [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] od izumiranja bio je uspješan i skup projekat, ali njegov ektoparazit, uš ''[[Colpocephalum californici]]'', je izumrla.]] Parazitizam i evoluciju parazita su do 21. vijeka proučavali [[parazitologija|parazitolozi]], u nauci kojom je dominirala medicina, a ne [[ekologija|ekolozi]] ili [[evolucijska biologija|evolucijski biolozi]]. Iako su interakcije parazita i domaćina bile očito ekološke i značajne za evoluciju, historija parazitologije prouzrokovala je ono što je evolucijski ekolog Robert Poulin nazvao "preuzimanjem parazitizma od strane parazitologa", zbog čega su ekolozi ignorirali to područje. To je po njegovom mišljenju bila "nesreća", jer su paraziti "sveprisutni agenti prirodne selekcije" i značajna snaga u evoluciji i ekologiji.{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Po njegovom mišljenju, dugogodišnja podjela između nauka ograničila je razmjenu ideja, s odvojenim konferencijama i odvojenim časopisima. U tehničkim jezicima ekologije i parazitologije ponekad su se javljala različita značenja za iste riječi. Postojale su i filozofske razlike: Poulin primjećuje da su, pod utjecajem medicine, "mnogi parazitolozi prihvatili da evolucija dovodi do smanjenja virulencije parazita, dok bi moderna evolucijska teorija predvidjela širi raspon ishoda".{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Njihovi složeni odnosi otežavaju precizno smještanje parazita unutar lanaca ishrane: trematoda s više domaćina za različite faze svog životnog ciklusa istovremeno bi zauzimala više pozicija u [[lanac ishrane|lancu ishrane]] i uspostavljala bi petlje protoka energije, što bi dovodilo do zabuna u analizi. Nadalje, budući da gotovo svaka životinja ima (više) parazita, paraziti bi prema tome zauzimali najviše nivoe svakog lanca ishrane.<ref name="Sukhdeo2012">{{cite journal |last=Sukhdeo |first=Michael V.K. |title=Where are the parasites in food webs? |journal=Parasites & Vectors |volume=5 |issue=1 |year=2012 |doi=10.1186/1756-3305-5-239 |pmid=23092160 |pmc=3523981 |article-number=239 |bibcode=2012PVec....5..239S |doi-access=free }}</ref> Paraziti mogu igrati ulogu u širenju stranih vrsta. Na primjer, invazivni rakovi vrste ''[[Carcinus maenas]]'' minimalno su pogođeni domaćim [[trematoda]]ma na istočnoj obali Atlantika. To im pomaže da nadmaše domaće rakove poput vrsta ''[[Cancer irroratus]]'' i ''[[Cancer borealis]]''.<ref>{{cite journal |last1=Blakeslee |first1=April M. H. |last2=Keogh |first2=Carolyn L. |last3=Fowler |first3=Amy E. |last4=Griffen |first4=Blaine D. |last5=Todd |first5=Peter Alan |title=Assessing the Effects of Trematode Infection on Invasive Green Crabs in Eastern North America |journal=PLOS ONE |date=1 June 2015 |volume=10 |issue=6 |article-number=e0128674 |doi=10.1371/journal.pone.0128674|pmid=26030816 |pmc=4451766 |bibcode=2015PLoSO..1028674B |doi-access=free }} {{open access}}</ref> Ekološka parazitologija može biti važna za pokušaje kontrole, kao što je to bio slučaj tokom [[Iskorenjivanje drakunkulijaze|kampanje za iskorjenjivanje gvinejskog crva]]. Iako je parazit iskorijenjen u svim zemljama osim četiri, crv je počeo koristiti žabe kao posrednog domaćina prije nego što je prešao na pse, učinivši kontrolu težom nego što bi bila da su ti odnosi prvobitno bili bolje shvaćeni.<ref>{{cite journal |last=Eberhard |first=M. L. |title=Possible Role of Fish and Frogs as Paratenic Hosts of Dracunculus medinensis, Chad |volume=22 |issue=8 |pages=1428–1430 |date=August 2016 |journal=Emerging Infectious Diseases |doi=10.3201/eid2208.160043|pmid=27434418 |pmc=4982183 }}</ref> === Obrazloženje za očuvanje === {{further|Conservation biology of parasites}} {{external media |width = 210px |float = right |headerimage= |video1 = [https://knowablemagazine.org/article/living-world/2018/why-you-should-care-about-parasites "Why you should care about parasites"], 14 December 2018, ''[[Knowable Magazine]]'' }} Although parasites are widely considered to be harmful, the eradication of all parasites would not be beneficial. Parasites account for at least half of life's diversity; they perform important ecological roles; and without parasites, organisms might tend to asexual reproduction, diminishing the diversity of traits brought about by sexual reproduction.<ref name="Holt2010">{{cite journal |last=Holt |first=R. D. |url=https://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908060622/http://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-date=8 September 2015 |url-status=live |title=IJEE Soapbox: World free of parasites and vectors: Would it be heaven, or would it be hell? |journal=Israel Journal of Ecology and Evolution |volume=56 |issue=3 |pages=239–250 |year=2010 |doi=10.1560/IJEE.56.3-4.239 |bibcode=2010IsJEE..56..239H }}</ref> Parasites provide an opportunity for the transfer of genetic material between species, facilitating evolutionary change.<ref name="Combes">{{cite book |last=Combes |first=Claude |title=The Art of being a Parasite |publisher=University of Chicago Press |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5}}</ref> Many parasites require multiple hosts of different species to complete their life cycles and rely on predator-prey or other stable ecological interactions to get from one host to another. The presence of parasites thus indicates that an ecosystem is healthy.<ref name="HudsonDobson2006">{{cite journal |last1=Hudson |first1=Peter J. |last2=Dobson |first2=Andrew P. |last3=Lafferty |first3=Kevin D. |url=http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |title=Is a healthy ecosystem one that is rich in parasites? |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=21 |issue=7 |year=2006 |pages=381–385 |doi=10.1016/j.tree.2006.04.007|pmid=16713014 |bibcode=2006TEcoE..21..381H |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810105426/http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |archive-date=10 August 2017 }}</ref> An ectoparasite, the California condor louse, ''[[Colpocephalum californici]]'', became a well-known conservation issue. A large and costly captive breeding program was run in the United States to rescue the [[California condor]]. It was host to a louse, which lived only on it. Any lice found were "deliberately killed" during the program, to keep the condors in the best possible health. The result was that one species, the condor, was saved and returned to the wild, while another species, the parasite, became extinct.<ref name="Stringer2014">{{cite journal |last1=Stringer |first1=Andrew Paul |last2=Linklater |first2=Wayne |title=Everything in Moderation: Principles of Parasite Control for Wildlife Conservation |journal=BioScience |date=2014 |volume=64 |issue=10 |pages=932–937 |doi=10.1093/biosci/biu135 |doi-access=free }}</ref> Although parasites are often omitted in depictions of [[food web]]s, they usually occupy the top position. Parasites can function like [[keystone species]], reducing the dominance of superior competitors and allowing [[competition (biology)|competing species]] to co-exist.<ref name="Sukhdeo2012"/><ref name="LaffertyAllesina2008">{{cite journal |last1=Lafferty |first1=Kevin D. |last2=Allesina |first2=Stefano |last3=Arim |first3=Matias |last4=Briggs |first4=Cherie J. |display-authors=etal |title=Parasites in food webs: the ultimate missing links |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=6|year=2008 |pages=533–546 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01174.x|pmid=18462196 |pmc=2408649 |bibcode=2008EcolL..11..533L }}</ref><ref name="Chase2013">{{cite journal |last1=Chase |first1=Jonathan |title=Parasites in Food Webs: Untangling the Entangled Bank |journal=PLOS Biology |volume=11 |issue=6 |year=2013 |article-number=e1001580 |doi=10.1371/journal.pbio.1001580|pmid=23776405 |pmc=3678997 |doi-access=free }}</ref> [[File:Aggregated distribution of parasites on hosts.svg|thumb|upright=1.35|Parasites are [[Aggregated distribution|distributed unevenly]] among their hosts, most hosts having no parasites, and a few hosts harbouring most of the parasite population. This distribution makes sampling difficult and requires careful use of statistics.]] === Kvantitativna ekologija === {{further|Agregirana distribucija}} Jedna vrsta parazita obično ima agregiranu distribuciju među životinjama-domaćinima, što znači da većina domaćina nosi mali broj parazita, dok nekoliko domaćina nosi veliku većinu jedinki parazita. To predstavlja značajne probleme za istraživače ekologije parazita, jer čini [[parametrijska statistika|parametrijsku statistiku]], kakvu biolozi obično koriste, nevažećom. Nekoliko autora preporučuje [[transformacija podataka|logaritamsku transformaciju]] podataka prije primjene parametarskog testa ili upotrebu [[Neparametrijska statistika|neparametrijske statistike]], ali to može dovesti do daljnjih problema, pa se kvantitativna parazitologija zasniva na naprednijim biostatističkim metodama.<ref name="pmid10780537">{{cite journal |last1=Rózsa |first1=L. |last2=Reiczigel |first2=J. |last3=Majoros |first3=G. |url=http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |title=Quantifying parasites in samples of hosts |journal=J. Parasitol. |volume=86 |issue=2 |pages=228–32 |year=2000 |pmid=10780537 |doi =10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2 |s2cid=16228008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619111223/http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |archive-date=19 June 2018 }}</ref> == Historija == === Antika === {{further|Ljudski parazit}} [[Ljudski paraziti]], uključujući [[valjkasti crvi|valjkaste crve]], [[Dracunculus medinensis|gvinejskog crva]], [[Enterobius vermicularis|malu dječju glistu]] i [[pantljičare]], spominju se u egipatskim [[papirus]]ima od 3000. godine prije nove ere nadalje; [[Ebersov papirus]] opisuje [[ankilostoma|ankilostomu]]. U [[stara Grčka|staroj Grčkoj]], paraziti uključujući [[Taenia solium|svinjsku pantljičaru]] opisani su u [[Corpus Hippocraticum|Hipokratovom korpusu]], dok je komičar [[Aristofan]] nazivao pantljičare "gradom" (u smislu padavina). Rimski ljekari Celzo ​​i [[Galen]] zabilježili su okrugle gliste vrsta ''[[Ascaris lumbricoides]]'' i ''[[Enterobius vermicularis]]''.<ref name=Cox2004>{{cite journal |last=Cox |first=Francis E. G. |title=History of human parasitic diseases |journal=Infectious Disease Clinics of North America |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=173–174 |pmid=15145374 |doi=10.1016/j.idc.2004.01.001 }}</ref> === Srednji vijek === [[File:Francesco Redi Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi Plate 14.jpg|thumb|upright|Ploča iz ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (Zapažanja na živim životinjama pronađena unutar živih životinja), [[Francesco Redi]], 1684.]] U svom ''[[Kanon medicine|Kanonu medicine]]'', završenom 1025. godine, perzijski ljekar [[Ibn Sina]] zabilježio je ljudske i životinjske parazite, uključujući okrugle gliste, gliste za uši, gvinejskog crva i pantljičare.<ref name=Cox2004/> U svojoj knjizi iz 1397. godine, ''Traité de l'état, science et pratique de l'art de la Bergerie'' (Izvještaj o stanju, nauci i praksi umijeća pastirstva), {{ill|Jehan de Brie|fr|Jean de Brie}} je napisao prvi opis endoparazita trematoda, ovčijeg metilja ''[[Fasciola hepatica]]''.<ref name=ChengHistory/><ref>{{cite book |editor=Humphrey-Smith, Ian |title=Sept siècles de parasitologie en France |trans-title=The French School of Parasitology |language=fr |pages=26–29 |publisher=Société Française de Parasitologie |date=1993}}</ref> === Rano moderno doba === U [[Rani novi vijek|ranom modernom dobu]], knjiga [[Francesco Redi|Francesca Redija]] iz 1668. godine, ''Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti'' (''Iskustva generacije insekata''), eksplicitno je opisala ekto- i endoparazite, ilustriravši [[krpelj]]e, larve [[Cephenemyiinae|nosnih muha jelena]] i [[Fasciola hepatica|ovčjeg jetrenog metilja]].<ref name=Ioli1997>{{cite journal |last1=Ioli |first1=A. |last2=Petithory |first2=J. C. |last3=Theodorides |first3=J. |title=Francesco Redi and the birth of experimental parasitology|journal=Hist Sci Med |year=1997|volume=31 |issue=1 |pages=61–66 |pmid=11625103}}</ref> Redi je primijetio da se paraziti razvijaju iz jaja, što je u suprotnosti s teorijom [[spontana generacija|spontane generacije]].<ref name=Bush2001>{{cite book |last1=Bush |first1=A. O. |author2=Fernández, J. C. |author3=Esch, G. W. |author4=Seed, J. R. |title=Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 4] |isbn=978-0-521-66447-9 |url=https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 }}</ref> U svojoj knjizi iz 1684. godine, ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (''Zapažanja o živućim životinjama pronađenim u živućim životinjama''), Redi je opisao i ilustrirao preko 100 parazita, uključujući [[Ascaris lumbricoides|čovječju glistu]], koja uzrokuje [[askarijaza|askarijazu]].<ref name=Ioli1997/> Redi je prvi nazvao ciste ''[[Echinococcus granulosus]]'' koje se vide kod pasa i ovaca parazitskima; vijek kasnije, 1760. godine, [[Peter Simon Pallas]] je ispravno pretpostavio da su to larve pantljičara.<ref name=Cox2004/> [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. promatrao i ilustrirao protozoskog parazita vrste ''[[Giardia lamblia]]'' i povezao ga sa "vlastitom rijetkom stolicom". To je bio prvi protozoski parazit ljudi uočen pod mikroskopom.<ref name=Cox2004/> Nekoliko godina kasnije, italijanski biolozi [[Giovanni Cosimo Bonomo]] i [[Diacinto Cestoni]] opisali su [[šuga|šugu]] kao uzrokovanu parazitskom grinjom ''[[Sarcoptes scabiei]]'', učinivši je prvom bolešću čovjeka s poznatim mikroskopskim uzročnikom.<ref>{{cite web |url=http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |title=Acarus as the cause of scabies |publisher=University of Cagliari |access-date=11 April 2018 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703205914/http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm }}</ref> [[File:Ross, 20.Aug.1897.jpg|thumb|upright|[[Ronald Ross]] je 1902. dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] zato što je dokazao da komarci prenose [[Plasmodium|parazita malarije]]. Ova stranica bilježnice iz 1897. bilježi njegova prva zapažanja parazita kod komaraca.]] === Parazitologija === {{main|Parazitologija}} Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku pomoću preciznih zapažanja i eksperimenata mnogih istraživača i kliničara;<ref name=ChengHistory>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |year=1973 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-170750-7 |pages=120–134|quote=The 19th century might be thought of as the genesis of modern parasitology.}}</ref> termin je prvi put upotrijebljen 1870. godine.<ref>{{cite encyclopedia|title=Parasitology|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=13 April 2018|archive-date=23 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241023200535/https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|url-status=live}}</ref> James Annersley je 1828. opisao [[amebijaza|amebijazu]], protozoalne infekcije crijeva i jetre, iako sami patogen, ''[[Entamoeba histolytica]]'', nije otkriven sve do 1873. od strane Friedricha Löscha. [[James Paget]] je 1835. kod ljudi otkrio crijevnog valjkastog crva vrste ''[[Trichinella spiralis]]''. James McConnell je 1875. opisao ljudskog jetrenog metilja, ''[[Clonorchis sinensis]]''.<ref name=Cox2004/> [[Algernon Thomas]] i [[Rudolf Leuckart]] su između 1881. i 1883. eksperimentom nezavisno po prvi put otkrili životni ciklus ovčjeg jetrenog metilja.<ref name=ChengHistory/> [[Patrick Manson]] je 1877. otkrio životni ciklus [[filarioidea|filarija]] koje uzrokuju [[Limfatička filarijaza|elefantijazu]], pri čemu komarci služe kao prenosnici. Manson je dalje predvidio da parazit [[malarija|malarije]], ''[[Plasmodium]]'', ima komarca kao prenosnika i nagovorio [[Ronald Ross|Ronalda Rossa]] da istraži tu mogućnost. Ross je potvrdio to predviđanje između 1897. i 1898. godine. [[Giovanni Battista Grassi]] i drugi su istovremeno opisali faze životnog ciklusa parazita malarije kod komaraca roda ''[[Anopheles]]''. Ross je 1902. kontroverzno dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] za svoj rad, dok Grassi nije.<ref name=Cox2004/> [[David Bruce (mikrobiolog)|David Bruce]] je 1903. identificirao protozojskog parazita i [[Cece muva|ce-ce muhu]] kao prenosnika [[bolest spavanja|bolesti spavanja]].<ref>{{cite journal |last=Ellis |first=Harold |author-link=Harold Ellis (surgeon) |title=Sir David Bruce, a pioneer of tropical medicine |journal=British Journal of Hospital Medicine |volume=67 |issue=3 |page=158 |date=March 2006 |pmid=16562450 |doi=10.12968/hmed.2006.67.3.20624}}</ref> === Vakcina === {{further|Vakcina protiv malarije}} S obzirom na značaj [[malarija|malarije]], s oko 220 miliona slučajeva zaraze godišnje, učinjeni su mnogi pokušaji da se njen prijenos prekine. Isprobane su različite metode [[profilaksa malarije|profilakse malarije]], uključujući upotrebu [[antimalarik|antimalarijskih lijekova]] za uništavanje parazita u krvi, iskorjenjivanje komaraca-prenosnika bolesti [[insekticid|organohlorom i drugim insekticidima]], te razvoj [[vakcina protiv malarije|vakcine protiv malarije]]. Sve od toga se pokazalo problematičnim, s [[Otpornost na lijek|otpornošću na lijekove]], [[Otpornost na insekticid|otpornošću na insekticide]] među komarcima i ponovljenim neuspjehom vakcina usljed mutiranja parazita.<ref>{{cite web |title=Malaria and Malaria Vaccine Candidates |url=https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |publisher=The College of Physicians of Philadelphia |access-date=11 February 2018 |date=19 April 2017 |archive-date=12 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083219/https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |url-status=live }}</ref> Prva i od 2015. godine jedina licencirana vakcina za bilo koju parazitsku bolest ljudi je [[RTS,S]] za malariju ''[[Plasmodium falciparum]]''.<ref name=BBC2015>{{cite news |last=Walsh |first=Fergus |author-link=Fergus Walsh |date=24 July 2015 |title=Malaria vaccine gets 'green light' |url=https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |newspaper=[[BBC]] |access-date=25 July 2015 |archive-date=5 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605015223/https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |url-status=live }}</ref> === Biološko suzbijanje štetočina === {{further|Biološko suzbijanje štetočina}} [[File:Encarsia formosa, an endoparasitic wasp, is used for whitefly control.jpg|thumb|''[[Encarsia formosa]]'', koja se široko koristi u [[staklenik|stakleničkoj]] hortikulturi, bila je jedno od prvih razvijenih [[Biološko suzbijanje štetočina|bioloških sredstava za suzbijanje štetočina]].<ref name="Hoddle 1998">{{cite journal |title=Biology and Use of the Whitefly Parasitoid Encarsia Formosa |author1=Hoddle, M. S. |author2=Van Driesche, R. G. |author3=Sanderson, J. P. |date=1998 |journal=Annual Review of Entomology |volume=43 |issue=1 |pages=645–669 |doi=10.1146/annurev.ento.43.1.645 |pmid=15012401 |bibcode=1998AREnt..43..645H }}</ref>]] Nekoliko grupa parazita, uključujući mikrobne patogene i parazitoidne ose, koristi se kao [[Biološko suzbijanje štetočina|biološko sredstvo za suzbijanje štetočina]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[hortikultura|hortikulturi]].<ref>{{cite web|title=Parasitoid Wasps (Hymenoptera) |url=https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |publisher=University of Maryland |access-date=6 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827072031/https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |archive-date=27 August 2016}}</ref><ref>[http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf Encouraging innovation in biopesticide development.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120515143828/http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf |date=15 May 2012}} European Commission (2008). Accessed on 9 January 2017</ref> === Otpornost === {{further|Otpornost na lijek}} Poulin primjećuje da široko rasprostranjena [[Preventivna zdravstvena zaštita|profilaktička]] upotreba [[Antihelmintik|antihelmintskih lijekova]] kod domaćih ovaca i goveda predstavlja svjetski ne[[Naučna kontrola|kontrolirani eksperiment]] u evoluciji životnog ciklusa njihovih parazita. Ishodi će zavisiti od toga da li lijekovi smanjuju vjerovatnoću da larva [[parazitski crv|parazitskog crva]] dostigne odraslu dob. Ako je tako, može se očekivati ​​da će prirodna selekcija favorizirati stvaranje jaja u ranijoj dobi. S druge strane, ako lijekovi uglavnom utiču na odrasle jedinke, selekcija bi mogla uzrokovati odgođeno sazrijevanje i povećanu [[virulencija|virulenciju]]. Čini se da su takve promjene u toku: valjkasti crv ''[[Teladorsagia circumcincta]]'' mijenja svoju veličinu u odraslom stadiju i stopu reprodukcije kao odgovor na lijekove.{{sfn|Poulin|2007|pages=265–266}} == Kulturološki značaj == [[File:THE CRINOLETTA DISFIGURANS AnOldParasite in aNewForm.png|thumb|upright|"Stari parazit u novom obliku": crtani film [[Edward Linley Sambourne|Edwarda Linleyja Sambournea]] iz 1881. u časopisu ''[[Punch (časopis)|Punch]]'' upoređuje podmetač za [[krinolin|krinoletu]] sa [[egzoskelet]]om parazitskog insekta.]] === Antika === U [[antika|antici]], koncept parazita nije bio strogo pogrdan: ''parasitus'' je bila [[pokroviteljstvo u Starom Rimu|prihvaćena uloga u rimskom društvu]], u kojoj je osoba mogla živjeti od gostoprimstva drugih, u zamjenu za "laskanje, jednostavne usluge i spremnost da podnese poniženje".<ref>{{cite book |last=Matyszak |first=Philip |title=24 Hours in Ancient Rome: A Day in the Life of the People Who Lived There |url=https://books.google.com/books?id=gJY4DwAAQBAJ&pg=PT252 |year=2017 |publisher=Michael O'Mara |isbn=978-1-78243-857-1 |page=252}}</ref><ref>{{cite book |last1=Damon |first1=Cynthia |chapter=5 |title=The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEJ-aA_XQQQC |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |page=148 |isbn=978-0-472-10760-5 |quote=Satiričar koji nastoji prikazati bijedu štićenika prirodno se fokusira na odnos s najvećom ovisnošću, onaj u kojem štićenik dobija hranu od svog pokrovitelja, a za to se unaprijed pripremljena persona parazita pokazala izuzetno korisnom.}}</ref> === Društvo === {{further|Društveni parazitizam}} Parazitizam u popularnoj upotrebi ima [[društveni parazitizam|pogrdno značenje]]. Prema imunologu Johnu Playfairu,<ref name=Playfair2007>{{cite book |last=Playfair |first=John |title=Living with Germs: In health and disease |url=https://books.google.com/books?id=kSyDYxLPtDoC&pg=PT19 |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-157934-9 |page=19}} Playfair upoređuje popularnu upotrebu sa biologovim pogledom na parazitizam, koji on (naslov iste stranice) naziva "drevnim i uglednim pogledom na život".</ref> {{quote|U svakodnevnom govoru, termin "parazit" je prepun pogrdnog značenja. Parazit je švercer, lijeni profiter, iscrpljivač društva.<ref name=Playfair2007/>}} [[satira|Satirični]] klerik [[Jonathan Swift]] aludira na hiperparazitizam u svojoj pjesmi "O poeziji: Rapsodija" iz 1733. godine, upoređujući pjesnike sa "gamadi" koja "zadirkuje i štipa svoje neprijatelje":<ref>{{cite journal |last1=Haelewaters |first1=Danny |last2=Hiller |first2=Thomas |last3=Dick |first3=Carl W. |title=Bats, Bat Flies, and Fungi: A Case of Hyperparasitism |journal=Trends in Parasitology |volume=34 |issue=9 |date=2018 |doi=10.1016/j.pt.2018.06.006 |pages=784–799}}</ref><ref name="Swift1733">{{cite book |last=Swift |first=Jonathan |author-link=Jonathan Swift |title=On Poetry: A Rapsody |url=https://books.google.com/books?id=GmIJAAAAQAAJ |year=1733 |publisher=And sold by J. Huggonson, next to Kent's Coffee-house, near Serjeant's-inn, in Chancery-lane; [and] at the bookseller's and pamphletshops}}</ref> {{quote| Gamadi tek je do podsmijeha stalo,</br> da štipa one što su viši malo.</br> Prirodoslovci znaju: buha</br> ima sitnijih, što joj krv isuha;</br> a te još sitnije buhe grizu,</br> i tako u beskraj idu, sve bližu.</br> Tako i pjesnik, svakog svog roda,</br> od onog iza sebe ugriz proba: }} === Fikcija === {{further|Spisak fiktivnih parazita|Paraziti u fikciji}} [[File:Parasites Katrin Alvarez.jpg|thumb|Fiktivni parazitizam: ''Paraziti'', ulje na platnu, Katrin Alvarez, 2011.]] U [[Bram Stoker]]ovom [[gotička fikcija|gotičkom horor]] romanu ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. i [[Grof Drakula u popularnoj kulturi|njegovim brojnim filmskim adaptacijama]], istoimeni [[grof Drakula]] je parazit koji [[hematofagija|pije krv]] ([[vampir]]). Kritičarka [[Laura Otis]] tvrdi da je, kao "lopov, zavodnik, stvaralac i imitator, Drakula oličenje parazita. Čitava poenta vampirizma je isisavanje tuđe krvi - život na tuđi račun."<ref>{{cite book |last=Otis |first=Laura |title=Networking: Communicating with Bodies and Machines in the Nineteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=VEimJkOmW1kC&pg=PA216 |year=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11213-5 |page=216}}</ref> Odvratne i zastrašujuće [[Paraziti u fikciji|parazitske vanzemaljske vrste]] su česta pojava u [[naučna fantastika|naučnoj fantastici]],<ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism and Symbiosis |url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |encyclopedia=The Encyclopedia of Science Fiction |date=10 January 2016 |access-date=11 February 2018 |archive-date=25 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025053813/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |url-status=live }}</ref><ref name="Dove2011">{{cite web |last1=Dove |first1=Alistair |title=This is clearly an important species we're dealing with |url=https://www.deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |publisher=Deep Sea News |date=9 May 2011 |access-date=11 February 2018 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503000458/https://deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |url-status=live }}</ref> kao na primjer u filmu ''[[Alien (film)|Alien]]'' [[Ridley Scott|Ridleyja Scotta]] iz 1979.<ref name="Pappas2012">{{cite web |last1=Pappas |first1=Stephanie |title=5 Alien Parasites and Their Real-World Counterparts |url=https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |publisher=Live Science |date=29 May 2012 |access-date=12 October 2017 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033845/https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |url-status=live }}</ref><ref name=Sercel2017>{{cite web |last1=Sercel |first1=Alex |title=Parasitism in the Alien Movies |url=http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |publisher=Signal to Noise Magazine |date=19 May 2017 |access-date=11 February 2018 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033850/http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |url-status=usurped }}</ref> U jednoj sceni, [[ksenomorf]] izbija iz grudi čovjeka, uz šikljanje krvi pod visokim pritiskom, što je postignuto uz pomoć [[naprava za simulaciju pogotka|eksplozivnih prsa]] kao filmskog rekvizita. [[Organ (anatomija)|Životinjski organi]] su korišteni za pojačavanje efekta šoka. Scena je snimljena u jednom kadru, a zapanjene reakcije glumaca su bile iskrene.<ref name=Guardian2009>{{cite news |title=The Making of Alien's Chestburster Scene |date=13 October 2009 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |access-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430221033/http://www.guardian.co.uk/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |archive-date=30 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref name=Nordine2017>{{cite news |last=Nordine |first=Michael |title='Alien' Evolution: Explore Every Stage in the Xenomorph's Gruesome Life Cycle. Celebrate Alien Day with a look at the past, present and future of cinema's most terrifying extraterrestrial |url=http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |work=IndieWire |date=25 April 2017 |archive-date=21 October 2017 |access-date=21 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164323/http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |url-status=live }}</ref> [[Entomopatogena gljiva]] ''[[Cordyceps]]'' u kulturi je predstavljena kao smrtonosna prijetnja ljudskoj rasi. Serija video igrica ''[[The Last of Us]]'' (2013. – danas) i njena [[The Last of Us (TV serija)|televizijska adaptacija]] predstavljaju ''Cordyceps'' kao parazita ljudi koji je prouzrokovao [[Zombi apokalipsa|zombi apokalipsu]].<ref name="Hill 2013 SciAm"/> Njegovi ljudski domaćini u početku postaju nasilna "zaražena" bića, prije nego što se pretvore u slijepe zombi "klikere", zajedno sa plodnim tijelima koja rastu iz njihovih lica.<ref name="Hill 2013 SciAm">{{cite magazine |last=Hill |first=Kyle |title=The Fungus that Reduced Humanity to The Last of Us |url=https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |magazine=[[Scientific American]] |access-date=4 May 2021 |date=25 June 2013 <!--subscription required--> |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528022901/https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |url-status=live }}</ref> == Povezano == * [[Antiparazitik]] * [[Kancerogeni parazit]] * [[Uticaj parazitskih crva na imunološki sistem]] * [[Spisak ljudskih parazita]] == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} == Izvori == * {{cite book |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}} == Daljnje čitanje == * {{cite book |last=Combes |first=Claude |author-link=Claude Combes |title=The Art of Being a Parasite |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5 |ref=none}} * {{cite book |last=Desowitz |first=Robert |author-link=Robert Desowitz |title=Who Gave Pinta to the Santa Maria? |publisher=Harvest Books |year=1998 |isbn=978-0-15-600585-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whogavepintatosa00deso |ref=none}} * {{cite book |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer|title=Parasite Rex |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7432-0011-0 |title-link=Parasite Rex |ref=none}} == Vanjske poveznice == {{Commons category|Parasites}} * [https://web.archive.org/web/20110801045926/http://www.aber.ac.uk/~mpgwww/Edu/EduIndex.html Univerzitet Aberystwyth: Parazitologija] — plan nastave s linkovima na članke u punom tekstu o parazitizmu i parazitologiji. * [https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ Odjel za parazitske bolesti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014121942/http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ |date=14 October 2010 }}, [[Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://www.k-state.edu/parasitology KSU: Parazitološko istraživanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528063241/http://www.k-state.edu/parasitology/ |date=28 May 2010 }} — članci i linkovi na temu parazitologije * [https://academic.oup.com/cid/article/37/5/694/311910 Parazitološki resursi na World Wide Webu: Moćan alat za stručnjake za zarazne bolesti] (Oxford University Press) {{načini ishrane}} 8g1x97sm5porzubnd2cqhmsuusjlhg3 42713661 42713660 2026-10-25T16:13:15Z Duma 16555 /* Kičmenjaci */ 42713661 wikitext text/x-wiki [[File:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[Riblji parazit]], jednakonožac ''[[Cymothoa exigua]]'', zamijenio je jezik ribe iz roda ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[simbioza|blizak odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, '''parazit''', živi (barem neko vrijeme) [[ektoparazitska zaraza|na]] drugom [[domaćin (biologija)|organizmu]] ili unutar njega, stvarajući mu određenu štetu,<ref name="ParasiteDefinition">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |date=14 November 2024 |title=About Parasites |website=Parasites |publisher=Centers for Disease Control |access-date=7 July 2024 |quote=A parasite is an organism that lives on or in a host organism and gets its food from or at the expense of its host. |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621090029/https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |url-status=live }}</ref> i strukturno je [[adaptacija|prilagođen]] takvom načinu života.{{sfn|Poulin|2007|pages=4–5}} Paraziti uključuju jednoćelijske [[protozoa|protozoe]] poput uzročnika [[malarija|malarije]], [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] i [[amebijaza|amebne dizenterije]]; životinje poput [[ankilostoma]], [[vaš|ušiju]], [[komarac]]a i [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]]; [[gljive]] poput ''[[Armillaria mellea]]'' i uzročnika [[dermatofitoza|dermatofitoze]]; i biljke poput [[imela|imele]], [[Cuscuta|viline kosice]] i [[Orobanchaceae|volovotke]]. Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]] eksploatacije životinjskih domaćina, a to su [[parazitska kastracija]], parazitizam direktnim prijenosom (dodirom), parazitizam [[wikt:trophic|trofičkim prijenosom]] (jedenjem), parazitizam [[Vektorske zarazne bolesti|vektorskim prijenosom]], [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Jedna glavna os klasifikacije tiče se invazivnosti: endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi vani, na površini domaćina. Kao što je i slučaj sa [[predator]]ima, parazitizam je vrsta [[interakcije potrošača i resursa]],<ref name="pmid21199247">{{cite journal |last=Getz |first=W. M. |title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling |journal=Ecology Letters |volume=14 |issue=2 |pages=113–124 |year=2011 |pmid=21199247 |pmc=3032891 |doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x|bibcode=2011EcolL..14..113G }}</ref> ali za razliku od predatora, paraziti, s izuzetkom parazitoida, su mnogo manji od svojih domaćina, ne ubijaju ih i često žive u ili na njima duži period. Životinjski paraziti su visoko [[Generalističke i specijalističke vrste|specijalizirani]], svaka vrsta parazita živi na jednoj datoj životinjskoj vrsti i [[razmnožavanje|razmnožava]] se brže od svojih domaćina. Klasični primjeri uključuju interakcije između [[kičmenjak]]a domaćina i [[Eucestoda|pantljičara]], [[Trematoda|metilja]], te one između vrsta roda ''[[Plasmodium]]'' koje uzrokuju malariju i [[buha]]. Paraziti smanjuju [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina općom ili specijaliziranom [[patologija|patologijom]], koja se kreće od [[parazitska kastracija|parazitske kastracije]] do [[parazit koji mijenja ponašanje|modificiranja ponašanja domaćina]]. Paraziti povećavaju vlastitu adaptivnu vrijednost iskorištavanjem domaćina za resurse neophodne za njihov opstanak, naročito hranjenjem njima i korištenjem posrednih (sekundarnih) domaćina koji pomažu u njihovom [[Prijenos patogena|prenošenju]] s jednog konačnog (primarnog) domaćina na drugog. Iako je parazitizam često nedvosmislen, on je dio spektra interakcija između [[vrsta]], koje se preko parazitoidizma gradiraju u [[predator|predaciju]], kroz evoluciju u [[mutualizam]], a kod nekih gljiva prelaze u [[saprofit]]izam. Ljudsko znanje o parazitima poput [[Nematoda|valjkastih crva]] i [[Eucestoda|pantljičara]] datira još iz [[Stari Egipat|starog Egipta]], [[Antička Grčka|Grčke]] i [[Antički Rim|Rima]]. U [[Rani novi vijek|ranom novom vijeku]], [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. godine svojim mikroskopom posmatrao protozou ''[[Giardia lamblia]]'', dok je [[Francesco Redi]] opisao unutrašnje i vanjske parazite, uključujući [[Fasciola hepatica|ovčjeg metilja]] i [[krpelj]]e. Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku. U ljudskoj kulturi, parazitizam ima negativne konotacije. One su iskorištene u [[satira|satirične]] svrhe u pjesmi [[Jonathan Swift|Jonathana Swifta]] iz 1733. godine "O poeziji: Rapsodija", u kojoj su pjesnici upoređeni sa [[hiperparazit]]skom "gamadi". U fikciji, [[Bram Stoker|Bram Stokerov]] [[gotička fantastika|gotički horor]] roman ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. godine i njegove brojne kasnije adaptacije prikazivale su parazita koji [[hematofagija|pije krv]]. [[Ridley Scott]]ov film ''[[Alien (film)|Alien]]'' iz 1979. bio je jedno od mnogih djela [[naučna fantastika|naučne fantastike]] u kojima se pojavljuje parazitska vanzemaljska vrsta.<ref name=Guardian2009/> == Etimologija == Riječ ''parazit'', prvi put upotrijebljena u engleskom jeziku 1539. godine, potiče od [[starofrancuski jezik|srednjovjekovne francuske]] riječi ''parasite'', od [[latinizacija imena|latiniziranog]] oblika ''parasitus'', od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] ''παράσιτος''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2Fsitos παράσιτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''parasitos'', "onaj koji jede za tuđim stolom"), a zatim od ''παρά''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F παρά] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227044414/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F |date=27 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''para'', "pored, uz") i ''σῖτος'' (''sitos'', "pšenica, hrana").<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsi%3Dtos σῖτος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226151551/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=si=tos |date=26 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Srodni termin ''parasitism'' javlja se u engleskom jeziku od 1611. godine.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs σιτισμός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154216/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs |date=24 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> {{anchor|Ectoparasite|Endoparasite|Macroparasite|Microparasite}} == Evolutivne strategije == {{see also|Parazitologija}} {{anchor|Endoparasite|Ectoparasite|Semiparasite}} === Osnovni koncepti === {{further|Parazitski životni ciklus}} [[File:Taenia solium tapeworm scolex with its four suckers and two rows of hooks 5262 lores.jpg|thumb|Glava (scolex) pantljičare ''[[Taenia solium]]'', [[Infekcija crijevnim parazitima|crijevnog parazita]], ima kuke i [[sisaljka (biologija)|sisaljke]] kojima se pričvršćuje za svog [[domaćin (biologija)|domaćina]]]] Parazitizam je vrsta [[simbioza|simbioze]], bliske i trajne dugoročne biološke interakcije između parazita i njegovog domaćina. Za razliku od [[saprotrof]]a, paraziti se hrane živim domaćinima, iako se neke parazitske gljive, na primjer, mogu nastaviti hraniti domaćinima koje su ubili. Za razliku od [[komensalizam|komenzalizma]] i [[mutualizam|mutualizma]], parazitski odnos šteti domaćinu, bilo da se hrani njime ili, kao u slučaju crijevnih parazita, konzumira dio njegove hrane. Budući da paraziti imaju interakcije s drugim vrstama, oni lako mogu djelovati kao [[Vektorske zarazne bolesti|prenosioci]] patogena, uzrokujući [[bolest]]i.<ref>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |quote=Parazitizam je oblik simbioze, bliskog odnosa između dvije različite vrste. Postoji biohemijska interakcija između domaćina i parazita; tj. oni se prepoznaju, u konačnici na molekularnom nivou, a tkiva domaćina su stimulirana da reaguju na određeni način. To objašnjava zašto parazitizam može dovesti do bolesti, ali ne uvijek. |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref><ref name="SuzukiSasaki2019">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Sayaki U. |last2=Sasaki |first2=Akira |title=Ecological and Evolutionary Stabilities of Biotrophism, Necrotrophism, and Saprotrophism |journal=The American Naturalist |volume=194 |issue=1 |year=2019 |pages=90–103 |issn=0003-0147 |doi=10.1086/703485|pmid=31251653 |bibcode=2019ANat..194...90S |s2cid=133349792 |url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306065231/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-date=6 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="pmid37458178">{{cite journal |last1=Rozsa |first1=L. | last2=Garay |first2=J. |title= Definitions of parasitism, considering its potentially opposing effects at different levels of hierarchical organization| journal=Parasitology|volume=150 |issue=9 |pages= 761–768|year=2023 |pmid=37458178 |pmc=10478066 |doi=10.1017/S0031182023000598 }}</ref> [[predator|Predatorstvo]] po definiciji nije simbioza, jer je interakcija kratka, ali entomolog [[E. O. Wilson]] je okarakterizirao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedne".<ref name=Wilson2014>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=112 |quote=Paraziti su, u jednoj frazi, grabežljivci koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedan. Tolerantni paraziti su oni koji su evoluirali kako bi osigurali vlastiti opstanak i reprodukciju, ali u isto vrijeme uz minimalan bol i troškove za domaćina.}}</ref> U tom okviru postoji mnogo mogućih strategija. [[Taksonom]]i klasificiraju parazite u različite preklapajuće šeme na osnovu njihovih interakcija sa domaćinima i njihovih [[životni ciklus|životnih ciklusa]], koji mogu biti složeni. [[Obligatni parazit]] u potpunosti zavisi od domaćina kako bi završio svoj životni ciklus, dok kod [[fakultativni parazit|fakultativnog parazita]] to nije slučaj. Životni ciklusi parazita koji uključuju samo jednog domaćina nazivaju se "direktni"; oni sa konačnim domaćinom (gdje se parazit razmnožava spolno) i najmanje jednim međudomaćinom nazivaju se "indirektni".<ref>{{cite web |url=http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |title=A Classification of Animal-Parasitic Nematodes |work=plpnemweb.ucdavis.edu |access-date=25 February 2016 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006152348/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm }}</ref><ref>{{cite journal |last=Garcia |first=L. S. |title=Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms |journal=Clinical Infectious Diseases |year=1999 |volume=29 |issue=4 |pages=734–746 |pmid=10589879 |doi=10.1086/520425|doi-access=free}}</ref> Endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi izvan njega, na njegovoj površini.<ref name=Para-Site>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref> Mezoparaziti - poput nekih [[copepoda|veslonožaca]], na primjer - ulaze u otvor u tijelu domaćina i ostaju djelimično ugrađeni tamo.<ref>{{cite journal |last1=Vecchione |first1=Anna |last2=Aznar |first2=Francisco Javier |title=The mesoparasitic copepod Pennella balaenopterae and its significance as a visible indicator of health status in dolphins (Delphinidae): a review |journal=Journal of Marine Animals and Their Ecology |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=4–11 |url=http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |access-date=11 April 2018 |archive-date=10 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410051646/http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf }}</ref> Neki paraziti mogu biti generalisti, hraneći se širokim spektrom domaćina, ali mnogi paraziti, kao i većina protozoa i [[parazitski crv|helminta]] koji parazitiraju na životinjama, su specijalisti i izuzetno specifični što se tiče domaćina.<ref name=Para-Site/> Rana osnovna, funkcionalna podjela parazita razlikovala je mikroparazite i makroparazite. Svakom od njih dodijeljen je [[matematički model]] kako bi se analiziralo kretanje populacije grupa domaćina i parazita.<ref name="Rollinson"/> Mikroorganizmi i virusi koji se mogu razmnožavati i završiti svoj životni ciklus unutar domaćina poznati su kao mikroparaziti. Makroparaziti su višećelijski organizmi koji se razmnožavaju i završavaju svoj životni ciklus izvan domaćina ili na tijelu domaćina.<ref name="Rollinson"/><ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism {{!}} The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management |encyclopedia=The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management, Blackwell Science |location=Oxford, United Kingdom |year=1998 |edition=1 |isbn=0632055464 |editor=Calow, Peter |via=[[Credo Reference]] |publisher=Blackwell Science }}</ref> Veliki dio razmišljanja o vrstama parazitizma fokusirao se na kopnene životinjske parazite, poput helminta. Oni u drugim okruženjima i sa drugim domaćinima često imaju analogne strategije. Na primjer, jegulja vrste ''[[Simenchelys parasitica]]'' je vjerojatno fakultativni endoparazit koji se oportunistički ukopava i jede bolesne i umiruće ribe.<ref name=Caira1997>{{cite journal |journal=Environmental Biology of Fishes |volume=49 |pages=139–144 |year=1997 |url=https://www.researchgate.net/publication/226076003 |title=Pugnose eels, ''Simenchelys parasiticus'' (Synaphobranchidae) from the heart of a shortfin mako, ''Isurus oxyrinchus'' (Lamnidae) |last1=Caira |first1=J. N. |last2=Benz |first2=G. W. |last3=Borucinska |first3=J. |last4=Kohler |first4=N. E.|issue=1 |doi=10.1023/a:1007398609346 |bibcode=1997EnvBF..49..139C |s2cid=37865366 }}</ref> Insekti koji [[biljojed|jedu biljke]], poput [[štitaste uši|štitastih uši]], [[Aphidoidea|lisnih uši]] i [[gusjenica]], vrlo su slični ektoparazitima, zato što napadaju mnogo veće biljke; služe kao prenosioci bakterija, gljivica i virusa koji uzrokuju [[biljne bolesti]]. Budući da se ženke štitastih ušiju ne mogu kretati, one su obligatni paraziti, trajno pričvršćeni za svoje domaćine.<ref name="Rollinson"/> Senzorni signali koje parazit koristi za identificiranje i približavanje potencijalnom domaćinu poznati su kao "znakovi domaćina". Takvi znakovi mogu uključivati, na primjer, vibracije,<ref>{{cite journal |last=Lawrence |first=P. O. |year=1981 |title=Host vibration—a cue to host location by the parasite, ''Biosteres longicaudatus'' |journal=Oecologia |volume=48 |issue=2 |pages=249–251 |pmid=28309807 |doi=10.1007/BF00347971 |bibcode=1981Oecol..48..249L |s2cid=6182657 }}</ref> izdahnuti [[ugljen dioksid]], mirise kože, vizualne i toplinske znakove i vlagu.<ref>{{cite journal |last=Cardé |first=R. T. |year=2015 |title=Multi-cue integration: how female mosquitoes locate a human host|journal=Current Biology |volume=25 |issue=18 |pages=R793–R795 |doi=10.1016/j.cub.2015.07.057 |pmid=26394099 |doi-access=free |bibcode=2015CBio...25.R793C }} {{open access}}</ref> [[Parazitske biljke]] mogu koristiti, na primjer, svjetlost, fiziohemiju domaćina i isparljive tvari za prepoznavanje potencijalnih domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Randle |first1=C. P. |last2=Cannon |first2=B. C. |last3=Faust |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2018 |title=Host Cues Mediate Growth and Establishment of Oak Mistletoe (Phoradendron leucarpum, Viscaceae), an Aerial Parasitic Plant |journal=Castanea |volume=83 |issue=2 |pages=249–262 |doi=10.2179/18-173 |s2cid=92178009 }}</ref> === Glavne strategije === Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]], i to [[parazitska kastracija]]; direktno prenosivi parazitizam; [[wikt:trophic|trofički]] prenosivi parazitizam; [[prenosilac bolesti|vektorski]] prenosivi parazitizam; [[parazitoid]]izam; i mikropredacija. One se primjenjuju na parazite čiji su domaćini biljke, kao i životinje.<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> Ove strategije predstavljaju [[adaptacija|adaptivne vrhunce]]; moguće su i međustrategije, ali organizmi u mnogim različitim skupinama su se dosljedno [[konvergentna evolucija|ograničili]] na ovih šest, koje su evolutivno stabilne.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Perspektiva o evolucijskim opcijama može se dobiti razmatranjem četiri ključna pitanja: utjecaj na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina parazita; broj domaćina koje imaju po životnoj fazi; da li je domaćin spriječen u razmnožavanju; i da li učinak zavisi od intenziteta (broj parazita po domaćinu). Iz ove analize, pojavljuju se glavne evolucijske strategije parazitizma, uz predatorstvo.<ref name=LaffertyKuris2002>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Kuris |first2=A. M. |date=2002 |url=http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |title=Trophic strategies, animal diversity and body size |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=17 |issue=11 |pages=507–513 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02615-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003124738/http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |archive-date=3 October 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ Evolucijske strategije u parazitizmu i predatorstvu<ref name=LaffertyKuris2002/><br/>({{font color|green|Zavisno od intenziteta: zelena, normalan tekst}};<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Nezavisno od intenziteta: ljubičasta, kurziv}}'') ! [[Adaptivna vrijednost]] domaćina !! Jedan domaćin, preživljava !! Jedan domaćin, umire !! Više domaćina |- |'''Može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost > 0)''' ||{{font color|green|Normalni parazit}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Patogen}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosiv parazit}}{{efn|Trofički prenosivi paraziti prenose se na svog konačnog domaćina, predatora, kada on pojede njihovog međudomaćina. Ovi paraziti često mijenjaju ponašanje svojih međudomaćina na takav način da povećavaju šansu da on bude pojeden, npr. navode ih na penjanje na vidljivo mjesto: ovo dovodi do prenosa parazita po cijenu života međudomaćina.}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Trofički prenosiv patogen}}'' ||{{font color|green|Mikropredator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Mikropredator}}'' |- |'''Ne može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost = 0)''' ||{{font color|green|----- }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazit-kastrator}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosivi parazit-kastrator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazitoid}}'' ||{{font color|green|Društveni predator}}{{efn|[[Vuk]] je društveni predator koji lovi u čoporima; [[puma]] je samotni predator i lovi sama. Ni jedna od te dvije strategije se konvencionalno ne smatra parazitskom.<ref name=LaffertyKuris2002/>}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Samotni predator}}'' |} ==== Parazitska kastracija ==== {{main|Parazitska kastracija}} [[File:Sacculina carcini.jpg|thumb|Parazitski kastrator ''[[Sacculina carcini]]'' (osvijetljen) pričvršćen za [[Liocarcinus holsatus|svog raka-domaćina]]]] [[parazitska kastracija|Parazitski kastratori]] djelimično ili potpuno uništavaju sposobnost razmnožavanja svog domaćina, preusmjeravajući energiju koja bi otišla u razmnožavanje u rast domaćina i parazita, ponekad uzrokujući gigantizam domaćina. Ostali sistemi domaćina ostaju netaknuti, što mu omogućava da preživi i održi parazita.<ref name=PoulinRandhawa2015/>{{sfn|Poulin|2007|p=111}} Parazitski [[rak]]ovi kao što su oni iz specijaliziranog roda [[Cirripedia|vitičara]] roda ''[[Sacculina]]'' posebno uzrokuju oštećenja na gonadama svojih mnogobrojnih vrsta<ref name="Elumalai Viswanathan Pravinkumar Raffi">{{cite journal |last1=Elumalai |first1=V. |last2=Viswanathan |first2=C. |last3=Pravinkumar |first3=M. |last4=Raffi |first4=S. M. |title=Infestation of parasitic barnacle Sacculina spp. in commercial marine crabs |journal=Journal of Parasitic Diseases |volume=38 |issue=3 |date=2013 |doi=10.1007/s12639-013-0247-z |pmid=25035598 |pages=337–339|pmc=4087306 }}</ref> rakova-domaćina. U slučaju ''Sacculina'', testisi više od dvije trećine njihovih domaćina dovoljno degeneriraju da takvi mužjaci razviju [[sekundarne spolne karakteristike]] ženki kao što su širi trbuh, manja [[kliješta (rak)|kliješta]] i udovi za hvatanje jaja. Različite vrste helminta kastriraju svoje domaćine (kao što su insekti i puževi). To se može desiti direktno, bilo mehanički, hraneći se njihovim gonadama, ili izlučivanjem hemikalije koja uništava reproduktivne ćelije; ili indirektno, bilo lučenjem hormona ili preusmjeravanjem nutrijenata. Na primjer, [[trematoda]] ''[[Zoogonus lasius]]'', čije [[Faze životnog ciklusa trematoda|sporociste]] nemaju usta, hemijski kastrira međuplimnog morskog puža ''[[Tritia obsoleta]]'', razvijajući se u njegovim gonadama i ubijajući njegove reproduktivne ćelije.{{sfn|Poulin|2007|p=111}}<ref name=Cheng13>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=d4GQlYzode8C&pg=PA13 |year=2012 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-323-14010-2 |pages=13–15}}</ref> ==== Direktni prenos ==== [[File:Male human head louse.jpg|thumb|[[Pediculus humanus capitis|Uši glave]] su direktno prenosivi [[obligatni parazit|obligatni ektoparaziti]]]] U direktno prenosive parazite, kojima nije potreban vektor da bi dospjeli do novih domaćina, spadaju paraziti kopnenih kičmenjaka poput ušiju i grinja, morski paraziti poput [[Copepoda|veslonožaca]] i [[Cyamidae|cijamoidnih]] [[Amphipoda|amfipoda]], [[Monogenea|jednorodni metilji]], kao i mnoge vrste valjkastih crva, gljivica, protozoa, bakterija i virusa. Bilo da se radi o endo- ili ektoparazitima, svaki ima samo jednu vrstu-domaćina. Unutar te vrste, većina jedinki je slobodna ili gotovo slobodna od parazita, dok manjina nosi veliki broj parazita; to je poznato kao [[agregirana distribucija]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> {{anchor|Autoinfection}} ==== Trofički prenos ==== [[File:Clonorchis sinensis 2.png|thumb|''[[Clonorchis sinensis]]'', kineski jetreni metilj, prenosi se trofički]] [[wikt:trophic|Trofički]] prenosivi paraziti se prenose tako što ih domaćin pojede. Uključuju [[trematoda|metilje]] (sve osim [[Schistosoma|šiztosoma]]), [[Cestoda|trakavice]], [[acanthocephala|akantocefalane]], [[Pentastomida|pentastomide]], mnoge [[Nematoda|valjkaste crve]] i mnoge protozoe kao što je ''[[Toxoplasma]]''.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Imaju složene životne cikluse koji uključuju domaćine u vidu dvije ili više različitih vrsta. U svom juvenilnom stadiju inficiraju i često se [[cista|encistiraju]] u međudomaćinu. Kada životinju-međudomaćina pojede predator - konačni domaćin - parazit preživljava proces probave i sazrijeva u odraslu jedinku; neki žive kao [[crijevni parazit]]i. Mnogi trofički prenosivi paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje]] svojih posrednih domaćina, povećavajući šanse da ih grabežljivac pojede. Kao i kod direktno prenosivih parazita, distribucija trofički prenosivih parazita među jedinkama-domaćinima je agregirana.<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[Koinfekcija]] više parazita je česta.<ref>{{cite journal |last1=Cox |first1=F. E. |url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202083654/http://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |title=Concomitant infections, parasites and immune responses |series=122 |journal=Parasitology |volume=Supplement |pages=S23–38 |year=2001 |pmid=11442193 |doi =10.1017/s003118200001698x |s2cid=150432 }}</ref> [[Strongyloides stercoralis|Autoinfekcija]], gdje se (izuzetno) cijeli [[reproduktivni ciklus|životni ciklus]] parazita odvija u jednom primarnom domaćinu, ponekad se može javiti kod helminta kao što je ''[[Strongyloides stercoralis]]''.<ref name=ASP>{{cite web |title=Helminth Parasites |url=http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |publisher=Australian Society of Parasitology |access-date=9 October 2017 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019032143/http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |url-status=live }}</ref> ==== Prenos vektorom ==== {{further|Vektorske zarazne bolesti}} [[File:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|[[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi]] protozojski endoparazit ''[[Trypanosoma]]'' među ljudskim [[crvena krvna zrnca|crvenim krvnim zrncima]]]] [[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi paraziti]] se za prenos sa jednog konačnog domaćina na drugog oslanjaju na treću stranu - međudomaćina - pri čemu se parazit ne razmnožava spolno.<ref name=Para-Site/><ref name=PoulinRandhawa2015/> Ovi paraziti su mikroorganizmi, odnosno [[protozoa|protozoe]], [[bakterije]] ili [[virus]]i, često unutarćelijski [[patogen]]i (uzročnici bolesti).<ref name=PoulinRandhawa2015/> Njihovi prenosnici su uglavnom [[hematofagija|hematofagni]] člankonošci poput buha, ušiju, krpelja i komaraca.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref>{{cite web |url=http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |title=Pathogenic Parasitic Infections |publisher=PEOI |access-date=18 July 2013 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193623/http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |url-status=live }}</ref> Na primjer, jelenski krpelj ''[[Ixodes scapularis]]'' djeluje kao prenosnik bolesti uključujući [[lajmska bolest|lajmsku bolest]], [[babezioza|babeziozu]] i [[humana granulocitna anaplazmoza|anaplazmozu]].<ref name=pmid11450660>{{cite journal |last=Steere |first=A. C. |title=Lyme disease |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=345 |issue=2 |pages=115–125 |date=July 2001 |pmid=11450660 |doi=10.1056/NEJM200107123450207 }}</ref> Protozojski endoparaziti, poput [[malarija|malarijskih]] parazita iz roda ''[[Plasmodium]]'' i parazita bolesti spavanja iz roda ''[[Trypanosoma]]'', imaju infektivne stadije u krvi domaćina, a prenose se na nove domaćine ugrizima insekata.<ref name="PollittMacGregor2011">{{cite journal |last1=Pollitt |first1=Laura C. |last2=MacGregor |first2=Paula |last3=Matthews |first3=Keith |last4=Reece |first4=Sarah E. |title=Malaria and trypanosome transmission: different parasites, same rules? |journal=Trends in Parasitology |volume=27 |issue=5 |year=2011 |pages=197–203 |doi=10.1016/j.pt.2011.01.004|pmid=21345732 |pmc=3087881 }}</ref> ==== Parazitoidi ==== {{main|Parazitoid|parazitska osa}} [[Parazitoidi]] su insekti koji prije ili kasnije ubijaju svoje domaćine, što njihov odnos dovodi u blizak odnos s [[predator]]stvom.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Alison N. P. |title=Predation, Herbivory, and Parasitism |journal=Nature Education Knowledge |date=2010 |volume=3 |issue=10 |page=36 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |access-date=12 February 2018 |quote=Predatorstvo, biljojedstvo i parazitizam postoje duž kontinuuma težine u smislu stepena u kojem negativno utiču na sposobnost organizma da se nosi sa zdravljem. ... U većini slučajeva, paraziti ne ubijaju svoje domaćine. Međutim, izuzetak se javlja kod parazitoida, koji zamagljuju granicu između parazitizma i predatorstva. |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930230324/http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |url-status=live }}</ref> Većina parazitoida su [[parazitska osa|parazitoidne ose]] ili drugi [[opnokrilci]]; drugi uključuju [[dvokrilci|dvokrilce]] poput [[Phoridae|određenih]] muha. Mogu se podijeliti u dvije skupine, idiobionte i koinobionte, koji se razlikuju u ishodu za domaćina.<ref name=GullanCranston2010>{{cite book |last1=Gullan |first1=P. J. |last2=Cranston |first2=P. S. |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology |url=https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu |url-access=limited |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu/page/n332 308], 365–367, 375, 440–441}}</ref> [[Parazitoid|Idiobiontski]] parazitoidi ubadaju svoj često velik plijen prilikom hvatanja, ubijajući ga odmah ili ga paralizirajući. Imobilizirani plijen se zatim odnosi u gnijezdo, ponekad zajedno s drugim plijenom ako nije dovoljno velik da podrži parazitoida tokom njegovog razvoja. [[leglica|Jaje se polaže]] na vrh plijena, a gnijezdo se zatim zatvara. Parazitoid se brzo razvija kroz svoje larvalne i pupalne faze, [[masovno opskrbljivanje|hraneći se hranom]] koja mu je ostavljena.<ref name=GullanCranston2010/> [[Parazitoid|Koinobiontski]] parazitoidi, među koje spadaju [[Diptera|muhe]] i ose, polažu svoja jaja u domaćine-mladunce, obično ličinke. Omogućeno im je da nastave da rastu, tako da se domaćin i parazitoid razvijaju zajedno tokom dužeg perioda, koji završava kada se parazitoidi pojave u odraslom obliku, ostavljajući plijen mrtav, pojeden iznutra. Neki koinobionti reguliraju razvoj svog domaćina, na primjer, sprečavaju ga da se [[kukuljica|ukukulji]] ili ga tjeraju da [[ekdizis|odbacuje ljušturu]] kad god je parazitoid spreman za odbacivanje ljušture. Oni to mogu učiniti tako što stvaraju hormone koji oponašaju odgovarajuće hormone domaćina ([[ekdisteroid]]e) ili regulirajući endokrini sistem domaćina.<ref name=GullanCranston2010/> <gallery mode="packed"> File:Live Tetragnatha montana (RMNH.ARA.14127) parasitized by Acrodactyla quadrisculpta larva (RMNH.INS.593867) - BDJ.1.e992.jpg |[[parazitoid|Idiobiontske]] [[parazitska osa|parazitoidne ose]] odmah paraliziraju svoje domaćine kako bi ih njihove larve ([[Pimplinae]], na slici) pojele.<ref name=PoulinRandhawa2015/> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|[[parazitoid|Koinobiontske]] parazitoidne ose poput [[Braconidae|brakonida]] prikazanog na slici polažu jaja u svoje domaćine putem [[leglica|leglice]], nakon čega oni nastavljaju rasti i odbacivati ljušturu. File:Female Apocephalus borealis ovipositing into the abdomen of a worker honey bee.png|Muha iz porodice [[Phoridae]] (u sredini lijevo) [[leglica|polaže jaja]] u trbuh [[medonosna pčela|medonosne pčele]]-radilice, [[Parazit koji mijenja ponašanje|mijenjajući njeno ponašanje]]. </gallery> {{anchor|Micropredator}} ==== Mikropredatori ==== [[File:Anopheles minimus.jpg|thumb|[[komarac|Komarci]] su mikropredatori i značajni prenosioci bolesti]] Mikropredator napada više od jednog domaćina, smanjujući adaptivnu vrijednost svakog domaćina za barem malu količinu, i u kontaktu je s jednim domaćinom samo povremeno. Ovo ponašanje čini mikropredatore pogodnim prenosiocima, zato što mogu prenositi manje parazite s jednog domaćina na drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=LaffertyKuris2002/><ref name="Wilson2017">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Anthony J. |display-authors=etal |title =What is a vector? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=372 |issue=1719 |date=March 2017 |doi=10.1098/rstb.2016.0085 |pmid=28289253 |article-number=20160085 |pmc=5352812}}</ref> Većina mikropredatora su [[hematofagija|hematofagni]], što znači da se hrane krvlju. To obuhvata crve poput [[pijavica]], rakove poput pripadnika [[Branchiura]] i jednakonošce iz porodice [[Gnathiidae]], razne [[dvokrilci|dvokrilce]] poput komaraca i [[cece muva|ce-ce muha]], druge člankonošce poput buha i krpelja, kičmenjake poput [[paklara]] i sisare poput [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> === Strategije prenosa === [[File:Entamoeba histolytica life cycle-en.svg|thumb|upright=1.7<!--format for legibility of multi-image diagram-->|[[Životni ciklus]] ''[[Entamoeba histolytica]]'', anaerobne parazitske protozoe koja se prenosi [[fekalno-oralni put|fekalno-oralnim putem]].]] Paraziti koriste različite metode za inficiranje životinjskih domaćina, uključujući fizički kontakt, [[fekalno-oralni put]], slobodnoživeće zarazne stadije i prenosnike, što odgovara njihovim različitim domaćinima, životnim ciklusima i ekološkim kontekstima.<ref name=Godfrey2013>{{cite journal |last=Godfrey |first=Stephanie S. |title=Networks and the ecology of parasite transmission: A framework for wildlife parasitology |journal=Wildlife |date=December 2013 |volume=2 |pages=235–245 |doi=10.1016/j.ijppaw.2013.09.001 |pmid=24533342 |pmc=3862525|bibcode=2013IJPPW...2..235G }}</ref> Primjeri koji prikazuju neke od mnogih mogućih kombinacija dati su u tabeli. {|class="wikitable sortable" |+ Primjeri metoda prenošenja u različitim ekološkim kontekstima<ref name=Godfrey2013/> ! Parazit !! Domaćin !! Način prijenosa !! Ekološki kontekst |- |''[[Gyrodactylus turnbulli]]''<br/>([[Monogenea|jednorodni metilj]]) ||''[[Poecilia reticulata]]''<br/>(riba) ||fizički kontakt ||društveno ponašanje |- |[[Valjkasti crv]]i<br/>npr. ''[[Strongyloides]]'' ||''[[Macaca fuscata]]''<br/>(japanski makaki) ||fekalno-oralno || društveno ponašanje<br/>(čišćenje) |- |''[[Heligmosomoides polygyrus]]''<br/>(valjkasti crv) ||''[[Apodemus flavicollis]]''<br/>(žutogrli miš) ||fekalno-oralno ||prijenos putem spolnih odnosa <br/>(većinom na mužjake) |- |''[[Amblyomma]]''<br/>(krpelj) ||''[[Sphenodon punctatus]]''<br/>(tuatara) ||slobodnoživeći infektivni stadiji ||društveno ponašanje |- |''[[Plasmodium]]''<br/>([[malarija|malarični]] parazit) ||[[Ptice]], [[sisari]]<br/>(uklj. ljude) ||''[[Anopheles]]'' (prijenos komarcima,<br/>koje privlači miris<br/>inficiranog ljudskog domaćina<ref name="de Boer2017">{{cite journal |last1=de Boer |first1=Jetske G. |last2=Robinson |first2=Ailie |last3=Powers |first3=Stephen J. |last4=Burgers |first4=Saskia L. G. E. |last5=Caulfield |first5=John C. |last6=Birkett |first6=Michael A. |last7=Smallegange |first7=Renate C. |last8=van Genderen |first8=Perry J. J. |last9=Bousema |first9=Teun |last10=Sauerwein |first10=Robert W. |last11=Pickett |first11=John A. |last12=Takken |first12=Willem |last13=Logan |first13=James G. |title=Odours of Plasmodium falciparum-infected participants influence mosquito–host interactions |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=9283 |date=August 2017 |doi=10.1038/s41598-017-08978-9 |doi-access=free|pmid=28839251 |pmc=5570919 |bibcode=2017NatSR...7.9283D }}</ref> ||— |} === Varijante === Među mnogim varijantama parazitskih strategija su hiperparazitizam,<ref name=Dissanaike1957/> društveni parazitizam,<ref name=Thomas2010/> parazitizam legla,<ref name=Payne1997/> kleptoparazitizam,<ref name=SlaterRosenblatt2005/> spolni parazitizam<ref name=Pietsch2005/> i adelfoparazitizam.<ref name=Rochat2001/> ==== Hiperparazitizam ==== {{main|Hiperparazit}} [[Hiperparazit]]i se hrane drugim parazitima, kao što su protozoe koje žive u parazitskim helmintima,<ref name=Dissanaike1957>{{cite journal |last1=Dissanaike |first1=A. S. |title=On Protozoa hyperparasitic in Helminth, with some observations on ''Nosema helminthorum'' Moniez, 1887 |journal=Journal of Helminthology |date=1957 |volume=31 |issue=1–2 |pages=47–64 |pmid=13429025 |doi=10.1017/s0022149x00033290|s2cid=35487084 }}</ref> ili su fakultativni ili obligatni parazitoidi čiji su domaćini drugi paraziti ili parazitoidi.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=GullanCranston2010/> Javljaju se i nivoi parazitizma koji prelaze sekundarne, naročito među fakultativnim parazitoidima. U sistemima [[šiška|hrastovih šiški]] može postojati do četiri nivoa parazitizma.<ref>{{cite journal |last=Askew |first=R. R. |url=https://www.researchgate.net/publication/238289888 |title=On the Biology of the Inhabitants of Oak Galls of Cynipidae (Hymenoptera) in Britain |journal=Transactions of the Society for British Entomology |date=1961 |volume=14 |pages=237–268}}</ref> Hiperparaziti mogu kontrolirati populacije svojih domaćina i koriste se u tu svrhu [[biološko suzbijanje štetočina|u poljoprivredi]], a donekle i u [[medicina|medicini]]. Kontrolni efekti mogu se vidjeti u načinu na koji [[hipovirus|virus CHV1]] pomaže u kontroli štete koju [[Cryphonectria parasitica|kestenova palež]] (''Cryphonectria parasitica'') nanosi [[Castanea dentata|američkim kestenima]], te u načinu na koji [[bakteriofag]]i mogu ograničiti bakterijske infekcije. Vjerojatno je, iako slabo istraženo, da većina patogenih mikroparazita ima hiperparazite koji bi se mogli pokazati kao veoma korisni i u poljoprivredi i u medicini.<ref name="ParrattLaine2016">{{cite journal |last1=Parratt |first1=Steven R. |last2=Laine |first2=Anna-Liisa |title=The role of hyperparasitism in microbial pathogen ecology and evolution |journal=The ISME Journal |volume=10 |issue=8 |date=January 2016|doi=10.1038/ismej.2015.247 |pmid=26784356 |pages=1815–1822|pmc=5029149 |bibcode=2016ISMEJ..10.1815P }}</ref> ==== Društveni parazitizam ==== {{further|Mirmekomorfija|kukavičja pčela|Emeryjevo pravilo}} Društveni paraziti koriste prednosti interspecijskih interakcija između pripadnika [[eusocijalnih]] životinja poput [[mrav]]a, [[termit]]a i [[bumbar]]a. Primjeri uključuju velikog plavog leptira, ''[[Phengaris arion]]'', čije larve koriste [[Mirmekomorfija|mirmekomorfiju]] (imitiranje mrava) za parazitiranje na određenim mravima,<ref name="Thomas2010">{{cite journal |last1=Thomas |first1=J. A. |last2=Schönrogge |first2=K. |author3=Bonelli, S. |author4=Barbero, F. |author5=Balletto, E. |title=Corruption of ant acoustical signals by mimetic social parasites: ''Maculinea'' butterflies achieve elevated status in host societies by mimicking the acoustics of queen ants |journal=Commun Integr Biol |volume=3 |issue=2 |pages=169–171 |year=2010 |pmid=20585513 |pmc=2889977 |doi=10.4161/cib.3.2.10603}}</ref> ''[[Bombus bohemicus]]'', bumbara koji napada košnice drugih pčela i preuzima razmnožavanje dok njihove mlade odgajaju radnici-domaćini, i ''[[Melipona scutellaris]]'', eusocijalnu pčelu čije matice bježe od radnika-ubica i napadaju drugu koloniju bez matice.<ref>{{Cite journal |first1=Annette |last1=Van Oystaeyen |first2=Denise |last2=Araujo Alves |first3=Ricardo |last3=Caliari Oliveira |first4=Daniela |last4=Lima do Nascimento |first5=Fábio |last5=Santos do Nascimento |first6=Johan |last6=Billen |first7=Tom |last7=Wenseleers |title=Sneaky queens in ''Melipona'' bees selectively detect and infiltrate queenless colonies |journal=Animal Behaviour |date=September 2013 |volume=86 |issue=3 |pages=603–609 |doi=10.1016/j.anbehav.2013.07.001 |bibcode=2013AnBeh..86..603V |citeseerx=10.1.1.309.6081 |s2cid=12921696 }}</ref> Ekstreman primjer interspecijskog društvenog parazitizma uočen je kod mrava vrste ''[[Tetramorium inquilinum]]'', obligatnih parazita koji žive isključivo na leđima drugih mrava roda ''[[Tetramorium]]''.<ref>{{cite web |url=https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |title=Social Parasites in the Ant Colony |publisher=Antkeepers |access-date=4 April 2016 |archive-date=24 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122522/https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |url-status=live }}</ref> Mehanizam za evoluciju društvenog parazitizma prvi je predložio Carlo Emery 1909. godine.<ref>{{Cite journal |last=Emery |first=Carlo |date=1909 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen un myrmekophilen Ameisen |journal=Biologischen Centralblatt |volume=29 |pages=352–362}}</ref> Sada poznat kao "[[Emeryjevo pravilo]]", ono navodi da društveni paraziti imaju tendenciju da budu u bliskom srodstvu sa svojim domaćinima i da su često pripadnici istog roda.<ref name="RD">{{cite web |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421 |title=Social Parasitism in Ants |last=Deslippe |first=Richard |publisher=Nature Education Knowledge |year=2010 |access-date=29 October 2010 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518111632/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421/ |url-status=live }}</ref><ref name="Emery_1909">{{cite journal |last=Emery |first=C. |url=https://archive.org/details/ants_11715/page/n1 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen und myrmekophilen Ameisen |journal=Biologisches Centralblatt |date=1909 |volume=29 |pages=352–362}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bourke |first1=Andrew F. G. |last2=Franks |first2=Nigel R. |date=July 1991 |title=Alternative adaptations, sympatric speciation and the evolution of parasitic, inquiline ants |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=43 |issue=3 |pages=157–178 |doi=10.1111/j.1095-8312.1991.tb00591.x |bibcode=1991BJLS...43..157B |issn=0024-4066}}</ref> Intraspecijski društveni parazitizam se javlja kod parazitskog dojenja, gdje neke mlade jedinke uzimaju mlijeko od ženki s kojima nisu u srodstvu. Kod kapucina vrste ''[[Cebus olivaceus]]'', ženke višeg ranga ponekad uzimaju mlijeko od ženki nižeg ranga bez ikakve recipročne koristi.<ref name=obrien5>{{cite journal |last=O'Brien |first=Timothy G. |title=Parasitic nursing behavior in the wedge-capped capuchin monkey (''Cebus olivaceus'') |journal=American Journal of Primatology |year=1988 |volume=16 |issue=4 |pages=341–344 |doi =10.1002/ajp.1350160406 |pmid=32079372 |s2cid=86176932 }}</ref> ==== Parazitizam legla ==== {{further|Parazitizam legla}} Kod [[Parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćini pate od povećanih roditeljskih ulaganja i potrošnje energije u svrhu hranjenja parazitskih mladunaca, koji su obično veći od mladunaca domaćina. Stopa rasta mladunaca domaćina je usporena, što smanjuje adaptivnu vrijednost domaćina. Paraziti legla uključuju ptice iz različitih porodica kao što su [[Molothrus|kravarke]], [[Viduidae|udovice]], [[Cuculidae|kukavice]] i [[Heteronetta atricapilla|crnoglave patke]]. One ne grade vlastita gnijezda, već polažu jaja u gnijezdima drugih vrsta. U porodici [[Cuculidae]], preko 40% [[vrsta]] kukavica su obligatni paraziti legla, dok su drugi ili fakultativni paraziti legla ili pružaju roditeljsku brigu.<ref>{{Cite book |last=Payne |first=R. B. |title=The Cuckoos |date=September 15, 2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850213-5 |edition=1st |location=Oxford |language=en}}</ref> Jaja nekih parazita legla [[mimikrija|liče]] na jaja domaćina, dok jaja nekih kravarica imaju čvrste ljuske, što otežava domaćinima da ih unište kljucanjem, a oba mehanizma impliciraju selekciju domaćina protiv parazitskih jaja.<ref name=Payne1997>{{cite book |last=Payne |first=R. B. |date=1997 |chapter=Avian brood parasitism |editor1=Clayton, D. H. |editor2=Moore, J. |title=Host–parasite evolution: General principles and avian models |pages=[https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 338–369] |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854892-8 |chapter-url=https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rothstein |first1=S. I. |year=1990 |title=A model system for coevolution: avian brood parasitism |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=21 |pages=481–508 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.21.1.481}}</ref><ref name="DeMarsico2013">{{cite journal |last1=De Marsico |first1=M. C. |last2=Gloag |first2=R. |last3=Ursino |first3=C. A. |last4=Reboreda |first4=J. C. |title=A novel method of rejection of brood parasitic eggs reduces parasitism intensity in a cowbird host |journal=Biology Letters |volume=9 |issue=3 |date=March 2013 |doi=10.1098/rsbl.2013.0076 |pmid=23485877 |article-number=20130076|pmc=3645041 }}</ref> Odrasla ženka [[Cuculus canorus|evropske kukavice]] također imitira predatora, [[Accipiter nisus|evropskog kobca]], što joj daje vremena da neopaženo položi jaja u gnijezdo domaćina.<ref name=Welbergen2011>{{cite journal |last1=Welbergen |first1=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]] |volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008|doi-access=free }}</ref> Domaćinske vrste se često bore protiv mimikrije parazitskih jaja [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizmom]] jaja, što znači da imaju dva ili više [[fenotip]]ova jaja unutar jedne populacije. Višestruki fenotipovi jaja domaćina smanjuju vjerojatnoću da parazitska vrsta precizno "uskladi" svoja jaja s jajima domaćina.<ref>{{Cite journal |last=Yang |first=C. |first2=X. |last2=Si |first3=W. |last3=Liang |first4=A. P. |last4=Møller |title=Spatial variation in egg polymorphism among cuckoo hosts across 4 continents |journal=Current Zoology |date=2020 |volume=66 |issue=5 |pages=477–483 |doi=10.1093/cz/zoaa011 |pmid=33293928 |pmc=7705517 |via=Oxford Academic}}</ref> ==== Kleptoparazitizam ==== {{further|Kleptoparazitizam}} U slučaju [[Kleptoparazitizam|kleptoparazitizma]] (od grčkog κλέπτης (''kleptēs''), "lopov"), paraziti kradu hranu koju domaćin prikupi. Parazitizam se često vrši na bliskim srodnicima, bilo unutar iste vrste ili između različitih vrsta unutar istog roda ili porodice. Na primjer, mnoge loze [[kukavičje pčele|kukavičjih pčela]] polažu jaja u ćelijama košnica drugih [[pčela]] iz iste porodice.<ref name="SlaterRosenblatt2005">{{cite book |last1=Slater |first1=Peter J. B. |last2=Rosenblatt |first2=Jay S. |author3=Snowdon, Charles T. |author4=Roper, Timothy J. |author5=Brockmann, H. Jane |author-link5=H. Jane Brockmann |author6=Naguib, Marc |title=Advances in the Study of Behavior |url=https://books.google.com/books?id=WQl2s_xwfagC&pg=PA365 |date=30 January 2005 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-049015-1 |page=365}}</ref> Kleptoparazitizam je generalno rijedak, ali uočljiv kod ptica; neke, poput [[pomornici|pomornika]], specijalizirane su za krađu hrane od drugih morskih ptica, neumoljivo ih progoneći dok ne povrate svoj ulov.<ref name="Furness1978">{{cite journal |last=Furness |first=R. W. |title=Kleptoparasitism by great skuas (''Catharacta skua'' Brünn.) and Arctic skuas (''Stercorarius parasiticus'' L.) at a Shetland seabird colony |journal=Animal Behaviour |volume=26 |year=1978 |doi=10.1016/0003-3472(78)90107-0 |pages=1167–1177|bibcode=1978AnBeh..26.1167F |s2cid=53155057 }}</ref> ==== Spolni parazitizam ==== {{main|Spolni parazitizam}} Jedinstven pristup se vidi kod nekih vrsta [[Lophiiformes|grdobina]], kao što je ''[[Ceratias holboelli]]'', gdje su mužjaci svedeni na sitne [[Spolni parazitizam|spolne parazite]], potpuno ovisne o ženkama vlastite vrste za preživljavanje, i žive trajno pričvršćeni ispod tijela ženke i nesposobni su da se sami brinu o sebi. Ženka hrani mužjaka i štiti ga od predatora, dok mužjak ne daje ništa zauzvrat osim sperme koja je ženki potrebna za stvaranje sljedeće generacije.<ref name=Pietsch2005>{{cite journal |last=Pietsch |first=Theodore W. |title=Dimorphism, parasitism, and sex revisited: modes of reproduction among deep-sea ceratioid anglerfishes (Teleostei: Lophiiformes) |journal=Ichthyological Research |date=25 August 2005 |volume=52 |issue=3 |pages=207–236 |doi=10.1007/s10228-005-0286-2|bibcode=2005IchtR..52..207P |s2cid=24768783 }}</ref> ==== Adelfoparazitizam ==== Adelfoparazitizam (od grčkog ἀδελφός (''adelphós''), brat<ref>{{cite book |last1=Maggenti |first1=Armand R. |last2=Maggenti |first2=Mary Ann |last3=Gardner |first3=Scott Lyell |title=Online Dictionary of Invertebrate Zoology |url=http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031907/http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-date=18 April 2018 |publisher=University of Nebraska |page=22 |date=2005}}</ref>), također poznat kao parazitizam među srodnicima, javlja se kada je domaćinska vrsta u bliskom srodstvu s parazitom, koji je često iz iste porodice ili roda.<ref name=Rochat2001>{{cite journal |last1=Rochat |first1=Jacques |last2=Gutierrez |first2=Andrew Paul |title=Weather-mediated regulation of olive scale by two parasitoids |journal=Journal of Animal Ecology |date=May 2001 |volume=70 |issue=3 |pages=476–490 |doi=10.1046/j.1365-2656.2001.00505.x|bibcode=2001JAnEc..70..476R |s2cid=73607283 |doi-access=free }}</ref> Kod parazitoida mušice vrste ''[[Encarsia perplexa]]'', nesparene ženke mogu polagati [[ploidija|haploidna]] jaja u potpuno razvijene larve vlastite vrste, stvarajući muško potomstvo,<ref>{{cite web |title=Featured Creatures. ''Encarsia perplexa'' |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |publisher=University of Florida |access-date=6 January 2018 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105061019/http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |url-status=live }}</ref> dok morski crv vrste ''[[Bonellia viridis]]'' ima sličnu reproduktivnu strategiju, iako su larve [[plankton]]ske.<ref name="BerecSchembri2005">{{cite journal |last1=Berec |first1=Ludek |last2=Schembri |first2=Patrick J. |last3=Boukal |first3=David S. |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003131349/https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Sex determination in ''Bonellia viridis'' (Echiura: Bonelliidae): population dynamics and evolution |journal=Oikos |volume=108 |issue=3 |year=2005 |pages=473–484 |doi=10.1111/j.0030-1299.2005.13350.x|bibcode=2005Oikos.108..473B }}</ref> ==== Ilustracije ==== Na ilustracijama su prikazani primjeri glavnih strategija parazitizma. <gallery class="center" mode="nolines" widths="180px"> File:Pteromalid hyperparasitoid.jpg|Hiperparazitoidna [[Pteromalidae|pteromalidna osa]] na čahurama svog domaćina, koja je i sama parazitoidna [[Braconidae|brakonidna osa]]. File:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|[[Phengaris arion|Pjegavi mravnik]] [[mirmekomorfija|imitira mrave]] i društveni je parazit. File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|Kod [[parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćin odhranjuje mladunce druge vrste: na slici jaje [[Molothrus|kravarke]] u gnijezdu ''[[Sayornis phoebe]]''. File:Great Skua (cropped).jpg|[[Veliki pomornik]] je moćan [[kleptoparazit]] koji neumorno progoni druge morske ptice sve dok ne povrate svoj ulov. File:Северная церапия (cropped).jpg|Mužjak vrste [[Lophiiformes|grdobine]] ''[[Ceratias holboelli]]'' živi kao sićušni [[spolni parazitizam|spolni parazit]] trajno pričvršćen ispod tijela ženke. File:Encarsia perplexa.jpg|''[[Encarsia perplexa]]'' (u sredini), parazitoid mušice ''[[Aleurocanthus woglumi]]'' (dolje lijevo), također je adelfoparazit koji polaže jaja u larve vlastite vrste. </gallery> == Taksonomski raspon == Parazitizam ima izuzetno širok taksonomski raspon, uključujući životinje, biljke, gljive, protozoe, bakterije i viruse.<ref name="Rollinson2">{{cite book |last1=Rollinson |first1=D. |last2=Hay |first2=S. I. |title=Advances in parasitology |date=2011 |publisher=Elsevier Science |location=Oxford |isbn=978-0-12-385897-9|pages=4–7}}</ref> === Životinje === {{further|Spisak parazitskih organizama}} {|class="wikitable sortable <!--collapsible collapsed-->" |+ Glavne parazitske životinjske skupine{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ! Koljeno !! Razred/<br/>Red ! style="width: 60px;" |Br.<br/>vrsta ! Endo-<br/>paraz. ||Ekto-<br/>paraz. !! [[Beskičmenjaci|Beskič.]]<br/>kon. domaćin !! [[Kičmenjaci|Kič.]]<br/>kon. domaćin !! Br.<br/>domaćina !! Morski !! Vodeni<br/>!! Kopneni<br/> |- |[[Cnidaria]] ||[[Myxozoa]] ||1.350 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da || |- |[[Cnidaria]] ||[[Polypodium hydriforme|Polypodiozoa]] ||1 ||Da ||||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Trematoda]] ||15.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Monogenea]] ||20.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Cestoda]] ||5.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Nematomorpha]] ||<!--Class--> ||350 ||Da ||||Da ||||1 ili više ||||Da ||Da |- |[[Nematoda]] ||<!--Class--> ||10.500 ||Da ||||Da ||Da ||1 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Acanthocephala]] ||<!--Class--> ||1.200 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Annelida]] ||[[Hirudinea]] ||400 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Bivalvia]] ||600 ||||Da ||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Gastropoda]] ||5.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da |||| |- |[[Arthropoda]] ||[[Ixodida]] ||800 ||||Da ||||Da ||1 ili više ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Acari]] ||30.000 ||Da ||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da ||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Copepoda]] ||4.000 ||||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Arthropoda]] ||[[Phthiraptera]] ||4.000 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Siphonaptera]] ||2.500 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Diptera]] ||2.300 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Strepsiptera]]||600 ||Da ||||Da ||||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Hymenoptera]] ||130.000<ref>{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |s2cid=257756440 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P }}</ref> - 1.100.000<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal | last1=Forbes | first1=Andrew A. | last2=Bagley | first2=Robin K. | last3=Beer | first3=Marc A. | last4=Hippee | first4=Alaine C. | last5=Widmayer | first5=Heather A. | display-authors=3 | title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order | journal=BMC Ecology | volume=18 | issue=1 | date=12 July 2018 | page=21 | issn=1472-6785 | doi=10.1186/s12898-018-0176-x| pmid=30001194 | pmc=6042248 | doi-access=free | bibcode=2018BMCE...18...21F }}</ref> ||Da ||Da ||Da ||||1 ||||||Da |} Parazitizam je široko rasprostranjen u životinjskom carstvu<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url=https://books.google.com/books?id=o2t2BgAAQBAJ&pg=PA44 |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44}}</ref> i evoluirao je nezavisno od slobodnoživućih oblika stotine puta.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Mnoge vrste [[parazitski crv|parazitskih crva]], uključujući [[Trematoda|metilje]] i [[trakavice]], imaju čitave životne cikluse koji uključuju dva ili više domaćina. Daleko najveća skupina su parazitoidne ose iz reda Hymenoptera.<ref name=PoulinRandhawa2015/> U tabeli su navedena [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] i [[Razred (taksonomija)|razredi]] s najvećim brojem parazitskih vrsta, uz konzervativne minimalne brojčane procjene. Stupci za endo- i ektoparazitizam odnose se na konačnog domaćina, kao što je prikazano u kolonama Kičmenjaci i Beskičmenjaci.{{sfn|Poulin|2007|page=6}} === Biljke === {{main|Parazitska biljka}} [[File:Cuscuta parasite plant.JPG|thumb|left|upright|''[[Cuscuta]]'' (vilina kosa), [[obligatni parazit|holoparazit]] stabla, na [[akacija|akaciji]]]] [[Hemiparazit]] ili ''djelimični parazit'' poput [[imela|imele]] crpi dio svojih hranjivih tvari iz druge žive biljke, dok [[obligatni parazit|holoparazit]] poput ''[[Cuscuta|Cuscute]]'' crpi sve svoje hranjive tvari iz druge biljke.<ref name="Rastogi">{{cite book |last1=Rastogi |first1=V. B. |title=Modern Biology |url=https://books.google.com/books?id=D-85x6Jhji0C&q=partial+parasite&pg=SA1-PA115 |publisher=Pitambar Publishing |date=1997 |isbn=978-81-209-0496-5 |page=115}}</ref> [[Parazitske biljke]] čine oko jedan posto [[Skrivenosjemenice|skrivenosjemenjača]] i nalaze se u gotovo svakom [[biom]]u na svijetu.<ref name="Kokla Melnyk 2010">{{Cite journal |last1=Kokla |first1=Anna |last2=Melnyk |first2=Charles W. |date=1 October 2018 |title=Developing a thief: Haustoria formation in parasitic plants |journal=Developmental Biology |language=en |volume=442 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.ydbio.2018.06.013 |pmid=29935146 |s2cid=49394142 |issn=0012-1606|doi-access= }}</ref><ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008">{{cite book |last=Heide-Jørgensen |first=Henning S. |year=2008 |title=Parasitic flowering plants |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16750-6}}</ref><ref name=Nickrent2002>{{cite web |last1=Nickrent |first1=Daniel L. |author-link1=Daniel Lee Nickrent |title=Parasitic Plants of the World |url=http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |date=2002 |access-date=10 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062557/http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |archive-date=6 March 2016}} which appeared in Spanish as Chapter 2, pp. 7–27 in: J. A. López-Sáez, P. Catalán and L. Sáez [eds.], ''Parasitic Plants of the Iberian Peninsula and Balearic Islands''.</ref> Sve ove biljke imaju modificirano korijenje, [[haustorij]]e, koje prodire u biljke-domaćine, povezujući ih sa provodnim sistemom - bilo [[ksilem]]om, [[floem]]om ili oboje. To im pruža mogućnost da izvlače vodu i hranjive tvari iz domaćina. Parazitska biljka se klasificira ovisno o tome gdje se pričvršćuje za domaćina, bilo stablo ili korijen, i količini hranjivih tvari koje su joj neophodne. Budući da holoparaziti nemaju [[hlorofil]] i stoga ne mogu sami stvarati hranu [[fotosinteza|fotosintezom]], oni su uvijek obligatni paraziti, koji svu svoju hranu crpe iz svojih domaćina.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/> Neke parazitske biljke mogu locirati svoje [[domaćin (biologija)|biljke-domaćine]] detektiranjem [[hemikalija]] u zraku ili tlu koje ispuštaju [[izdanak|izdanci]] ili [[korijen]]je domaćina. Poznato je oko 4.500 [[vrsta]] parazitskih biljaka u otprilike 20 [[porodica (taksonomija)|porodica]] cvjetnica.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/><ref name="NickrentMusselman2004">{{cite journal |last1=Nickrent |first1=D. L. |last2=Musselman |first2=L. J. |title=Introduction to Parasitic Flowering Plants |journal=The Plant Health Instructor |year=2004 |doi=10.1094/PHI-I-2004-0330-01}}</ref> Vrste unutar porodice ''[[Orobanchaceae]]'' (volovotkovke) spadaju među ekonomski najrazornije biljke na svijetu. Procjenjuje se da vrste roda ''[[Striga]]'' godišnje uzrokuju gubitke u prinosima usjeva u vrijednosti od nekoliko milijardi dolara, a njome je pogođeno preko 50 miliona hektara obrađenog zemljišta samo u podsaharskoj Africi. ''Striga'' može zaraziti i trave i žitarice, uključujući [[kukuruz]], [[riža|rižu]] i [[sirak]], koji su među najvažnijim prehrambenim usjevima na svijetu. ''[[Orobanche]]'' također ugrožava širok spektar drugih važnih usjeva, uključujući [[grašak]], [[slanutak]], [[paradajz]], [[mrkva|mrkvu]] i razne vrste [[kupus]]a. Gubitak prinosa od ''Orobanchea'' može biti potpun; uprkos opsežnim istraživanjima, ni jedna metoda suzbijanja nije bila potpuno uspješna.<ref name="WestwoodYoder2010">{{cite journal |last1=Westwood |first1=James H. |last2=Yoder |first2=John I. |last3=Timko |first3=Michael P. |last4=dePamphilis |first4=Claude W. |title=The evolution of parasitism in plants |journal=Trends in Plant Science |volume=15 |issue=4 |year=2010 |pages=227–235 |doi=10.1016/j.tplants.2010.01.004|pmid=20153240 |bibcode=2010TPS....15..227W }}</ref> Mnoge [[biljke]] i [[gljive]] razmjenjuju ugljik i hranjive tvari u mutualističkim [[mikoriza|mikoriznim]] odnosima. Međutim, oko 400 vrsta [[mikoheterotrofija|mikoheterotrofnih]] biljaka, uglavnom u tropima, efektivno [[varanje (biologija)|vrši eksploataciju]], uzimajući ugljik iz gljivice umjesto da ga razmijene za minerale. Imaju znatno smanjeno korijenje jer ne moraju apsorbirati vodu iz tla; njihove stabljike su vitke, s malo [[vaskularni snop|vaskularnih snopova]], a listovi su im svedeni na male ljuske jer ne vrše fotosintezu. Njihove sjemenke su malene i brojne i čini se da se oslanjaju na infekciju odgovarajućom gljivicom ubrzo nakon klijanja.<ref>{{cite journal |last=Leake |first=J. R. |date=1994 |title=The biology of myco-heterotrophic ('saprophytic') plants |journal=New Phytologist |volume=127 |issue=2 |pages=171–216 |doi=10.1111/j.1469-8137.1994.tb04272.x|pmid=33874520 |bibcode=1994NewPh.127..171L |s2cid=85142620 }}</ref> [[File:Armillaria mellea, Honey Fungus, UK 1.jpg|thumb|Gljiva ''[[Armillaria mellea]]'' je parazit stabla i [[saprofit]] koji se hrani drvetom nakon što ono ugine.]] === Gljive === {{further|Patogene gljivice|Fitopatologija}} Parazitske [[gljive]] crpe neke ili sve svoje nutritivne potrebe iz biljaka, drugih gljiva ili životinja. Gljive koje su paraziti biljaka se klasifikuju u tri kategorije, ovisno o načinu ishrane: biotrofi, [[hemibiotrofi]] i nekrotrofi. Biotrofne gljive crpe hranjive tvari iz živih biljnih ćelija i za vrijeme infekcije koloniziraju svoju biljku-domaćina na takav način da je održe u životu što duže moguće.<ref>{{Cite journal |last1=Fei |first1=Wang |last2=Liu |first2=Ye |date=11 August 2022 |title=Biotrophic Fungal Pathogens: a Critical Overview |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |volume=195 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1007/s12010-022-04087-0 |pmid=35951248 |s2cid=251474576 |issn=0273-2289}}</ref> Jedan poznat primjer biotrofnog patogena je ''[[Ustilago maydis]]'', uzročnik bolesti kukuruzne snijeti. S druge strane, nekrotrofni patogeni ubijaju ćelije domaćina i hrane se [[saprofit]]ski, a primjer su gljive iz roda ''[[Armillaria]]'', koje koloniziraju korijen.<ref name="RHS">{{cite web |title=What is honey fungus? |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |access-date=12 October 2017 |archive-date=8 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093722/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |url-status=live }}</ref> Hemibiotrofni patogeni započnu koloniziranje svog domaćina kao biotrofi, a potom ubijaju njegove ćelije i hrane se kao [[nekrotrof]]i, što je fenomen poznat kao [[biotrofsko-nekrotrofna zamjena]].<ref>{{Cite journal |last1=Chowdhury |first1=Supriyo |last2=Basu |first2=Arpita |last3=Kundu |first3=Surekha |date=8 December 2017 |title=Biotrophy-necrotrophy switch in pathogen evoke differential response in resistant and susceptible sesame involving multiple signaling pathways at different phases |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=17251 |doi=10.1038/s41598-017-17248-7 |doi-access=free|pmid=29222513 |pmc=5722813 |bibcode=2017NatSR...717251C |issn=2045-2322}}</ref> Patogene gljive su poznati uzročnici bolesti kod životinja, kao i kod ljudi. Procjenjuje se da gljivične infekcije ([[mikoza|mikoze]]) ubiju 1,6 miliona ljudi svake godine.<ref>{{cite journal |title=Stop neglecting fungi |journal=Nature Microbiology |date=25 July 2017 |volume=2 |issue=8 |article-number=17120 |doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120 |pmid=28741610 |bibcode=2017NatMb...217120. |doi-access=free}}</ref> Jedan primjer snažnog gljivičnog životinjskog patogena su [[Microsporidia|mikrosporidi]] - obligatne [[intracelularni parazit|intracelularne parazitske]] gljive koje uglavnom utiču na insekte, ali mogu uticati i na kičmenjake, uključujući ljude, uzrokujući crijevnu infekciju [[mikrosporidioza|mikrosporidiozu]].<ref name="Didier">{{cite journal |last1=Didier |first1=E. S. |last2=Stovall |first2=M. E. |last3=Green |first3=L. C. |last4=Brindley |first4=P. J. |last5=Sestak |first5=K. |last6=Didier |first6=P. J. |url=https://www.researchgate.net/publication/8159085 |title=Epidemiology of microsporidiosis: sources and modes of transmission |journal=Veterinary Parasitology |date=9 December 2004 |volume=126 |issue=1–2 |pages=145–166 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.09.006 |pmid=15567583}}</ref> [[File:Borrelia burgdorferi-cropped.jpg|thumb|upright|Bakteriju vrste ''[[Borrelia burgdorferi]]'', uzročnika [[lajmska bolest|lajmske bolesti]], prenose krpelji iz roda ''[[Ixodes]]''.]] === Protozoe === Protozoe poput ''[[Plasmodium]]a'', ''[[Trypanosoma|Trypanosome]]'' i ''[[Entamoeba|Entamoebe]]''<ref name=Esch2013>{{cite journal |last1=Esch |first1=K. J. |last2=Petersen |first2=C. A. |title=Transmission and epidemiology of zoonotic protozoal diseases of companion animals |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=26 |issue=1 |pages=58–85 |date=January 2013 |pmid=23297259 |pmc=3553666 |doi=10.1128/CMR.00067-12}}</ref> su endoparaziti. Uzrokuju ozbiljne bolesti kod kičmenjaka, uključujući ljude - u ovim primjerima, [[malarija|malariju]], [[bolest spavanja]] i [[Amebijaza|amebnu dizenteriju]] - i imaju složene životne cikluse.<ref name="PollittMacGregor2011"/> === Bakterije === {{main|Patogene bakterije}} Mnoge bakterije su parazitske, iako se općenito smatraju [[Patogene bakterije|patogenima]] koji uzrokuju bolesti.<ref name=McFall-Ngai2007>{{Cite journal |last=McFall-Ngai |first=Margaret |date=January 2007 |title=Adaptive Immunity: Care for the community |journal=Nature |volume=445 |issue=7124 |page=153 |doi=10.1038/445153a|pmid=17215830 |bibcode=2007Natur.445..153M |s2cid=9273396 |doi-access=free }}</ref> Parazitske bakterije su izuzetno raznolike i inficiraju svoje domaćine na različite načine. Na primjer, ''[[Bacillus anthracis]]'', uzročnik [[antraks]]a, širi se dodirom sa zaraženim [[domaća životinja|domaćim životinjama]]; njegove [[spora|spore]], koje mogu preživjeti godinama izvan tijela, mogu ući u domaćina putem ogrebotine ili se udahnuti. ''[[Borrelia]]'', uzročnik [[lajmska bolest|lajmske bolesti]] i [[povratni tifus|povratnog tifusa]], prenosi se vektorima, krpeljima iz roda ''[[Ixodes]]'', iz rezervoara bolesti kod životinja poput [[jelen]]a. ''[[Campylobacter jejuni]]'', uzročnik [[gastroenteritis]]a, širi se fekalno-oralnim putem od životinja, konzumiranjem nedovoljno termički obrađene [[živina|perad]]i ili kontaminiranom vodom. ''[[Haemophilus influenzae]]'', uzročnik [[meningitis|bakterijskog meningitisa]] i infekcija respiratornog trakta poput [[influenca|influence]] i [[bronhitis]]a, prenosi se kapljičnim kontaktom. ''[[Treponema pallidum]]'', uzročnik [[sifilis]]a, [[spolno prenosiva bolest|širi se]] [[Ljudska seksualna aktivnost|spolnim odnosom]].<ref name=Lippincott>{{cite book |last1=Fisher |first1=Bruce |last2=Harvey |first2=Richard P. |last3=Champe |first3=Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007|pages=332–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}</ref> [[File:Tevenphage.svg|thumb|[[Enterobakterijski fag T4]] je [[bakteriofag]]ni virus. Inficira svog domaćina, ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', ubrizgavanjem vlastite DNK kroz svoj rep, kojim se pričvršćuje za površinu bakterije.]] === Virusi === {{main|Virus|Bakteriofag}} [[Virusi]] su obligatni [[intracelularni parazit]]i, karakterizirani izuzetno ograničenom biološkom funkcijom, do te mjere da, iako su očigledno sposobni zaraziti sve ostale organizme, od bakterija i [[archaea|arheja]] do životinja, biljaka i gljiva, nije jasno mogu li se sami opisati kao živi organizmi. Mogu biti [[Orthornavirae|RNK]] ili [[DNK-virus|DNK virusi]] koji se sastoje od jednostrukog ili dvostrukog lanca [[Nukleinska kiselina|genetskog materijala]] ([[RNK]] ili [[DNK]], respektivno), prekrivenog [[protein]]skim omotačem, a ponekad i [[lipid]]nom ovojnicom. Stoga im nedostaju svi uobičajeni mehanizmi [[ćelija (biologija)|ćelije]], poput [[enzim]]a, te se u potpunosti oslanjaju na sposobnost ćelije-domaćina da replicira DNK i sintetizira proteine. Većina virusa su [[bakteriofag]]i, koji inficiraju bakterije.<ref name=Koonin2006>{{cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Senkevich |first2=T. G. |author3=Dolja, V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author-link1=Mya Breitbart |author1=Breitbart, M. |author2=Rohwer, F. |title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus? |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=6 |pages=278–284 |year=2005 |pmid=15936660 |doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref><ref name="Lawrence">{{cite journal|author1=Lawrence, C. M. |author2=Menon, S. |author3=Eilers, B. J. |display-authors=etal |title=Structural and functional studies of archaeal viruses |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=284 |issue=19 |pages=12599–603 |year=2009 |pmid=19158076 |doi=10.1074/jbc.R800078200 |pmc=2675988|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards |first1=R. A. |last2=Rohwer |first2=F. |url=https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003133000/https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Viral metagenomics |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3 |issue=6 |pages=504–510 |year=2005 |pmid=15886693 |doi=10.1038/nrmicro1163|s2cid=8059643 }}</ref> == Evolucijska ekologija == [[File:Tyrannosaurus with infection.jpg|thumb|Restauracija ''[[Tyrannosaurus]]a'' s rupama koje je možda prouzrokovao parazit sličan ''[[Trichomonas]]u'']] {{further|Evolucijska ekologija}} Parazitizam je glavni aspekt evolucijske ekologije; na primjer, gotovo sve slobodnoživeće životinje domaćini su barem jednoj vrsti parazita. Kičmenjaci, najbolje proučena skupina, domaćini su između 75.000 i 300.000 vrsta helminta i nebrojenog broja parazitskih mikroorganizama. U prosjeku, jedna vrsta sisara domaćin je za četiri vrste [[nematoda|valjkastih crva]], dvije vrste [[trematoda|metilja]] i dvije [[trakavice|trakavica]].<ref name="Dobson2008">{{cite journal |last1=Dobson |first1=A. |last2=Lafferty |first2=K. D. |last3=Kuris |first3=A. M. |last4=Hechinger |first4=R. F. |last5=Jetz |first5=W. |title=Homage to Linnaeus: How many parasites? How many hosts? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=Supplement 1 |date=2008 |doi=10.1073/pnas.0803232105 |pmid=18695218 |pages=11482–11489|pmc=2556407 |bibcode=2008PNAS..10511482D |doi-access=free }}</ref> Ljudi imaju 342 vrste helmintskih parazita i 70 vrsta protozojskih parazita.<ref name="Sukhdeo2012"/> Oko tri četvrtine karika u [[lanac ishrane|lancima ishrane]] uključuje parazite, koji su važni u regulaciji broja domaćina. Smatra se da je oko 40 posto opisanih vrsta parazitsko.<ref name="Dobson2008"/> === Fosilni zapis === {{further|Paleoparazitologija}} Parazitizam je teško dokazati na osnovu [[fosil|fosilnih zapisa]], ali rupe u [[donja vilica|donjim vilicama]] nekoliko primjeraka ''[[Tyrannosaurus]]a'' možda su uzrokovane parazitima sličnim ''[[Trichomonas]]u''.<ref>{{cite journal |volume=4 |issue=9 |article-number=e7288 |last=Wolff |first=Ewan D. S. |author2=Salisbury, Steven W. |author3=Horner, John R. |author4=Varrichio, David J. |title=Common Avian Infection Plagued the Tyrant Dinosaurs |journal=PLOS ONE |year=2009 |pmid=19789646 |pmc=2748709 |doi=10.1371/journal.pone.0007288|bibcode=2009PLoSO...4.7288W |doi-access=free }}</ref> ''[[Saurophthirus]]'', [[buha]] iz rane krede, parazitirala je na [[pterosauri]]ma.<ref>Ponomarenko, A.G. (1976) A new insect from the Cretaceous of Transbaikalia, a possible parasite of pterosaurians. ''Paleontological Journal'' 10(3):339-343 (English) / ''Paleontologicheskii Zhurnal'' 1976(3):102-106 (Russian)</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yanjie|last2=Shih|first2=Chungkun|last3=Rasnitsyn|first3=Alexandr|last4=Ren|first4=Dong|last5=Gao|first5=Taiping|date=2020|title=A new flea from the Early Cretaceous of China|url=https://www.app.pan.pl/article/item/app006802019.html|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=65|doi=10.4202/app.00680.2019|doi-access=free|archive-date=25 February 2020|access-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225040619/http://app.pan.pl/article/item/app006802019.html|url-status=live}}</ref> Jaja [[nematoda|valjkastih crva]] i ono što su vjerojatno [[cista (medicina)|ciste]] koje su stvorili pripadnici [[Protozoa]] pronađeni su u [[koprolit]]u kasnotrijaskog [[Phytosauria|fitosaura]]. Taj rijetki fosil na [[Tajland]]u pruža informacije o ekologiji prethistorijskih parazita.<ref>{{cite journal|author=Thanit Nonsrirach|author2=Serge Morand|author3=Alexis Ribas|author4=Sita Manitkoon|author5=Komsorn Lauprasert|author6=Julien Claude|date=9 August 2023|title=First discovery of parasite eggs in a vertebrate coprolite of the Late Triassic in Thailand|journal=PLOS ONE|volume=18 |issue=8 |article-number=e0287891 |doi=10.1371/journal.pone.0287891|pmid=37556448|pmc=10411797 |bibcode=2023PLoSO..1887891N |doi-access=free }}</ref> === Koevolucija === {{further|Koevolucija domaćina i parazita}} Kako se domaćini i paraziti razvijaju zajedno, njihovi odnosi se često mijenjaju. Kada je parazit u isključivom odnosu s domaćinom, selekcija čini da odnos postane benigniji, čak i mutualistički, jer se parazit može reproducirati duže ako njegov domaćin duže živi.<ref name=Rook2007/> Međutim, u slučajevima gdje se paraziti takmiče, selekcija favorizira parazita koji se najbrže razmnožava, što dovodi do povećane virulencije. U [[Koevolucija domaćina i parazita|koevoluciji domaćina i parazita]] stoga postoje različite mogućnosti.<ref name=MasseyBuckling2004/> [[Evolucijska epidemiologija]] analizira kako se paraziti šire i evoluiraju, dok [[Evolucijska medicina|darvinistička medicina]] primjenjuje slično evolucijsko razmišljanje na neparazitske bolesti poput [[Rak (medicina)|rak]]a i [[Autoimune bolesti|autoimunih stanja]].<ref name="Ewald1994">{{cite book |last=Ewald |first=Paul W. |title=Evolution of Infectious Disease |url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal|url-access=registration |year=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534519-3 |page=8}}</ref> ==== Dugoročna partnerstva u korist mutualizma ==== [[File:Wolbachia.png|thumb|left|Bakterija ''[[Wolbachia]]'' unutar ćelije insekta]] Dugoročna partnerstva mogu dovesti do relativno stabilnog odnosa koji teži [[komensalizam|komensalizmu]] ili [[mutualizam|mutualizmu]], jer, pod jednakim uvjetima, u evolucijskom je interesu parazita da njegov domaćin napreduje. Parazit se može razviti tako da postane manje štetan za svog domaćina ili se domaćin može razviti tako da se nosi s neizbježnim prisustvom parazita - do te mjere da odsustvo parazita stvara štetu domaćinu. Na primjer, iako su životinje parazitirane [[parazitski crv|crvima]] često očito nezdrave, takve infekcije mogu također smanjiti prevalenciju i učinke [[Autoimunost|autoimunih poremećaja]] kod životinjskih domaćina i ljudi.<ref name=Rook2007>{{cite journal |last=Rook |first=G. A. |url=https://www.academia.edu/580118 |title=The hygiene hypothesis and the increasing prevalence of chronic inflammatory disorders |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |year=2007 |volume=101 |issue=11 |pages=1072–1074 |pmid=17619029 |doi=10.1016/j.trstmh.2007.05.014 |archive-date=26 March 2023 |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032901/https://www.academia.edu/580118 |url-status=live }}</ref> U ekstremnijem primjeru, neki [[valjkasti crvi]] ne mogu se razmnožavati, pa čak ni preživjeti, bez infekcije bakterijom iz roda ''[[Wolbachia]]''.<ref>{{cite journal |last1=Hoerauf |first1=Achim |last2=Mand |first2=Sabine |last3=Fischer |first3=Kerstin |last4=Kruppa |first4=Thomas |last5=Marfo-Debrekyei |first5=Yeboah |last6=Debrah |first6=Alexander Yaw |last7=Pfarr |first7=Kenneth M. |last8=Adjei |first8=Ohene |last9=Büttner |first9=Dietrich W. |display-authors=3 |title=Doxycycline as a novel strategy against bancroftian filariasis?depletion of Wolbachia endosymbionts from Wuchereria bancrofti and stop of microfilaria production |journal=Medical Microbiology and Immunology |volume=192 |issue=4 |date=1 November 2003 |doi=10.1007/s00430-002-0174-6 |pages=211–216}}</ref> [[Lynn Margulis]] i drugi su tvrdili, slijedeći djelo [[Petar Kropotkin|Petra Kropotkina]] iz 1902. godine pod nazivom ''[[Mutual Aid: A Factor of Evolution|Uzajamna pomoć: Faktor evolucije]]'', da prirodna selekcija pokreće odnose od parazitizma do mutualizma kada su resursi ograničeni. Ovaj proces je možda bio uključen u [[simbiogeneza|simbiogenezu]] koja je formirala [[eukariot]]e iz unutarćelijskog odnosa između [[arheja]] i bakterija, iako slijed događaja ostaje većinom nedefiniran.<ref>{{cite book |last1=Margulis |first1=Lynn |author1-link=Lynn Margulis |last2=Sagan |first2=Dorion |author2-link=Dorion Sagan |last3=Eldredge |first3=Niles |author3-link=Niles Eldredge |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=4IIpAQAAMAAJ |title=What Is Life? |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81087-4}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sarkar |first1=Sahotra |last2=Plutynski |first2=Anya |title=A Companion to the Philosophy of Biology |url=https://books.google.com/books?id=iN7UYNjbxsYC&pg=PA358 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69584-5 |page=358}}</ref> ==== Konkurencija u korist virulencije ==== Može se očekivati ​​da će konkurencija između parazita, putem [[prirodna selekcija|prirodne selekcije]], favorizirati one koji se brže razmnožavaju i koji su samim tim [[virulencija|virulentniji]].<ref name=MasseyBuckling2004>{{cite journal |last1=Massey |first1=R. C. |last2=Buckling |first2=A. |last3=ffrench-Constant |first3=R.|author1-link=Ruth Massey |title=Interference competition and parasite virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=271 |issue=1541 |year=2004 |pages=785–788 |doi=10.1098/rspb.2004.2676 |pmc=1691666 |pmid=15255095 |bibcode=2004PBioS.271..785M }}</ref><ref name=Rigaud2010>{{cite journal |last1=Rigaud |first1=T. |last2=Perrot-Minnot |first2=M.-J. |last3=Brown |first3=M. J. F. |title=Parasite and host assemblages: embracing the reality will improve our knowledge of parasite transmission and virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=277 |issue=1701 |year=2010 |pages=3693–3702 |doi=10.1098/rspb.2010.1163|pmid=20667874 |pmc=2992712 }}</ref> [[File:Pink Flamingos with Duck - Camargue, France - April 2007 (cropped).jpg|thumb|Biolozi su dugo sumnjali na [[kospecijacija|kospecijaciju]] [[flamingo|flaminga]] i [[patka|pataka]] s njihovim parazitskim [[vaš|ušima]], koje su slične kod obje te porodice. Kospecijacija se zaista dogodila, ali je dovela do flaminga i [[gnjurac]]a, s kasnijom [[promjena domaćina|promjenom domaćina]] s flaminga na patke.]] Među konkurentnim parazitskim bakterijama koje ubijaju insekte iz rodova ''[[Photorhabdus]]'' i ''[[Xenorhabdus]]'', virulencija je zavisila od relativne jačine antimikrobnih [[toksin]]a ([[bakteriocin]]a) koje dva uključena soja stvaraju. Kada je samo jedna bakterija mogla ubiti drugu, drugi soj bi bio isključen iz konkurencije. Međutim, kada su [[gusjenice]] bile zaražene bakterijama od kojih su obje imale toksine sposobne za ubijanje drugog soja, ni jedan soj nije bio isključen, a njihova virulencija je bila manja nego kada je insekt bio zaražen samo jednim sojem.<ref name=MasseyBuckling2004/> ==== Kospecijacija ==== A parasite sometimes undergoes [[cospeciation]] with its host, resulting in the pattern described in [[Fahrenholz's rule]], that the phylogenies of the host and parasite come to mirror each other.<ref name=Page>{{cite book |last=Page |first=Roderic D. M. |publisher=John Wiley |date=27 January 2006 |isbn=978-0-470-01617-6 |doi=10.1038/npg.els.0004124|title=Encyclopedia of Life Sciences |chapter=Cospeciation }}</ref> An example is between the [[simian foamy virus]] (SFV) and its primate hosts. The phylogenies of SFV polymerase and the mitochondrial [[cytochrome c oxidase subunit II]] from African and Asian primates were found to be closely congruent in branching order and divergence times, implying that the simian foamy viruses cospeciated with Old World primates for at least 30&nbsp;million years.<ref name="SwitzerSalemi2005">{{cite journal |last1=Switzer |first1=William M. |last2=Salemi |first2=Marco |last3=Shanmugam |first3=Vedapuri |last4=Gao |first4=Feng |last5=Cong |first5=Mian-er |last6=Kuiken |first6=Carla |last7=Bhullar |first7=Vinod |last8=Beer |first8=Brigitte E. |last9=Vallet |first9=Dominique |last10=Gautier-Hion |first10=Annie |last11=Tooze |first11=Zena |last12=Villinger |first12=Francois |last13=Holmes |first13=Edward C. |last14=Heneine |first14=Walid |display-authors=3 |title=Ancient co-speciation of simian foamy viruses and primates |journal=Nature |volume=434 |issue=7031 |year=2005 |pages=376–380 |doi=10.1038/nature03341 |pmid=15772660 |bibcode=2005Natur.434..376S |s2cid=4326578 |url=https://zenodo.org/record/1233279 |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107064156/https://zenodo.org/record/1233279 |url-status=live }}</ref> The presumption of a shared evolutionary history between parasites and hosts can help elucidate how host taxa are related. For instance, there has been a dispute about whether [[Phoenicopteriformes|flamingos]] are more closely related to [[Ciconiiformes|storks]] or [[Anseriformes|ducks]]. The fact that flamingos share parasites with ducks and geese was initially taken as evidence that these groups were more closely related to each other than either is to storks. However, evolutionary events such as the duplication, or the extinction of parasite species (without similar events on the host phylogeny) often erode similarities between host and parasite phylogenies. In the case of flamingos, they have similar lice to those of [[grebe]]s. Flamingos and grebes do have a common ancestor, implying cospeciation of birds and lice in these groups. Flamingo lice then [[host switch|switched hosts]] to ducks, creating the situation which had confused biologists.<ref name=JohnsonKennedy2006>{{cite journal|last1=Johnson|first1=K. P.|last2=Kennedy|first2=M.|last3=McCracken|first3=K. G|title=Reinterpreting the origins of flamingo lice: cospeciation or host-switching?|journal=Biology Letters|volume=2|issue=2|year=2006|pages=275–278|doi=10.1098/rsbl.2005.0427|pmc=1618896|pmid=17148381}}</ref> [[File:Toxoplasma gondii (2).jpg|thumb|The protozoan ''[[Toxoplasma gondii]]'' facilitates its transmission by [[Behavior-altering parasites|inducing behavioral changes]] in rats through infection of neurons in their [[central nervous system]].]] Parasites infect [[sympatry|sympatric]] hosts (those within their same geographical area) more effectively, as has been shown with [[Digenea|digenetic trematodes]] infecting lake snails.<ref name="Lively00"/> This is in line with the [[Red Queen hypothesis]], which states that interactions between species lead to constant natural selection for coadaptation. Parasites track the locally common hosts' phenotypes, so the parasites are less infective to [[allopatric speciation|allopatric]] hosts, those from different geographical regions.<ref name="Lively00">{{cite journal |last1=Lively |first1=C. M. |last2=Dybdahl |first2=M. F. |url=https://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131917/http://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-date=7 June 2016 |url-status=live |title=Parasite adaptation to locally common host genotypes |journal=Nature |volume=405 |issue=6787 |pages=679–81 |year=2000 |pmid=10864323 |doi=10.1038/35015069 |bibcode=2000Natur.405..679L |s2cid=4387547 }}</ref> === Modificiranje ponašanja domaćina === {{further|Neuroparazit}} <!-- [[File:Reclinervellus nielseni.jpg|thumb|left|Larva ''[[Reclinervellus nielseni]]'' parazitira na vrsti ''[[Cyclosa argenteoalba]]'', Japan]]--> Neki paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje domaćina]] kako bi povećali svoj prijenos s jednog na drugog, često između predatora i plijena ([[neuroparazit|parazit povećava trofički prijenos]]). Na primjer, u [[Kalifornijska obalna slana močvara|kalifornijskoj obalnoj slanoj močvari]], metilj ''[[Euhaplorchis californiensis]]'' smanjuje sposobnost svog ribljeg domaćina da izbjegne predatore.<ref>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Morris |first2=A. K. |year=1996 |url=http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123301/http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-date=3 March 2019 |url-status=live |title=Altered behavior of parasitized killifish increases susceptibility to predation by bird final hosts |journal=Ecology |volume=77 |issue=5 |pages=1390–1397 |doi=10.2307/2265536 |jstor=2265536 |bibcode=1996Ecol...77.1390L }}</ref> On sazrijeva u tijelima [[čaplja|čaplji]], koje se češće hrane zaraženim u odnosu na nezaražene ribe. Drugi primjer je protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'', parazit koji sazrijeva u [[Felis silvestris catus|mačkama]], ali ga mogu nositi mnogi drugi [[sisari]]. Nezaraženi [[Rattus rattus|pacovi]] izbjegavaju miris mačke, ali pacove zaražene sa ''T. gondii'' taj miris privlači, što može povećati prijenos na mačjeg domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Berdoy |first1=M. |last2=Webster |first2=J. P. |last3=Macdonald |first3=D. W. |title=Fatal attraction in rats infected with ''Toxoplasma gondii'' |journal=Proc. Biol. Sci. |volume=267 |issue=1452 |pages=1591–4 |year=2000 |pmid=11007336 |pmc=1690701 |doi=10.1098/rspb.2000.1182 }}</ref> Parazit malarije mijenja miris kože svojih ljudskih domaćina, privlačeći komarce na njih i time poboljšavajući šansu za prijenos parazita.<ref name="de Boer2017"/> Pauk ''[[Cyclosa argenteoalba]]'' često ima pričvršćene larve parazitoidnih osa koje mijenjaju njihovo ponašanje izgradnje paučine. Umjesto da stvaraju svoje normalne ljepljive paučine spiralnog oblika, oni, uz prisustvo parazita, počinju praviti pojednostavljene varijante. To izmijenjeno ponašanje trajalo je duže i bilo je izraženije što su paraziti duže bili ostavljeni na paucima.<ref>{{cite journal |last=Takasuka |first=Keizo |date=16 September 2019 |title=Evaluation of manipulative effects by an ichneumonid spider-ectoparasitoid larva upon an orb-weaving spider host (Araneidae: Cyclosa argenteoalba) by means of surgical removal and transplantation |journal=The Journal of Arachnology |volume=47 |issue=2 |page=181 |doi=10.1636/joa-s-18-082|s2cid=202579182 |issn=0161-8202}}</ref> [[File:Bed bug, Cimex lectularius.jpg|thumb|Gubitak osobine: stjenica ''[[Cimex lectularius]]'' ne leti, kao i mnogi insekti-ektoparaziti.]] === Gubitak osobina === Paraziti mogu iskoristiti svoje domaćine za obavljanje niza funkcija koje bi inače morali sami vršiti. Paraziti koji izgube te funkcije tada imaju selektivnu prednost, jer mogu preusmjeriti resurse na reprodukciju. Mnogi insekti-ektoparaziti, uključujući [[Cimex|stjenice]], [[Polyctenidae]], [[vaš|uši]] i [[buhe]], izgubili su sposobnost letenja, oslanjajući se umjesto toga na svoje domaćine za prijenos.<ref>{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title=On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight |url=https://books.google.com/books?id=H6xUCgAAQBAJ&pg=PT119 |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999679-7 |page=119}}</ref> Gubitak osobina općenito je široko rasprostranjen među parazitima.<ref>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |url=http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |title=Evolution of parasite life history traits: myths and reality |journal=Parasitology Today |date=September 1995 |volume=11 |issue=9 |pages=342–345 |pmid=15275316 |doi=10.1016/0169-4758(95)80187-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216194337/http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |archive-date=16 February 2012 }}</ref> Ekstreman primjer je [[Myxosporea|miksospora]] ''[[Henneguya zschokkei]]'', ektoparazit riba i jedina životinja za koju se zna da je izgubila sposobnost [[aerobna respiracija|aerobne respiracije]]: njene ćelije nemaju [[mitohondrije]].<ref name="PNAS">{{Cite journal |last1=Yahalom |first1=Dayana |last2=Atkinson |first2=Stephen D.|last3=Neuhof |first3=Moran |last4=Chang |first4=E. Sally |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=Cartwright |first6=Paulyn |last7=Bartholomew |first7=Jerri L. |last8=Huchon |first8=Dorothée |date=19 February 2020 |title=A cnidarian parasite of salmon (Myxozoa: Henneguya) lacks a mitochondrial genome |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117 |issue=10 |pages=5358–5363 |doi=10.1073/pnas.1909907117 |pmid=32094163|pmc=7071853 |bibcode=2020PNAS..117.5358Y |doi-access=free }}</ref> === Odbrane domaćina === Hosts have evolved a variety of defensive measures against their parasites, including physical barriers like the skin of vertebrates,<ref name=Colorado/> the immune system of mammals,<ref name=Maizels2009/> insects actively removing parasites,<ref name=Jeanne1979/> and defensive chemicals in plants.<ref name=Runyon2010/> The evolutionary biologist [[W. D. Hamilton]] suggested that [[sexual reproduction]] could have evolved to help to defeat multiple parasites by enabling [[genetic recombination]], the shuffling of genes to create varied combinations. Hamilton showed by mathematical modelling that sexual reproduction would be evolutionarily stable in different situations, and that the theory's predictions matched the actual ecology of sexual reproduction.<ref name="Hamilton1990">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=W. D. |author1-link=W. D. Hamilton|last2=Axelrod |first2=R. |last3=Tanese |first3=R. |title=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review). |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=87 |issue=9 |date=May 1990 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |pmid=2185476 |pmc=53943 |pages=3566–3573 |bibcode=1990PNAS...87.3566H |doi-access=free }}</ref><ref name="EbertHamilton1996">{{cite journal |last1=Ebert |first1=Dieter |last2=Hamilton |first2=William D. |author2-link=W. D. Hamilton |title=Sex against virulence: the coevolution of parasitic diseases |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=11 |issue=2 |year=1996 |doi=10.1016/0169-5347(96)81047-0 |pmid=21237766 |pages=79–82|bibcode=1996TEcoE..11...79E }}</ref> However, there may be a trade-off between [[immunocompetence]] and breeding male vertebrate hosts' [[secondary sex characteristic]]s, such as the plumage of [[peacock]]s and the manes of [[lion]]s. This is because the male hormone [[testosterone]] encourages the growth of secondary sex characteristics, favouring such males in [[sexual selection]], at the price of reducing their immune defences.<ref name="FolstadKarter1992">{{cite journal |last1=Folstad |first1=Ivar |last2=Karter |first2=Andrew John |url=https://www.academia.edu/17248251 |title=Parasites, Bright Males, and the Immunocompetence Handicap |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=3 |year=1992 |pages=603–622 |doi=10.1086/285346 |bibcode=1992ANat..139..603F |s2cid=85266542 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kičmenjaci ==== [[File:Short Horned Lizard (4457945238).jpg|thumb|left|Suha [[koža]] kičmenjaka kao što je ''[[Phrynosoma hernandesi]]'' sprječava ulazak brojnih parazita.]] Fizička barijera u obliku čvrste, često suhe i vodootporne [[koža|kože]] gmizavaca, ptica i sisara sprječava ulazak mikroorganizama u tijelo. [[Ljudska koža]] također luči [[Lojne žlezde|sebum]], koji je toksičan za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado>{{cite web |title=Host–Parasite Interactions Innate Defenses of the Host |publisher=University of Colorado |url=http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |access-date=7 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000852/http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref> S druge strane, veći paraziti poput [[trematoda]] detektuju hemikalije koje koža stvara kako bi locirali svoje domaćine kada uđu u vodu. [[Pljuvačka]] i [[suze]] kičmenjaka sadrže [[lizozim]], enzim koji razgrađuje [[Bakterijska ćelijska struktura|ćelijske zidove]] invazivnih bakterija.<ref name=Colorado/> Ukoliko organizam prođe kroz usta, sljedeća linija odbrane je [[želudac]] sa svojom [[Hlorovodonična kiselina|hlorovodoničnom kiselinom]], toksičnom za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado/> Neki crijevni paraziti imaju debeo i čvrst vanjski omotač koji se sporo ili uopće ne probavlja, što omogućava parazitu da živi prođe kroz želudac, nakon čega ulazi u crijevo i započinju sljedeću fazu svog života. Kada uđu u tijelo, paraziti moraju savladati [[elektroforeza serumskih proteina|serumske proteine]] ​​[[imuni sistem|imunološkog sistema]] i [[Receptor prepoznavanja uzorka|receptore prepoznavanja uzorka]], unutarćelijske i ćelijske, koji aktiviraju [[limfocit]]e adaptivnog imunološkog sistema, kao što su [[T-ćelije]] i [[B-ćelije]], koje stvaraju antitijela. Oni imaju receptore koji prepoznaju parazite.<ref name=Maizels2009>{{cite journal |last=Maizels |first=R. M. |title=Parasite immunomodulation and polymorphisms of the immune system |journal=J. Biol. |year=2009 |volume=8 |issue=7 |page=62 |pmid=19664200 |pmc=2736671 |doi=10.1186/jbiol166 |doi-access=free }}</ref> ==== Insekti ==== [[File:Leaf Spot on Oak in Gunnersbury Triangle.jpg|thumb|[[Pjegavost lišća]] na [[hrast]]u. Širenje parazitske gljivice ograničeno je odbrambenim hemikalijama koje drvo stvara, što rezultira kružnim mrljama oštećenog tkiva.]] Insekti često prilagođavaju svoja gnijezda tako da smanje parazitizam. Na primjer, jedan od ključnih razloga zašto osa ''[[Polistes canadensis]]'' gradi gnijezda na više [[saće|saća]], umjesto da gradi jedno saće kao većina ostalih pripadnika svog roda, jeste izbjegavanje zaraze [[Tineidae|tineidskim moljcima]]. Moljac polaže jaja unutar gnijezda osa, a zatim se iz tih jaja izlegu larve koje se mogu ukopavati od ćelije do ćelije i loviti kukuljice osa. Odrasle ose pokušavaju ukloniti i ubiti jaja i larve moljaca žvakanjem rubova ćelija, premazujući ćelije oralnim sekretom koji gnijezdu daje tamnosmeđi izgled.<ref name=Jeanne1979>{{cite journal |last=Jeanne |first=Robert L. |year=1979 |url=https://www.researchgate.net/publication/226226828 |title=Construction and Utilization of Multiple Combs in Polistes canadensis in Relation to the Biology of a Predaceous Moth |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=4 |issue=3|pages=293–310 |doi=10.1007/bf00297649|bibcode=1979BEcoS...4..293J |s2cid=36132488 }}</ref> ==== Biljke ==== Biljke reaguju na napad parazita nizom hemijskih odbrana, kao što je [[polifenol oksidaza]], pod kontrolom signalnih puteva neosjetljivih na [[jasmonska kiselina|jasmonsku kiselinu]] (JA) i [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]] (SA).<ref name=Runyon2010>{{cite journal |last=Runyon |first=J. B. |author2=Mescher, M. C. |author3=De Moraes, C. M. |title=Plant defenses against parasitic plants show similarities to those induced by herbivores and pathogens |journal=Plant Signal Behav |volume=5 |issue=8 |pages=929–31 |year=2010 |pmid=20495380 |pmc=3115164 |doi=10.4161/psb.5.8.11772|bibcode=2010PlSiB...5..929R }}</ref><ref name=Thaler2002>{{cite journal |last1=Thaler |first1=Jennifer S. |last2=Karban |first2=Richard |last3=Ullman |first3=Diane E. |last4=Boege |first4=Karina |last5=Bostock |first5=Richard M. |url=https://www.researchgate.net/publication/226325654 |title=Cross-talk between jasmonate and salicylate plant defense pathways: effects on several plant parasites |journal=Oecologia |volume=131 |issue=2 |year=2002 |doi=10.1007/s00442-002-0885-9 |pmid=28547690 |pages=227–235|bibcode=2002Oecol.131..227T |s2cid=25912204 }}</ref> Različiti biohemijski putevi se aktiviraju različitim napadima, a ta dva puta mogu međusobno reagovati pozitivno ili negativno. Općenito, biljke mogu pokrenuti specifičan ili nespecifičan odgovor.<ref name=Thaler2002/><ref name="Frank_2000">{{cite journal |last=Frank |first=S. A. |url=https://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20010614080530/http://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-date=14 June 2001 |url-status=live |title=Specific and non-specific defense against parasitic attack |journal=J. Theor. Biol. |volume=202 |issue=4 |pages=283–304 |year=2000 |pmid=10666361 |doi=10.1006/jtbi.1999.1054|bibcode=2000JThBi.202..283F |citeseerx=10.1.1.212.7024 }}</ref> Specifični odgovori uključuju prepoznavanje parazita od strane ćelijskih receptora biljke, što dovodi do snažnog, ali lokaliziranog odgovora: odbrambene hemikalije se proizvode oko područja gdje je parazit otkriven, sprječavajući njegovo širenje i izbjegavajući rasipanje odbrambene proizvodnje tamo gdje nije potrebna.<ref name="Frank_2000"/> Nespecifični odbrambeni odgovori su sistemski, što znači da odgovori nisu ograničeni na jedno područje biljke, već se šire po cijeloj biljci, što ih čini energetski zahtjevnim. Oni su efikasni protiv širokog spektra parazita.<ref name="Frank_2000"/> Kada su oštećeni, npr. zbog [[gusjenica]] [[leptir]]a, listovi biljaka, kao u slučaju [[kukuruz]]a i [[pamuk]]a, oslobađaju povećane količine isparljivih hemikalija poput [[terpen]]a, koji signaliziraju da je biljka napadnuta. Jedan od efekata ovoga je privlačenje parazitoidnih osa, koje zauzvrat napadaju gusjenice.<ref name="Paré Tumlinson pp. 325–332">{{cite journal |last1=Paré |first1=Paul W. |last2=Tumlinson |first2=James H. |title=Plant Volatiles as a Defense against Insect Herbivores |journal=Plant Physiology |volume=121 |issue=2 |date=1 October 1999|doi=10.1104/pp.121.2.325 |pmid=10517823 |pages=325–332|pmc=1539229 }}</ref> {{anchor|Ecology|Evolution}} == Biologija i očuvanje == === Ekologija i parazitologija === [[File:Condor in flight.JPG|thumb|upright|Spašavanje [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] od izumiranja bio je uspješan i skup projekat, ali njegov ektoparazit, uš ''[[Colpocephalum californici]]'', je izumrla.]] Parazitizam i evoluciju parazita su do 21. vijeka proučavali [[parazitologija|parazitolozi]], u nauci kojom je dominirala medicina, a ne [[ekologija|ekolozi]] ili [[evolucijska biologija|evolucijski biolozi]]. Iako su interakcije parazita i domaćina bile očito ekološke i značajne za evoluciju, historija parazitologije prouzrokovala je ono što je evolucijski ekolog Robert Poulin nazvao "preuzimanjem parazitizma od strane parazitologa", zbog čega su ekolozi ignorirali to područje. To je po njegovom mišljenju bila "nesreća", jer su paraziti "sveprisutni agenti prirodne selekcije" i značajna snaga u evoluciji i ekologiji.{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Po njegovom mišljenju, dugogodišnja podjela između nauka ograničila je razmjenu ideja, s odvojenim konferencijama i odvojenim časopisima. U tehničkim jezicima ekologije i parazitologije ponekad su se javljala različita značenja za iste riječi. Postojale su i filozofske razlike: Poulin primjećuje da su, pod utjecajem medicine, "mnogi parazitolozi prihvatili da evolucija dovodi do smanjenja virulencije parazita, dok bi moderna evolucijska teorija predvidjela širi raspon ishoda".{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Njihovi složeni odnosi otežavaju precizno smještanje parazita unutar lanaca ishrane: trematoda s više domaćina za različite faze svog životnog ciklusa istovremeno bi zauzimala više pozicija u [[lanac ishrane|lancu ishrane]] i uspostavljala bi petlje protoka energije, što bi dovodilo do zabuna u analizi. Nadalje, budući da gotovo svaka životinja ima (više) parazita, paraziti bi prema tome zauzimali najviše nivoe svakog lanca ishrane.<ref name="Sukhdeo2012">{{cite journal |last=Sukhdeo |first=Michael V.K. |title=Where are the parasites in food webs? |journal=Parasites & Vectors |volume=5 |issue=1 |year=2012 |doi=10.1186/1756-3305-5-239 |pmid=23092160 |pmc=3523981 |article-number=239 |bibcode=2012PVec....5..239S |doi-access=free }}</ref> Paraziti mogu igrati ulogu u širenju stranih vrsta. Na primjer, invazivni rakovi vrste ''[[Carcinus maenas]]'' minimalno su pogođeni domaćim [[trematoda]]ma na istočnoj obali Atlantika. To im pomaže da nadmaše domaće rakove poput vrsta ''[[Cancer irroratus]]'' i ''[[Cancer borealis]]''.<ref>{{cite journal |last1=Blakeslee |first1=April M. H. |last2=Keogh |first2=Carolyn L. |last3=Fowler |first3=Amy E. |last4=Griffen |first4=Blaine D. |last5=Todd |first5=Peter Alan |title=Assessing the Effects of Trematode Infection on Invasive Green Crabs in Eastern North America |journal=PLOS ONE |date=1 June 2015 |volume=10 |issue=6 |article-number=e0128674 |doi=10.1371/journal.pone.0128674|pmid=26030816 |pmc=4451766 |bibcode=2015PLoSO..1028674B |doi-access=free }} {{open access}}</ref> Ekološka parazitologija može biti važna za pokušaje kontrole, kao što je to bio slučaj tokom [[Iskorenjivanje drakunkulijaze|kampanje za iskorjenjivanje gvinejskog crva]]. Iako je parazit iskorijenjen u svim zemljama osim četiri, crv je počeo koristiti žabe kao posrednog domaćina prije nego što je prešao na pse, učinivši kontrolu težom nego što bi bila da su ti odnosi prvobitno bili bolje shvaćeni.<ref>{{cite journal |last=Eberhard |first=M. L. |title=Possible Role of Fish and Frogs as Paratenic Hosts of Dracunculus medinensis, Chad |volume=22 |issue=8 |pages=1428–1430 |date=August 2016 |journal=Emerging Infectious Diseases |doi=10.3201/eid2208.160043|pmid=27434418 |pmc=4982183 }}</ref> === Obrazloženje za očuvanje === {{further|Conservation biology of parasites}} {{external media |width = 210px |float = right |headerimage= |video1 = [https://knowablemagazine.org/article/living-world/2018/why-you-should-care-about-parasites "Why you should care about parasites"], 14 December 2018, ''[[Knowable Magazine]]'' }} Although parasites are widely considered to be harmful, the eradication of all parasites would not be beneficial. Parasites account for at least half of life's diversity; they perform important ecological roles; and without parasites, organisms might tend to asexual reproduction, diminishing the diversity of traits brought about by sexual reproduction.<ref name="Holt2010">{{cite journal |last=Holt |first=R. D. |url=https://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908060622/http://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-date=8 September 2015 |url-status=live |title=IJEE Soapbox: World free of parasites and vectors: Would it be heaven, or would it be hell? |journal=Israel Journal of Ecology and Evolution |volume=56 |issue=3 |pages=239–250 |year=2010 |doi=10.1560/IJEE.56.3-4.239 |bibcode=2010IsJEE..56..239H }}</ref> Parasites provide an opportunity for the transfer of genetic material between species, facilitating evolutionary change.<ref name="Combes">{{cite book |last=Combes |first=Claude |title=The Art of being a Parasite |publisher=University of Chicago Press |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5}}</ref> Many parasites require multiple hosts of different species to complete their life cycles and rely on predator-prey or other stable ecological interactions to get from one host to another. The presence of parasites thus indicates that an ecosystem is healthy.<ref name="HudsonDobson2006">{{cite journal |last1=Hudson |first1=Peter J. |last2=Dobson |first2=Andrew P. |last3=Lafferty |first3=Kevin D. |url=http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |title=Is a healthy ecosystem one that is rich in parasites? |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=21 |issue=7 |year=2006 |pages=381–385 |doi=10.1016/j.tree.2006.04.007|pmid=16713014 |bibcode=2006TEcoE..21..381H |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810105426/http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |archive-date=10 August 2017 }}</ref> An ectoparasite, the California condor louse, ''[[Colpocephalum californici]]'', became a well-known conservation issue. A large and costly captive breeding program was run in the United States to rescue the [[California condor]]. It was host to a louse, which lived only on it. Any lice found were "deliberately killed" during the program, to keep the condors in the best possible health. The result was that one species, the condor, was saved and returned to the wild, while another species, the parasite, became extinct.<ref name="Stringer2014">{{cite journal |last1=Stringer |first1=Andrew Paul |last2=Linklater |first2=Wayne |title=Everything in Moderation: Principles of Parasite Control for Wildlife Conservation |journal=BioScience |date=2014 |volume=64 |issue=10 |pages=932–937 |doi=10.1093/biosci/biu135 |doi-access=free }}</ref> Although parasites are often omitted in depictions of [[food web]]s, they usually occupy the top position. Parasites can function like [[keystone species]], reducing the dominance of superior competitors and allowing [[competition (biology)|competing species]] to co-exist.<ref name="Sukhdeo2012"/><ref name="LaffertyAllesina2008">{{cite journal |last1=Lafferty |first1=Kevin D. |last2=Allesina |first2=Stefano |last3=Arim |first3=Matias |last4=Briggs |first4=Cherie J. |display-authors=etal |title=Parasites in food webs: the ultimate missing links |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=6|year=2008 |pages=533–546 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01174.x|pmid=18462196 |pmc=2408649 |bibcode=2008EcolL..11..533L }}</ref><ref name="Chase2013">{{cite journal |last1=Chase |first1=Jonathan |title=Parasites in Food Webs: Untangling the Entangled Bank |journal=PLOS Biology |volume=11 |issue=6 |year=2013 |article-number=e1001580 |doi=10.1371/journal.pbio.1001580|pmid=23776405 |pmc=3678997 |doi-access=free }}</ref> [[File:Aggregated distribution of parasites on hosts.svg|thumb|upright=1.35|Parasites are [[Aggregated distribution|distributed unevenly]] among their hosts, most hosts having no parasites, and a few hosts harbouring most of the parasite population. This distribution makes sampling difficult and requires careful use of statistics.]] === Kvantitativna ekologija === {{further|Agregirana distribucija}} Jedna vrsta parazita obično ima agregiranu distribuciju među životinjama-domaćinima, što znači da većina domaćina nosi mali broj parazita, dok nekoliko domaćina nosi veliku većinu jedinki parazita. To predstavlja značajne probleme za istraživače ekologije parazita, jer čini [[parametrijska statistika|parametrijsku statistiku]], kakvu biolozi obično koriste, nevažećom. Nekoliko autora preporučuje [[transformacija podataka|logaritamsku transformaciju]] podataka prije primjene parametarskog testa ili upotrebu [[Neparametrijska statistika|neparametrijske statistike]], ali to može dovesti do daljnjih problema, pa se kvantitativna parazitologija zasniva na naprednijim biostatističkim metodama.<ref name="pmid10780537">{{cite journal |last1=Rózsa |first1=L. |last2=Reiczigel |first2=J. |last3=Majoros |first3=G. |url=http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |title=Quantifying parasites in samples of hosts |journal=J. Parasitol. |volume=86 |issue=2 |pages=228–32 |year=2000 |pmid=10780537 |doi =10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2 |s2cid=16228008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619111223/http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |archive-date=19 June 2018 }}</ref> == Historija == === Antika === {{further|Ljudski parazit}} [[Ljudski paraziti]], uključujući [[valjkasti crvi|valjkaste crve]], [[Dracunculus medinensis|gvinejskog crva]], [[Enterobius vermicularis|malu dječju glistu]] i [[pantljičare]], spominju se u egipatskim [[papirus]]ima od 3000. godine prije nove ere nadalje; [[Ebersov papirus]] opisuje [[ankilostoma|ankilostomu]]. U [[stara Grčka|staroj Grčkoj]], paraziti uključujući [[Taenia solium|svinjsku pantljičaru]] opisani su u [[Corpus Hippocraticum|Hipokratovom korpusu]], dok je komičar [[Aristofan]] nazivao pantljičare "gradom" (u smislu padavina). Rimski ljekari Celzo ​​i [[Galen]] zabilježili su okrugle gliste vrsta ''[[Ascaris lumbricoides]]'' i ''[[Enterobius vermicularis]]''.<ref name=Cox2004>{{cite journal |last=Cox |first=Francis E. G. |title=History of human parasitic diseases |journal=Infectious Disease Clinics of North America |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=173–174 |pmid=15145374 |doi=10.1016/j.idc.2004.01.001 }}</ref> === Srednji vijek === [[File:Francesco Redi Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi Plate 14.jpg|thumb|upright|Ploča iz ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (Zapažanja na živim životinjama pronađena unutar živih životinja), [[Francesco Redi]], 1684.]] U svom ''[[Kanon medicine|Kanonu medicine]]'', završenom 1025. godine, perzijski ljekar [[Ibn Sina]] zabilježio je ljudske i životinjske parazite, uključujući okrugle gliste, gliste za uši, gvinejskog crva i pantljičare.<ref name=Cox2004/> U svojoj knjizi iz 1397. godine, ''Traité de l'état, science et pratique de l'art de la Bergerie'' (Izvještaj o stanju, nauci i praksi umijeća pastirstva), {{ill|Jehan de Brie|fr|Jean de Brie}} je napisao prvi opis endoparazita trematoda, ovčijeg metilja ''[[Fasciola hepatica]]''.<ref name=ChengHistory/><ref>{{cite book |editor=Humphrey-Smith, Ian |title=Sept siècles de parasitologie en France |trans-title=The French School of Parasitology |language=fr |pages=26–29 |publisher=Société Française de Parasitologie |date=1993}}</ref> === Rano moderno doba === U [[Rani novi vijek|ranom modernom dobu]], knjiga [[Francesco Redi|Francesca Redija]] iz 1668. godine, ''Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti'' (''Iskustva generacije insekata''), eksplicitno je opisala ekto- i endoparazite, ilustriravši [[krpelj]]e, larve [[Cephenemyiinae|nosnih muha jelena]] i [[Fasciola hepatica|ovčjeg jetrenog metilja]].<ref name=Ioli1997>{{cite journal |last1=Ioli |first1=A. |last2=Petithory |first2=J. C. |last3=Theodorides |first3=J. |title=Francesco Redi and the birth of experimental parasitology|journal=Hist Sci Med |year=1997|volume=31 |issue=1 |pages=61–66 |pmid=11625103}}</ref> Redi je primijetio da se paraziti razvijaju iz jaja, što je u suprotnosti s teorijom [[spontana generacija|spontane generacije]].<ref name=Bush2001>{{cite book |last1=Bush |first1=A. O. |author2=Fernández, J. C. |author3=Esch, G. W. |author4=Seed, J. R. |title=Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 4] |isbn=978-0-521-66447-9 |url=https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 }}</ref> U svojoj knjizi iz 1684. godine, ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (''Zapažanja o živućim životinjama pronađenim u živućim životinjama''), Redi je opisao i ilustrirao preko 100 parazita, uključujući [[Ascaris lumbricoides|čovječju glistu]], koja uzrokuje [[askarijaza|askarijazu]].<ref name=Ioli1997/> Redi je prvi nazvao ciste ''[[Echinococcus granulosus]]'' koje se vide kod pasa i ovaca parazitskima; vijek kasnije, 1760. godine, [[Peter Simon Pallas]] je ispravno pretpostavio da su to larve pantljičara.<ref name=Cox2004/> [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. promatrao i ilustrirao protozoskog parazita vrste ''[[Giardia lamblia]]'' i povezao ga sa "vlastitom rijetkom stolicom". To je bio prvi protozoski parazit ljudi uočen pod mikroskopom.<ref name=Cox2004/> Nekoliko godina kasnije, italijanski biolozi [[Giovanni Cosimo Bonomo]] i [[Diacinto Cestoni]] opisali su [[šuga|šugu]] kao uzrokovanu parazitskom grinjom ''[[Sarcoptes scabiei]]'', učinivši je prvom bolešću čovjeka s poznatim mikroskopskim uzročnikom.<ref>{{cite web |url=http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |title=Acarus as the cause of scabies |publisher=University of Cagliari |access-date=11 April 2018 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703205914/http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm }}</ref> [[File:Ross, 20.Aug.1897.jpg|thumb|upright|[[Ronald Ross]] je 1902. dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] zato što je dokazao da komarci prenose [[Plasmodium|parazita malarije]]. Ova stranica bilježnice iz 1897. bilježi njegova prva zapažanja parazita kod komaraca.]] === Parazitologija === {{main|Parazitologija}} Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku pomoću preciznih zapažanja i eksperimenata mnogih istraživača i kliničara;<ref name=ChengHistory>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |year=1973 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-170750-7 |pages=120–134|quote=The 19th century might be thought of as the genesis of modern parasitology.}}</ref> termin je prvi put upotrijebljen 1870. godine.<ref>{{cite encyclopedia|title=Parasitology|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=13 April 2018|archive-date=23 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241023200535/https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|url-status=live}}</ref> James Annersley je 1828. opisao [[amebijaza|amebijazu]], protozoalne infekcije crijeva i jetre, iako sami patogen, ''[[Entamoeba histolytica]]'', nije otkriven sve do 1873. od strane Friedricha Löscha. [[James Paget]] je 1835. kod ljudi otkrio crijevnog valjkastog crva vrste ''[[Trichinella spiralis]]''. James McConnell je 1875. opisao ljudskog jetrenog metilja, ''[[Clonorchis sinensis]]''.<ref name=Cox2004/> [[Algernon Thomas]] i [[Rudolf Leuckart]] su između 1881. i 1883. eksperimentom nezavisno po prvi put otkrili životni ciklus ovčjeg jetrenog metilja.<ref name=ChengHistory/> [[Patrick Manson]] je 1877. otkrio životni ciklus [[filarioidea|filarija]] koje uzrokuju [[Limfatička filarijaza|elefantijazu]], pri čemu komarci služe kao prenosnici. Manson je dalje predvidio da parazit [[malarija|malarije]], ''[[Plasmodium]]'', ima komarca kao prenosnika i nagovorio [[Ronald Ross|Ronalda Rossa]] da istraži tu mogućnost. Ross je potvrdio to predviđanje između 1897. i 1898. godine. [[Giovanni Battista Grassi]] i drugi su istovremeno opisali faze životnog ciklusa parazita malarije kod komaraca roda ''[[Anopheles]]''. Ross je 1902. kontroverzno dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] za svoj rad, dok Grassi nije.<ref name=Cox2004/> [[David Bruce (mikrobiolog)|David Bruce]] je 1903. identificirao protozojskog parazita i [[Cece muva|ce-ce muhu]] kao prenosnika [[bolest spavanja|bolesti spavanja]].<ref>{{cite journal |last=Ellis |first=Harold |author-link=Harold Ellis (surgeon) |title=Sir David Bruce, a pioneer of tropical medicine |journal=British Journal of Hospital Medicine |volume=67 |issue=3 |page=158 |date=March 2006 |pmid=16562450 |doi=10.12968/hmed.2006.67.3.20624}}</ref> === Vakcina === {{further|Vakcina protiv malarije}} S obzirom na značaj [[malarija|malarije]], s oko 220 miliona slučajeva zaraze godišnje, učinjeni su mnogi pokušaji da se njen prijenos prekine. Isprobane su različite metode [[profilaksa malarije|profilakse malarije]], uključujući upotrebu [[antimalarik|antimalarijskih lijekova]] za uništavanje parazita u krvi, iskorjenjivanje komaraca-prenosnika bolesti [[insekticid|organohlorom i drugim insekticidima]], te razvoj [[vakcina protiv malarije|vakcine protiv malarije]]. Sve od toga se pokazalo problematičnim, s [[Otpornost na lijek|otpornošću na lijekove]], [[Otpornost na insekticid|otpornošću na insekticide]] među komarcima i ponovljenim neuspjehom vakcina usljed mutiranja parazita.<ref>{{cite web |title=Malaria and Malaria Vaccine Candidates |url=https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |publisher=The College of Physicians of Philadelphia |access-date=11 February 2018 |date=19 April 2017 |archive-date=12 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083219/https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |url-status=live }}</ref> Prva i od 2015. godine jedina licencirana vakcina za bilo koju parazitsku bolest ljudi je [[RTS,S]] za malariju ''[[Plasmodium falciparum]]''.<ref name=BBC2015>{{cite news |last=Walsh |first=Fergus |author-link=Fergus Walsh |date=24 July 2015 |title=Malaria vaccine gets 'green light' |url=https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |newspaper=[[BBC]] |access-date=25 July 2015 |archive-date=5 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605015223/https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |url-status=live }}</ref> === Biološko suzbijanje štetočina === {{further|Biološko suzbijanje štetočina}} [[File:Encarsia formosa, an endoparasitic wasp, is used for whitefly control.jpg|thumb|''[[Encarsia formosa]]'', koja se široko koristi u [[staklenik|stakleničkoj]] hortikulturi, bila je jedno od prvih razvijenih [[Biološko suzbijanje štetočina|bioloških sredstava za suzbijanje štetočina]].<ref name="Hoddle 1998">{{cite journal |title=Biology and Use of the Whitefly Parasitoid Encarsia Formosa |author1=Hoddle, M. S. |author2=Van Driesche, R. G. |author3=Sanderson, J. P. |date=1998 |journal=Annual Review of Entomology |volume=43 |issue=1 |pages=645–669 |doi=10.1146/annurev.ento.43.1.645 |pmid=15012401 |bibcode=1998AREnt..43..645H }}</ref>]] Nekoliko grupa parazita, uključujući mikrobne patogene i parazitoidne ose, koristi se kao [[Biološko suzbijanje štetočina|biološko sredstvo za suzbijanje štetočina]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[hortikultura|hortikulturi]].<ref>{{cite web|title=Parasitoid Wasps (Hymenoptera) |url=https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |publisher=University of Maryland |access-date=6 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827072031/https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |archive-date=27 August 2016}}</ref><ref>[http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf Encouraging innovation in biopesticide development.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120515143828/http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf |date=15 May 2012}} European Commission (2008). Accessed on 9 January 2017</ref> === Otpornost === {{further|Otpornost na lijek}} Poulin primjećuje da široko rasprostranjena [[Preventivna zdravstvena zaštita|profilaktička]] upotreba [[Antihelmintik|antihelmintskih lijekova]] kod domaćih ovaca i goveda predstavlja svjetski ne[[Naučna kontrola|kontrolirani eksperiment]] u evoluciji životnog ciklusa njihovih parazita. Ishodi će zavisiti od toga da li lijekovi smanjuju vjerovatnoću da larva [[parazitski crv|parazitskog crva]] dostigne odraslu dob. Ako je tako, može se očekivati ​​da će prirodna selekcija favorizirati stvaranje jaja u ranijoj dobi. S druge strane, ako lijekovi uglavnom utiču na odrasle jedinke, selekcija bi mogla uzrokovati odgođeno sazrijevanje i povećanu [[virulencija|virulenciju]]. Čini se da su takve promjene u toku: valjkasti crv ''[[Teladorsagia circumcincta]]'' mijenja svoju veličinu u odraslom stadiju i stopu reprodukcije kao odgovor na lijekove.{{sfn|Poulin|2007|pages=265–266}} == Kulturološki značaj == [[File:THE CRINOLETTA DISFIGURANS AnOldParasite in aNewForm.png|thumb|upright|"Stari parazit u novom obliku": crtani film [[Edward Linley Sambourne|Edwarda Linleyja Sambournea]] iz 1881. u časopisu ''[[Punch (časopis)|Punch]]'' upoređuje podmetač za [[krinolin|krinoletu]] sa [[egzoskelet]]om parazitskog insekta.]] === Antika === U [[antika|antici]], koncept parazita nije bio strogo pogrdan: ''parasitus'' je bila [[pokroviteljstvo u Starom Rimu|prihvaćena uloga u rimskom društvu]], u kojoj je osoba mogla živjeti od gostoprimstva drugih, u zamjenu za "laskanje, jednostavne usluge i spremnost da podnese poniženje".<ref>{{cite book |last=Matyszak |first=Philip |title=24 Hours in Ancient Rome: A Day in the Life of the People Who Lived There |url=https://books.google.com/books?id=gJY4DwAAQBAJ&pg=PT252 |year=2017 |publisher=Michael O'Mara |isbn=978-1-78243-857-1 |page=252}}</ref><ref>{{cite book |last1=Damon |first1=Cynthia |chapter=5 |title=The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEJ-aA_XQQQC |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |page=148 |isbn=978-0-472-10760-5 |quote=Satiričar koji nastoji prikazati bijedu štićenika prirodno se fokusira na odnos s najvećom ovisnošću, onaj u kojem štićenik dobija hranu od svog pokrovitelja, a za to se unaprijed pripremljena persona parazita pokazala izuzetno korisnom.}}</ref> === Društvo === {{further|Društveni parazitizam}} Parazitizam u popularnoj upotrebi ima [[društveni parazitizam|pogrdno značenje]]. Prema imunologu Johnu Playfairu,<ref name=Playfair2007>{{cite book |last=Playfair |first=John |title=Living with Germs: In health and disease |url=https://books.google.com/books?id=kSyDYxLPtDoC&pg=PT19 |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-157934-9 |page=19}} Playfair upoređuje popularnu upotrebu sa biologovim pogledom na parazitizam, koji on (naslov iste stranice) naziva "drevnim i uglednim pogledom na život".</ref> {{quote|U svakodnevnom govoru, termin "parazit" je prepun pogrdnog značenja. Parazit je švercer, lijeni profiter, iscrpljivač društva.<ref name=Playfair2007/>}} [[satira|Satirični]] klerik [[Jonathan Swift]] aludira na hiperparazitizam u svojoj pjesmi "O poeziji: Rapsodija" iz 1733. godine, upoređujući pjesnike sa "gamadi" koja "zadirkuje i štipa svoje neprijatelje":<ref>{{cite journal |last1=Haelewaters |first1=Danny |last2=Hiller |first2=Thomas |last3=Dick |first3=Carl W. |title=Bats, Bat Flies, and Fungi: A Case of Hyperparasitism |journal=Trends in Parasitology |volume=34 |issue=9 |date=2018 |doi=10.1016/j.pt.2018.06.006 |pages=784–799}}</ref><ref name="Swift1733">{{cite book |last=Swift |first=Jonathan |author-link=Jonathan Swift |title=On Poetry: A Rapsody |url=https://books.google.com/books?id=GmIJAAAAQAAJ |year=1733 |publisher=And sold by J. Huggonson, next to Kent's Coffee-house, near Serjeant's-inn, in Chancery-lane; [and] at the bookseller's and pamphletshops}}</ref> {{quote| Gamadi tek je do podsmijeha stalo,</br> da štipa one što su viši malo.</br> Prirodoslovci znaju: buha</br> ima sitnijih, što joj krv isuha;</br> a te još sitnije buhe grizu,</br> i tako u beskraj idu, sve bližu.</br> Tako i pjesnik, svakog svog roda,</br> od onog iza sebe ugriz proba: }} === Fikcija === {{further|Spisak fiktivnih parazita|Paraziti u fikciji}} [[File:Parasites Katrin Alvarez.jpg|thumb|Fiktivni parazitizam: ''Paraziti'', ulje na platnu, Katrin Alvarez, 2011.]] U [[Bram Stoker]]ovom [[gotička fikcija|gotičkom horor]] romanu ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. i [[Grof Drakula u popularnoj kulturi|njegovim brojnim filmskim adaptacijama]], istoimeni [[grof Drakula]] je parazit koji [[hematofagija|pije krv]] ([[vampir]]). Kritičarka [[Laura Otis]] tvrdi da je, kao "lopov, zavodnik, stvaralac i imitator, Drakula oličenje parazita. Čitava poenta vampirizma je isisavanje tuđe krvi - život na tuđi račun."<ref>{{cite book |last=Otis |first=Laura |title=Networking: Communicating with Bodies and Machines in the Nineteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=VEimJkOmW1kC&pg=PA216 |year=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11213-5 |page=216}}</ref> Odvratne i zastrašujuće [[Paraziti u fikciji|parazitske vanzemaljske vrste]] su česta pojava u [[naučna fantastika|naučnoj fantastici]],<ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism and Symbiosis |url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |encyclopedia=The Encyclopedia of Science Fiction |date=10 January 2016 |access-date=11 February 2018 |archive-date=25 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025053813/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |url-status=live }}</ref><ref name="Dove2011">{{cite web |last1=Dove |first1=Alistair |title=This is clearly an important species we're dealing with |url=https://www.deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |publisher=Deep Sea News |date=9 May 2011 |access-date=11 February 2018 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503000458/https://deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |url-status=live }}</ref> kao na primjer u filmu ''[[Alien (film)|Alien]]'' [[Ridley Scott|Ridleyja Scotta]] iz 1979.<ref name="Pappas2012">{{cite web |last1=Pappas |first1=Stephanie |title=5 Alien Parasites and Their Real-World Counterparts |url=https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |publisher=Live Science |date=29 May 2012 |access-date=12 October 2017 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033845/https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |url-status=live }}</ref><ref name=Sercel2017>{{cite web |last1=Sercel |first1=Alex |title=Parasitism in the Alien Movies |url=http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |publisher=Signal to Noise Magazine |date=19 May 2017 |access-date=11 February 2018 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033850/http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |url-status=usurped }}</ref> U jednoj sceni, [[ksenomorf]] izbija iz grudi čovjeka, uz šikljanje krvi pod visokim pritiskom, što je postignuto uz pomoć [[naprava za simulaciju pogotka|eksplozivnih prsa]] kao filmskog rekvizita. [[Organ (anatomija)|Životinjski organi]] su korišteni za pojačavanje efekta šoka. Scena je snimljena u jednom kadru, a zapanjene reakcije glumaca su bile iskrene.<ref name=Guardian2009>{{cite news |title=The Making of Alien's Chestburster Scene |date=13 October 2009 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |access-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430221033/http://www.guardian.co.uk/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |archive-date=30 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref name=Nordine2017>{{cite news |last=Nordine |first=Michael |title='Alien' Evolution: Explore Every Stage in the Xenomorph's Gruesome Life Cycle. Celebrate Alien Day with a look at the past, present and future of cinema's most terrifying extraterrestrial |url=http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |work=IndieWire |date=25 April 2017 |archive-date=21 October 2017 |access-date=21 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164323/http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |url-status=live }}</ref> [[Entomopatogena gljiva]] ''[[Cordyceps]]'' u kulturi je predstavljena kao smrtonosna prijetnja ljudskoj rasi. Serija video igrica ''[[The Last of Us]]'' (2013. – danas) i njena [[The Last of Us (TV serija)|televizijska adaptacija]] predstavljaju ''Cordyceps'' kao parazita ljudi koji je prouzrokovao [[Zombi apokalipsa|zombi apokalipsu]].<ref name="Hill 2013 SciAm"/> Njegovi ljudski domaćini u početku postaju nasilna "zaražena" bića, prije nego što se pretvore u slijepe zombi "klikere", zajedno sa plodnim tijelima koja rastu iz njihovih lica.<ref name="Hill 2013 SciAm">{{cite magazine |last=Hill |first=Kyle |title=The Fungus that Reduced Humanity to The Last of Us |url=https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |magazine=[[Scientific American]] |access-date=4 May 2021 |date=25 June 2013 <!--subscription required--> |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528022901/https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |url-status=live }}</ref> == Povezano == * [[Antiparazitik]] * [[Kancerogeni parazit]] * [[Uticaj parazitskih crva na imunološki sistem]] * [[Spisak ljudskih parazita]] == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} == Izvori == * {{cite book |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}} == Daljnje čitanje == * {{cite book |last=Combes |first=Claude |author-link=Claude Combes |title=The Art of Being a Parasite |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5 |ref=none}} * {{cite book |last=Desowitz |first=Robert |author-link=Robert Desowitz |title=Who Gave Pinta to the Santa Maria? |publisher=Harvest Books |year=1998 |isbn=978-0-15-600585-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whogavepintatosa00deso |ref=none}} * {{cite book |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer|title=Parasite Rex |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7432-0011-0 |title-link=Parasite Rex |ref=none}} == Vanjske poveznice == {{Commons category|Parasites}} * [https://web.archive.org/web/20110801045926/http://www.aber.ac.uk/~mpgwww/Edu/EduIndex.html Univerzitet Aberystwyth: Parazitologija] — plan nastave s linkovima na članke u punom tekstu o parazitizmu i parazitologiji. * [https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ Odjel za parazitske bolesti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014121942/http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ |date=14 October 2010 }}, [[Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://www.k-state.edu/parasitology KSU: Parazitološko istraživanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528063241/http://www.k-state.edu/parasitology/ |date=28 May 2010 }} — članci i linkovi na temu parazitologije * [https://academic.oup.com/cid/article/37/5/694/311910 Parazitološki resursi na World Wide Webu: Moćan alat za stručnjake za zarazne bolesti] (Oxford University Press) {{načini ishrane}} d7lhy2luxd4tuw1fxd92px3p2dct5za 42713762 42713661 2026-10-25T20:17:33Z Duma 16555 /* Obrazloženje za očuvanje */ 42713762 wikitext text/x-wiki [[File:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[Riblji parazit]], jednakonožac ''[[Cymothoa exigua]]'', zamijenio je jezik ribe iz roda ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[simbioza|blizak odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, '''parazit''', živi (barem neko vrijeme) [[ektoparazitska zaraza|na]] drugom [[domaćin (biologija)|organizmu]] ili unutar njega, stvarajući mu određenu štetu,<ref name="ParasiteDefinition">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |date=14 November 2024 |title=About Parasites |website=Parasites |publisher=Centers for Disease Control |access-date=7 July 2024 |quote=A parasite is an organism that lives on or in a host organism and gets its food from or at the expense of its host. |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621090029/https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |url-status=live }}</ref> i strukturno je [[adaptacija|prilagođen]] takvom načinu života.{{sfn|Poulin|2007|pages=4–5}} Paraziti uključuju jednoćelijske [[protozoa|protozoe]] poput uzročnika [[malarija|malarije]], [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] i [[amebijaza|amebne dizenterije]]; životinje poput [[ankilostoma]], [[vaš|ušiju]], [[komarac]]a i [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]]; [[gljive]] poput ''[[Armillaria mellea]]'' i uzročnika [[dermatofitoza|dermatofitoze]]; i biljke poput [[imela|imele]], [[Cuscuta|viline kosice]] i [[Orobanchaceae|volovotke]]. Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]] eksploatacije životinjskih domaćina, a to su [[parazitska kastracija]], parazitizam direktnim prijenosom (dodirom), parazitizam [[wikt:trophic|trofičkim prijenosom]] (jedenjem), parazitizam [[Vektorske zarazne bolesti|vektorskim prijenosom]], [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Jedna glavna os klasifikacije tiče se invazivnosti: endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi vani, na površini domaćina. Kao što je i slučaj sa [[predator]]ima, parazitizam je vrsta [[interakcije potrošača i resursa]],<ref name="pmid21199247">{{cite journal |last=Getz |first=W. M. |title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling |journal=Ecology Letters |volume=14 |issue=2 |pages=113–124 |year=2011 |pmid=21199247 |pmc=3032891 |doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x|bibcode=2011EcolL..14..113G }}</ref> ali za razliku od predatora, paraziti, s izuzetkom parazitoida, su mnogo manji od svojih domaćina, ne ubijaju ih i često žive u ili na njima duži period. Životinjski paraziti su visoko [[Generalističke i specijalističke vrste|specijalizirani]], svaka vrsta parazita živi na jednoj datoj životinjskoj vrsti i [[razmnožavanje|razmnožava]] se brže od svojih domaćina. Klasični primjeri uključuju interakcije između [[kičmenjak]]a domaćina i [[Eucestoda|pantljičara]], [[Trematoda|metilja]], te one između vrsta roda ''[[Plasmodium]]'' koje uzrokuju malariju i [[buha]]. Paraziti smanjuju [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina općom ili specijaliziranom [[patologija|patologijom]], koja se kreće od [[parazitska kastracija|parazitske kastracije]] do [[parazit koji mijenja ponašanje|modificiranja ponašanja domaćina]]. Paraziti povećavaju vlastitu adaptivnu vrijednost iskorištavanjem domaćina za resurse neophodne za njihov opstanak, naročito hranjenjem njima i korištenjem posrednih (sekundarnih) domaćina koji pomažu u njihovom [[Prijenos patogena|prenošenju]] s jednog konačnog (primarnog) domaćina na drugog. Iako je parazitizam često nedvosmislen, on je dio spektra interakcija između [[vrsta]], koje se preko parazitoidizma gradiraju u [[predator|predaciju]], kroz evoluciju u [[mutualizam]], a kod nekih gljiva prelaze u [[saprofit]]izam. Ljudsko znanje o parazitima poput [[Nematoda|valjkastih crva]] i [[Eucestoda|pantljičara]] datira još iz [[Stari Egipat|starog Egipta]], [[Antička Grčka|Grčke]] i [[Antički Rim|Rima]]. U [[Rani novi vijek|ranom novom vijeku]], [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. godine svojim mikroskopom posmatrao protozou ''[[Giardia lamblia]]'', dok je [[Francesco Redi]] opisao unutrašnje i vanjske parazite, uključujući [[Fasciola hepatica|ovčjeg metilja]] i [[krpelj]]e. Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku. U ljudskoj kulturi, parazitizam ima negativne konotacije. One su iskorištene u [[satira|satirične]] svrhe u pjesmi [[Jonathan Swift|Jonathana Swifta]] iz 1733. godine "O poeziji: Rapsodija", u kojoj su pjesnici upoređeni sa [[hiperparazit]]skom "gamadi". U fikciji, [[Bram Stoker|Bram Stokerov]] [[gotička fantastika|gotički horor]] roman ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. godine i njegove brojne kasnije adaptacije prikazivale su parazita koji [[hematofagija|pije krv]]. [[Ridley Scott]]ov film ''[[Alien (film)|Alien]]'' iz 1979. bio je jedno od mnogih djela [[naučna fantastika|naučne fantastike]] u kojima se pojavljuje parazitska vanzemaljska vrsta.<ref name=Guardian2009/> == Etimologija == Riječ ''parazit'', prvi put upotrijebljena u engleskom jeziku 1539. godine, potiče od [[starofrancuski jezik|srednjovjekovne francuske]] riječi ''parasite'', od [[latinizacija imena|latiniziranog]] oblika ''parasitus'', od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] ''παράσιτος''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2Fsitos παράσιτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''parasitos'', "onaj koji jede za tuđim stolom"), a zatim od ''παρά''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F παρά] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227044414/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F |date=27 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''para'', "pored, uz") i ''σῖτος'' (''sitos'', "pšenica, hrana").<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsi%3Dtos σῖτος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226151551/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=si=tos |date=26 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Srodni termin ''parasitism'' javlja se u engleskom jeziku od 1611. godine.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs σιτισμός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154216/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs |date=24 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> {{anchor|Ectoparasite|Endoparasite|Macroparasite|Microparasite}} == Evolutivne strategije == {{see also|Parazitologija}} {{anchor|Endoparasite|Ectoparasite|Semiparasite}} === Osnovni koncepti === {{further|Parazitski životni ciklus}} [[File:Taenia solium tapeworm scolex with its four suckers and two rows of hooks 5262 lores.jpg|thumb|Glava (scolex) pantljičare ''[[Taenia solium]]'', [[Infekcija crijevnim parazitima|crijevnog parazita]], ima kuke i [[sisaljka (biologija)|sisaljke]] kojima se pričvršćuje za svog [[domaćin (biologija)|domaćina]]]] Parazitizam je vrsta [[simbioza|simbioze]], bliske i trajne dugoročne biološke interakcije između parazita i njegovog domaćina. Za razliku od [[saprotrof]]a, paraziti se hrane živim domaćinima, iako se neke parazitske gljive, na primjer, mogu nastaviti hraniti domaćinima koje su ubili. Za razliku od [[komensalizam|komenzalizma]] i [[mutualizam|mutualizma]], parazitski odnos šteti domaćinu, bilo da se hrani njime ili, kao u slučaju crijevnih parazita, konzumira dio njegove hrane. Budući da paraziti imaju interakcije s drugim vrstama, oni lako mogu djelovati kao [[Vektorske zarazne bolesti|prenosioci]] patogena, uzrokujući [[bolest]]i.<ref>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |quote=Parazitizam je oblik simbioze, bliskog odnosa između dvije različite vrste. Postoji biohemijska interakcija između domaćina i parazita; tj. oni se prepoznaju, u konačnici na molekularnom nivou, a tkiva domaćina su stimulirana da reaguju na određeni način. To objašnjava zašto parazitizam može dovesti do bolesti, ali ne uvijek. |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref><ref name="SuzukiSasaki2019">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Sayaki U. |last2=Sasaki |first2=Akira |title=Ecological and Evolutionary Stabilities of Biotrophism, Necrotrophism, and Saprotrophism |journal=The American Naturalist |volume=194 |issue=1 |year=2019 |pages=90–103 |issn=0003-0147 |doi=10.1086/703485|pmid=31251653 |bibcode=2019ANat..194...90S |s2cid=133349792 |url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306065231/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-date=6 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="pmid37458178">{{cite journal |last1=Rozsa |first1=L. | last2=Garay |first2=J. |title= Definitions of parasitism, considering its potentially opposing effects at different levels of hierarchical organization| journal=Parasitology|volume=150 |issue=9 |pages= 761–768|year=2023 |pmid=37458178 |pmc=10478066 |doi=10.1017/S0031182023000598 }}</ref> [[predator|Predatorstvo]] po definiciji nije simbioza, jer je interakcija kratka, ali entomolog [[E. O. Wilson]] je okarakterizirao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedne".<ref name=Wilson2014>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=112 |quote=Paraziti su, u jednoj frazi, grabežljivci koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedan. Tolerantni paraziti su oni koji su evoluirali kako bi osigurali vlastiti opstanak i reprodukciju, ali u isto vrijeme uz minimalan bol i troškove za domaćina.}}</ref> U tom okviru postoji mnogo mogućih strategija. [[Taksonom]]i klasificiraju parazite u različite preklapajuće šeme na osnovu njihovih interakcija sa domaćinima i njihovih [[životni ciklus|životnih ciklusa]], koji mogu biti složeni. [[Obligatni parazit]] u potpunosti zavisi od domaćina kako bi završio svoj životni ciklus, dok kod [[fakultativni parazit|fakultativnog parazita]] to nije slučaj. Životni ciklusi parazita koji uključuju samo jednog domaćina nazivaju se "direktni"; oni sa konačnim domaćinom (gdje se parazit razmnožava spolno) i najmanje jednim međudomaćinom nazivaju se "indirektni".<ref>{{cite web |url=http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |title=A Classification of Animal-Parasitic Nematodes |work=plpnemweb.ucdavis.edu |access-date=25 February 2016 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006152348/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm }}</ref><ref>{{cite journal |last=Garcia |first=L. S. |title=Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms |journal=Clinical Infectious Diseases |year=1999 |volume=29 |issue=4 |pages=734–746 |pmid=10589879 |doi=10.1086/520425|doi-access=free}}</ref> Endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi izvan njega, na njegovoj površini.<ref name=Para-Site>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref> Mezoparaziti - poput nekih [[copepoda|veslonožaca]], na primjer - ulaze u otvor u tijelu domaćina i ostaju djelimično ugrađeni tamo.<ref>{{cite journal |last1=Vecchione |first1=Anna |last2=Aznar |first2=Francisco Javier |title=The mesoparasitic copepod Pennella balaenopterae and its significance as a visible indicator of health status in dolphins (Delphinidae): a review |journal=Journal of Marine Animals and Their Ecology |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=4–11 |url=http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |access-date=11 April 2018 |archive-date=10 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410051646/http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf }}</ref> Neki paraziti mogu biti generalisti, hraneći se širokim spektrom domaćina, ali mnogi paraziti, kao i većina protozoa i [[parazitski crv|helminta]] koji parazitiraju na životinjama, su specijalisti i izuzetno specifični što se tiče domaćina.<ref name=Para-Site/> Rana osnovna, funkcionalna podjela parazita razlikovala je mikroparazite i makroparazite. Svakom od njih dodijeljen je [[matematički model]] kako bi se analiziralo kretanje populacije grupa domaćina i parazita.<ref name="Rollinson"/> Mikroorganizmi i virusi koji se mogu razmnožavati i završiti svoj životni ciklus unutar domaćina poznati su kao mikroparaziti. Makroparaziti su višećelijski organizmi koji se razmnožavaju i završavaju svoj životni ciklus izvan domaćina ili na tijelu domaćina.<ref name="Rollinson"/><ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism {{!}} The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management |encyclopedia=The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management, Blackwell Science |location=Oxford, United Kingdom |year=1998 |edition=1 |isbn=0632055464 |editor=Calow, Peter |via=[[Credo Reference]] |publisher=Blackwell Science }}</ref> Veliki dio razmišljanja o vrstama parazitizma fokusirao se na kopnene životinjske parazite, poput helminta. Oni u drugim okruženjima i sa drugim domaćinima često imaju analogne strategije. Na primjer, jegulja vrste ''[[Simenchelys parasitica]]'' je vjerojatno fakultativni endoparazit koji se oportunistički ukopava i jede bolesne i umiruće ribe.<ref name=Caira1997>{{cite journal |journal=Environmental Biology of Fishes |volume=49 |pages=139–144 |year=1997 |url=https://www.researchgate.net/publication/226076003 |title=Pugnose eels, ''Simenchelys parasiticus'' (Synaphobranchidae) from the heart of a shortfin mako, ''Isurus oxyrinchus'' (Lamnidae) |last1=Caira |first1=J. N. |last2=Benz |first2=G. W. |last3=Borucinska |first3=J. |last4=Kohler |first4=N. E.|issue=1 |doi=10.1023/a:1007398609346 |bibcode=1997EnvBF..49..139C |s2cid=37865366 }}</ref> Insekti koji [[biljojed|jedu biljke]], poput [[štitaste uši|štitastih uši]], [[Aphidoidea|lisnih uši]] i [[gusjenica]], vrlo su slični ektoparazitima, zato što napadaju mnogo veće biljke; služe kao prenosioci bakterija, gljivica i virusa koji uzrokuju [[biljne bolesti]]. Budući da se ženke štitastih ušiju ne mogu kretati, one su obligatni paraziti, trajno pričvršćeni za svoje domaćine.<ref name="Rollinson"/> Senzorni signali koje parazit koristi za identificiranje i približavanje potencijalnom domaćinu poznati su kao "znakovi domaćina". Takvi znakovi mogu uključivati, na primjer, vibracije,<ref>{{cite journal |last=Lawrence |first=P. O. |year=1981 |title=Host vibration—a cue to host location by the parasite, ''Biosteres longicaudatus'' |journal=Oecologia |volume=48 |issue=2 |pages=249–251 |pmid=28309807 |doi=10.1007/BF00347971 |bibcode=1981Oecol..48..249L |s2cid=6182657 }}</ref> izdahnuti [[ugljen dioksid]], mirise kože, vizualne i toplinske znakove i vlagu.<ref>{{cite journal |last=Cardé |first=R. T. |year=2015 |title=Multi-cue integration: how female mosquitoes locate a human host|journal=Current Biology |volume=25 |issue=18 |pages=R793–R795 |doi=10.1016/j.cub.2015.07.057 |pmid=26394099 |doi-access=free |bibcode=2015CBio...25.R793C }} {{open access}}</ref> [[Parazitske biljke]] mogu koristiti, na primjer, svjetlost, fiziohemiju domaćina i isparljive tvari za prepoznavanje potencijalnih domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Randle |first1=C. P. |last2=Cannon |first2=B. C. |last3=Faust |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2018 |title=Host Cues Mediate Growth and Establishment of Oak Mistletoe (Phoradendron leucarpum, Viscaceae), an Aerial Parasitic Plant |journal=Castanea |volume=83 |issue=2 |pages=249–262 |doi=10.2179/18-173 |s2cid=92178009 }}</ref> === Glavne strategije === Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]], i to [[parazitska kastracija]]; direktno prenosivi parazitizam; [[wikt:trophic|trofički]] prenosivi parazitizam; [[prenosilac bolesti|vektorski]] prenosivi parazitizam; [[parazitoid]]izam; i mikropredacija. One se primjenjuju na parazite čiji su domaćini biljke, kao i životinje.<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> Ove strategije predstavljaju [[adaptacija|adaptivne vrhunce]]; moguće su i međustrategije, ali organizmi u mnogim različitim skupinama su se dosljedno [[konvergentna evolucija|ograničili]] na ovih šest, koje su evolutivno stabilne.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Perspektiva o evolucijskim opcijama može se dobiti razmatranjem četiri ključna pitanja: utjecaj na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina parazita; broj domaćina koje imaju po životnoj fazi; da li je domaćin spriječen u razmnožavanju; i da li učinak zavisi od intenziteta (broj parazita po domaćinu). Iz ove analize, pojavljuju se glavne evolucijske strategije parazitizma, uz predatorstvo.<ref name=LaffertyKuris2002>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Kuris |first2=A. M. |date=2002 |url=http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |title=Trophic strategies, animal diversity and body size |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=17 |issue=11 |pages=507–513 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02615-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003124738/http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |archive-date=3 October 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ Evolucijske strategije u parazitizmu i predatorstvu<ref name=LaffertyKuris2002/><br/>({{font color|green|Zavisno od intenziteta: zelena, normalan tekst}};<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Nezavisno od intenziteta: ljubičasta, kurziv}}'') ! [[Adaptivna vrijednost]] domaćina !! Jedan domaćin, preživljava !! Jedan domaćin, umire !! Više domaćina |- |'''Može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost > 0)''' ||{{font color|green|Normalni parazit}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Patogen}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosiv parazit}}{{efn|Trofički prenosivi paraziti prenose se na svog konačnog domaćina, predatora, kada on pojede njihovog međudomaćina. Ovi paraziti često mijenjaju ponašanje svojih međudomaćina na takav način da povećavaju šansu da on bude pojeden, npr. navode ih na penjanje na vidljivo mjesto: ovo dovodi do prenosa parazita po cijenu života međudomaćina.}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Trofički prenosiv patogen}}'' ||{{font color|green|Mikropredator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Mikropredator}}'' |- |'''Ne može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost = 0)''' ||{{font color|green|----- }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazit-kastrator}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosivi parazit-kastrator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazitoid}}'' ||{{font color|green|Društveni predator}}{{efn|[[Vuk]] je društveni predator koji lovi u čoporima; [[puma]] je samotni predator i lovi sama. Ni jedna od te dvije strategije se konvencionalno ne smatra parazitskom.<ref name=LaffertyKuris2002/>}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Samotni predator}}'' |} ==== Parazitska kastracija ==== {{main|Parazitska kastracija}} [[File:Sacculina carcini.jpg|thumb|Parazitski kastrator ''[[Sacculina carcini]]'' (osvijetljen) pričvršćen za [[Liocarcinus holsatus|svog raka-domaćina]]]] [[parazitska kastracija|Parazitski kastratori]] djelimično ili potpuno uništavaju sposobnost razmnožavanja svog domaćina, preusmjeravajući energiju koja bi otišla u razmnožavanje u rast domaćina i parazita, ponekad uzrokujući gigantizam domaćina. Ostali sistemi domaćina ostaju netaknuti, što mu omogućava da preživi i održi parazita.<ref name=PoulinRandhawa2015/>{{sfn|Poulin|2007|p=111}} Parazitski [[rak]]ovi kao što su oni iz specijaliziranog roda [[Cirripedia|vitičara]] roda ''[[Sacculina]]'' posebno uzrokuju oštećenja na gonadama svojih mnogobrojnih vrsta<ref name="Elumalai Viswanathan Pravinkumar Raffi">{{cite journal |last1=Elumalai |first1=V. |last2=Viswanathan |first2=C. |last3=Pravinkumar |first3=M. |last4=Raffi |first4=S. M. |title=Infestation of parasitic barnacle Sacculina spp. in commercial marine crabs |journal=Journal of Parasitic Diseases |volume=38 |issue=3 |date=2013 |doi=10.1007/s12639-013-0247-z |pmid=25035598 |pages=337–339|pmc=4087306 }}</ref> rakova-domaćina. U slučaju ''Sacculina'', testisi više od dvije trećine njihovih domaćina dovoljno degeneriraju da takvi mužjaci razviju [[sekundarne spolne karakteristike]] ženki kao što su širi trbuh, manja [[kliješta (rak)|kliješta]] i udovi za hvatanje jaja. Različite vrste helminta kastriraju svoje domaćine (kao što su insekti i puževi). To se može desiti direktno, bilo mehanički, hraneći se njihovim gonadama, ili izlučivanjem hemikalije koja uništava reproduktivne ćelije; ili indirektno, bilo lučenjem hormona ili preusmjeravanjem nutrijenata. Na primjer, [[trematoda]] ''[[Zoogonus lasius]]'', čije [[Faze životnog ciklusa trematoda|sporociste]] nemaju usta, hemijski kastrira međuplimnog morskog puža ''[[Tritia obsoleta]]'', razvijajući se u njegovim gonadama i ubijajući njegove reproduktivne ćelije.{{sfn|Poulin|2007|p=111}}<ref name=Cheng13>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=d4GQlYzode8C&pg=PA13 |year=2012 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-323-14010-2 |pages=13–15}}</ref> ==== Direktni prenos ==== [[File:Male human head louse.jpg|thumb|[[Pediculus humanus capitis|Uši glave]] su direktno prenosivi [[obligatni parazit|obligatni ektoparaziti]]]] U direktno prenosive parazite, kojima nije potreban vektor da bi dospjeli do novih domaćina, spadaju paraziti kopnenih kičmenjaka poput ušiju i grinja, morski paraziti poput [[Copepoda|veslonožaca]] i [[Cyamidae|cijamoidnih]] [[Amphipoda|amfipoda]], [[Monogenea|jednorodni metilji]], kao i mnoge vrste valjkastih crva, gljivica, protozoa, bakterija i virusa. Bilo da se radi o endo- ili ektoparazitima, svaki ima samo jednu vrstu-domaćina. Unutar te vrste, većina jedinki je slobodna ili gotovo slobodna od parazita, dok manjina nosi veliki broj parazita; to je poznato kao [[agregirana distribucija]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> {{anchor|Autoinfection}} ==== Trofički prenos ==== [[File:Clonorchis sinensis 2.png|thumb|''[[Clonorchis sinensis]]'', kineski jetreni metilj, prenosi se trofički]] [[wikt:trophic|Trofički]] prenosivi paraziti se prenose tako što ih domaćin pojede. Uključuju [[trematoda|metilje]] (sve osim [[Schistosoma|šiztosoma]]), [[Cestoda|trakavice]], [[acanthocephala|akantocefalane]], [[Pentastomida|pentastomide]], mnoge [[Nematoda|valjkaste crve]] i mnoge protozoe kao što je ''[[Toxoplasma]]''.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Imaju složene životne cikluse koji uključuju domaćine u vidu dvije ili više različitih vrsta. U svom juvenilnom stadiju inficiraju i često se [[cista|encistiraju]] u međudomaćinu. Kada životinju-međudomaćina pojede predator - konačni domaćin - parazit preživljava proces probave i sazrijeva u odraslu jedinku; neki žive kao [[crijevni parazit]]i. Mnogi trofički prenosivi paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje]] svojih posrednih domaćina, povećavajući šanse da ih grabežljivac pojede. Kao i kod direktno prenosivih parazita, distribucija trofički prenosivih parazita među jedinkama-domaćinima je agregirana.<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[Koinfekcija]] više parazita je česta.<ref>{{cite journal |last1=Cox |first1=F. E. |url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202083654/http://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |title=Concomitant infections, parasites and immune responses |series=122 |journal=Parasitology |volume=Supplement |pages=S23–38 |year=2001 |pmid=11442193 |doi =10.1017/s003118200001698x |s2cid=150432 }}</ref> [[Strongyloides stercoralis|Autoinfekcija]], gdje se (izuzetno) cijeli [[reproduktivni ciklus|životni ciklus]] parazita odvija u jednom primarnom domaćinu, ponekad se može javiti kod helminta kao što je ''[[Strongyloides stercoralis]]''.<ref name=ASP>{{cite web |title=Helminth Parasites |url=http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |publisher=Australian Society of Parasitology |access-date=9 October 2017 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019032143/http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |url-status=live }}</ref> ==== Prenos vektorom ==== {{further|Vektorske zarazne bolesti}} [[File:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|[[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi]] protozojski endoparazit ''[[Trypanosoma]]'' među ljudskim [[crvena krvna zrnca|crvenim krvnim zrncima]]]] [[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi paraziti]] se za prenos sa jednog konačnog domaćina na drugog oslanjaju na treću stranu - međudomaćina - pri čemu se parazit ne razmnožava spolno.<ref name=Para-Site/><ref name=PoulinRandhawa2015/> Ovi paraziti su mikroorganizmi, odnosno [[protozoa|protozoe]], [[bakterije]] ili [[virus]]i, često unutarćelijski [[patogen]]i (uzročnici bolesti).<ref name=PoulinRandhawa2015/> Njihovi prenosnici su uglavnom [[hematofagija|hematofagni]] člankonošci poput buha, ušiju, krpelja i komaraca.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref>{{cite web |url=http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |title=Pathogenic Parasitic Infections |publisher=PEOI |access-date=18 July 2013 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193623/http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |url-status=live }}</ref> Na primjer, jelenski krpelj ''[[Ixodes scapularis]]'' djeluje kao prenosnik bolesti uključujući [[lajmska bolest|lajmsku bolest]], [[babezioza|babeziozu]] i [[humana granulocitna anaplazmoza|anaplazmozu]].<ref name=pmid11450660>{{cite journal |last=Steere |first=A. C. |title=Lyme disease |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=345 |issue=2 |pages=115–125 |date=July 2001 |pmid=11450660 |doi=10.1056/NEJM200107123450207 }}</ref> Protozojski endoparaziti, poput [[malarija|malarijskih]] parazita iz roda ''[[Plasmodium]]'' i parazita bolesti spavanja iz roda ''[[Trypanosoma]]'', imaju infektivne stadije u krvi domaćina, a prenose se na nove domaćine ugrizima insekata.<ref name="PollittMacGregor2011">{{cite journal |last1=Pollitt |first1=Laura C. |last2=MacGregor |first2=Paula |last3=Matthews |first3=Keith |last4=Reece |first4=Sarah E. |title=Malaria and trypanosome transmission: different parasites, same rules? |journal=Trends in Parasitology |volume=27 |issue=5 |year=2011 |pages=197–203 |doi=10.1016/j.pt.2011.01.004|pmid=21345732 |pmc=3087881 }}</ref> ==== Parazitoidi ==== {{main|Parazitoid|parazitska osa}} [[Parazitoidi]] su insekti koji prije ili kasnije ubijaju svoje domaćine, što njihov odnos dovodi u blizak odnos s [[predator]]stvom.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Alison N. P. |title=Predation, Herbivory, and Parasitism |journal=Nature Education Knowledge |date=2010 |volume=3 |issue=10 |page=36 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |access-date=12 February 2018 |quote=Predatorstvo, biljojedstvo i parazitizam postoje duž kontinuuma težine u smislu stepena u kojem negativno utiču na sposobnost organizma da se nosi sa zdravljem. ... U većini slučajeva, paraziti ne ubijaju svoje domaćine. Međutim, izuzetak se javlja kod parazitoida, koji zamagljuju granicu između parazitizma i predatorstva. |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930230324/http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |url-status=live }}</ref> Većina parazitoida su [[parazitska osa|parazitoidne ose]] ili drugi [[opnokrilci]]; drugi uključuju [[dvokrilci|dvokrilce]] poput [[Phoridae|određenih]] muha. Mogu se podijeliti u dvije skupine, idiobionte i koinobionte, koji se razlikuju u ishodu za domaćina.<ref name=GullanCranston2010>{{cite book |last1=Gullan |first1=P. J. |last2=Cranston |first2=P. S. |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology |url=https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu |url-access=limited |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu/page/n332 308], 365–367, 375, 440–441}}</ref> [[Parazitoid|Idiobiontski]] parazitoidi ubadaju svoj često velik plijen prilikom hvatanja, ubijajući ga odmah ili ga paralizirajući. Imobilizirani plijen se zatim odnosi u gnijezdo, ponekad zajedno s drugim plijenom ako nije dovoljno velik da podrži parazitoida tokom njegovog razvoja. [[leglica|Jaje se polaže]] na vrh plijena, a gnijezdo se zatim zatvara. Parazitoid se brzo razvija kroz svoje larvalne i pupalne faze, [[masovno opskrbljivanje|hraneći se hranom]] koja mu je ostavljena.<ref name=GullanCranston2010/> [[Parazitoid|Koinobiontski]] parazitoidi, među koje spadaju [[Diptera|muhe]] i ose, polažu svoja jaja u domaćine-mladunce, obično ličinke. Omogućeno im je da nastave da rastu, tako da se domaćin i parazitoid razvijaju zajedno tokom dužeg perioda, koji završava kada se parazitoidi pojave u odraslom obliku, ostavljajući plijen mrtav, pojeden iznutra. Neki koinobionti reguliraju razvoj svog domaćina, na primjer, sprečavaju ga da se [[kukuljica|ukukulji]] ili ga tjeraju da [[ekdizis|odbacuje ljušturu]] kad god je parazitoid spreman za odbacivanje ljušture. Oni to mogu učiniti tako što stvaraju hormone koji oponašaju odgovarajuće hormone domaćina ([[ekdisteroid]]e) ili regulirajući endokrini sistem domaćina.<ref name=GullanCranston2010/> <gallery mode="packed"> File:Live Tetragnatha montana (RMNH.ARA.14127) parasitized by Acrodactyla quadrisculpta larva (RMNH.INS.593867) - BDJ.1.e992.jpg |[[parazitoid|Idiobiontske]] [[parazitska osa|parazitoidne ose]] odmah paraliziraju svoje domaćine kako bi ih njihove larve ([[Pimplinae]], na slici) pojele.<ref name=PoulinRandhawa2015/> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|[[parazitoid|Koinobiontske]] parazitoidne ose poput [[Braconidae|brakonida]] prikazanog na slici polažu jaja u svoje domaćine putem [[leglica|leglice]], nakon čega oni nastavljaju rasti i odbacivati ljušturu. File:Female Apocephalus borealis ovipositing into the abdomen of a worker honey bee.png|Muha iz porodice [[Phoridae]] (u sredini lijevo) [[leglica|polaže jaja]] u trbuh [[medonosna pčela|medonosne pčele]]-radilice, [[Parazit koji mijenja ponašanje|mijenjajući njeno ponašanje]]. </gallery> {{anchor|Micropredator}} ==== Mikropredatori ==== [[File:Anopheles minimus.jpg|thumb|[[komarac|Komarci]] su mikropredatori i značajni prenosioci bolesti]] Mikropredator napada više od jednog domaćina, smanjujući adaptivnu vrijednost svakog domaćina za barem malu količinu, i u kontaktu je s jednim domaćinom samo povremeno. Ovo ponašanje čini mikropredatore pogodnim prenosiocima, zato što mogu prenositi manje parazite s jednog domaćina na drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=LaffertyKuris2002/><ref name="Wilson2017">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Anthony J. |display-authors=etal |title =What is a vector? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=372 |issue=1719 |date=March 2017 |doi=10.1098/rstb.2016.0085 |pmid=28289253 |article-number=20160085 |pmc=5352812}}</ref> Većina mikropredatora su [[hematofagija|hematofagni]], što znači da se hrane krvlju. To obuhvata crve poput [[pijavica]], rakove poput pripadnika [[Branchiura]] i jednakonošce iz porodice [[Gnathiidae]], razne [[dvokrilci|dvokrilce]] poput komaraca i [[cece muva|ce-ce muha]], druge člankonošce poput buha i krpelja, kičmenjake poput [[paklara]] i sisare poput [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> === Strategije prenosa === [[File:Entamoeba histolytica life cycle-en.svg|thumb|upright=1.7<!--format for legibility of multi-image diagram-->|[[Životni ciklus]] ''[[Entamoeba histolytica]]'', anaerobne parazitske protozoe koja se prenosi [[fekalno-oralni put|fekalno-oralnim putem]].]] Paraziti koriste različite metode za inficiranje životinjskih domaćina, uključujući fizički kontakt, [[fekalno-oralni put]], slobodnoživeće zarazne stadije i prenosnike, što odgovara njihovim različitim domaćinima, životnim ciklusima i ekološkim kontekstima.<ref name=Godfrey2013>{{cite journal |last=Godfrey |first=Stephanie S. |title=Networks and the ecology of parasite transmission: A framework for wildlife parasitology |journal=Wildlife |date=December 2013 |volume=2 |pages=235–245 |doi=10.1016/j.ijppaw.2013.09.001 |pmid=24533342 |pmc=3862525|bibcode=2013IJPPW...2..235G }}</ref> Primjeri koji prikazuju neke od mnogih mogućih kombinacija dati su u tabeli. {|class="wikitable sortable" |+ Primjeri metoda prenošenja u različitim ekološkim kontekstima<ref name=Godfrey2013/> ! Parazit !! Domaćin !! Način prijenosa !! Ekološki kontekst |- |''[[Gyrodactylus turnbulli]]''<br/>([[Monogenea|jednorodni metilj]]) ||''[[Poecilia reticulata]]''<br/>(riba) ||fizički kontakt ||društveno ponašanje |- |[[Valjkasti crv]]i<br/>npr. ''[[Strongyloides]]'' ||''[[Macaca fuscata]]''<br/>(japanski makaki) ||fekalno-oralno || društveno ponašanje<br/>(čišćenje) |- |''[[Heligmosomoides polygyrus]]''<br/>(valjkasti crv) ||''[[Apodemus flavicollis]]''<br/>(žutogrli miš) ||fekalno-oralno ||prijenos putem spolnih odnosa <br/>(većinom na mužjake) |- |''[[Amblyomma]]''<br/>(krpelj) ||''[[Sphenodon punctatus]]''<br/>(tuatara) ||slobodnoživeći infektivni stadiji ||društveno ponašanje |- |''[[Plasmodium]]''<br/>([[malarija|malarični]] parazit) ||[[Ptice]], [[sisari]]<br/>(uklj. ljude) ||''[[Anopheles]]'' (prijenos komarcima,<br/>koje privlači miris<br/>inficiranog ljudskog domaćina<ref name="de Boer2017">{{cite journal |last1=de Boer |first1=Jetske G. |last2=Robinson |first2=Ailie |last3=Powers |first3=Stephen J. |last4=Burgers |first4=Saskia L. G. E. |last5=Caulfield |first5=John C. |last6=Birkett |first6=Michael A. |last7=Smallegange |first7=Renate C. |last8=van Genderen |first8=Perry J. J. |last9=Bousema |first9=Teun |last10=Sauerwein |first10=Robert W. |last11=Pickett |first11=John A. |last12=Takken |first12=Willem |last13=Logan |first13=James G. |title=Odours of Plasmodium falciparum-infected participants influence mosquito–host interactions |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=9283 |date=August 2017 |doi=10.1038/s41598-017-08978-9 |doi-access=free|pmid=28839251 |pmc=5570919 |bibcode=2017NatSR...7.9283D }}</ref> ||— |} === Varijante === Među mnogim varijantama parazitskih strategija su hiperparazitizam,<ref name=Dissanaike1957/> društveni parazitizam,<ref name=Thomas2010/> parazitizam legla,<ref name=Payne1997/> kleptoparazitizam,<ref name=SlaterRosenblatt2005/> spolni parazitizam<ref name=Pietsch2005/> i adelfoparazitizam.<ref name=Rochat2001/> ==== Hiperparazitizam ==== {{main|Hiperparazit}} [[Hiperparazit]]i se hrane drugim parazitima, kao što su protozoe koje žive u parazitskim helmintima,<ref name=Dissanaike1957>{{cite journal |last1=Dissanaike |first1=A. S. |title=On Protozoa hyperparasitic in Helminth, with some observations on ''Nosema helminthorum'' Moniez, 1887 |journal=Journal of Helminthology |date=1957 |volume=31 |issue=1–2 |pages=47–64 |pmid=13429025 |doi=10.1017/s0022149x00033290|s2cid=35487084 }}</ref> ili su fakultativni ili obligatni parazitoidi čiji su domaćini drugi paraziti ili parazitoidi.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=GullanCranston2010/> Javljaju se i nivoi parazitizma koji prelaze sekundarne, naročito među fakultativnim parazitoidima. U sistemima [[šiška|hrastovih šiški]] može postojati do četiri nivoa parazitizma.<ref>{{cite journal |last=Askew |first=R. R. |url=https://www.researchgate.net/publication/238289888 |title=On the Biology of the Inhabitants of Oak Galls of Cynipidae (Hymenoptera) in Britain |journal=Transactions of the Society for British Entomology |date=1961 |volume=14 |pages=237–268}}</ref> Hiperparaziti mogu kontrolirati populacije svojih domaćina i koriste se u tu svrhu [[biološko suzbijanje štetočina|u poljoprivredi]], a donekle i u [[medicina|medicini]]. Kontrolni efekti mogu se vidjeti u načinu na koji [[hipovirus|virus CHV1]] pomaže u kontroli štete koju [[Cryphonectria parasitica|kestenova palež]] (''Cryphonectria parasitica'') nanosi [[Castanea dentata|američkim kestenima]], te u načinu na koji [[bakteriofag]]i mogu ograničiti bakterijske infekcije. Vjerojatno je, iako slabo istraženo, da većina patogenih mikroparazita ima hiperparazite koji bi se mogli pokazati kao veoma korisni i u poljoprivredi i u medicini.<ref name="ParrattLaine2016">{{cite journal |last1=Parratt |first1=Steven R. |last2=Laine |first2=Anna-Liisa |title=The role of hyperparasitism in microbial pathogen ecology and evolution |journal=The ISME Journal |volume=10 |issue=8 |date=January 2016|doi=10.1038/ismej.2015.247 |pmid=26784356 |pages=1815–1822|pmc=5029149 |bibcode=2016ISMEJ..10.1815P }}</ref> ==== Društveni parazitizam ==== {{further|Mirmekomorfija|kukavičja pčela|Emeryjevo pravilo}} Društveni paraziti koriste prednosti interspecijskih interakcija između pripadnika [[eusocijalnih]] životinja poput [[mrav]]a, [[termit]]a i [[bumbar]]a. Primjeri uključuju velikog plavog leptira, ''[[Phengaris arion]]'', čije larve koriste [[Mirmekomorfija|mirmekomorfiju]] (imitiranje mrava) za parazitiranje na određenim mravima,<ref name="Thomas2010">{{cite journal |last1=Thomas |first1=J. A. |last2=Schönrogge |first2=K. |author3=Bonelli, S. |author4=Barbero, F. |author5=Balletto, E. |title=Corruption of ant acoustical signals by mimetic social parasites: ''Maculinea'' butterflies achieve elevated status in host societies by mimicking the acoustics of queen ants |journal=Commun Integr Biol |volume=3 |issue=2 |pages=169–171 |year=2010 |pmid=20585513 |pmc=2889977 |doi=10.4161/cib.3.2.10603}}</ref> ''[[Bombus bohemicus]]'', bumbara koji napada košnice drugih pčela i preuzima razmnožavanje dok njihove mlade odgajaju radnici-domaćini, i ''[[Melipona scutellaris]]'', eusocijalnu pčelu čije matice bježe od radnika-ubica i napadaju drugu koloniju bez matice.<ref>{{Cite journal |first1=Annette |last1=Van Oystaeyen |first2=Denise |last2=Araujo Alves |first3=Ricardo |last3=Caliari Oliveira |first4=Daniela |last4=Lima do Nascimento |first5=Fábio |last5=Santos do Nascimento |first6=Johan |last6=Billen |first7=Tom |last7=Wenseleers |title=Sneaky queens in ''Melipona'' bees selectively detect and infiltrate queenless colonies |journal=Animal Behaviour |date=September 2013 |volume=86 |issue=3 |pages=603–609 |doi=10.1016/j.anbehav.2013.07.001 |bibcode=2013AnBeh..86..603V |citeseerx=10.1.1.309.6081 |s2cid=12921696 }}</ref> Ekstreman primjer interspecijskog društvenog parazitizma uočen je kod mrava vrste ''[[Tetramorium inquilinum]]'', obligatnih parazita koji žive isključivo na leđima drugih mrava roda ''[[Tetramorium]]''.<ref>{{cite web |url=https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |title=Social Parasites in the Ant Colony |publisher=Antkeepers |access-date=4 April 2016 |archive-date=24 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122522/https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |url-status=live }}</ref> Mehanizam za evoluciju društvenog parazitizma prvi je predložio Carlo Emery 1909. godine.<ref>{{Cite journal |last=Emery |first=Carlo |date=1909 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen un myrmekophilen Ameisen |journal=Biologischen Centralblatt |volume=29 |pages=352–362}}</ref> Sada poznat kao "[[Emeryjevo pravilo]]", ono navodi da društveni paraziti imaju tendenciju da budu u bliskom srodstvu sa svojim domaćinima i da su često pripadnici istog roda.<ref name="RD">{{cite web |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421 |title=Social Parasitism in Ants |last=Deslippe |first=Richard |publisher=Nature Education Knowledge |year=2010 |access-date=29 October 2010 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518111632/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421/ |url-status=live }}</ref><ref name="Emery_1909">{{cite journal |last=Emery |first=C. |url=https://archive.org/details/ants_11715/page/n1 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen und myrmekophilen Ameisen |journal=Biologisches Centralblatt |date=1909 |volume=29 |pages=352–362}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bourke |first1=Andrew F. G. |last2=Franks |first2=Nigel R. |date=July 1991 |title=Alternative adaptations, sympatric speciation and the evolution of parasitic, inquiline ants |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=43 |issue=3 |pages=157–178 |doi=10.1111/j.1095-8312.1991.tb00591.x |bibcode=1991BJLS...43..157B |issn=0024-4066}}</ref> Intraspecijski društveni parazitizam se javlja kod parazitskog dojenja, gdje neke mlade jedinke uzimaju mlijeko od ženki s kojima nisu u srodstvu. Kod kapucina vrste ''[[Cebus olivaceus]]'', ženke višeg ranga ponekad uzimaju mlijeko od ženki nižeg ranga bez ikakve recipročne koristi.<ref name=obrien5>{{cite journal |last=O'Brien |first=Timothy G. |title=Parasitic nursing behavior in the wedge-capped capuchin monkey (''Cebus olivaceus'') |journal=American Journal of Primatology |year=1988 |volume=16 |issue=4 |pages=341–344 |doi =10.1002/ajp.1350160406 |pmid=32079372 |s2cid=86176932 }}</ref> ==== Parazitizam legla ==== {{further|Parazitizam legla}} Kod [[Parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćini pate od povećanih roditeljskih ulaganja i potrošnje energije u svrhu hranjenja parazitskih mladunaca, koji su obično veći od mladunaca domaćina. Stopa rasta mladunaca domaćina je usporena, što smanjuje adaptivnu vrijednost domaćina. Paraziti legla uključuju ptice iz različitih porodica kao što su [[Molothrus|kravarke]], [[Viduidae|udovice]], [[Cuculidae|kukavice]] i [[Heteronetta atricapilla|crnoglave patke]]. One ne grade vlastita gnijezda, već polažu jaja u gnijezdima drugih vrsta. U porodici [[Cuculidae]], preko 40% [[vrsta]] kukavica su obligatni paraziti legla, dok su drugi ili fakultativni paraziti legla ili pružaju roditeljsku brigu.<ref>{{Cite book |last=Payne |first=R. B. |title=The Cuckoos |date=September 15, 2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850213-5 |edition=1st |location=Oxford |language=en}}</ref> Jaja nekih parazita legla [[mimikrija|liče]] na jaja domaćina, dok jaja nekih kravarica imaju čvrste ljuske, što otežava domaćinima da ih unište kljucanjem, a oba mehanizma impliciraju selekciju domaćina protiv parazitskih jaja.<ref name=Payne1997>{{cite book |last=Payne |first=R. B. |date=1997 |chapter=Avian brood parasitism |editor1=Clayton, D. H. |editor2=Moore, J. |title=Host–parasite evolution: General principles and avian models |pages=[https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 338–369] |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854892-8 |chapter-url=https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rothstein |first1=S. I. |year=1990 |title=A model system for coevolution: avian brood parasitism |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=21 |pages=481–508 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.21.1.481}}</ref><ref name="DeMarsico2013">{{cite journal |last1=De Marsico |first1=M. C. |last2=Gloag |first2=R. |last3=Ursino |first3=C. A. |last4=Reboreda |first4=J. C. |title=A novel method of rejection of brood parasitic eggs reduces parasitism intensity in a cowbird host |journal=Biology Letters |volume=9 |issue=3 |date=March 2013 |doi=10.1098/rsbl.2013.0076 |pmid=23485877 |article-number=20130076|pmc=3645041 }}</ref> Odrasla ženka [[Cuculus canorus|evropske kukavice]] također imitira predatora, [[Accipiter nisus|evropskog kobca]], što joj daje vremena da neopaženo položi jaja u gnijezdo domaćina.<ref name=Welbergen2011>{{cite journal |last1=Welbergen |first1=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]] |volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008|doi-access=free }}</ref> Domaćinske vrste se često bore protiv mimikrije parazitskih jaja [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizmom]] jaja, što znači da imaju dva ili više [[fenotip]]ova jaja unutar jedne populacije. Višestruki fenotipovi jaja domaćina smanjuju vjerojatnoću da parazitska vrsta precizno "uskladi" svoja jaja s jajima domaćina.<ref>{{Cite journal |last=Yang |first=C. |first2=X. |last2=Si |first3=W. |last3=Liang |first4=A. P. |last4=Møller |title=Spatial variation in egg polymorphism among cuckoo hosts across 4 continents |journal=Current Zoology |date=2020 |volume=66 |issue=5 |pages=477–483 |doi=10.1093/cz/zoaa011 |pmid=33293928 |pmc=7705517 |via=Oxford Academic}}</ref> ==== Kleptoparazitizam ==== {{further|Kleptoparazitizam}} U slučaju [[Kleptoparazitizam|kleptoparazitizma]] (od grčkog κλέπτης (''kleptēs''), "lopov"), paraziti kradu hranu koju domaćin prikupi. Parazitizam se često vrši na bliskim srodnicima, bilo unutar iste vrste ili između različitih vrsta unutar istog roda ili porodice. Na primjer, mnoge loze [[kukavičje pčele|kukavičjih pčela]] polažu jaja u ćelijama košnica drugih [[pčela]] iz iste porodice.<ref name="SlaterRosenblatt2005">{{cite book |last1=Slater |first1=Peter J. B. |last2=Rosenblatt |first2=Jay S. |author3=Snowdon, Charles T. |author4=Roper, Timothy J. |author5=Brockmann, H. Jane |author-link5=H. Jane Brockmann |author6=Naguib, Marc |title=Advances in the Study of Behavior |url=https://books.google.com/books?id=WQl2s_xwfagC&pg=PA365 |date=30 January 2005 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-049015-1 |page=365}}</ref> Kleptoparazitizam je generalno rijedak, ali uočljiv kod ptica; neke, poput [[pomornici|pomornika]], specijalizirane su za krađu hrane od drugih morskih ptica, neumoljivo ih progoneći dok ne povrate svoj ulov.<ref name="Furness1978">{{cite journal |last=Furness |first=R. W. |title=Kleptoparasitism by great skuas (''Catharacta skua'' Brünn.) and Arctic skuas (''Stercorarius parasiticus'' L.) at a Shetland seabird colony |journal=Animal Behaviour |volume=26 |year=1978 |doi=10.1016/0003-3472(78)90107-0 |pages=1167–1177|bibcode=1978AnBeh..26.1167F |s2cid=53155057 }}</ref> ==== Spolni parazitizam ==== {{main|Spolni parazitizam}} Jedinstven pristup se vidi kod nekih vrsta [[Lophiiformes|grdobina]], kao što je ''[[Ceratias holboelli]]'', gdje su mužjaci svedeni na sitne [[Spolni parazitizam|spolne parazite]], potpuno ovisne o ženkama vlastite vrste za preživljavanje, i žive trajno pričvršćeni ispod tijela ženke i nesposobni su da se sami brinu o sebi. Ženka hrani mužjaka i štiti ga od predatora, dok mužjak ne daje ništa zauzvrat osim sperme koja je ženki potrebna za stvaranje sljedeće generacije.<ref name=Pietsch2005>{{cite journal |last=Pietsch |first=Theodore W. |title=Dimorphism, parasitism, and sex revisited: modes of reproduction among deep-sea ceratioid anglerfishes (Teleostei: Lophiiformes) |journal=Ichthyological Research |date=25 August 2005 |volume=52 |issue=3 |pages=207–236 |doi=10.1007/s10228-005-0286-2|bibcode=2005IchtR..52..207P |s2cid=24768783 }}</ref> ==== Adelfoparazitizam ==== Adelfoparazitizam (od grčkog ἀδελφός (''adelphós''), brat<ref>{{cite book |last1=Maggenti |first1=Armand R. |last2=Maggenti |first2=Mary Ann |last3=Gardner |first3=Scott Lyell |title=Online Dictionary of Invertebrate Zoology |url=http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031907/http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-date=18 April 2018 |publisher=University of Nebraska |page=22 |date=2005}}</ref>), također poznat kao parazitizam među srodnicima, javlja se kada je domaćinska vrsta u bliskom srodstvu s parazitom, koji je često iz iste porodice ili roda.<ref name=Rochat2001>{{cite journal |last1=Rochat |first1=Jacques |last2=Gutierrez |first2=Andrew Paul |title=Weather-mediated regulation of olive scale by two parasitoids |journal=Journal of Animal Ecology |date=May 2001 |volume=70 |issue=3 |pages=476–490 |doi=10.1046/j.1365-2656.2001.00505.x|bibcode=2001JAnEc..70..476R |s2cid=73607283 |doi-access=free }}</ref> Kod parazitoida mušice vrste ''[[Encarsia perplexa]]'', nesparene ženke mogu polagati [[ploidija|haploidna]] jaja u potpuno razvijene larve vlastite vrste, stvarajući muško potomstvo,<ref>{{cite web |title=Featured Creatures. ''Encarsia perplexa'' |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |publisher=University of Florida |access-date=6 January 2018 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105061019/http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |url-status=live }}</ref> dok morski crv vrste ''[[Bonellia viridis]]'' ima sličnu reproduktivnu strategiju, iako su larve [[plankton]]ske.<ref name="BerecSchembri2005">{{cite journal |last1=Berec |first1=Ludek |last2=Schembri |first2=Patrick J. |last3=Boukal |first3=David S. |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003131349/https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Sex determination in ''Bonellia viridis'' (Echiura: Bonelliidae): population dynamics and evolution |journal=Oikos |volume=108 |issue=3 |year=2005 |pages=473–484 |doi=10.1111/j.0030-1299.2005.13350.x|bibcode=2005Oikos.108..473B }}</ref> ==== Ilustracije ==== Na ilustracijama su prikazani primjeri glavnih strategija parazitizma. <gallery class="center" mode="nolines" widths="180px"> File:Pteromalid hyperparasitoid.jpg|Hiperparazitoidna [[Pteromalidae|pteromalidna osa]] na čahurama svog domaćina, koja je i sama parazitoidna [[Braconidae|brakonidna osa]]. File:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|[[Phengaris arion|Pjegavi mravnik]] [[mirmekomorfija|imitira mrave]] i društveni je parazit. File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|Kod [[parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćin odhranjuje mladunce druge vrste: na slici jaje [[Molothrus|kravarke]] u gnijezdu ''[[Sayornis phoebe]]''. File:Great Skua (cropped).jpg|[[Veliki pomornik]] je moćan [[kleptoparazit]] koji neumorno progoni druge morske ptice sve dok ne povrate svoj ulov. File:Северная церапия (cropped).jpg|Mužjak vrste [[Lophiiformes|grdobine]] ''[[Ceratias holboelli]]'' živi kao sićušni [[spolni parazitizam|spolni parazit]] trajno pričvršćen ispod tijela ženke. File:Encarsia perplexa.jpg|''[[Encarsia perplexa]]'' (u sredini), parazitoid mušice ''[[Aleurocanthus woglumi]]'' (dolje lijevo), također je adelfoparazit koji polaže jaja u larve vlastite vrste. </gallery> == Taksonomski raspon == Parazitizam ima izuzetno širok taksonomski raspon, uključujući životinje, biljke, gljive, protozoe, bakterije i viruse.<ref name="Rollinson2">{{cite book |last1=Rollinson |first1=D. |last2=Hay |first2=S. I. |title=Advances in parasitology |date=2011 |publisher=Elsevier Science |location=Oxford |isbn=978-0-12-385897-9|pages=4–7}}</ref> === Životinje === {{further|Spisak parazitskih organizama}} {|class="wikitable sortable <!--collapsible collapsed-->" |+ Glavne parazitske životinjske skupine{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ! Koljeno !! Razred/<br/>Red ! style="width: 60px;" |Br.<br/>vrsta ! Endo-<br/>paraz. ||Ekto-<br/>paraz. !! [[Beskičmenjaci|Beskič.]]<br/>kon. domaćin !! [[Kičmenjaci|Kič.]]<br/>kon. domaćin !! Br.<br/>domaćina !! Morski !! Vodeni<br/>!! Kopneni<br/> |- |[[Cnidaria]] ||[[Myxozoa]] ||1.350 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da || |- |[[Cnidaria]] ||[[Polypodium hydriforme|Polypodiozoa]] ||1 ||Da ||||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Trematoda]] ||15.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Monogenea]] ||20.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Cestoda]] ||5.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Nematomorpha]] ||<!--Class--> ||350 ||Da ||||Da ||||1 ili više ||||Da ||Da |- |[[Nematoda]] ||<!--Class--> ||10.500 ||Da ||||Da ||Da ||1 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Acanthocephala]] ||<!--Class--> ||1.200 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Annelida]] ||[[Hirudinea]] ||400 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Bivalvia]] ||600 ||||Da ||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Gastropoda]] ||5.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da |||| |- |[[Arthropoda]] ||[[Ixodida]] ||800 ||||Da ||||Da ||1 ili više ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Acari]] ||30.000 ||Da ||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da ||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Copepoda]] ||4.000 ||||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Arthropoda]] ||[[Phthiraptera]] ||4.000 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Siphonaptera]] ||2.500 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Diptera]] ||2.300 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Strepsiptera]]||600 ||Da ||||Da ||||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Hymenoptera]] ||130.000<ref>{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |s2cid=257756440 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P }}</ref> - 1.100.000<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal | last1=Forbes | first1=Andrew A. | last2=Bagley | first2=Robin K. | last3=Beer | first3=Marc A. | last4=Hippee | first4=Alaine C. | last5=Widmayer | first5=Heather A. | display-authors=3 | title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order | journal=BMC Ecology | volume=18 | issue=1 | date=12 July 2018 | page=21 | issn=1472-6785 | doi=10.1186/s12898-018-0176-x| pmid=30001194 | pmc=6042248 | doi-access=free | bibcode=2018BMCE...18...21F }}</ref> ||Da ||Da ||Da ||||1 ||||||Da |} Parazitizam je široko rasprostranjen u životinjskom carstvu<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url=https://books.google.com/books?id=o2t2BgAAQBAJ&pg=PA44 |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44}}</ref> i evoluirao je nezavisno od slobodnoživućih oblika stotine puta.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Mnoge vrste [[parazitski crv|parazitskih crva]], uključujući [[Trematoda|metilje]] i [[trakavice]], imaju čitave životne cikluse koji uključuju dva ili više domaćina. Daleko najveća skupina su parazitoidne ose iz reda Hymenoptera.<ref name=PoulinRandhawa2015/> U tabeli su navedena [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] i [[Razred (taksonomija)|razredi]] s najvećim brojem parazitskih vrsta, uz konzervativne minimalne brojčane procjene. Stupci za endo- i ektoparazitizam odnose se na konačnog domaćina, kao što je prikazano u kolonama Kičmenjaci i Beskičmenjaci.{{sfn|Poulin|2007|page=6}} === Biljke === {{main|Parazitska biljka}} [[File:Cuscuta parasite plant.JPG|thumb|left|upright|''[[Cuscuta]]'' (vilina kosa), [[obligatni parazit|holoparazit]] stabla, na [[akacija|akaciji]]]] [[Hemiparazit]] ili ''djelimični parazit'' poput [[imela|imele]] crpi dio svojih hranjivih tvari iz druge žive biljke, dok [[obligatni parazit|holoparazit]] poput ''[[Cuscuta|Cuscute]]'' crpi sve svoje hranjive tvari iz druge biljke.<ref name="Rastogi">{{cite book |last1=Rastogi |first1=V. B. |title=Modern Biology |url=https://books.google.com/books?id=D-85x6Jhji0C&q=partial+parasite&pg=SA1-PA115 |publisher=Pitambar Publishing |date=1997 |isbn=978-81-209-0496-5 |page=115}}</ref> [[Parazitske biljke]] čine oko jedan posto [[Skrivenosjemenice|skrivenosjemenjača]] i nalaze se u gotovo svakom [[biom]]u na svijetu.<ref name="Kokla Melnyk 2010">{{Cite journal |last1=Kokla |first1=Anna |last2=Melnyk |first2=Charles W. |date=1 October 2018 |title=Developing a thief: Haustoria formation in parasitic plants |journal=Developmental Biology |language=en |volume=442 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.ydbio.2018.06.013 |pmid=29935146 |s2cid=49394142 |issn=0012-1606|doi-access= }}</ref><ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008">{{cite book |last=Heide-Jørgensen |first=Henning S. |year=2008 |title=Parasitic flowering plants |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16750-6}}</ref><ref name=Nickrent2002>{{cite web |last1=Nickrent |first1=Daniel L. |author-link1=Daniel Lee Nickrent |title=Parasitic Plants of the World |url=http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |date=2002 |access-date=10 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062557/http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |archive-date=6 March 2016}} which appeared in Spanish as Chapter 2, pp. 7–27 in: J. A. López-Sáez, P. Catalán and L. Sáez [eds.], ''Parasitic Plants of the Iberian Peninsula and Balearic Islands''.</ref> Sve ove biljke imaju modificirano korijenje, [[haustorij]]e, koje prodire u biljke-domaćine, povezujući ih sa provodnim sistemom - bilo [[ksilem]]om, [[floem]]om ili oboje. To im pruža mogućnost da izvlače vodu i hranjive tvari iz domaćina. Parazitska biljka se klasificira ovisno o tome gdje se pričvršćuje za domaćina, bilo stablo ili korijen, i količini hranjivih tvari koje su joj neophodne. Budući da holoparaziti nemaju [[hlorofil]] i stoga ne mogu sami stvarati hranu [[fotosinteza|fotosintezom]], oni su uvijek obligatni paraziti, koji svu svoju hranu crpe iz svojih domaćina.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/> Neke parazitske biljke mogu locirati svoje [[domaćin (biologija)|biljke-domaćine]] detektiranjem [[hemikalija]] u zraku ili tlu koje ispuštaju [[izdanak|izdanci]] ili [[korijen]]je domaćina. Poznato je oko 4.500 [[vrsta]] parazitskih biljaka u otprilike 20 [[porodica (taksonomija)|porodica]] cvjetnica.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/><ref name="NickrentMusselman2004">{{cite journal |last1=Nickrent |first1=D. L. |last2=Musselman |first2=L. J. |title=Introduction to Parasitic Flowering Plants |journal=The Plant Health Instructor |year=2004 |doi=10.1094/PHI-I-2004-0330-01}}</ref> Vrste unutar porodice ''[[Orobanchaceae]]'' (volovotkovke) spadaju među ekonomski najrazornije biljke na svijetu. Procjenjuje se da vrste roda ''[[Striga]]'' godišnje uzrokuju gubitke u prinosima usjeva u vrijednosti od nekoliko milijardi dolara, a njome je pogođeno preko 50 miliona hektara obrađenog zemljišta samo u podsaharskoj Africi. ''Striga'' može zaraziti i trave i žitarice, uključujući [[kukuruz]], [[riža|rižu]] i [[sirak]], koji su među najvažnijim prehrambenim usjevima na svijetu. ''[[Orobanche]]'' također ugrožava širok spektar drugih važnih usjeva, uključujući [[grašak]], [[slanutak]], [[paradajz]], [[mrkva|mrkvu]] i razne vrste [[kupus]]a. Gubitak prinosa od ''Orobanchea'' može biti potpun; uprkos opsežnim istraživanjima, ni jedna metoda suzbijanja nije bila potpuno uspješna.<ref name="WestwoodYoder2010">{{cite journal |last1=Westwood |first1=James H. |last2=Yoder |first2=John I. |last3=Timko |first3=Michael P. |last4=dePamphilis |first4=Claude W. |title=The evolution of parasitism in plants |journal=Trends in Plant Science |volume=15 |issue=4 |year=2010 |pages=227–235 |doi=10.1016/j.tplants.2010.01.004|pmid=20153240 |bibcode=2010TPS....15..227W }}</ref> Mnoge [[biljke]] i [[gljive]] razmjenjuju ugljik i hranjive tvari u mutualističkim [[mikoriza|mikoriznim]] odnosima. Međutim, oko 400 vrsta [[mikoheterotrofija|mikoheterotrofnih]] biljaka, uglavnom u tropima, efektivno [[varanje (biologija)|vrši eksploataciju]], uzimajući ugljik iz gljivice umjesto da ga razmijene za minerale. Imaju znatno smanjeno korijenje jer ne moraju apsorbirati vodu iz tla; njihove stabljike su vitke, s malo [[vaskularni snop|vaskularnih snopova]], a listovi su im svedeni na male ljuske jer ne vrše fotosintezu. Njihove sjemenke su malene i brojne i čini se da se oslanjaju na infekciju odgovarajućom gljivicom ubrzo nakon klijanja.<ref>{{cite journal |last=Leake |first=J. R. |date=1994 |title=The biology of myco-heterotrophic ('saprophytic') plants |journal=New Phytologist |volume=127 |issue=2 |pages=171–216 |doi=10.1111/j.1469-8137.1994.tb04272.x|pmid=33874520 |bibcode=1994NewPh.127..171L |s2cid=85142620 }}</ref> [[File:Armillaria mellea, Honey Fungus, UK 1.jpg|thumb|Gljiva ''[[Armillaria mellea]]'' je parazit stabla i [[saprofit]] koji se hrani drvetom nakon što ono ugine.]] === Gljive === {{further|Patogene gljivice|Fitopatologija}} Parazitske [[gljive]] crpe neke ili sve svoje nutritivne potrebe iz biljaka, drugih gljiva ili životinja. Gljive koje su paraziti biljaka se klasifikuju u tri kategorije, ovisno o načinu ishrane: biotrofi, [[hemibiotrofi]] i nekrotrofi. Biotrofne gljive crpe hranjive tvari iz živih biljnih ćelija i za vrijeme infekcije koloniziraju svoju biljku-domaćina na takav način da je održe u životu što duže moguće.<ref>{{Cite journal |last1=Fei |first1=Wang |last2=Liu |first2=Ye |date=11 August 2022 |title=Biotrophic Fungal Pathogens: a Critical Overview |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |volume=195 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1007/s12010-022-04087-0 |pmid=35951248 |s2cid=251474576 |issn=0273-2289}}</ref> Jedan poznat primjer biotrofnog patogena je ''[[Ustilago maydis]]'', uzročnik bolesti kukuruzne snijeti. S druge strane, nekrotrofni patogeni ubijaju ćelije domaćina i hrane se [[saprofit]]ski, a primjer su gljive iz roda ''[[Armillaria]]'', koje koloniziraju korijen.<ref name="RHS">{{cite web |title=What is honey fungus? |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |access-date=12 October 2017 |archive-date=8 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093722/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |url-status=live }}</ref> Hemibiotrofni patogeni započnu koloniziranje svog domaćina kao biotrofi, a potom ubijaju njegove ćelije i hrane se kao [[nekrotrof]]i, što je fenomen poznat kao [[biotrofsko-nekrotrofna zamjena]].<ref>{{Cite journal |last1=Chowdhury |first1=Supriyo |last2=Basu |first2=Arpita |last3=Kundu |first3=Surekha |date=8 December 2017 |title=Biotrophy-necrotrophy switch in pathogen evoke differential response in resistant and susceptible sesame involving multiple signaling pathways at different phases |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=17251 |doi=10.1038/s41598-017-17248-7 |doi-access=free|pmid=29222513 |pmc=5722813 |bibcode=2017NatSR...717251C |issn=2045-2322}}</ref> Patogene gljive su poznati uzročnici bolesti kod životinja, kao i kod ljudi. Procjenjuje se da gljivične infekcije ([[mikoza|mikoze]]) ubiju 1,6 miliona ljudi svake godine.<ref>{{cite journal |title=Stop neglecting fungi |journal=Nature Microbiology |date=25 July 2017 |volume=2 |issue=8 |article-number=17120 |doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120 |pmid=28741610 |bibcode=2017NatMb...217120. |doi-access=free}}</ref> Jedan primjer snažnog gljivičnog životinjskog patogena su [[Microsporidia|mikrosporidi]] - obligatne [[intracelularni parazit|intracelularne parazitske]] gljive koje uglavnom utiču na insekte, ali mogu uticati i na kičmenjake, uključujući ljude, uzrokujući crijevnu infekciju [[mikrosporidioza|mikrosporidiozu]].<ref name="Didier">{{cite journal |last1=Didier |first1=E. S. |last2=Stovall |first2=M. E. |last3=Green |first3=L. C. |last4=Brindley |first4=P. J. |last5=Sestak |first5=K. |last6=Didier |first6=P. J. |url=https://www.researchgate.net/publication/8159085 |title=Epidemiology of microsporidiosis: sources and modes of transmission |journal=Veterinary Parasitology |date=9 December 2004 |volume=126 |issue=1–2 |pages=145–166 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.09.006 |pmid=15567583}}</ref> [[File:Borrelia burgdorferi-cropped.jpg|thumb|upright|Bakteriju vrste ''[[Borrelia burgdorferi]]'', uzročnika [[lajmska bolest|lajmske bolesti]], prenose krpelji iz roda ''[[Ixodes]]''.]] === Protozoe === Protozoe poput ''[[Plasmodium]]a'', ''[[Trypanosoma|Trypanosome]]'' i ''[[Entamoeba|Entamoebe]]''<ref name=Esch2013>{{cite journal |last1=Esch |first1=K. J. |last2=Petersen |first2=C. A. |title=Transmission and epidemiology of zoonotic protozoal diseases of companion animals |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=26 |issue=1 |pages=58–85 |date=January 2013 |pmid=23297259 |pmc=3553666 |doi=10.1128/CMR.00067-12}}</ref> su endoparaziti. Uzrokuju ozbiljne bolesti kod kičmenjaka, uključujući ljude - u ovim primjerima, [[malarija|malariju]], [[bolest spavanja]] i [[Amebijaza|amebnu dizenteriju]] - i imaju složene životne cikluse.<ref name="PollittMacGregor2011"/> === Bakterije === {{main|Patogene bakterije}} Mnoge bakterije su parazitske, iako se općenito smatraju [[Patogene bakterije|patogenima]] koji uzrokuju bolesti.<ref name=McFall-Ngai2007>{{Cite journal |last=McFall-Ngai |first=Margaret |date=January 2007 |title=Adaptive Immunity: Care for the community |journal=Nature |volume=445 |issue=7124 |page=153 |doi=10.1038/445153a|pmid=17215830 |bibcode=2007Natur.445..153M |s2cid=9273396 |doi-access=free }}</ref> Parazitske bakterije su izuzetno raznolike i inficiraju svoje domaćine na različite načine. Na primjer, ''[[Bacillus anthracis]]'', uzročnik [[antraks]]a, širi se dodirom sa zaraženim [[domaća životinja|domaćim životinjama]]; njegove [[spora|spore]], koje mogu preživjeti godinama izvan tijela, mogu ući u domaćina putem ogrebotine ili se udahnuti. ''[[Borrelia]]'', uzročnik [[lajmska bolest|lajmske bolesti]] i [[povratni tifus|povratnog tifusa]], prenosi se vektorima, krpeljima iz roda ''[[Ixodes]]'', iz rezervoara bolesti kod životinja poput [[jelen]]a. ''[[Campylobacter jejuni]]'', uzročnik [[gastroenteritis]]a, širi se fekalno-oralnim putem od životinja, konzumiranjem nedovoljno termički obrađene [[živina|perad]]i ili kontaminiranom vodom. ''[[Haemophilus influenzae]]'', uzročnik [[meningitis|bakterijskog meningitisa]] i infekcija respiratornog trakta poput [[influenca|influence]] i [[bronhitis]]a, prenosi se kapljičnim kontaktom. ''[[Treponema pallidum]]'', uzročnik [[sifilis]]a, [[spolno prenosiva bolest|širi se]] [[Ljudska seksualna aktivnost|spolnim odnosom]].<ref name=Lippincott>{{cite book |last1=Fisher |first1=Bruce |last2=Harvey |first2=Richard P. |last3=Champe |first3=Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007|pages=332–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}</ref> [[File:Tevenphage.svg|thumb|[[Enterobakterijski fag T4]] je [[bakteriofag]]ni virus. Inficira svog domaćina, ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', ubrizgavanjem vlastite DNK kroz svoj rep, kojim se pričvršćuje za površinu bakterije.]] === Virusi === {{main|Virus|Bakteriofag}} [[Virusi]] su obligatni [[intracelularni parazit]]i, karakterizirani izuzetno ograničenom biološkom funkcijom, do te mjere da, iako su očigledno sposobni zaraziti sve ostale organizme, od bakterija i [[archaea|arheja]] do životinja, biljaka i gljiva, nije jasno mogu li se sami opisati kao živi organizmi. Mogu biti [[Orthornavirae|RNK]] ili [[DNK-virus|DNK virusi]] koji se sastoje od jednostrukog ili dvostrukog lanca [[Nukleinska kiselina|genetskog materijala]] ([[RNK]] ili [[DNK]], respektivno), prekrivenog [[protein]]skim omotačem, a ponekad i [[lipid]]nom ovojnicom. Stoga im nedostaju svi uobičajeni mehanizmi [[ćelija (biologija)|ćelije]], poput [[enzim]]a, te se u potpunosti oslanjaju na sposobnost ćelije-domaćina da replicira DNK i sintetizira proteine. Većina virusa su [[bakteriofag]]i, koji inficiraju bakterije.<ref name=Koonin2006>{{cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Senkevich |first2=T. G. |author3=Dolja, V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author-link1=Mya Breitbart |author1=Breitbart, M. |author2=Rohwer, F. |title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus? |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=6 |pages=278–284 |year=2005 |pmid=15936660 |doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref><ref name="Lawrence">{{cite journal|author1=Lawrence, C. M. |author2=Menon, S. |author3=Eilers, B. J. |display-authors=etal |title=Structural and functional studies of archaeal viruses |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=284 |issue=19 |pages=12599–603 |year=2009 |pmid=19158076 |doi=10.1074/jbc.R800078200 |pmc=2675988|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards |first1=R. A. |last2=Rohwer |first2=F. |url=https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003133000/https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Viral metagenomics |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3 |issue=6 |pages=504–510 |year=2005 |pmid=15886693 |doi=10.1038/nrmicro1163|s2cid=8059643 }}</ref> == Evolucijska ekologija == [[File:Tyrannosaurus with infection.jpg|thumb|Restauracija ''[[Tyrannosaurus]]a'' s rupama koje je možda prouzrokovao parazit sličan ''[[Trichomonas]]u'']] {{further|Evolucijska ekologija}} Parazitizam je glavni aspekt evolucijske ekologije; na primjer, gotovo sve slobodnoživeće životinje domaćini su barem jednoj vrsti parazita. Kičmenjaci, najbolje proučena skupina, domaćini su između 75.000 i 300.000 vrsta helminta i nebrojenog broja parazitskih mikroorganizama. U prosjeku, jedna vrsta sisara domaćin je za četiri vrste [[nematoda|valjkastih crva]], dvije vrste [[trematoda|metilja]] i dvije [[trakavice|trakavica]].<ref name="Dobson2008">{{cite journal |last1=Dobson |first1=A. |last2=Lafferty |first2=K. D. |last3=Kuris |first3=A. M. |last4=Hechinger |first4=R. F. |last5=Jetz |first5=W. |title=Homage to Linnaeus: How many parasites? How many hosts? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=Supplement 1 |date=2008 |doi=10.1073/pnas.0803232105 |pmid=18695218 |pages=11482–11489|pmc=2556407 |bibcode=2008PNAS..10511482D |doi-access=free }}</ref> Ljudi imaju 342 vrste helmintskih parazita i 70 vrsta protozojskih parazita.<ref name="Sukhdeo2012"/> Oko tri četvrtine karika u [[lanac ishrane|lancima ishrane]] uključuje parazite, koji su važni u regulaciji broja domaćina. Smatra se da je oko 40 posto opisanih vrsta parazitsko.<ref name="Dobson2008"/> === Fosilni zapis === {{further|Paleoparazitologija}} Parazitizam je teško dokazati na osnovu [[fosil|fosilnih zapisa]], ali rupe u [[donja vilica|donjim vilicama]] nekoliko primjeraka ''[[Tyrannosaurus]]a'' možda su uzrokovane parazitima sličnim ''[[Trichomonas]]u''.<ref>{{cite journal |volume=4 |issue=9 |article-number=e7288 |last=Wolff |first=Ewan D. S. |author2=Salisbury, Steven W. |author3=Horner, John R. |author4=Varrichio, David J. |title=Common Avian Infection Plagued the Tyrant Dinosaurs |journal=PLOS ONE |year=2009 |pmid=19789646 |pmc=2748709 |doi=10.1371/journal.pone.0007288|bibcode=2009PLoSO...4.7288W |doi-access=free }}</ref> ''[[Saurophthirus]]'', [[buha]] iz rane krede, parazitirala je na [[pterosauri]]ma.<ref>Ponomarenko, A.G. (1976) A new insect from the Cretaceous of Transbaikalia, a possible parasite of pterosaurians. ''Paleontological Journal'' 10(3):339-343 (English) / ''Paleontologicheskii Zhurnal'' 1976(3):102-106 (Russian)</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yanjie|last2=Shih|first2=Chungkun|last3=Rasnitsyn|first3=Alexandr|last4=Ren|first4=Dong|last5=Gao|first5=Taiping|date=2020|title=A new flea from the Early Cretaceous of China|url=https://www.app.pan.pl/article/item/app006802019.html|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=65|doi=10.4202/app.00680.2019|doi-access=free|archive-date=25 February 2020|access-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225040619/http://app.pan.pl/article/item/app006802019.html|url-status=live}}</ref> Jaja [[nematoda|valjkastih crva]] i ono što su vjerojatno [[cista (medicina)|ciste]] koje su stvorili pripadnici [[Protozoa]] pronađeni su u [[koprolit]]u kasnotrijaskog [[Phytosauria|fitosaura]]. Taj rijetki fosil na [[Tajland]]u pruža informacije o ekologiji prethistorijskih parazita.<ref>{{cite journal|author=Thanit Nonsrirach|author2=Serge Morand|author3=Alexis Ribas|author4=Sita Manitkoon|author5=Komsorn Lauprasert|author6=Julien Claude|date=9 August 2023|title=First discovery of parasite eggs in a vertebrate coprolite of the Late Triassic in Thailand|journal=PLOS ONE|volume=18 |issue=8 |article-number=e0287891 |doi=10.1371/journal.pone.0287891|pmid=37556448|pmc=10411797 |bibcode=2023PLoSO..1887891N |doi-access=free }}</ref> === Koevolucija === {{further|Koevolucija domaćina i parazita}} Kako se domaćini i paraziti razvijaju zajedno, njihovi odnosi se često mijenjaju. Kada je parazit u isključivom odnosu s domaćinom, selekcija čini da odnos postane benigniji, čak i mutualistički, jer se parazit može reproducirati duže ako njegov domaćin duže živi.<ref name=Rook2007/> Međutim, u slučajevima gdje se paraziti takmiče, selekcija favorizira parazita koji se najbrže razmnožava, što dovodi do povećane virulencije. U [[Koevolucija domaćina i parazita|koevoluciji domaćina i parazita]] stoga postoje različite mogućnosti.<ref name=MasseyBuckling2004/> [[Evolucijska epidemiologija]] analizira kako se paraziti šire i evoluiraju, dok [[Evolucijska medicina|darvinistička medicina]] primjenjuje slično evolucijsko razmišljanje na neparazitske bolesti poput [[Rak (medicina)|rak]]a i [[Autoimune bolesti|autoimunih stanja]].<ref name="Ewald1994">{{cite book |last=Ewald |first=Paul W. |title=Evolution of Infectious Disease |url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal|url-access=registration |year=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534519-3 |page=8}}</ref> ==== Dugoročna partnerstva u korist mutualizma ==== [[File:Wolbachia.png|thumb|left|Bakterija ''[[Wolbachia]]'' unutar ćelije insekta]] Dugoročna partnerstva mogu dovesti do relativno stabilnog odnosa koji teži [[komensalizam|komensalizmu]] ili [[mutualizam|mutualizmu]], jer, pod jednakim uvjetima, u evolucijskom je interesu parazita da njegov domaćin napreduje. Parazit se može razviti tako da postane manje štetan za svog domaćina ili se domaćin može razviti tako da se nosi s neizbježnim prisustvom parazita - do te mjere da odsustvo parazita stvara štetu domaćinu. Na primjer, iako su životinje parazitirane [[parazitski crv|crvima]] često očito nezdrave, takve infekcije mogu također smanjiti prevalenciju i učinke [[Autoimunost|autoimunih poremećaja]] kod životinjskih domaćina i ljudi.<ref name=Rook2007>{{cite journal |last=Rook |first=G. A. |url=https://www.academia.edu/580118 |title=The hygiene hypothesis and the increasing prevalence of chronic inflammatory disorders |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |year=2007 |volume=101 |issue=11 |pages=1072–1074 |pmid=17619029 |doi=10.1016/j.trstmh.2007.05.014 |archive-date=26 March 2023 |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032901/https://www.academia.edu/580118 |url-status=live }}</ref> U ekstremnijem primjeru, neki [[valjkasti crvi]] ne mogu se razmnožavati, pa čak ni preživjeti, bez infekcije bakterijom iz roda ''[[Wolbachia]]''.<ref>{{cite journal |last1=Hoerauf |first1=Achim |last2=Mand |first2=Sabine |last3=Fischer |first3=Kerstin |last4=Kruppa |first4=Thomas |last5=Marfo-Debrekyei |first5=Yeboah |last6=Debrah |first6=Alexander Yaw |last7=Pfarr |first7=Kenneth M. |last8=Adjei |first8=Ohene |last9=Büttner |first9=Dietrich W. |display-authors=3 |title=Doxycycline as a novel strategy against bancroftian filariasis?depletion of Wolbachia endosymbionts from Wuchereria bancrofti and stop of microfilaria production |journal=Medical Microbiology and Immunology |volume=192 |issue=4 |date=1 November 2003 |doi=10.1007/s00430-002-0174-6 |pages=211–216}}</ref> [[Lynn Margulis]] i drugi su tvrdili, slijedeći djelo [[Petar Kropotkin|Petra Kropotkina]] iz 1902. godine pod nazivom ''[[Mutual Aid: A Factor of Evolution|Uzajamna pomoć: Faktor evolucije]]'', da prirodna selekcija pokreće odnose od parazitizma do mutualizma kada su resursi ograničeni. Ovaj proces je možda bio uključen u [[simbiogeneza|simbiogenezu]] koja je formirala [[eukariot]]e iz unutarćelijskog odnosa između [[arheja]] i bakterija, iako slijed događaja ostaje većinom nedefiniran.<ref>{{cite book |last1=Margulis |first1=Lynn |author1-link=Lynn Margulis |last2=Sagan |first2=Dorion |author2-link=Dorion Sagan |last3=Eldredge |first3=Niles |author3-link=Niles Eldredge |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=4IIpAQAAMAAJ |title=What Is Life? |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81087-4}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sarkar |first1=Sahotra |last2=Plutynski |first2=Anya |title=A Companion to the Philosophy of Biology |url=https://books.google.com/books?id=iN7UYNjbxsYC&pg=PA358 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69584-5 |page=358}}</ref> ==== Konkurencija u korist virulencije ==== Može se očekivati ​​da će konkurencija između parazita, putem [[prirodna selekcija|prirodne selekcije]], favorizirati one koji se brže razmnožavaju i koji su samim tim [[virulencija|virulentniji]].<ref name=MasseyBuckling2004>{{cite journal |last1=Massey |first1=R. C. |last2=Buckling |first2=A. |last3=ffrench-Constant |first3=R.|author1-link=Ruth Massey |title=Interference competition and parasite virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=271 |issue=1541 |year=2004 |pages=785–788 |doi=10.1098/rspb.2004.2676 |pmc=1691666 |pmid=15255095 |bibcode=2004PBioS.271..785M }}</ref><ref name=Rigaud2010>{{cite journal |last1=Rigaud |first1=T. |last2=Perrot-Minnot |first2=M.-J. |last3=Brown |first3=M. J. F. |title=Parasite and host assemblages: embracing the reality will improve our knowledge of parasite transmission and virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=277 |issue=1701 |year=2010 |pages=3693–3702 |doi=10.1098/rspb.2010.1163|pmid=20667874 |pmc=2992712 }}</ref> [[File:Pink Flamingos with Duck - Camargue, France - April 2007 (cropped).jpg|thumb|Biolozi su dugo sumnjali na [[kospecijacija|kospecijaciju]] [[flamingo|flaminga]] i [[patka|pataka]] s njihovim parazitskim [[vaš|ušima]], koje su slične kod obje te porodice. Kospecijacija se zaista dogodila, ali je dovela do flaminga i [[gnjurac]]a, s kasnijom [[promjena domaćina|promjenom domaćina]] s flaminga na patke.]] Među konkurentnim parazitskim bakterijama koje ubijaju insekte iz rodova ''[[Photorhabdus]]'' i ''[[Xenorhabdus]]'', virulencija je zavisila od relativne jačine antimikrobnih [[toksin]]a ([[bakteriocin]]a) koje dva uključena soja stvaraju. Kada je samo jedna bakterija mogla ubiti drugu, drugi soj bi bio isključen iz konkurencije. Međutim, kada su [[gusjenice]] bile zaražene bakterijama od kojih su obje imale toksine sposobne za ubijanje drugog soja, ni jedan soj nije bio isključen, a njihova virulencija je bila manja nego kada je insekt bio zaražen samo jednim sojem.<ref name=MasseyBuckling2004/> ==== Kospecijacija ==== A parasite sometimes undergoes [[cospeciation]] with its host, resulting in the pattern described in [[Fahrenholz's rule]], that the phylogenies of the host and parasite come to mirror each other.<ref name=Page>{{cite book |last=Page |first=Roderic D. M. |publisher=John Wiley |date=27 January 2006 |isbn=978-0-470-01617-6 |doi=10.1038/npg.els.0004124|title=Encyclopedia of Life Sciences |chapter=Cospeciation }}</ref> An example is between the [[simian foamy virus]] (SFV) and its primate hosts. The phylogenies of SFV polymerase and the mitochondrial [[cytochrome c oxidase subunit II]] from African and Asian primates were found to be closely congruent in branching order and divergence times, implying that the simian foamy viruses cospeciated with Old World primates for at least 30&nbsp;million years.<ref name="SwitzerSalemi2005">{{cite journal |last1=Switzer |first1=William M. |last2=Salemi |first2=Marco |last3=Shanmugam |first3=Vedapuri |last4=Gao |first4=Feng |last5=Cong |first5=Mian-er |last6=Kuiken |first6=Carla |last7=Bhullar |first7=Vinod |last8=Beer |first8=Brigitte E. |last9=Vallet |first9=Dominique |last10=Gautier-Hion |first10=Annie |last11=Tooze |first11=Zena |last12=Villinger |first12=Francois |last13=Holmes |first13=Edward C. |last14=Heneine |first14=Walid |display-authors=3 |title=Ancient co-speciation of simian foamy viruses and primates |journal=Nature |volume=434 |issue=7031 |year=2005 |pages=376–380 |doi=10.1038/nature03341 |pmid=15772660 |bibcode=2005Natur.434..376S |s2cid=4326578 |url=https://zenodo.org/record/1233279 |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107064156/https://zenodo.org/record/1233279 |url-status=live }}</ref> The presumption of a shared evolutionary history between parasites and hosts can help elucidate how host taxa are related. For instance, there has been a dispute about whether [[Phoenicopteriformes|flamingos]] are more closely related to [[Ciconiiformes|storks]] or [[Anseriformes|ducks]]. The fact that flamingos share parasites with ducks and geese was initially taken as evidence that these groups were more closely related to each other than either is to storks. However, evolutionary events such as the duplication, or the extinction of parasite species (without similar events on the host phylogeny) often erode similarities between host and parasite phylogenies. In the case of flamingos, they have similar lice to those of [[grebe]]s. Flamingos and grebes do have a common ancestor, implying cospeciation of birds and lice in these groups. Flamingo lice then [[host switch|switched hosts]] to ducks, creating the situation which had confused biologists.<ref name=JohnsonKennedy2006>{{cite journal|last1=Johnson|first1=K. P.|last2=Kennedy|first2=M.|last3=McCracken|first3=K. G|title=Reinterpreting the origins of flamingo lice: cospeciation or host-switching?|journal=Biology Letters|volume=2|issue=2|year=2006|pages=275–278|doi=10.1098/rsbl.2005.0427|pmc=1618896|pmid=17148381}}</ref> [[File:Toxoplasma gondii (2).jpg|thumb|The protozoan ''[[Toxoplasma gondii]]'' facilitates its transmission by [[Behavior-altering parasites|inducing behavioral changes]] in rats through infection of neurons in their [[central nervous system]].]] Parasites infect [[sympatry|sympatric]] hosts (those within their same geographical area) more effectively, as has been shown with [[Digenea|digenetic trematodes]] infecting lake snails.<ref name="Lively00"/> This is in line with the [[Red Queen hypothesis]], which states that interactions between species lead to constant natural selection for coadaptation. Parasites track the locally common hosts' phenotypes, so the parasites are less infective to [[allopatric speciation|allopatric]] hosts, those from different geographical regions.<ref name="Lively00">{{cite journal |last1=Lively |first1=C. M. |last2=Dybdahl |first2=M. F. |url=https://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131917/http://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-date=7 June 2016 |url-status=live |title=Parasite adaptation to locally common host genotypes |journal=Nature |volume=405 |issue=6787 |pages=679–81 |year=2000 |pmid=10864323 |doi=10.1038/35015069 |bibcode=2000Natur.405..679L |s2cid=4387547 }}</ref> === Modificiranje ponašanja domaćina === {{further|Neuroparazit}} <!-- [[File:Reclinervellus nielseni.jpg|thumb|left|Larva ''[[Reclinervellus nielseni]]'' parazitira na vrsti ''[[Cyclosa argenteoalba]]'', Japan]]--> Neki paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje domaćina]] kako bi povećali svoj prijenos s jednog na drugog, često između predatora i plijena ([[neuroparazit|parazit povećava trofički prijenos]]). Na primjer, u [[Kalifornijska obalna slana močvara|kalifornijskoj obalnoj slanoj močvari]], metilj ''[[Euhaplorchis californiensis]]'' smanjuje sposobnost svog ribljeg domaćina da izbjegne predatore.<ref>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Morris |first2=A. K. |year=1996 |url=http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123301/http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-date=3 March 2019 |url-status=live |title=Altered behavior of parasitized killifish increases susceptibility to predation by bird final hosts |journal=Ecology |volume=77 |issue=5 |pages=1390–1397 |doi=10.2307/2265536 |jstor=2265536 |bibcode=1996Ecol...77.1390L }}</ref> On sazrijeva u tijelima [[čaplja|čaplji]], koje se češće hrane zaraženim u odnosu na nezaražene ribe. Drugi primjer je protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'', parazit koji sazrijeva u [[Felis silvestris catus|mačkama]], ali ga mogu nositi mnogi drugi [[sisari]]. Nezaraženi [[Rattus rattus|pacovi]] izbjegavaju miris mačke, ali pacove zaražene sa ''T. gondii'' taj miris privlači, što može povećati prijenos na mačjeg domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Berdoy |first1=M. |last2=Webster |first2=J. P. |last3=Macdonald |first3=D. W. |title=Fatal attraction in rats infected with ''Toxoplasma gondii'' |journal=Proc. Biol. Sci. |volume=267 |issue=1452 |pages=1591–4 |year=2000 |pmid=11007336 |pmc=1690701 |doi=10.1098/rspb.2000.1182 }}</ref> Parazit malarije mijenja miris kože svojih ljudskih domaćina, privlačeći komarce na njih i time poboljšavajući šansu za prijenos parazita.<ref name="de Boer2017"/> Pauk ''[[Cyclosa argenteoalba]]'' često ima pričvršćene larve parazitoidnih osa koje mijenjaju njihovo ponašanje izgradnje paučine. Umjesto da stvaraju svoje normalne ljepljive paučine spiralnog oblika, oni, uz prisustvo parazita, počinju praviti pojednostavljene varijante. To izmijenjeno ponašanje trajalo je duže i bilo je izraženije što su paraziti duže bili ostavljeni na paucima.<ref>{{cite journal |last=Takasuka |first=Keizo |date=16 September 2019 |title=Evaluation of manipulative effects by an ichneumonid spider-ectoparasitoid larva upon an orb-weaving spider host (Araneidae: Cyclosa argenteoalba) by means of surgical removal and transplantation |journal=The Journal of Arachnology |volume=47 |issue=2 |page=181 |doi=10.1636/joa-s-18-082|s2cid=202579182 |issn=0161-8202}}</ref> [[File:Bed bug, Cimex lectularius.jpg|thumb|Gubitak osobine: stjenica ''[[Cimex lectularius]]'' ne leti, kao i mnogi insekti-ektoparaziti.]] === Gubitak osobina === Paraziti mogu iskoristiti svoje domaćine za obavljanje niza funkcija koje bi inače morali sami vršiti. Paraziti koji izgube te funkcije tada imaju selektivnu prednost, jer mogu preusmjeriti resurse na reprodukciju. Mnogi insekti-ektoparaziti, uključujući [[Cimex|stjenice]], [[Polyctenidae]], [[vaš|uši]] i [[buhe]], izgubili su sposobnost letenja, oslanjajući se umjesto toga na svoje domaćine za prijenos.<ref>{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title=On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight |url=https://books.google.com/books?id=H6xUCgAAQBAJ&pg=PT119 |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999679-7 |page=119}}</ref> Gubitak osobina općenito je široko rasprostranjen među parazitima.<ref>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |url=http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |title=Evolution of parasite life history traits: myths and reality |journal=Parasitology Today |date=September 1995 |volume=11 |issue=9 |pages=342–345 |pmid=15275316 |doi=10.1016/0169-4758(95)80187-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216194337/http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |archive-date=16 February 2012 }}</ref> Ekstreman primjer je [[Myxosporea|miksospora]] ''[[Henneguya zschokkei]]'', ektoparazit riba i jedina životinja za koju se zna da je izgubila sposobnost [[aerobna respiracija|aerobne respiracije]]: njene ćelije nemaju [[mitohondrije]].<ref name="PNAS">{{Cite journal |last1=Yahalom |first1=Dayana |last2=Atkinson |first2=Stephen D.|last3=Neuhof |first3=Moran |last4=Chang |first4=E. Sally |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=Cartwright |first6=Paulyn |last7=Bartholomew |first7=Jerri L. |last8=Huchon |first8=Dorothée |date=19 February 2020 |title=A cnidarian parasite of salmon (Myxozoa: Henneguya) lacks a mitochondrial genome |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117 |issue=10 |pages=5358–5363 |doi=10.1073/pnas.1909907117 |pmid=32094163|pmc=7071853 |bibcode=2020PNAS..117.5358Y |doi-access=free }}</ref> === Odbrane domaćina === Hosts have evolved a variety of defensive measures against their parasites, including physical barriers like the skin of vertebrates,<ref name=Colorado/> the immune system of mammals,<ref name=Maizels2009/> insects actively removing parasites,<ref name=Jeanne1979/> and defensive chemicals in plants.<ref name=Runyon2010/> The evolutionary biologist [[W. D. Hamilton]] suggested that [[sexual reproduction]] could have evolved to help to defeat multiple parasites by enabling [[genetic recombination]], the shuffling of genes to create varied combinations. Hamilton showed by mathematical modelling that sexual reproduction would be evolutionarily stable in different situations, and that the theory's predictions matched the actual ecology of sexual reproduction.<ref name="Hamilton1990">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=W. D. |author1-link=W. D. Hamilton|last2=Axelrod |first2=R. |last3=Tanese |first3=R. |title=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review). |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=87 |issue=9 |date=May 1990 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |pmid=2185476 |pmc=53943 |pages=3566–3573 |bibcode=1990PNAS...87.3566H |doi-access=free }}</ref><ref name="EbertHamilton1996">{{cite journal |last1=Ebert |first1=Dieter |last2=Hamilton |first2=William D. |author2-link=W. D. Hamilton |title=Sex against virulence: the coevolution of parasitic diseases |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=11 |issue=2 |year=1996 |doi=10.1016/0169-5347(96)81047-0 |pmid=21237766 |pages=79–82|bibcode=1996TEcoE..11...79E }}</ref> However, there may be a trade-off between [[immunocompetence]] and breeding male vertebrate hosts' [[secondary sex characteristic]]s, such as the plumage of [[peacock]]s and the manes of [[lion]]s. This is because the male hormone [[testosterone]] encourages the growth of secondary sex characteristics, favouring such males in [[sexual selection]], at the price of reducing their immune defences.<ref name="FolstadKarter1992">{{cite journal |last1=Folstad |first1=Ivar |last2=Karter |first2=Andrew John |url=https://www.academia.edu/17248251 |title=Parasites, Bright Males, and the Immunocompetence Handicap |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=3 |year=1992 |pages=603–622 |doi=10.1086/285346 |bibcode=1992ANat..139..603F |s2cid=85266542 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kičmenjaci ==== [[File:Short Horned Lizard (4457945238).jpg|thumb|left|Suha [[koža]] kičmenjaka kao što je ''[[Phrynosoma hernandesi]]'' sprječava ulazak brojnih parazita.]] Fizička barijera u obliku čvrste, često suhe i vodootporne [[koža|kože]] gmizavaca, ptica i sisara sprječava ulazak mikroorganizama u tijelo. [[Ljudska koža]] također luči [[Lojne žlezde|sebum]], koji je toksičan za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado>{{cite web |title=Host–Parasite Interactions Innate Defenses of the Host |publisher=University of Colorado |url=http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |access-date=7 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000852/http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref> S druge strane, veći paraziti poput [[trematoda]] detektuju hemikalije koje koža stvara kako bi locirali svoje domaćine kada uđu u vodu. [[Pljuvačka]] i [[suze]] kičmenjaka sadrže [[lizozim]], enzim koji razgrađuje [[Bakterijska ćelijska struktura|ćelijske zidove]] invazivnih bakterija.<ref name=Colorado/> Ukoliko organizam prođe kroz usta, sljedeća linija odbrane je [[želudac]] sa svojom [[Hlorovodonična kiselina|hlorovodoničnom kiselinom]], toksičnom za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado/> Neki crijevni paraziti imaju debeo i čvrst vanjski omotač koji se sporo ili uopće ne probavlja, što omogućava parazitu da živi prođe kroz želudac, nakon čega ulazi u crijevo i započinju sljedeću fazu svog života. Kada uđu u tijelo, paraziti moraju savladati [[elektroforeza serumskih proteina|serumske proteine]] ​​[[imuni sistem|imunološkog sistema]] i [[Receptor prepoznavanja uzorka|receptore prepoznavanja uzorka]], unutarćelijske i ćelijske, koji aktiviraju [[limfocit]]e adaptivnog imunološkog sistema, kao što su [[T-ćelije]] i [[B-ćelije]], koje stvaraju antitijela. Oni imaju receptore koji prepoznaju parazite.<ref name=Maizels2009>{{cite journal |last=Maizels |first=R. M. |title=Parasite immunomodulation and polymorphisms of the immune system |journal=J. Biol. |year=2009 |volume=8 |issue=7 |page=62 |pmid=19664200 |pmc=2736671 |doi=10.1186/jbiol166 |doi-access=free }}</ref> ==== Insekti ==== [[File:Leaf Spot on Oak in Gunnersbury Triangle.jpg|thumb|[[Pjegavost lišća]] na [[hrast]]u. Širenje parazitske gljivice ograničeno je odbrambenim hemikalijama koje drvo stvara, što rezultira kružnim mrljama oštećenog tkiva.]] Insekti često prilagođavaju svoja gnijezda tako da smanje parazitizam. Na primjer, jedan od ključnih razloga zašto osa ''[[Polistes canadensis]]'' gradi gnijezda na više [[saće|saća]], umjesto da gradi jedno saće kao većina ostalih pripadnika svog roda, jeste izbjegavanje zaraze [[Tineidae|tineidskim moljcima]]. Moljac polaže jaja unutar gnijezda osa, a zatim se iz tih jaja izlegu larve koje se mogu ukopavati od ćelije do ćelije i loviti kukuljice osa. Odrasle ose pokušavaju ukloniti i ubiti jaja i larve moljaca žvakanjem rubova ćelija, premazujući ćelije oralnim sekretom koji gnijezdu daje tamnosmeđi izgled.<ref name=Jeanne1979>{{cite journal |last=Jeanne |first=Robert L. |year=1979 |url=https://www.researchgate.net/publication/226226828 |title=Construction and Utilization of Multiple Combs in Polistes canadensis in Relation to the Biology of a Predaceous Moth |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=4 |issue=3|pages=293–310 |doi=10.1007/bf00297649|bibcode=1979BEcoS...4..293J |s2cid=36132488 }}</ref> ==== Biljke ==== Biljke reaguju na napad parazita nizom hemijskih odbrana, kao što je [[polifenol oksidaza]], pod kontrolom signalnih puteva neosjetljivih na [[jasmonska kiselina|jasmonsku kiselinu]] (JA) i [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]] (SA).<ref name=Runyon2010>{{cite journal |last=Runyon |first=J. B. |author2=Mescher, M. C. |author3=De Moraes, C. M. |title=Plant defenses against parasitic plants show similarities to those induced by herbivores and pathogens |journal=Plant Signal Behav |volume=5 |issue=8 |pages=929–31 |year=2010 |pmid=20495380 |pmc=3115164 |doi=10.4161/psb.5.8.11772|bibcode=2010PlSiB...5..929R }}</ref><ref name=Thaler2002>{{cite journal |last1=Thaler |first1=Jennifer S. |last2=Karban |first2=Richard |last3=Ullman |first3=Diane E. |last4=Boege |first4=Karina |last5=Bostock |first5=Richard M. |url=https://www.researchgate.net/publication/226325654 |title=Cross-talk between jasmonate and salicylate plant defense pathways: effects on several plant parasites |journal=Oecologia |volume=131 |issue=2 |year=2002 |doi=10.1007/s00442-002-0885-9 |pmid=28547690 |pages=227–235|bibcode=2002Oecol.131..227T |s2cid=25912204 }}</ref> Različiti biohemijski putevi se aktiviraju različitim napadima, a ta dva puta mogu međusobno reagovati pozitivno ili negativno. Općenito, biljke mogu pokrenuti specifičan ili nespecifičan odgovor.<ref name=Thaler2002/><ref name="Frank_2000">{{cite journal |last=Frank |first=S. A. |url=https://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20010614080530/http://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-date=14 June 2001 |url-status=live |title=Specific and non-specific defense against parasitic attack |journal=J. Theor. Biol. |volume=202 |issue=4 |pages=283–304 |year=2000 |pmid=10666361 |doi=10.1006/jtbi.1999.1054|bibcode=2000JThBi.202..283F |citeseerx=10.1.1.212.7024 }}</ref> Specifični odgovori uključuju prepoznavanje parazita od strane ćelijskih receptora biljke, što dovodi do snažnog, ali lokaliziranog odgovora: odbrambene hemikalije se proizvode oko područja gdje je parazit otkriven, sprječavajući njegovo širenje i izbjegavajući rasipanje odbrambene proizvodnje tamo gdje nije potrebna.<ref name="Frank_2000"/> Nespecifični odbrambeni odgovori su sistemski, što znači da odgovori nisu ograničeni na jedno područje biljke, već se šire po cijeloj biljci, što ih čini energetski zahtjevnim. Oni su efikasni protiv širokog spektra parazita.<ref name="Frank_2000"/> Kada su oštećeni, npr. zbog [[gusjenica]] [[leptir]]a, listovi biljaka, kao u slučaju [[kukuruz]]a i [[pamuk]]a, oslobađaju povećane količine isparljivih hemikalija poput [[terpen]]a, koji signaliziraju da je biljka napadnuta. Jedan od efekata ovoga je privlačenje parazitoidnih osa, koje zauzvrat napadaju gusjenice.<ref name="Paré Tumlinson pp. 325–332">{{cite journal |last1=Paré |first1=Paul W. |last2=Tumlinson |first2=James H. |title=Plant Volatiles as a Defense against Insect Herbivores |journal=Plant Physiology |volume=121 |issue=2 |date=1 October 1999|doi=10.1104/pp.121.2.325 |pmid=10517823 |pages=325–332|pmc=1539229 }}</ref> {{anchor|Ecology|Evolution}} == Biologija i očuvanje == === Ekologija i parazitologija === [[File:Condor in flight.JPG|thumb|upright|Spašavanje [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] od izumiranja bio je uspješan i skup projekat, ali njegov ektoparazit, uš ''[[Colpocephalum californici]]'', je izumrla.]] Parazitizam i evoluciju parazita su do 21. vijeka proučavali [[parazitologija|parazitolozi]], u nauci kojom je dominirala medicina, a ne [[ekologija|ekolozi]] ili [[evolucijska biologija|evolucijski biolozi]]. Iako su interakcije parazita i domaćina bile očito ekološke i značajne za evoluciju, historija parazitologije prouzrokovala je ono što je evolucijski ekolog Robert Poulin nazvao "preuzimanjem parazitizma od strane parazitologa", zbog čega su ekolozi ignorirali to područje. To je po njegovom mišljenju bila "nesreća", jer su paraziti "sveprisutni agenti prirodne selekcije" i značajna snaga u evoluciji i ekologiji.{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Po njegovom mišljenju, dugogodišnja podjela između nauka ograničila je razmjenu ideja, s odvojenim konferencijama i odvojenim časopisima. U tehničkim jezicima ekologije i parazitologije ponekad su se javljala različita značenja za iste riječi. Postojale su i filozofske razlike: Poulin primjećuje da su, pod utjecajem medicine, "mnogi parazitolozi prihvatili da evolucija dovodi do smanjenja virulencije parazita, dok bi moderna evolucijska teorija predvidjela širi raspon ishoda".{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Njihovi složeni odnosi otežavaju precizno smještanje parazita unutar lanaca ishrane: trematoda s više domaćina za različite faze svog životnog ciklusa istovremeno bi zauzimala više pozicija u [[lanac ishrane|lancu ishrane]] i uspostavljala bi petlje protoka energije, što bi dovodilo do zabuna u analizi. Nadalje, budući da gotovo svaka životinja ima (više) parazita, paraziti bi prema tome zauzimali najviše nivoe svakog lanca ishrane.<ref name="Sukhdeo2012">{{cite journal |last=Sukhdeo |first=Michael V.K. |title=Where are the parasites in food webs? |journal=Parasites & Vectors |volume=5 |issue=1 |year=2012 |doi=10.1186/1756-3305-5-239 |pmid=23092160 |pmc=3523981 |article-number=239 |bibcode=2012PVec....5..239S |doi-access=free }}</ref> Paraziti mogu igrati ulogu u širenju stranih vrsta. Na primjer, invazivni rakovi vrste ''[[Carcinus maenas]]'' minimalno su pogođeni domaćim [[trematoda]]ma na istočnoj obali Atlantika. To im pomaže da nadmaše domaće rakove poput vrsta ''[[Cancer irroratus]]'' i ''[[Cancer borealis]]''.<ref>{{cite journal |last1=Blakeslee |first1=April M. H. |last2=Keogh |first2=Carolyn L. |last3=Fowler |first3=Amy E. |last4=Griffen |first4=Blaine D. |last5=Todd |first5=Peter Alan |title=Assessing the Effects of Trematode Infection on Invasive Green Crabs in Eastern North America |journal=PLOS ONE |date=1 June 2015 |volume=10 |issue=6 |article-number=e0128674 |doi=10.1371/journal.pone.0128674|pmid=26030816 |pmc=4451766 |bibcode=2015PLoSO..1028674B |doi-access=free }} {{open access}}</ref> Ekološka parazitologija može biti važna za pokušaje kontrole, kao što je to bio slučaj tokom [[Iskorenjivanje drakunkulijaze|kampanje za iskorjenjivanje gvinejskog crva]]. Iako je parazit iskorijenjen u svim zemljama osim četiri, crv je počeo koristiti žabe kao posrednog domaćina prije nego što je prešao na pse, učinivši kontrolu težom nego što bi bila da su ti odnosi prvobitno bili bolje shvaćeni.<ref>{{cite journal |last=Eberhard |first=M. L. |title=Possible Role of Fish and Frogs as Paratenic Hosts of Dracunculus medinensis, Chad |volume=22 |issue=8 |pages=1428–1430 |date=August 2016 |journal=Emerging Infectious Diseases |doi=10.3201/eid2208.160043|pmid=27434418 |pmc=4982183 }}</ref> === Obrazloženje za očuvanje === {{further|Konzervacijska biologija parazita}} {{external media |width = 210px |float = right |headerimage= |video1 = [https://knowablemagazine.org/article/living-world/2018/why-you-should-care-about-parasites "Zašto vam treba biti stalo do parazita"], 14. decembar 2018., ''[[Knowable Magazine]]'' }} Iako se paraziti široko smatraju štetnima, iskorjenjivanje svih parazita ne bi bilo korisno. Oni čine najmanje polovinu biodiverziteta i obavljaju važne ekološke uloge. Bez parazita, organizmi bi mogli težiti [[bespolno razmnožavanje|bespolnom razmnožavanju]], smanjujući raznolikost osobina čiji je uzrok [[spolno razmnožavanje]].<ref name="Holt2010">{{cite journal |last=Holt |first=R. D. |url=https://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908060622/http://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-date=8 September 2015 |url-status=live |title=IJEE Soapbox: World free of parasites and vectors: Would it be heaven, or would it be hell? |journal=Israel Journal of Ecology and Evolution |volume=56 |issue=3 |pages=239–250 |year=2010 |doi=10.1560/IJEE.56.3-4.239 |bibcode=2010IsJEE..56..239H }}</ref> Paraziti pružaju mogućnost prijenosa genetskog materijala među vrstama, olakšavajući evolucijske promjene.<ref name="Combes">{{cite book |last=Combes |first=Claude |title=The Art of being a Parasite |publisher=University of Chicago Press |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5}}</ref> Mnogim parazitima je potrebno više domaćina, i to iz nekoliko različitih vrsta, kako bi završili svoj životni ciklus i oslanjaju se na interakcije između predatora i plijena, ali i druge, kako bi prešli sa jednog domaćina na drugog. Prisustvo parazita stoga ukazuje na to da je ekosistem zdrav.<ref name="HudsonDobson2006">{{cite journal |last1=Hudson |first1=Peter J. |last2=Dobson |first2=Andrew P. |last3=Lafferty |first3=Kevin D. |url=http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |title=Is a healthy ecosystem one that is rich in parasites? |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=21 |issue=7 |year=2006 |pages=381–385 |doi=10.1016/j.tree.2006.04.007|pmid=16713014 |bibcode=2006TEcoE..21..381H |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810105426/http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |archive-date=10 August 2017 }}</ref> Ektoparazitska uš kalifornijskog kondora (''[[Colpocephalum californici]]'') postala je poznati problem u sferi očuvanja prirode. U Sjedinjenim Državama proveden je velik i skup program uzgoja [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] u zatočeništvu kako bi se ta vrsta spasila. Kalifornijski kondori su, međutim, bili domaćini uši koje su živjele samo na njima. Sve pronađene uši su "namjerno ubijene" tokom tog programa kako bi se kondori održali u najboljem mogućem zdravlju. Posljedica toga je bila da je jedna vrsta, kondor, spašena i vraćena u divljinu, dok je druga vrsta, parazit, izumrla.<ref name="Stringer2014">{{cite journal |last1=Stringer |first1=Andrew Paul |last2=Linklater |first2=Wayne |title=Everything in Moderation: Principles of Parasite Control for Wildlife Conservation |journal=BioScience |date=2014 |volume=64 |issue=10 |pages=932–937 |doi=10.1093/biosci/biu135 |doi-access=free }}</ref> Iako se paraziti često izostavljaju u prikazima [[prehrambena mreža|prehrambenih mreža]], oni obično zauzimaju vodeću poziciju. Paraziti mogu funkcionirati kao [[ključna vrsta|ključne vrste]], smanjujući dominaciju superiornijih konkurenata i omogućavajući koegzistenciju [[konkurencija (biologija)|konkurentnih vrsta]].<ref name="Sukhdeo2012"/><ref name="LaffertyAllesina2008">{{cite journal |last1=Lafferty |first1=Kevin D. |last2=Allesina |first2=Stefano |last3=Arim |first3=Matias |last4=Briggs |first4=Cherie J. |display-authors=etal |title=Parasites in food webs: the ultimate missing links |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=6|year=2008 |pages=533–546 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01174.x|pmid=18462196 |pmc=2408649 |bibcode=2008EcolL..11..533L }}</ref><ref name="Chase2013">{{cite journal |last1=Chase |first1=Jonathan |title=Parasites in Food Webs: Untangling the Entangled Bank |journal=PLOS Biology |volume=11 |issue=6 |year=2013 |article-number=e1001580 |doi=10.1371/journal.pbio.1001580|pmid=23776405 |pmc=3678997 |doi-access=free }}</ref> [[File:Aggregated distribution of parasites on hosts.svg|thumb|upright=1.35|Paraziti su [[agregirana distribucija|neravnomjerno raspoređeni]] među svojim domaćinima - većina domaćina nema parazite, a nekoliko domaćina udomljuje većinu populacije parazita. Ova distribucija otežava uzorkovanje i zahtijeva pažljivu upotrebu statistike.]] === Kvantitativna ekologija === {{further|Agregirana distribucija}} Jedna vrsta parazita obično ima agregiranu distribuciju među životinjama-domaćinima, što znači da većina domaćina nosi mali broj parazita, dok nekoliko domaćina nosi veliku većinu jedinki parazita. To predstavlja značajne probleme za istraživače ekologije parazita, jer čini [[parametrijska statistika|parametrijsku statistiku]], kakvu biolozi obično koriste, nevažećom. Nekoliko autora preporučuje [[transformacija podataka|logaritamsku transformaciju]] podataka prije primjene parametarskog testa ili upotrebu [[Neparametrijska statistika|neparametrijske statistike]], ali to može dovesti do daljnjih problema, pa se kvantitativna parazitologija zasniva na naprednijim biostatističkim metodama.<ref name="pmid10780537">{{cite journal |last1=Rózsa |first1=L. |last2=Reiczigel |first2=J. |last3=Majoros |first3=G. |url=http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |title=Quantifying parasites in samples of hosts |journal=J. Parasitol. |volume=86 |issue=2 |pages=228–32 |year=2000 |pmid=10780537 |doi =10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2 |s2cid=16228008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619111223/http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |archive-date=19 June 2018 }}</ref> == Historija == === Antika === {{further|Ljudski parazit}} [[Ljudski paraziti]], uključujući [[valjkasti crvi|valjkaste crve]], [[Dracunculus medinensis|gvinejskog crva]], [[Enterobius vermicularis|malu dječju glistu]] i [[pantljičare]], spominju se u egipatskim [[papirus]]ima od 3000. godine prije nove ere nadalje; [[Ebersov papirus]] opisuje [[ankilostoma|ankilostomu]]. U [[stara Grčka|staroj Grčkoj]], paraziti uključujući [[Taenia solium|svinjsku pantljičaru]] opisani su u [[Corpus Hippocraticum|Hipokratovom korpusu]], dok je komičar [[Aristofan]] nazivao pantljičare "gradom" (u smislu padavina). Rimski ljekari Celzo ​​i [[Galen]] zabilježili su okrugle gliste vrsta ''[[Ascaris lumbricoides]]'' i ''[[Enterobius vermicularis]]''.<ref name=Cox2004>{{cite journal |last=Cox |first=Francis E. G. |title=History of human parasitic diseases |journal=Infectious Disease Clinics of North America |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=173–174 |pmid=15145374 |doi=10.1016/j.idc.2004.01.001 }}</ref> === Srednji vijek === [[File:Francesco Redi Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi Plate 14.jpg|thumb|upright|Ploča iz ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (Zapažanja na živim životinjama pronađena unutar živih životinja), [[Francesco Redi]], 1684.]] U svom ''[[Kanon medicine|Kanonu medicine]]'', završenom 1025. godine, perzijski ljekar [[Ibn Sina]] zabilježio je ljudske i životinjske parazite, uključujući okrugle gliste, gliste za uši, gvinejskog crva i pantljičare.<ref name=Cox2004/> U svojoj knjizi iz 1397. godine, ''Traité de l'état, science et pratique de l'art de la Bergerie'' (Izvještaj o stanju, nauci i praksi umijeća pastirstva), {{ill|Jehan de Brie|fr|Jean de Brie}} je napisao prvi opis endoparazita trematoda, ovčijeg metilja ''[[Fasciola hepatica]]''.<ref name=ChengHistory/><ref>{{cite book |editor=Humphrey-Smith, Ian |title=Sept siècles de parasitologie en France |trans-title=The French School of Parasitology |language=fr |pages=26–29 |publisher=Société Française de Parasitologie |date=1993}}</ref> === Rano moderno doba === U [[Rani novi vijek|ranom modernom dobu]], knjiga [[Francesco Redi|Francesca Redija]] iz 1668. godine, ''Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti'' (''Iskustva generacije insekata''), eksplicitno je opisala ekto- i endoparazite, ilustriravši [[krpelj]]e, larve [[Cephenemyiinae|nosnih muha jelena]] i [[Fasciola hepatica|ovčjeg jetrenog metilja]].<ref name=Ioli1997>{{cite journal |last1=Ioli |first1=A. |last2=Petithory |first2=J. C. |last3=Theodorides |first3=J. |title=Francesco Redi and the birth of experimental parasitology|journal=Hist Sci Med |year=1997|volume=31 |issue=1 |pages=61–66 |pmid=11625103}}</ref> Redi je primijetio da se paraziti razvijaju iz jaja, što je u suprotnosti s teorijom [[spontana generacija|spontane generacije]].<ref name=Bush2001>{{cite book |last1=Bush |first1=A. O. |author2=Fernández, J. C. |author3=Esch, G. W. |author4=Seed, J. R. |title=Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 4] |isbn=978-0-521-66447-9 |url=https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 }}</ref> U svojoj knjizi iz 1684. godine, ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (''Zapažanja o živućim životinjama pronađenim u živućim životinjama''), Redi je opisao i ilustrirao preko 100 parazita, uključujući [[Ascaris lumbricoides|čovječju glistu]], koja uzrokuje [[askarijaza|askarijazu]].<ref name=Ioli1997/> Redi je prvi nazvao ciste ''[[Echinococcus granulosus]]'' koje se vide kod pasa i ovaca parazitskima; vijek kasnije, 1760. godine, [[Peter Simon Pallas]] je ispravno pretpostavio da su to larve pantljičara.<ref name=Cox2004/> [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. promatrao i ilustrirao protozoskog parazita vrste ''[[Giardia lamblia]]'' i povezao ga sa "vlastitom rijetkom stolicom". To je bio prvi protozoski parazit ljudi uočen pod mikroskopom.<ref name=Cox2004/> Nekoliko godina kasnije, italijanski biolozi [[Giovanni Cosimo Bonomo]] i [[Diacinto Cestoni]] opisali su [[šuga|šugu]] kao uzrokovanu parazitskom grinjom ''[[Sarcoptes scabiei]]'', učinivši je prvom bolešću čovjeka s poznatim mikroskopskim uzročnikom.<ref>{{cite web |url=http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |title=Acarus as the cause of scabies |publisher=University of Cagliari |access-date=11 April 2018 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703205914/http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm }}</ref> [[File:Ross, 20.Aug.1897.jpg|thumb|upright|[[Ronald Ross]] je 1902. dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] zato što je dokazao da komarci prenose [[Plasmodium|parazita malarije]]. Ova stranica bilježnice iz 1897. bilježi njegova prva zapažanja parazita kod komaraca.]] === Parazitologija === {{main|Parazitologija}} Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku pomoću preciznih zapažanja i eksperimenata mnogih istraživača i kliničara;<ref name=ChengHistory>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |year=1973 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-170750-7 |pages=120–134|quote=The 19th century might be thought of as the genesis of modern parasitology.}}</ref> termin je prvi put upotrijebljen 1870. godine.<ref>{{cite encyclopedia|title=Parasitology|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=13 April 2018|archive-date=23 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241023200535/https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|url-status=live}}</ref> James Annersley je 1828. opisao [[amebijaza|amebijazu]], protozoalne infekcije crijeva i jetre, iako sami patogen, ''[[Entamoeba histolytica]]'', nije otkriven sve do 1873. od strane Friedricha Löscha. [[James Paget]] je 1835. kod ljudi otkrio crijevnog valjkastog crva vrste ''[[Trichinella spiralis]]''. James McConnell je 1875. opisao ljudskog jetrenog metilja, ''[[Clonorchis sinensis]]''.<ref name=Cox2004/> [[Algernon Thomas]] i [[Rudolf Leuckart]] su između 1881. i 1883. eksperimentom nezavisno po prvi put otkrili životni ciklus ovčjeg jetrenog metilja.<ref name=ChengHistory/> [[Patrick Manson]] je 1877. otkrio životni ciklus [[filarioidea|filarija]] koje uzrokuju [[Limfatička filarijaza|elefantijazu]], pri čemu komarci služe kao prenosnici. Manson je dalje predvidio da parazit [[malarija|malarije]], ''[[Plasmodium]]'', ima komarca kao prenosnika i nagovorio [[Ronald Ross|Ronalda Rossa]] da istraži tu mogućnost. Ross je potvrdio to predviđanje između 1897. i 1898. godine. [[Giovanni Battista Grassi]] i drugi su istovremeno opisali faze životnog ciklusa parazita malarije kod komaraca roda ''[[Anopheles]]''. Ross je 1902. kontroverzno dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] za svoj rad, dok Grassi nije.<ref name=Cox2004/> [[David Bruce (mikrobiolog)|David Bruce]] je 1903. identificirao protozojskog parazita i [[Cece muva|ce-ce muhu]] kao prenosnika [[bolest spavanja|bolesti spavanja]].<ref>{{cite journal |last=Ellis |first=Harold |author-link=Harold Ellis (surgeon) |title=Sir David Bruce, a pioneer of tropical medicine |journal=British Journal of Hospital Medicine |volume=67 |issue=3 |page=158 |date=March 2006 |pmid=16562450 |doi=10.12968/hmed.2006.67.3.20624}}</ref> === Vakcina === {{further|Vakcina protiv malarije}} S obzirom na značaj [[malarija|malarije]], s oko 220 miliona slučajeva zaraze godišnje, učinjeni su mnogi pokušaji da se njen prijenos prekine. Isprobane su različite metode [[profilaksa malarije|profilakse malarije]], uključujući upotrebu [[antimalarik|antimalarijskih lijekova]] za uništavanje parazita u krvi, iskorjenjivanje komaraca-prenosnika bolesti [[insekticid|organohlorom i drugim insekticidima]], te razvoj [[vakcina protiv malarije|vakcine protiv malarije]]. Sve od toga se pokazalo problematičnim, s [[Otpornost na lijek|otpornošću na lijekove]], [[Otpornost na insekticid|otpornošću na insekticide]] među komarcima i ponovljenim neuspjehom vakcina usljed mutiranja parazita.<ref>{{cite web |title=Malaria and Malaria Vaccine Candidates |url=https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |publisher=The College of Physicians of Philadelphia |access-date=11 February 2018 |date=19 April 2017 |archive-date=12 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083219/https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |url-status=live }}</ref> Prva i od 2015. godine jedina licencirana vakcina za bilo koju parazitsku bolest ljudi je [[RTS,S]] za malariju ''[[Plasmodium falciparum]]''.<ref name=BBC2015>{{cite news |last=Walsh |first=Fergus |author-link=Fergus Walsh |date=24 July 2015 |title=Malaria vaccine gets 'green light' |url=https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |newspaper=[[BBC]] |access-date=25 July 2015 |archive-date=5 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605015223/https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |url-status=live }}</ref> === Biološko suzbijanje štetočina === {{further|Biološko suzbijanje štetočina}} [[File:Encarsia formosa, an endoparasitic wasp, is used for whitefly control.jpg|thumb|''[[Encarsia formosa]]'', koja se široko koristi u [[staklenik|stakleničkoj]] hortikulturi, bila je jedno od prvih razvijenih [[Biološko suzbijanje štetočina|bioloških sredstava za suzbijanje štetočina]].<ref name="Hoddle 1998">{{cite journal |title=Biology and Use of the Whitefly Parasitoid Encarsia Formosa |author1=Hoddle, M. S. |author2=Van Driesche, R. G. |author3=Sanderson, J. P. |date=1998 |journal=Annual Review of Entomology |volume=43 |issue=1 |pages=645–669 |doi=10.1146/annurev.ento.43.1.645 |pmid=15012401 |bibcode=1998AREnt..43..645H }}</ref>]] Nekoliko grupa parazita, uključujući mikrobne patogene i parazitoidne ose, koristi se kao [[Biološko suzbijanje štetočina|biološko sredstvo za suzbijanje štetočina]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[hortikultura|hortikulturi]].<ref>{{cite web|title=Parasitoid Wasps (Hymenoptera) |url=https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |publisher=University of Maryland |access-date=6 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827072031/https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |archive-date=27 August 2016}}</ref><ref>[http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf Encouraging innovation in biopesticide development.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120515143828/http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf |date=15 May 2012}} European Commission (2008). Accessed on 9 January 2017</ref> === Otpornost === {{further|Otpornost na lijek}} Poulin primjećuje da široko rasprostranjena [[Preventivna zdravstvena zaštita|profilaktička]] upotreba [[Antihelmintik|antihelmintskih lijekova]] kod domaćih ovaca i goveda predstavlja svjetski ne[[Naučna kontrola|kontrolirani eksperiment]] u evoluciji životnog ciklusa njihovih parazita. Ishodi će zavisiti od toga da li lijekovi smanjuju vjerovatnoću da larva [[parazitski crv|parazitskog crva]] dostigne odraslu dob. Ako je tako, može se očekivati ​​da će prirodna selekcija favorizirati stvaranje jaja u ranijoj dobi. S druge strane, ako lijekovi uglavnom utiču na odrasle jedinke, selekcija bi mogla uzrokovati odgođeno sazrijevanje i povećanu [[virulencija|virulenciju]]. Čini se da su takve promjene u toku: valjkasti crv ''[[Teladorsagia circumcincta]]'' mijenja svoju veličinu u odraslom stadiju i stopu reprodukcije kao odgovor na lijekove.{{sfn|Poulin|2007|pages=265–266}} == Kulturološki značaj == [[File:THE CRINOLETTA DISFIGURANS AnOldParasite in aNewForm.png|thumb|upright|"Stari parazit u novom obliku": crtani film [[Edward Linley Sambourne|Edwarda Linleyja Sambournea]] iz 1881. u časopisu ''[[Punch (časopis)|Punch]]'' upoređuje podmetač za [[krinolin|krinoletu]] sa [[egzoskelet]]om parazitskog insekta.]] === Antika === U [[antika|antici]], koncept parazita nije bio strogo pogrdan: ''parasitus'' je bila [[pokroviteljstvo u Starom Rimu|prihvaćena uloga u rimskom društvu]], u kojoj je osoba mogla živjeti od gostoprimstva drugih, u zamjenu za "laskanje, jednostavne usluge i spremnost da podnese poniženje".<ref>{{cite book |last=Matyszak |first=Philip |title=24 Hours in Ancient Rome: A Day in the Life of the People Who Lived There |url=https://books.google.com/books?id=gJY4DwAAQBAJ&pg=PT252 |year=2017 |publisher=Michael O'Mara |isbn=978-1-78243-857-1 |page=252}}</ref><ref>{{cite book |last1=Damon |first1=Cynthia |chapter=5 |title=The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEJ-aA_XQQQC |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |page=148 |isbn=978-0-472-10760-5 |quote=Satiričar koji nastoji prikazati bijedu štićenika prirodno se fokusira na odnos s najvećom ovisnošću, onaj u kojem štićenik dobija hranu od svog pokrovitelja, a za to se unaprijed pripremljena persona parazita pokazala izuzetno korisnom.}}</ref> === Društvo === {{further|Društveni parazitizam}} Parazitizam u popularnoj upotrebi ima [[društveni parazitizam|pogrdno značenje]]. Prema imunologu Johnu Playfairu,<ref name=Playfair2007>{{cite book |last=Playfair |first=John |title=Living with Germs: In health and disease |url=https://books.google.com/books?id=kSyDYxLPtDoC&pg=PT19 |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-157934-9 |page=19}} Playfair upoređuje popularnu upotrebu sa biologovim pogledom na parazitizam, koji on (naslov iste stranice) naziva "drevnim i uglednim pogledom na život".</ref> {{quote|U svakodnevnom govoru, termin "parazit" je prepun pogrdnog značenja. Parazit je švercer, lijeni profiter, iscrpljivač društva.<ref name=Playfair2007/>}} [[satira|Satirični]] klerik [[Jonathan Swift]] aludira na hiperparazitizam u svojoj pjesmi "O poeziji: Rapsodija" iz 1733. godine, upoređujući pjesnike sa "gamadi" koja "zadirkuje i štipa svoje neprijatelje":<ref>{{cite journal |last1=Haelewaters |first1=Danny |last2=Hiller |first2=Thomas |last3=Dick |first3=Carl W. |title=Bats, Bat Flies, and Fungi: A Case of Hyperparasitism |journal=Trends in Parasitology |volume=34 |issue=9 |date=2018 |doi=10.1016/j.pt.2018.06.006 |pages=784–799}}</ref><ref name="Swift1733">{{cite book |last=Swift |first=Jonathan |author-link=Jonathan Swift |title=On Poetry: A Rapsody |url=https://books.google.com/books?id=GmIJAAAAQAAJ |year=1733 |publisher=And sold by J. Huggonson, next to Kent's Coffee-house, near Serjeant's-inn, in Chancery-lane; [and] at the bookseller's and pamphletshops}}</ref> {{quote| Gamadi tek je do podsmijeha stalo,</br> da štipa one što su viši malo.</br> Prirodoslovci znaju: buha</br> ima sitnijih, što joj krv isuha;</br> a te još sitnije buhe grizu,</br> i tako u beskraj idu, sve bližu.</br> Tako i pjesnik, svakog svog roda,</br> od onog iza sebe ugriz proba: }} === Fikcija === {{further|Spisak fiktivnih parazita|Paraziti u fikciji}} [[File:Parasites Katrin Alvarez.jpg|thumb|Fiktivni parazitizam: ''Paraziti'', ulje na platnu, Katrin Alvarez, 2011.]] U [[Bram Stoker]]ovom [[gotička fikcija|gotičkom horor]] romanu ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. i [[Grof Drakula u popularnoj kulturi|njegovim brojnim filmskim adaptacijama]], istoimeni [[grof Drakula]] je parazit koji [[hematofagija|pije krv]] ([[vampir]]). Kritičarka [[Laura Otis]] tvrdi da je, kao "lopov, zavodnik, stvaralac i imitator, Drakula oličenje parazita. Čitava poenta vampirizma je isisavanje tuđe krvi - život na tuđi račun."<ref>{{cite book |last=Otis |first=Laura |title=Networking: Communicating with Bodies and Machines in the Nineteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=VEimJkOmW1kC&pg=PA216 |year=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11213-5 |page=216}}</ref> Odvratne i zastrašujuće [[Paraziti u fikciji|parazitske vanzemaljske vrste]] su česta pojava u [[naučna fantastika|naučnoj fantastici]],<ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism and Symbiosis |url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |encyclopedia=The Encyclopedia of Science Fiction |date=10 January 2016 |access-date=11 February 2018 |archive-date=25 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025053813/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |url-status=live }}</ref><ref name="Dove2011">{{cite web |last1=Dove |first1=Alistair |title=This is clearly an important species we're dealing with |url=https://www.deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |publisher=Deep Sea News |date=9 May 2011 |access-date=11 February 2018 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503000458/https://deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |url-status=live }}</ref> kao na primjer u filmu ''[[Alien (film)|Alien]]'' [[Ridley Scott|Ridleyja Scotta]] iz 1979.<ref name="Pappas2012">{{cite web |last1=Pappas |first1=Stephanie |title=5 Alien Parasites and Their Real-World Counterparts |url=https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |publisher=Live Science |date=29 May 2012 |access-date=12 October 2017 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033845/https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |url-status=live }}</ref><ref name=Sercel2017>{{cite web |last1=Sercel |first1=Alex |title=Parasitism in the Alien Movies |url=http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |publisher=Signal to Noise Magazine |date=19 May 2017 |access-date=11 February 2018 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033850/http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |url-status=usurped }}</ref> U jednoj sceni, [[ksenomorf]] izbija iz grudi čovjeka, uz šikljanje krvi pod visokim pritiskom, što je postignuto uz pomoć [[naprava za simulaciju pogotka|eksplozivnih prsa]] kao filmskog rekvizita. [[Organ (anatomija)|Životinjski organi]] su korišteni za pojačavanje efekta šoka. Scena je snimljena u jednom kadru, a zapanjene reakcije glumaca su bile iskrene.<ref name=Guardian2009>{{cite news |title=The Making of Alien's Chestburster Scene |date=13 October 2009 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |access-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430221033/http://www.guardian.co.uk/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |archive-date=30 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref name=Nordine2017>{{cite news |last=Nordine |first=Michael |title='Alien' Evolution: Explore Every Stage in the Xenomorph's Gruesome Life Cycle. Celebrate Alien Day with a look at the past, present and future of cinema's most terrifying extraterrestrial |url=http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |work=IndieWire |date=25 April 2017 |archive-date=21 October 2017 |access-date=21 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164323/http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |url-status=live }}</ref> [[Entomopatogena gljiva]] ''[[Cordyceps]]'' u kulturi je predstavljena kao smrtonosna prijetnja ljudskoj rasi. Serija video igrica ''[[The Last of Us]]'' (2013. – danas) i njena [[The Last of Us (TV serija)|televizijska adaptacija]] predstavljaju ''Cordyceps'' kao parazita ljudi koji je prouzrokovao [[Zombi apokalipsa|zombi apokalipsu]].<ref name="Hill 2013 SciAm"/> Njegovi ljudski domaćini u početku postaju nasilna "zaražena" bića, prije nego što se pretvore u slijepe zombi "klikere", zajedno sa plodnim tijelima koja rastu iz njihovih lica.<ref name="Hill 2013 SciAm">{{cite magazine |last=Hill |first=Kyle |title=The Fungus that Reduced Humanity to The Last of Us |url=https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |magazine=[[Scientific American]] |access-date=4 May 2021 |date=25 June 2013 <!--subscription required--> |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528022901/https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |url-status=live }}</ref> == Povezano == * [[Antiparazitik]] * [[Kancerogeni parazit]] * [[Uticaj parazitskih crva na imunološki sistem]] * [[Spisak ljudskih parazita]] == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} == Izvori == * {{cite book |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}} == Daljnje čitanje == * {{cite book |last=Combes |first=Claude |author-link=Claude Combes |title=The Art of Being a Parasite |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5 |ref=none}} * {{cite book |last=Desowitz |first=Robert |author-link=Robert Desowitz |title=Who Gave Pinta to the Santa Maria? |publisher=Harvest Books |year=1998 |isbn=978-0-15-600585-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whogavepintatosa00deso |ref=none}} * {{cite book |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer|title=Parasite Rex |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7432-0011-0 |title-link=Parasite Rex |ref=none}} == Vanjske poveznice == {{Commons category|Parasites}} * [https://web.archive.org/web/20110801045926/http://www.aber.ac.uk/~mpgwww/Edu/EduIndex.html Univerzitet Aberystwyth: Parazitologija] — plan nastave s linkovima na članke u punom tekstu o parazitizmu i parazitologiji. * [https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ Odjel za parazitske bolesti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014121942/http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ |date=14 October 2010 }}, [[Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://www.k-state.edu/parasitology KSU: Parazitološko istraživanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528063241/http://www.k-state.edu/parasitology/ |date=28 May 2010 }} — članci i linkovi na temu parazitologije * [https://academic.oup.com/cid/article/37/5/694/311910 Parazitološki resursi na World Wide Webu: Moćan alat za stručnjake za zarazne bolesti] (Oxford University Press) {{načini ishrane}} izslqvuich3181ew8qk8o0ednoi5mb2 42713764 42713762 2026-10-25T20:25:58Z Duma 16555 /* Odbrane domaćina */ 42713764 wikitext text/x-wiki [[File:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[Riblji parazit]], jednakonožac ''[[Cymothoa exigua]]'', zamijenio je jezik ribe iz roda ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[simbioza|blizak odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, '''parazit''', živi (barem neko vrijeme) [[ektoparazitska zaraza|na]] drugom [[domaćin (biologija)|organizmu]] ili unutar njega, stvarajući mu određenu štetu,<ref name="ParasiteDefinition">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |date=14 November 2024 |title=About Parasites |website=Parasites |publisher=Centers for Disease Control |access-date=7 July 2024 |quote=A parasite is an organism that lives on or in a host organism and gets its food from or at the expense of its host. |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621090029/https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |url-status=live }}</ref> i strukturno je [[adaptacija|prilagođen]] takvom načinu života.{{sfn|Poulin|2007|pages=4–5}} Paraziti uključuju jednoćelijske [[protozoa|protozoe]] poput uzročnika [[malarija|malarije]], [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] i [[amebijaza|amebne dizenterije]]; životinje poput [[ankilostoma]], [[vaš|ušiju]], [[komarac]]a i [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]]; [[gljive]] poput ''[[Armillaria mellea]]'' i uzročnika [[dermatofitoza|dermatofitoze]]; i biljke poput [[imela|imele]], [[Cuscuta|viline kosice]] i [[Orobanchaceae|volovotke]]. Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]] eksploatacije životinjskih domaćina, a to su [[parazitska kastracija]], parazitizam direktnim prijenosom (dodirom), parazitizam [[wikt:trophic|trofičkim prijenosom]] (jedenjem), parazitizam [[Vektorske zarazne bolesti|vektorskim prijenosom]], [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Jedna glavna os klasifikacije tiče se invazivnosti: endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi vani, na površini domaćina. Kao što je i slučaj sa [[predator]]ima, parazitizam je vrsta [[interakcije potrošača i resursa]],<ref name="pmid21199247">{{cite journal |last=Getz |first=W. M. |title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling |journal=Ecology Letters |volume=14 |issue=2 |pages=113–124 |year=2011 |pmid=21199247 |pmc=3032891 |doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x|bibcode=2011EcolL..14..113G }}</ref> ali za razliku od predatora, paraziti, s izuzetkom parazitoida, su mnogo manji od svojih domaćina, ne ubijaju ih i često žive u ili na njima duži period. Životinjski paraziti su visoko [[Generalističke i specijalističke vrste|specijalizirani]], svaka vrsta parazita živi na jednoj datoj životinjskoj vrsti i [[razmnožavanje|razmnožava]] se brže od svojih domaćina. Klasični primjeri uključuju interakcije između [[kičmenjak]]a domaćina i [[Eucestoda|pantljičara]], [[Trematoda|metilja]], te one između vrsta roda ''[[Plasmodium]]'' koje uzrokuju malariju i [[buha]]. Paraziti smanjuju [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina općom ili specijaliziranom [[patologija|patologijom]], koja se kreće od [[parazitska kastracija|parazitske kastracije]] do [[parazit koji mijenja ponašanje|modificiranja ponašanja domaćina]]. Paraziti povećavaju vlastitu adaptivnu vrijednost iskorištavanjem domaćina za resurse neophodne za njihov opstanak, naročito hranjenjem njima i korištenjem posrednih (sekundarnih) domaćina koji pomažu u njihovom [[Prijenos patogena|prenošenju]] s jednog konačnog (primarnog) domaćina na drugog. Iako je parazitizam često nedvosmislen, on je dio spektra interakcija između [[vrsta]], koje se preko parazitoidizma gradiraju u [[predator|predaciju]], kroz evoluciju u [[mutualizam]], a kod nekih gljiva prelaze u [[saprofit]]izam. Ljudsko znanje o parazitima poput [[Nematoda|valjkastih crva]] i [[Eucestoda|pantljičara]] datira još iz [[Stari Egipat|starog Egipta]], [[Antička Grčka|Grčke]] i [[Antički Rim|Rima]]. U [[Rani novi vijek|ranom novom vijeku]], [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. godine svojim mikroskopom posmatrao protozou ''[[Giardia lamblia]]'', dok je [[Francesco Redi]] opisao unutrašnje i vanjske parazite, uključujući [[Fasciola hepatica|ovčjeg metilja]] i [[krpelj]]e. Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku. U ljudskoj kulturi, parazitizam ima negativne konotacije. One su iskorištene u [[satira|satirične]] svrhe u pjesmi [[Jonathan Swift|Jonathana Swifta]] iz 1733. godine "O poeziji: Rapsodija", u kojoj su pjesnici upoređeni sa [[hiperparazit]]skom "gamadi". U fikciji, [[Bram Stoker|Bram Stokerov]] [[gotička fantastika|gotički horor]] roman ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. godine i njegove brojne kasnije adaptacije prikazivale su parazita koji [[hematofagija|pije krv]]. [[Ridley Scott]]ov film ''[[Alien (film)|Alien]]'' iz 1979. bio je jedno od mnogih djela [[naučna fantastika|naučne fantastike]] u kojima se pojavljuje parazitska vanzemaljska vrsta.<ref name=Guardian2009/> == Etimologija == Riječ ''parazit'', prvi put upotrijebljena u engleskom jeziku 1539. godine, potiče od [[starofrancuski jezik|srednjovjekovne francuske]] riječi ''parasite'', od [[latinizacija imena|latiniziranog]] oblika ''parasitus'', od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] ''παράσιτος''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2Fsitos παράσιτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''parasitos'', "onaj koji jede za tuđim stolom"), a zatim od ''παρά''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F παρά] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227044414/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F |date=27 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''para'', "pored, uz") i ''σῖτος'' (''sitos'', "pšenica, hrana").<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsi%3Dtos σῖτος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226151551/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=si=tos |date=26 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Srodni termin ''parasitism'' javlja se u engleskom jeziku od 1611. godine.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs σιτισμός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154216/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs |date=24 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> {{anchor|Ectoparasite|Endoparasite|Macroparasite|Microparasite}} == Evolutivne strategije == {{see also|Parazitologija}} {{anchor|Endoparasite|Ectoparasite|Semiparasite}} === Osnovni koncepti === {{further|Parazitski životni ciklus}} [[File:Taenia solium tapeworm scolex with its four suckers and two rows of hooks 5262 lores.jpg|thumb|Glava (scolex) pantljičare ''[[Taenia solium]]'', [[Infekcija crijevnim parazitima|crijevnog parazita]], ima kuke i [[sisaljka (biologija)|sisaljke]] kojima se pričvršćuje za svog [[domaćin (biologija)|domaćina]]]] Parazitizam je vrsta [[simbioza|simbioze]], bliske i trajne dugoročne biološke interakcije između parazita i njegovog domaćina. Za razliku od [[saprotrof]]a, paraziti se hrane živim domaćinima, iako se neke parazitske gljive, na primjer, mogu nastaviti hraniti domaćinima koje su ubili. Za razliku od [[komensalizam|komenzalizma]] i [[mutualizam|mutualizma]], parazitski odnos šteti domaćinu, bilo da se hrani njime ili, kao u slučaju crijevnih parazita, konzumira dio njegove hrane. Budući da paraziti imaju interakcije s drugim vrstama, oni lako mogu djelovati kao [[Vektorske zarazne bolesti|prenosioci]] patogena, uzrokujući [[bolest]]i.<ref>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |quote=Parazitizam je oblik simbioze, bliskog odnosa između dvije različite vrste. Postoji biohemijska interakcija između domaćina i parazita; tj. oni se prepoznaju, u konačnici na molekularnom nivou, a tkiva domaćina su stimulirana da reaguju na određeni način. To objašnjava zašto parazitizam može dovesti do bolesti, ali ne uvijek. |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref><ref name="SuzukiSasaki2019">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Sayaki U. |last2=Sasaki |first2=Akira |title=Ecological and Evolutionary Stabilities of Biotrophism, Necrotrophism, and Saprotrophism |journal=The American Naturalist |volume=194 |issue=1 |year=2019 |pages=90–103 |issn=0003-0147 |doi=10.1086/703485|pmid=31251653 |bibcode=2019ANat..194...90S |s2cid=133349792 |url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306065231/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-date=6 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="pmid37458178">{{cite journal |last1=Rozsa |first1=L. | last2=Garay |first2=J. |title= Definitions of parasitism, considering its potentially opposing effects at different levels of hierarchical organization| journal=Parasitology|volume=150 |issue=9 |pages= 761–768|year=2023 |pmid=37458178 |pmc=10478066 |doi=10.1017/S0031182023000598 }}</ref> [[predator|Predatorstvo]] po definiciji nije simbioza, jer je interakcija kratka, ali entomolog [[E. O. Wilson]] je okarakterizirao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedne".<ref name=Wilson2014>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=112 |quote=Paraziti su, u jednoj frazi, grabežljivci koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedan. Tolerantni paraziti su oni koji su evoluirali kako bi osigurali vlastiti opstanak i reprodukciju, ali u isto vrijeme uz minimalan bol i troškove za domaćina.}}</ref> U tom okviru postoji mnogo mogućih strategija. [[Taksonom]]i klasificiraju parazite u različite preklapajuće šeme na osnovu njihovih interakcija sa domaćinima i njihovih [[životni ciklus|životnih ciklusa]], koji mogu biti složeni. [[Obligatni parazit]] u potpunosti zavisi od domaćina kako bi završio svoj životni ciklus, dok kod [[fakultativni parazit|fakultativnog parazita]] to nije slučaj. Životni ciklusi parazita koji uključuju samo jednog domaćina nazivaju se "direktni"; oni sa konačnim domaćinom (gdje se parazit razmnožava spolno) i najmanje jednim međudomaćinom nazivaju se "indirektni".<ref>{{cite web |url=http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |title=A Classification of Animal-Parasitic Nematodes |work=plpnemweb.ucdavis.edu |access-date=25 February 2016 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006152348/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm }}</ref><ref>{{cite journal |last=Garcia |first=L. S. |title=Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms |journal=Clinical Infectious Diseases |year=1999 |volume=29 |issue=4 |pages=734–746 |pmid=10589879 |doi=10.1086/520425|doi-access=free}}</ref> Endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi izvan njega, na njegovoj površini.<ref name=Para-Site>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref> Mezoparaziti - poput nekih [[copepoda|veslonožaca]], na primjer - ulaze u otvor u tijelu domaćina i ostaju djelimično ugrađeni tamo.<ref>{{cite journal |last1=Vecchione |first1=Anna |last2=Aznar |first2=Francisco Javier |title=The mesoparasitic copepod Pennella balaenopterae and its significance as a visible indicator of health status in dolphins (Delphinidae): a review |journal=Journal of Marine Animals and Their Ecology |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=4–11 |url=http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |access-date=11 April 2018 |archive-date=10 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410051646/http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf }}</ref> Neki paraziti mogu biti generalisti, hraneći se širokim spektrom domaćina, ali mnogi paraziti, kao i većina protozoa i [[parazitski crv|helminta]] koji parazitiraju na životinjama, su specijalisti i izuzetno specifični što se tiče domaćina.<ref name=Para-Site/> Rana osnovna, funkcionalna podjela parazita razlikovala je mikroparazite i makroparazite. Svakom od njih dodijeljen je [[matematički model]] kako bi se analiziralo kretanje populacije grupa domaćina i parazita.<ref name="Rollinson"/> Mikroorganizmi i virusi koji se mogu razmnožavati i završiti svoj životni ciklus unutar domaćina poznati su kao mikroparaziti. Makroparaziti su višećelijski organizmi koji se razmnožavaju i završavaju svoj životni ciklus izvan domaćina ili na tijelu domaćina.<ref name="Rollinson"/><ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism {{!}} The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management |encyclopedia=The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management, Blackwell Science |location=Oxford, United Kingdom |year=1998 |edition=1 |isbn=0632055464 |editor=Calow, Peter |via=[[Credo Reference]] |publisher=Blackwell Science }}</ref> Veliki dio razmišljanja o vrstama parazitizma fokusirao se na kopnene životinjske parazite, poput helminta. Oni u drugim okruženjima i sa drugim domaćinima često imaju analogne strategije. Na primjer, jegulja vrste ''[[Simenchelys parasitica]]'' je vjerojatno fakultativni endoparazit koji se oportunistički ukopava i jede bolesne i umiruće ribe.<ref name=Caira1997>{{cite journal |journal=Environmental Biology of Fishes |volume=49 |pages=139–144 |year=1997 |url=https://www.researchgate.net/publication/226076003 |title=Pugnose eels, ''Simenchelys parasiticus'' (Synaphobranchidae) from the heart of a shortfin mako, ''Isurus oxyrinchus'' (Lamnidae) |last1=Caira |first1=J. N. |last2=Benz |first2=G. W. |last3=Borucinska |first3=J. |last4=Kohler |first4=N. E.|issue=1 |doi=10.1023/a:1007398609346 |bibcode=1997EnvBF..49..139C |s2cid=37865366 }}</ref> Insekti koji [[biljojed|jedu biljke]], poput [[štitaste uši|štitastih uši]], [[Aphidoidea|lisnih uši]] i [[gusjenica]], vrlo su slični ektoparazitima, zato što napadaju mnogo veće biljke; služe kao prenosioci bakterija, gljivica i virusa koji uzrokuju [[biljne bolesti]]. Budući da se ženke štitastih ušiju ne mogu kretati, one su obligatni paraziti, trajno pričvršćeni za svoje domaćine.<ref name="Rollinson"/> Senzorni signali koje parazit koristi za identificiranje i približavanje potencijalnom domaćinu poznati su kao "znakovi domaćina". Takvi znakovi mogu uključivati, na primjer, vibracije,<ref>{{cite journal |last=Lawrence |first=P. O. |year=1981 |title=Host vibration—a cue to host location by the parasite, ''Biosteres longicaudatus'' |journal=Oecologia |volume=48 |issue=2 |pages=249–251 |pmid=28309807 |doi=10.1007/BF00347971 |bibcode=1981Oecol..48..249L |s2cid=6182657 }}</ref> izdahnuti [[ugljen dioksid]], mirise kože, vizualne i toplinske znakove i vlagu.<ref>{{cite journal |last=Cardé |first=R. T. |year=2015 |title=Multi-cue integration: how female mosquitoes locate a human host|journal=Current Biology |volume=25 |issue=18 |pages=R793–R795 |doi=10.1016/j.cub.2015.07.057 |pmid=26394099 |doi-access=free |bibcode=2015CBio...25.R793C }} {{open access}}</ref> [[Parazitske biljke]] mogu koristiti, na primjer, svjetlost, fiziohemiju domaćina i isparljive tvari za prepoznavanje potencijalnih domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Randle |first1=C. P. |last2=Cannon |first2=B. C. |last3=Faust |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2018 |title=Host Cues Mediate Growth and Establishment of Oak Mistletoe (Phoradendron leucarpum, Viscaceae), an Aerial Parasitic Plant |journal=Castanea |volume=83 |issue=2 |pages=249–262 |doi=10.2179/18-173 |s2cid=92178009 }}</ref> === Glavne strategije === Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]], i to [[parazitska kastracija]]; direktno prenosivi parazitizam; [[wikt:trophic|trofički]] prenosivi parazitizam; [[prenosilac bolesti|vektorski]] prenosivi parazitizam; [[parazitoid]]izam; i mikropredacija. One se primjenjuju na parazite čiji su domaćini biljke, kao i životinje.<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> Ove strategije predstavljaju [[adaptacija|adaptivne vrhunce]]; moguće su i međustrategije, ali organizmi u mnogim različitim skupinama su se dosljedno [[konvergentna evolucija|ograničili]] na ovih šest, koje su evolutivno stabilne.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Perspektiva o evolucijskim opcijama može se dobiti razmatranjem četiri ključna pitanja: utjecaj na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina parazita; broj domaćina koje imaju po životnoj fazi; da li je domaćin spriječen u razmnožavanju; i da li učinak zavisi od intenziteta (broj parazita po domaćinu). Iz ove analize, pojavljuju se glavne evolucijske strategije parazitizma, uz predatorstvo.<ref name=LaffertyKuris2002>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Kuris |first2=A. M. |date=2002 |url=http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |title=Trophic strategies, animal diversity and body size |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=17 |issue=11 |pages=507–513 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02615-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003124738/http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |archive-date=3 October 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ Evolucijske strategije u parazitizmu i predatorstvu<ref name=LaffertyKuris2002/><br/>({{font color|green|Zavisno od intenziteta: zelena, normalan tekst}};<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Nezavisno od intenziteta: ljubičasta, kurziv}}'') ! [[Adaptivna vrijednost]] domaćina !! Jedan domaćin, preživljava !! Jedan domaćin, umire !! Više domaćina |- |'''Može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost > 0)''' ||{{font color|green|Normalni parazit}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Patogen}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosiv parazit}}{{efn|Trofički prenosivi paraziti prenose se na svog konačnog domaćina, predatora, kada on pojede njihovog međudomaćina. Ovi paraziti često mijenjaju ponašanje svojih međudomaćina na takav način da povećavaju šansu da on bude pojeden, npr. navode ih na penjanje na vidljivo mjesto: ovo dovodi do prenosa parazita po cijenu života međudomaćina.}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Trofički prenosiv patogen}}'' ||{{font color|green|Mikropredator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Mikropredator}}'' |- |'''Ne može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost = 0)''' ||{{font color|green|----- }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazit-kastrator}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosivi parazit-kastrator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazitoid}}'' ||{{font color|green|Društveni predator}}{{efn|[[Vuk]] je društveni predator koji lovi u čoporima; [[puma]] je samotni predator i lovi sama. Ni jedna od te dvije strategije se konvencionalno ne smatra parazitskom.<ref name=LaffertyKuris2002/>}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Samotni predator}}'' |} ==== Parazitska kastracija ==== {{main|Parazitska kastracija}} [[File:Sacculina carcini.jpg|thumb|Parazitski kastrator ''[[Sacculina carcini]]'' (osvijetljen) pričvršćen za [[Liocarcinus holsatus|svog raka-domaćina]]]] [[parazitska kastracija|Parazitski kastratori]] djelimično ili potpuno uništavaju sposobnost razmnožavanja svog domaćina, preusmjeravajući energiju koja bi otišla u razmnožavanje u rast domaćina i parazita, ponekad uzrokujući gigantizam domaćina. Ostali sistemi domaćina ostaju netaknuti, što mu omogućava da preživi i održi parazita.<ref name=PoulinRandhawa2015/>{{sfn|Poulin|2007|p=111}} Parazitski [[rak]]ovi kao što su oni iz specijaliziranog roda [[Cirripedia|vitičara]] roda ''[[Sacculina]]'' posebno uzrokuju oštećenja na gonadama svojih mnogobrojnih vrsta<ref name="Elumalai Viswanathan Pravinkumar Raffi">{{cite journal |last1=Elumalai |first1=V. |last2=Viswanathan |first2=C. |last3=Pravinkumar |first3=M. |last4=Raffi |first4=S. M. |title=Infestation of parasitic barnacle Sacculina spp. in commercial marine crabs |journal=Journal of Parasitic Diseases |volume=38 |issue=3 |date=2013 |doi=10.1007/s12639-013-0247-z |pmid=25035598 |pages=337–339|pmc=4087306 }}</ref> rakova-domaćina. U slučaju ''Sacculina'', testisi više od dvije trećine njihovih domaćina dovoljno degeneriraju da takvi mužjaci razviju [[sekundarne spolne karakteristike]] ženki kao što su širi trbuh, manja [[kliješta (rak)|kliješta]] i udovi za hvatanje jaja. Različite vrste helminta kastriraju svoje domaćine (kao što su insekti i puževi). To se može desiti direktno, bilo mehanički, hraneći se njihovim gonadama, ili izlučivanjem hemikalije koja uništava reproduktivne ćelije; ili indirektno, bilo lučenjem hormona ili preusmjeravanjem nutrijenata. Na primjer, [[trematoda]] ''[[Zoogonus lasius]]'', čije [[Faze životnog ciklusa trematoda|sporociste]] nemaju usta, hemijski kastrira međuplimnog morskog puža ''[[Tritia obsoleta]]'', razvijajući se u njegovim gonadama i ubijajući njegove reproduktivne ćelije.{{sfn|Poulin|2007|p=111}}<ref name=Cheng13>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=d4GQlYzode8C&pg=PA13 |year=2012 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-323-14010-2 |pages=13–15}}</ref> ==== Direktni prenos ==== [[File:Male human head louse.jpg|thumb|[[Pediculus humanus capitis|Uši glave]] su direktno prenosivi [[obligatni parazit|obligatni ektoparaziti]]]] U direktno prenosive parazite, kojima nije potreban vektor da bi dospjeli do novih domaćina, spadaju paraziti kopnenih kičmenjaka poput ušiju i grinja, morski paraziti poput [[Copepoda|veslonožaca]] i [[Cyamidae|cijamoidnih]] [[Amphipoda|amfipoda]], [[Monogenea|jednorodni metilji]], kao i mnoge vrste valjkastih crva, gljivica, protozoa, bakterija i virusa. Bilo da se radi o endo- ili ektoparazitima, svaki ima samo jednu vrstu-domaćina. Unutar te vrste, većina jedinki je slobodna ili gotovo slobodna od parazita, dok manjina nosi veliki broj parazita; to je poznato kao [[agregirana distribucija]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> {{anchor|Autoinfection}} ==== Trofički prenos ==== [[File:Clonorchis sinensis 2.png|thumb|''[[Clonorchis sinensis]]'', kineski jetreni metilj, prenosi se trofički]] [[wikt:trophic|Trofički]] prenosivi paraziti se prenose tako što ih domaćin pojede. Uključuju [[trematoda|metilje]] (sve osim [[Schistosoma|šiztosoma]]), [[Cestoda|trakavice]], [[acanthocephala|akantocefalane]], [[Pentastomida|pentastomide]], mnoge [[Nematoda|valjkaste crve]] i mnoge protozoe kao što je ''[[Toxoplasma]]''.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Imaju složene životne cikluse koji uključuju domaćine u vidu dvije ili više različitih vrsta. U svom juvenilnom stadiju inficiraju i često se [[cista|encistiraju]] u međudomaćinu. Kada životinju-međudomaćina pojede predator - konačni domaćin - parazit preživljava proces probave i sazrijeva u odraslu jedinku; neki žive kao [[crijevni parazit]]i. Mnogi trofički prenosivi paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje]] svojih posrednih domaćina, povećavajući šanse da ih grabežljivac pojede. Kao i kod direktno prenosivih parazita, distribucija trofički prenosivih parazita među jedinkama-domaćinima je agregirana.<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[Koinfekcija]] više parazita je česta.<ref>{{cite journal |last1=Cox |first1=F. E. |url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202083654/http://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |title=Concomitant infections, parasites and immune responses |series=122 |journal=Parasitology |volume=Supplement |pages=S23–38 |year=2001 |pmid=11442193 |doi =10.1017/s003118200001698x |s2cid=150432 }}</ref> [[Strongyloides stercoralis|Autoinfekcija]], gdje se (izuzetno) cijeli [[reproduktivni ciklus|životni ciklus]] parazita odvija u jednom primarnom domaćinu, ponekad se može javiti kod helminta kao što je ''[[Strongyloides stercoralis]]''.<ref name=ASP>{{cite web |title=Helminth Parasites |url=http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |publisher=Australian Society of Parasitology |access-date=9 October 2017 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019032143/http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |url-status=live }}</ref> ==== Prenos vektorom ==== {{further|Vektorske zarazne bolesti}} [[File:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|[[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi]] protozojski endoparazit ''[[Trypanosoma]]'' među ljudskim [[crvena krvna zrnca|crvenim krvnim zrncima]]]] [[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi paraziti]] se za prenos sa jednog konačnog domaćina na drugog oslanjaju na treću stranu - međudomaćina - pri čemu se parazit ne razmnožava spolno.<ref name=Para-Site/><ref name=PoulinRandhawa2015/> Ovi paraziti su mikroorganizmi, odnosno [[protozoa|protozoe]], [[bakterije]] ili [[virus]]i, često unutarćelijski [[patogen]]i (uzročnici bolesti).<ref name=PoulinRandhawa2015/> Njihovi prenosnici su uglavnom [[hematofagija|hematofagni]] člankonošci poput buha, ušiju, krpelja i komaraca.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref>{{cite web |url=http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |title=Pathogenic Parasitic Infections |publisher=PEOI |access-date=18 July 2013 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193623/http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |url-status=live }}</ref> Na primjer, jelenski krpelj ''[[Ixodes scapularis]]'' djeluje kao prenosnik bolesti uključujući [[lajmska bolest|lajmsku bolest]], [[babezioza|babeziozu]] i [[humana granulocitna anaplazmoza|anaplazmozu]].<ref name=pmid11450660>{{cite journal |last=Steere |first=A. C. |title=Lyme disease |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=345 |issue=2 |pages=115–125 |date=July 2001 |pmid=11450660 |doi=10.1056/NEJM200107123450207 }}</ref> Protozojski endoparaziti, poput [[malarija|malarijskih]] parazita iz roda ''[[Plasmodium]]'' i parazita bolesti spavanja iz roda ''[[Trypanosoma]]'', imaju infektivne stadije u krvi domaćina, a prenose se na nove domaćine ugrizima insekata.<ref name="PollittMacGregor2011">{{cite journal |last1=Pollitt |first1=Laura C. |last2=MacGregor |first2=Paula |last3=Matthews |first3=Keith |last4=Reece |first4=Sarah E. |title=Malaria and trypanosome transmission: different parasites, same rules? |journal=Trends in Parasitology |volume=27 |issue=5 |year=2011 |pages=197–203 |doi=10.1016/j.pt.2011.01.004|pmid=21345732 |pmc=3087881 }}</ref> ==== Parazitoidi ==== {{main|Parazitoid|parazitska osa}} [[Parazitoidi]] su insekti koji prije ili kasnije ubijaju svoje domaćine, što njihov odnos dovodi u blizak odnos s [[predator]]stvom.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Alison N. P. |title=Predation, Herbivory, and Parasitism |journal=Nature Education Knowledge |date=2010 |volume=3 |issue=10 |page=36 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |access-date=12 February 2018 |quote=Predatorstvo, biljojedstvo i parazitizam postoje duž kontinuuma težine u smislu stepena u kojem negativno utiču na sposobnost organizma da se nosi sa zdravljem. ... U većini slučajeva, paraziti ne ubijaju svoje domaćine. Međutim, izuzetak se javlja kod parazitoida, koji zamagljuju granicu između parazitizma i predatorstva. |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930230324/http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |url-status=live }}</ref> Većina parazitoida su [[parazitska osa|parazitoidne ose]] ili drugi [[opnokrilci]]; drugi uključuju [[dvokrilci|dvokrilce]] poput [[Phoridae|određenih]] muha. Mogu se podijeliti u dvije skupine, idiobionte i koinobionte, koji se razlikuju u ishodu za domaćina.<ref name=GullanCranston2010>{{cite book |last1=Gullan |first1=P. J. |last2=Cranston |first2=P. S. |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology |url=https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu |url-access=limited |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu/page/n332 308], 365–367, 375, 440–441}}</ref> [[Parazitoid|Idiobiontski]] parazitoidi ubadaju svoj često velik plijen prilikom hvatanja, ubijajući ga odmah ili ga paralizirajući. Imobilizirani plijen se zatim odnosi u gnijezdo, ponekad zajedno s drugim plijenom ako nije dovoljno velik da podrži parazitoida tokom njegovog razvoja. [[leglica|Jaje se polaže]] na vrh plijena, a gnijezdo se zatim zatvara. Parazitoid se brzo razvija kroz svoje larvalne i pupalne faze, [[masovno opskrbljivanje|hraneći se hranom]] koja mu je ostavljena.<ref name=GullanCranston2010/> [[Parazitoid|Koinobiontski]] parazitoidi, među koje spadaju [[Diptera|muhe]] i ose, polažu svoja jaja u domaćine-mladunce, obično ličinke. Omogućeno im je da nastave da rastu, tako da se domaćin i parazitoid razvijaju zajedno tokom dužeg perioda, koji završava kada se parazitoidi pojave u odraslom obliku, ostavljajući plijen mrtav, pojeden iznutra. Neki koinobionti reguliraju razvoj svog domaćina, na primjer, sprečavaju ga da se [[kukuljica|ukukulji]] ili ga tjeraju da [[ekdizis|odbacuje ljušturu]] kad god je parazitoid spreman za odbacivanje ljušture. Oni to mogu učiniti tako što stvaraju hormone koji oponašaju odgovarajuće hormone domaćina ([[ekdisteroid]]e) ili regulirajući endokrini sistem domaćina.<ref name=GullanCranston2010/> <gallery mode="packed"> File:Live Tetragnatha montana (RMNH.ARA.14127) parasitized by Acrodactyla quadrisculpta larva (RMNH.INS.593867) - BDJ.1.e992.jpg |[[parazitoid|Idiobiontske]] [[parazitska osa|parazitoidne ose]] odmah paraliziraju svoje domaćine kako bi ih njihove larve ([[Pimplinae]], na slici) pojele.<ref name=PoulinRandhawa2015/> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|[[parazitoid|Koinobiontske]] parazitoidne ose poput [[Braconidae|brakonida]] prikazanog na slici polažu jaja u svoje domaćine putem [[leglica|leglice]], nakon čega oni nastavljaju rasti i odbacivati ljušturu. File:Female Apocephalus borealis ovipositing into the abdomen of a worker honey bee.png|Muha iz porodice [[Phoridae]] (u sredini lijevo) [[leglica|polaže jaja]] u trbuh [[medonosna pčela|medonosne pčele]]-radilice, [[Parazit koji mijenja ponašanje|mijenjajući njeno ponašanje]]. </gallery> {{anchor|Micropredator}} ==== Mikropredatori ==== [[File:Anopheles minimus.jpg|thumb|[[komarac|Komarci]] su mikropredatori i značajni prenosioci bolesti]] Mikropredator napada više od jednog domaćina, smanjujući adaptivnu vrijednost svakog domaćina za barem malu količinu, i u kontaktu je s jednim domaćinom samo povremeno. Ovo ponašanje čini mikropredatore pogodnim prenosiocima, zato što mogu prenositi manje parazite s jednog domaćina na drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=LaffertyKuris2002/><ref name="Wilson2017">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Anthony J. |display-authors=etal |title =What is a vector? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=372 |issue=1719 |date=March 2017 |doi=10.1098/rstb.2016.0085 |pmid=28289253 |article-number=20160085 |pmc=5352812}}</ref> Većina mikropredatora su [[hematofagija|hematofagni]], što znači da se hrane krvlju. To obuhvata crve poput [[pijavica]], rakove poput pripadnika [[Branchiura]] i jednakonošce iz porodice [[Gnathiidae]], razne [[dvokrilci|dvokrilce]] poput komaraca i [[cece muva|ce-ce muha]], druge člankonošce poput buha i krpelja, kičmenjake poput [[paklara]] i sisare poput [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> === Strategije prenosa === [[File:Entamoeba histolytica life cycle-en.svg|thumb|upright=1.7<!--format for legibility of multi-image diagram-->|[[Životni ciklus]] ''[[Entamoeba histolytica]]'', anaerobne parazitske protozoe koja se prenosi [[fekalno-oralni put|fekalno-oralnim putem]].]] Paraziti koriste različite metode za inficiranje životinjskih domaćina, uključujući fizički kontakt, [[fekalno-oralni put]], slobodnoživeće zarazne stadije i prenosnike, što odgovara njihovim različitim domaćinima, životnim ciklusima i ekološkim kontekstima.<ref name=Godfrey2013>{{cite journal |last=Godfrey |first=Stephanie S. |title=Networks and the ecology of parasite transmission: A framework for wildlife parasitology |journal=Wildlife |date=December 2013 |volume=2 |pages=235–245 |doi=10.1016/j.ijppaw.2013.09.001 |pmid=24533342 |pmc=3862525|bibcode=2013IJPPW...2..235G }}</ref> Primjeri koji prikazuju neke od mnogih mogućih kombinacija dati su u tabeli. {|class="wikitable sortable" |+ Primjeri metoda prenošenja u različitim ekološkim kontekstima<ref name=Godfrey2013/> ! Parazit !! Domaćin !! Način prijenosa !! Ekološki kontekst |- |''[[Gyrodactylus turnbulli]]''<br/>([[Monogenea|jednorodni metilj]]) ||''[[Poecilia reticulata]]''<br/>(riba) ||fizički kontakt ||društveno ponašanje |- |[[Valjkasti crv]]i<br/>npr. ''[[Strongyloides]]'' ||''[[Macaca fuscata]]''<br/>(japanski makaki) ||fekalno-oralno || društveno ponašanje<br/>(čišćenje) |- |''[[Heligmosomoides polygyrus]]''<br/>(valjkasti crv) ||''[[Apodemus flavicollis]]''<br/>(žutogrli miš) ||fekalno-oralno ||prijenos putem spolnih odnosa <br/>(većinom na mužjake) |- |''[[Amblyomma]]''<br/>(krpelj) ||''[[Sphenodon punctatus]]''<br/>(tuatara) ||slobodnoživeći infektivni stadiji ||društveno ponašanje |- |''[[Plasmodium]]''<br/>([[malarija|malarični]] parazit) ||[[Ptice]], [[sisari]]<br/>(uklj. ljude) ||''[[Anopheles]]'' (prijenos komarcima,<br/>koje privlači miris<br/>inficiranog ljudskog domaćina<ref name="de Boer2017">{{cite journal |last1=de Boer |first1=Jetske G. |last2=Robinson |first2=Ailie |last3=Powers |first3=Stephen J. |last4=Burgers |first4=Saskia L. G. E. |last5=Caulfield |first5=John C. |last6=Birkett |first6=Michael A. |last7=Smallegange |first7=Renate C. |last8=van Genderen |first8=Perry J. J. |last9=Bousema |first9=Teun |last10=Sauerwein |first10=Robert W. |last11=Pickett |first11=John A. |last12=Takken |first12=Willem |last13=Logan |first13=James G. |title=Odours of Plasmodium falciparum-infected participants influence mosquito–host interactions |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=9283 |date=August 2017 |doi=10.1038/s41598-017-08978-9 |doi-access=free|pmid=28839251 |pmc=5570919 |bibcode=2017NatSR...7.9283D }}</ref> ||— |} === Varijante === Među mnogim varijantama parazitskih strategija su hiperparazitizam,<ref name=Dissanaike1957/> društveni parazitizam,<ref name=Thomas2010/> parazitizam legla,<ref name=Payne1997/> kleptoparazitizam,<ref name=SlaterRosenblatt2005/> spolni parazitizam<ref name=Pietsch2005/> i adelfoparazitizam.<ref name=Rochat2001/> ==== Hiperparazitizam ==== {{main|Hiperparazit}} [[Hiperparazit]]i se hrane drugim parazitima, kao što su protozoe koje žive u parazitskim helmintima,<ref name=Dissanaike1957>{{cite journal |last1=Dissanaike |first1=A. S. |title=On Protozoa hyperparasitic in Helminth, with some observations on ''Nosema helminthorum'' Moniez, 1887 |journal=Journal of Helminthology |date=1957 |volume=31 |issue=1–2 |pages=47–64 |pmid=13429025 |doi=10.1017/s0022149x00033290|s2cid=35487084 }}</ref> ili su fakultativni ili obligatni parazitoidi čiji su domaćini drugi paraziti ili parazitoidi.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=GullanCranston2010/> Javljaju se i nivoi parazitizma koji prelaze sekundarne, naročito među fakultativnim parazitoidima. U sistemima [[šiška|hrastovih šiški]] može postojati do četiri nivoa parazitizma.<ref>{{cite journal |last=Askew |first=R. R. |url=https://www.researchgate.net/publication/238289888 |title=On the Biology of the Inhabitants of Oak Galls of Cynipidae (Hymenoptera) in Britain |journal=Transactions of the Society for British Entomology |date=1961 |volume=14 |pages=237–268}}</ref> Hiperparaziti mogu kontrolirati populacije svojih domaćina i koriste se u tu svrhu [[biološko suzbijanje štetočina|u poljoprivredi]], a donekle i u [[medicina|medicini]]. Kontrolni efekti mogu se vidjeti u načinu na koji [[hipovirus|virus CHV1]] pomaže u kontroli štete koju [[Cryphonectria parasitica|kestenova palež]] (''Cryphonectria parasitica'') nanosi [[Castanea dentata|američkim kestenima]], te u načinu na koji [[bakteriofag]]i mogu ograničiti bakterijske infekcije. Vjerojatno je, iako slabo istraženo, da većina patogenih mikroparazita ima hiperparazite koji bi se mogli pokazati kao veoma korisni i u poljoprivredi i u medicini.<ref name="ParrattLaine2016">{{cite journal |last1=Parratt |first1=Steven R. |last2=Laine |first2=Anna-Liisa |title=The role of hyperparasitism in microbial pathogen ecology and evolution |journal=The ISME Journal |volume=10 |issue=8 |date=January 2016|doi=10.1038/ismej.2015.247 |pmid=26784356 |pages=1815–1822|pmc=5029149 |bibcode=2016ISMEJ..10.1815P }}</ref> ==== Društveni parazitizam ==== {{further|Mirmekomorfija|kukavičja pčela|Emeryjevo pravilo}} Društveni paraziti koriste prednosti interspecijskih interakcija između pripadnika [[eusocijalnih]] životinja poput [[mrav]]a, [[termit]]a i [[bumbar]]a. Primjeri uključuju velikog plavog leptira, ''[[Phengaris arion]]'', čije larve koriste [[Mirmekomorfija|mirmekomorfiju]] (imitiranje mrava) za parazitiranje na određenim mravima,<ref name="Thomas2010">{{cite journal |last1=Thomas |first1=J. A. |last2=Schönrogge |first2=K. |author3=Bonelli, S. |author4=Barbero, F. |author5=Balletto, E. |title=Corruption of ant acoustical signals by mimetic social parasites: ''Maculinea'' butterflies achieve elevated status in host societies by mimicking the acoustics of queen ants |journal=Commun Integr Biol |volume=3 |issue=2 |pages=169–171 |year=2010 |pmid=20585513 |pmc=2889977 |doi=10.4161/cib.3.2.10603}}</ref> ''[[Bombus bohemicus]]'', bumbara koji napada košnice drugih pčela i preuzima razmnožavanje dok njihove mlade odgajaju radnici-domaćini, i ''[[Melipona scutellaris]]'', eusocijalnu pčelu čije matice bježe od radnika-ubica i napadaju drugu koloniju bez matice.<ref>{{Cite journal |first1=Annette |last1=Van Oystaeyen |first2=Denise |last2=Araujo Alves |first3=Ricardo |last3=Caliari Oliveira |first4=Daniela |last4=Lima do Nascimento |first5=Fábio |last5=Santos do Nascimento |first6=Johan |last6=Billen |first7=Tom |last7=Wenseleers |title=Sneaky queens in ''Melipona'' bees selectively detect and infiltrate queenless colonies |journal=Animal Behaviour |date=September 2013 |volume=86 |issue=3 |pages=603–609 |doi=10.1016/j.anbehav.2013.07.001 |bibcode=2013AnBeh..86..603V |citeseerx=10.1.1.309.6081 |s2cid=12921696 }}</ref> Ekstreman primjer interspecijskog društvenog parazitizma uočen je kod mrava vrste ''[[Tetramorium inquilinum]]'', obligatnih parazita koji žive isključivo na leđima drugih mrava roda ''[[Tetramorium]]''.<ref>{{cite web |url=https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |title=Social Parasites in the Ant Colony |publisher=Antkeepers |access-date=4 April 2016 |archive-date=24 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122522/https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |url-status=live }}</ref> Mehanizam za evoluciju društvenog parazitizma prvi je predložio Carlo Emery 1909. godine.<ref>{{Cite journal |last=Emery |first=Carlo |date=1909 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen un myrmekophilen Ameisen |journal=Biologischen Centralblatt |volume=29 |pages=352–362}}</ref> Sada poznat kao "[[Emeryjevo pravilo]]", ono navodi da društveni paraziti imaju tendenciju da budu u bliskom srodstvu sa svojim domaćinima i da su često pripadnici istog roda.<ref name="RD">{{cite web |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421 |title=Social Parasitism in Ants |last=Deslippe |first=Richard |publisher=Nature Education Knowledge |year=2010 |access-date=29 October 2010 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518111632/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421/ |url-status=live }}</ref><ref name="Emery_1909">{{cite journal |last=Emery |first=C. |url=https://archive.org/details/ants_11715/page/n1 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen und myrmekophilen Ameisen |journal=Biologisches Centralblatt |date=1909 |volume=29 |pages=352–362}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bourke |first1=Andrew F. G. |last2=Franks |first2=Nigel R. |date=July 1991 |title=Alternative adaptations, sympatric speciation and the evolution of parasitic, inquiline ants |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=43 |issue=3 |pages=157–178 |doi=10.1111/j.1095-8312.1991.tb00591.x |bibcode=1991BJLS...43..157B |issn=0024-4066}}</ref> Intraspecijski društveni parazitizam se javlja kod parazitskog dojenja, gdje neke mlade jedinke uzimaju mlijeko od ženki s kojima nisu u srodstvu. Kod kapucina vrste ''[[Cebus olivaceus]]'', ženke višeg ranga ponekad uzimaju mlijeko od ženki nižeg ranga bez ikakve recipročne koristi.<ref name=obrien5>{{cite journal |last=O'Brien |first=Timothy G. |title=Parasitic nursing behavior in the wedge-capped capuchin monkey (''Cebus olivaceus'') |journal=American Journal of Primatology |year=1988 |volume=16 |issue=4 |pages=341–344 |doi =10.1002/ajp.1350160406 |pmid=32079372 |s2cid=86176932 }}</ref> ==== Parazitizam legla ==== {{further|Parazitizam legla}} Kod [[Parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćini pate od povećanih roditeljskih ulaganja i potrošnje energije u svrhu hranjenja parazitskih mladunaca, koji su obično veći od mladunaca domaćina. Stopa rasta mladunaca domaćina je usporena, što smanjuje adaptivnu vrijednost domaćina. Paraziti legla uključuju ptice iz različitih porodica kao što su [[Molothrus|kravarke]], [[Viduidae|udovice]], [[Cuculidae|kukavice]] i [[Heteronetta atricapilla|crnoglave patke]]. One ne grade vlastita gnijezda, već polažu jaja u gnijezdima drugih vrsta. U porodici [[Cuculidae]], preko 40% [[vrsta]] kukavica su obligatni paraziti legla, dok su drugi ili fakultativni paraziti legla ili pružaju roditeljsku brigu.<ref>{{Cite book |last=Payne |first=R. B. |title=The Cuckoos |date=September 15, 2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850213-5 |edition=1st |location=Oxford |language=en}}</ref> Jaja nekih parazita legla [[mimikrija|liče]] na jaja domaćina, dok jaja nekih kravarica imaju čvrste ljuske, što otežava domaćinima da ih unište kljucanjem, a oba mehanizma impliciraju selekciju domaćina protiv parazitskih jaja.<ref name=Payne1997>{{cite book |last=Payne |first=R. B. |date=1997 |chapter=Avian brood parasitism |editor1=Clayton, D. H. |editor2=Moore, J. |title=Host–parasite evolution: General principles and avian models |pages=[https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 338–369] |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854892-8 |chapter-url=https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rothstein |first1=S. I. |year=1990 |title=A model system for coevolution: avian brood parasitism |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=21 |pages=481–508 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.21.1.481}}</ref><ref name="DeMarsico2013">{{cite journal |last1=De Marsico |first1=M. C. |last2=Gloag |first2=R. |last3=Ursino |first3=C. A. |last4=Reboreda |first4=J. C. |title=A novel method of rejection of brood parasitic eggs reduces parasitism intensity in a cowbird host |journal=Biology Letters |volume=9 |issue=3 |date=March 2013 |doi=10.1098/rsbl.2013.0076 |pmid=23485877 |article-number=20130076|pmc=3645041 }}</ref> Odrasla ženka [[Cuculus canorus|evropske kukavice]] također imitira predatora, [[Accipiter nisus|evropskog kobca]], što joj daje vremena da neopaženo položi jaja u gnijezdo domaćina.<ref name=Welbergen2011>{{cite journal |last1=Welbergen |first1=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]] |volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008|doi-access=free }}</ref> Domaćinske vrste se često bore protiv mimikrije parazitskih jaja [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizmom]] jaja, što znači da imaju dva ili više [[fenotip]]ova jaja unutar jedne populacije. Višestruki fenotipovi jaja domaćina smanjuju vjerojatnoću da parazitska vrsta precizno "uskladi" svoja jaja s jajima domaćina.<ref>{{Cite journal |last=Yang |first=C. |first2=X. |last2=Si |first3=W. |last3=Liang |first4=A. P. |last4=Møller |title=Spatial variation in egg polymorphism among cuckoo hosts across 4 continents |journal=Current Zoology |date=2020 |volume=66 |issue=5 |pages=477–483 |doi=10.1093/cz/zoaa011 |pmid=33293928 |pmc=7705517 |via=Oxford Academic}}</ref> ==== Kleptoparazitizam ==== {{further|Kleptoparazitizam}} U slučaju [[Kleptoparazitizam|kleptoparazitizma]] (od grčkog κλέπτης (''kleptēs''), "lopov"), paraziti kradu hranu koju domaćin prikupi. Parazitizam se često vrši na bliskim srodnicima, bilo unutar iste vrste ili između različitih vrsta unutar istog roda ili porodice. Na primjer, mnoge loze [[kukavičje pčele|kukavičjih pčela]] polažu jaja u ćelijama košnica drugih [[pčela]] iz iste porodice.<ref name="SlaterRosenblatt2005">{{cite book |last1=Slater |first1=Peter J. B. |last2=Rosenblatt |first2=Jay S. |author3=Snowdon, Charles T. |author4=Roper, Timothy J. |author5=Brockmann, H. Jane |author-link5=H. Jane Brockmann |author6=Naguib, Marc |title=Advances in the Study of Behavior |url=https://books.google.com/books?id=WQl2s_xwfagC&pg=PA365 |date=30 January 2005 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-049015-1 |page=365}}</ref> Kleptoparazitizam je generalno rijedak, ali uočljiv kod ptica; neke, poput [[pomornici|pomornika]], specijalizirane su za krađu hrane od drugih morskih ptica, neumoljivo ih progoneći dok ne povrate svoj ulov.<ref name="Furness1978">{{cite journal |last=Furness |first=R. W. |title=Kleptoparasitism by great skuas (''Catharacta skua'' Brünn.) and Arctic skuas (''Stercorarius parasiticus'' L.) at a Shetland seabird colony |journal=Animal Behaviour |volume=26 |year=1978 |doi=10.1016/0003-3472(78)90107-0 |pages=1167–1177|bibcode=1978AnBeh..26.1167F |s2cid=53155057 }}</ref> ==== Spolni parazitizam ==== {{main|Spolni parazitizam}} Jedinstven pristup se vidi kod nekih vrsta [[Lophiiformes|grdobina]], kao što je ''[[Ceratias holboelli]]'', gdje su mužjaci svedeni na sitne [[Spolni parazitizam|spolne parazite]], potpuno ovisne o ženkama vlastite vrste za preživljavanje, i žive trajno pričvršćeni ispod tijela ženke i nesposobni su da se sami brinu o sebi. Ženka hrani mužjaka i štiti ga od predatora, dok mužjak ne daje ništa zauzvrat osim sperme koja je ženki potrebna za stvaranje sljedeće generacije.<ref name=Pietsch2005>{{cite journal |last=Pietsch |first=Theodore W. |title=Dimorphism, parasitism, and sex revisited: modes of reproduction among deep-sea ceratioid anglerfishes (Teleostei: Lophiiformes) |journal=Ichthyological Research |date=25 August 2005 |volume=52 |issue=3 |pages=207–236 |doi=10.1007/s10228-005-0286-2|bibcode=2005IchtR..52..207P |s2cid=24768783 }}</ref> ==== Adelfoparazitizam ==== Adelfoparazitizam (od grčkog ἀδελφός (''adelphós''), brat<ref>{{cite book |last1=Maggenti |first1=Armand R. |last2=Maggenti |first2=Mary Ann |last3=Gardner |first3=Scott Lyell |title=Online Dictionary of Invertebrate Zoology |url=http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031907/http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-date=18 April 2018 |publisher=University of Nebraska |page=22 |date=2005}}</ref>), također poznat kao parazitizam među srodnicima, javlja se kada je domaćinska vrsta u bliskom srodstvu s parazitom, koji je često iz iste porodice ili roda.<ref name=Rochat2001>{{cite journal |last1=Rochat |first1=Jacques |last2=Gutierrez |first2=Andrew Paul |title=Weather-mediated regulation of olive scale by two parasitoids |journal=Journal of Animal Ecology |date=May 2001 |volume=70 |issue=3 |pages=476–490 |doi=10.1046/j.1365-2656.2001.00505.x|bibcode=2001JAnEc..70..476R |s2cid=73607283 |doi-access=free }}</ref> Kod parazitoida mušice vrste ''[[Encarsia perplexa]]'', nesparene ženke mogu polagati [[ploidija|haploidna]] jaja u potpuno razvijene larve vlastite vrste, stvarajući muško potomstvo,<ref>{{cite web |title=Featured Creatures. ''Encarsia perplexa'' |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |publisher=University of Florida |access-date=6 January 2018 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105061019/http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |url-status=live }}</ref> dok morski crv vrste ''[[Bonellia viridis]]'' ima sličnu reproduktivnu strategiju, iako su larve [[plankton]]ske.<ref name="BerecSchembri2005">{{cite journal |last1=Berec |first1=Ludek |last2=Schembri |first2=Patrick J. |last3=Boukal |first3=David S. |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003131349/https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Sex determination in ''Bonellia viridis'' (Echiura: Bonelliidae): population dynamics and evolution |journal=Oikos |volume=108 |issue=3 |year=2005 |pages=473–484 |doi=10.1111/j.0030-1299.2005.13350.x|bibcode=2005Oikos.108..473B }}</ref> ==== Ilustracije ==== Na ilustracijama su prikazani primjeri glavnih strategija parazitizma. <gallery class="center" mode="nolines" widths="180px"> File:Pteromalid hyperparasitoid.jpg|Hiperparazitoidna [[Pteromalidae|pteromalidna osa]] na čahurama svog domaćina, koja je i sama parazitoidna [[Braconidae|brakonidna osa]]. File:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|[[Phengaris arion|Pjegavi mravnik]] [[mirmekomorfija|imitira mrave]] i društveni je parazit. File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|Kod [[parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćin odhranjuje mladunce druge vrste: na slici jaje [[Molothrus|kravarke]] u gnijezdu ''[[Sayornis phoebe]]''. File:Great Skua (cropped).jpg|[[Veliki pomornik]] je moćan [[kleptoparazit]] koji neumorno progoni druge morske ptice sve dok ne povrate svoj ulov. File:Северная церапия (cropped).jpg|Mužjak vrste [[Lophiiformes|grdobine]] ''[[Ceratias holboelli]]'' živi kao sićušni [[spolni parazitizam|spolni parazit]] trajno pričvršćen ispod tijela ženke. File:Encarsia perplexa.jpg|''[[Encarsia perplexa]]'' (u sredini), parazitoid mušice ''[[Aleurocanthus woglumi]]'' (dolje lijevo), također je adelfoparazit koji polaže jaja u larve vlastite vrste. </gallery> == Taksonomski raspon == Parazitizam ima izuzetno širok taksonomski raspon, uključujući životinje, biljke, gljive, protozoe, bakterije i viruse.<ref name="Rollinson2">{{cite book |last1=Rollinson |first1=D. |last2=Hay |first2=S. I. |title=Advances in parasitology |date=2011 |publisher=Elsevier Science |location=Oxford |isbn=978-0-12-385897-9|pages=4–7}}</ref> === Životinje === {{further|Spisak parazitskih organizama}} {|class="wikitable sortable <!--collapsible collapsed-->" |+ Glavne parazitske životinjske skupine{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ! Koljeno !! Razred/<br/>Red ! style="width: 60px;" |Br.<br/>vrsta ! Endo-<br/>paraz. ||Ekto-<br/>paraz. !! [[Beskičmenjaci|Beskič.]]<br/>kon. domaćin !! [[Kičmenjaci|Kič.]]<br/>kon. domaćin !! Br.<br/>domaćina !! Morski !! Vodeni<br/>!! Kopneni<br/> |- |[[Cnidaria]] ||[[Myxozoa]] ||1.350 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da || |- |[[Cnidaria]] ||[[Polypodium hydriforme|Polypodiozoa]] ||1 ||Da ||||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Trematoda]] ||15.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Monogenea]] ||20.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Cestoda]] ||5.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Nematomorpha]] ||<!--Class--> ||350 ||Da ||||Da ||||1 ili više ||||Da ||Da |- |[[Nematoda]] ||<!--Class--> ||10.500 ||Da ||||Da ||Da ||1 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Acanthocephala]] ||<!--Class--> ||1.200 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Annelida]] ||[[Hirudinea]] ||400 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Bivalvia]] ||600 ||||Da ||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Gastropoda]] ||5.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da |||| |- |[[Arthropoda]] ||[[Ixodida]] ||800 ||||Da ||||Da ||1 ili više ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Acari]] ||30.000 ||Da ||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da ||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Copepoda]] ||4.000 ||||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Arthropoda]] ||[[Phthiraptera]] ||4.000 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Siphonaptera]] ||2.500 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Diptera]] ||2.300 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Strepsiptera]]||600 ||Da ||||Da ||||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Hymenoptera]] ||130.000<ref>{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |s2cid=257756440 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P }}</ref> - 1.100.000<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal | last1=Forbes | first1=Andrew A. | last2=Bagley | first2=Robin K. | last3=Beer | first3=Marc A. | last4=Hippee | first4=Alaine C. | last5=Widmayer | first5=Heather A. | display-authors=3 | title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order | journal=BMC Ecology | volume=18 | issue=1 | date=12 July 2018 | page=21 | issn=1472-6785 | doi=10.1186/s12898-018-0176-x| pmid=30001194 | pmc=6042248 | doi-access=free | bibcode=2018BMCE...18...21F }}</ref> ||Da ||Da ||Da ||||1 ||||||Da |} Parazitizam je široko rasprostranjen u životinjskom carstvu<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url=https://books.google.com/books?id=o2t2BgAAQBAJ&pg=PA44 |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44}}</ref> i evoluirao je nezavisno od slobodnoživućih oblika stotine puta.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Mnoge vrste [[parazitski crv|parazitskih crva]], uključujući [[Trematoda|metilje]] i [[trakavice]], imaju čitave životne cikluse koji uključuju dva ili više domaćina. Daleko najveća skupina su parazitoidne ose iz reda Hymenoptera.<ref name=PoulinRandhawa2015/> U tabeli su navedena [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] i [[Razred (taksonomija)|razredi]] s najvećim brojem parazitskih vrsta, uz konzervativne minimalne brojčane procjene. Stupci za endo- i ektoparazitizam odnose se na konačnog domaćina, kao što je prikazano u kolonama Kičmenjaci i Beskičmenjaci.{{sfn|Poulin|2007|page=6}} === Biljke === {{main|Parazitska biljka}} [[File:Cuscuta parasite plant.JPG|thumb|left|upright|''[[Cuscuta]]'' (vilina kosa), [[obligatni parazit|holoparazit]] stabla, na [[akacija|akaciji]]]] [[Hemiparazit]] ili ''djelimični parazit'' poput [[imela|imele]] crpi dio svojih hranjivih tvari iz druge žive biljke, dok [[obligatni parazit|holoparazit]] poput ''[[Cuscuta|Cuscute]]'' crpi sve svoje hranjive tvari iz druge biljke.<ref name="Rastogi">{{cite book |last1=Rastogi |first1=V. B. |title=Modern Biology |url=https://books.google.com/books?id=D-85x6Jhji0C&q=partial+parasite&pg=SA1-PA115 |publisher=Pitambar Publishing |date=1997 |isbn=978-81-209-0496-5 |page=115}}</ref> [[Parazitske biljke]] čine oko jedan posto [[Skrivenosjemenice|skrivenosjemenjača]] i nalaze se u gotovo svakom [[biom]]u na svijetu.<ref name="Kokla Melnyk 2010">{{Cite journal |last1=Kokla |first1=Anna |last2=Melnyk |first2=Charles W. |date=1 October 2018 |title=Developing a thief: Haustoria formation in parasitic plants |journal=Developmental Biology |language=en |volume=442 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.ydbio.2018.06.013 |pmid=29935146 |s2cid=49394142 |issn=0012-1606|doi-access= }}</ref><ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008">{{cite book |last=Heide-Jørgensen |first=Henning S. |year=2008 |title=Parasitic flowering plants |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16750-6}}</ref><ref name=Nickrent2002>{{cite web |last1=Nickrent |first1=Daniel L. |author-link1=Daniel Lee Nickrent |title=Parasitic Plants of the World |url=http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |date=2002 |access-date=10 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062557/http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |archive-date=6 March 2016}} which appeared in Spanish as Chapter 2, pp. 7–27 in: J. A. López-Sáez, P. Catalán and L. Sáez [eds.], ''Parasitic Plants of the Iberian Peninsula and Balearic Islands''.</ref> Sve ove biljke imaju modificirano korijenje, [[haustorij]]e, koje prodire u biljke-domaćine, povezujući ih sa provodnim sistemom - bilo [[ksilem]]om, [[floem]]om ili oboje. To im pruža mogućnost da izvlače vodu i hranjive tvari iz domaćina. Parazitska biljka se klasificira ovisno o tome gdje se pričvršćuje za domaćina, bilo stablo ili korijen, i količini hranjivih tvari koje su joj neophodne. Budući da holoparaziti nemaju [[hlorofil]] i stoga ne mogu sami stvarati hranu [[fotosinteza|fotosintezom]], oni su uvijek obligatni paraziti, koji svu svoju hranu crpe iz svojih domaćina.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/> Neke parazitske biljke mogu locirati svoje [[domaćin (biologija)|biljke-domaćine]] detektiranjem [[hemikalija]] u zraku ili tlu koje ispuštaju [[izdanak|izdanci]] ili [[korijen]]je domaćina. Poznato je oko 4.500 [[vrsta]] parazitskih biljaka u otprilike 20 [[porodica (taksonomija)|porodica]] cvjetnica.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/><ref name="NickrentMusselman2004">{{cite journal |last1=Nickrent |first1=D. L. |last2=Musselman |first2=L. J. |title=Introduction to Parasitic Flowering Plants |journal=The Plant Health Instructor |year=2004 |doi=10.1094/PHI-I-2004-0330-01}}</ref> Vrste unutar porodice ''[[Orobanchaceae]]'' (volovotkovke) spadaju među ekonomski najrazornije biljke na svijetu. Procjenjuje se da vrste roda ''[[Striga]]'' godišnje uzrokuju gubitke u prinosima usjeva u vrijednosti od nekoliko milijardi dolara, a njome je pogođeno preko 50 miliona hektara obrađenog zemljišta samo u podsaharskoj Africi. ''Striga'' može zaraziti i trave i žitarice, uključujući [[kukuruz]], [[riža|rižu]] i [[sirak]], koji su među najvažnijim prehrambenim usjevima na svijetu. ''[[Orobanche]]'' također ugrožava širok spektar drugih važnih usjeva, uključujući [[grašak]], [[slanutak]], [[paradajz]], [[mrkva|mrkvu]] i razne vrste [[kupus]]a. Gubitak prinosa od ''Orobanchea'' može biti potpun; uprkos opsežnim istraživanjima, ni jedna metoda suzbijanja nije bila potpuno uspješna.<ref name="WestwoodYoder2010">{{cite journal |last1=Westwood |first1=James H. |last2=Yoder |first2=John I. |last3=Timko |first3=Michael P. |last4=dePamphilis |first4=Claude W. |title=The evolution of parasitism in plants |journal=Trends in Plant Science |volume=15 |issue=4 |year=2010 |pages=227–235 |doi=10.1016/j.tplants.2010.01.004|pmid=20153240 |bibcode=2010TPS....15..227W }}</ref> Mnoge [[biljke]] i [[gljive]] razmjenjuju ugljik i hranjive tvari u mutualističkim [[mikoriza|mikoriznim]] odnosima. Međutim, oko 400 vrsta [[mikoheterotrofija|mikoheterotrofnih]] biljaka, uglavnom u tropima, efektivno [[varanje (biologija)|vrši eksploataciju]], uzimajući ugljik iz gljivice umjesto da ga razmijene za minerale. Imaju znatno smanjeno korijenje jer ne moraju apsorbirati vodu iz tla; njihove stabljike su vitke, s malo [[vaskularni snop|vaskularnih snopova]], a listovi su im svedeni na male ljuske jer ne vrše fotosintezu. Njihove sjemenke su malene i brojne i čini se da se oslanjaju na infekciju odgovarajućom gljivicom ubrzo nakon klijanja.<ref>{{cite journal |last=Leake |first=J. R. |date=1994 |title=The biology of myco-heterotrophic ('saprophytic') plants |journal=New Phytologist |volume=127 |issue=2 |pages=171–216 |doi=10.1111/j.1469-8137.1994.tb04272.x|pmid=33874520 |bibcode=1994NewPh.127..171L |s2cid=85142620 }}</ref> [[File:Armillaria mellea, Honey Fungus, UK 1.jpg|thumb|Gljiva ''[[Armillaria mellea]]'' je parazit stabla i [[saprofit]] koji se hrani drvetom nakon što ono ugine.]] === Gljive === {{further|Patogene gljivice|Fitopatologija}} Parazitske [[gljive]] crpe neke ili sve svoje nutritivne potrebe iz biljaka, drugih gljiva ili životinja. Gljive koje su paraziti biljaka se klasifikuju u tri kategorije, ovisno o načinu ishrane: biotrofi, [[hemibiotrofi]] i nekrotrofi. Biotrofne gljive crpe hranjive tvari iz živih biljnih ćelija i za vrijeme infekcije koloniziraju svoju biljku-domaćina na takav način da je održe u životu što duže moguće.<ref>{{Cite journal |last1=Fei |first1=Wang |last2=Liu |first2=Ye |date=11 August 2022 |title=Biotrophic Fungal Pathogens: a Critical Overview |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |volume=195 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1007/s12010-022-04087-0 |pmid=35951248 |s2cid=251474576 |issn=0273-2289}}</ref> Jedan poznat primjer biotrofnog patogena je ''[[Ustilago maydis]]'', uzročnik bolesti kukuruzne snijeti. S druge strane, nekrotrofni patogeni ubijaju ćelije domaćina i hrane se [[saprofit]]ski, a primjer su gljive iz roda ''[[Armillaria]]'', koje koloniziraju korijen.<ref name="RHS">{{cite web |title=What is honey fungus? |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |access-date=12 October 2017 |archive-date=8 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093722/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |url-status=live }}</ref> Hemibiotrofni patogeni započnu koloniziranje svog domaćina kao biotrofi, a potom ubijaju njegove ćelije i hrane se kao [[nekrotrof]]i, što je fenomen poznat kao [[biotrofsko-nekrotrofna zamjena]].<ref>{{Cite journal |last1=Chowdhury |first1=Supriyo |last2=Basu |first2=Arpita |last3=Kundu |first3=Surekha |date=8 December 2017 |title=Biotrophy-necrotrophy switch in pathogen evoke differential response in resistant and susceptible sesame involving multiple signaling pathways at different phases |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=17251 |doi=10.1038/s41598-017-17248-7 |doi-access=free|pmid=29222513 |pmc=5722813 |bibcode=2017NatSR...717251C |issn=2045-2322}}</ref> Patogene gljive su poznati uzročnici bolesti kod životinja, kao i kod ljudi. Procjenjuje se da gljivične infekcije ([[mikoza|mikoze]]) ubiju 1,6 miliona ljudi svake godine.<ref>{{cite journal |title=Stop neglecting fungi |journal=Nature Microbiology |date=25 July 2017 |volume=2 |issue=8 |article-number=17120 |doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120 |pmid=28741610 |bibcode=2017NatMb...217120. |doi-access=free}}</ref> Jedan primjer snažnog gljivičnog životinjskog patogena su [[Microsporidia|mikrosporidi]] - obligatne [[intracelularni parazit|intracelularne parazitske]] gljive koje uglavnom utiču na insekte, ali mogu uticati i na kičmenjake, uključujući ljude, uzrokujući crijevnu infekciju [[mikrosporidioza|mikrosporidiozu]].<ref name="Didier">{{cite journal |last1=Didier |first1=E. S. |last2=Stovall |first2=M. E. |last3=Green |first3=L. C. |last4=Brindley |first4=P. J. |last5=Sestak |first5=K. |last6=Didier |first6=P. J. |url=https://www.researchgate.net/publication/8159085 |title=Epidemiology of microsporidiosis: sources and modes of transmission |journal=Veterinary Parasitology |date=9 December 2004 |volume=126 |issue=1–2 |pages=145–166 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.09.006 |pmid=15567583}}</ref> [[File:Borrelia burgdorferi-cropped.jpg|thumb|upright|Bakteriju vrste ''[[Borrelia burgdorferi]]'', uzročnika [[lajmska bolest|lajmske bolesti]], prenose krpelji iz roda ''[[Ixodes]]''.]] === Protozoe === Protozoe poput ''[[Plasmodium]]a'', ''[[Trypanosoma|Trypanosome]]'' i ''[[Entamoeba|Entamoebe]]''<ref name=Esch2013>{{cite journal |last1=Esch |first1=K. J. |last2=Petersen |first2=C. A. |title=Transmission and epidemiology of zoonotic protozoal diseases of companion animals |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=26 |issue=1 |pages=58–85 |date=January 2013 |pmid=23297259 |pmc=3553666 |doi=10.1128/CMR.00067-12}}</ref> su endoparaziti. Uzrokuju ozbiljne bolesti kod kičmenjaka, uključujući ljude - u ovim primjerima, [[malarija|malariju]], [[bolest spavanja]] i [[Amebijaza|amebnu dizenteriju]] - i imaju složene životne cikluse.<ref name="PollittMacGregor2011"/> === Bakterije === {{main|Patogene bakterije}} Mnoge bakterije su parazitske, iako se općenito smatraju [[Patogene bakterije|patogenima]] koji uzrokuju bolesti.<ref name=McFall-Ngai2007>{{Cite journal |last=McFall-Ngai |first=Margaret |date=January 2007 |title=Adaptive Immunity: Care for the community |journal=Nature |volume=445 |issue=7124 |page=153 |doi=10.1038/445153a|pmid=17215830 |bibcode=2007Natur.445..153M |s2cid=9273396 |doi-access=free }}</ref> Parazitske bakterije su izuzetno raznolike i inficiraju svoje domaćine na različite načine. Na primjer, ''[[Bacillus anthracis]]'', uzročnik [[antraks]]a, širi se dodirom sa zaraženim [[domaća životinja|domaćim životinjama]]; njegove [[spora|spore]], koje mogu preživjeti godinama izvan tijela, mogu ući u domaćina putem ogrebotine ili se udahnuti. ''[[Borrelia]]'', uzročnik [[lajmska bolest|lajmske bolesti]] i [[povratni tifus|povratnog tifusa]], prenosi se vektorima, krpeljima iz roda ''[[Ixodes]]'', iz rezervoara bolesti kod životinja poput [[jelen]]a. ''[[Campylobacter jejuni]]'', uzročnik [[gastroenteritis]]a, širi se fekalno-oralnim putem od životinja, konzumiranjem nedovoljno termički obrađene [[živina|perad]]i ili kontaminiranom vodom. ''[[Haemophilus influenzae]]'', uzročnik [[meningitis|bakterijskog meningitisa]] i infekcija respiratornog trakta poput [[influenca|influence]] i [[bronhitis]]a, prenosi se kapljičnim kontaktom. ''[[Treponema pallidum]]'', uzročnik [[sifilis]]a, [[spolno prenosiva bolest|širi se]] [[Ljudska seksualna aktivnost|spolnim odnosom]].<ref name=Lippincott>{{cite book |last1=Fisher |first1=Bruce |last2=Harvey |first2=Richard P. |last3=Champe |first3=Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007|pages=332–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}</ref> [[File:Tevenphage.svg|thumb|[[Enterobakterijski fag T4]] je [[bakteriofag]]ni virus. Inficira svog domaćina, ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', ubrizgavanjem vlastite DNK kroz svoj rep, kojim se pričvršćuje za površinu bakterije.]] === Virusi === {{main|Virus|Bakteriofag}} [[Virusi]] su obligatni [[intracelularni parazit]]i, karakterizirani izuzetno ograničenom biološkom funkcijom, do te mjere da, iako su očigledno sposobni zaraziti sve ostale organizme, od bakterija i [[archaea|arheja]] do životinja, biljaka i gljiva, nije jasno mogu li se sami opisati kao živi organizmi. Mogu biti [[Orthornavirae|RNK]] ili [[DNK-virus|DNK virusi]] koji se sastoje od jednostrukog ili dvostrukog lanca [[Nukleinska kiselina|genetskog materijala]] ([[RNK]] ili [[DNK]], respektivno), prekrivenog [[protein]]skim omotačem, a ponekad i [[lipid]]nom ovojnicom. Stoga im nedostaju svi uobičajeni mehanizmi [[ćelija (biologija)|ćelije]], poput [[enzim]]a, te se u potpunosti oslanjaju na sposobnost ćelije-domaćina da replicira DNK i sintetizira proteine. Većina virusa su [[bakteriofag]]i, koji inficiraju bakterije.<ref name=Koonin2006>{{cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Senkevich |first2=T. G. |author3=Dolja, V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author-link1=Mya Breitbart |author1=Breitbart, M. |author2=Rohwer, F. |title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus? |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=6 |pages=278–284 |year=2005 |pmid=15936660 |doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref><ref name="Lawrence">{{cite journal|author1=Lawrence, C. M. |author2=Menon, S. |author3=Eilers, B. J. |display-authors=etal |title=Structural and functional studies of archaeal viruses |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=284 |issue=19 |pages=12599–603 |year=2009 |pmid=19158076 |doi=10.1074/jbc.R800078200 |pmc=2675988|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards |first1=R. A. |last2=Rohwer |first2=F. |url=https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003133000/https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Viral metagenomics |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3 |issue=6 |pages=504–510 |year=2005 |pmid=15886693 |doi=10.1038/nrmicro1163|s2cid=8059643 }}</ref> == Evolucijska ekologija == [[File:Tyrannosaurus with infection.jpg|thumb|Restauracija ''[[Tyrannosaurus]]a'' s rupama koje je možda prouzrokovao parazit sličan ''[[Trichomonas]]u'']] {{further|Evolucijska ekologija}} Parazitizam je glavni aspekt evolucijske ekologije; na primjer, gotovo sve slobodnoživeće životinje domaćini su barem jednoj vrsti parazita. Kičmenjaci, najbolje proučena skupina, domaćini su između 75.000 i 300.000 vrsta helminta i nebrojenog broja parazitskih mikroorganizama. U prosjeku, jedna vrsta sisara domaćin je za četiri vrste [[nematoda|valjkastih crva]], dvije vrste [[trematoda|metilja]] i dvije [[trakavice|trakavica]].<ref name="Dobson2008">{{cite journal |last1=Dobson |first1=A. |last2=Lafferty |first2=K. D. |last3=Kuris |first3=A. M. |last4=Hechinger |first4=R. F. |last5=Jetz |first5=W. |title=Homage to Linnaeus: How many parasites? How many hosts? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=Supplement 1 |date=2008 |doi=10.1073/pnas.0803232105 |pmid=18695218 |pages=11482–11489|pmc=2556407 |bibcode=2008PNAS..10511482D |doi-access=free }}</ref> Ljudi imaju 342 vrste helmintskih parazita i 70 vrsta protozojskih parazita.<ref name="Sukhdeo2012"/> Oko tri četvrtine karika u [[lanac ishrane|lancima ishrane]] uključuje parazite, koji su važni u regulaciji broja domaćina. Smatra se da je oko 40 posto opisanih vrsta parazitsko.<ref name="Dobson2008"/> === Fosilni zapis === {{further|Paleoparazitologija}} Parazitizam je teško dokazati na osnovu [[fosil|fosilnih zapisa]], ali rupe u [[donja vilica|donjim vilicama]] nekoliko primjeraka ''[[Tyrannosaurus]]a'' možda su uzrokovane parazitima sličnim ''[[Trichomonas]]u''.<ref>{{cite journal |volume=4 |issue=9 |article-number=e7288 |last=Wolff |first=Ewan D. S. |author2=Salisbury, Steven W. |author3=Horner, John R. |author4=Varrichio, David J. |title=Common Avian Infection Plagued the Tyrant Dinosaurs |journal=PLOS ONE |year=2009 |pmid=19789646 |pmc=2748709 |doi=10.1371/journal.pone.0007288|bibcode=2009PLoSO...4.7288W |doi-access=free }}</ref> ''[[Saurophthirus]]'', [[buha]] iz rane krede, parazitirala je na [[pterosauri]]ma.<ref>Ponomarenko, A.G. (1976) A new insect from the Cretaceous of Transbaikalia, a possible parasite of pterosaurians. ''Paleontological Journal'' 10(3):339-343 (English) / ''Paleontologicheskii Zhurnal'' 1976(3):102-106 (Russian)</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yanjie|last2=Shih|first2=Chungkun|last3=Rasnitsyn|first3=Alexandr|last4=Ren|first4=Dong|last5=Gao|first5=Taiping|date=2020|title=A new flea from the Early Cretaceous of China|url=https://www.app.pan.pl/article/item/app006802019.html|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=65|doi=10.4202/app.00680.2019|doi-access=free|archive-date=25 February 2020|access-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225040619/http://app.pan.pl/article/item/app006802019.html|url-status=live}}</ref> Jaja [[nematoda|valjkastih crva]] i ono što su vjerojatno [[cista (medicina)|ciste]] koje su stvorili pripadnici [[Protozoa]] pronađeni su u [[koprolit]]u kasnotrijaskog [[Phytosauria|fitosaura]]. Taj rijetki fosil na [[Tajland]]u pruža informacije o ekologiji prethistorijskih parazita.<ref>{{cite journal|author=Thanit Nonsrirach|author2=Serge Morand|author3=Alexis Ribas|author4=Sita Manitkoon|author5=Komsorn Lauprasert|author6=Julien Claude|date=9 August 2023|title=First discovery of parasite eggs in a vertebrate coprolite of the Late Triassic in Thailand|journal=PLOS ONE|volume=18 |issue=8 |article-number=e0287891 |doi=10.1371/journal.pone.0287891|pmid=37556448|pmc=10411797 |bibcode=2023PLoSO..1887891N |doi-access=free }}</ref> === Koevolucija === {{further|Koevolucija domaćina i parazita}} Kako se domaćini i paraziti razvijaju zajedno, njihovi odnosi se često mijenjaju. Kada je parazit u isključivom odnosu s domaćinom, selekcija čini da odnos postane benigniji, čak i mutualistički, jer se parazit može reproducirati duže ako njegov domaćin duže živi.<ref name=Rook2007/> Međutim, u slučajevima gdje se paraziti takmiče, selekcija favorizira parazita koji se najbrže razmnožava, što dovodi do povećane virulencije. U [[Koevolucija domaćina i parazita|koevoluciji domaćina i parazita]] stoga postoje različite mogućnosti.<ref name=MasseyBuckling2004/> [[Evolucijska epidemiologija]] analizira kako se paraziti šire i evoluiraju, dok [[Evolucijska medicina|darvinistička medicina]] primjenjuje slično evolucijsko razmišljanje na neparazitske bolesti poput [[Rak (medicina)|rak]]a i [[Autoimune bolesti|autoimunih stanja]].<ref name="Ewald1994">{{cite book |last=Ewald |first=Paul W. |title=Evolution of Infectious Disease |url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal|url-access=registration |year=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534519-3 |page=8}}</ref> ==== Dugoročna partnerstva u korist mutualizma ==== [[File:Wolbachia.png|thumb|left|Bakterija ''[[Wolbachia]]'' unutar ćelije insekta]] Dugoročna partnerstva mogu dovesti do relativno stabilnog odnosa koji teži [[komensalizam|komensalizmu]] ili [[mutualizam|mutualizmu]], jer, pod jednakim uvjetima, u evolucijskom je interesu parazita da njegov domaćin napreduje. Parazit se može razviti tako da postane manje štetan za svog domaćina ili se domaćin može razviti tako da se nosi s neizbježnim prisustvom parazita - do te mjere da odsustvo parazita stvara štetu domaćinu. Na primjer, iako su životinje parazitirane [[parazitski crv|crvima]] često očito nezdrave, takve infekcije mogu također smanjiti prevalenciju i učinke [[Autoimunost|autoimunih poremećaja]] kod životinjskih domaćina i ljudi.<ref name=Rook2007>{{cite journal |last=Rook |first=G. A. |url=https://www.academia.edu/580118 |title=The hygiene hypothesis and the increasing prevalence of chronic inflammatory disorders |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |year=2007 |volume=101 |issue=11 |pages=1072–1074 |pmid=17619029 |doi=10.1016/j.trstmh.2007.05.014 |archive-date=26 March 2023 |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032901/https://www.academia.edu/580118 |url-status=live }}</ref> U ekstremnijem primjeru, neki [[valjkasti crvi]] ne mogu se razmnožavati, pa čak ni preživjeti, bez infekcije bakterijom iz roda ''[[Wolbachia]]''.<ref>{{cite journal |last1=Hoerauf |first1=Achim |last2=Mand |first2=Sabine |last3=Fischer |first3=Kerstin |last4=Kruppa |first4=Thomas |last5=Marfo-Debrekyei |first5=Yeboah |last6=Debrah |first6=Alexander Yaw |last7=Pfarr |first7=Kenneth M. |last8=Adjei |first8=Ohene |last9=Büttner |first9=Dietrich W. |display-authors=3 |title=Doxycycline as a novel strategy against bancroftian filariasis?depletion of Wolbachia endosymbionts from Wuchereria bancrofti and stop of microfilaria production |journal=Medical Microbiology and Immunology |volume=192 |issue=4 |date=1 November 2003 |doi=10.1007/s00430-002-0174-6 |pages=211–216}}</ref> [[Lynn Margulis]] i drugi su tvrdili, slijedeći djelo [[Petar Kropotkin|Petra Kropotkina]] iz 1902. godine pod nazivom ''[[Mutual Aid: A Factor of Evolution|Uzajamna pomoć: Faktor evolucije]]'', da prirodna selekcija pokreće odnose od parazitizma do mutualizma kada su resursi ograničeni. Ovaj proces je možda bio uključen u [[simbiogeneza|simbiogenezu]] koja je formirala [[eukariot]]e iz unutarćelijskog odnosa između [[arheja]] i bakterija, iako slijed događaja ostaje većinom nedefiniran.<ref>{{cite book |last1=Margulis |first1=Lynn |author1-link=Lynn Margulis |last2=Sagan |first2=Dorion |author2-link=Dorion Sagan |last3=Eldredge |first3=Niles |author3-link=Niles Eldredge |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=4IIpAQAAMAAJ |title=What Is Life? |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81087-4}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sarkar |first1=Sahotra |last2=Plutynski |first2=Anya |title=A Companion to the Philosophy of Biology |url=https://books.google.com/books?id=iN7UYNjbxsYC&pg=PA358 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69584-5 |page=358}}</ref> ==== Konkurencija u korist virulencije ==== Može se očekivati ​​da će konkurencija između parazita, putem [[prirodna selekcija|prirodne selekcije]], favorizirati one koji se brže razmnožavaju i koji su samim tim [[virulencija|virulentniji]].<ref name=MasseyBuckling2004>{{cite journal |last1=Massey |first1=R. C. |last2=Buckling |first2=A. |last3=ffrench-Constant |first3=R.|author1-link=Ruth Massey |title=Interference competition and parasite virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=271 |issue=1541 |year=2004 |pages=785–788 |doi=10.1098/rspb.2004.2676 |pmc=1691666 |pmid=15255095 |bibcode=2004PBioS.271..785M }}</ref><ref name=Rigaud2010>{{cite journal |last1=Rigaud |first1=T. |last2=Perrot-Minnot |first2=M.-J. |last3=Brown |first3=M. J. F. |title=Parasite and host assemblages: embracing the reality will improve our knowledge of parasite transmission and virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=277 |issue=1701 |year=2010 |pages=3693–3702 |doi=10.1098/rspb.2010.1163|pmid=20667874 |pmc=2992712 }}</ref> [[File:Pink Flamingos with Duck - Camargue, France - April 2007 (cropped).jpg|thumb|Biolozi su dugo sumnjali na [[kospecijacija|kospecijaciju]] [[flamingo|flaminga]] i [[patka|pataka]] s njihovim parazitskim [[vaš|ušima]], koje su slične kod obje te porodice. Kospecijacija se zaista dogodila, ali je dovela do flaminga i [[gnjurac]]a, s kasnijom [[promjena domaćina|promjenom domaćina]] s flaminga na patke.]] Među konkurentnim parazitskim bakterijama koje ubijaju insekte iz rodova ''[[Photorhabdus]]'' i ''[[Xenorhabdus]]'', virulencija je zavisila od relativne jačine antimikrobnih [[toksin]]a ([[bakteriocin]]a) koje dva uključena soja stvaraju. Kada je samo jedna bakterija mogla ubiti drugu, drugi soj bi bio isključen iz konkurencije. Međutim, kada su [[gusjenice]] bile zaražene bakterijama od kojih su obje imale toksine sposobne za ubijanje drugog soja, ni jedan soj nije bio isključen, a njihova virulencija je bila manja nego kada je insekt bio zaražen samo jednim sojem.<ref name=MasseyBuckling2004/> ==== Kospecijacija ==== A parasite sometimes undergoes [[cospeciation]] with its host, resulting in the pattern described in [[Fahrenholz's rule]], that the phylogenies of the host and parasite come to mirror each other.<ref name=Page>{{cite book |last=Page |first=Roderic D. M. |publisher=John Wiley |date=27 January 2006 |isbn=978-0-470-01617-6 |doi=10.1038/npg.els.0004124|title=Encyclopedia of Life Sciences |chapter=Cospeciation }}</ref> An example is between the [[simian foamy virus]] (SFV) and its primate hosts. The phylogenies of SFV polymerase and the mitochondrial [[cytochrome c oxidase subunit II]] from African and Asian primates were found to be closely congruent in branching order and divergence times, implying that the simian foamy viruses cospeciated with Old World primates for at least 30&nbsp;million years.<ref name="SwitzerSalemi2005">{{cite journal |last1=Switzer |first1=William M. |last2=Salemi |first2=Marco |last3=Shanmugam |first3=Vedapuri |last4=Gao |first4=Feng |last5=Cong |first5=Mian-er |last6=Kuiken |first6=Carla |last7=Bhullar |first7=Vinod |last8=Beer |first8=Brigitte E. |last9=Vallet |first9=Dominique |last10=Gautier-Hion |first10=Annie |last11=Tooze |first11=Zena |last12=Villinger |first12=Francois |last13=Holmes |first13=Edward C. |last14=Heneine |first14=Walid |display-authors=3 |title=Ancient co-speciation of simian foamy viruses and primates |journal=Nature |volume=434 |issue=7031 |year=2005 |pages=376–380 |doi=10.1038/nature03341 |pmid=15772660 |bibcode=2005Natur.434..376S |s2cid=4326578 |url=https://zenodo.org/record/1233279 |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107064156/https://zenodo.org/record/1233279 |url-status=live }}</ref> The presumption of a shared evolutionary history between parasites and hosts can help elucidate how host taxa are related. For instance, there has been a dispute about whether [[Phoenicopteriformes|flamingos]] are more closely related to [[Ciconiiformes|storks]] or [[Anseriformes|ducks]]. The fact that flamingos share parasites with ducks and geese was initially taken as evidence that these groups were more closely related to each other than either is to storks. However, evolutionary events such as the duplication, or the extinction of parasite species (without similar events on the host phylogeny) often erode similarities between host and parasite phylogenies. In the case of flamingos, they have similar lice to those of [[grebe]]s. Flamingos and grebes do have a common ancestor, implying cospeciation of birds and lice in these groups. Flamingo lice then [[host switch|switched hosts]] to ducks, creating the situation which had confused biologists.<ref name=JohnsonKennedy2006>{{cite journal|last1=Johnson|first1=K. P.|last2=Kennedy|first2=M.|last3=McCracken|first3=K. G|title=Reinterpreting the origins of flamingo lice: cospeciation or host-switching?|journal=Biology Letters|volume=2|issue=2|year=2006|pages=275–278|doi=10.1098/rsbl.2005.0427|pmc=1618896|pmid=17148381}}</ref> [[File:Toxoplasma gondii (2).jpg|thumb|The protozoan ''[[Toxoplasma gondii]]'' facilitates its transmission by [[Behavior-altering parasites|inducing behavioral changes]] in rats through infection of neurons in their [[central nervous system]].]] Parasites infect [[sympatry|sympatric]] hosts (those within their same geographical area) more effectively, as has been shown with [[Digenea|digenetic trematodes]] infecting lake snails.<ref name="Lively00"/> This is in line with the [[Red Queen hypothesis]], which states that interactions between species lead to constant natural selection for coadaptation. Parasites track the locally common hosts' phenotypes, so the parasites are less infective to [[allopatric speciation|allopatric]] hosts, those from different geographical regions.<ref name="Lively00">{{cite journal |last1=Lively |first1=C. M. |last2=Dybdahl |first2=M. F. |url=https://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131917/http://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-date=7 June 2016 |url-status=live |title=Parasite adaptation to locally common host genotypes |journal=Nature |volume=405 |issue=6787 |pages=679–81 |year=2000 |pmid=10864323 |doi=10.1038/35015069 |bibcode=2000Natur.405..679L |s2cid=4387547 }}</ref> === Modificiranje ponašanja domaćina === {{further|Neuroparazit}} <!-- [[File:Reclinervellus nielseni.jpg|thumb|left|Larva ''[[Reclinervellus nielseni]]'' parazitira na vrsti ''[[Cyclosa argenteoalba]]'', Japan]]--> Neki paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje domaćina]] kako bi povećali svoj prijenos s jednog na drugog, često između predatora i plijena ([[neuroparazit|parazit povećava trofički prijenos]]). Na primjer, u [[Kalifornijska obalna slana močvara|kalifornijskoj obalnoj slanoj močvari]], metilj ''[[Euhaplorchis californiensis]]'' smanjuje sposobnost svog ribljeg domaćina da izbjegne predatore.<ref>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Morris |first2=A. K. |year=1996 |url=http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123301/http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-date=3 March 2019 |url-status=live |title=Altered behavior of parasitized killifish increases susceptibility to predation by bird final hosts |journal=Ecology |volume=77 |issue=5 |pages=1390–1397 |doi=10.2307/2265536 |jstor=2265536 |bibcode=1996Ecol...77.1390L }}</ref> On sazrijeva u tijelima [[čaplja|čaplji]], koje se češće hrane zaraženim u odnosu na nezaražene ribe. Drugi primjer je protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'', parazit koji sazrijeva u [[Felis silvestris catus|mačkama]], ali ga mogu nositi mnogi drugi [[sisari]]. Nezaraženi [[Rattus rattus|pacovi]] izbjegavaju miris mačke, ali pacove zaražene sa ''T. gondii'' taj miris privlači, što može povećati prijenos na mačjeg domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Berdoy |first1=M. |last2=Webster |first2=J. P. |last3=Macdonald |first3=D. W. |title=Fatal attraction in rats infected with ''Toxoplasma gondii'' |journal=Proc. Biol. Sci. |volume=267 |issue=1452 |pages=1591–4 |year=2000 |pmid=11007336 |pmc=1690701 |doi=10.1098/rspb.2000.1182 }}</ref> Parazit malarije mijenja miris kože svojih ljudskih domaćina, privlačeći komarce na njih i time poboljšavajući šansu za prijenos parazita.<ref name="de Boer2017"/> Pauk ''[[Cyclosa argenteoalba]]'' često ima pričvršćene larve parazitoidnih osa koje mijenjaju njihovo ponašanje izgradnje paučine. Umjesto da stvaraju svoje normalne ljepljive paučine spiralnog oblika, oni, uz prisustvo parazita, počinju praviti pojednostavljene varijante. To izmijenjeno ponašanje trajalo je duže i bilo je izraženije što su paraziti duže bili ostavljeni na paucima.<ref>{{cite journal |last=Takasuka |first=Keizo |date=16 September 2019 |title=Evaluation of manipulative effects by an ichneumonid spider-ectoparasitoid larva upon an orb-weaving spider host (Araneidae: Cyclosa argenteoalba) by means of surgical removal and transplantation |journal=The Journal of Arachnology |volume=47 |issue=2 |page=181 |doi=10.1636/joa-s-18-082|s2cid=202579182 |issn=0161-8202}}</ref> [[File:Bed bug, Cimex lectularius.jpg|thumb|Gubitak osobine: stjenica ''[[Cimex lectularius]]'' ne leti, kao i mnogi insekti-ektoparaziti.]] === Gubitak osobina === Paraziti mogu iskoristiti svoje domaćine za obavljanje niza funkcija koje bi inače morali sami vršiti. Paraziti koji izgube te funkcije tada imaju selektivnu prednost, jer mogu preusmjeriti resurse na reprodukciju. Mnogi insekti-ektoparaziti, uključujući [[Cimex|stjenice]], [[Polyctenidae]], [[vaš|uši]] i [[buhe]], izgubili su sposobnost letenja, oslanjajući se umjesto toga na svoje domaćine za prijenos.<ref>{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title=On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight |url=https://books.google.com/books?id=H6xUCgAAQBAJ&pg=PT119 |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999679-7 |page=119}}</ref> Gubitak osobina općenito je široko rasprostranjen među parazitima.<ref>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |url=http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |title=Evolution of parasite life history traits: myths and reality |journal=Parasitology Today |date=September 1995 |volume=11 |issue=9 |pages=342–345 |pmid=15275316 |doi=10.1016/0169-4758(95)80187-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216194337/http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |archive-date=16 February 2012 }}</ref> Ekstreman primjer je [[Myxosporea|miksospora]] ''[[Henneguya zschokkei]]'', ektoparazit riba i jedina životinja za koju se zna da je izgubila sposobnost [[aerobna respiracija|aerobne respiracije]]: njene ćelije nemaju [[mitohondrije]].<ref name="PNAS">{{Cite journal |last1=Yahalom |first1=Dayana |last2=Atkinson |first2=Stephen D.|last3=Neuhof |first3=Moran |last4=Chang |first4=E. Sally |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=Cartwright |first6=Paulyn |last7=Bartholomew |first7=Jerri L. |last8=Huchon |first8=Dorothée |date=19 February 2020 |title=A cnidarian parasite of salmon (Myxozoa: Henneguya) lacks a mitochondrial genome |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117 |issue=10 |pages=5358–5363 |doi=10.1073/pnas.1909907117 |pmid=32094163|pmc=7071853 |bibcode=2020PNAS..117.5358Y |doi-access=free }}</ref> === Odbrane domaćina === Domaćini su razvili niz odbrambenih mjera protiv svojih parazita, uključujući fizičke barijere poput kože kičmenjaka,<ref name=Colorado/> imunološki sistem sisara,<ref name=Maizels2009/> insekte koji aktivno uklanjaju parazite,<ref name=Jeanne1979/> kao i odbrambene hemikalije kod biljaka.<ref name=Runyon2010/> Evolucijski biolog [[W. D. Hamilton]] predložio je da je [[spolno razmnožavanje]] možda nastalo kao pomoć u borbi protiv više parazita, omogućavajući [[genetska rekombinacija|genetsku rekombinaciju]] - miješanje gena kako bi se stvorile različite kombinacije. Hamilton je matematičkim modeliranjem pokazao da bi spolno razmnožavanje bilo evolucijski stabilno u različitim situacijama, te da se predviđanja teorije poklapaju sa stvarnom ekologijom spolnog razmnožavanja.<ref name="Hamilton1990">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=W. D. |author1-link=W. D. Hamilton|last2=Axelrod |first2=R. |last3=Tanese |first3=R. |title=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review). |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=87 |issue=9 |date=May 1990 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |pmid=2185476 |pmc=53943 |pages=3566–3573 |bibcode=1990PNAS...87.3566H |doi-access=free }}</ref><ref name="EbertHamilton1996">{{cite journal |last1=Ebert |first1=Dieter |last2=Hamilton |first2=William D. |author2-link=W. D. Hamilton |title=Sex against virulence: the coevolution of parasitic diseases |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=11 |issue=2 |year=1996 |doi=10.1016/0169-5347(96)81047-0 |pmid=21237766 |pages=79–82|bibcode=1996TEcoE..11...79E }}</ref> Međutim, može postojati kompromis između [[imunokompetencija|imunokompetencije]] i [[sekundarne spolne karakteristike|sekundarnih spolnih karakteristika]] mužjaka kičmenjaka-domaćina, kao što je perje [[paun]]a i griva [[lav]]ova. Do toga dolazi zato što muški hormon [[testosteron]] potiče rast sekundarnih spolnih karakteristika, favorizirajući takve mužjake u [[spolna selekcija|spolnoj selekciji]], po cijenu smanjenja njihove imunološke odbrane.<ref name="FolstadKarter1992">{{cite journal |last1=Folstad |first1=Ivar |last2=Karter |first2=Andrew John |url=https://www.academia.edu/17248251 |title=Parasites, Bright Males, and the Immunocompetence Handicap |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=3 |year=1992 |pages=603–622 |doi=10.1086/285346 |bibcode=1992ANat..139..603F |s2cid=85266542 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kičmenjaci ==== [[File:Short Horned Lizard (4457945238).jpg|thumb|left|Suha [[koža]] kičmenjaka kao što je ''[[Phrynosoma hernandesi]]'' sprječava ulazak brojnih parazita.]] Fizička barijera u obliku čvrste, često suhe i vodootporne [[koža|kože]] gmizavaca, ptica i sisara sprječava ulazak mikroorganizama u tijelo. [[Ljudska koža]] također luči [[Lojne žlezde|sebum]], koji je toksičan za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado>{{cite web |title=Host–Parasite Interactions Innate Defenses of the Host |publisher=University of Colorado |url=http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |access-date=7 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000852/http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref> S druge strane, veći paraziti poput [[trematoda]] detektuju hemikalije koje koža stvara kako bi locirali svoje domaćine kada uđu u vodu. [[Pljuvačka]] i [[suze]] kičmenjaka sadrže [[lizozim]], enzim koji razgrađuje [[Bakterijska ćelijska struktura|ćelijske zidove]] invazivnih bakterija.<ref name=Colorado/> Ukoliko organizam prođe kroz usta, sljedeća linija odbrane je [[želudac]] sa svojom [[Hlorovodonična kiselina|hlorovodoničnom kiselinom]], toksičnom za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado/> Neki crijevni paraziti imaju debeo i čvrst vanjski omotač koji se sporo ili uopće ne probavlja, što omogućava parazitu da živi prođe kroz želudac, nakon čega ulazi u crijevo i započinju sljedeću fazu svog života. Kada uđu u tijelo, paraziti moraju savladati [[elektroforeza serumskih proteina|serumske proteine]] ​​[[imuni sistem|imunološkog sistema]] i [[Receptor prepoznavanja uzorka|receptore prepoznavanja uzorka]], unutarćelijske i ćelijske, koji aktiviraju [[limfocit]]e adaptivnog imunološkog sistema, kao što su [[T-ćelije]] i [[B-ćelije]], koje stvaraju antitijela. Oni imaju receptore koji prepoznaju parazite.<ref name=Maizels2009>{{cite journal |last=Maizels |first=R. M. |title=Parasite immunomodulation and polymorphisms of the immune system |journal=J. Biol. |year=2009 |volume=8 |issue=7 |page=62 |pmid=19664200 |pmc=2736671 |doi=10.1186/jbiol166 |doi-access=free }}</ref> ==== Insekti ==== [[File:Leaf Spot on Oak in Gunnersbury Triangle.jpg|thumb|[[Pjegavost lišća]] na [[hrast]]u. Širenje parazitske gljivice ograničeno je odbrambenim hemikalijama koje drvo stvara, što rezultira kružnim mrljama oštećenog tkiva.]] Insekti često prilagođavaju svoja gnijezda tako da smanje parazitizam. Na primjer, jedan od ključnih razloga zašto osa ''[[Polistes canadensis]]'' gradi gnijezda na više [[saće|saća]], umjesto da gradi jedno saće kao većina ostalih pripadnika svog roda, jeste izbjegavanje zaraze [[Tineidae|tineidskim moljcima]]. Moljac polaže jaja unutar gnijezda osa, a zatim se iz tih jaja izlegu larve koje se mogu ukopavati od ćelije do ćelije i loviti kukuljice osa. Odrasle ose pokušavaju ukloniti i ubiti jaja i larve moljaca žvakanjem rubova ćelija, premazujući ćelije oralnim sekretom koji gnijezdu daje tamnosmeđi izgled.<ref name=Jeanne1979>{{cite journal |last=Jeanne |first=Robert L. |year=1979 |url=https://www.researchgate.net/publication/226226828 |title=Construction and Utilization of Multiple Combs in Polistes canadensis in Relation to the Biology of a Predaceous Moth |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=4 |issue=3|pages=293–310 |doi=10.1007/bf00297649|bibcode=1979BEcoS...4..293J |s2cid=36132488 }}</ref> ==== Biljke ==== Biljke reaguju na napad parazita nizom hemijskih odbrana, kao što je [[polifenol oksidaza]], pod kontrolom signalnih puteva neosjetljivih na [[jasmonska kiselina|jasmonsku kiselinu]] (JA) i [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]] (SA).<ref name=Runyon2010>{{cite journal |last=Runyon |first=J. B. |author2=Mescher, M. C. |author3=De Moraes, C. M. |title=Plant defenses against parasitic plants show similarities to those induced by herbivores and pathogens |journal=Plant Signal Behav |volume=5 |issue=8 |pages=929–31 |year=2010 |pmid=20495380 |pmc=3115164 |doi=10.4161/psb.5.8.11772|bibcode=2010PlSiB...5..929R }}</ref><ref name=Thaler2002>{{cite journal |last1=Thaler |first1=Jennifer S. |last2=Karban |first2=Richard |last3=Ullman |first3=Diane E. |last4=Boege |first4=Karina |last5=Bostock |first5=Richard M. |url=https://www.researchgate.net/publication/226325654 |title=Cross-talk between jasmonate and salicylate plant defense pathways: effects on several plant parasites |journal=Oecologia |volume=131 |issue=2 |year=2002 |doi=10.1007/s00442-002-0885-9 |pmid=28547690 |pages=227–235|bibcode=2002Oecol.131..227T |s2cid=25912204 }}</ref> Različiti biohemijski putevi se aktiviraju različitim napadima, a ta dva puta mogu međusobno reagovati pozitivno ili negativno. Općenito, biljke mogu pokrenuti specifičan ili nespecifičan odgovor.<ref name=Thaler2002/><ref name="Frank_2000">{{cite journal |last=Frank |first=S. A. |url=https://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20010614080530/http://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-date=14 June 2001 |url-status=live |title=Specific and non-specific defense against parasitic attack |journal=J. Theor. Biol. |volume=202 |issue=4 |pages=283–304 |year=2000 |pmid=10666361 |doi=10.1006/jtbi.1999.1054|bibcode=2000JThBi.202..283F |citeseerx=10.1.1.212.7024 }}</ref> Specifični odgovori uključuju prepoznavanje parazita od strane ćelijskih receptora biljke, što dovodi do snažnog, ali lokaliziranog odgovora: odbrambene hemikalije se proizvode oko područja gdje je parazit otkriven, sprječavajući njegovo širenje i izbjegavajući rasipanje odbrambene proizvodnje tamo gdje nije potrebna.<ref name="Frank_2000"/> Nespecifični odbrambeni odgovori su sistemski, što znači da odgovori nisu ograničeni na jedno područje biljke, već se šire po cijeloj biljci, što ih čini energetski zahtjevnim. Oni su efikasni protiv širokog spektra parazita.<ref name="Frank_2000"/> Kada su oštećeni, npr. zbog [[gusjenica]] [[leptir]]a, listovi biljaka, kao u slučaju [[kukuruz]]a i [[pamuk]]a, oslobađaju povećane količine isparljivih hemikalija poput [[terpen]]a, koji signaliziraju da je biljka napadnuta. Jedan od efekata ovoga je privlačenje parazitoidnih osa, koje zauzvrat napadaju gusjenice.<ref name="Paré Tumlinson pp. 325–332">{{cite journal |last1=Paré |first1=Paul W. |last2=Tumlinson |first2=James H. |title=Plant Volatiles as a Defense against Insect Herbivores |journal=Plant Physiology |volume=121 |issue=2 |date=1 October 1999|doi=10.1104/pp.121.2.325 |pmid=10517823 |pages=325–332|pmc=1539229 }}</ref> {{anchor|Ecology|Evolution}} == Biologija i očuvanje == === Ekologija i parazitologija === [[File:Condor in flight.JPG|thumb|upright|Spašavanje [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] od izumiranja bio je uspješan i skup projekat, ali njegov ektoparazit, uš ''[[Colpocephalum californici]]'', je izumrla.]] Parazitizam i evoluciju parazita su do 21. vijeka proučavali [[parazitologija|parazitolozi]], u nauci kojom je dominirala medicina, a ne [[ekologija|ekolozi]] ili [[evolucijska biologija|evolucijski biolozi]]. Iako su interakcije parazita i domaćina bile očito ekološke i značajne za evoluciju, historija parazitologije prouzrokovala je ono što je evolucijski ekolog Robert Poulin nazvao "preuzimanjem parazitizma od strane parazitologa", zbog čega su ekolozi ignorirali to područje. To je po njegovom mišljenju bila "nesreća", jer su paraziti "sveprisutni agenti prirodne selekcije" i značajna snaga u evoluciji i ekologiji.{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Po njegovom mišljenju, dugogodišnja podjela između nauka ograničila je razmjenu ideja, s odvojenim konferencijama i odvojenim časopisima. U tehničkim jezicima ekologije i parazitologije ponekad su se javljala različita značenja za iste riječi. Postojale su i filozofske razlike: Poulin primjećuje da su, pod utjecajem medicine, "mnogi parazitolozi prihvatili da evolucija dovodi do smanjenja virulencije parazita, dok bi moderna evolucijska teorija predvidjela širi raspon ishoda".{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Njihovi složeni odnosi otežavaju precizno smještanje parazita unutar lanaca ishrane: trematoda s više domaćina za različite faze svog životnog ciklusa istovremeno bi zauzimala više pozicija u [[lanac ishrane|lancu ishrane]] i uspostavljala bi petlje protoka energije, što bi dovodilo do zabuna u analizi. Nadalje, budući da gotovo svaka životinja ima (više) parazita, paraziti bi prema tome zauzimali najviše nivoe svakog lanca ishrane.<ref name="Sukhdeo2012">{{cite journal |last=Sukhdeo |first=Michael V.K. |title=Where are the parasites in food webs? |journal=Parasites & Vectors |volume=5 |issue=1 |year=2012 |doi=10.1186/1756-3305-5-239 |pmid=23092160 |pmc=3523981 |article-number=239 |bibcode=2012PVec....5..239S |doi-access=free }}</ref> Paraziti mogu igrati ulogu u širenju stranih vrsta. Na primjer, invazivni rakovi vrste ''[[Carcinus maenas]]'' minimalno su pogođeni domaćim [[trematoda]]ma na istočnoj obali Atlantika. To im pomaže da nadmaše domaće rakove poput vrsta ''[[Cancer irroratus]]'' i ''[[Cancer borealis]]''.<ref>{{cite journal |last1=Blakeslee |first1=April M. H. |last2=Keogh |first2=Carolyn L. |last3=Fowler |first3=Amy E. |last4=Griffen |first4=Blaine D. |last5=Todd |first5=Peter Alan |title=Assessing the Effects of Trematode Infection on Invasive Green Crabs in Eastern North America |journal=PLOS ONE |date=1 June 2015 |volume=10 |issue=6 |article-number=e0128674 |doi=10.1371/journal.pone.0128674|pmid=26030816 |pmc=4451766 |bibcode=2015PLoSO..1028674B |doi-access=free }} {{open access}}</ref> Ekološka parazitologija može biti važna za pokušaje kontrole, kao što je to bio slučaj tokom [[Iskorenjivanje drakunkulijaze|kampanje za iskorjenjivanje gvinejskog crva]]. Iako je parazit iskorijenjen u svim zemljama osim četiri, crv je počeo koristiti žabe kao posrednog domaćina prije nego što je prešao na pse, učinivši kontrolu težom nego što bi bila da su ti odnosi prvobitno bili bolje shvaćeni.<ref>{{cite journal |last=Eberhard |first=M. L. |title=Possible Role of Fish and Frogs as Paratenic Hosts of Dracunculus medinensis, Chad |volume=22 |issue=8 |pages=1428–1430 |date=August 2016 |journal=Emerging Infectious Diseases |doi=10.3201/eid2208.160043|pmid=27434418 |pmc=4982183 }}</ref> === Obrazloženje za očuvanje === {{further|Konzervacijska biologija parazita}} {{external media |width = 210px |float = right |headerimage= |video1 = [https://knowablemagazine.org/article/living-world/2018/why-you-should-care-about-parasites "Zašto vam treba biti stalo do parazita"], 14. decembar 2018., ''[[Knowable Magazine]]'' }} Iako se paraziti široko smatraju štetnima, iskorjenjivanje svih parazita ne bi bilo korisno. Oni čine najmanje polovinu biodiverziteta i obavljaju važne ekološke uloge. Bez parazita, organizmi bi mogli težiti [[bespolno razmnožavanje|bespolnom razmnožavanju]], smanjujući raznolikost osobina čiji je uzrok [[spolno razmnožavanje]].<ref name="Holt2010">{{cite journal |last=Holt |first=R. D. |url=https://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908060622/http://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-date=8 September 2015 |url-status=live |title=IJEE Soapbox: World free of parasites and vectors: Would it be heaven, or would it be hell? |journal=Israel Journal of Ecology and Evolution |volume=56 |issue=3 |pages=239–250 |year=2010 |doi=10.1560/IJEE.56.3-4.239 |bibcode=2010IsJEE..56..239H }}</ref> Paraziti pružaju mogućnost prijenosa genetskog materijala među vrstama, olakšavajući evolucijske promjene.<ref name="Combes">{{cite book |last=Combes |first=Claude |title=The Art of being a Parasite |publisher=University of Chicago Press |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5}}</ref> Mnogim parazitima je potrebno više domaćina, i to iz nekoliko različitih vrsta, kako bi završili svoj životni ciklus i oslanjaju se na interakcije između predatora i plijena, ali i druge, kako bi prešli sa jednog domaćina na drugog. Prisustvo parazita stoga ukazuje na to da je ekosistem zdrav.<ref name="HudsonDobson2006">{{cite journal |last1=Hudson |first1=Peter J. |last2=Dobson |first2=Andrew P. |last3=Lafferty |first3=Kevin D. |url=http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |title=Is a healthy ecosystem one that is rich in parasites? |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=21 |issue=7 |year=2006 |pages=381–385 |doi=10.1016/j.tree.2006.04.007|pmid=16713014 |bibcode=2006TEcoE..21..381H |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810105426/http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |archive-date=10 August 2017 }}</ref> Ektoparazitska uš kalifornijskog kondora (''[[Colpocephalum californici]]'') postala je poznati problem u sferi očuvanja prirode. U Sjedinjenim Državama proveden je velik i skup program uzgoja [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] u zatočeništvu kako bi se ta vrsta spasila. Kalifornijski kondori su, međutim, bili domaćini uši koje su živjele samo na njima. Sve pronađene uši su "namjerno ubijene" tokom tog programa kako bi se kondori održali u najboljem mogućem zdravlju. Posljedica toga je bila da je jedna vrsta, kondor, spašena i vraćena u divljinu, dok je druga vrsta, parazit, izumrla.<ref name="Stringer2014">{{cite journal |last1=Stringer |first1=Andrew Paul |last2=Linklater |first2=Wayne |title=Everything in Moderation: Principles of Parasite Control for Wildlife Conservation |journal=BioScience |date=2014 |volume=64 |issue=10 |pages=932–937 |doi=10.1093/biosci/biu135 |doi-access=free }}</ref> Iako se paraziti često izostavljaju u prikazima [[prehrambena mreža|prehrambenih mreža]], oni obično zauzimaju vodeću poziciju. Paraziti mogu funkcionirati kao [[ključna vrsta|ključne vrste]], smanjujući dominaciju superiornijih konkurenata i omogućavajući koegzistenciju [[konkurencija (biologija)|konkurentnih vrsta]].<ref name="Sukhdeo2012"/><ref name="LaffertyAllesina2008">{{cite journal |last1=Lafferty |first1=Kevin D. |last2=Allesina |first2=Stefano |last3=Arim |first3=Matias |last4=Briggs |first4=Cherie J. |display-authors=etal |title=Parasites in food webs: the ultimate missing links |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=6|year=2008 |pages=533–546 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01174.x|pmid=18462196 |pmc=2408649 |bibcode=2008EcolL..11..533L }}</ref><ref name="Chase2013">{{cite journal |last1=Chase |first1=Jonathan |title=Parasites in Food Webs: Untangling the Entangled Bank |journal=PLOS Biology |volume=11 |issue=6 |year=2013 |article-number=e1001580 |doi=10.1371/journal.pbio.1001580|pmid=23776405 |pmc=3678997 |doi-access=free }}</ref> [[File:Aggregated distribution of parasites on hosts.svg|thumb|upright=1.35|Paraziti su [[agregirana distribucija|neravnomjerno raspoređeni]] među svojim domaćinima - većina domaćina nema parazite, a nekoliko domaćina udomljuje većinu populacije parazita. Ova distribucija otežava uzorkovanje i zahtijeva pažljivu upotrebu statistike.]] === Kvantitativna ekologija === {{further|Agregirana distribucija}} Jedna vrsta parazita obično ima agregiranu distribuciju među životinjama-domaćinima, što znači da većina domaćina nosi mali broj parazita, dok nekoliko domaćina nosi veliku većinu jedinki parazita. To predstavlja značajne probleme za istraživače ekologije parazita, jer čini [[parametrijska statistika|parametrijsku statistiku]], kakvu biolozi obično koriste, nevažećom. Nekoliko autora preporučuje [[transformacija podataka|logaritamsku transformaciju]] podataka prije primjene parametarskog testa ili upotrebu [[Neparametrijska statistika|neparametrijske statistike]], ali to može dovesti do daljnjih problema, pa se kvantitativna parazitologija zasniva na naprednijim biostatističkim metodama.<ref name="pmid10780537">{{cite journal |last1=Rózsa |first1=L. |last2=Reiczigel |first2=J. |last3=Majoros |first3=G. |url=http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |title=Quantifying parasites in samples of hosts |journal=J. Parasitol. |volume=86 |issue=2 |pages=228–32 |year=2000 |pmid=10780537 |doi =10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2 |s2cid=16228008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619111223/http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |archive-date=19 June 2018 }}</ref> == Historija == === Antika === {{further|Ljudski parazit}} [[Ljudski paraziti]], uključujući [[valjkasti crvi|valjkaste crve]], [[Dracunculus medinensis|gvinejskog crva]], [[Enterobius vermicularis|malu dječju glistu]] i [[pantljičare]], spominju se u egipatskim [[papirus]]ima od 3000. godine prije nove ere nadalje; [[Ebersov papirus]] opisuje [[ankilostoma|ankilostomu]]. U [[stara Grčka|staroj Grčkoj]], paraziti uključujući [[Taenia solium|svinjsku pantljičaru]] opisani su u [[Corpus Hippocraticum|Hipokratovom korpusu]], dok je komičar [[Aristofan]] nazivao pantljičare "gradom" (u smislu padavina). Rimski ljekari Celzo ​​i [[Galen]] zabilježili su okrugle gliste vrsta ''[[Ascaris lumbricoides]]'' i ''[[Enterobius vermicularis]]''.<ref name=Cox2004>{{cite journal |last=Cox |first=Francis E. G. |title=History of human parasitic diseases |journal=Infectious Disease Clinics of North America |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=173–174 |pmid=15145374 |doi=10.1016/j.idc.2004.01.001 }}</ref> === Srednji vijek === [[File:Francesco Redi Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi Plate 14.jpg|thumb|upright|Ploča iz ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (Zapažanja na živim životinjama pronađena unutar živih životinja), [[Francesco Redi]], 1684.]] U svom ''[[Kanon medicine|Kanonu medicine]]'', završenom 1025. godine, perzijski ljekar [[Ibn Sina]] zabilježio je ljudske i životinjske parazite, uključujući okrugle gliste, gliste za uši, gvinejskog crva i pantljičare.<ref name=Cox2004/> U svojoj knjizi iz 1397. godine, ''Traité de l'état, science et pratique de l'art de la Bergerie'' (Izvještaj o stanju, nauci i praksi umijeća pastirstva), {{ill|Jehan de Brie|fr|Jean de Brie}} je napisao prvi opis endoparazita trematoda, ovčijeg metilja ''[[Fasciola hepatica]]''.<ref name=ChengHistory/><ref>{{cite book |editor=Humphrey-Smith, Ian |title=Sept siècles de parasitologie en France |trans-title=The French School of Parasitology |language=fr |pages=26–29 |publisher=Société Française de Parasitologie |date=1993}}</ref> === Rano moderno doba === U [[Rani novi vijek|ranom modernom dobu]], knjiga [[Francesco Redi|Francesca Redija]] iz 1668. godine, ''Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti'' (''Iskustva generacije insekata''), eksplicitno je opisala ekto- i endoparazite, ilustriravši [[krpelj]]e, larve [[Cephenemyiinae|nosnih muha jelena]] i [[Fasciola hepatica|ovčjeg jetrenog metilja]].<ref name=Ioli1997>{{cite journal |last1=Ioli |first1=A. |last2=Petithory |first2=J. C. |last3=Theodorides |first3=J. |title=Francesco Redi and the birth of experimental parasitology|journal=Hist Sci Med |year=1997|volume=31 |issue=1 |pages=61–66 |pmid=11625103}}</ref> Redi je primijetio da se paraziti razvijaju iz jaja, što je u suprotnosti s teorijom [[spontana generacija|spontane generacije]].<ref name=Bush2001>{{cite book |last1=Bush |first1=A. O. |author2=Fernández, J. C. |author3=Esch, G. W. |author4=Seed, J. R. |title=Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 4] |isbn=978-0-521-66447-9 |url=https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 }}</ref> U svojoj knjizi iz 1684. godine, ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (''Zapažanja o živućim životinjama pronađenim u živućim životinjama''), Redi je opisao i ilustrirao preko 100 parazita, uključujući [[Ascaris lumbricoides|čovječju glistu]], koja uzrokuje [[askarijaza|askarijazu]].<ref name=Ioli1997/> Redi je prvi nazvao ciste ''[[Echinococcus granulosus]]'' koje se vide kod pasa i ovaca parazitskima; vijek kasnije, 1760. godine, [[Peter Simon Pallas]] je ispravno pretpostavio da su to larve pantljičara.<ref name=Cox2004/> [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. promatrao i ilustrirao protozoskog parazita vrste ''[[Giardia lamblia]]'' i povezao ga sa "vlastitom rijetkom stolicom". To je bio prvi protozoski parazit ljudi uočen pod mikroskopom.<ref name=Cox2004/> Nekoliko godina kasnije, italijanski biolozi [[Giovanni Cosimo Bonomo]] i [[Diacinto Cestoni]] opisali su [[šuga|šugu]] kao uzrokovanu parazitskom grinjom ''[[Sarcoptes scabiei]]'', učinivši je prvom bolešću čovjeka s poznatim mikroskopskim uzročnikom.<ref>{{cite web |url=http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |title=Acarus as the cause of scabies |publisher=University of Cagliari |access-date=11 April 2018 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703205914/http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm }}</ref> [[File:Ross, 20.Aug.1897.jpg|thumb|upright|[[Ronald Ross]] je 1902. dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] zato što je dokazao da komarci prenose [[Plasmodium|parazita malarije]]. Ova stranica bilježnice iz 1897. bilježi njegova prva zapažanja parazita kod komaraca.]] === Parazitologija === {{main|Parazitologija}} Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku pomoću preciznih zapažanja i eksperimenata mnogih istraživača i kliničara;<ref name=ChengHistory>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |year=1973 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-170750-7 |pages=120–134|quote=The 19th century might be thought of as the genesis of modern parasitology.}}</ref> termin je prvi put upotrijebljen 1870. godine.<ref>{{cite encyclopedia|title=Parasitology|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=13 April 2018|archive-date=23 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241023200535/https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|url-status=live}}</ref> James Annersley je 1828. opisao [[amebijaza|amebijazu]], protozoalne infekcije crijeva i jetre, iako sami patogen, ''[[Entamoeba histolytica]]'', nije otkriven sve do 1873. od strane Friedricha Löscha. [[James Paget]] je 1835. kod ljudi otkrio crijevnog valjkastog crva vrste ''[[Trichinella spiralis]]''. James McConnell je 1875. opisao ljudskog jetrenog metilja, ''[[Clonorchis sinensis]]''.<ref name=Cox2004/> [[Algernon Thomas]] i [[Rudolf Leuckart]] su između 1881. i 1883. eksperimentom nezavisno po prvi put otkrili životni ciklus ovčjeg jetrenog metilja.<ref name=ChengHistory/> [[Patrick Manson]] je 1877. otkrio životni ciklus [[filarioidea|filarija]] koje uzrokuju [[Limfatička filarijaza|elefantijazu]], pri čemu komarci služe kao prenosnici. Manson je dalje predvidio da parazit [[malarija|malarije]], ''[[Plasmodium]]'', ima komarca kao prenosnika i nagovorio [[Ronald Ross|Ronalda Rossa]] da istraži tu mogućnost. Ross je potvrdio to predviđanje između 1897. i 1898. godine. [[Giovanni Battista Grassi]] i drugi su istovremeno opisali faze životnog ciklusa parazita malarije kod komaraca roda ''[[Anopheles]]''. Ross je 1902. kontroverzno dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] za svoj rad, dok Grassi nije.<ref name=Cox2004/> [[David Bruce (mikrobiolog)|David Bruce]] je 1903. identificirao protozojskog parazita i [[Cece muva|ce-ce muhu]] kao prenosnika [[bolest spavanja|bolesti spavanja]].<ref>{{cite journal |last=Ellis |first=Harold |author-link=Harold Ellis (surgeon) |title=Sir David Bruce, a pioneer of tropical medicine |journal=British Journal of Hospital Medicine |volume=67 |issue=3 |page=158 |date=March 2006 |pmid=16562450 |doi=10.12968/hmed.2006.67.3.20624}}</ref> === Vakcina === {{further|Vakcina protiv malarije}} S obzirom na značaj [[malarija|malarije]], s oko 220 miliona slučajeva zaraze godišnje, učinjeni su mnogi pokušaji da se njen prijenos prekine. Isprobane su različite metode [[profilaksa malarije|profilakse malarije]], uključujući upotrebu [[antimalarik|antimalarijskih lijekova]] za uništavanje parazita u krvi, iskorjenjivanje komaraca-prenosnika bolesti [[insekticid|organohlorom i drugim insekticidima]], te razvoj [[vakcina protiv malarije|vakcine protiv malarije]]. Sve od toga se pokazalo problematičnim, s [[Otpornost na lijek|otpornošću na lijekove]], [[Otpornost na insekticid|otpornošću na insekticide]] među komarcima i ponovljenim neuspjehom vakcina usljed mutiranja parazita.<ref>{{cite web |title=Malaria and Malaria Vaccine Candidates |url=https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |publisher=The College of Physicians of Philadelphia |access-date=11 February 2018 |date=19 April 2017 |archive-date=12 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083219/https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |url-status=live }}</ref> Prva i od 2015. godine jedina licencirana vakcina za bilo koju parazitsku bolest ljudi je [[RTS,S]] za malariju ''[[Plasmodium falciparum]]''.<ref name=BBC2015>{{cite news |last=Walsh |first=Fergus |author-link=Fergus Walsh |date=24 July 2015 |title=Malaria vaccine gets 'green light' |url=https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |newspaper=[[BBC]] |access-date=25 July 2015 |archive-date=5 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605015223/https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |url-status=live }}</ref> === Biološko suzbijanje štetočina === {{further|Biološko suzbijanje štetočina}} [[File:Encarsia formosa, an endoparasitic wasp, is used for whitefly control.jpg|thumb|''[[Encarsia formosa]]'', koja se široko koristi u [[staklenik|stakleničkoj]] hortikulturi, bila je jedno od prvih razvijenih [[Biološko suzbijanje štetočina|bioloških sredstava za suzbijanje štetočina]].<ref name="Hoddle 1998">{{cite journal |title=Biology and Use of the Whitefly Parasitoid Encarsia Formosa |author1=Hoddle, M. S. |author2=Van Driesche, R. G. |author3=Sanderson, J. P. |date=1998 |journal=Annual Review of Entomology |volume=43 |issue=1 |pages=645–669 |doi=10.1146/annurev.ento.43.1.645 |pmid=15012401 |bibcode=1998AREnt..43..645H }}</ref>]] Nekoliko grupa parazita, uključujući mikrobne patogene i parazitoidne ose, koristi se kao [[Biološko suzbijanje štetočina|biološko sredstvo za suzbijanje štetočina]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[hortikultura|hortikulturi]].<ref>{{cite web|title=Parasitoid Wasps (Hymenoptera) |url=https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |publisher=University of Maryland |access-date=6 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827072031/https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |archive-date=27 August 2016}}</ref><ref>[http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf Encouraging innovation in biopesticide development.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120515143828/http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf |date=15 May 2012}} European Commission (2008). Accessed on 9 January 2017</ref> === Otpornost === {{further|Otpornost na lijek}} Poulin primjećuje da široko rasprostranjena [[Preventivna zdravstvena zaštita|profilaktička]] upotreba [[Antihelmintik|antihelmintskih lijekova]] kod domaćih ovaca i goveda predstavlja svjetski ne[[Naučna kontrola|kontrolirani eksperiment]] u evoluciji životnog ciklusa njihovih parazita. Ishodi će zavisiti od toga da li lijekovi smanjuju vjerovatnoću da larva [[parazitski crv|parazitskog crva]] dostigne odraslu dob. Ako je tako, može se očekivati ​​da će prirodna selekcija favorizirati stvaranje jaja u ranijoj dobi. S druge strane, ako lijekovi uglavnom utiču na odrasle jedinke, selekcija bi mogla uzrokovati odgođeno sazrijevanje i povećanu [[virulencija|virulenciju]]. Čini se da su takve promjene u toku: valjkasti crv ''[[Teladorsagia circumcincta]]'' mijenja svoju veličinu u odraslom stadiju i stopu reprodukcije kao odgovor na lijekove.{{sfn|Poulin|2007|pages=265–266}} == Kulturološki značaj == [[File:THE CRINOLETTA DISFIGURANS AnOldParasite in aNewForm.png|thumb|upright|"Stari parazit u novom obliku": crtani film [[Edward Linley Sambourne|Edwarda Linleyja Sambournea]] iz 1881. u časopisu ''[[Punch (časopis)|Punch]]'' upoređuje podmetač za [[krinolin|krinoletu]] sa [[egzoskelet]]om parazitskog insekta.]] === Antika === U [[antika|antici]], koncept parazita nije bio strogo pogrdan: ''parasitus'' je bila [[pokroviteljstvo u Starom Rimu|prihvaćena uloga u rimskom društvu]], u kojoj je osoba mogla živjeti od gostoprimstva drugih, u zamjenu za "laskanje, jednostavne usluge i spremnost da podnese poniženje".<ref>{{cite book |last=Matyszak |first=Philip |title=24 Hours in Ancient Rome: A Day in the Life of the People Who Lived There |url=https://books.google.com/books?id=gJY4DwAAQBAJ&pg=PT252 |year=2017 |publisher=Michael O'Mara |isbn=978-1-78243-857-1 |page=252}}</ref><ref>{{cite book |last1=Damon |first1=Cynthia |chapter=5 |title=The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEJ-aA_XQQQC |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |page=148 |isbn=978-0-472-10760-5 |quote=Satiričar koji nastoji prikazati bijedu štićenika prirodno se fokusira na odnos s najvećom ovisnošću, onaj u kojem štićenik dobija hranu od svog pokrovitelja, a za to se unaprijed pripremljena persona parazita pokazala izuzetno korisnom.}}</ref> === Društvo === {{further|Društveni parazitizam}} Parazitizam u popularnoj upotrebi ima [[društveni parazitizam|pogrdno značenje]]. Prema imunologu Johnu Playfairu,<ref name=Playfair2007>{{cite book |last=Playfair |first=John |title=Living with Germs: In health and disease |url=https://books.google.com/books?id=kSyDYxLPtDoC&pg=PT19 |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-157934-9 |page=19}} Playfair upoređuje popularnu upotrebu sa biologovim pogledom na parazitizam, koji on (naslov iste stranice) naziva "drevnim i uglednim pogledom na život".</ref> {{quote|U svakodnevnom govoru, termin "parazit" je prepun pogrdnog značenja. Parazit je švercer, lijeni profiter, iscrpljivač društva.<ref name=Playfair2007/>}} [[satira|Satirični]] klerik [[Jonathan Swift]] aludira na hiperparazitizam u svojoj pjesmi "O poeziji: Rapsodija" iz 1733. godine, upoređujući pjesnike sa "gamadi" koja "zadirkuje i štipa svoje neprijatelje":<ref>{{cite journal |last1=Haelewaters |first1=Danny |last2=Hiller |first2=Thomas |last3=Dick |first3=Carl W. |title=Bats, Bat Flies, and Fungi: A Case of Hyperparasitism |journal=Trends in Parasitology |volume=34 |issue=9 |date=2018 |doi=10.1016/j.pt.2018.06.006 |pages=784–799}}</ref><ref name="Swift1733">{{cite book |last=Swift |first=Jonathan |author-link=Jonathan Swift |title=On Poetry: A Rapsody |url=https://books.google.com/books?id=GmIJAAAAQAAJ |year=1733 |publisher=And sold by J. Huggonson, next to Kent's Coffee-house, near Serjeant's-inn, in Chancery-lane; [and] at the bookseller's and pamphletshops}}</ref> {{quote| Gamadi tek je do podsmijeha stalo,</br> da štipa one što su viši malo.</br> Prirodoslovci znaju: buha</br> ima sitnijih, što joj krv isuha;</br> a te još sitnije buhe grizu,</br> i tako u beskraj idu, sve bližu.</br> Tako i pjesnik, svakog svog roda,</br> od onog iza sebe ugriz proba: }} === Fikcija === {{further|Spisak fiktivnih parazita|Paraziti u fikciji}} [[File:Parasites Katrin Alvarez.jpg|thumb|Fiktivni parazitizam: ''Paraziti'', ulje na platnu, Katrin Alvarez, 2011.]] U [[Bram Stoker]]ovom [[gotička fikcija|gotičkom horor]] romanu ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. i [[Grof Drakula u popularnoj kulturi|njegovim brojnim filmskim adaptacijama]], istoimeni [[grof Drakula]] je parazit koji [[hematofagija|pije krv]] ([[vampir]]). Kritičarka [[Laura Otis]] tvrdi da je, kao "lopov, zavodnik, stvaralac i imitator, Drakula oličenje parazita. Čitava poenta vampirizma je isisavanje tuđe krvi - život na tuđi račun."<ref>{{cite book |last=Otis |first=Laura |title=Networking: Communicating with Bodies and Machines in the Nineteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=VEimJkOmW1kC&pg=PA216 |year=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11213-5 |page=216}}</ref> Odvratne i zastrašujuće [[Paraziti u fikciji|parazitske vanzemaljske vrste]] su česta pojava u [[naučna fantastika|naučnoj fantastici]],<ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism and Symbiosis |url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |encyclopedia=The Encyclopedia of Science Fiction |date=10 January 2016 |access-date=11 February 2018 |archive-date=25 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025053813/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |url-status=live }}</ref><ref name="Dove2011">{{cite web |last1=Dove |first1=Alistair |title=This is clearly an important species we're dealing with |url=https://www.deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |publisher=Deep Sea News |date=9 May 2011 |access-date=11 February 2018 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503000458/https://deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |url-status=live }}</ref> kao na primjer u filmu ''[[Alien (film)|Alien]]'' [[Ridley Scott|Ridleyja Scotta]] iz 1979.<ref name="Pappas2012">{{cite web |last1=Pappas |first1=Stephanie |title=5 Alien Parasites and Their Real-World Counterparts |url=https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |publisher=Live Science |date=29 May 2012 |access-date=12 October 2017 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033845/https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |url-status=live }}</ref><ref name=Sercel2017>{{cite web |last1=Sercel |first1=Alex |title=Parasitism in the Alien Movies |url=http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |publisher=Signal to Noise Magazine |date=19 May 2017 |access-date=11 February 2018 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033850/http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |url-status=usurped }}</ref> U jednoj sceni, [[ksenomorf]] izbija iz grudi čovjeka, uz šikljanje krvi pod visokim pritiskom, što je postignuto uz pomoć [[naprava za simulaciju pogotka|eksplozivnih prsa]] kao filmskog rekvizita. [[Organ (anatomija)|Životinjski organi]] su korišteni za pojačavanje efekta šoka. Scena je snimljena u jednom kadru, a zapanjene reakcije glumaca su bile iskrene.<ref name=Guardian2009>{{cite news |title=The Making of Alien's Chestburster Scene |date=13 October 2009 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |access-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430221033/http://www.guardian.co.uk/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |archive-date=30 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref name=Nordine2017>{{cite news |last=Nordine |first=Michael |title='Alien' Evolution: Explore Every Stage in the Xenomorph's Gruesome Life Cycle. Celebrate Alien Day with a look at the past, present and future of cinema's most terrifying extraterrestrial |url=http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |work=IndieWire |date=25 April 2017 |archive-date=21 October 2017 |access-date=21 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164323/http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |url-status=live }}</ref> [[Entomopatogena gljiva]] ''[[Cordyceps]]'' u kulturi je predstavljena kao smrtonosna prijetnja ljudskoj rasi. Serija video igrica ''[[The Last of Us]]'' (2013. – danas) i njena [[The Last of Us (TV serija)|televizijska adaptacija]] predstavljaju ''Cordyceps'' kao parazita ljudi koji je prouzrokovao [[Zombi apokalipsa|zombi apokalipsu]].<ref name="Hill 2013 SciAm"/> Njegovi ljudski domaćini u početku postaju nasilna "zaražena" bića, prije nego što se pretvore u slijepe zombi "klikere", zajedno sa plodnim tijelima koja rastu iz njihovih lica.<ref name="Hill 2013 SciAm">{{cite magazine |last=Hill |first=Kyle |title=The Fungus that Reduced Humanity to The Last of Us |url=https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |magazine=[[Scientific American]] |access-date=4 May 2021 |date=25 June 2013 <!--subscription required--> |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528022901/https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |url-status=live }}</ref> == Povezano == * [[Antiparazitik]] * [[Kancerogeni parazit]] * [[Uticaj parazitskih crva na imunološki sistem]] * [[Spisak ljudskih parazita]] == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} == Izvori == * {{cite book |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}} == Daljnje čitanje == * {{cite book |last=Combes |first=Claude |author-link=Claude Combes |title=The Art of Being a Parasite |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5 |ref=none}} * {{cite book |last=Desowitz |first=Robert |author-link=Robert Desowitz |title=Who Gave Pinta to the Santa Maria? |publisher=Harvest Books |year=1998 |isbn=978-0-15-600585-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whogavepintatosa00deso |ref=none}} * {{cite book |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer|title=Parasite Rex |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7432-0011-0 |title-link=Parasite Rex |ref=none}} == Vanjske poveznice == {{Commons category|Parasites}} * [https://web.archive.org/web/20110801045926/http://www.aber.ac.uk/~mpgwww/Edu/EduIndex.html Univerzitet Aberystwyth: Parazitologija] — plan nastave s linkovima na članke u punom tekstu o parazitizmu i parazitologiji. * [https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ Odjel za parazitske bolesti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014121942/http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ |date=14 October 2010 }}, [[Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://www.k-state.edu/parasitology KSU: Parazitološko istraživanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528063241/http://www.k-state.edu/parasitology/ |date=28 May 2010 }} — članci i linkovi na temu parazitologije * [https://academic.oup.com/cid/article/37/5/694/311910 Parazitološki resursi na World Wide Webu: Moćan alat za stručnjake za zarazne bolesti] (Oxford University Press) {{načini ishrane}} t6xzr261wurofac4a3z6b4fa06emxwf 42713768 42713764 2026-10-25T21:48:57Z Duma 16555 /* Kospecijacija */ 42713768 wikitext text/x-wiki [[File:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[Riblji parazit]], jednakonožac ''[[Cymothoa exigua]]'', zamijenio je jezik ribe iz roda ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[simbioza|blizak odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, '''parazit''', živi (barem neko vrijeme) [[ektoparazitska zaraza|na]] drugom [[domaćin (biologija)|organizmu]] ili unutar njega, stvarajući mu određenu štetu,<ref name="ParasiteDefinition">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |date=14 November 2024 |title=About Parasites |website=Parasites |publisher=Centers for Disease Control |access-date=7 July 2024 |quote=A parasite is an organism that lives on or in a host organism and gets its food from or at the expense of its host. |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621090029/https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |url-status=live }}</ref> i strukturno je [[adaptacija|prilagođen]] takvom načinu života.{{sfn|Poulin|2007|pages=4–5}} Paraziti uključuju jednoćelijske [[protozoa|protozoe]] poput uzročnika [[malarija|malarije]], [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] i [[amebijaza|amebne dizenterije]]; životinje poput [[ankilostoma]], [[vaš|ušiju]], [[komarac]]a i [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]]; [[gljive]] poput ''[[Armillaria mellea]]'' i uzročnika [[dermatofitoza|dermatofitoze]]; i biljke poput [[imela|imele]], [[Cuscuta|viline kosice]] i [[Orobanchaceae|volovotke]]. Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]] eksploatacije životinjskih domaćina, a to su [[parazitska kastracija]], parazitizam direktnim prijenosom (dodirom), parazitizam [[wikt:trophic|trofičkim prijenosom]] (jedenjem), parazitizam [[Vektorske zarazne bolesti|vektorskim prijenosom]], [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Jedna glavna os klasifikacije tiče se invazivnosti: endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi vani, na površini domaćina. Kao što je i slučaj sa [[predator]]ima, parazitizam je vrsta [[interakcije potrošača i resursa]],<ref name="pmid21199247">{{cite journal |last=Getz |first=W. M. |title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling |journal=Ecology Letters |volume=14 |issue=2 |pages=113–124 |year=2011 |pmid=21199247 |pmc=3032891 |doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x|bibcode=2011EcolL..14..113G }}</ref> ali za razliku od predatora, paraziti, s izuzetkom parazitoida, su mnogo manji od svojih domaćina, ne ubijaju ih i često žive u ili na njima duži period. Životinjski paraziti su visoko [[Generalističke i specijalističke vrste|specijalizirani]], svaka vrsta parazita živi na jednoj datoj životinjskoj vrsti i [[razmnožavanje|razmnožava]] se brže od svojih domaćina. Klasični primjeri uključuju interakcije između [[kičmenjak]]a domaćina i [[Eucestoda|pantljičara]], [[Trematoda|metilja]], te one između vrsta roda ''[[Plasmodium]]'' koje uzrokuju malariju i [[buha]]. Paraziti smanjuju [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina općom ili specijaliziranom [[patologija|patologijom]], koja se kreće od [[parazitska kastracija|parazitske kastracije]] do [[parazit koji mijenja ponašanje|modificiranja ponašanja domaćina]]. Paraziti povećavaju vlastitu adaptivnu vrijednost iskorištavanjem domaćina za resurse neophodne za njihov opstanak, naročito hranjenjem njima i korištenjem posrednih (sekundarnih) domaćina koji pomažu u njihovom [[Prijenos patogena|prenošenju]] s jednog konačnog (primarnog) domaćina na drugog. Iako je parazitizam često nedvosmislen, on je dio spektra interakcija između [[vrsta]], koje se preko parazitoidizma gradiraju u [[predator|predaciju]], kroz evoluciju u [[mutualizam]], a kod nekih gljiva prelaze u [[saprofit]]izam. Ljudsko znanje o parazitima poput [[Nematoda|valjkastih crva]] i [[Eucestoda|pantljičara]] datira još iz [[Stari Egipat|starog Egipta]], [[Antička Grčka|Grčke]] i [[Antički Rim|Rima]]. U [[Rani novi vijek|ranom novom vijeku]], [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. godine svojim mikroskopom posmatrao protozou ''[[Giardia lamblia]]'', dok je [[Francesco Redi]] opisao unutrašnje i vanjske parazite, uključujući [[Fasciola hepatica|ovčjeg metilja]] i [[krpelj]]e. Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku. U ljudskoj kulturi, parazitizam ima negativne konotacije. One su iskorištene u [[satira|satirične]] svrhe u pjesmi [[Jonathan Swift|Jonathana Swifta]] iz 1733. godine "O poeziji: Rapsodija", u kojoj su pjesnici upoređeni sa [[hiperparazit]]skom "gamadi". U fikciji, [[Bram Stoker|Bram Stokerov]] [[gotička fantastika|gotički horor]] roman ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. godine i njegove brojne kasnije adaptacije prikazivale su parazita koji [[hematofagija|pije krv]]. [[Ridley Scott]]ov film ''[[Alien (film)|Alien]]'' iz 1979. bio je jedno od mnogih djela [[naučna fantastika|naučne fantastike]] u kojima se pojavljuje parazitska vanzemaljska vrsta.<ref name=Guardian2009/> == Etimologija == Riječ ''parazit'', prvi put upotrijebljena u engleskom jeziku 1539. godine, potiče od [[starofrancuski jezik|srednjovjekovne francuske]] riječi ''parasite'', od [[latinizacija imena|latiniziranog]] oblika ''parasitus'', od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] ''παράσιτος''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2Fsitos παράσιτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''parasitos'', "onaj koji jede za tuđim stolom"), a zatim od ''παρά''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F παρά] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227044414/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F |date=27 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''para'', "pored, uz") i ''σῖτος'' (''sitos'', "pšenica, hrana").<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsi%3Dtos σῖτος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226151551/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=si=tos |date=26 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Srodni termin ''parasitism'' javlja se u engleskom jeziku od 1611. godine.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs σιτισμός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154216/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs |date=24 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> {{anchor|Ectoparasite|Endoparasite|Macroparasite|Microparasite}} == Evolutivne strategije == {{see also|Parazitologija}} {{anchor|Endoparasite|Ectoparasite|Semiparasite}} === Osnovni koncepti === {{further|Parazitski životni ciklus}} [[File:Taenia solium tapeworm scolex with its four suckers and two rows of hooks 5262 lores.jpg|thumb|Glava (scolex) pantljičare ''[[Taenia solium]]'', [[Infekcija crijevnim parazitima|crijevnog parazita]], ima kuke i [[sisaljka (biologija)|sisaljke]] kojima se pričvršćuje za svog [[domaćin (biologija)|domaćina]]]] Parazitizam je vrsta [[simbioza|simbioze]], bliske i trajne dugoročne biološke interakcije između parazita i njegovog domaćina. Za razliku od [[saprotrof]]a, paraziti se hrane živim domaćinima, iako se neke parazitske gljive, na primjer, mogu nastaviti hraniti domaćinima koje su ubili. Za razliku od [[komensalizam|komenzalizma]] i [[mutualizam|mutualizma]], parazitski odnos šteti domaćinu, bilo da se hrani njime ili, kao u slučaju crijevnih parazita, konzumira dio njegove hrane. Budući da paraziti imaju interakcije s drugim vrstama, oni lako mogu djelovati kao [[Vektorske zarazne bolesti|prenosioci]] patogena, uzrokujući [[bolest]]i.<ref>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |quote=Parazitizam je oblik simbioze, bliskog odnosa između dvije različite vrste. Postoji biohemijska interakcija između domaćina i parazita; tj. oni se prepoznaju, u konačnici na molekularnom nivou, a tkiva domaćina su stimulirana da reaguju na određeni način. To objašnjava zašto parazitizam može dovesti do bolesti, ali ne uvijek. |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref><ref name="SuzukiSasaki2019">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Sayaki U. |last2=Sasaki |first2=Akira |title=Ecological and Evolutionary Stabilities of Biotrophism, Necrotrophism, and Saprotrophism |journal=The American Naturalist |volume=194 |issue=1 |year=2019 |pages=90–103 |issn=0003-0147 |doi=10.1086/703485|pmid=31251653 |bibcode=2019ANat..194...90S |s2cid=133349792 |url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306065231/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-date=6 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="pmid37458178">{{cite journal |last1=Rozsa |first1=L. | last2=Garay |first2=J. |title= Definitions of parasitism, considering its potentially opposing effects at different levels of hierarchical organization| journal=Parasitology|volume=150 |issue=9 |pages= 761–768|year=2023 |pmid=37458178 |pmc=10478066 |doi=10.1017/S0031182023000598 }}</ref> [[predator|Predatorstvo]] po definiciji nije simbioza, jer je interakcija kratka, ali entomolog [[E. O. Wilson]] je okarakterizirao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedne".<ref name=Wilson2014>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=112 |quote=Paraziti su, u jednoj frazi, grabežljivci koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedan. Tolerantni paraziti su oni koji su evoluirali kako bi osigurali vlastiti opstanak i reprodukciju, ali u isto vrijeme uz minimalan bol i troškove za domaćina.}}</ref> U tom okviru postoji mnogo mogućih strategija. [[Taksonom]]i klasificiraju parazite u različite preklapajuće šeme na osnovu njihovih interakcija sa domaćinima i njihovih [[životni ciklus|životnih ciklusa]], koji mogu biti složeni. [[Obligatni parazit]] u potpunosti zavisi od domaćina kako bi završio svoj životni ciklus, dok kod [[fakultativni parazit|fakultativnog parazita]] to nije slučaj. Životni ciklusi parazita koji uključuju samo jednog domaćina nazivaju se "direktni"; oni sa konačnim domaćinom (gdje se parazit razmnožava spolno) i najmanje jednim međudomaćinom nazivaju se "indirektni".<ref>{{cite web |url=http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |title=A Classification of Animal-Parasitic Nematodes |work=plpnemweb.ucdavis.edu |access-date=25 February 2016 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006152348/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm }}</ref><ref>{{cite journal |last=Garcia |first=L. S. |title=Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms |journal=Clinical Infectious Diseases |year=1999 |volume=29 |issue=4 |pages=734–746 |pmid=10589879 |doi=10.1086/520425|doi-access=free}}</ref> Endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi izvan njega, na njegovoj površini.<ref name=Para-Site>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref> Mezoparaziti - poput nekih [[copepoda|veslonožaca]], na primjer - ulaze u otvor u tijelu domaćina i ostaju djelimično ugrađeni tamo.<ref>{{cite journal |last1=Vecchione |first1=Anna |last2=Aznar |first2=Francisco Javier |title=The mesoparasitic copepod Pennella balaenopterae and its significance as a visible indicator of health status in dolphins (Delphinidae): a review |journal=Journal of Marine Animals and Their Ecology |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=4–11 |url=http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |access-date=11 April 2018 |archive-date=10 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410051646/http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf }}</ref> Neki paraziti mogu biti generalisti, hraneći se širokim spektrom domaćina, ali mnogi paraziti, kao i većina protozoa i [[parazitski crv|helminta]] koji parazitiraju na životinjama, su specijalisti i izuzetno specifični što se tiče domaćina.<ref name=Para-Site/> Rana osnovna, funkcionalna podjela parazita razlikovala je mikroparazite i makroparazite. Svakom od njih dodijeljen je [[matematički model]] kako bi se analiziralo kretanje populacije grupa domaćina i parazita.<ref name="Rollinson"/> Mikroorganizmi i virusi koji se mogu razmnožavati i završiti svoj životni ciklus unutar domaćina poznati su kao mikroparaziti. Makroparaziti su višećelijski organizmi koji se razmnožavaju i završavaju svoj životni ciklus izvan domaćina ili na tijelu domaćina.<ref name="Rollinson"/><ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism {{!}} The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management |encyclopedia=The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management, Blackwell Science |location=Oxford, United Kingdom |year=1998 |edition=1 |isbn=0632055464 |editor=Calow, Peter |via=[[Credo Reference]] |publisher=Blackwell Science }}</ref> Veliki dio razmišljanja o vrstama parazitizma fokusirao se na kopnene životinjske parazite, poput helminta. Oni u drugim okruženjima i sa drugim domaćinima često imaju analogne strategije. Na primjer, jegulja vrste ''[[Simenchelys parasitica]]'' je vjerojatno fakultativni endoparazit koji se oportunistički ukopava i jede bolesne i umiruće ribe.<ref name=Caira1997>{{cite journal |journal=Environmental Biology of Fishes |volume=49 |pages=139–144 |year=1997 |url=https://www.researchgate.net/publication/226076003 |title=Pugnose eels, ''Simenchelys parasiticus'' (Synaphobranchidae) from the heart of a shortfin mako, ''Isurus oxyrinchus'' (Lamnidae) |last1=Caira |first1=J. N. |last2=Benz |first2=G. W. |last3=Borucinska |first3=J. |last4=Kohler |first4=N. E.|issue=1 |doi=10.1023/a:1007398609346 |bibcode=1997EnvBF..49..139C |s2cid=37865366 }}</ref> Insekti koji [[biljojed|jedu biljke]], poput [[štitaste uši|štitastih uši]], [[Aphidoidea|lisnih uši]] i [[gusjenica]], vrlo su slični ektoparazitima, zato što napadaju mnogo veće biljke; služe kao prenosioci bakterija, gljivica i virusa koji uzrokuju [[biljne bolesti]]. Budući da se ženke štitastih ušiju ne mogu kretati, one su obligatni paraziti, trajno pričvršćeni za svoje domaćine.<ref name="Rollinson"/> Senzorni signali koje parazit koristi za identificiranje i približavanje potencijalnom domaćinu poznati su kao "znakovi domaćina". Takvi znakovi mogu uključivati, na primjer, vibracije,<ref>{{cite journal |last=Lawrence |first=P. O. |year=1981 |title=Host vibration—a cue to host location by the parasite, ''Biosteres longicaudatus'' |journal=Oecologia |volume=48 |issue=2 |pages=249–251 |pmid=28309807 |doi=10.1007/BF00347971 |bibcode=1981Oecol..48..249L |s2cid=6182657 }}</ref> izdahnuti [[ugljen dioksid]], mirise kože, vizualne i toplinske znakove i vlagu.<ref>{{cite journal |last=Cardé |first=R. T. |year=2015 |title=Multi-cue integration: how female mosquitoes locate a human host|journal=Current Biology |volume=25 |issue=18 |pages=R793–R795 |doi=10.1016/j.cub.2015.07.057 |pmid=26394099 |doi-access=free |bibcode=2015CBio...25.R793C }} {{open access}}</ref> [[Parazitske biljke]] mogu koristiti, na primjer, svjetlost, fiziohemiju domaćina i isparljive tvari za prepoznavanje potencijalnih domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Randle |first1=C. P. |last2=Cannon |first2=B. C. |last3=Faust |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2018 |title=Host Cues Mediate Growth and Establishment of Oak Mistletoe (Phoradendron leucarpum, Viscaceae), an Aerial Parasitic Plant |journal=Castanea |volume=83 |issue=2 |pages=249–262 |doi=10.2179/18-173 |s2cid=92178009 }}</ref> === Glavne strategije === Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]], i to [[parazitska kastracija]]; direktno prenosivi parazitizam; [[wikt:trophic|trofički]] prenosivi parazitizam; [[prenosilac bolesti|vektorski]] prenosivi parazitizam; [[parazitoid]]izam; i mikropredacija. One se primjenjuju na parazite čiji su domaćini biljke, kao i životinje.<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> Ove strategije predstavljaju [[adaptacija|adaptivne vrhunce]]; moguće su i međustrategije, ali organizmi u mnogim različitim skupinama su se dosljedno [[konvergentna evolucija|ograničili]] na ovih šest, koje su evolutivno stabilne.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Perspektiva o evolucijskim opcijama može se dobiti razmatranjem četiri ključna pitanja: utjecaj na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina parazita; broj domaćina koje imaju po životnoj fazi; da li je domaćin spriječen u razmnožavanju; i da li učinak zavisi od intenziteta (broj parazita po domaćinu). Iz ove analize, pojavljuju se glavne evolucijske strategije parazitizma, uz predatorstvo.<ref name=LaffertyKuris2002>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Kuris |first2=A. M. |date=2002 |url=http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |title=Trophic strategies, animal diversity and body size |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=17 |issue=11 |pages=507–513 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02615-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003124738/http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |archive-date=3 October 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ Evolucijske strategije u parazitizmu i predatorstvu<ref name=LaffertyKuris2002/><br/>({{font color|green|Zavisno od intenziteta: zelena, normalan tekst}};<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Nezavisno od intenziteta: ljubičasta, kurziv}}'') ! [[Adaptivna vrijednost]] domaćina !! Jedan domaćin, preživljava !! Jedan domaćin, umire !! Više domaćina |- |'''Može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost > 0)''' ||{{font color|green|Normalni parazit}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Patogen}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosiv parazit}}{{efn|Trofički prenosivi paraziti prenose se na svog konačnog domaćina, predatora, kada on pojede njihovog međudomaćina. Ovi paraziti često mijenjaju ponašanje svojih međudomaćina na takav način da povećavaju šansu da on bude pojeden, npr. navode ih na penjanje na vidljivo mjesto: ovo dovodi do prenosa parazita po cijenu života međudomaćina.}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Trofički prenosiv patogen}}'' ||{{font color|green|Mikropredator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Mikropredator}}'' |- |'''Ne može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost = 0)''' ||{{font color|green|----- }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazit-kastrator}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosivi parazit-kastrator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazitoid}}'' ||{{font color|green|Društveni predator}}{{efn|[[Vuk]] je društveni predator koji lovi u čoporima; [[puma]] je samotni predator i lovi sama. Ni jedna od te dvije strategije se konvencionalno ne smatra parazitskom.<ref name=LaffertyKuris2002/>}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Samotni predator}}'' |} ==== Parazitska kastracija ==== {{main|Parazitska kastracija}} [[File:Sacculina carcini.jpg|thumb|Parazitski kastrator ''[[Sacculina carcini]]'' (osvijetljen) pričvršćen za [[Liocarcinus holsatus|svog raka-domaćina]]]] [[parazitska kastracija|Parazitski kastratori]] djelimično ili potpuno uništavaju sposobnost razmnožavanja svog domaćina, preusmjeravajući energiju koja bi otišla u razmnožavanje u rast domaćina i parazita, ponekad uzrokujući gigantizam domaćina. Ostali sistemi domaćina ostaju netaknuti, što mu omogućava da preživi i održi parazita.<ref name=PoulinRandhawa2015/>{{sfn|Poulin|2007|p=111}} Parazitski [[rak]]ovi kao što su oni iz specijaliziranog roda [[Cirripedia|vitičara]] roda ''[[Sacculina]]'' posebno uzrokuju oštećenja na gonadama svojih mnogobrojnih vrsta<ref name="Elumalai Viswanathan Pravinkumar Raffi">{{cite journal |last1=Elumalai |first1=V. |last2=Viswanathan |first2=C. |last3=Pravinkumar |first3=M. |last4=Raffi |first4=S. M. |title=Infestation of parasitic barnacle Sacculina spp. in commercial marine crabs |journal=Journal of Parasitic Diseases |volume=38 |issue=3 |date=2013 |doi=10.1007/s12639-013-0247-z |pmid=25035598 |pages=337–339|pmc=4087306 }}</ref> rakova-domaćina. U slučaju ''Sacculina'', testisi više od dvije trećine njihovih domaćina dovoljno degeneriraju da takvi mužjaci razviju [[sekundarne spolne karakteristike]] ženki kao što su širi trbuh, manja [[kliješta (rak)|kliješta]] i udovi za hvatanje jaja. Različite vrste helminta kastriraju svoje domaćine (kao što su insekti i puževi). To se može desiti direktno, bilo mehanički, hraneći se njihovim gonadama, ili izlučivanjem hemikalije koja uništava reproduktivne ćelije; ili indirektno, bilo lučenjem hormona ili preusmjeravanjem nutrijenata. Na primjer, [[trematoda]] ''[[Zoogonus lasius]]'', čije [[Faze životnog ciklusa trematoda|sporociste]] nemaju usta, hemijski kastrira međuplimnog morskog puža ''[[Tritia obsoleta]]'', razvijajući se u njegovim gonadama i ubijajući njegove reproduktivne ćelije.{{sfn|Poulin|2007|p=111}}<ref name=Cheng13>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=d4GQlYzode8C&pg=PA13 |year=2012 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-323-14010-2 |pages=13–15}}</ref> ==== Direktni prenos ==== [[File:Male human head louse.jpg|thumb|[[Pediculus humanus capitis|Uši glave]] su direktno prenosivi [[obligatni parazit|obligatni ektoparaziti]]]] U direktno prenosive parazite, kojima nije potreban vektor da bi dospjeli do novih domaćina, spadaju paraziti kopnenih kičmenjaka poput ušiju i grinja, morski paraziti poput [[Copepoda|veslonožaca]] i [[Cyamidae|cijamoidnih]] [[Amphipoda|amfipoda]], [[Monogenea|jednorodni metilji]], kao i mnoge vrste valjkastih crva, gljivica, protozoa, bakterija i virusa. Bilo da se radi o endo- ili ektoparazitima, svaki ima samo jednu vrstu-domaćina. Unutar te vrste, većina jedinki je slobodna ili gotovo slobodna od parazita, dok manjina nosi veliki broj parazita; to je poznato kao [[agregirana distribucija]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> {{anchor|Autoinfection}} ==== Trofički prenos ==== [[File:Clonorchis sinensis 2.png|thumb|''[[Clonorchis sinensis]]'', kineski jetreni metilj, prenosi se trofički]] [[wikt:trophic|Trofički]] prenosivi paraziti se prenose tako što ih domaćin pojede. Uključuju [[trematoda|metilje]] (sve osim [[Schistosoma|šiztosoma]]), [[Cestoda|trakavice]], [[acanthocephala|akantocefalane]], [[Pentastomida|pentastomide]], mnoge [[Nematoda|valjkaste crve]] i mnoge protozoe kao što je ''[[Toxoplasma]]''.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Imaju složene životne cikluse koji uključuju domaćine u vidu dvije ili više različitih vrsta. U svom juvenilnom stadiju inficiraju i često se [[cista|encistiraju]] u međudomaćinu. Kada životinju-međudomaćina pojede predator - konačni domaćin - parazit preživljava proces probave i sazrijeva u odraslu jedinku; neki žive kao [[crijevni parazit]]i. Mnogi trofički prenosivi paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje]] svojih posrednih domaćina, povećavajući šanse da ih grabežljivac pojede. Kao i kod direktno prenosivih parazita, distribucija trofički prenosivih parazita među jedinkama-domaćinima je agregirana.<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[Koinfekcija]] više parazita je česta.<ref>{{cite journal |last1=Cox |first1=F. E. |url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202083654/http://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |title=Concomitant infections, parasites and immune responses |series=122 |journal=Parasitology |volume=Supplement |pages=S23–38 |year=2001 |pmid=11442193 |doi =10.1017/s003118200001698x |s2cid=150432 }}</ref> [[Strongyloides stercoralis|Autoinfekcija]], gdje se (izuzetno) cijeli [[reproduktivni ciklus|životni ciklus]] parazita odvija u jednom primarnom domaćinu, ponekad se može javiti kod helminta kao što je ''[[Strongyloides stercoralis]]''.<ref name=ASP>{{cite web |title=Helminth Parasites |url=http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |publisher=Australian Society of Parasitology |access-date=9 October 2017 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019032143/http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |url-status=live }}</ref> ==== Prenos vektorom ==== {{further|Vektorske zarazne bolesti}} [[File:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|[[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi]] protozojski endoparazit ''[[Trypanosoma]]'' među ljudskim [[crvena krvna zrnca|crvenim krvnim zrncima]]]] [[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi paraziti]] se za prenos sa jednog konačnog domaćina na drugog oslanjaju na treću stranu - međudomaćina - pri čemu se parazit ne razmnožava spolno.<ref name=Para-Site/><ref name=PoulinRandhawa2015/> Ovi paraziti su mikroorganizmi, odnosno [[protozoa|protozoe]], [[bakterije]] ili [[virus]]i, često unutarćelijski [[patogen]]i (uzročnici bolesti).<ref name=PoulinRandhawa2015/> Njihovi prenosnici su uglavnom [[hematofagija|hematofagni]] člankonošci poput buha, ušiju, krpelja i komaraca.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref>{{cite web |url=http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |title=Pathogenic Parasitic Infections |publisher=PEOI |access-date=18 July 2013 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193623/http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |url-status=live }}</ref> Na primjer, jelenski krpelj ''[[Ixodes scapularis]]'' djeluje kao prenosnik bolesti uključujući [[lajmska bolest|lajmsku bolest]], [[babezioza|babeziozu]] i [[humana granulocitna anaplazmoza|anaplazmozu]].<ref name=pmid11450660>{{cite journal |last=Steere |first=A. C. |title=Lyme disease |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=345 |issue=2 |pages=115–125 |date=July 2001 |pmid=11450660 |doi=10.1056/NEJM200107123450207 }}</ref> Protozojski endoparaziti, poput [[malarija|malarijskih]] parazita iz roda ''[[Plasmodium]]'' i parazita bolesti spavanja iz roda ''[[Trypanosoma]]'', imaju infektivne stadije u krvi domaćina, a prenose se na nove domaćine ugrizima insekata.<ref name="PollittMacGregor2011">{{cite journal |last1=Pollitt |first1=Laura C. |last2=MacGregor |first2=Paula |last3=Matthews |first3=Keith |last4=Reece |first4=Sarah E. |title=Malaria and trypanosome transmission: different parasites, same rules? |journal=Trends in Parasitology |volume=27 |issue=5 |year=2011 |pages=197–203 |doi=10.1016/j.pt.2011.01.004|pmid=21345732 |pmc=3087881 }}</ref> ==== Parazitoidi ==== {{main|Parazitoid|parazitska osa}} [[Parazitoidi]] su insekti koji prije ili kasnije ubijaju svoje domaćine, što njihov odnos dovodi u blizak odnos s [[predator]]stvom.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Alison N. P. |title=Predation, Herbivory, and Parasitism |journal=Nature Education Knowledge |date=2010 |volume=3 |issue=10 |page=36 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |access-date=12 February 2018 |quote=Predatorstvo, biljojedstvo i parazitizam postoje duž kontinuuma težine u smislu stepena u kojem negativno utiču na sposobnost organizma da se nosi sa zdravljem. ... U većini slučajeva, paraziti ne ubijaju svoje domaćine. Međutim, izuzetak se javlja kod parazitoida, koji zamagljuju granicu između parazitizma i predatorstva. |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930230324/http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |url-status=live }}</ref> Većina parazitoida su [[parazitska osa|parazitoidne ose]] ili drugi [[opnokrilci]]; drugi uključuju [[dvokrilci|dvokrilce]] poput [[Phoridae|određenih]] muha. Mogu se podijeliti u dvije skupine, idiobionte i koinobionte, koji se razlikuju u ishodu za domaćina.<ref name=GullanCranston2010>{{cite book |last1=Gullan |first1=P. J. |last2=Cranston |first2=P. S. |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology |url=https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu |url-access=limited |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu/page/n332 308], 365–367, 375, 440–441}}</ref> [[Parazitoid|Idiobiontski]] parazitoidi ubadaju svoj često velik plijen prilikom hvatanja, ubijajući ga odmah ili ga paralizirajući. Imobilizirani plijen se zatim odnosi u gnijezdo, ponekad zajedno s drugim plijenom ako nije dovoljno velik da podrži parazitoida tokom njegovog razvoja. [[leglica|Jaje se polaže]] na vrh plijena, a gnijezdo se zatim zatvara. Parazitoid se brzo razvija kroz svoje larvalne i pupalne faze, [[masovno opskrbljivanje|hraneći se hranom]] koja mu je ostavljena.<ref name=GullanCranston2010/> [[Parazitoid|Koinobiontski]] parazitoidi, među koje spadaju [[Diptera|muhe]] i ose, polažu svoja jaja u domaćine-mladunce, obično ličinke. Omogućeno im je da nastave da rastu, tako da se domaćin i parazitoid razvijaju zajedno tokom dužeg perioda, koji završava kada se parazitoidi pojave u odraslom obliku, ostavljajući plijen mrtav, pojeden iznutra. Neki koinobionti reguliraju razvoj svog domaćina, na primjer, sprečavaju ga da se [[kukuljica|ukukulji]] ili ga tjeraju da [[ekdizis|odbacuje ljušturu]] kad god je parazitoid spreman za odbacivanje ljušture. Oni to mogu učiniti tako što stvaraju hormone koji oponašaju odgovarajuće hormone domaćina ([[ekdisteroid]]e) ili regulirajući endokrini sistem domaćina.<ref name=GullanCranston2010/> <gallery mode="packed"> File:Live Tetragnatha montana (RMNH.ARA.14127) parasitized by Acrodactyla quadrisculpta larva (RMNH.INS.593867) - BDJ.1.e992.jpg |[[parazitoid|Idiobiontske]] [[parazitska osa|parazitoidne ose]] odmah paraliziraju svoje domaćine kako bi ih njihove larve ([[Pimplinae]], na slici) pojele.<ref name=PoulinRandhawa2015/> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|[[parazitoid|Koinobiontske]] parazitoidne ose poput [[Braconidae|brakonida]] prikazanog na slici polažu jaja u svoje domaćine putem [[leglica|leglice]], nakon čega oni nastavljaju rasti i odbacivati ljušturu. File:Female Apocephalus borealis ovipositing into the abdomen of a worker honey bee.png|Muha iz porodice [[Phoridae]] (u sredini lijevo) [[leglica|polaže jaja]] u trbuh [[medonosna pčela|medonosne pčele]]-radilice, [[Parazit koji mijenja ponašanje|mijenjajući njeno ponašanje]]. </gallery> {{anchor|Micropredator}} ==== Mikropredatori ==== [[File:Anopheles minimus.jpg|thumb|[[komarac|Komarci]] su mikropredatori i značajni prenosioci bolesti]] Mikropredator napada više od jednog domaćina, smanjujući adaptivnu vrijednost svakog domaćina za barem malu količinu, i u kontaktu je s jednim domaćinom samo povremeno. Ovo ponašanje čini mikropredatore pogodnim prenosiocima, zato što mogu prenositi manje parazite s jednog domaćina na drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=LaffertyKuris2002/><ref name="Wilson2017">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Anthony J. |display-authors=etal |title =What is a vector? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=372 |issue=1719 |date=March 2017 |doi=10.1098/rstb.2016.0085 |pmid=28289253 |article-number=20160085 |pmc=5352812}}</ref> Većina mikropredatora su [[hematofagija|hematofagni]], što znači da se hrane krvlju. To obuhvata crve poput [[pijavica]], rakove poput pripadnika [[Branchiura]] i jednakonošce iz porodice [[Gnathiidae]], razne [[dvokrilci|dvokrilce]] poput komaraca i [[cece muva|ce-ce muha]], druge člankonošce poput buha i krpelja, kičmenjake poput [[paklara]] i sisare poput [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> === Strategije prenosa === [[File:Entamoeba histolytica life cycle-en.svg|thumb|upright=1.7<!--format for legibility of multi-image diagram-->|[[Životni ciklus]] ''[[Entamoeba histolytica]]'', anaerobne parazitske protozoe koja se prenosi [[fekalno-oralni put|fekalno-oralnim putem]].]] Paraziti koriste različite metode za inficiranje životinjskih domaćina, uključujući fizički kontakt, [[fekalno-oralni put]], slobodnoživeće zarazne stadije i prenosnike, što odgovara njihovim različitim domaćinima, životnim ciklusima i ekološkim kontekstima.<ref name=Godfrey2013>{{cite journal |last=Godfrey |first=Stephanie S. |title=Networks and the ecology of parasite transmission: A framework for wildlife parasitology |journal=Wildlife |date=December 2013 |volume=2 |pages=235–245 |doi=10.1016/j.ijppaw.2013.09.001 |pmid=24533342 |pmc=3862525|bibcode=2013IJPPW...2..235G }}</ref> Primjeri koji prikazuju neke od mnogih mogućih kombinacija dati su u tabeli. {|class="wikitable sortable" |+ Primjeri metoda prenošenja u različitim ekološkim kontekstima<ref name=Godfrey2013/> ! Parazit !! Domaćin !! Način prijenosa !! Ekološki kontekst |- |''[[Gyrodactylus turnbulli]]''<br/>([[Monogenea|jednorodni metilj]]) ||''[[Poecilia reticulata]]''<br/>(riba) ||fizički kontakt ||društveno ponašanje |- |[[Valjkasti crv]]i<br/>npr. ''[[Strongyloides]]'' ||''[[Macaca fuscata]]''<br/>(japanski makaki) ||fekalno-oralno || društveno ponašanje<br/>(čišćenje) |- |''[[Heligmosomoides polygyrus]]''<br/>(valjkasti crv) ||''[[Apodemus flavicollis]]''<br/>(žutogrli miš) ||fekalno-oralno ||prijenos putem spolnih odnosa <br/>(većinom na mužjake) |- |''[[Amblyomma]]''<br/>(krpelj) ||''[[Sphenodon punctatus]]''<br/>(tuatara) ||slobodnoživeći infektivni stadiji ||društveno ponašanje |- |''[[Plasmodium]]''<br/>([[malarija|malarični]] parazit) ||[[Ptice]], [[sisari]]<br/>(uklj. ljude) ||''[[Anopheles]]'' (prijenos komarcima,<br/>koje privlači miris<br/>inficiranog ljudskog domaćina<ref name="de Boer2017">{{cite journal |last1=de Boer |first1=Jetske G. |last2=Robinson |first2=Ailie |last3=Powers |first3=Stephen J. |last4=Burgers |first4=Saskia L. G. E. |last5=Caulfield |first5=John C. |last6=Birkett |first6=Michael A. |last7=Smallegange |first7=Renate C. |last8=van Genderen |first8=Perry J. J. |last9=Bousema |first9=Teun |last10=Sauerwein |first10=Robert W. |last11=Pickett |first11=John A. |last12=Takken |first12=Willem |last13=Logan |first13=James G. |title=Odours of Plasmodium falciparum-infected participants influence mosquito–host interactions |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=9283 |date=August 2017 |doi=10.1038/s41598-017-08978-9 |doi-access=free|pmid=28839251 |pmc=5570919 |bibcode=2017NatSR...7.9283D }}</ref> ||— |} === Varijante === Među mnogim varijantama parazitskih strategija su hiperparazitizam,<ref name=Dissanaike1957/> društveni parazitizam,<ref name=Thomas2010/> parazitizam legla,<ref name=Payne1997/> kleptoparazitizam,<ref name=SlaterRosenblatt2005/> spolni parazitizam<ref name=Pietsch2005/> i adelfoparazitizam.<ref name=Rochat2001/> ==== Hiperparazitizam ==== {{main|Hiperparazit}} [[Hiperparazit]]i se hrane drugim parazitima, kao što su protozoe koje žive u parazitskim helmintima,<ref name=Dissanaike1957>{{cite journal |last1=Dissanaike |first1=A. S. |title=On Protozoa hyperparasitic in Helminth, with some observations on ''Nosema helminthorum'' Moniez, 1887 |journal=Journal of Helminthology |date=1957 |volume=31 |issue=1–2 |pages=47–64 |pmid=13429025 |doi=10.1017/s0022149x00033290|s2cid=35487084 }}</ref> ili su fakultativni ili obligatni parazitoidi čiji su domaćini drugi paraziti ili parazitoidi.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=GullanCranston2010/> Javljaju se i nivoi parazitizma koji prelaze sekundarne, naročito među fakultativnim parazitoidima. U sistemima [[šiška|hrastovih šiški]] može postojati do četiri nivoa parazitizma.<ref>{{cite journal |last=Askew |first=R. R. |url=https://www.researchgate.net/publication/238289888 |title=On the Biology of the Inhabitants of Oak Galls of Cynipidae (Hymenoptera) in Britain |journal=Transactions of the Society for British Entomology |date=1961 |volume=14 |pages=237–268}}</ref> Hiperparaziti mogu kontrolirati populacije svojih domaćina i koriste se u tu svrhu [[biološko suzbijanje štetočina|u poljoprivredi]], a donekle i u [[medicina|medicini]]. Kontrolni efekti mogu se vidjeti u načinu na koji [[hipovirus|virus CHV1]] pomaže u kontroli štete koju [[Cryphonectria parasitica|kestenova palež]] (''Cryphonectria parasitica'') nanosi [[Castanea dentata|američkim kestenima]], te u načinu na koji [[bakteriofag]]i mogu ograničiti bakterijske infekcije. Vjerojatno je, iako slabo istraženo, da većina patogenih mikroparazita ima hiperparazite koji bi se mogli pokazati kao veoma korisni i u poljoprivredi i u medicini.<ref name="ParrattLaine2016">{{cite journal |last1=Parratt |first1=Steven R. |last2=Laine |first2=Anna-Liisa |title=The role of hyperparasitism in microbial pathogen ecology and evolution |journal=The ISME Journal |volume=10 |issue=8 |date=January 2016|doi=10.1038/ismej.2015.247 |pmid=26784356 |pages=1815–1822|pmc=5029149 |bibcode=2016ISMEJ..10.1815P }}</ref> ==== Društveni parazitizam ==== {{further|Mirmekomorfija|kukavičja pčela|Emeryjevo pravilo}} Društveni paraziti koriste prednosti interspecijskih interakcija između pripadnika [[eusocijalnih]] životinja poput [[mrav]]a, [[termit]]a i [[bumbar]]a. Primjeri uključuju velikog plavog leptira, ''[[Phengaris arion]]'', čije larve koriste [[Mirmekomorfija|mirmekomorfiju]] (imitiranje mrava) za parazitiranje na određenim mravima,<ref name="Thomas2010">{{cite journal |last1=Thomas |first1=J. A. |last2=Schönrogge |first2=K. |author3=Bonelli, S. |author4=Barbero, F. |author5=Balletto, E. |title=Corruption of ant acoustical signals by mimetic social parasites: ''Maculinea'' butterflies achieve elevated status in host societies by mimicking the acoustics of queen ants |journal=Commun Integr Biol |volume=3 |issue=2 |pages=169–171 |year=2010 |pmid=20585513 |pmc=2889977 |doi=10.4161/cib.3.2.10603}}</ref> ''[[Bombus bohemicus]]'', bumbara koji napada košnice drugih pčela i preuzima razmnožavanje dok njihove mlade odgajaju radnici-domaćini, i ''[[Melipona scutellaris]]'', eusocijalnu pčelu čije matice bježe od radnika-ubica i napadaju drugu koloniju bez matice.<ref>{{Cite journal |first1=Annette |last1=Van Oystaeyen |first2=Denise |last2=Araujo Alves |first3=Ricardo |last3=Caliari Oliveira |first4=Daniela |last4=Lima do Nascimento |first5=Fábio |last5=Santos do Nascimento |first6=Johan |last6=Billen |first7=Tom |last7=Wenseleers |title=Sneaky queens in ''Melipona'' bees selectively detect and infiltrate queenless colonies |journal=Animal Behaviour |date=September 2013 |volume=86 |issue=3 |pages=603–609 |doi=10.1016/j.anbehav.2013.07.001 |bibcode=2013AnBeh..86..603V |citeseerx=10.1.1.309.6081 |s2cid=12921696 }}</ref> Ekstreman primjer interspecijskog društvenog parazitizma uočen je kod mrava vrste ''[[Tetramorium inquilinum]]'', obligatnih parazita koji žive isključivo na leđima drugih mrava roda ''[[Tetramorium]]''.<ref>{{cite web |url=https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |title=Social Parasites in the Ant Colony |publisher=Antkeepers |access-date=4 April 2016 |archive-date=24 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122522/https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |url-status=live }}</ref> Mehanizam za evoluciju društvenog parazitizma prvi je predložio Carlo Emery 1909. godine.<ref>{{Cite journal |last=Emery |first=Carlo |date=1909 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen un myrmekophilen Ameisen |journal=Biologischen Centralblatt |volume=29 |pages=352–362}}</ref> Sada poznat kao "[[Emeryjevo pravilo]]", ono navodi da društveni paraziti imaju tendenciju da budu u bliskom srodstvu sa svojim domaćinima i da su često pripadnici istog roda.<ref name="RD">{{cite web |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421 |title=Social Parasitism in Ants |last=Deslippe |first=Richard |publisher=Nature Education Knowledge |year=2010 |access-date=29 October 2010 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518111632/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421/ |url-status=live }}</ref><ref name="Emery_1909">{{cite journal |last=Emery |first=C. |url=https://archive.org/details/ants_11715/page/n1 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen und myrmekophilen Ameisen |journal=Biologisches Centralblatt |date=1909 |volume=29 |pages=352–362}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bourke |first1=Andrew F. G. |last2=Franks |first2=Nigel R. |date=July 1991 |title=Alternative adaptations, sympatric speciation and the evolution of parasitic, inquiline ants |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=43 |issue=3 |pages=157–178 |doi=10.1111/j.1095-8312.1991.tb00591.x |bibcode=1991BJLS...43..157B |issn=0024-4066}}</ref> Intraspecijski društveni parazitizam se javlja kod parazitskog dojenja, gdje neke mlade jedinke uzimaju mlijeko od ženki s kojima nisu u srodstvu. Kod kapucina vrste ''[[Cebus olivaceus]]'', ženke višeg ranga ponekad uzimaju mlijeko od ženki nižeg ranga bez ikakve recipročne koristi.<ref name=obrien5>{{cite journal |last=O'Brien |first=Timothy G. |title=Parasitic nursing behavior in the wedge-capped capuchin monkey (''Cebus olivaceus'') |journal=American Journal of Primatology |year=1988 |volume=16 |issue=4 |pages=341–344 |doi =10.1002/ajp.1350160406 |pmid=32079372 |s2cid=86176932 }}</ref> ==== Parazitizam legla ==== {{further|Parazitizam legla}} Kod [[Parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćini pate od povećanih roditeljskih ulaganja i potrošnje energije u svrhu hranjenja parazitskih mladunaca, koji su obično veći od mladunaca domaćina. Stopa rasta mladunaca domaćina je usporena, što smanjuje adaptivnu vrijednost domaćina. Paraziti legla uključuju ptice iz različitih porodica kao što su [[Molothrus|kravarke]], [[Viduidae|udovice]], [[Cuculidae|kukavice]] i [[Heteronetta atricapilla|crnoglave patke]]. One ne grade vlastita gnijezda, već polažu jaja u gnijezdima drugih vrsta. U porodici [[Cuculidae]], preko 40% [[vrsta]] kukavica su obligatni paraziti legla, dok su drugi ili fakultativni paraziti legla ili pružaju roditeljsku brigu.<ref>{{Cite book |last=Payne |first=R. B. |title=The Cuckoos |date=September 15, 2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850213-5 |edition=1st |location=Oxford |language=en}}</ref> Jaja nekih parazita legla [[mimikrija|liče]] na jaja domaćina, dok jaja nekih kravarica imaju čvrste ljuske, što otežava domaćinima da ih unište kljucanjem, a oba mehanizma impliciraju selekciju domaćina protiv parazitskih jaja.<ref name=Payne1997>{{cite book |last=Payne |first=R. B. |date=1997 |chapter=Avian brood parasitism |editor1=Clayton, D. H. |editor2=Moore, J. |title=Host–parasite evolution: General principles and avian models |pages=[https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 338–369] |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854892-8 |chapter-url=https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rothstein |first1=S. I. |year=1990 |title=A model system for coevolution: avian brood parasitism |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=21 |pages=481–508 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.21.1.481}}</ref><ref name="DeMarsico2013">{{cite journal |last1=De Marsico |first1=M. C. |last2=Gloag |first2=R. |last3=Ursino |first3=C. A. |last4=Reboreda |first4=J. C. |title=A novel method of rejection of brood parasitic eggs reduces parasitism intensity in a cowbird host |journal=Biology Letters |volume=9 |issue=3 |date=March 2013 |doi=10.1098/rsbl.2013.0076 |pmid=23485877 |article-number=20130076|pmc=3645041 }}</ref> Odrasla ženka [[Cuculus canorus|evropske kukavice]] također imitira predatora, [[Accipiter nisus|evropskog kobca]], što joj daje vremena da neopaženo položi jaja u gnijezdo domaćina.<ref name=Welbergen2011>{{cite journal |last1=Welbergen |first1=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]] |volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008|doi-access=free }}</ref> Domaćinske vrste se često bore protiv mimikrije parazitskih jaja [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizmom]] jaja, što znači da imaju dva ili više [[fenotip]]ova jaja unutar jedne populacije. Višestruki fenotipovi jaja domaćina smanjuju vjerojatnoću da parazitska vrsta precizno "uskladi" svoja jaja s jajima domaćina.<ref>{{Cite journal |last=Yang |first=C. |first2=X. |last2=Si |first3=W. |last3=Liang |first4=A. P. |last4=Møller |title=Spatial variation in egg polymorphism among cuckoo hosts across 4 continents |journal=Current Zoology |date=2020 |volume=66 |issue=5 |pages=477–483 |doi=10.1093/cz/zoaa011 |pmid=33293928 |pmc=7705517 |via=Oxford Academic}}</ref> ==== Kleptoparazitizam ==== {{further|Kleptoparazitizam}} U slučaju [[Kleptoparazitizam|kleptoparazitizma]] (od grčkog κλέπτης (''kleptēs''), "lopov"), paraziti kradu hranu koju domaćin prikupi. Parazitizam se često vrši na bliskim srodnicima, bilo unutar iste vrste ili između različitih vrsta unutar istog roda ili porodice. Na primjer, mnoge loze [[kukavičje pčele|kukavičjih pčela]] polažu jaja u ćelijama košnica drugih [[pčela]] iz iste porodice.<ref name="SlaterRosenblatt2005">{{cite book |last1=Slater |first1=Peter J. B. |last2=Rosenblatt |first2=Jay S. |author3=Snowdon, Charles T. |author4=Roper, Timothy J. |author5=Brockmann, H. Jane |author-link5=H. Jane Brockmann |author6=Naguib, Marc |title=Advances in the Study of Behavior |url=https://books.google.com/books?id=WQl2s_xwfagC&pg=PA365 |date=30 January 2005 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-049015-1 |page=365}}</ref> Kleptoparazitizam je generalno rijedak, ali uočljiv kod ptica; neke, poput [[pomornici|pomornika]], specijalizirane su za krađu hrane od drugih morskih ptica, neumoljivo ih progoneći dok ne povrate svoj ulov.<ref name="Furness1978">{{cite journal |last=Furness |first=R. W. |title=Kleptoparasitism by great skuas (''Catharacta skua'' Brünn.) and Arctic skuas (''Stercorarius parasiticus'' L.) at a Shetland seabird colony |journal=Animal Behaviour |volume=26 |year=1978 |doi=10.1016/0003-3472(78)90107-0 |pages=1167–1177|bibcode=1978AnBeh..26.1167F |s2cid=53155057 }}</ref> ==== Spolni parazitizam ==== {{main|Spolni parazitizam}} Jedinstven pristup se vidi kod nekih vrsta [[Lophiiformes|grdobina]], kao što je ''[[Ceratias holboelli]]'', gdje su mužjaci svedeni na sitne [[Spolni parazitizam|spolne parazite]], potpuno ovisne o ženkama vlastite vrste za preživljavanje, i žive trajno pričvršćeni ispod tijela ženke i nesposobni su da se sami brinu o sebi. Ženka hrani mužjaka i štiti ga od predatora, dok mužjak ne daje ništa zauzvrat osim sperme koja je ženki potrebna za stvaranje sljedeće generacije.<ref name=Pietsch2005>{{cite journal |last=Pietsch |first=Theodore W. |title=Dimorphism, parasitism, and sex revisited: modes of reproduction among deep-sea ceratioid anglerfishes (Teleostei: Lophiiformes) |journal=Ichthyological Research |date=25 August 2005 |volume=52 |issue=3 |pages=207–236 |doi=10.1007/s10228-005-0286-2|bibcode=2005IchtR..52..207P |s2cid=24768783 }}</ref> ==== Adelfoparazitizam ==== Adelfoparazitizam (od grčkog ἀδελφός (''adelphós''), brat<ref>{{cite book |last1=Maggenti |first1=Armand R. |last2=Maggenti |first2=Mary Ann |last3=Gardner |first3=Scott Lyell |title=Online Dictionary of Invertebrate Zoology |url=http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031907/http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-date=18 April 2018 |publisher=University of Nebraska |page=22 |date=2005}}</ref>), također poznat kao parazitizam među srodnicima, javlja se kada je domaćinska vrsta u bliskom srodstvu s parazitom, koji je često iz iste porodice ili roda.<ref name=Rochat2001>{{cite journal |last1=Rochat |first1=Jacques |last2=Gutierrez |first2=Andrew Paul |title=Weather-mediated regulation of olive scale by two parasitoids |journal=Journal of Animal Ecology |date=May 2001 |volume=70 |issue=3 |pages=476–490 |doi=10.1046/j.1365-2656.2001.00505.x|bibcode=2001JAnEc..70..476R |s2cid=73607283 |doi-access=free }}</ref> Kod parazitoida mušice vrste ''[[Encarsia perplexa]]'', nesparene ženke mogu polagati [[ploidija|haploidna]] jaja u potpuno razvijene larve vlastite vrste, stvarajući muško potomstvo,<ref>{{cite web |title=Featured Creatures. ''Encarsia perplexa'' |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |publisher=University of Florida |access-date=6 January 2018 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105061019/http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |url-status=live }}</ref> dok morski crv vrste ''[[Bonellia viridis]]'' ima sličnu reproduktivnu strategiju, iako su larve [[plankton]]ske.<ref name="BerecSchembri2005">{{cite journal |last1=Berec |first1=Ludek |last2=Schembri |first2=Patrick J. |last3=Boukal |first3=David S. |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003131349/https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Sex determination in ''Bonellia viridis'' (Echiura: Bonelliidae): population dynamics and evolution |journal=Oikos |volume=108 |issue=3 |year=2005 |pages=473–484 |doi=10.1111/j.0030-1299.2005.13350.x|bibcode=2005Oikos.108..473B }}</ref> ==== Ilustracije ==== Na ilustracijama su prikazani primjeri glavnih strategija parazitizma. <gallery class="center" mode="nolines" widths="180px"> File:Pteromalid hyperparasitoid.jpg|Hiperparazitoidna [[Pteromalidae|pteromalidna osa]] na čahurama svog domaćina, koja je i sama parazitoidna [[Braconidae|brakonidna osa]]. File:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|[[Phengaris arion|Pjegavi mravnik]] [[mirmekomorfija|imitira mrave]] i društveni je parazit. File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|Kod [[parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćin odhranjuje mladunce druge vrste: na slici jaje [[Molothrus|kravarke]] u gnijezdu ''[[Sayornis phoebe]]''. File:Great Skua (cropped).jpg|[[Veliki pomornik]] je moćan [[kleptoparazit]] koji neumorno progoni druge morske ptice sve dok ne povrate svoj ulov. File:Северная церапия (cropped).jpg|Mužjak vrste [[Lophiiformes|grdobine]] ''[[Ceratias holboelli]]'' živi kao sićušni [[spolni parazitizam|spolni parazit]] trajno pričvršćen ispod tijela ženke. File:Encarsia perplexa.jpg|''[[Encarsia perplexa]]'' (u sredini), parazitoid mušice ''[[Aleurocanthus woglumi]]'' (dolje lijevo), također je adelfoparazit koji polaže jaja u larve vlastite vrste. </gallery> == Taksonomski raspon == Parazitizam ima izuzetno širok taksonomski raspon, uključujući životinje, biljke, gljive, protozoe, bakterije i viruse.<ref name="Rollinson2">{{cite book |last1=Rollinson |first1=D. |last2=Hay |first2=S. I. |title=Advances in parasitology |date=2011 |publisher=Elsevier Science |location=Oxford |isbn=978-0-12-385897-9|pages=4–7}}</ref> === Životinje === {{further|Spisak parazitskih organizama}} {|class="wikitable sortable <!--collapsible collapsed-->" |+ Glavne parazitske životinjske skupine{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ! Koljeno !! Razred/<br/>Red ! style="width: 60px;" |Br.<br/>vrsta ! Endo-<br/>paraz. ||Ekto-<br/>paraz. !! [[Beskičmenjaci|Beskič.]]<br/>kon. domaćin !! [[Kičmenjaci|Kič.]]<br/>kon. domaćin !! Br.<br/>domaćina !! Morski !! Vodeni<br/>!! Kopneni<br/> |- |[[Cnidaria]] ||[[Myxozoa]] ||1.350 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da || |- |[[Cnidaria]] ||[[Polypodium hydriforme|Polypodiozoa]] ||1 ||Da ||||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Trematoda]] ||15.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Monogenea]] ||20.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Cestoda]] ||5.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Nematomorpha]] ||<!--Class--> ||350 ||Da ||||Da ||||1 ili više ||||Da ||Da |- |[[Nematoda]] ||<!--Class--> ||10.500 ||Da ||||Da ||Da ||1 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Acanthocephala]] ||<!--Class--> ||1.200 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Annelida]] ||[[Hirudinea]] ||400 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Bivalvia]] ||600 ||||Da ||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Gastropoda]] ||5.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da |||| |- |[[Arthropoda]] ||[[Ixodida]] ||800 ||||Da ||||Da ||1 ili više ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Acari]] ||30.000 ||Da ||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da ||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Copepoda]] ||4.000 ||||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Arthropoda]] ||[[Phthiraptera]] ||4.000 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Siphonaptera]] ||2.500 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Diptera]] ||2.300 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Strepsiptera]]||600 ||Da ||||Da ||||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Hymenoptera]] ||130.000<ref>{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |s2cid=257756440 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P }}</ref> - 1.100.000<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal | last1=Forbes | first1=Andrew A. | last2=Bagley | first2=Robin K. | last3=Beer | first3=Marc A. | last4=Hippee | first4=Alaine C. | last5=Widmayer | first5=Heather A. | display-authors=3 | title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order | journal=BMC Ecology | volume=18 | issue=1 | date=12 July 2018 | page=21 | issn=1472-6785 | doi=10.1186/s12898-018-0176-x| pmid=30001194 | pmc=6042248 | doi-access=free | bibcode=2018BMCE...18...21F }}</ref> ||Da ||Da ||Da ||||1 ||||||Da |} Parazitizam je široko rasprostranjen u životinjskom carstvu<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url=https://books.google.com/books?id=o2t2BgAAQBAJ&pg=PA44 |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44}}</ref> i evoluirao je nezavisno od slobodnoživućih oblika stotine puta.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Mnoge vrste [[parazitski crv|parazitskih crva]], uključujući [[Trematoda|metilje]] i [[trakavice]], imaju čitave životne cikluse koji uključuju dva ili više domaćina. Daleko najveća skupina su parazitoidne ose iz reda Hymenoptera.<ref name=PoulinRandhawa2015/> U tabeli su navedena [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] i [[Razred (taksonomija)|razredi]] s najvećim brojem parazitskih vrsta, uz konzervativne minimalne brojčane procjene. Stupci za endo- i ektoparazitizam odnose se na konačnog domaćina, kao što je prikazano u kolonama Kičmenjaci i Beskičmenjaci.{{sfn|Poulin|2007|page=6}} === Biljke === {{main|Parazitska biljka}} [[File:Cuscuta parasite plant.JPG|thumb|left|upright|''[[Cuscuta]]'' (vilina kosa), [[obligatni parazit|holoparazit]] stabla, na [[akacija|akaciji]]]] [[Hemiparazit]] ili ''djelimični parazit'' poput [[imela|imele]] crpi dio svojih hranjivih tvari iz druge žive biljke, dok [[obligatni parazit|holoparazit]] poput ''[[Cuscuta|Cuscute]]'' crpi sve svoje hranjive tvari iz druge biljke.<ref name="Rastogi">{{cite book |last1=Rastogi |first1=V. B. |title=Modern Biology |url=https://books.google.com/books?id=D-85x6Jhji0C&q=partial+parasite&pg=SA1-PA115 |publisher=Pitambar Publishing |date=1997 |isbn=978-81-209-0496-5 |page=115}}</ref> [[Parazitske biljke]] čine oko jedan posto [[Skrivenosjemenice|skrivenosjemenjača]] i nalaze se u gotovo svakom [[biom]]u na svijetu.<ref name="Kokla Melnyk 2010">{{Cite journal |last1=Kokla |first1=Anna |last2=Melnyk |first2=Charles W. |date=1 October 2018 |title=Developing a thief: Haustoria formation in parasitic plants |journal=Developmental Biology |language=en |volume=442 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.ydbio.2018.06.013 |pmid=29935146 |s2cid=49394142 |issn=0012-1606|doi-access= }}</ref><ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008">{{cite book |last=Heide-Jørgensen |first=Henning S. |year=2008 |title=Parasitic flowering plants |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16750-6}}</ref><ref name=Nickrent2002>{{cite web |last1=Nickrent |first1=Daniel L. |author-link1=Daniel Lee Nickrent |title=Parasitic Plants of the World |url=http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |date=2002 |access-date=10 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062557/http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |archive-date=6 March 2016}} which appeared in Spanish as Chapter 2, pp. 7–27 in: J. A. López-Sáez, P. Catalán and L. Sáez [eds.], ''Parasitic Plants of the Iberian Peninsula and Balearic Islands''.</ref> Sve ove biljke imaju modificirano korijenje, [[haustorij]]e, koje prodire u biljke-domaćine, povezujući ih sa provodnim sistemom - bilo [[ksilem]]om, [[floem]]om ili oboje. To im pruža mogućnost da izvlače vodu i hranjive tvari iz domaćina. Parazitska biljka se klasificira ovisno o tome gdje se pričvršćuje za domaćina, bilo stablo ili korijen, i količini hranjivih tvari koje su joj neophodne. Budući da holoparaziti nemaju [[hlorofil]] i stoga ne mogu sami stvarati hranu [[fotosinteza|fotosintezom]], oni su uvijek obligatni paraziti, koji svu svoju hranu crpe iz svojih domaćina.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/> Neke parazitske biljke mogu locirati svoje [[domaćin (biologija)|biljke-domaćine]] detektiranjem [[hemikalija]] u zraku ili tlu koje ispuštaju [[izdanak|izdanci]] ili [[korijen]]je domaćina. Poznato je oko 4.500 [[vrsta]] parazitskih biljaka u otprilike 20 [[porodica (taksonomija)|porodica]] cvjetnica.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/><ref name="NickrentMusselman2004">{{cite journal |last1=Nickrent |first1=D. L. |last2=Musselman |first2=L. J. |title=Introduction to Parasitic Flowering Plants |journal=The Plant Health Instructor |year=2004 |doi=10.1094/PHI-I-2004-0330-01}}</ref> Vrste unutar porodice ''[[Orobanchaceae]]'' (volovotkovke) spadaju među ekonomski najrazornije biljke na svijetu. Procjenjuje se da vrste roda ''[[Striga]]'' godišnje uzrokuju gubitke u prinosima usjeva u vrijednosti od nekoliko milijardi dolara, a njome je pogođeno preko 50 miliona hektara obrađenog zemljišta samo u podsaharskoj Africi. ''Striga'' može zaraziti i trave i žitarice, uključujući [[kukuruz]], [[riža|rižu]] i [[sirak]], koji su među najvažnijim prehrambenim usjevima na svijetu. ''[[Orobanche]]'' također ugrožava širok spektar drugih važnih usjeva, uključujući [[grašak]], [[slanutak]], [[paradajz]], [[mrkva|mrkvu]] i razne vrste [[kupus]]a. Gubitak prinosa od ''Orobanchea'' može biti potpun; uprkos opsežnim istraživanjima, ni jedna metoda suzbijanja nije bila potpuno uspješna.<ref name="WestwoodYoder2010">{{cite journal |last1=Westwood |first1=James H. |last2=Yoder |first2=John I. |last3=Timko |first3=Michael P. |last4=dePamphilis |first4=Claude W. |title=The evolution of parasitism in plants |journal=Trends in Plant Science |volume=15 |issue=4 |year=2010 |pages=227–235 |doi=10.1016/j.tplants.2010.01.004|pmid=20153240 |bibcode=2010TPS....15..227W }}</ref> Mnoge [[biljke]] i [[gljive]] razmjenjuju ugljik i hranjive tvari u mutualističkim [[mikoriza|mikoriznim]] odnosima. Međutim, oko 400 vrsta [[mikoheterotrofija|mikoheterotrofnih]] biljaka, uglavnom u tropima, efektivno [[varanje (biologija)|vrši eksploataciju]], uzimajući ugljik iz gljivice umjesto da ga razmijene za minerale. Imaju znatno smanjeno korijenje jer ne moraju apsorbirati vodu iz tla; njihove stabljike su vitke, s malo [[vaskularni snop|vaskularnih snopova]], a listovi su im svedeni na male ljuske jer ne vrše fotosintezu. Njihove sjemenke su malene i brojne i čini se da se oslanjaju na infekciju odgovarajućom gljivicom ubrzo nakon klijanja.<ref>{{cite journal |last=Leake |first=J. R. |date=1994 |title=The biology of myco-heterotrophic ('saprophytic') plants |journal=New Phytologist |volume=127 |issue=2 |pages=171–216 |doi=10.1111/j.1469-8137.1994.tb04272.x|pmid=33874520 |bibcode=1994NewPh.127..171L |s2cid=85142620 }}</ref> [[File:Armillaria mellea, Honey Fungus, UK 1.jpg|thumb|Gljiva ''[[Armillaria mellea]]'' je parazit stabla i [[saprofit]] koji se hrani drvetom nakon što ono ugine.]] === Gljive === {{further|Patogene gljivice|Fitopatologija}} Parazitske [[gljive]] crpe neke ili sve svoje nutritivne potrebe iz biljaka, drugih gljiva ili životinja. Gljive koje su paraziti biljaka se klasifikuju u tri kategorije, ovisno o načinu ishrane: biotrofi, [[hemibiotrofi]] i nekrotrofi. Biotrofne gljive crpe hranjive tvari iz živih biljnih ćelija i za vrijeme infekcije koloniziraju svoju biljku-domaćina na takav način da je održe u životu što duže moguće.<ref>{{Cite journal |last1=Fei |first1=Wang |last2=Liu |first2=Ye |date=11 August 2022 |title=Biotrophic Fungal Pathogens: a Critical Overview |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |volume=195 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1007/s12010-022-04087-0 |pmid=35951248 |s2cid=251474576 |issn=0273-2289}}</ref> Jedan poznat primjer biotrofnog patogena je ''[[Ustilago maydis]]'', uzročnik bolesti kukuruzne snijeti. S druge strane, nekrotrofni patogeni ubijaju ćelije domaćina i hrane se [[saprofit]]ski, a primjer su gljive iz roda ''[[Armillaria]]'', koje koloniziraju korijen.<ref name="RHS">{{cite web |title=What is honey fungus? |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |access-date=12 October 2017 |archive-date=8 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093722/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |url-status=live }}</ref> Hemibiotrofni patogeni započnu koloniziranje svog domaćina kao biotrofi, a potom ubijaju njegove ćelije i hrane se kao [[nekrotrof]]i, što je fenomen poznat kao [[biotrofsko-nekrotrofna zamjena]].<ref>{{Cite journal |last1=Chowdhury |first1=Supriyo |last2=Basu |first2=Arpita |last3=Kundu |first3=Surekha |date=8 December 2017 |title=Biotrophy-necrotrophy switch in pathogen evoke differential response in resistant and susceptible sesame involving multiple signaling pathways at different phases |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=17251 |doi=10.1038/s41598-017-17248-7 |doi-access=free|pmid=29222513 |pmc=5722813 |bibcode=2017NatSR...717251C |issn=2045-2322}}</ref> Patogene gljive su poznati uzročnici bolesti kod životinja, kao i kod ljudi. Procjenjuje se da gljivične infekcije ([[mikoza|mikoze]]) ubiju 1,6 miliona ljudi svake godine.<ref>{{cite journal |title=Stop neglecting fungi |journal=Nature Microbiology |date=25 July 2017 |volume=2 |issue=8 |article-number=17120 |doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120 |pmid=28741610 |bibcode=2017NatMb...217120. |doi-access=free}}</ref> Jedan primjer snažnog gljivičnog životinjskog patogena su [[Microsporidia|mikrosporidi]] - obligatne [[intracelularni parazit|intracelularne parazitske]] gljive koje uglavnom utiču na insekte, ali mogu uticati i na kičmenjake, uključujući ljude, uzrokujući crijevnu infekciju [[mikrosporidioza|mikrosporidiozu]].<ref name="Didier">{{cite journal |last1=Didier |first1=E. S. |last2=Stovall |first2=M. E. |last3=Green |first3=L. C. |last4=Brindley |first4=P. J. |last5=Sestak |first5=K. |last6=Didier |first6=P. J. |url=https://www.researchgate.net/publication/8159085 |title=Epidemiology of microsporidiosis: sources and modes of transmission |journal=Veterinary Parasitology |date=9 December 2004 |volume=126 |issue=1–2 |pages=145–166 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.09.006 |pmid=15567583}}</ref> [[File:Borrelia burgdorferi-cropped.jpg|thumb|upright|Bakteriju vrste ''[[Borrelia burgdorferi]]'', uzročnika [[lajmska bolest|lajmske bolesti]], prenose krpelji iz roda ''[[Ixodes]]''.]] === Protozoe === Protozoe poput ''[[Plasmodium]]a'', ''[[Trypanosoma|Trypanosome]]'' i ''[[Entamoeba|Entamoebe]]''<ref name=Esch2013>{{cite journal |last1=Esch |first1=K. J. |last2=Petersen |first2=C. A. |title=Transmission and epidemiology of zoonotic protozoal diseases of companion animals |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=26 |issue=1 |pages=58–85 |date=January 2013 |pmid=23297259 |pmc=3553666 |doi=10.1128/CMR.00067-12}}</ref> su endoparaziti. Uzrokuju ozbiljne bolesti kod kičmenjaka, uključujući ljude - u ovim primjerima, [[malarija|malariju]], [[bolest spavanja]] i [[Amebijaza|amebnu dizenteriju]] - i imaju složene životne cikluse.<ref name="PollittMacGregor2011"/> === Bakterije === {{main|Patogene bakterije}} Mnoge bakterije su parazitske, iako se općenito smatraju [[Patogene bakterije|patogenima]] koji uzrokuju bolesti.<ref name=McFall-Ngai2007>{{Cite journal |last=McFall-Ngai |first=Margaret |date=January 2007 |title=Adaptive Immunity: Care for the community |journal=Nature |volume=445 |issue=7124 |page=153 |doi=10.1038/445153a|pmid=17215830 |bibcode=2007Natur.445..153M |s2cid=9273396 |doi-access=free }}</ref> Parazitske bakterije su izuzetno raznolike i inficiraju svoje domaćine na različite načine. Na primjer, ''[[Bacillus anthracis]]'', uzročnik [[antraks]]a, širi se dodirom sa zaraženim [[domaća životinja|domaćim životinjama]]; njegove [[spora|spore]], koje mogu preživjeti godinama izvan tijela, mogu ući u domaćina putem ogrebotine ili se udahnuti. ''[[Borrelia]]'', uzročnik [[lajmska bolest|lajmske bolesti]] i [[povratni tifus|povratnog tifusa]], prenosi se vektorima, krpeljima iz roda ''[[Ixodes]]'', iz rezervoara bolesti kod životinja poput [[jelen]]a. ''[[Campylobacter jejuni]]'', uzročnik [[gastroenteritis]]a, širi se fekalno-oralnim putem od životinja, konzumiranjem nedovoljno termički obrađene [[živina|perad]]i ili kontaminiranom vodom. ''[[Haemophilus influenzae]]'', uzročnik [[meningitis|bakterijskog meningitisa]] i infekcija respiratornog trakta poput [[influenca|influence]] i [[bronhitis]]a, prenosi se kapljičnim kontaktom. ''[[Treponema pallidum]]'', uzročnik [[sifilis]]a, [[spolno prenosiva bolest|širi se]] [[Ljudska seksualna aktivnost|spolnim odnosom]].<ref name=Lippincott>{{cite book |last1=Fisher |first1=Bruce |last2=Harvey |first2=Richard P. |last3=Champe |first3=Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007|pages=332–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}</ref> [[File:Tevenphage.svg|thumb|[[Enterobakterijski fag T4]] je [[bakteriofag]]ni virus. Inficira svog domaćina, ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', ubrizgavanjem vlastite DNK kroz svoj rep, kojim se pričvršćuje za površinu bakterije.]] === Virusi === {{main|Virus|Bakteriofag}} [[Virusi]] su obligatni [[intracelularni parazit]]i, karakterizirani izuzetno ograničenom biološkom funkcijom, do te mjere da, iako su očigledno sposobni zaraziti sve ostale organizme, od bakterija i [[archaea|arheja]] do životinja, biljaka i gljiva, nije jasno mogu li se sami opisati kao živi organizmi. Mogu biti [[Orthornavirae|RNK]] ili [[DNK-virus|DNK virusi]] koji se sastoje od jednostrukog ili dvostrukog lanca [[Nukleinska kiselina|genetskog materijala]] ([[RNK]] ili [[DNK]], respektivno), prekrivenog [[protein]]skim omotačem, a ponekad i [[lipid]]nom ovojnicom. Stoga im nedostaju svi uobičajeni mehanizmi [[ćelija (biologija)|ćelije]], poput [[enzim]]a, te se u potpunosti oslanjaju na sposobnost ćelije-domaćina da replicira DNK i sintetizira proteine. Većina virusa su [[bakteriofag]]i, koji inficiraju bakterije.<ref name=Koonin2006>{{cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Senkevich |first2=T. G. |author3=Dolja, V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author-link1=Mya Breitbart |author1=Breitbart, M. |author2=Rohwer, F. |title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus? |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=6 |pages=278–284 |year=2005 |pmid=15936660 |doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref><ref name="Lawrence">{{cite journal|author1=Lawrence, C. M. |author2=Menon, S. |author3=Eilers, B. J. |display-authors=etal |title=Structural and functional studies of archaeal viruses |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=284 |issue=19 |pages=12599–603 |year=2009 |pmid=19158076 |doi=10.1074/jbc.R800078200 |pmc=2675988|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards |first1=R. A. |last2=Rohwer |first2=F. |url=https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003133000/https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Viral metagenomics |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3 |issue=6 |pages=504–510 |year=2005 |pmid=15886693 |doi=10.1038/nrmicro1163|s2cid=8059643 }}</ref> == Evolucijska ekologija == [[File:Tyrannosaurus with infection.jpg|thumb|Restauracija ''[[Tyrannosaurus]]a'' s rupama koje je možda prouzrokovao parazit sličan ''[[Trichomonas]]u'']] {{further|Evolucijska ekologija}} Parazitizam je glavni aspekt evolucijske ekologije; na primjer, gotovo sve slobodnoživeće životinje domaćini su barem jednoj vrsti parazita. Kičmenjaci, najbolje proučena skupina, domaćini su između 75.000 i 300.000 vrsta helminta i nebrojenog broja parazitskih mikroorganizama. U prosjeku, jedna vrsta sisara domaćin je za četiri vrste [[nematoda|valjkastih crva]], dvije vrste [[trematoda|metilja]] i dvije [[trakavice|trakavica]].<ref name="Dobson2008">{{cite journal |last1=Dobson |first1=A. |last2=Lafferty |first2=K. D. |last3=Kuris |first3=A. M. |last4=Hechinger |first4=R. F. |last5=Jetz |first5=W. |title=Homage to Linnaeus: How many parasites? How many hosts? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=Supplement 1 |date=2008 |doi=10.1073/pnas.0803232105 |pmid=18695218 |pages=11482–11489|pmc=2556407 |bibcode=2008PNAS..10511482D |doi-access=free }}</ref> Ljudi imaju 342 vrste helmintskih parazita i 70 vrsta protozojskih parazita.<ref name="Sukhdeo2012"/> Oko tri četvrtine karika u [[lanac ishrane|lancima ishrane]] uključuje parazite, koji su važni u regulaciji broja domaćina. Smatra se da je oko 40 posto opisanih vrsta parazitsko.<ref name="Dobson2008"/> === Fosilni zapis === {{further|Paleoparazitologija}} Parazitizam je teško dokazati na osnovu [[fosil|fosilnih zapisa]], ali rupe u [[donja vilica|donjim vilicama]] nekoliko primjeraka ''[[Tyrannosaurus]]a'' možda su uzrokovane parazitima sličnim ''[[Trichomonas]]u''.<ref>{{cite journal |volume=4 |issue=9 |article-number=e7288 |last=Wolff |first=Ewan D. S. |author2=Salisbury, Steven W. |author3=Horner, John R. |author4=Varrichio, David J. |title=Common Avian Infection Plagued the Tyrant Dinosaurs |journal=PLOS ONE |year=2009 |pmid=19789646 |pmc=2748709 |doi=10.1371/journal.pone.0007288|bibcode=2009PLoSO...4.7288W |doi-access=free }}</ref> ''[[Saurophthirus]]'', [[buha]] iz rane krede, parazitirala je na [[pterosauri]]ma.<ref>Ponomarenko, A.G. (1976) A new insect from the Cretaceous of Transbaikalia, a possible parasite of pterosaurians. ''Paleontological Journal'' 10(3):339-343 (English) / ''Paleontologicheskii Zhurnal'' 1976(3):102-106 (Russian)</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yanjie|last2=Shih|first2=Chungkun|last3=Rasnitsyn|first3=Alexandr|last4=Ren|first4=Dong|last5=Gao|first5=Taiping|date=2020|title=A new flea from the Early Cretaceous of China|url=https://www.app.pan.pl/article/item/app006802019.html|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=65|doi=10.4202/app.00680.2019|doi-access=free|archive-date=25 February 2020|access-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225040619/http://app.pan.pl/article/item/app006802019.html|url-status=live}}</ref> Jaja [[nematoda|valjkastih crva]] i ono što su vjerojatno [[cista (medicina)|ciste]] koje su stvorili pripadnici [[Protozoa]] pronađeni su u [[koprolit]]u kasnotrijaskog [[Phytosauria|fitosaura]]. Taj rijetki fosil na [[Tajland]]u pruža informacije o ekologiji prethistorijskih parazita.<ref>{{cite journal|author=Thanit Nonsrirach|author2=Serge Morand|author3=Alexis Ribas|author4=Sita Manitkoon|author5=Komsorn Lauprasert|author6=Julien Claude|date=9 August 2023|title=First discovery of parasite eggs in a vertebrate coprolite of the Late Triassic in Thailand|journal=PLOS ONE|volume=18 |issue=8 |article-number=e0287891 |doi=10.1371/journal.pone.0287891|pmid=37556448|pmc=10411797 |bibcode=2023PLoSO..1887891N |doi-access=free }}</ref> === Koevolucija === {{further|Koevolucija domaćina i parazita}} Kako se domaćini i paraziti razvijaju zajedno, njihovi odnosi se često mijenjaju. Kada je parazit u isključivom odnosu s domaćinom, selekcija čini da odnos postane benigniji, čak i mutualistički, jer se parazit može reproducirati duže ako njegov domaćin duže živi.<ref name=Rook2007/> Međutim, u slučajevima gdje se paraziti takmiče, selekcija favorizira parazita koji se najbrže razmnožava, što dovodi do povećane virulencije. U [[Koevolucija domaćina i parazita|koevoluciji domaćina i parazita]] stoga postoje različite mogućnosti.<ref name=MasseyBuckling2004/> [[Evolucijska epidemiologija]] analizira kako se paraziti šire i evoluiraju, dok [[Evolucijska medicina|darvinistička medicina]] primjenjuje slično evolucijsko razmišljanje na neparazitske bolesti poput [[Rak (medicina)|rak]]a i [[Autoimune bolesti|autoimunih stanja]].<ref name="Ewald1994">{{cite book |last=Ewald |first=Paul W. |title=Evolution of Infectious Disease |url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal|url-access=registration |year=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534519-3 |page=8}}</ref> ==== Dugoročna partnerstva u korist mutualizma ==== [[File:Wolbachia.png|thumb|left|Bakterija ''[[Wolbachia]]'' unutar ćelije insekta]] Dugoročna partnerstva mogu dovesti do relativno stabilnog odnosa koji teži [[komensalizam|komensalizmu]] ili [[mutualizam|mutualizmu]], jer, pod jednakim uvjetima, u evolucijskom je interesu parazita da njegov domaćin napreduje. Parazit se može razviti tako da postane manje štetan za svog domaćina ili se domaćin može razviti tako da se nosi s neizbježnim prisustvom parazita - do te mjere da odsustvo parazita stvara štetu domaćinu. Na primjer, iako su životinje parazitirane [[parazitski crv|crvima]] često očito nezdrave, takve infekcije mogu također smanjiti prevalenciju i učinke [[Autoimunost|autoimunih poremećaja]] kod životinjskih domaćina i ljudi.<ref name=Rook2007>{{cite journal |last=Rook |first=G. A. |url=https://www.academia.edu/580118 |title=The hygiene hypothesis and the increasing prevalence of chronic inflammatory disorders |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |year=2007 |volume=101 |issue=11 |pages=1072–1074 |pmid=17619029 |doi=10.1016/j.trstmh.2007.05.014 |archive-date=26 March 2023 |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032901/https://www.academia.edu/580118 |url-status=live }}</ref> U ekstremnijem primjeru, neki [[valjkasti crvi]] ne mogu se razmnožavati, pa čak ni preživjeti, bez infekcije bakterijom iz roda ''[[Wolbachia]]''.<ref>{{cite journal |last1=Hoerauf |first1=Achim |last2=Mand |first2=Sabine |last3=Fischer |first3=Kerstin |last4=Kruppa |first4=Thomas |last5=Marfo-Debrekyei |first5=Yeboah |last6=Debrah |first6=Alexander Yaw |last7=Pfarr |first7=Kenneth M. |last8=Adjei |first8=Ohene |last9=Büttner |first9=Dietrich W. |display-authors=3 |title=Doxycycline as a novel strategy against bancroftian filariasis?depletion of Wolbachia endosymbionts from Wuchereria bancrofti and stop of microfilaria production |journal=Medical Microbiology and Immunology |volume=192 |issue=4 |date=1 November 2003 |doi=10.1007/s00430-002-0174-6 |pages=211–216}}</ref> [[Lynn Margulis]] i drugi su tvrdili, slijedeći djelo [[Petar Kropotkin|Petra Kropotkina]] iz 1902. godine pod nazivom ''[[Mutual Aid: A Factor of Evolution|Uzajamna pomoć: Faktor evolucije]]'', da prirodna selekcija pokreće odnose od parazitizma do mutualizma kada su resursi ograničeni. Ovaj proces je možda bio uključen u [[simbiogeneza|simbiogenezu]] koja je formirala [[eukariot]]e iz unutarćelijskog odnosa između [[arheja]] i bakterija, iako slijed događaja ostaje većinom nedefiniran.<ref>{{cite book |last1=Margulis |first1=Lynn |author1-link=Lynn Margulis |last2=Sagan |first2=Dorion |author2-link=Dorion Sagan |last3=Eldredge |first3=Niles |author3-link=Niles Eldredge |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=4IIpAQAAMAAJ |title=What Is Life? |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81087-4}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sarkar |first1=Sahotra |last2=Plutynski |first2=Anya |title=A Companion to the Philosophy of Biology |url=https://books.google.com/books?id=iN7UYNjbxsYC&pg=PA358 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69584-5 |page=358}}</ref> ==== Konkurencija u korist virulencije ==== Može se očekivati ​​da će konkurencija između parazita, putem [[prirodna selekcija|prirodne selekcije]], favorizirati one koji se brže razmnožavaju i koji su samim tim [[virulencija|virulentniji]].<ref name=MasseyBuckling2004>{{cite journal |last1=Massey |first1=R. C. |last2=Buckling |first2=A. |last3=ffrench-Constant |first3=R.|author1-link=Ruth Massey |title=Interference competition and parasite virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=271 |issue=1541 |year=2004 |pages=785–788 |doi=10.1098/rspb.2004.2676 |pmc=1691666 |pmid=15255095 |bibcode=2004PBioS.271..785M }}</ref><ref name=Rigaud2010>{{cite journal |last1=Rigaud |first1=T. |last2=Perrot-Minnot |first2=M.-J. |last3=Brown |first3=M. J. F. |title=Parasite and host assemblages: embracing the reality will improve our knowledge of parasite transmission and virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=277 |issue=1701 |year=2010 |pages=3693–3702 |doi=10.1098/rspb.2010.1163|pmid=20667874 |pmc=2992712 }}</ref> [[File:Pink Flamingos with Duck - Camargue, France - April 2007 (cropped).jpg|thumb|Biolozi su dugo sumnjali na [[kospecijacija|kospecijaciju]] [[flamingo|flaminga]] i [[patka|pataka]] s njihovim parazitskim [[vaš|ušima]], koje su slične kod obje te porodice. Kospecijacija se zaista dogodila, ali je dovela do flaminga i [[gnjurac]]a, s kasnijom [[promjena domaćina|promjenom domaćina]] s flaminga na patke.]] Među konkurentnim parazitskim bakterijama koje ubijaju insekte iz rodova ''[[Photorhabdus]]'' i ''[[Xenorhabdus]]'', virulencija je zavisila od relativne jačine antimikrobnih [[toksin]]a ([[bakteriocin]]a) koje dva uključena soja stvaraju. Kada je samo jedna bakterija mogla ubiti drugu, drugi soj bi bio isključen iz konkurencije. Međutim, kada su [[gusjenice]] bile zaražene bakterijama od kojih su obje imale toksine sposobne za ubijanje drugog soja, ni jedan soj nije bio isključen, a njihova virulencija je bila manja nego kada je insekt bio zaražen samo jednim sojem.<ref name=MasseyBuckling2004/> ==== Kospecijacija ==== Parazit ponekad prolazi kroz [[kospecijacija|kospecijaciju]] sa svojim domaćinom, što rezultira obrascem opisanim u [[Fahrenholzovo pravilo|Fahrenholzovom pravilu]], gdje se filogeneze domaćina i parazita međusobno odražavaju.<ref name=Page>{{cite book |last=Page |first=Roderic D. M. |publisher=John Wiley |date=27 January 2006 |isbn=978-0-470-01617-6 |doi=10.1038/npg.els.0004124|title=Encyclopedia of Life Sciences |chapter=Cospeciation }}</ref> Primjer toga je odnos između [[Simiispumavirus pantrosch|simijanskog pjenastog virusa]] (SFV) i njegovih domaćina iz skupine [[primat]]a. Utvrđeno je da su filogeneze SFV polimeraze i [[Podjedinica II citohrom c oksidaze|podjedinice II mitohondrijskog citohrom c oksidaze]] kod afričkih i azijskih primata usko podudarne u redoslijedu grananja i vremenu divergencije, što implicira da su simijanski pjenasti virusi prošli kroz kospecijaciju s primatima Starog svijeta najmanje 30 miliona godina.<ref name="SwitzerSalemi2005">{{cite journal |last1=Switzer |first1=William M. |last2=Salemi |first2=Marco |last3=Shanmugam |first3=Vedapuri |last4=Gao |first4=Feng |last5=Cong |first5=Mian-er |last6=Kuiken |first6=Carla |last7=Bhullar |first7=Vinod |last8=Beer |first8=Brigitte E. |last9=Vallet |first9=Dominique |last10=Gautier-Hion |first10=Annie |last11=Tooze |first11=Zena |last12=Villinger |first12=Francois |last13=Holmes |first13=Edward C. |last14=Heneine |first14=Walid |display-authors=3 |title=Ancient co-speciation of simian foamy viruses and primates |journal=Nature |volume=434 |issue=7031 |year=2005 |pages=376–380 |doi=10.1038/nature03341 |pmid=15772660 |bibcode=2005Natur.434..376S |s2cid=4326578 |url=https://zenodo.org/record/1233279 |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107064156/https://zenodo.org/record/1233279 |url-status=live }}</ref> Pretpostavka o zajedničkoj evolucijskoj historiji između parazita i domaćina može pomoći u razjašnjavanju toga u kakvom su domaćinski taksoni srodstvu. Na primjer, postojao je spor oko toga da li su [[Phoenicopteriformes|flamingosi]] u bližem srodstvu sa [[Ciconiiformes|rodama]] ili [[Anseriformes|patkama]]. Činjenica da flamingosi dijele parazite s patkama i guskama u početku je uzeta kao dokaz da su te skupine u bližem međusobnom srodstvu nego s rodama. Međutim, evolucijski događaji poput duplikacije ili izumiranja parazitskih vrsta (bez sličnih događaja na filogeniji domaćina) često narušavaju sličnosti između filogenije domaćina i parazita. U slučaju flaminga, oni imaju slične uši kao i [[gnjurci]]. Flamingosi i gnjurci imaju zajedničkog pretka, što ukazuje na kospecijaciju ptica i ušiju u ovim skupinama. Uši flamingosa su zatim [[izmjena domaćina|prešle na nove domaćine]] - patke - stvorivši situaciju koja je zbunjivala biologe.<ref name=JohnsonKennedy2006>{{cite journal|last1=Johnson|first1=K. P.|last2=Kennedy|first2=M.|last3=McCracken|first3=K. G|title=Reinterpreting the origins of flamingo lice: cospeciation or host-switching?|journal=Biology Letters|volume=2|issue=2|year=2006|pages=275–278|doi=10.1098/rsbl.2005.0427|pmc=1618896|pmid=17148381}}</ref> [[File:Toxoplasma gondii (2).jpg|thumb|Protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'' olakšava prenošenje virusa izazivajući [[Paraziti koji mijenjaju ponašanje|promjene u ponašanju]] kod pacova putem infekcije neurona u njihovom [[centralni nervni sistem|centralnom nervnom sistemu]].]] Paraziti efikasnije inficiraju [[simpatrija|simpatrične]] domaćine (one unutar istog geografskog područja), kao što se pokazalo kod [[Digenea|digenetskih trematoda]] koje inficiraju jezerske puževe.<ref name="Lively00"/> To je u skladu s [[hipoteza Crvene kraljice|hipotezom Crvene kraljice]], koja tvrdi da interakcije između vrsta dovode do stalne prirodne selekcije za koadaptaciju. Paraziti prate fenotipove lokalno čestih domaćina, tako da su paraziti manje infektivni za [[alopatrijska specijacija|alopatrijske]] domaćine, tj. one iz različitih geografskih regija.<ref name="Lively00">{{cite journal |last1=Lively |first1=C. M. |last2=Dybdahl |first2=M. F. |url=https://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131917/http://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-date=7 June 2016 |url-status=live |title=Parasite adaptation to locally common host genotypes |journal=Nature |volume=405 |issue=6787 |pages=679–81 |year=2000 |pmid=10864323 |doi=10.1038/35015069 |bibcode=2000Natur.405..679L |s2cid=4387547 }}</ref> === Modificiranje ponašanja domaćina === {{further|Neuroparazit}} <!-- [[File:Reclinervellus nielseni.jpg|thumb|left|Larva ''[[Reclinervellus nielseni]]'' parazitira na vrsti ''[[Cyclosa argenteoalba]]'', Japan]]--> Neki paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje domaćina]] kako bi povećali svoj prijenos s jednog na drugog, često između predatora i plijena ([[neuroparazit|parazit povećava trofički prijenos]]). Na primjer, u [[Kalifornijska obalna slana močvara|kalifornijskoj obalnoj slanoj močvari]], metilj ''[[Euhaplorchis californiensis]]'' smanjuje sposobnost svog ribljeg domaćina da izbjegne predatore.<ref>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Morris |first2=A. K. |year=1996 |url=http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123301/http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-date=3 March 2019 |url-status=live |title=Altered behavior of parasitized killifish increases susceptibility to predation by bird final hosts |journal=Ecology |volume=77 |issue=5 |pages=1390–1397 |doi=10.2307/2265536 |jstor=2265536 |bibcode=1996Ecol...77.1390L }}</ref> On sazrijeva u tijelima [[čaplja|čaplji]], koje se češće hrane zaraženim u odnosu na nezaražene ribe. Drugi primjer je protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'', parazit koji sazrijeva u [[Felis silvestris catus|mačkama]], ali ga mogu nositi mnogi drugi [[sisari]]. Nezaraženi [[Rattus rattus|pacovi]] izbjegavaju miris mačke, ali pacove zaražene sa ''T. gondii'' taj miris privlači, što može povećati prijenos na mačjeg domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Berdoy |first1=M. |last2=Webster |first2=J. P. |last3=Macdonald |first3=D. W. |title=Fatal attraction in rats infected with ''Toxoplasma gondii'' |journal=Proc. Biol. Sci. |volume=267 |issue=1452 |pages=1591–4 |year=2000 |pmid=11007336 |pmc=1690701 |doi=10.1098/rspb.2000.1182 }}</ref> Parazit malarije mijenja miris kože svojih ljudskih domaćina, privlačeći komarce na njih i time poboljšavajući šansu za prijenos parazita.<ref name="de Boer2017"/> Pauk ''[[Cyclosa argenteoalba]]'' često ima pričvršćene larve parazitoidnih osa koje mijenjaju njihovo ponašanje izgradnje paučine. Umjesto da stvaraju svoje normalne ljepljive paučine spiralnog oblika, oni, uz prisustvo parazita, počinju praviti pojednostavljene varijante. To izmijenjeno ponašanje trajalo je duže i bilo je izraženije što su paraziti duže bili ostavljeni na paucima.<ref>{{cite journal |last=Takasuka |first=Keizo |date=16 September 2019 |title=Evaluation of manipulative effects by an ichneumonid spider-ectoparasitoid larva upon an orb-weaving spider host (Araneidae: Cyclosa argenteoalba) by means of surgical removal and transplantation |journal=The Journal of Arachnology |volume=47 |issue=2 |page=181 |doi=10.1636/joa-s-18-082|s2cid=202579182 |issn=0161-8202}}</ref> [[File:Bed bug, Cimex lectularius.jpg|thumb|Gubitak osobine: stjenica ''[[Cimex lectularius]]'' ne leti, kao i mnogi insekti-ektoparaziti.]] === Gubitak osobina === Paraziti mogu iskoristiti svoje domaćine za obavljanje niza funkcija koje bi inače morali sami vršiti. Paraziti koji izgube te funkcije tada imaju selektivnu prednost, jer mogu preusmjeriti resurse na reprodukciju. Mnogi insekti-ektoparaziti, uključujući [[Cimex|stjenice]], [[Polyctenidae]], [[vaš|uši]] i [[buhe]], izgubili su sposobnost letenja, oslanjajući se umjesto toga na svoje domaćine za prijenos.<ref>{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title=On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight |url=https://books.google.com/books?id=H6xUCgAAQBAJ&pg=PT119 |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999679-7 |page=119}}</ref> Gubitak osobina općenito je široko rasprostranjen među parazitima.<ref>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |url=http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |title=Evolution of parasite life history traits: myths and reality |journal=Parasitology Today |date=September 1995 |volume=11 |issue=9 |pages=342–345 |pmid=15275316 |doi=10.1016/0169-4758(95)80187-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216194337/http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |archive-date=16 February 2012 }}</ref> Ekstreman primjer je [[Myxosporea|miksospora]] ''[[Henneguya zschokkei]]'', ektoparazit riba i jedina životinja za koju se zna da je izgubila sposobnost [[aerobna respiracija|aerobne respiracije]]: njene ćelije nemaju [[mitohondrije]].<ref name="PNAS">{{Cite journal |last1=Yahalom |first1=Dayana |last2=Atkinson |first2=Stephen D.|last3=Neuhof |first3=Moran |last4=Chang |first4=E. Sally |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=Cartwright |first6=Paulyn |last7=Bartholomew |first7=Jerri L. |last8=Huchon |first8=Dorothée |date=19 February 2020 |title=A cnidarian parasite of salmon (Myxozoa: Henneguya) lacks a mitochondrial genome |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117 |issue=10 |pages=5358–5363 |doi=10.1073/pnas.1909907117 |pmid=32094163|pmc=7071853 |bibcode=2020PNAS..117.5358Y |doi-access=free }}</ref> === Odbrane domaćina === Domaćini su razvili niz odbrambenih mjera protiv svojih parazita, uključujući fizičke barijere poput kože kičmenjaka,<ref name=Colorado/> imunološki sistem sisara,<ref name=Maizels2009/> insekte koji aktivno uklanjaju parazite,<ref name=Jeanne1979/> kao i odbrambene hemikalije kod biljaka.<ref name=Runyon2010/> Evolucijski biolog [[W. D. Hamilton]] predložio je da je [[spolno razmnožavanje]] možda nastalo kao pomoć u borbi protiv više parazita, omogućavajući [[genetska rekombinacija|genetsku rekombinaciju]] - miješanje gena kako bi se stvorile različite kombinacije. Hamilton je matematičkim modeliranjem pokazao da bi spolno razmnožavanje bilo evolucijski stabilno u različitim situacijama, te da se predviđanja teorije poklapaju sa stvarnom ekologijom spolnog razmnožavanja.<ref name="Hamilton1990">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=W. D. |author1-link=W. D. Hamilton|last2=Axelrod |first2=R. |last3=Tanese |first3=R. |title=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review). |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=87 |issue=9 |date=May 1990 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |pmid=2185476 |pmc=53943 |pages=3566–3573 |bibcode=1990PNAS...87.3566H |doi-access=free }}</ref><ref name="EbertHamilton1996">{{cite journal |last1=Ebert |first1=Dieter |last2=Hamilton |first2=William D. |author2-link=W. D. Hamilton |title=Sex against virulence: the coevolution of parasitic diseases |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=11 |issue=2 |year=1996 |doi=10.1016/0169-5347(96)81047-0 |pmid=21237766 |pages=79–82|bibcode=1996TEcoE..11...79E }}</ref> Međutim, može postojati kompromis između [[imunokompetencija|imunokompetencije]] i [[sekundarne spolne karakteristike|sekundarnih spolnih karakteristika]] mužjaka kičmenjaka-domaćina, kao što je perje [[paun]]a i griva [[lav]]ova. Do toga dolazi zato što muški hormon [[testosteron]] potiče rast sekundarnih spolnih karakteristika, favorizirajući takve mužjake u [[spolna selekcija|spolnoj selekciji]], po cijenu smanjenja njihove imunološke odbrane.<ref name="FolstadKarter1992">{{cite journal |last1=Folstad |first1=Ivar |last2=Karter |first2=Andrew John |url=https://www.academia.edu/17248251 |title=Parasites, Bright Males, and the Immunocompetence Handicap |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=3 |year=1992 |pages=603–622 |doi=10.1086/285346 |bibcode=1992ANat..139..603F |s2cid=85266542 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kičmenjaci ==== [[File:Short Horned Lizard (4457945238).jpg|thumb|left|Suha [[koža]] kičmenjaka kao što je ''[[Phrynosoma hernandesi]]'' sprječava ulazak brojnih parazita.]] Fizička barijera u obliku čvrste, često suhe i vodootporne [[koža|kože]] gmizavaca, ptica i sisara sprječava ulazak mikroorganizama u tijelo. [[Ljudska koža]] također luči [[Lojne žlezde|sebum]], koji je toksičan za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado>{{cite web |title=Host–Parasite Interactions Innate Defenses of the Host |publisher=University of Colorado |url=http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |access-date=7 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000852/http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref> S druge strane, veći paraziti poput [[trematoda]] detektuju hemikalije koje koža stvara kako bi locirali svoje domaćine kada uđu u vodu. [[Pljuvačka]] i [[suze]] kičmenjaka sadrže [[lizozim]], enzim koji razgrađuje [[Bakterijska ćelijska struktura|ćelijske zidove]] invazivnih bakterija.<ref name=Colorado/> Ukoliko organizam prođe kroz usta, sljedeća linija odbrane je [[želudac]] sa svojom [[Hlorovodonična kiselina|hlorovodoničnom kiselinom]], toksičnom za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado/> Neki crijevni paraziti imaju debeo i čvrst vanjski omotač koji se sporo ili uopće ne probavlja, što omogućava parazitu da živi prođe kroz želudac, nakon čega ulazi u crijevo i započinju sljedeću fazu svog života. Kada uđu u tijelo, paraziti moraju savladati [[elektroforeza serumskih proteina|serumske proteine]] ​​[[imuni sistem|imunološkog sistema]] i [[Receptor prepoznavanja uzorka|receptore prepoznavanja uzorka]], unutarćelijske i ćelijske, koji aktiviraju [[limfocit]]e adaptivnog imunološkog sistema, kao što su [[T-ćelije]] i [[B-ćelije]], koje stvaraju antitijela. Oni imaju receptore koji prepoznaju parazite.<ref name=Maizels2009>{{cite journal |last=Maizels |first=R. M. |title=Parasite immunomodulation and polymorphisms of the immune system |journal=J. Biol. |year=2009 |volume=8 |issue=7 |page=62 |pmid=19664200 |pmc=2736671 |doi=10.1186/jbiol166 |doi-access=free }}</ref> ==== Insekti ==== [[File:Leaf Spot on Oak in Gunnersbury Triangle.jpg|thumb|[[Pjegavost lišća]] na [[hrast]]u. Širenje parazitske gljivice ograničeno je odbrambenim hemikalijama koje drvo stvara, što rezultira kružnim mrljama oštećenog tkiva.]] Insekti često prilagođavaju svoja gnijezda tako da smanje parazitizam. Na primjer, jedan od ključnih razloga zašto osa ''[[Polistes canadensis]]'' gradi gnijezda na više [[saće|saća]], umjesto da gradi jedno saće kao većina ostalih pripadnika svog roda, jeste izbjegavanje zaraze [[Tineidae|tineidskim moljcima]]. Moljac polaže jaja unutar gnijezda osa, a zatim se iz tih jaja izlegu larve koje se mogu ukopavati od ćelije do ćelije i loviti kukuljice osa. Odrasle ose pokušavaju ukloniti i ubiti jaja i larve moljaca žvakanjem rubova ćelija, premazujući ćelije oralnim sekretom koji gnijezdu daje tamnosmeđi izgled.<ref name=Jeanne1979>{{cite journal |last=Jeanne |first=Robert L. |year=1979 |url=https://www.researchgate.net/publication/226226828 |title=Construction and Utilization of Multiple Combs in Polistes canadensis in Relation to the Biology of a Predaceous Moth |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=4 |issue=3|pages=293–310 |doi=10.1007/bf00297649|bibcode=1979BEcoS...4..293J |s2cid=36132488 }}</ref> ==== Biljke ==== Biljke reaguju na napad parazita nizom hemijskih odbrana, kao što je [[polifenol oksidaza]], pod kontrolom signalnih puteva neosjetljivih na [[jasmonska kiselina|jasmonsku kiselinu]] (JA) i [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]] (SA).<ref name=Runyon2010>{{cite journal |last=Runyon |first=J. B. |author2=Mescher, M. C. |author3=De Moraes, C. M. |title=Plant defenses against parasitic plants show similarities to those induced by herbivores and pathogens |journal=Plant Signal Behav |volume=5 |issue=8 |pages=929–31 |year=2010 |pmid=20495380 |pmc=3115164 |doi=10.4161/psb.5.8.11772|bibcode=2010PlSiB...5..929R }}</ref><ref name=Thaler2002>{{cite journal |last1=Thaler |first1=Jennifer S. |last2=Karban |first2=Richard |last3=Ullman |first3=Diane E. |last4=Boege |first4=Karina |last5=Bostock |first5=Richard M. |url=https://www.researchgate.net/publication/226325654 |title=Cross-talk between jasmonate and salicylate plant defense pathways: effects on several plant parasites |journal=Oecologia |volume=131 |issue=2 |year=2002 |doi=10.1007/s00442-002-0885-9 |pmid=28547690 |pages=227–235|bibcode=2002Oecol.131..227T |s2cid=25912204 }}</ref> Različiti biohemijski putevi se aktiviraju različitim napadima, a ta dva puta mogu međusobno reagovati pozitivno ili negativno. Općenito, biljke mogu pokrenuti specifičan ili nespecifičan odgovor.<ref name=Thaler2002/><ref name="Frank_2000">{{cite journal |last=Frank |first=S. A. |url=https://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20010614080530/http://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-date=14 June 2001 |url-status=live |title=Specific and non-specific defense against parasitic attack |journal=J. Theor. Biol. |volume=202 |issue=4 |pages=283–304 |year=2000 |pmid=10666361 |doi=10.1006/jtbi.1999.1054|bibcode=2000JThBi.202..283F |citeseerx=10.1.1.212.7024 }}</ref> Specifični odgovori uključuju prepoznavanje parazita od strane ćelijskih receptora biljke, što dovodi do snažnog, ali lokaliziranog odgovora: odbrambene hemikalije se proizvode oko područja gdje je parazit otkriven, sprječavajući njegovo širenje i izbjegavajući rasipanje odbrambene proizvodnje tamo gdje nije potrebna.<ref name="Frank_2000"/> Nespecifični odbrambeni odgovori su sistemski, što znači da odgovori nisu ograničeni na jedno područje biljke, već se šire po cijeloj biljci, što ih čini energetski zahtjevnim. Oni su efikasni protiv širokog spektra parazita.<ref name="Frank_2000"/> Kada su oštećeni, npr. zbog [[gusjenica]] [[leptir]]a, listovi biljaka, kao u slučaju [[kukuruz]]a i [[pamuk]]a, oslobađaju povećane količine isparljivih hemikalija poput [[terpen]]a, koji signaliziraju da je biljka napadnuta. Jedan od efekata ovoga je privlačenje parazitoidnih osa, koje zauzvrat napadaju gusjenice.<ref name="Paré Tumlinson pp. 325–332">{{cite journal |last1=Paré |first1=Paul W. |last2=Tumlinson |first2=James H. |title=Plant Volatiles as a Defense against Insect Herbivores |journal=Plant Physiology |volume=121 |issue=2 |date=1 October 1999|doi=10.1104/pp.121.2.325 |pmid=10517823 |pages=325–332|pmc=1539229 }}</ref> {{anchor|Ecology|Evolution}} == Biologija i očuvanje == === Ekologija i parazitologija === [[File:Condor in flight.JPG|thumb|upright|Spašavanje [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] od izumiranja bio je uspješan i skup projekat, ali njegov ektoparazit, uš ''[[Colpocephalum californici]]'', je izumrla.]] Parazitizam i evoluciju parazita su do 21. vijeka proučavali [[parazitologija|parazitolozi]], u nauci kojom je dominirala medicina, a ne [[ekologija|ekolozi]] ili [[evolucijska biologija|evolucijski biolozi]]. Iako su interakcije parazita i domaćina bile očito ekološke i značajne za evoluciju, historija parazitologije prouzrokovala je ono što je evolucijski ekolog Robert Poulin nazvao "preuzimanjem parazitizma od strane parazitologa", zbog čega su ekolozi ignorirali to područje. To je po njegovom mišljenju bila "nesreća", jer su paraziti "sveprisutni agenti prirodne selekcije" i značajna snaga u evoluciji i ekologiji.{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Po njegovom mišljenju, dugogodišnja podjela između nauka ograničila je razmjenu ideja, s odvojenim konferencijama i odvojenim časopisima. U tehničkim jezicima ekologije i parazitologije ponekad su se javljala različita značenja za iste riječi. Postojale su i filozofske razlike: Poulin primjećuje da su, pod utjecajem medicine, "mnogi parazitolozi prihvatili da evolucija dovodi do smanjenja virulencije parazita, dok bi moderna evolucijska teorija predvidjela širi raspon ishoda".{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Njihovi složeni odnosi otežavaju precizno smještanje parazita unutar lanaca ishrane: trematoda s više domaćina za različite faze svog životnog ciklusa istovremeno bi zauzimala više pozicija u [[lanac ishrane|lancu ishrane]] i uspostavljala bi petlje protoka energije, što bi dovodilo do zabuna u analizi. Nadalje, budući da gotovo svaka životinja ima (više) parazita, paraziti bi prema tome zauzimali najviše nivoe svakog lanca ishrane.<ref name="Sukhdeo2012">{{cite journal |last=Sukhdeo |first=Michael V.K. |title=Where are the parasites in food webs? |journal=Parasites & Vectors |volume=5 |issue=1 |year=2012 |doi=10.1186/1756-3305-5-239 |pmid=23092160 |pmc=3523981 |article-number=239 |bibcode=2012PVec....5..239S |doi-access=free }}</ref> Paraziti mogu igrati ulogu u širenju stranih vrsta. Na primjer, invazivni rakovi vrste ''[[Carcinus maenas]]'' minimalno su pogođeni domaćim [[trematoda]]ma na istočnoj obali Atlantika. To im pomaže da nadmaše domaće rakove poput vrsta ''[[Cancer irroratus]]'' i ''[[Cancer borealis]]''.<ref>{{cite journal |last1=Blakeslee |first1=April M. H. |last2=Keogh |first2=Carolyn L. |last3=Fowler |first3=Amy E. |last4=Griffen |first4=Blaine D. |last5=Todd |first5=Peter Alan |title=Assessing the Effects of Trematode Infection on Invasive Green Crabs in Eastern North America |journal=PLOS ONE |date=1 June 2015 |volume=10 |issue=6 |article-number=e0128674 |doi=10.1371/journal.pone.0128674|pmid=26030816 |pmc=4451766 |bibcode=2015PLoSO..1028674B |doi-access=free }} {{open access}}</ref> Ekološka parazitologija može biti važna za pokušaje kontrole, kao što je to bio slučaj tokom [[Iskorenjivanje drakunkulijaze|kampanje za iskorjenjivanje gvinejskog crva]]. Iako je parazit iskorijenjen u svim zemljama osim četiri, crv je počeo koristiti žabe kao posrednog domaćina prije nego što je prešao na pse, učinivši kontrolu težom nego što bi bila da su ti odnosi prvobitno bili bolje shvaćeni.<ref>{{cite journal |last=Eberhard |first=M. L. |title=Possible Role of Fish and Frogs as Paratenic Hosts of Dracunculus medinensis, Chad |volume=22 |issue=8 |pages=1428–1430 |date=August 2016 |journal=Emerging Infectious Diseases |doi=10.3201/eid2208.160043|pmid=27434418 |pmc=4982183 }}</ref> === Obrazloženje za očuvanje === {{further|Konzervacijska biologija parazita}} {{external media |width = 210px |float = right |headerimage= |video1 = [https://knowablemagazine.org/article/living-world/2018/why-you-should-care-about-parasites "Zašto vam treba biti stalo do parazita"], 14. decembar 2018., ''[[Knowable Magazine]]'' }} Iako se paraziti široko smatraju štetnima, iskorjenjivanje svih parazita ne bi bilo korisno. Oni čine najmanje polovinu biodiverziteta i obavljaju važne ekološke uloge. Bez parazita, organizmi bi mogli težiti [[bespolno razmnožavanje|bespolnom razmnožavanju]], smanjujući raznolikost osobina čiji je uzrok [[spolno razmnožavanje]].<ref name="Holt2010">{{cite journal |last=Holt |first=R. D. |url=https://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908060622/http://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-date=8 September 2015 |url-status=live |title=IJEE Soapbox: World free of parasites and vectors: Would it be heaven, or would it be hell? |journal=Israel Journal of Ecology and Evolution |volume=56 |issue=3 |pages=239–250 |year=2010 |doi=10.1560/IJEE.56.3-4.239 |bibcode=2010IsJEE..56..239H }}</ref> Paraziti pružaju mogućnost prijenosa genetskog materijala među vrstama, olakšavajući evolucijske promjene.<ref name="Combes">{{cite book |last=Combes |first=Claude |title=The Art of being a Parasite |publisher=University of Chicago Press |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5}}</ref> Mnogim parazitima je potrebno više domaćina, i to iz nekoliko različitih vrsta, kako bi završili svoj životni ciklus i oslanjaju se na interakcije između predatora i plijena, ali i druge, kako bi prešli sa jednog domaćina na drugog. Prisustvo parazita stoga ukazuje na to da je ekosistem zdrav.<ref name="HudsonDobson2006">{{cite journal |last1=Hudson |first1=Peter J. |last2=Dobson |first2=Andrew P. |last3=Lafferty |first3=Kevin D. |url=http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |title=Is a healthy ecosystem one that is rich in parasites? |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=21 |issue=7 |year=2006 |pages=381–385 |doi=10.1016/j.tree.2006.04.007|pmid=16713014 |bibcode=2006TEcoE..21..381H |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810105426/http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |archive-date=10 August 2017 }}</ref> Ektoparazitska uš kalifornijskog kondora (''[[Colpocephalum californici]]'') postala je poznati problem u sferi očuvanja prirode. U Sjedinjenim Državama proveden je velik i skup program uzgoja [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] u zatočeništvu kako bi se ta vrsta spasila. Kalifornijski kondori su, međutim, bili domaćini uši koje su živjele samo na njima. Sve pronađene uši su "namjerno ubijene" tokom tog programa kako bi se kondori održali u najboljem mogućem zdravlju. Posljedica toga je bila da je jedna vrsta, kondor, spašena i vraćena u divljinu, dok je druga vrsta, parazit, izumrla.<ref name="Stringer2014">{{cite journal |last1=Stringer |first1=Andrew Paul |last2=Linklater |first2=Wayne |title=Everything in Moderation: Principles of Parasite Control for Wildlife Conservation |journal=BioScience |date=2014 |volume=64 |issue=10 |pages=932–937 |doi=10.1093/biosci/biu135 |doi-access=free }}</ref> Iako se paraziti često izostavljaju u prikazima [[prehrambena mreža|prehrambenih mreža]], oni obično zauzimaju vodeću poziciju. Paraziti mogu funkcionirati kao [[ključna vrsta|ključne vrste]], smanjujući dominaciju superiornijih konkurenata i omogućavajući koegzistenciju [[konkurencija (biologija)|konkurentnih vrsta]].<ref name="Sukhdeo2012"/><ref name="LaffertyAllesina2008">{{cite journal |last1=Lafferty |first1=Kevin D. |last2=Allesina |first2=Stefano |last3=Arim |first3=Matias |last4=Briggs |first4=Cherie J. |display-authors=etal |title=Parasites in food webs: the ultimate missing links |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=6|year=2008 |pages=533–546 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01174.x|pmid=18462196 |pmc=2408649 |bibcode=2008EcolL..11..533L }}</ref><ref name="Chase2013">{{cite journal |last1=Chase |first1=Jonathan |title=Parasites in Food Webs: Untangling the Entangled Bank |journal=PLOS Biology |volume=11 |issue=6 |year=2013 |article-number=e1001580 |doi=10.1371/journal.pbio.1001580|pmid=23776405 |pmc=3678997 |doi-access=free }}</ref> [[File:Aggregated distribution of parasites on hosts.svg|thumb|upright=1.35|Paraziti su [[agregirana distribucija|neravnomjerno raspoređeni]] među svojim domaćinima - većina domaćina nema parazite, a nekoliko domaćina udomljuje većinu populacije parazita. Ova distribucija otežava uzorkovanje i zahtijeva pažljivu upotrebu statistike.]] === Kvantitativna ekologija === {{further|Agregirana distribucija}} Jedna vrsta parazita obično ima agregiranu distribuciju među životinjama-domaćinima, što znači da većina domaćina nosi mali broj parazita, dok nekoliko domaćina nosi veliku većinu jedinki parazita. To predstavlja značajne probleme za istraživače ekologije parazita, jer čini [[parametrijska statistika|parametrijsku statistiku]], kakvu biolozi obično koriste, nevažećom. Nekoliko autora preporučuje [[transformacija podataka|logaritamsku transformaciju]] podataka prije primjene parametarskog testa ili upotrebu [[Neparametrijska statistika|neparametrijske statistike]], ali to može dovesti do daljnjih problema, pa se kvantitativna parazitologija zasniva na naprednijim biostatističkim metodama.<ref name="pmid10780537">{{cite journal |last1=Rózsa |first1=L. |last2=Reiczigel |first2=J. |last3=Majoros |first3=G. |url=http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |title=Quantifying parasites in samples of hosts |journal=J. Parasitol. |volume=86 |issue=2 |pages=228–32 |year=2000 |pmid=10780537 |doi =10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2 |s2cid=16228008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619111223/http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |archive-date=19 June 2018 }}</ref> == Historija == === Antika === {{further|Ljudski parazit}} [[Ljudski paraziti]], uključujući [[valjkasti crvi|valjkaste crve]], [[Dracunculus medinensis|gvinejskog crva]], [[Enterobius vermicularis|malu dječju glistu]] i [[pantljičare]], spominju se u egipatskim [[papirus]]ima od 3000. godine prije nove ere nadalje; [[Ebersov papirus]] opisuje [[ankilostoma|ankilostomu]]. U [[stara Grčka|staroj Grčkoj]], paraziti uključujući [[Taenia solium|svinjsku pantljičaru]] opisani su u [[Corpus Hippocraticum|Hipokratovom korpusu]], dok je komičar [[Aristofan]] nazivao pantljičare "gradom" (u smislu padavina). Rimski ljekari Celzo ​​i [[Galen]] zabilježili su okrugle gliste vrsta ''[[Ascaris lumbricoides]]'' i ''[[Enterobius vermicularis]]''.<ref name=Cox2004>{{cite journal |last=Cox |first=Francis E. G. |title=History of human parasitic diseases |journal=Infectious Disease Clinics of North America |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=173–174 |pmid=15145374 |doi=10.1016/j.idc.2004.01.001 }}</ref> === Srednji vijek === [[File:Francesco Redi Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi Plate 14.jpg|thumb|upright|Ploča iz ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (Zapažanja na živim životinjama pronađena unutar živih životinja), [[Francesco Redi]], 1684.]] U svom ''[[Kanon medicine|Kanonu medicine]]'', završenom 1025. godine, perzijski ljekar [[Ibn Sina]] zabilježio je ljudske i životinjske parazite, uključujući okrugle gliste, gliste za uši, gvinejskog crva i pantljičare.<ref name=Cox2004/> U svojoj knjizi iz 1397. godine, ''Traité de l'état, science et pratique de l'art de la Bergerie'' (Izvještaj o stanju, nauci i praksi umijeća pastirstva), {{ill|Jehan de Brie|fr|Jean de Brie}} je napisao prvi opis endoparazita trematoda, ovčijeg metilja ''[[Fasciola hepatica]]''.<ref name=ChengHistory/><ref>{{cite book |editor=Humphrey-Smith, Ian |title=Sept siècles de parasitologie en France |trans-title=The French School of Parasitology |language=fr |pages=26–29 |publisher=Société Française de Parasitologie |date=1993}}</ref> === Rano moderno doba === U [[Rani novi vijek|ranom modernom dobu]], knjiga [[Francesco Redi|Francesca Redija]] iz 1668. godine, ''Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti'' (''Iskustva generacije insekata''), eksplicitno je opisala ekto- i endoparazite, ilustriravši [[krpelj]]e, larve [[Cephenemyiinae|nosnih muha jelena]] i [[Fasciola hepatica|ovčjeg jetrenog metilja]].<ref name=Ioli1997>{{cite journal |last1=Ioli |first1=A. |last2=Petithory |first2=J. C. |last3=Theodorides |first3=J. |title=Francesco Redi and the birth of experimental parasitology|journal=Hist Sci Med |year=1997|volume=31 |issue=1 |pages=61–66 |pmid=11625103}}</ref> Redi je primijetio da se paraziti razvijaju iz jaja, što je u suprotnosti s teorijom [[spontana generacija|spontane generacije]].<ref name=Bush2001>{{cite book |last1=Bush |first1=A. O. |author2=Fernández, J. C. |author3=Esch, G. W. |author4=Seed, J. R. |title=Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 4] |isbn=978-0-521-66447-9 |url=https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 }}</ref> U svojoj knjizi iz 1684. godine, ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (''Zapažanja o živućim životinjama pronađenim u živućim životinjama''), Redi je opisao i ilustrirao preko 100 parazita, uključujući [[Ascaris lumbricoides|čovječju glistu]], koja uzrokuje [[askarijaza|askarijazu]].<ref name=Ioli1997/> Redi je prvi nazvao ciste ''[[Echinococcus granulosus]]'' koje se vide kod pasa i ovaca parazitskima; vijek kasnije, 1760. godine, [[Peter Simon Pallas]] je ispravno pretpostavio da su to larve pantljičara.<ref name=Cox2004/> [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. promatrao i ilustrirao protozoskog parazita vrste ''[[Giardia lamblia]]'' i povezao ga sa "vlastitom rijetkom stolicom". To je bio prvi protozoski parazit ljudi uočen pod mikroskopom.<ref name=Cox2004/> Nekoliko godina kasnije, italijanski biolozi [[Giovanni Cosimo Bonomo]] i [[Diacinto Cestoni]] opisali su [[šuga|šugu]] kao uzrokovanu parazitskom grinjom ''[[Sarcoptes scabiei]]'', učinivši je prvom bolešću čovjeka s poznatim mikroskopskim uzročnikom.<ref>{{cite web |url=http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |title=Acarus as the cause of scabies |publisher=University of Cagliari |access-date=11 April 2018 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703205914/http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm }}</ref> [[File:Ross, 20.Aug.1897.jpg|thumb|upright|[[Ronald Ross]] je 1902. dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] zato što je dokazao da komarci prenose [[Plasmodium|parazita malarije]]. Ova stranica bilježnice iz 1897. bilježi njegova prva zapažanja parazita kod komaraca.]] === Parazitologija === {{main|Parazitologija}} Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku pomoću preciznih zapažanja i eksperimenata mnogih istraživača i kliničara;<ref name=ChengHistory>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |year=1973 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-170750-7 |pages=120–134|quote=The 19th century might be thought of as the genesis of modern parasitology.}}</ref> termin je prvi put upotrijebljen 1870. godine.<ref>{{cite encyclopedia|title=Parasitology|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=13 April 2018|archive-date=23 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241023200535/https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|url-status=live}}</ref> James Annersley je 1828. opisao [[amebijaza|amebijazu]], protozoalne infekcije crijeva i jetre, iako sami patogen, ''[[Entamoeba histolytica]]'', nije otkriven sve do 1873. od strane Friedricha Löscha. [[James Paget]] je 1835. kod ljudi otkrio crijevnog valjkastog crva vrste ''[[Trichinella spiralis]]''. James McConnell je 1875. opisao ljudskog jetrenog metilja, ''[[Clonorchis sinensis]]''.<ref name=Cox2004/> [[Algernon Thomas]] i [[Rudolf Leuckart]] su između 1881. i 1883. eksperimentom nezavisno po prvi put otkrili životni ciklus ovčjeg jetrenog metilja.<ref name=ChengHistory/> [[Patrick Manson]] je 1877. otkrio životni ciklus [[filarioidea|filarija]] koje uzrokuju [[Limfatička filarijaza|elefantijazu]], pri čemu komarci služe kao prenosnici. Manson je dalje predvidio da parazit [[malarija|malarije]], ''[[Plasmodium]]'', ima komarca kao prenosnika i nagovorio [[Ronald Ross|Ronalda Rossa]] da istraži tu mogućnost. Ross je potvrdio to predviđanje između 1897. i 1898. godine. [[Giovanni Battista Grassi]] i drugi su istovremeno opisali faze životnog ciklusa parazita malarije kod komaraca roda ''[[Anopheles]]''. Ross je 1902. kontroverzno dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] za svoj rad, dok Grassi nije.<ref name=Cox2004/> [[David Bruce (mikrobiolog)|David Bruce]] je 1903. identificirao protozojskog parazita i [[Cece muva|ce-ce muhu]] kao prenosnika [[bolest spavanja|bolesti spavanja]].<ref>{{cite journal |last=Ellis |first=Harold |author-link=Harold Ellis (surgeon) |title=Sir David Bruce, a pioneer of tropical medicine |journal=British Journal of Hospital Medicine |volume=67 |issue=3 |page=158 |date=March 2006 |pmid=16562450 |doi=10.12968/hmed.2006.67.3.20624}}</ref> === Vakcina === {{further|Vakcina protiv malarije}} S obzirom na značaj [[malarija|malarije]], s oko 220 miliona slučajeva zaraze godišnje, učinjeni su mnogi pokušaji da se njen prijenos prekine. Isprobane su različite metode [[profilaksa malarije|profilakse malarije]], uključujući upotrebu [[antimalarik|antimalarijskih lijekova]] za uništavanje parazita u krvi, iskorjenjivanje komaraca-prenosnika bolesti [[insekticid|organohlorom i drugim insekticidima]], te razvoj [[vakcina protiv malarije|vakcine protiv malarije]]. Sve od toga se pokazalo problematičnim, s [[Otpornost na lijek|otpornošću na lijekove]], [[Otpornost na insekticid|otpornošću na insekticide]] među komarcima i ponovljenim neuspjehom vakcina usljed mutiranja parazita.<ref>{{cite web |title=Malaria and Malaria Vaccine Candidates |url=https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |publisher=The College of Physicians of Philadelphia |access-date=11 February 2018 |date=19 April 2017 |archive-date=12 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083219/https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |url-status=live }}</ref> Prva i od 2015. godine jedina licencirana vakcina za bilo koju parazitsku bolest ljudi je [[RTS,S]] za malariju ''[[Plasmodium falciparum]]''.<ref name=BBC2015>{{cite news |last=Walsh |first=Fergus |author-link=Fergus Walsh |date=24 July 2015 |title=Malaria vaccine gets 'green light' |url=https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |newspaper=[[BBC]] |access-date=25 July 2015 |archive-date=5 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605015223/https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |url-status=live }}</ref> === Biološko suzbijanje štetočina === {{further|Biološko suzbijanje štetočina}} [[File:Encarsia formosa, an endoparasitic wasp, is used for whitefly control.jpg|thumb|''[[Encarsia formosa]]'', koja se široko koristi u [[staklenik|stakleničkoj]] hortikulturi, bila je jedno od prvih razvijenih [[Biološko suzbijanje štetočina|bioloških sredstava za suzbijanje štetočina]].<ref name="Hoddle 1998">{{cite journal |title=Biology and Use of the Whitefly Parasitoid Encarsia Formosa |author1=Hoddle, M. S. |author2=Van Driesche, R. G. |author3=Sanderson, J. P. |date=1998 |journal=Annual Review of Entomology |volume=43 |issue=1 |pages=645–669 |doi=10.1146/annurev.ento.43.1.645 |pmid=15012401 |bibcode=1998AREnt..43..645H }}</ref>]] Nekoliko grupa parazita, uključujući mikrobne patogene i parazitoidne ose, koristi se kao [[Biološko suzbijanje štetočina|biološko sredstvo za suzbijanje štetočina]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[hortikultura|hortikulturi]].<ref>{{cite web|title=Parasitoid Wasps (Hymenoptera) |url=https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |publisher=University of Maryland |access-date=6 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827072031/https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |archive-date=27 August 2016}}</ref><ref>[http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf Encouraging innovation in biopesticide development.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120515143828/http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf |date=15 May 2012}} European Commission (2008). Accessed on 9 January 2017</ref> === Otpornost === {{further|Otpornost na lijek}} Poulin primjećuje da široko rasprostranjena [[Preventivna zdravstvena zaštita|profilaktička]] upotreba [[Antihelmintik|antihelmintskih lijekova]] kod domaćih ovaca i goveda predstavlja svjetski ne[[Naučna kontrola|kontrolirani eksperiment]] u evoluciji životnog ciklusa njihovih parazita. Ishodi će zavisiti od toga da li lijekovi smanjuju vjerovatnoću da larva [[parazitski crv|parazitskog crva]] dostigne odraslu dob. Ako je tako, može se očekivati ​​da će prirodna selekcija favorizirati stvaranje jaja u ranijoj dobi. S druge strane, ako lijekovi uglavnom utiču na odrasle jedinke, selekcija bi mogla uzrokovati odgođeno sazrijevanje i povećanu [[virulencija|virulenciju]]. Čini se da su takve promjene u toku: valjkasti crv ''[[Teladorsagia circumcincta]]'' mijenja svoju veličinu u odraslom stadiju i stopu reprodukcije kao odgovor na lijekove.{{sfn|Poulin|2007|pages=265–266}} == Kulturološki značaj == [[File:THE CRINOLETTA DISFIGURANS AnOldParasite in aNewForm.png|thumb|upright|"Stari parazit u novom obliku": crtani film [[Edward Linley Sambourne|Edwarda Linleyja Sambournea]] iz 1881. u časopisu ''[[Punch (časopis)|Punch]]'' upoređuje podmetač za [[krinolin|krinoletu]] sa [[egzoskelet]]om parazitskog insekta.]] === Antika === U [[antika|antici]], koncept parazita nije bio strogo pogrdan: ''parasitus'' je bila [[pokroviteljstvo u Starom Rimu|prihvaćena uloga u rimskom društvu]], u kojoj je osoba mogla živjeti od gostoprimstva drugih, u zamjenu za "laskanje, jednostavne usluge i spremnost da podnese poniženje".<ref>{{cite book |last=Matyszak |first=Philip |title=24 Hours in Ancient Rome: A Day in the Life of the People Who Lived There |url=https://books.google.com/books?id=gJY4DwAAQBAJ&pg=PT252 |year=2017 |publisher=Michael O'Mara |isbn=978-1-78243-857-1 |page=252}}</ref><ref>{{cite book |last1=Damon |first1=Cynthia |chapter=5 |title=The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEJ-aA_XQQQC |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |page=148 |isbn=978-0-472-10760-5 |quote=Satiričar koji nastoji prikazati bijedu štićenika prirodno se fokusira na odnos s najvećom ovisnošću, onaj u kojem štićenik dobija hranu od svog pokrovitelja, a za to se unaprijed pripremljena persona parazita pokazala izuzetno korisnom.}}</ref> === Društvo === {{further|Društveni parazitizam}} Parazitizam u popularnoj upotrebi ima [[društveni parazitizam|pogrdno značenje]]. Prema imunologu Johnu Playfairu,<ref name=Playfair2007>{{cite book |last=Playfair |first=John |title=Living with Germs: In health and disease |url=https://books.google.com/books?id=kSyDYxLPtDoC&pg=PT19 |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-157934-9 |page=19}} Playfair upoređuje popularnu upotrebu sa biologovim pogledom na parazitizam, koji on (naslov iste stranice) naziva "drevnim i uglednim pogledom na život".</ref> {{quote|U svakodnevnom govoru, termin "parazit" je prepun pogrdnog značenja. Parazit je švercer, lijeni profiter, iscrpljivač društva.<ref name=Playfair2007/>}} [[satira|Satirični]] klerik [[Jonathan Swift]] aludira na hiperparazitizam u svojoj pjesmi "O poeziji: Rapsodija" iz 1733. godine, upoređujući pjesnike sa "gamadi" koja "zadirkuje i štipa svoje neprijatelje":<ref>{{cite journal |last1=Haelewaters |first1=Danny |last2=Hiller |first2=Thomas |last3=Dick |first3=Carl W. |title=Bats, Bat Flies, and Fungi: A Case of Hyperparasitism |journal=Trends in Parasitology |volume=34 |issue=9 |date=2018 |doi=10.1016/j.pt.2018.06.006 |pages=784–799}}</ref><ref name="Swift1733">{{cite book |last=Swift |first=Jonathan |author-link=Jonathan Swift |title=On Poetry: A Rapsody |url=https://books.google.com/books?id=GmIJAAAAQAAJ |year=1733 |publisher=And sold by J. Huggonson, next to Kent's Coffee-house, near Serjeant's-inn, in Chancery-lane; [and] at the bookseller's and pamphletshops}}</ref> {{quote| Gamadi tek je do podsmijeha stalo,</br> da štipa one što su viši malo.</br> Prirodoslovci znaju: buha</br> ima sitnijih, što joj krv isuha;</br> a te još sitnije buhe grizu,</br> i tako u beskraj idu, sve bližu.</br> Tako i pjesnik, svakog svog roda,</br> od onog iza sebe ugriz proba: }} === Fikcija === {{further|Spisak fiktivnih parazita|Paraziti u fikciji}} [[File:Parasites Katrin Alvarez.jpg|thumb|Fiktivni parazitizam: ''Paraziti'', ulje na platnu, Katrin Alvarez, 2011.]] U [[Bram Stoker]]ovom [[gotička fikcija|gotičkom horor]] romanu ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. i [[Grof Drakula u popularnoj kulturi|njegovim brojnim filmskim adaptacijama]], istoimeni [[grof Drakula]] je parazit koji [[hematofagija|pije krv]] ([[vampir]]). Kritičarka [[Laura Otis]] tvrdi da je, kao "lopov, zavodnik, stvaralac i imitator, Drakula oličenje parazita. Čitava poenta vampirizma je isisavanje tuđe krvi - život na tuđi račun."<ref>{{cite book |last=Otis |first=Laura |title=Networking: Communicating with Bodies and Machines in the Nineteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=VEimJkOmW1kC&pg=PA216 |year=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11213-5 |page=216}}</ref> Odvratne i zastrašujuće [[Paraziti u fikciji|parazitske vanzemaljske vrste]] su česta pojava u [[naučna fantastika|naučnoj fantastici]],<ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism and Symbiosis |url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |encyclopedia=The Encyclopedia of Science Fiction |date=10 January 2016 |access-date=11 February 2018 |archive-date=25 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025053813/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |url-status=live }}</ref><ref name="Dove2011">{{cite web |last1=Dove |first1=Alistair |title=This is clearly an important species we're dealing with |url=https://www.deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |publisher=Deep Sea News |date=9 May 2011 |access-date=11 February 2018 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503000458/https://deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |url-status=live }}</ref> kao na primjer u filmu ''[[Alien (film)|Alien]]'' [[Ridley Scott|Ridleyja Scotta]] iz 1979.<ref name="Pappas2012">{{cite web |last1=Pappas |first1=Stephanie |title=5 Alien Parasites and Their Real-World Counterparts |url=https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |publisher=Live Science |date=29 May 2012 |access-date=12 October 2017 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033845/https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |url-status=live }}</ref><ref name=Sercel2017>{{cite web |last1=Sercel |first1=Alex |title=Parasitism in the Alien Movies |url=http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |publisher=Signal to Noise Magazine |date=19 May 2017 |access-date=11 February 2018 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033850/http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |url-status=usurped }}</ref> U jednoj sceni, [[ksenomorf]] izbija iz grudi čovjeka, uz šikljanje krvi pod visokim pritiskom, što je postignuto uz pomoć [[naprava za simulaciju pogotka|eksplozivnih prsa]] kao filmskog rekvizita. [[Organ (anatomija)|Životinjski organi]] su korišteni za pojačavanje efekta šoka. Scena je snimljena u jednom kadru, a zapanjene reakcije glumaca su bile iskrene.<ref name=Guardian2009>{{cite news |title=The Making of Alien's Chestburster Scene |date=13 October 2009 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |access-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430221033/http://www.guardian.co.uk/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |archive-date=30 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref name=Nordine2017>{{cite news |last=Nordine |first=Michael |title='Alien' Evolution: Explore Every Stage in the Xenomorph's Gruesome Life Cycle. Celebrate Alien Day with a look at the past, present and future of cinema's most terrifying extraterrestrial |url=http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |work=IndieWire |date=25 April 2017 |archive-date=21 October 2017 |access-date=21 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164323/http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |url-status=live }}</ref> [[Entomopatogena gljiva]] ''[[Cordyceps]]'' u kulturi je predstavljena kao smrtonosna prijetnja ljudskoj rasi. Serija video igrica ''[[The Last of Us]]'' (2013. – danas) i njena [[The Last of Us (TV serija)|televizijska adaptacija]] predstavljaju ''Cordyceps'' kao parazita ljudi koji je prouzrokovao [[Zombi apokalipsa|zombi apokalipsu]].<ref name="Hill 2013 SciAm"/> Njegovi ljudski domaćini u početku postaju nasilna "zaražena" bića, prije nego što se pretvore u slijepe zombi "klikere", zajedno sa plodnim tijelima koja rastu iz njihovih lica.<ref name="Hill 2013 SciAm">{{cite magazine |last=Hill |first=Kyle |title=The Fungus that Reduced Humanity to The Last of Us |url=https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |magazine=[[Scientific American]] |access-date=4 May 2021 |date=25 June 2013 <!--subscription required--> |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528022901/https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |url-status=live }}</ref> == Povezano == * [[Antiparazitik]] * [[Kancerogeni parazit]] * [[Uticaj parazitskih crva na imunološki sistem]] * [[Spisak ljudskih parazita]] == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} == Izvori == * {{cite book |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}} == Daljnje čitanje == * {{cite book |last=Combes |first=Claude |author-link=Claude Combes |title=The Art of Being a Parasite |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5 |ref=none}} * {{cite book |last=Desowitz |first=Robert |author-link=Robert Desowitz |title=Who Gave Pinta to the Santa Maria? |publisher=Harvest Books |year=1998 |isbn=978-0-15-600585-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whogavepintatosa00deso |ref=none}} * {{cite book |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer|title=Parasite Rex |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7432-0011-0 |title-link=Parasite Rex |ref=none}} == Vanjske poveznice == {{Commons category|Parasites}} * [https://web.archive.org/web/20110801045926/http://www.aber.ac.uk/~mpgwww/Edu/EduIndex.html Univerzitet Aberystwyth: Parazitologija] — plan nastave s linkovima na članke u punom tekstu o parazitizmu i parazitologiji. * [https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ Odjel za parazitske bolesti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014121942/http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ |date=14 October 2010 }}, [[Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://www.k-state.edu/parasitology KSU: Parazitološko istraživanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528063241/http://www.k-state.edu/parasitology/ |date=28 May 2010 }} — članci i linkovi na temu parazitologije * [https://academic.oup.com/cid/article/37/5/694/311910 Parazitološki resursi na World Wide Webu: Moćan alat za stručnjake za zarazne bolesti] (Oxford University Press) {{načini ishrane}} a2cfyz2hybxycwe6d4orzcnm8o3pgat 42713858 42713768 2026-10-26T07:57:31Z Duma 16555 42713858 wikitext text/x-wiki '''Nitrifying bacteria''' are [[lithotroph|chemolithotrophic]] organisms that include species of genera such as ''[[Nitrosomonas]]'', ''[[Nitrosococcus]]'', ''[[Nitrobacter]]'', ''[[Nitrospina]]'', ''[[Nitrospira]]'' and ''[[Nitrococcus]]''. These bacteria get their energy from the [[redox|oxidation]] of inorganic [[nitrogen compounds]].<ref name="pmid11539154">{{cite journal |author=Mancinelli RL |title=The nature of nitrogen: an overview |journal=Life Support & Biosphere Science: International Journal of Earth Space |volume=3 |issue=1–2 |pages=17–24 |year=1996 |pmid=11539154}}</ref> Types include '''ammonia-oxidizing bacteria''' ('''AOB''') and '''nitrite-oxidizing bacteria''' ('''NOB'''). Many species of nitrifying bacteria have complex internal membrane systems that are the location for key [[enzyme]]s in [[nitrification]]: [[ammonia monooxygenase]] (which oxidizes [[ammonia]] to [[hydroxylamine]]), [[hydroxylamine oxidoreductase]] (which oxidizes hydroxylamine to [[nitric oxide]] - which is further oxidized to nitrite by a currently unidentified enzyme), and [[nitrite oxidoreductase]] (which oxidizes [[nitrite]] to [[nitrate]]).<ref>{{cite journal |last1=Kuypers |first1= MMM |last2=Marchant |first2=HK |last3=Kartal |first3=B |title=The Microbial Nitrogen-Cycling Network |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=1 |issue=1 |pages=1–14 |year=2011 |pmid=29398704 |doi=10.1038/nrmicro.2018.9 |hdl= 21.11116/0000-0003-B828-1 |s2cid= 3948918 |hdl-access=free }}</ref> {{TOClimit|3}} == Ekologija == Nitrifying bacteria are present in distinct taxonomical groups and are found in highest numbers where considerable amounts of ammonia are present (such as areas with extensive protein decomposition, and sewage treatment plants).<ref name="pmid386925">{{cite journal |author=Belser LW |title=Population ecology of nitrifying bacteria |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume=33 |pages=309–333 |year=1979 |pmid=386925 |doi=10.1146/annurev.mi.33.100179.001521}}</ref> Nitrifying bacteria thrive in lakes, streams, and rivers with high inputs and outputs of sewage, wastewater and freshwater because of the high ammonia content. == Oksidacija amonijaka u nitrat == [[Nitrification]] in nature is a two-step oxidation process of ammonium ({{chem2|NH4+}}) or ammonia ({{chem2|NH3}}) to nitrite ({{chem2|NO2-}}) and then to nitrate ({{chem2|NO3-}}) catalyzed by two ubiquitous bacterial groups growing together. The first reaction is oxidation of ammonium to nitrite by ammonia oxidizing bacteria (AOB) represented by members of [[Betaproteobacteria]] and [[Gammaproteobacteria]]. Further organisms able to oxidize ammonia are [[Archaea]] ('''AOA''').<ref>{{Cite journal|last1=Könneke|first1=Martin|last2=Bernhard|first2=Anne E.|last3=de la Torre|first3=José R.|last4=Walker|first4=Christopher B.|last5=Waterbury|first5=John B.|last6=Stahl|first6=David A.|date=September 2005|title=Isolation of an autotrophic ammonia-oxidizing marine archaeon|url=https://www.nature.com/articles/nature03911|journal=Nature|language=en|volume=437|issue=7058|pages=543–546|doi=10.1038/nature03911|pmid=16177789|bibcode=2005Natur.437..543K|s2cid=4340386|issn=1476-4687|url-access=subscription}}</ref> The second reaction is oxidation of nitrite ({{chem2|NO2-}}) to nitrate by nitrite-oxidizing bacteria (NOB), represented by the members of [[Nitrospinota]], [[Nitrospirota]], [[Pseudomonadota]], and [[Chloroflexota]].<ref name="p2">Schaechter M. "Encyclopedia of Microbiology", AP, Amsterdam 2009</ref><ref>{{cite journal |author=Ward BB |title=Nitrification and ammonification in aquatic systems |journal=Life Support & Biosphere Science: International Journal of Earth Space |volume=3 |issue=1–2 |pages=25–9 |year=1996 |pmid=11539155 }}</ref> This two-step process was described already in 1890 by the Ukrainian [[microbiologist]] [[Sergei Winogradsky]]. Ammonia can be also oxidized completely to nitrate by one [[comammox]] bacterium. === Mehanizam pretvaranja amonijaka u nitrit === [[File:Ammonia oxidation.tif|thumb|upright=1.5|right|Molekularni mehanizam oksidacije amonijaka pomoću AOB]] Ammonia oxidation in autotrophic nitrification is a complex process that requires several [[enzyme]]s as well as [[Dioxygen in biological reactions|oxygen]] as a reactant. The key enzymes necessary for releasing energy during oxidation of ammonia to nitrite are [[ammonia monooxygenase]] (AMO) and [[hydroxylamine oxidoreductase]] (HAO). The first is a transmembrane copper protein which catalyzes the oxidation of ammonia to hydroxylamine ({{EquationNote|1.1}}) taking two electrons directly from the quinone pool. This reaction requires O₂. The second step of this process has recently fallen into question.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Caranto|first1=Jonathan D.|last2=Lancaster|first2=Kyle M.|date=2017-07-17|title=Nitric oxide is an obligate bacterial nitrification intermediate produced by hydroxylamine oxidoreductase|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|pages=8217–8222|doi=10.1073/pnas.1704504114|issn=0027-8424|pmid=28716929|volume=114|issue=31|pmc=5547625|bibcode=2017PNAS..114.8217C |doi-access=free}}</ref> For the past few decades, the common view was that a trimeric multiheme c-type HAO converts hydroxylamine into nitrite in the periplasm with production of four electrons ({{EquationNote|1.2}}). The stream of four electrons is channeled through cytochrome c₅₅₄ to a membrane-bound cytochrome c₅₅₂. Two of the electrons are routed back to AMO, where they are used for the oxidation of ammonia (quinol pool). The remaining two electrons are used to generate a proton motive force and reduce NAD(P) through reverse electron transport.<ref>{{cite book |author1= Byung Hong Kim|author2-link=Geoffrey Michael Gadd|author2=Geoffrey Michael Gadd | title= Bacterial Physiology and Metabolism |year=2008 |publisher= Cambridge University Press}}</ref> Recent results, however, show that HAO does not produce nitrite as a direct product of catalysis. This enzyme instead produces nitric oxide and three electrons. Nitric oxide can then be oxidized by other enzymes (or oxygen) to nitrite. In this paradigm, the electron balance for overall metabolism needs to be reconsidered.<ref name=":0" /> {{NumBlk|:|{{chem2|NH3 + O2 -> [[nitrite|NO2-]] + 3H+ + 2e−}}|1}} {{NumBlk|:|{{chem2|NH3 + O2 + 2H+ + 2e− → NH2OH + H2O}}|{{EquationRef|1.1}}}} {{NumBlk|:|{{chem2|NH2OH + H2O → NO2- + 5H+ + 4e-}}|{{EquationRef|1.2}}}} === Mehanizam pretvaranja nitrita u nitrate === Nitrite produced in the first step of autotrophic nitrification is oxidized to nitrate by nitrite oxidoreductase (NXR) ({{EquationNote|2}}). It is a membrane-associated iron-sulfur molybdo protein and is part of an electron transfer chain which channels electrons from nitrite to molecular oxygen.{{citation needed|reason=Contrary to chem eq below, which shows water as the source of oxygen|date=November 2017}} The enzymatic mechanisms involved in nitrite-oxidizing bacteria are less described than that of ammonium oxidation. Recent research (e.g. Woźnica A. et al., 2013)<ref name="p1">{{cite journal |vauthors=Woznica A, etal |title=Stimulatory Effect of Xenobiotics on Oxidative Electron Transport of Chemolithotrophic Nitrifying Bacteria Used as Biosensing Element |journal=PLOS ONE |volume=8| issue=1| year=2013 |doi=10.1371/journal.pone.0053484 |at=e53484 |pmid=23326438 |pmc=3541135| bibcode=2013PLoSO...853484W |doi-access=free }}</ref> proposes a new hypothetical model of NOB electron transport chain and NXR mechanisms. Here, in contrast to earlier models,<ref>{{cite book |last= Ferguson SJ, Nicholls DG |title = Bioenergetic III|year=2002 |publisher= Academic Press}}</ref> the NXR would act on the outside of the plasma membrane and directly contribute to a mechanism of proton gradient generation as postulated by Spieck <ref>{{cite journal |title=Isolation and immunocytochemical location of the nitrite-oxidizing system in Nitrospira moscoviensis |vauthors=Spieck E, etal |year=1998|journal=Arch Microbiol |volume=169 |issue=3|pages=225–230 |doi=10.1007/s002030050565 |pmid=9477257|bibcode=1998ArMic.169..225S |s2cid=21868756}}</ref> and coworkers. Nevertheless, the molecular mechanism of nitrite oxidation is an open question. {{NumBlk|:|{{chem2|[[Nitrite|NO2-]] + H2O → [[nitrate|NO3-]] + 2H+ + 2e-}}|{{EquationRef|2}}}} === Comammox bakterije === {{main|comammox}} The two-step conversion of ammonia to nitrate observed in ammonia-oxidizing bacteria, ammonia-oxidizing archaea and nitrite-oxidizing bacteria (such as ''Nitrobacter'') is puzzling to researchers.<ref name=":8">{{Cite journal|last1=Daims|first1=Holger|last2=Lebedeva|first2=Elena V.|last3=Pjevac|first3=Petra|last4=Han|first4=Ping|last5=Herbold|first5=Craig|last6=Albertsen|first6=Mads|last7=Jehmlich|first7=Nico|last8=Palatinszky|first8=Marton|last9=Vierheilig|first9=Julia|date=2015-12-24|title=Complete nitrification by Nitrospira bacteria|journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=504–509|doi=10.1038/nature16461|issn=0028-0836|pmc=5152751|pmid=26610024|bibcode=2015Natur.528..504D }}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|last1=van Kessel|first1=Maartje A. H. J.|last2=Speth|first2=Daan R.|last3=Albertsen|first3=Mads|last4=Nielsen|first4=Per H.|last5=Op den Camp|first5=Huub J. M.|last6=Kartal|first6=Boran|last7=Jetten|first7=Mike S. M.|last8=Lücker|first8=Sebastian|date=2015-12-24|title=Complete nitrification by a single microorganism|journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=555–559|doi=10.1038/nature16459|issn=0028-0836|pmc=4878690|pmid=26610025|bibcode=2015Natur.528..555V }}</ref> Complete nitrification, the conversion of ammonia to nitrate in a single step known as [[comammox]], has an energy yield (∆G°′) of −349 kJ mol⁻¹ NH₃, while the energy yields for the ammonia-oxidation and nitrite-oxidation steps of the observed two-step reaction are −275 kJ mol⁻¹ NH₃, and −74 kJ mol⁻¹ NO₂⁻, respectively.<ref name=":8" /> These values indicate that it would be energetically favourable for an organism to carry out complete nitrification from ammonia to nitrate ([[comammox]]), rather than conduct only one of the two steps. The evolutionary motivation for a decoupled, two-step nitrification reaction is an area of ongoing research. In 2015, it was discovered that the ''species [[Nitrospira inopinata]]'' possesses all the enzymes required for carrying out complete nitrification in one step, suggesting that this reaction does occur.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> === Tabela osobina === {| class="wikitable" ! style="background: #ddffdd;"|Genus ! style="background: #ddffdd;"|Phylogenetic group ! style="background: #ddffdd;"|DNA (mol% GC) ! style="background: #ddffdd;"|Habitats ! style="background: #ddffdd;"|Characteristics |- ! colspan=5 | Nitrifying bacteria that oxidize ammonia <ref name="p2"/><ref name="p3">{{cite book |last= Michael H. Gerardi | title= Nitrification and Denitrification in the Activated Sludge Process |year=2002 |publisher= John Wiley & Sons}}</ref> |- | ''[[Nitrosomonas]]'' | Beta | 45-53 | Soil, sewage, freshwater, marine | Gram-negative short to long rods, motile (polar flagella) or nonmotile; peripheral membrane systems |- bgcolor="#EFEFEF" | ''[[Nitrosococcus]]'' | Gamma | 49-50 | Freshwater, marine | Large cocci, motile, vesicular or peripheral membranes |- | ''[[Nitrosospira]]'' | Beta | 54 | Soil | Spirals, motile (peritrichous flagella); no obvious membrane system |- ! colspan=5 | Nitrifying bacteria that oxidize nitrite <ref name="p2"/><ref name="p3"/> |- | ''[[Nitrobacter]]'' | Alpha | 59-62 | Soil, freshwater, marine | Short rods, reproduce by budding, occasionally motile (single subterminal flagella) or non-motile; membrane system arranged as a polar cap |-bgcolor="#EFEFEF" | ''[[Nitrospina]]'' | Delta | 58 | Marine | Long, slender rods, nonmotile, no obvious membrane system |- | ''[[Nitrococcus]]'' | Gamma | 61 | Marine | Large cocci, motile (one or two subterminal flagellum) membrane system randomly arranged in tubes |-bgcolor="#EFEFEF" | ''[[Nitrospira]]'' | Nitrospirota | 50 | Marine, soil | Helical to vibroid-shaped cells; nonmotile; no internal membranes |- ! colspan=5 | Comammox bacteria<ref>{{Cite journal|last1=Daims|first1=Holger|last2=Lebedeva|first2=Elena V.|last3=Pjevac|first3=Petra|last4=Han|first4=Ping|last5=Herbold|first5=Craig|last6=Albertsen|first6=Mads|last7=Jehmlich|first7=Nico|last8=Palatinszky|first8=Marton|last9=Vierheilig|first9=Julia|last10=Bulaev|first10=Alexandr|last11=Kirkegaard|first11=Rasmus H.|date=December 2015|title=Complete nitrification by Nitrospira bacteria|url= |journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=504–509|doi=10.1038/nature16461|issn=1476-4687|pmc=5152751|pmid=26610024|bibcode=2015Natur.528..504D}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=van Kessel|first1=Maartje A. H. J.|last2=Speth|first2=Daan R.|last3=Albertsen|first3=Mads|last4=Nielsen|first4=Per H.|last5=Op den Camp|first5=Huub J. M.|last6=Kartal|first6=Boran|last7=Jetten|first7=Mike S. M.|last8=Lücker|first8=Sebastian|date=December 2015|title=Complete nitrification by a single microorganism|url= |journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=555–559|doi=10.1038/nature16459|issn=1476-4687|pmc=4878690|pmid=26610025|bibcode=2015Natur.528..555V}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kits|first1=K. Dimitri|last2=Sedlacek|first2=Christopher J.|last3=Lebedeva|first3=Elena V.|last4=Han|first4=Ping|last5=Bulaev|first5=Alexandr|last6=Pjevac|first6=Petra|last7=Daebeler|first7=Anne|last8=Romano|first8=Stefano|last9=Albertsen|first9=Mads|last10=Stein|first10=Lisa Y.|last11=Daims|first11=Holger|date=September 2017|title=Kinetic analysis of a complete nitrifier reveals an oligotrophic lifestyle|url= |journal=Nature|language=en|volume=549|issue=7671|pages=269–272|doi=10.1038/nature23679|issn=1476-4687|pmc=5600814|pmid=28847001|bibcode=2017Natur.549..269K}}</ref> |- | ''[[Nitrospira inopinata]]'' | [[Nitrospirota]] | 59.23 | Microbial mat in hot water pipes (56 °C, pH 7.5) | Rods |} == Povezano == * [[Korijenski čvor]] * [[Denitrifikacija]] * [[Denitrificirajuće bakterije]] * [[f-omjer (okeanografija)|f-omjer]] * [[Nitrifikacija]] * [[Ciklus azoda]] * [[Deficijencija azota]] * [[Afotofiksacija]] * [[Lanac transporta elektrona]] * [[Comammox]] == Reference == {{reflist}} Kategorija:Bakteriologija Kategorija:Metabolizam Kategorija:Nauka o zemljištu bhdhcyfdno33aemiwv7mibp1ijttqpe 0 249189 42713854 42462295 2026-10-26T06:47:25Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713854 wikitext text/x-wiki {{Infokutija časopis | naziv = The Atlantic | image_file = The Atlantic Logo 11.2019.svg | image_caption = Logotip ''The Atlantic'' | izdavač = Jay Lauf | ukupni_tiraž = 482.267<ref>{{cite web |url= http://abcas3.accessabc.com/ecirc/magtitlesearch.asp |title= eCirc for Consumer Magazines |date= 31. XII 2011 |publisher= [[Audit Bureau of Circulations (North America)|Audit Bureau of Circulations]] |access-date= 2013-11-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121025110350/http://abcas3.accessabc.com/ecirc/magtitlesearch.asp |archive-date= 2012-10-25 |url-status= dead}}</ref> |tiraž_godina = 2012 | učestalost = 10/godinu | jezik = [[američki engleski]] | kategorija = književnost, [[politologija]], [[vanjski poslovi]] | urednik = [[James Bennet]] | urednik_titula = Urednik | osnivač = [[Ralph Waldo Emerson]]<br />[[Henry Wadsworth Longfellow]]<br />drugi | osnivanje = {{start date|1857}} | kompanija = [[Atlantic Media]] | zemlja = {{flag|Sjedinjene Države}} | website = {{url|http://www.theatlantic.com}} | issn = 1072-7825 | sjedište = Washington, DC }} '''''The Atlantic''''' je [[SAD|američki]] kulturno-politički [[časopis]] koji izlazi od [[1857]]. godine te se smatra jednim od najstarijih i najuglednijih izdanja tog tipa u SAD. Osnovan je u [[Boston]]u kao književni časopis pod imenom '''''The Atlantic Monthly''''', a u prvim godinama nakon osnivanja su u njegovom radu sudjelovali neka od tadašnjih najvećih imena [[američka književnost|američke književnosti]] kao [[Harriet Beecher Stowe]], [[Ralph Waldo Emerson]], [[Henry Wadsworth Longfellow]], [[Oliver Wendell Holmes, Sr.]], [[John Greenleaf Whittier]] i [[James Russell Lowell]], koji je bio njegov prvi urednik. U časopisu su prvi put izašla izdana neka od najvažnijih američkih književnih djela. Sve do 2001. je izlazio kao mjesečnik, kada je izdano 11 brojeva, da bi se od 2003. počeo izlaziti u ritmu od deset brojeva godišnje. Sljedeće godine je dobio sadašnje ime. Od 2005. se u časopisu više ne objavljuju originalna djela [[fikcija|fikcije]] nego prvenstveno kritika, odnosno članci vezani uz kulturu i [[tekuća pitanja]]. Od 2009. na Internetu izlazi sestrinski portal pod naslov The Atlantic Wire. == Popis urednika == * [[James Russell Lowell]], 1857–1861 * [[James Thomas Fields]], 1861–1871 * [[William Dean Howells]], 1871–1881 * [[Thomas Bailey Aldrich]], 1881–1890 * [[Horace Elisha Scudder]], 1890–1898 * [[Walter Hines Page]], 1898–1899 * [[Bliss Perry]], 1899–1909 * [[Ellery Sedgwick]], 1909–1938 * [[Edward A. Weeks]], 1938–1966 * [[Robert Manning (novinar)|Robert Manning]], 1966–1980 * [[William Whitworth (novinar)|William Whitworth]], 1980–1999 * [[Michael Kelly (urednik)|Michael Kelly]], 1999–2003 * [[Cullen Murphy]], 2003–2006 (privremeni urednik) * [[James Bennet]], 2006– == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commons category|The Atlantic Monthly}} {{official website|http://www.theatlantic.com/}} * [http://www.theatlanticwire.com/ The Atlantic Wire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119003302/http://www.theatlanticwire.com/ |date=2013-11-19 }} * [http://www.theatlantic.com/about/atlhistf.htm A History of ''The Atlantic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516201918/http://www.theatlantic.com/about/atlhistf.htm |date=2008-05-16 }} * [http://www.theatlantic.com/doc/index/flashbacks ''The Atlantic'' archival writings by topic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220124407/http://www.theatlantic.com/doc/index/flashbacks |date=2010-02-20 }} * [http://cdl.library.cornell.edu/moa/browse.journals/atla.html Online archive of ''The Atlantic''] (earliest issues up to December 1901) * [http://hiram7.wordpress.com/2007/09/28/the-american-idea-the-best-of-the-atlantic-monthly/ The American Idea: The Best of ''The Atlantic Monthly''] * [http://www.gutenberg.org/wiki/The_Atlantic_Monthly_%28Bookshelf%29 ''The Atlantic''] issues at [[Project Gutenberg]] * Hathi Trust. [http://catalog.hathitrust.org/Record/000597656 Atlantic Monthly] digitized issues, 1857- {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Atlantic, The}} [[Kategorija:Nastanci 1857.]] [[Kategorija:Američki književni časopisi]] [[Kategorija:Američki politički časopisi]] [[Kategorija:Washington, D.C.]] [[Kategorija:Mediji u Bostonu]] [[Kategorija:Historija Bostona]] 4kmols273pubs78jdrv2pqz4llppknz 2 252974 42713644 42713578 2026-10-25T15:49:39Z Duma 16555 42713644 wikitext text/x-wiki {{termoregulacija}} '''Termolabilnost''' je pojam koji se odnosi na supstance koje su podložne [[Hemijsko razlaganje|razgradnji]] ili promjeni kao odgovor na [[toplota|toplotu]]. Ovaj termin se često koristi za opisivanje [[biohemija|biohemijskih]] supstanci.<ref>{{Cite web|url=http://web.csulb.edu/~cwallis/482/visualsystem/lexicon.html|title=Thermolabile|website=web.csulb.edu|access-date=2018-12-07}}</ref> Na primjer, mnogi bakterijski [[egzotoksin]]i su termolabilni i mogu se lako inaktivirati primjenom umjerene topline. [[Enzimi]] su također termolabilni i gube svoju aktivnost s porastom temperature. Gubitak aktivnosti kod takvih toksina i enzima vjerojatno je posljedica promjene trodimenzionalne strukture [[protein]]a toksina tokom izlaganja toplini. U [[farmacija|farmaceutskim]] spojevima, toplina stvorena prilikom mljevenja može dovesti do degradacije termolabilnih spojeva. Termolabilnost je naročito korisna u testiranju funkcije [[gen]]a,<ref>{{cite journal|last1=Tan|first1=G|last2=Chen|first2=M|last3=Foote|first3=C|last4=Tan|first4=C|title=Temperature-sensitive mutations made easy: generating conditional mutations by using temperature-sensitive inteins that function within different temperature ranges.|journal=Genetics|date=September 2009|volume=183|issue=1|pages=13–22|pmid=19596904|doi=10.1534/genetics.109.104794|pmc=2746138}}</ref> namjernim stvaranjem termolabilnih [[Mutant (genetika)|mutanata]]. Rast ispod [[Mutant osjetljiv na temperaturu|permisivne temperature]] omogućava normalno funkcioniranje proteina, dok porast temperature iznad permisivne granice smanjuje aktivnost, vjerojatno [[Denaturacija (biohemija)|denaturacijom]] proteina. Termolabilni [[enzim]]i se također proučavaju zbog njihove primjene u [[Polimerazna lančana reakcija|PCR-u]], gdje su [[termostabilnost|termostabilni]] enzimi obično neophodni za odvijanje te reakcije. Funkcija enzima na višim temperaturama može se poboljšati [[trehaloza|trehalozom]], što otvara mogućnost upotrebe inače termolabilnih enzima u PCR smjesama.<ref>{{cite journal|title=Thermostabilization and thermoactivation of thermolabile enzymes by trehalose and its application for the synthesis of full length cDNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=95|pages=520–524|doi=10.1073/pnas.95.2.520|date=January 1998|first1=PIERO |last1=CARNINCI|issue=2|display-authors=etal|pmc=18452|pmid=9435224|bibcode=1998PNAS...95..520C|s2cid=43521603|doi-access=free}}</ref> == Povezano == * [[Termostabilnost]] * [[Termolabilne zaštitne grupe]] == Reference == {{Reflist}} == Vanjske poveznice == * {{wiktionary-inline}} 87shs8wevyex6pse04zxzey2vjda2q1 0 257502 42713688 42712911 2026-10-25T17:36:39Z Alekol 2231 /* Predviđeni događaji */ 42713688 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: 火马 [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * [[6. 2.]] - [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones IA]] je prvi put prešao 50.000. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === [[Datoteka:Orion POV- Destination and Home (art002e009567).jpg|mini|[[Artemis II]]: brod Orion, Mĕsec i Zemlja]] * [[1. 4.]] - [[10. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen a oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]]). Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je blizu [[Kanjiža|Kanjiže]] pronađen eksploziv kod gasovoda koji vodi prema Mađarskoj. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. * [[12. 4.]] - Bez rezultata u pregovorima SAD-Iran u Islamabadu; Trump objavljuje blokadu Hormuškog tjesnaca. [[Datoteka:Bastion of Hungarian Freedom 2026 (44).jpg|mini|Budimpešta 2026.]] * 12. 4. - Parlamentarni izbori u Mađarskoj: partija ''Tisza'' [[Péter Magyar|Pétera Magyara]] pobjeđuje sa dvotrećinskom većinom zastupnika; [[Viktor Orbán|Orbán]] i [[Fidesz]] su proveli četiri mandata i 16 godina na vlasti. * [[13. 4.]] - SAD uvele pomorsku blokadu Irana. * [[16. 4.]] - Prvi ukrajinski napad na rafineriju i naftni terminal u [[Tuapse]]u, na crnomorskoj ruskoj obali - još tri talasa do 2. maja izazivaju veliku materijalnu i ekološku štetu. * [[17. 4.]] - Iran otvara Tjesnac tijekom lebanonskog primirja, ali ga zatvara već sutradan zbog nastavljene američke blokade. * [[19. 4.]] - Izbori u Bugarskoj, osmi za pet godina: Progresivna Bugarska bivšeg predsednika [[Rumen Radev|Radeva]] dobija apsolutnu većinu mandata. * [[23. 4.]] - Deblokirana pomoć EU od 90 milijardi eura za Ukrajinu. * [[25. 4.]] - [[Rat u Maliju]] i [[Rat u Sahelu]]: koordinirani napadi džihadista iz JNIM i [[Azavad|tuareških pobunjenika]] u više gradova [[Mali]]ja. * 25. 4. - Čovek je pucao blizu Večere dopisnika iz Bele kuće, kojoj su prisustvovali i čelnici SAD. * [[26. 4.]] - [[Sabastian Sawe]] je istrčao Londonski maraton za manje od dva sata. * [[28. 4.]] - RH i BiH potpisali u Dubrovniku sporazum o gradnji plinovoda [[Južna interkonekcija]]. * 28. 4. - Kosovski parlament ne uspeva izabrati novog predsednika - raspušten je, izbori će biti u junu. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] su napustili [[OPEC]]. * [[2. 5.]] - Ministarstvo obrane SAD objavilo da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke (od ca. 36.000). * 2. 5. - Na holandskom kruzeru ''MV Hondius'' na Atlantiku je umrla druga osoba od [[hantavirus]]a, treća ukupno (brod stiže na Tenerife 10-tog, odakle ide evakuacija). * [[4. 5.]] - Američka operacija ''Project Freedom'': pratnja brodova u [[Hormuški tjesnac|Hormuškom tjesnacu]] (sutradan pauzirana). Iranci su gađali naftnu luku u Al Fudžajri. * [[7. 5.]] - Lokalni izbori u UK: uspeh za [[Reform UK]] i Zelene. Nacionalistički [[Plaid Cymru]] ima najviše mandata u Velškoj skupštini (laburisti su bili dominantni od 1922). U Škotskoj je pobedila [[Škotska nacionalna stranka]]. Veliki gubici za vladajuće laburiste na lokalu u Engleskoj. * [[11. 6.]] - [[Christian Schmidt]] potvrđuje da odlazi s pozicije [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]. * 13 - 15. 5. - Trumpova državna poseta Kini. * [[14. 5.]] - Kriza na Kubi: ministar energije izjavljuje da nema više nafte i dizela. * 14. 5. - Potvrđena epidemija Bundibugyo, /bundibudžo/, [[ebola|ebole]] u provinciji [[Ituri]] DR Kongo (moguće da je počela još pre dva meseca). Bolest je prisutna i u Ugandi. [[SZO]] 17-tog objavljuje vanrednu situaciju od međunarodnog interesa. * 14. 5. - U napadu na Kijev ima 24 mrtvih, Ukrajina tri dana kasnije upućuje rafal prema Moskvi i Bjelgorodu. * [[15. 5.]] - Uhapšen načelnik beogradske policije Veselin Milić i još 11 osoba, među kojima tri policajca, tri dana nakon pucnjave u restoranu „27" na [[Senjak]]u i nestanka 52-godišnjeg muškarca (telo pronađeno u buretu, 21-og u Inđiji). * 15 - 29. 5. - Prikazuju se uspešni filmovi koji sa započeli kao postovi na YouTubeu: natprirodni horor ''Obsession'' (15.) i SF psihološki horor ''Backrooms'' (29. 5.). * 12 - [[16. 5.]] - Pesma Evrovizije u Beču. Pet zemalja bojkotira zbog učešća Izraela. Prva je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] iz Bugarske ("Bangaranga"), 15. Lelek iz Hrvatske ("Andromeda"), 17. Lavina iz Srbije ("Kraj mene"). * [[18. 5.]] - Tužba protiv Službe unutrašnjih prihoda (IRS) od strane preds. Trumpa i njegovih sinova rešena nagodbom: vlada SAD formira fond od blizu 1,8 milijardi dolara, ''Anti-Weaponization Fund'', za nadoknadu predsednikovim saveznicima koji tvrde da su nepravedno istraživani. U dodatku nagodbe se kaže da IRS prekida sve preglede poreskih prijava. * [[20. 5.]] - Vazdušna uzbuna u [[Vilnius]]u zbog drona blizu beloruske granice. * 20. 5. - Velika porota u Majamiju optužila [[Raúl Castro|Raúla Castra]] i dr. za ubistvo u obaranju dve emigrantske cesne 1996. * 20. 5. - Pojas presvete Bogorodice stigao iz svetogorskog manastira [[Vatoped]]a u Beograd, izložen je u Hramu Svetog Save do 6. juna, privukao je preko pola miliona poklonika. * [[23. 5.]] - Miting "Ti i ja, Slavija", u Beogradu, sa preko 180.000 okupljenih. Sukobi kod Pionirskog parka. Železnički saobraćaj u zemlji obustavljen ranije tokom dana. * [[24. 5.]] - Rusija gađala Ukrajinu sa 600 dronova i 90 raketa, uključujući hipersonični Orešnik, dva dana nakon što je u Starobjeljsku u Luganskoj oblasti pogođen pedagoški univerzitet, sa 21 žrtvom. * 24 - 28. 5. - Preds. Vučić u poseti Kini. * [[25. 5.]] - Objavljena papina enciklika ''Magnifica humanitas'': o očuvanju ljudske osobe u doba umjetne inteligencije. * [[26. 5.]] - Najtopliji majski dan u Engleskoj, malo preko 35 stepeni u [[Kraljevski botanički vrtovi u Kewu|vrtovima Kew]] u Londonu; toplotni val je na zapadu Evrope. U Indiji i Pakistanu ovih dana je preko 45 stepeni. * [[29. 5.]] - Prilikom ruskog napada na ukrajinske luke na Dunavu, jedan dron je pogodio zgradu u rumunskom [[Galați|Galacu]]. * [[30. 5.]] - Građanskom inicijativom je uklonjen naprednjački fasadni baner sa beogradske [[Palata Albanija|Palate Albanija]], jer su bili ugroženi ptići [[Bela čiopa|belih čiopa]]. * [[31. 5.]] - Izraelci zauzeli strateški položaj zamka Beaufort kod Nabatije u Libanu. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Protesti u Albaniji, nazvani Flamingo revolucija - protivljenje gradnji luksuznog odmarališta kod Valone (ostrvo Sazan i laguna Narta, na inicijativu [[Jared Kushner|Jareda Kushnera]]) šire se i na Tiranu, pošto su aktivisti napadnuti od lokalnog obezbeđenja. * 2. i 9. 6. - Antiimigrantska osećanja u Ujedinjenom Kraljevstvu: objavljivanje snimka hapšenja Henryja Nowaka u [[Southampton]]u, pred smrt nakon što ga je ubo Sik, i 9-tog napad nožem na čoveka u [[Belfast]]u izazivaju proteste odn. nemire. * [[3. 6.]] - Oko 90 državljana Srbije vraćeno sa aerodroma u Tivtu, policija Crne Gore ih je ocenila kao "rizik po bezbednost". * 3. 6. - Ukrajinski dronovi pogodili naftni terminal u Sankt Peterburgu, na dan početka ekonomskog foruma, dan nakon što je u ruskim napadima poginulo 23 ljudi. * [[4. 6.]] - Pripadnik [[UNIFIL]] stariji vodnik Milovan Jovanović umro je od posledica minobacačke vatre na jugu Libana. * 4. 6. - [[Janez Janša]] je četvrti put premijer Slovenije. * [[5. 6.]] - Samit EU–Zapadni Balkan u Tivtu. * [[7. 6.]] - Vanredni izbori na Kosovu: Kurtijevo Samoopredeljenje 53/120 mandata (-4). [[Datoteka:2026-06-08 Ballroom construction and UFC arena White House Washington DC 13-23-11.jpg|mini|Borilište i gradilište kod Bele kuće]] * 7. 6. - Izbori u Armeniji: proeuropska stranka premijera [[Nikol Pašinjan|Pašinijana]] zadržava većinu. * 7. 6. - Iran ispalio rakete na Izrael, nakon dva meseca, zbog izraelskih udara na Bejrut. * [[9. 6.]] - Pošto je oboren američki [[Boeing AH-64 Apache|Apache]], dolazi do novog ciklusa udara sa Iranom. * [[10. 6.]] - Papa je blagoslovio Kulu Isusa Krista bazilike [[Sagrada Família]] u Barceloni, visine 172,5 metara. * 11. 6. - 19. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]] u Sjevernoj Americi. ** Bosna i Hercegovina: 12. 6. 1:1 sa Kanadom; 18. 6. gubi od Švicarske 4:1; 24. 6. pobjeđen Katar 3:1 - ide dalje. ** Hrvatska: 17. 6. gubi od Engleske 4:2; 23. 6. pobjeđena Panama 1:0; 27. 6. pobjeđena Gana 2:1 - ide dalje. * [[12. 6.]] - Firma [[SpaceX]] je izašla na berzu. [[Elon Musk]] je prvi bilioner (1.000 milijardi). * [[13. 6.]] - [[New York Knicks]] prvaci NBA nakon 53 godine. * [[14. 6.]] - Objavljeno da je postignut sporazum o okončanju rata između Irana i SAD. Zbog nastavljenih dejstava u Libanu, sporazum i otvorenost Hormuskog moreuza se više puta dovode u pitanje. * 14. 6. - ''UFC Freedom 250'': borilačka priredba na Južnom travnjaku Bele kuće. * [[15. 6.]] - U Kijevu su pogođeni saborna crkva Kijevo-pečerske lavre i Filmski studio Dovženko. * [[18. 6.]] - Najveći napad na Moskvu od 2022, opet pogođena velika rafinerija u Kapotnji, na Moskvu pada crna kiša. * 18. 6. - Kriza vođstva Laburističke partije u UK: gradonačelnik Manchestera Andy Burnham je ubedljivo dobio na dopunskim izborima za parlament. * [[19. 6.]] - Više javno tužilaštvo u Beogradu sumnjiči studente da su simulirali upotrebu zvučnog topa u martu 2025. * [[20. 6.]] - Protestni skup u Novom Sadu. * [[22. 6.]] - Britanski premijer [[Keir Starmer]] objavljuje da podnosi ostavku. * ca. 24. 6. - Val toplote na zapadu Evrope. Oboren junski rekord u Engleskoj (37,3 stepena 26-tog), u Francuskoj prosečno najtoplije ikada, s temperaturama do 44,3 stepena. * [[24. 6.]] - Dva jaka potresa u [[Venezuela|Venezueli]], preko 6.500 mrtvih. * [[27. 6.]] - Naprednjački skup u Beogradu. Preds. Vučić najavljuje da će podneti ostavku. * 27. 6. - Toplota se premešta u srednju Evropu: rekordi u Nemačkoj (41,5 stepen), Češkoj (40,6), Danskoj (37). * [[28. 6.]] - Studentski skup "Sve se vidi na Vidovdan" u Kraljevu. * [[29. 6.]] - Najtopliji junski dan u Beogradu, 38,9 stepeni. * [[30. 6.]] - Preko milion nedokumentovanih migranata i tražioca azila se prijavilo za regularizaciju statusa u Španiji. * 30. 6. - Protesti protiv imigracije u Južnoj Africi. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:DamonNolanHathaway-byPhilipRomano.jpg|mini|180px|Pred premijeru "Odiseje"]] [[Datoteka:Enzo Fernandez Pau Cubarsi Argentina v Spain 19 July 2026-208.jpg|180px|mini|Finale Svjetskog kupa]] * [[1. 7.]] - Američki diplomata Louis Chrishock je imenovan za v.d. [[Visoki predstavnik za BiH|Visokog predstavnika za BiH]], dok EU i SAD ne postignu kompromis (Rusija ga ne prihvata). * 1. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]]: ** Bosna i Hercegovina: 1/2. 7. gubi od SAD 2:0. ** Hrvatska: 2/3. 7. gubi od Portugala 2:1. * [[2. 7.]] - U jakom napadu na Kijev gine 30 ljudi. * [[5. 7.]] - Američkom igraču Bolagunu suspendovana posledica crvenog kartona u meču sa BiH (SAD gube od Belgije 4:1). * [[6. 7.]] - Državna sahrana [[Ali Hamenei]]a (4 - 9. 7.): milioni ljudi učestvuju u pogrebnoj procesiji u Teheranu. Kovčeg je 8. 7. pronesen i iračkim gradovima Nadžaf i Kerbala. * [[8. 7.]] - Nakon razmene vatre, Trump kaže da je primirje sa Iranom "završeno". Uveče novi udari. * ca. 9. 7. - Treći talas vrućine na zapadu Evrope. * [[10. 7.]] - Putnik Ryanaira iz Srbije zamalo izleteo kroz razbijeni prozor. * [[11. 7.]] - Povijesno nizak vodostaj [[Drava|Drave]] kod Osijeka, -173. * 11. 7. - Pisac [[Vladimir Arsenijević]] pretučen ispod Brankovog mosta; komemoracija žrtvama Srebrenice otkazana. * [[15. 7.]] - Ukrajinski predsednik Zelenski smenio ministra odbrane Mihajla Fedorova, što izaziva proteste. * [[16. 7.]] - Preds. Trump u obraćanju naciji tvrdi da su se Kinezi mešali u izbore 2020. * [[17. 7.]] - U američkoj bazi u Jordanu poginula dva američka vojnika, nastavljaju se međusobni udari. * 17. 7. - Prikazan je film "[[Odiseja (2026.)|Odiseja]]" [[Christopher Nolan|Christophera Nolana]]. * [[18. 7.]] - Ukrajinski dronovi uništili dva skladište online maloprodaje ''Wildberries'' u okolini Moskve. * [[19. 7.]] - Finale Svjetskog prvenstva: '''Španija''' - Argentina 1:0 u produžecima. Prethodnog dana, u meču za treće mesto, Francuska - Engleska 4:6. [[Datoteka:Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg|120px|mini|[[Andy Burnham]]]] * [[20. 7.]] - [[Andy Burnham]] je novi britanski premijer, sedmi od 2016. * 20. 7. - Nikaragvanski predsednik [[Daniel Ortega]] kaže da u zemlji više neće biti izbora. * [[23. 7.]] - Nafta je prelazila 100 dolara, nakon što su jemenski Husi gađali dva tankera u Crvenom moru. * [[24. 7.]] - Pošto su istekle carine uvedene u februaru, preds. Trump je uveo nove od 10% ili 12.5% za niz zemalja, uključujući EU, po klauzuli o prinudnom radu. * 24/25. 7. - Pauzirani američki napadi na Iran - nastavljaju se 29-tog, nakon iranskog pokušaja protiv Jordana. * [[25. 7.]] - Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine stradalo na [[Elbrus]]u. * 25. 7. - Omladinski pokret "bubašvaba/žohara" u Indiji: ministar obrazovanja je dao ostavku nakon desetak dana protesta zbog skandala sa procurivanjem ispita. * ca. 2x. 7. - Veliki požari na zapadu Evrope: 50.000 ha u Ávili, zapadno od Madrida, najveći ikad u Španiji; preko 42.000 ha zapadno od [[Bordeaux]]a u Francuskoj, evakuirano je 220.000 ljudi. Još jedan talas vrućine.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/france-and-spain-race-to-contain-huge-wildfires-before-fresh-heatwave-begins France and Spain race to contain huge wildfires before fresh heatwave begins] theguardian.com Mon 27 Jul 2026</ref> * [[26. 7.]] - [[Tadej Pogačar]] je osvojio peti [[Tour de France]]. * [[28. 7.]] - Predložena ''FIFA Forward Enterprise'', komercijalna filijala [[FIFA]]-e koja bi privatnim investitorima omogućila udeo u organizovanju takmičenja - izaziva dosta protesta, tako da se odustaje. * [[30. 7.]] - Možda 60.000 ljudi ilegalno ulaze iz Maroka u španjolsku [[Ceuta|Ceutu]], sutradan se polovica vraća, ubrzo skoro svi. * [[31. 7.]] - Objavljene analize pokazuju da je otpad zakopan u [[Gospić]]u opasan - 33.000 tona. * jul - Najtopliji jun-jul na zapadu Evrope. Najtopliji jul u svetskim morima. Najtopliji mesec ikada u SAD. === Avgust/August/Kolovoz === * jul/avgust - Vrućina u regionu, Dunav i druge reke historijski niske. Centar za razminiranje Srbije tokom meseca uklanja nemačka plovila [[Operacija Dunavski vilenjak|potopljena 1944]]. kod Prahova<ref>[https://klima101.rs/dunav-nizak-vodostaj-ratni-brodovi-motocikl-rimski-most-mamuti/ U toku je izvlačenje potopljene nemačke flote kod Prahova: Šta je sve izronilo iz presahlog Dunava?]. klima101.rs 14/08/2026</ref> * [[2. 8.]] - U Južnoj Koreji izmereno rekordnih 42,5°C. * [[5. 8.]] - Požar u [[Deliblatska peščara|Deliblatskoj peščari]], zahvatiće preko 3.500 ha. Požar je i na [[Stolovi]]ma kod Kraljeva. * ca. 6. 8. - Rekordne temperature u Austriji, Slovačkoj i Mađarskoj, 41-42°C. * [[7. 8.]] - U Mecci potpisan obrambeni pakt između [[Turska|Turske]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Pakistan]]a. * [[8. 8.]] - [[Volodimir Zelenskij]] u poseti Beogradu. * [[10. 8.]] - Zemljotres u kolumbijskom departmanu [[Chocó (departman)|Chocó]], 330 mrtvih. * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]] na zapadu Evrope.<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref> * [[13. 8.]] - Peti talas vrućine na zapadu Evrope. * [[14. 8.]] - Požar u [[Omiš]]u, stradala je jedna osoba. [[Datoteka:Пожар Делиблатска пешчара, ситуација 23.08.2026.png|160px|mini|Požar u Deliblatskoj peščari, stanje 23. 8.]] * 15/16. 8. - Zapaljen automobil tužioca u [[Valjevo|Valjevu]], građani i studenti se okupljaju sledeće večeri. * [[16. 8.]] - Poljski autobus, na povratku iz Međugorja, sleteo s puta u Mađarskoj - 12 mrtvih. * 16. 8. - Prosvjed u [[Gospić]]u zbog ilegalnog odlaganja otpada. * [[17. 8.]] - Rekordni niz: 23. uzastopni tropski dan u Beogradu<ref>[https://klima101.rs/rekord-tropskih-dana-beograd/ U Beogradu je oboren rekord: Ovo je sada najduži niz uzastopnih dana sa temperaturom preko 30 °C]. klima101.rs 17/08/2026</ref> (od 30. 7. do 7. 8. devet dana od 35 i više stepeni, do 38<ref>[https://www.accuweather.com/sr/rs/belgrade/298198/august-weather/298198 Beograd, Srbija Mesečna prognoza | AccuWeather]</ref>). Novi tropski dani već 19. 8. do 5. 9.. ** Zagreb ≥ 30 stupnjeva od 27. 7. (4 - 6. 8. 38 st.). Sarajevo ≥ 30 stupnjeva 29. 7. do 17. 8. i od 19. 7. * [[19. 8.]] - Nacionalni dug SAD prešao 40.000 milijardi dolara, oko 123% GDP.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/aug/20/us-national-debt-republicans ‘Starve the beast’? The $40tn cost of Republicans’ false promises to cut spending]. theguardian.com Thu 20 Aug 2026</ref> * [[20. 8.]] - Objavljeno da se Demokratska autonomna administracija severne i istočne Sirije (ranije poznata i kao [[Sirijski Kurdistan]]) u potpunosti integrisala u [[Sirija|sirijsku]] državu. * 20 - 21. 8. - Izvanredna sjednica Sabora zbog otpada u Gospiću. * [[21. 8.]] - Dronovi pogađaju šoping centar u [[Krivi Rog|Krivom Rogu]], 16 mrtvih. * 21. 8. - Nastavlja se požar u Deliblatskoj peščari: nakon ruskog aviona, Srbija prihvata i pomoć iz EU. * 21. 8. - Trgovački pregovori između SAD i Kanade prekinuti bez dogovora, uvode se nove carine (Trump 27. 8. potpisao naređenje da se [[jezero Ontario]] promeni u jezero Amerika). [[Datoteka:Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|mini|Bujica na graničnom prelazu Kine i Nepala]] * [[26. 8.]] - Razorna bujična poplava na granici Nepala i Kine, s velikim brojem poginulih. * [[28. 8.]] - Umro je kralj [[Harald V od Norveške]], nasljeđuje ga sin [[Haakon VIII od Norveške|Haakon VIII]]. * [[29. 8.]] - Dron pogodio skladište kod Buče u Ukrajini - u eksplozijama gine 38 ljudi. * 29. 8. - Referendum o nastavku pregovora o članstvu [[Island]]a u EU: odbijeno sa 52,8%. * 29. 8. - [[Filip Hrgović]] osvaja u Londonu IBF titulu u teškoj kategoriji, pobedom nad Mosesom Itaumom. * [[30. 8.]] - Lansiranje [[Svemirski teleskop Nancy Grace Roman|Svemirskog teleskopa Nancy Grace Roman]], za osmatranje u spektru od plave do infracrvene. * avgust - Mesec je globalno 1,65 stepeni iznad predindustrijskog nivoa, deli rekord sa julom 2023. * avgust - Rat u Ukrajini: pojačana ruska upotreba mlaznih dronova.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c804d9lyj2jo Russia's new jet-powered drones outpacing Ukraine's air defences with daily launches]. bbc.com 2026-09-10</ref> === Septembar/Rujan === [[Datoteka:"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku", Trg bana Jelačića, 5. srpnja 2026 - 3.jpg|180px|mini|lijevo|"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku"]] * [[2. 9.]] - Najmanje 14 aktivista u Srbiji je targetirano spywareom u vreme lokalnih izbora prošlog marta.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/03/serbians-targeted-with-advanced-spyware Serbians targeted with spyware in country’s ‘largest documented wave of surveillance’]. theguardian.com 3 Sep 2026</ref> * 2. 9. - Potpisan naftni sporazum između SAD i Venecuele. * [[5. 9.]] - Prosvjed "Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku" u Zagrebu. * [[6. 9.]] - Izbori u nemačkoj pokrajini [[Saksonija-Anhalt]]: [[AfD]] 43,8%, [[CDU]] 17,2%. [[Datoteka:Sahrana Ratka Mladića 2, Beograd.jpg|180px|mini|Sahrana Ratka Mladića]] * [[7. 9.]] - [[Ratko Mladić]] sahranjen u Beogradu. * [[8. 9.]] - Jemenski Husi su lansirali balističke rakete i dronove na nekoliko meta u Saudi Arabiji. U toku su pojačane borbe između Husa i zvanične jemenske vlade. * 8. 9. - SAD uništile pet iranskih tankera, na šta se odgovara udarima na brodove i na američku bazu u Jordanu. * [[9. 9.]] - U Srbiji raspisani izbori, za 25. oktobar: lista "Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija" predala potpise 12-tog, "Studentska lista - studenti pobeđuju" (3) 14-tog. * [[10. 9.]] - Jemenski Husi zauzimaju lučki grad [[Moka (Jemen)|Moka]], sutradan i ostrvo Perim u moreuzu [[Bab-el-Mandeb]]. * [[11. 9.]] - Saudijski naftovod Istok-Zapad zatvoren zbog napada sa jugoistoka Iraka (opet radi 22-og). * [[12. 9.]] - Dario Amodei, direktor [[Anthropic]]a, poziva na usporenje razvoja AI zbog mogućnosti izmicanja kontroli. * [[13. 9.]] - Izbori u Švedskoj: leva opozicija dobija tri mandata više od vladajućih. * [[16. 9.]] - [[Hashim Thaçi]] prvostepeno osuđen u Hagu, pred specijalističkom većem za Kosovo, na 25 godina zatvora; Jakup Krasniqi 25, Kadri Veseli 18, Rexhep Selimi 13 godina. * 18 - 20. 9. - Izbori u Rusiji: uobičajena velika većina za [[Jedinstvena Rusija|Jedinstvenu Rusiju]], nije dozvoljeno učešće partije [[Jabloko]]. * [[20. 9.]] - Zemaljski izbori u Nemačkoj: AfD ima najviše glasova u [[Mecklenburg-Zapadna Pomeranija|Mecklenburg-Zapadnoj Pomeraniji]] (CDU ispod cenzusa) a u [[Berlin]]u ''[[Die Linke]]''. * [[21. 9.]] - ''Veoma jaki'' [[El Niño]] već dostiže rekordnih 3,05 stepeni, a maksimum je obično u novembru/decembru. Atlantska sezona uragana ima rekordni period bez uragana. * [[22. 9.]] - Potpisan sigurnosni sporazum SAD-Danska-Grenland. * [[23. 9.]] - Pobunjenička koalicija više etničkih organizacija pokrenula ofanzivu protiv etiopske vlade. * [[24. 9.]] - [[Xi Jinping]] u poseti Washingtonu. * [[27. 9.]] - [[OpenAI]] je pauzirao trening najnovijih modela nakon nekoliko izveštaja o neočekivanom ponašanju na sajtovima nekoliko vlada od letos. * 27. 9. - Aleksandar Vučić podnosi ostavku jer cilja mesto premijera; v.d. predsednika Republike je predsednica skupštine Ana Brnabić. * 27. 9. - Drumcreeski konflikt: [[Oranžisti]] su pokušali umanjeni marš Cestom Garvaghy u [[Portadown]]u, nakon 28 godina zabrane - konfrontacija sa katolicima traje nekoliko dana. * [[28. 9.]] - Štrajk [[Zagrebački električni tramvaj|ZET]] i podružnica [[Zagrebački holding|Zagrebačkog holdinga]] (proglašen nezakonitim 30-tog). * [[30. 9.]] - Flydubai Flight 1073: nakon incidenta u kokpitu, avion koji je leteo prema Tel Avivu je spušten u Saudi Arabiji. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Prekid diplomatskih odnosa [[Etiopija|Etiopije]] i [[Eritreja|Eritreje]], nakon ulaska eritrejskih snaga u [[Regija Afar|Afar]], zatim i [[Regija Tigraj|Tigreju]]. * [[2. 10.]] - Energetska kriza: lideri G7 odlučili pustiti 100 miliona barela nafte i [[dizel]]a iz rezervi (Trump je pretio zabranom izvoza dizela). * 2. 10. - Laborantkinja sa [[irkutsk]]og protivkužnog instituta umrla od pneumonije - ruski zvaničnici kažu da su svi kontakti negativni na kugu. * [[3. 10.]] - Etiopska vojska u [[Mek'ele]]u, glavnom gradu Tigreje. * [[4. 10.]] - [[Datoteka:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px|Grb BiH]] Izbori u BiH. Članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]]: [[Denis Bećirović]], [[Željka Cvijanović]], [[Darijana Filipović]]. * [[5. 10.]] - Stambena kriza u Španjolskoj: premijer [[Pedro Sánchez]] zakazuje izvanredne izbore za 29. 11., nakon što je parlament odbio dva dekreta. * 5 - 15. 10. - U rumunskim i bugarskim vodama Crnog mora pogođeno sedam brodova, tri potopljeno - sumnja se na ruske dronove.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/oct/18/drone-attacks-ships-black-sea-russia-ukraine-war Intensifying drone attacks on ships in Black Sea bring war ever closer to Nato shores]. theguardian.com Sun 18 Oct 2026</ref> * [[6. 10.]] - Obrazovna kriza u Francuskoj: protesti i blokade škola u više gradova. * [[9. 10.]] - U Risnu uhapšen ruski bloger Mihail Zvinčuk, sa bloga Rybar, zatim protjeran. * 9. 10. - Trump objavljuje da je postigao dogovor sa Putinom za kupovinu dizela (11-tog tvrdi da je dogovorio "energetsko primirje"). * 8. i 10. 10. - Husi gađaju [[rijad]]ski aerodrom: 15 poginulih, preko 300 ranjenih. * [[12. 10.]] - Izraelski premijer Netanyahu naredio istragu vojnika i oficira intervjuisanih za dokumentarac ''[[NAZA]]'', o načinu odlučivanja o ciljevima u Gazi. * [[13. 10.]] - Ukrajinska vojska uveče izjavljuje da je sistem [[Starlink]], tj. vojna verzija Starshield, ograničen na terminale do 160 km/h - onemogućeni ukrajinski dronovi za napad i odbranu. * [[14. 10.]] - Studentski protesti u Albaniji: požar u jednom ministarstvu i dve banke. * [[15. 10.]] - Hajduk - Ajax 2:1. Utakmica bila prekidana zbog bakljade, izvikivane antisemitske parole. * [[16. 10.]] - Trump je pauzirao paket sankcija Rusiji iz Grahamovog zakona. * [[17. 10.]] - Demonstracije podrške srednjoškolcima, praćene nasiljem marginalnih grupa, paljevinama i pljačkom. Izgorela većnica u [[Limoges]]u. Neredi su i u [[Milano|Milanu]]. * [[19. 10.]] - Provincija [[Alberta]] odobrava sa 75% ostanak u Kanadi. * 19. 10. - Rat u Sudanu, masakr na pijaci Amiet u specijalnom području [[Abyei]]: vojska je gađala rezervoar goriva i pijacu koje koriste pobunjenici, ima preko 220 mrtvih. * [[20. 10.]] - ''PHP2Shell'': objavljeno je postojanje ranjivosti u jeziku [[PHP]]; narednih dana brojni sajtovi su offline tokom ispravke, a hakeri pokušavaju iskoristiti situaciju. == Predviđeni događaji == * [[27. 10.]] - Izbori u Izraelu. * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * [[14. 11.]] - Prva Pesma Evrovizije Azija. * [[15. 11.]] - [[Voyager 1]] će biti udaljen jedan [[Svjetlosna godina|svetlosni]] dan od Zemlje. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * decembar? - [[Datoteka:Flag of the President of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika Srbije]] Predsednički izbori u Srbiji. == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === * [[5. 4.]] - [[Vlatko Cvrtila]], profesor, gepolitički analitičar (* [[1965]]) * [[6. 4.]] - [[Christian Schwarz-Schilling]], njemački diplomat, bivši VP u BiH (* [[1930]]) * [[8. 4.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener (* [[1959]]) * [[9. 4.]] - [[Afrika Bambaataa]], pionir hip-hopa (* [[1957]]) * [[23. 4.]] - [[Rexhep Qosja]], književnik (* [[1936]]) === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Alex Zanardi]], vozač F1, paraolimpijac (* [[1966]]) * [[6. 5.]] - [[Ted Turner]], osnivač CNN (* [[1938]]) * 6. 5. - [[Vladimir Cvetković]], košarkaš, funkcioner FK Crvena Zvezda (* [[1941]]) * 6. 5. - [[Rajko Kasagić]], bivši premijer RS (* [[1942]]) * [[16. 5.]] - [[Predrag Koraksić]] Corax, karikaturista (* [[1933]]) * 16. 5. - [[Félicien Kabuga]], finansijer genocida u Ruandi (* [[1933]]) * [[21. 5.]] - [[Julienne Bušić]], otmičarka (* [[1948]]) * 21. 5. - [[Kyle Busch]], vozač NASCAR (* [[1985]]) * [[22. 5.]] - [[Dick Parry]], saksofonist ''Pink Floyd''-a (* [[1942]]) * [[25. 5.]] - [[Sonny Rollins]], džez saksofonista (* [[1930]]) * [[26. 5.]] - [[Dragoljub Mićunović]], filozof, srpski političar iz DS, DC (* [[1930]]) === Jun/Juni/Lipanj === * 4. 6 - [[Anthony Head]], glumac (* [[1954]]) * 4. 6 - [[Merdžane Satrapi]], autorica (* [[1969]]) * [[11. 6.]] - [[David Hockney]], umetnik (* [[1937]]) * [[20. 6.]] - [[Slavenka Drakulić]], književnica i publicistkinja (* [[1949]]) * [[22. 6.]] - [[Alan Greenspan]], bivši predsednik Federalne rezerve (* [[1926]]) * 22. 6. - [[Edin Numankadić]], likovni umjetnik (* [[1948]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[3. 7.]] - [[Zrinko Ogresta]], scenarist i redatelj (* [[1958]]) * [[8. 7.]] - [[Bonnie Tyler]], pjevačica (* [[1951]]) * [[10. 7.]] - [[Đorđe Kadijević]], reditelj, scenarista (* [[1933]]) * [[11. 7.]] - [[Lindsey Graham]], američki političar (* [[1955]]) * [[13. 7.]] - [[Sam Neill]], glumac (* [[1947) * [[20. 7.]] - [[Kevin Keegan]], fudbaler i trener (* [[1951]]) * [[21. 7.]] - [[Olivera Katarina]], glumica i pevačica (* [[1940]]) * 21. 7. - [[Damir Šaban]], glumac (* [[1958]]) * [[30. 7.]] - [[Milivoj Puhlovski]], redatelj i scenarist (* [[1947]]) * [[31. 7.]] - [[Franco Baresi]], fudbaler, trener (* [[1960]]) === Avgust/August/Kolovoz === * [[8. 8.]] - [[Ivo Šlaus]], fizičar, član HAZU (* [[1931]]) * [[12. 8.]] - [[Zhu Rongji]], bivši kineski premijer (* [[1928]]) * [[14. 8.]] - [[Yayoi Kusama]], umetnica (* [[1929]]) * [[15. 8.]] - [[Milena Zupančič]], glumica (* [[1946]]) * [[16. 8.]] - [[Hayden Panettiere]], glumica (* [[1989]]) * [[18. 8.]] - [[Vedrana Rudan]], književnica, novinarka (* [[1949]]) * [[25. 8.]] - [[Dolly Parton]], country muzičarka (* [[1946]]) * 25. 8. - [[Tim Curry]], glumac (* [[1946]]) * [[27. 8.]] - [[Ratko Mladić]], komandant VRS, osuđenik za ratne zločine (* [[1942]]) * [[28. 8.]] - [[Harald V od Norveške]] (* [[1937]]) * [[30. 8.]] - [[Stjepan Jimmy Stanić]], pjevač, glazbenik (* [[1929]]) * 30. 8. - [[Slobodan Šnajder]], pisac i publicist (* [[1948]]) * [[31. 8.]] - [[Édouard Balladur]], bivši francuski premijer (* [[1929]]) === Septembar/Rujan === * [[2. 9.]] - [[Raif Dizdarević]], bivši predsjednik Predsjedništva SFRJ (* [[1926]]) * 2. 9. - [[Gloria Steinem]], feministica, novinarka (* [[1934]]) * 2. 9. - [[Ivan Gudelj]], nogometaš (* [[1960]]) * [[8. 9.]] - [[Tung Chee-hwa]], hongkonški političar (* [[1937]]) * 8. 9. - [[Vlasta Maček]], šahistkinja (* [[1952]]) * [[11. 9.]] - [[Emma Bonino]], talijanska političarka (* [[1948]]) * [[14. 9.]] - [[Bob Mackie]], modni kreator (* [[1939]]) * [[15. 9.]] - [[Flora Brovina]], pesnikinja, aktivistkinja (* [[1949]]) * 15. 9. - [[Nebojša Radunović]], ginekolog, profesor, akademik SANU (* [[1954]]) * [[24. 9.]] - [[Milan Panić]], američki biznismen, premijer SRJ (* [[1929]]) * [[25. 9.]] - [[Zejnel Zejneli]], novinar i književnik (* [[1950]]) * [[28. 9.]] - [[Slavko Perović]], pevač (* [[1934]]) * 28. 9. - [[Andrea Zlatar-Violić]], teoretičarka književnosti, bivša ministrica kulture RH (* [[1961]]) === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Biljana Plavšić]], bivša predsjednica RS, osuđena za ratne zločine (* [[1930]]) * [[5. 10.]] - [[Jeffrey Archer]], pisac, britanski političar (* [[1940]]) * [[6. 10.]] - [[Eva Marie Saint]], glumica (* [[1924]]) * 6. 10. - [[Bisera Alikadić]], književnica (* [[1939]]) * [[9. 10.]] - [[Goran Bare]], vokal "Majki" (* [[1965]]) == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Francis Halzen]] (odlučujući doprinos Neutrinskoj opservatoriji ''IceCube'' i otkriće visokoenergetskih [[neutrino|neutrina]] [[Neutrinska astronomija|astrofizičkog porekla]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Henri B. Kagan]] i [[Kensō Soai]] (otkriće nelinearnih efekata i [[autokataliza|autokatalize]] u asimetričnoj organskoj sintezi) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] i [[Georg Nagel]] (otkrića u vezi svetlosno regulisanih [[Jonski kanal|jonskih kanala]] i [[Optogenetika|optogenetike]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Anne Carson]] ("razigrani dijalog sa klasičnom tradicijom") * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Navi Pillay]] (napori za promociju mira i međunarodnog prava) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Robert Ernest Hall]] i [[Michael Dean Woodford]] (rad na [[Mikroekonomija|mikroekonomskim]] temeljima [[Makroekonomija|makroekonomske]] [[Politika stabilizacije|stabilizacije]]) === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] 8lbdiw7l7mxxoydjdbet5tuqeykbba6 42713696 42713688 2026-10-25T17:44:39Z Alekol 2231 /* Oktobar/Listopad */ 42713696 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: 火马 [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * [[6. 2.]] - [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones IA]] je prvi put prešao 50.000. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === [[Datoteka:Orion POV- Destination and Home (art002e009567).jpg|mini|[[Artemis II]]: brod Orion, Mĕsec i Zemlja]] * [[1. 4.]] - [[10. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen a oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]]). Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je blizu [[Kanjiža|Kanjiže]] pronađen eksploziv kod gasovoda koji vodi prema Mađarskoj. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. * [[12. 4.]] - Bez rezultata u pregovorima SAD-Iran u Islamabadu; Trump objavljuje blokadu Hormuškog tjesnaca. [[Datoteka:Bastion of Hungarian Freedom 2026 (44).jpg|mini|Budimpešta 2026.]] * 12. 4. - Parlamentarni izbori u Mađarskoj: partija ''Tisza'' [[Péter Magyar|Pétera Magyara]] pobjeđuje sa dvotrećinskom većinom zastupnika; [[Viktor Orbán|Orbán]] i [[Fidesz]] su proveli četiri mandata i 16 godina na vlasti. * [[13. 4.]] - SAD uvele pomorsku blokadu Irana. * [[16. 4.]] - Prvi ukrajinski napad na rafineriju i naftni terminal u [[Tuapse]]u, na crnomorskoj ruskoj obali - još tri talasa do 2. maja izazivaju veliku materijalnu i ekološku štetu. * [[17. 4.]] - Iran otvara Tjesnac tijekom lebanonskog primirja, ali ga zatvara već sutradan zbog nastavljene američke blokade. * [[19. 4.]] - Izbori u Bugarskoj, osmi za pet godina: Progresivna Bugarska bivšeg predsednika [[Rumen Radev|Radeva]] dobija apsolutnu većinu mandata. * [[23. 4.]] - Deblokirana pomoć EU od 90 milijardi eura za Ukrajinu. * [[25. 4.]] - [[Rat u Maliju]] i [[Rat u Sahelu]]: koordinirani napadi džihadista iz JNIM i [[Azavad|tuareških pobunjenika]] u više gradova [[Mali]]ja. * 25. 4. - Čovek je pucao blizu Večere dopisnika iz Bele kuće, kojoj su prisustvovali i čelnici SAD. * [[26. 4.]] - [[Sabastian Sawe]] je istrčao Londonski maraton za manje od dva sata. * [[28. 4.]] - RH i BiH potpisali u Dubrovniku sporazum o gradnji plinovoda [[Južna interkonekcija]]. * 28. 4. - Kosovski parlament ne uspeva izabrati novog predsednika - raspušten je, izbori će biti u junu. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] su napustili [[OPEC]]. * [[2. 5.]] - Ministarstvo obrane SAD objavilo da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke (od ca. 36.000). * 2. 5. - Na holandskom kruzeru ''MV Hondius'' na Atlantiku je umrla druga osoba od [[hantavirus]]a, treća ukupno (brod stiže na Tenerife 10-tog, odakle ide evakuacija). * [[4. 5.]] - Američka operacija ''Project Freedom'': pratnja brodova u [[Hormuški tjesnac|Hormuškom tjesnacu]] (sutradan pauzirana). Iranci su gađali naftnu luku u Al Fudžajri. * [[7. 5.]] - Lokalni izbori u UK: uspeh za [[Reform UK]] i Zelene. Nacionalistički [[Plaid Cymru]] ima najviše mandata u Velškoj skupštini (laburisti su bili dominantni od 1922). U Škotskoj je pobedila [[Škotska nacionalna stranka]]. Veliki gubici za vladajuće laburiste na lokalu u Engleskoj. * [[11. 6.]] - [[Christian Schmidt]] potvrđuje da odlazi s pozicije [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]. * 13 - 15. 5. - Trumpova državna poseta Kini. * [[14. 5.]] - Kriza na Kubi: ministar energije izjavljuje da nema više nafte i dizela. * 14. 5. - Potvrđena epidemija Bundibugyo, /bundibudžo/, [[ebola|ebole]] u provinciji [[Ituri]] DR Kongo (moguće da je počela još pre dva meseca). Bolest je prisutna i u Ugandi. [[SZO]] 17-tog objavljuje vanrednu situaciju od međunarodnog interesa. * 14. 5. - U napadu na Kijev ima 24 mrtvih, Ukrajina tri dana kasnije upućuje rafal prema Moskvi i Bjelgorodu. * [[15. 5.]] - Uhapšen načelnik beogradske policije Veselin Milić i još 11 osoba, među kojima tri policajca, tri dana nakon pucnjave u restoranu „27" na [[Senjak]]u i nestanka 52-godišnjeg muškarca (telo pronađeno u buretu, 21-og u Inđiji). * 15 - 29. 5. - Prikazuju se uspešni filmovi koji sa započeli kao postovi na YouTubeu: natprirodni horor ''Obsession'' (15.) i SF psihološki horor ''Backrooms'' (29. 5.). * 12 - [[16. 5.]] - Pesma Evrovizije u Beču. Pet zemalja bojkotira zbog učešća Izraela. Prva je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] iz Bugarske ("Bangaranga"), 15. Lelek iz Hrvatske ("Andromeda"), 17. Lavina iz Srbije ("Kraj mene"). * [[18. 5.]] - Tužba protiv Službe unutrašnjih prihoda (IRS) od strane preds. Trumpa i njegovih sinova rešena nagodbom: vlada SAD formira fond od blizu 1,8 milijardi dolara, ''Anti-Weaponization Fund'', za nadoknadu predsednikovim saveznicima koji tvrde da su nepravedno istraživani. U dodatku nagodbe se kaže da IRS prekida sve preglede poreskih prijava. * [[20. 5.]] - Vazdušna uzbuna u [[Vilnius]]u zbog drona blizu beloruske granice. * 20. 5. - Velika porota u Majamiju optužila [[Raúl Castro|Raúla Castra]] i dr. za ubistvo u obaranju dve emigrantske cesne 1996. * 20. 5. - Pojas presvete Bogorodice stigao iz svetogorskog manastira [[Vatoped]]a u Beograd, izložen je u Hramu Svetog Save do 6. juna, privukao je preko pola miliona poklonika. * [[23. 5.]] - Miting "Ti i ja, Slavija", u Beogradu, sa preko 180.000 okupljenih. Sukobi kod Pionirskog parka. Železnički saobraćaj u zemlji obustavljen ranije tokom dana. * [[24. 5.]] - Rusija gađala Ukrajinu sa 600 dronova i 90 raketa, uključujući hipersonični Orešnik, dva dana nakon što je u Starobjeljsku u Luganskoj oblasti pogođen pedagoški univerzitet, sa 21 žrtvom. * 24 - 28. 5. - Preds. Vučić u poseti Kini. * [[25. 5.]] - Objavljena papina enciklika ''Magnifica humanitas'': o očuvanju ljudske osobe u doba umjetne inteligencije. * [[26. 5.]] - Najtopliji majski dan u Engleskoj, malo preko 35 stepeni u [[Kraljevski botanički vrtovi u Kewu|vrtovima Kew]] u Londonu; toplotni val je na zapadu Evrope. U Indiji i Pakistanu ovih dana je preko 45 stepeni. * [[29. 5.]] - Prilikom ruskog napada na ukrajinske luke na Dunavu, jedan dron je pogodio zgradu u rumunskom [[Galați|Galacu]]. * [[30. 5.]] - Građanskom inicijativom je uklonjen naprednjački fasadni baner sa beogradske [[Palata Albanija|Palate Albanija]], jer su bili ugroženi ptići [[Bela čiopa|belih čiopa]]. * [[31. 5.]] - Izraelci zauzeli strateški položaj zamka Beaufort kod Nabatije u Libanu. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Protesti u Albaniji, nazvani Flamingo revolucija - protivljenje gradnji luksuznog odmarališta kod Valone (ostrvo Sazan i laguna Narta, na inicijativu [[Jared Kushner|Jareda Kushnera]]) šire se i na Tiranu, pošto su aktivisti napadnuti od lokalnog obezbeđenja. * 2. i 9. 6. - Antiimigrantska osećanja u Ujedinjenom Kraljevstvu: objavljivanje snimka hapšenja Henryja Nowaka u [[Southampton]]u, pred smrt nakon što ga je ubo Sik, i 9-tog napad nožem na čoveka u [[Belfast]]u izazivaju proteste odn. nemire. * [[3. 6.]] - Oko 90 državljana Srbije vraćeno sa aerodroma u Tivtu, policija Crne Gore ih je ocenila kao "rizik po bezbednost". * 3. 6. - Ukrajinski dronovi pogodili naftni terminal u Sankt Peterburgu, na dan početka ekonomskog foruma, dan nakon što je u ruskim napadima poginulo 23 ljudi. * [[4. 6.]] - Pripadnik [[UNIFIL]] stariji vodnik Milovan Jovanović umro je od posledica minobacačke vatre na jugu Libana. * 4. 6. - [[Janez Janša]] je četvrti put premijer Slovenije. * [[5. 6.]] - Samit EU–Zapadni Balkan u Tivtu. * [[7. 6.]] - Vanredni izbori na Kosovu: Kurtijevo Samoopredeljenje 53/120 mandata (-4). [[Datoteka:2026-06-08 Ballroom construction and UFC arena White House Washington DC 13-23-11.jpg|mini|Borilište i gradilište kod Bele kuće]] * 7. 6. - Izbori u Armeniji: proeuropska stranka premijera [[Nikol Pašinjan|Pašinijana]] zadržava većinu. * 7. 6. - Iran ispalio rakete na Izrael, nakon dva meseca, zbog izraelskih udara na Bejrut. * [[9. 6.]] - Pošto je oboren američki [[Boeing AH-64 Apache|Apache]], dolazi do novog ciklusa udara sa Iranom. * [[10. 6.]] - Papa je blagoslovio Kulu Isusa Krista bazilike [[Sagrada Família]] u Barceloni, visine 172,5 metara. * 11. 6. - 19. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]] u Sjevernoj Americi. ** Bosna i Hercegovina: 12. 6. 1:1 sa Kanadom; 18. 6. gubi od Švicarske 4:1; 24. 6. pobjeđen Katar 3:1 - ide dalje. ** Hrvatska: 17. 6. gubi od Engleske 4:2; 23. 6. pobjeđena Panama 1:0; 27. 6. pobjeđena Gana 2:1 - ide dalje. * [[12. 6.]] - Firma [[SpaceX]] je izašla na berzu. [[Elon Musk]] je prvi bilioner (1.000 milijardi). * [[13. 6.]] - [[New York Knicks]] prvaci NBA nakon 53 godine. * [[14. 6.]] - Objavljeno da je postignut sporazum o okončanju rata između Irana i SAD. Zbog nastavljenih dejstava u Libanu, sporazum i otvorenost Hormuskog moreuza se više puta dovode u pitanje. * 14. 6. - ''UFC Freedom 250'': borilačka priredba na Južnom travnjaku Bele kuće. * [[15. 6.]] - U Kijevu su pogođeni saborna crkva Kijevo-pečerske lavre i Filmski studio Dovženko. * [[18. 6.]] - Najveći napad na Moskvu od 2022, opet pogođena velika rafinerija u Kapotnji, na Moskvu pada crna kiša. * 18. 6. - Kriza vođstva Laburističke partije u UK: gradonačelnik Manchestera Andy Burnham je ubedljivo dobio na dopunskim izborima za parlament. * [[19. 6.]] - Više javno tužilaštvo u Beogradu sumnjiči studente da su simulirali upotrebu zvučnog topa u martu 2025. * [[20. 6.]] - Protestni skup u Novom Sadu. * [[22. 6.]] - Britanski premijer [[Keir Starmer]] objavljuje da podnosi ostavku. * ca. 24. 6. - Val toplote na zapadu Evrope. Oboren junski rekord u Engleskoj (37,3 stepena 26-tog), u Francuskoj prosečno najtoplije ikada, s temperaturama do 44,3 stepena. * [[24. 6.]] - Dva jaka potresa u [[Venezuela|Venezueli]], preko 6.500 mrtvih. * [[27. 6.]] - Naprednjački skup u Beogradu. Preds. Vučić najavljuje da će podneti ostavku. * 27. 6. - Toplota se premešta u srednju Evropu: rekordi u Nemačkoj (41,5 stepen), Češkoj (40,6), Danskoj (37). * [[28. 6.]] - Studentski skup "Sve se vidi na Vidovdan" u Kraljevu. * [[29. 6.]] - Najtopliji junski dan u Beogradu, 38,9 stepeni. * [[30. 6.]] - Preko milion nedokumentovanih migranata i tražioca azila se prijavilo za regularizaciju statusa u Španiji. * 30. 6. - Protesti protiv imigracije u Južnoj Africi. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:DamonNolanHathaway-byPhilipRomano.jpg|mini|180px|Pred premijeru "Odiseje"]] [[Datoteka:Enzo Fernandez Pau Cubarsi Argentina v Spain 19 July 2026-208.jpg|180px|mini|Finale Svjetskog kupa]] * [[1. 7.]] - Američki diplomata Louis Chrishock je imenovan za v.d. [[Visoki predstavnik za BiH|Visokog predstavnika za BiH]], dok EU i SAD ne postignu kompromis (Rusija ga ne prihvata). * 1. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]]: ** Bosna i Hercegovina: 1/2. 7. gubi od SAD 2:0. ** Hrvatska: 2/3. 7. gubi od Portugala 2:1. * [[2. 7.]] - U jakom napadu na Kijev gine 30 ljudi. * [[5. 7.]] - Američkom igraču Bolagunu suspendovana posledica crvenog kartona u meču sa BiH (SAD gube od Belgije 4:1). * [[6. 7.]] - Državna sahrana [[Ali Hamenei]]a (4 - 9. 7.): milioni ljudi učestvuju u pogrebnoj procesiji u Teheranu. Kovčeg je 8. 7. pronesen i iračkim gradovima Nadžaf i Kerbala. * [[8. 7.]] - Nakon razmene vatre, Trump kaže da je primirje sa Iranom "završeno". Uveče novi udari. * ca. 9. 7. - Treći talas vrućine na zapadu Evrope. * [[10. 7.]] - Putnik Ryanaira iz Srbije zamalo izleteo kroz razbijeni prozor. * [[11. 7.]] - Povijesno nizak vodostaj [[Drava|Drave]] kod Osijeka, -173. * 11. 7. - Pisac [[Vladimir Arsenijević]] pretučen ispod Brankovog mosta; komemoracija žrtvama Srebrenice otkazana. * [[15. 7.]] - Ukrajinski predsednik Zelenski smenio ministra odbrane Mihajla Fedorova, što izaziva proteste. * [[16. 7.]] - Preds. Trump u obraćanju naciji tvrdi da su se Kinezi mešali u izbore 2020. * [[17. 7.]] - U američkoj bazi u Jordanu poginula dva američka vojnika, nastavljaju se međusobni udari. * 17. 7. - Prikazan je film "[[Odiseja (2026.)|Odiseja]]" [[Christopher Nolan|Christophera Nolana]]. * [[18. 7.]] - Ukrajinski dronovi uništili dva skladište online maloprodaje ''Wildberries'' u okolini Moskve. * [[19. 7.]] - Finale Svjetskog prvenstva: '''Španija''' - Argentina 1:0 u produžecima. Prethodnog dana, u meču za treće mesto, Francuska - Engleska 4:6. [[Datoteka:Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg|120px|mini|[[Andy Burnham]]]] * [[20. 7.]] - [[Andy Burnham]] je novi britanski premijer, sedmi od 2016. * 20. 7. - Nikaragvanski predsednik [[Daniel Ortega]] kaže da u zemlji više neće biti izbora. * [[23. 7.]] - Nafta je prelazila 100 dolara, nakon što su jemenski Husi gađali dva tankera u Crvenom moru. * [[24. 7.]] - Pošto su istekle carine uvedene u februaru, preds. Trump je uveo nove od 10% ili 12.5% za niz zemalja, uključujući EU, po klauzuli o prinudnom radu. * 24/25. 7. - Pauzirani američki napadi na Iran - nastavljaju se 29-tog, nakon iranskog pokušaja protiv Jordana. * [[25. 7.]] - Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine stradalo na [[Elbrus]]u. * 25. 7. - Omladinski pokret "bubašvaba/žohara" u Indiji: ministar obrazovanja je dao ostavku nakon desetak dana protesta zbog skandala sa procurivanjem ispita. * ca. 2x. 7. - Veliki požari na zapadu Evrope: 50.000 ha u Ávili, zapadno od Madrida, najveći ikad u Španiji; preko 42.000 ha zapadno od [[Bordeaux]]a u Francuskoj, evakuirano je 220.000 ljudi. Još jedan talas vrućine.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/france-and-spain-race-to-contain-huge-wildfires-before-fresh-heatwave-begins France and Spain race to contain huge wildfires before fresh heatwave begins] theguardian.com Mon 27 Jul 2026</ref> * [[26. 7.]] - [[Tadej Pogačar]] je osvojio peti [[Tour de France]]. * [[28. 7.]] - Predložena ''FIFA Forward Enterprise'', komercijalna filijala [[FIFA]]-e koja bi privatnim investitorima omogućila udeo u organizovanju takmičenja - izaziva dosta protesta, tako da se odustaje. * [[30. 7.]] - Možda 60.000 ljudi ilegalno ulaze iz Maroka u španjolsku [[Ceuta|Ceutu]], sutradan se polovica vraća, ubrzo skoro svi. * [[31. 7.]] - Objavljene analize pokazuju da je otpad zakopan u [[Gospić]]u opasan - 33.000 tona. * jul - Najtopliji jun-jul na zapadu Evrope. Najtopliji jul u svetskim morima. Najtopliji mesec ikada u SAD. === Avgust/August/Kolovoz === * jul/avgust - Vrućina u regionu, Dunav i druge reke historijski niske. Centar za razminiranje Srbije tokom meseca uklanja nemačka plovila [[Operacija Dunavski vilenjak|potopljena 1944]]. kod Prahova<ref>[https://klima101.rs/dunav-nizak-vodostaj-ratni-brodovi-motocikl-rimski-most-mamuti/ U toku je izvlačenje potopljene nemačke flote kod Prahova: Šta je sve izronilo iz presahlog Dunava?]. klima101.rs 14/08/2026</ref> * [[2. 8.]] - U Južnoj Koreji izmereno rekordnih 42,5°C. * [[5. 8.]] - Požar u [[Deliblatska peščara|Deliblatskoj peščari]], zahvatiće preko 3.500 ha. Požar je i na [[Stolovi]]ma kod Kraljeva. * ca. 6. 8. - Rekordne temperature u Austriji, Slovačkoj i Mađarskoj, 41-42°C. * [[7. 8.]] - U Mecci potpisan obrambeni pakt između [[Turska|Turske]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Pakistan]]a. * [[8. 8.]] - [[Volodimir Zelenskij]] u poseti Beogradu. * [[10. 8.]] - Zemljotres u kolumbijskom departmanu [[Chocó (departman)|Chocó]], 330 mrtvih. * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]] na zapadu Evrope.<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref> * [[13. 8.]] - Peti talas vrućine na zapadu Evrope. * [[14. 8.]] - Požar u [[Omiš]]u, stradala je jedna osoba. [[Datoteka:Пожар Делиблатска пешчара, ситуација 23.08.2026.png|160px|mini|Požar u Deliblatskoj peščari, stanje 23. 8.]] * 15/16. 8. - Zapaljen automobil tužioca u [[Valjevo|Valjevu]], građani i studenti se okupljaju sledeće večeri. * [[16. 8.]] - Poljski autobus, na povratku iz Međugorja, sleteo s puta u Mađarskoj - 12 mrtvih. * 16. 8. - Prosvjed u [[Gospić]]u zbog ilegalnog odlaganja otpada. * [[17. 8.]] - Rekordni niz: 23. uzastopni tropski dan u Beogradu<ref>[https://klima101.rs/rekord-tropskih-dana-beograd/ U Beogradu je oboren rekord: Ovo je sada najduži niz uzastopnih dana sa temperaturom preko 30 °C]. klima101.rs 17/08/2026</ref> (od 30. 7. do 7. 8. devet dana od 35 i više stepeni, do 38<ref>[https://www.accuweather.com/sr/rs/belgrade/298198/august-weather/298198 Beograd, Srbija Mesečna prognoza | AccuWeather]</ref>). Novi tropski dani već 19. 8. do 5. 9.. ** Zagreb ≥ 30 stupnjeva od 27. 7. (4 - 6. 8. 38 st.). Sarajevo ≥ 30 stupnjeva 29. 7. do 17. 8. i od 19. 7. * [[19. 8.]] - Nacionalni dug SAD prešao 40.000 milijardi dolara, oko 123% GDP.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/aug/20/us-national-debt-republicans ‘Starve the beast’? The $40tn cost of Republicans’ false promises to cut spending]. theguardian.com Thu 20 Aug 2026</ref> * [[20. 8.]] - Objavljeno da se Demokratska autonomna administracija severne i istočne Sirije (ranije poznata i kao [[Sirijski Kurdistan]]) u potpunosti integrisala u [[Sirija|sirijsku]] državu. * 20 - 21. 8. - Izvanredna sjednica Sabora zbog otpada u Gospiću. * [[21. 8.]] - Dronovi pogađaju šoping centar u [[Krivi Rog|Krivom Rogu]], 16 mrtvih. * 21. 8. - Nastavlja se požar u Deliblatskoj peščari: nakon ruskog aviona, Srbija prihvata i pomoć iz EU. * 21. 8. - Trgovački pregovori između SAD i Kanade prekinuti bez dogovora, uvode se nove carine (Trump 27. 8. potpisao naređenje da se [[jezero Ontario]] promeni u jezero Amerika). [[Datoteka:Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|mini|Bujica na graničnom prelazu Kine i Nepala]] * [[26. 8.]] - Razorna bujična poplava na granici Nepala i Kine, s velikim brojem poginulih. * [[28. 8.]] - Umro je kralj [[Harald V od Norveške]], nasljeđuje ga sin [[Haakon VIII od Norveške|Haakon VIII]]. * [[29. 8.]] - Dron pogodio skladište kod Buče u Ukrajini - u eksplozijama gine 38 ljudi. * 29. 8. - Referendum o nastavku pregovora o članstvu [[Island]]a u EU: odbijeno sa 52,8%. * 29. 8. - [[Filip Hrgović]] osvaja u Londonu IBF titulu u teškoj kategoriji, pobedom nad Mosesom Itaumom. * [[30. 8.]] - Lansiranje [[Svemirski teleskop Nancy Grace Roman|Svemirskog teleskopa Nancy Grace Roman]], za osmatranje u spektru od plave do infracrvene. * avgust - Mesec je globalno 1,65 stepeni iznad predindustrijskog nivoa, deli rekord sa julom 2023. * avgust - Rat u Ukrajini: pojačana ruska upotreba mlaznih dronova.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c804d9lyj2jo Russia's new jet-powered drones outpacing Ukraine's air defences with daily launches]. bbc.com 2026-09-10</ref> === Septembar/Rujan === [[Datoteka:"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku", Trg bana Jelačića, 5. srpnja 2026 - 3.jpg|180px|mini|lijevo|"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku"]] * [[2. 9.]] - Najmanje 14 aktivista u Srbiji je targetirano spywareom u vreme lokalnih izbora prošlog marta.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/03/serbians-targeted-with-advanced-spyware Serbians targeted with spyware in country’s ‘largest documented wave of surveillance’]. theguardian.com 3 Sep 2026</ref> * 2. 9. - Potpisan naftni sporazum između SAD i Venecuele. * [[5. 9.]] - Prosvjed "Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku" u Zagrebu. * [[6. 9.]] - Izbori u nemačkoj pokrajini [[Saksonija-Anhalt]]: [[AfD]] 43,8%, [[CDU]] 17,2%. [[Datoteka:Sahrana Ratka Mladića 2, Beograd.jpg|180px|mini|Sahrana Ratka Mladića]] * [[7. 9.]] - [[Ratko Mladić]] sahranjen u Beogradu. * [[8. 9.]] - Jemenski Husi su lansirali balističke rakete i dronove na nekoliko meta u Saudi Arabiji. U toku su pojačane borbe između Husa i zvanične jemenske vlade. * 8. 9. - SAD uništile pet iranskih tankera, na šta se odgovara udarima na brodove i na američku bazu u Jordanu. * [[9. 9.]] - U Srbiji raspisani izbori, za 25. oktobar: lista "Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija" predala potpise 12-tog, "Studentska lista - studenti pobeđuju" (3) 14-tog. * [[10. 9.]] - Jemenski Husi zauzimaju lučki grad [[Moka (Jemen)|Moka]], sutradan i ostrvo Perim u moreuzu [[Bab-el-Mandeb]]. * [[11. 9.]] - Saudijski naftovod Istok-Zapad zatvoren zbog napada sa jugoistoka Iraka (opet radi 22-og). * [[12. 9.]] - Dario Amodei, direktor [[Anthropic]]a, poziva na usporenje razvoja AI zbog mogućnosti izmicanja kontroli. * [[13. 9.]] - Izbori u Švedskoj: leva opozicija dobija tri mandata više od vladajućih. * [[16. 9.]] - [[Hashim Thaçi]] prvostepeno osuđen u Hagu, pred specijalističkom većem za Kosovo, na 25 godina zatvora; Jakup Krasniqi 25, Kadri Veseli 18, Rexhep Selimi 13 godina. * 18 - 20. 9. - Izbori u Rusiji: uobičajena velika većina za [[Jedinstvena Rusija|Jedinstvenu Rusiju]], nije dozvoljeno učešće partije [[Jabloko]]. * [[20. 9.]] - Zemaljski izbori u Nemačkoj: AfD ima najviše glasova u [[Mecklenburg-Zapadna Pomeranija|Mecklenburg-Zapadnoj Pomeraniji]] (CDU ispod cenzusa) a u [[Berlin]]u ''[[Die Linke]]''. * [[21. 9.]] - ''Veoma jaki'' [[El Niño]] već dostiže rekordnih 3,05 stepeni, a maksimum je obično u novembru/decembru. Atlantska sezona uragana ima rekordni period bez uragana. * [[22. 9.]] - Potpisan sigurnosni sporazum SAD-Danska-Grenland. * [[23. 9.]] - Pobunjenička koalicija više etničkih organizacija pokrenula ofanzivu protiv etiopske vlade. * [[24. 9.]] - [[Xi Jinping]] u poseti Washingtonu. * [[27. 9.]] - [[OpenAI]] je pauzirao trening najnovijih modela nakon nekoliko izveštaja o neočekivanom ponašanju na sajtovima nekoliko vlada od letos. * 27. 9. - Aleksandar Vučić podnosi ostavku jer cilja mesto premijera; v.d. predsednika Republike je predsednica skupštine Ana Brnabić. * 27. 9. - Drumcreeski konflikt: [[Oranžisti]] su pokušali umanjeni marš Cestom Garvaghy u [[Portadown]]u, nakon 28 godina zabrane - konfrontacija sa katolicima traje nekoliko dana. * [[28. 9.]] - Štrajk [[Zagrebački električni tramvaj|ZET]] i podružnica [[Zagrebački holding|Zagrebačkog holdinga]] (proglašen nezakonitim 30-tog). * [[30. 9.]] - Flydubai Flight 1073: nakon incidenta u kokpitu, avion koji je leteo prema Tel Avivu je spušten u Saudi Arabiji. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Prekid diplomatskih odnosa [[Etiopija|Etiopije]] i [[Eritreja|Eritreje]], nakon ulaska eritrejskih snaga u [[Regija Afar|Afar]], zatim i [[Regija Tigraj|Tigreju]]. * [[2. 10.]] - Energetska kriza: lideri G7 odlučili pustiti 100 miliona barela nafte i [[dizel]]a iz rezervi (Trump je pretio zabranom izvoza dizela). * 2. 10. - Laborantkinja sa [[irkutsk]]og protivkužnog instituta umrla od pneumonije - ruski zvaničnici kažu da su svi kontakti negativni na kugu. * [[3. 10.]] - Etiopska vojska u [[Mek'ele]]u, glavnom gradu Tigreje. * [[4. 10.]] - [[Datoteka:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px|Grb BiH]] Izbori u BiH. Članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]]: [[Denis Bećirović]], [[Željka Cvijanović]], [[Darijana Filipović]]. * [[5. 10.]] - Stambena kriza u Španjolskoj: premijer [[Pedro Sánchez]] zakazuje izvanredne izbore za 29. 11., nakon što je parlament odbio dva dekreta. * 5 - 15. 10. - U rumunskim i bugarskim vodama Crnog mora pogođeno sedam brodova, tri potopljeno - sumnja se na ruske dronove.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/oct/18/drone-attacks-ships-black-sea-russia-ukraine-war Intensifying drone attacks on ships in Black Sea bring war ever closer to Nato shores]. theguardian.com Sun 18 Oct 2026</ref> * [[6. 10.]] - Obrazovna kriza u Francuskoj: protesti i blokade škola u više gradova. * [[9. 10.]] - U Risnu uhapšen ruski bloger Mihail Zvinčuk, sa bloga Rybar, zatim protjeran. * 9. 10. - Trump objavljuje da je postigao dogovor sa Putinom za kupovinu dizela (11-tog tvrdi da je dogovorio "energetsko primirje"). * 8. i 10. 10. - Husi gađaju [[rijad]]ski aerodrom: 15 poginulih, preko 300 ranjenih. * [[12. 10.]] - Izraelski premijer Netanyahu naredio istragu vojnika i oficira intervjuisanih za dokumentarac ''[[NAZA]]'', o načinu odlučivanja o ciljevima u Gazi. * [[13. 10.]] - Ukrajinska vojska uveče izjavljuje da je sistem [[Starlink]], tj. vojna verzija Starshield, ograničen na terminale do 160 km/h - onemogućeni ukrajinski dronovi za napad i odbranu. * [[14. 10.]] - Studentski protesti u Albaniji: požar u jednom ministarstvu i dve banke. * [[15. 10.]] - Hajduk - Ajax 2:1. Utakmica bila prekidana zbog bakljade, izvikivane antisemitske parole. * [[16. 10.]] - Trump je pauzirao paket sankcija Rusiji iz Grahamovog zakona. * [[17. 10.]] - Demonstracije podrške srednjoškolcima, praćene nasiljem marginalnih grupa, paljevinama i pljačkom. Izgorela većnica u [[Limoges]]u. Neredi su i u [[Milano|Milanu]]. * [[19. 10.]] - Provincija [[Alberta]] odobrava sa 75% ostanak u Kanadi. * 19. 10. - Rat u Sudanu, masakr na pijaci Amiet u specijalnom području [[Abyei]]: vojska je gađala rezervoar goriva i pijacu koje koriste pobunjenici, ima preko 220 mrtvih. * [[20. 10.]] - ''PHP2Shell'': objavljeno je postojanje ranjivosti u jeziku [[PHP]]; narednih dana brojni sajtovi su offline tokom ispravke, a hakeri pokušavaju iskoristiti situaciju. * [[22. 10.]] - Veliki predizborni skup studentske liste na beogradskoj Slaviji. * [[25. 10.]] - [[Datoteka:Standard of the President of the National Assembly of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika skupštine Srbije]] Vanredni izbori u Srbiji. * 25. 10. - Predsednički izbori u Brazilu, drugi krug. == Predviđeni događaji == * [[27. 10.]] - Izbori u Izraelu. * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * [[14. 11.]] - Prva Pesma Evrovizije Azija. * [[15. 11.]] - [[Voyager 1]] će biti udaljen jedan [[Svjetlosna godina|svetlosni]] dan od Zemlje. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * decembar? - [[Datoteka:Flag of the President of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika Srbije]] Predsednički izbori u Srbiji. == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === * [[5. 4.]] - [[Vlatko Cvrtila]], profesor, gepolitički analitičar (* [[1965]]) * [[6. 4.]] - [[Christian Schwarz-Schilling]], njemački diplomat, bivši VP u BiH (* [[1930]]) * [[8. 4.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener (* [[1959]]) * [[9. 4.]] - [[Afrika Bambaataa]], pionir hip-hopa (* [[1957]]) * [[23. 4.]] - [[Rexhep Qosja]], književnik (* [[1936]]) === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Alex Zanardi]], vozač F1, paraolimpijac (* [[1966]]) * [[6. 5.]] - [[Ted Turner]], osnivač CNN (* [[1938]]) * 6. 5. - [[Vladimir Cvetković]], košarkaš, funkcioner FK Crvena Zvezda (* [[1941]]) * 6. 5. - [[Rajko Kasagić]], bivši premijer RS (* [[1942]]) * [[16. 5.]] - [[Predrag Koraksić]] Corax, karikaturista (* [[1933]]) * 16. 5. - [[Félicien Kabuga]], finansijer genocida u Ruandi (* [[1933]]) * [[21. 5.]] - [[Julienne Bušić]], otmičarka (* [[1948]]) * 21. 5. - [[Kyle Busch]], vozač NASCAR (* [[1985]]) * [[22. 5.]] - [[Dick Parry]], saksofonist ''Pink Floyd''-a (* [[1942]]) * [[25. 5.]] - [[Sonny Rollins]], džez saksofonista (* [[1930]]) * [[26. 5.]] - [[Dragoljub Mićunović]], filozof, srpski političar iz DS, DC (* [[1930]]) === Jun/Juni/Lipanj === * 4. 6 - [[Anthony Head]], glumac (* [[1954]]) * 4. 6 - [[Merdžane Satrapi]], autorica (* [[1969]]) * [[11. 6.]] - [[David Hockney]], umetnik (* [[1937]]) * [[20. 6.]] - [[Slavenka Drakulić]], književnica i publicistkinja (* [[1949]]) * [[22. 6.]] - [[Alan Greenspan]], bivši predsednik Federalne rezerve (* [[1926]]) * 22. 6. - [[Edin Numankadić]], likovni umjetnik (* [[1948]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[3. 7.]] - [[Zrinko Ogresta]], scenarist i redatelj (* [[1958]]) * [[8. 7.]] - [[Bonnie Tyler]], pjevačica (* [[1951]]) * [[10. 7.]] - [[Đorđe Kadijević]], reditelj, scenarista (* [[1933]]) * [[11. 7.]] - [[Lindsey Graham]], američki političar (* [[1955]]) * [[13. 7.]] - [[Sam Neill]], glumac (* [[1947) * [[20. 7.]] - [[Kevin Keegan]], fudbaler i trener (* [[1951]]) * [[21. 7.]] - [[Olivera Katarina]], glumica i pevačica (* [[1940]]) * 21. 7. - [[Damir Šaban]], glumac (* [[1958]]) * [[30. 7.]] - [[Milivoj Puhlovski]], redatelj i scenarist (* [[1947]]) * [[31. 7.]] - [[Franco Baresi]], fudbaler, trener (* [[1960]]) === Avgust/August/Kolovoz === * [[8. 8.]] - [[Ivo Šlaus]], fizičar, član HAZU (* [[1931]]) * [[12. 8.]] - [[Zhu Rongji]], bivši kineski premijer (* [[1928]]) * [[14. 8.]] - [[Yayoi Kusama]], umetnica (* [[1929]]) * [[15. 8.]] - [[Milena Zupančič]], glumica (* [[1946]]) * [[16. 8.]] - [[Hayden Panettiere]], glumica (* [[1989]]) * [[18. 8.]] - [[Vedrana Rudan]], književnica, novinarka (* [[1949]]) * [[25. 8.]] - [[Dolly Parton]], country muzičarka (* [[1946]]) * 25. 8. - [[Tim Curry]], glumac (* [[1946]]) * [[27. 8.]] - [[Ratko Mladić]], komandant VRS, osuđenik za ratne zločine (* [[1942]]) * [[28. 8.]] - [[Harald V od Norveške]] (* [[1937]]) * [[30. 8.]] - [[Stjepan Jimmy Stanić]], pjevač, glazbenik (* [[1929]]) * 30. 8. - [[Slobodan Šnajder]], pisac i publicist (* [[1948]]) * [[31. 8.]] - [[Édouard Balladur]], bivši francuski premijer (* [[1929]]) === Septembar/Rujan === * [[2. 9.]] - [[Raif Dizdarević]], bivši predsjednik Predsjedništva SFRJ (* [[1926]]) * 2. 9. - [[Gloria Steinem]], feministica, novinarka (* [[1934]]) * 2. 9. - [[Ivan Gudelj]], nogometaš (* [[1960]]) * [[8. 9.]] - [[Tung Chee-hwa]], hongkonški političar (* [[1937]]) * 8. 9. - [[Vlasta Maček]], šahistkinja (* [[1952]]) * [[11. 9.]] - [[Emma Bonino]], talijanska političarka (* [[1948]]) * [[14. 9.]] - [[Bob Mackie]], modni kreator (* [[1939]]) * [[15. 9.]] - [[Flora Brovina]], pesnikinja, aktivistkinja (* [[1949]]) * 15. 9. - [[Nebojša Radunović]], ginekolog, profesor, akademik SANU (* [[1954]]) * [[24. 9.]] - [[Milan Panić]], američki biznismen, premijer SRJ (* [[1929]]) * [[25. 9.]] - [[Zejnel Zejneli]], novinar i književnik (* [[1950]]) * [[28. 9.]] - [[Slavko Perović]], pevač (* [[1934]]) * 28. 9. - [[Andrea Zlatar-Violić]], teoretičarka književnosti, bivša ministrica kulture RH (* [[1961]]) === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Biljana Plavšić]], bivša predsjednica RS, osuđena za ratne zločine (* [[1930]]) * [[5. 10.]] - [[Jeffrey Archer]], pisac, britanski političar (* [[1940]]) * [[6. 10.]] - [[Eva Marie Saint]], glumica (* [[1924]]) * 6. 10. - [[Bisera Alikadić]], književnica (* [[1939]]) * [[9. 10.]] - [[Goran Bare]], vokal "Majki" (* [[1965]]) == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Francis Halzen]] (odlučujući doprinos Neutrinskoj opservatoriji ''IceCube'' i otkriće visokoenergetskih [[neutrino|neutrina]] [[Neutrinska astronomija|astrofizičkog porekla]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Henri B. Kagan]] i [[Kensō Soai]] (otkriće nelinearnih efekata i [[autokataliza|autokatalize]] u asimetričnoj organskoj sintezi) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] i [[Georg Nagel]] (otkrića u vezi svetlosno regulisanih [[Jonski kanal|jonskih kanala]] i [[Optogenetika|optogenetike]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Anne Carson]] ("razigrani dijalog sa klasičnom tradicijom") * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Navi Pillay]] (napori za promociju mira i međunarodnog prava) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Robert Ernest Hall]] i [[Michael Dean Woodford]] (rad na [[Mikroekonomija|mikroekonomskim]] temeljima [[Makroekonomija|makroekonomske]] [[Politika stabilizacije|stabilizacije]]) === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] 29z87209ihtlo27se5ll0ebvrjos05b 42713765 42713696 2026-10-25T20:50:12Z Alekol 2231 /* Oktobar/Listopad */ 42713765 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: 火马 [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * [[6. 2.]] - [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones IA]] je prvi put prešao 50.000. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === [[Datoteka:Orion POV- Destination and Home (art002e009567).jpg|mini|[[Artemis II]]: brod Orion, Mĕsec i Zemlja]] * [[1. 4.]] - [[10. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen a oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]]). Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je blizu [[Kanjiža|Kanjiže]] pronađen eksploziv kod gasovoda koji vodi prema Mađarskoj. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. * [[12. 4.]] - Bez rezultata u pregovorima SAD-Iran u Islamabadu; Trump objavljuje blokadu Hormuškog tjesnaca. [[Datoteka:Bastion of Hungarian Freedom 2026 (44).jpg|mini|Budimpešta 2026.]] * 12. 4. - Parlamentarni izbori u Mađarskoj: partija ''Tisza'' [[Péter Magyar|Pétera Magyara]] pobjeđuje sa dvotrećinskom većinom zastupnika; [[Viktor Orbán|Orbán]] i [[Fidesz]] su proveli četiri mandata i 16 godina na vlasti. * [[13. 4.]] - SAD uvele pomorsku blokadu Irana. * [[16. 4.]] - Prvi ukrajinski napad na rafineriju i naftni terminal u [[Tuapse]]u, na crnomorskoj ruskoj obali - još tri talasa do 2. maja izazivaju veliku materijalnu i ekološku štetu. * [[17. 4.]] - Iran otvara Tjesnac tijekom lebanonskog primirja, ali ga zatvara već sutradan zbog nastavljene američke blokade. * [[19. 4.]] - Izbori u Bugarskoj, osmi za pet godina: Progresivna Bugarska bivšeg predsednika [[Rumen Radev|Radeva]] dobija apsolutnu većinu mandata. * [[23. 4.]] - Deblokirana pomoć EU od 90 milijardi eura za Ukrajinu. * [[25. 4.]] - [[Rat u Maliju]] i [[Rat u Sahelu]]: koordinirani napadi džihadista iz JNIM i [[Azavad|tuareških pobunjenika]] u više gradova [[Mali]]ja. * 25. 4. - Čovek je pucao blizu Večere dopisnika iz Bele kuće, kojoj su prisustvovali i čelnici SAD. * [[26. 4.]] - [[Sabastian Sawe]] je istrčao Londonski maraton za manje od dva sata. * [[28. 4.]] - RH i BiH potpisali u Dubrovniku sporazum o gradnji plinovoda [[Južna interkonekcija]]. * 28. 4. - Kosovski parlament ne uspeva izabrati novog predsednika - raspušten je, izbori će biti u junu. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] su napustili [[OPEC]]. * [[2. 5.]] - Ministarstvo obrane SAD objavilo da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke (od ca. 36.000). * 2. 5. - Na holandskom kruzeru ''MV Hondius'' na Atlantiku je umrla druga osoba od [[hantavirus]]a, treća ukupno (brod stiže na Tenerife 10-tog, odakle ide evakuacija). * [[4. 5.]] - Američka operacija ''Project Freedom'': pratnja brodova u [[Hormuški tjesnac|Hormuškom tjesnacu]] (sutradan pauzirana). Iranci su gađali naftnu luku u Al Fudžajri. * [[7. 5.]] - Lokalni izbori u UK: uspeh za [[Reform UK]] i Zelene. Nacionalistički [[Plaid Cymru]] ima najviše mandata u Velškoj skupštini (laburisti su bili dominantni od 1922). U Škotskoj je pobedila [[Škotska nacionalna stranka]]. Veliki gubici za vladajuće laburiste na lokalu u Engleskoj. * [[11. 6.]] - [[Christian Schmidt]] potvrđuje da odlazi s pozicije [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]. * 13 - 15. 5. - Trumpova državna poseta Kini. * [[14. 5.]] - Kriza na Kubi: ministar energije izjavljuje da nema više nafte i dizela. * 14. 5. - Potvrđena epidemija Bundibugyo, /bundibudžo/, [[ebola|ebole]] u provinciji [[Ituri]] DR Kongo (moguće da je počela još pre dva meseca). Bolest je prisutna i u Ugandi. [[SZO]] 17-tog objavljuje vanrednu situaciju od međunarodnog interesa. * 14. 5. - U napadu na Kijev ima 24 mrtvih, Ukrajina tri dana kasnije upućuje rafal prema Moskvi i Bjelgorodu. * [[15. 5.]] - Uhapšen načelnik beogradske policije Veselin Milić i još 11 osoba, među kojima tri policajca, tri dana nakon pucnjave u restoranu „27" na [[Senjak]]u i nestanka 52-godišnjeg muškarca (telo pronađeno u buretu, 21-og u Inđiji). * 15 - 29. 5. - Prikazuju se uspešni filmovi koji sa započeli kao postovi na YouTubeu: natprirodni horor ''Obsession'' (15.) i SF psihološki horor ''Backrooms'' (29. 5.). * 12 - [[16. 5.]] - Pesma Evrovizije u Beču. Pet zemalja bojkotira zbog učešća Izraela. Prva je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] iz Bugarske ("Bangaranga"), 15. Lelek iz Hrvatske ("Andromeda"), 17. Lavina iz Srbije ("Kraj mene"). * [[18. 5.]] - Tužba protiv Službe unutrašnjih prihoda (IRS) od strane preds. Trumpa i njegovih sinova rešena nagodbom: vlada SAD formira fond od blizu 1,8 milijardi dolara, ''Anti-Weaponization Fund'', za nadoknadu predsednikovim saveznicima koji tvrde da su nepravedno istraživani. U dodatku nagodbe se kaže da IRS prekida sve preglede poreskih prijava. * [[20. 5.]] - Vazdušna uzbuna u [[Vilnius]]u zbog drona blizu beloruske granice. * 20. 5. - Velika porota u Majamiju optužila [[Raúl Castro|Raúla Castra]] i dr. za ubistvo u obaranju dve emigrantske cesne 1996. * 20. 5. - Pojas presvete Bogorodice stigao iz svetogorskog manastira [[Vatoped]]a u Beograd, izložen je u Hramu Svetog Save do 6. juna, privukao je preko pola miliona poklonika. * [[23. 5.]] - Miting "Ti i ja, Slavija", u Beogradu, sa preko 180.000 okupljenih. Sukobi kod Pionirskog parka. Železnički saobraćaj u zemlji obustavljen ranije tokom dana. * [[24. 5.]] - Rusija gađala Ukrajinu sa 600 dronova i 90 raketa, uključujući hipersonični Orešnik, dva dana nakon što je u Starobjeljsku u Luganskoj oblasti pogođen pedagoški univerzitet, sa 21 žrtvom. * 24 - 28. 5. - Preds. Vučić u poseti Kini. * [[25. 5.]] - Objavljena papina enciklika ''Magnifica humanitas'': o očuvanju ljudske osobe u doba umjetne inteligencije. * [[26. 5.]] - Najtopliji majski dan u Engleskoj, malo preko 35 stepeni u [[Kraljevski botanički vrtovi u Kewu|vrtovima Kew]] u Londonu; toplotni val je na zapadu Evrope. U Indiji i Pakistanu ovih dana je preko 45 stepeni. * [[29. 5.]] - Prilikom ruskog napada na ukrajinske luke na Dunavu, jedan dron je pogodio zgradu u rumunskom [[Galați|Galacu]]. * [[30. 5.]] - Građanskom inicijativom je uklonjen naprednjački fasadni baner sa beogradske [[Palata Albanija|Palate Albanija]], jer su bili ugroženi ptići [[Bela čiopa|belih čiopa]]. * [[31. 5.]] - Izraelci zauzeli strateški položaj zamka Beaufort kod Nabatije u Libanu. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Protesti u Albaniji, nazvani Flamingo revolucija - protivljenje gradnji luksuznog odmarališta kod Valone (ostrvo Sazan i laguna Narta, na inicijativu [[Jared Kushner|Jareda Kushnera]]) šire se i na Tiranu, pošto su aktivisti napadnuti od lokalnog obezbeđenja. * 2. i 9. 6. - Antiimigrantska osećanja u Ujedinjenom Kraljevstvu: objavljivanje snimka hapšenja Henryja Nowaka u [[Southampton]]u, pred smrt nakon što ga je ubo Sik, i 9-tog napad nožem na čoveka u [[Belfast]]u izazivaju proteste odn. nemire. * [[3. 6.]] - Oko 90 državljana Srbije vraćeno sa aerodroma u Tivtu, policija Crne Gore ih je ocenila kao "rizik po bezbednost". * 3. 6. - Ukrajinski dronovi pogodili naftni terminal u Sankt Peterburgu, na dan početka ekonomskog foruma, dan nakon što je u ruskim napadima poginulo 23 ljudi. * [[4. 6.]] - Pripadnik [[UNIFIL]] stariji vodnik Milovan Jovanović umro je od posledica minobacačke vatre na jugu Libana. * 4. 6. - [[Janez Janša]] je četvrti put premijer Slovenije. * [[5. 6.]] - Samit EU–Zapadni Balkan u Tivtu. * [[7. 6.]] - Vanredni izbori na Kosovu: Kurtijevo Samoopredeljenje 53/120 mandata (-4). [[Datoteka:2026-06-08 Ballroom construction and UFC arena White House Washington DC 13-23-11.jpg|mini|Borilište i gradilište kod Bele kuće]] * 7. 6. - Izbori u Armeniji: proeuropska stranka premijera [[Nikol Pašinjan|Pašinijana]] zadržava većinu. * 7. 6. - Iran ispalio rakete na Izrael, nakon dva meseca, zbog izraelskih udara na Bejrut. * [[9. 6.]] - Pošto je oboren američki [[Boeing AH-64 Apache|Apache]], dolazi do novog ciklusa udara sa Iranom. * [[10. 6.]] - Papa je blagoslovio Kulu Isusa Krista bazilike [[Sagrada Família]] u Barceloni, visine 172,5 metara. * 11. 6. - 19. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]] u Sjevernoj Americi. ** Bosna i Hercegovina: 12. 6. 1:1 sa Kanadom; 18. 6. gubi od Švicarske 4:1; 24. 6. pobjeđen Katar 3:1 - ide dalje. ** Hrvatska: 17. 6. gubi od Engleske 4:2; 23. 6. pobjeđena Panama 1:0; 27. 6. pobjeđena Gana 2:1 - ide dalje. * [[12. 6.]] - Firma [[SpaceX]] je izašla na berzu. [[Elon Musk]] je prvi bilioner (1.000 milijardi). * [[13. 6.]] - [[New York Knicks]] prvaci NBA nakon 53 godine. * [[14. 6.]] - Objavljeno da je postignut sporazum o okončanju rata između Irana i SAD. Zbog nastavljenih dejstava u Libanu, sporazum i otvorenost Hormuskog moreuza se više puta dovode u pitanje. * 14. 6. - ''UFC Freedom 250'': borilačka priredba na Južnom travnjaku Bele kuće. * [[15. 6.]] - U Kijevu su pogođeni saborna crkva Kijevo-pečerske lavre i Filmski studio Dovženko. * [[18. 6.]] - Najveći napad na Moskvu od 2022, opet pogođena velika rafinerija u Kapotnji, na Moskvu pada crna kiša. * 18. 6. - Kriza vođstva Laburističke partije u UK: gradonačelnik Manchestera Andy Burnham je ubedljivo dobio na dopunskim izborima za parlament. * [[19. 6.]] - Više javno tužilaštvo u Beogradu sumnjiči studente da su simulirali upotrebu zvučnog topa u martu 2025. * [[20. 6.]] - Protestni skup u Novom Sadu. * [[22. 6.]] - Britanski premijer [[Keir Starmer]] objavljuje da podnosi ostavku. * ca. 24. 6. - Val toplote na zapadu Evrope. Oboren junski rekord u Engleskoj (37,3 stepena 26-tog), u Francuskoj prosečno najtoplije ikada, s temperaturama do 44,3 stepena. * [[24. 6.]] - Dva jaka potresa u [[Venezuela|Venezueli]], preko 6.500 mrtvih. * [[27. 6.]] - Naprednjački skup u Beogradu. Preds. Vučić najavljuje da će podneti ostavku. * 27. 6. - Toplota se premešta u srednju Evropu: rekordi u Nemačkoj (41,5 stepen), Češkoj (40,6), Danskoj (37). * [[28. 6.]] - Studentski skup "Sve se vidi na Vidovdan" u Kraljevu. * [[29. 6.]] - Najtopliji junski dan u Beogradu, 38,9 stepeni. * [[30. 6.]] - Preko milion nedokumentovanih migranata i tražioca azila se prijavilo za regularizaciju statusa u Španiji. * 30. 6. - Protesti protiv imigracije u Južnoj Africi. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:DamonNolanHathaway-byPhilipRomano.jpg|mini|180px|Pred premijeru "Odiseje"]] [[Datoteka:Enzo Fernandez Pau Cubarsi Argentina v Spain 19 July 2026-208.jpg|180px|mini|Finale Svjetskog kupa]] * [[1. 7.]] - Američki diplomata Louis Chrishock je imenovan za v.d. [[Visoki predstavnik za BiH|Visokog predstavnika za BiH]], dok EU i SAD ne postignu kompromis (Rusija ga ne prihvata). * 1. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]]: ** Bosna i Hercegovina: 1/2. 7. gubi od SAD 2:0. ** Hrvatska: 2/3. 7. gubi od Portugala 2:1. * [[2. 7.]] - U jakom napadu na Kijev gine 30 ljudi. * [[5. 7.]] - Američkom igraču Bolagunu suspendovana posledica crvenog kartona u meču sa BiH (SAD gube od Belgije 4:1). * [[6. 7.]] - Državna sahrana [[Ali Hamenei]]a (4 - 9. 7.): milioni ljudi učestvuju u pogrebnoj procesiji u Teheranu. Kovčeg je 8. 7. pronesen i iračkim gradovima Nadžaf i Kerbala. * [[8. 7.]] - Nakon razmene vatre, Trump kaže da je primirje sa Iranom "završeno". Uveče novi udari. * ca. 9. 7. - Treći talas vrućine na zapadu Evrope. * [[10. 7.]] - Putnik Ryanaira iz Srbije zamalo izleteo kroz razbijeni prozor. * [[11. 7.]] - Povijesno nizak vodostaj [[Drava|Drave]] kod Osijeka, -173. * 11. 7. - Pisac [[Vladimir Arsenijević]] pretučen ispod Brankovog mosta; komemoracija žrtvama Srebrenice otkazana. * [[15. 7.]] - Ukrajinski predsednik Zelenski smenio ministra odbrane Mihajla Fedorova, što izaziva proteste. * [[16. 7.]] - Preds. Trump u obraćanju naciji tvrdi da su se Kinezi mešali u izbore 2020. * [[17. 7.]] - U američkoj bazi u Jordanu poginula dva američka vojnika, nastavljaju se međusobni udari. * 17. 7. - Prikazan je film "[[Odiseja (2026.)|Odiseja]]" [[Christopher Nolan|Christophera Nolana]]. * [[18. 7.]] - Ukrajinski dronovi uništili dva skladište online maloprodaje ''Wildberries'' u okolini Moskve. * [[19. 7.]] - Finale Svjetskog prvenstva: '''Španija''' - Argentina 1:0 u produžecima. Prethodnog dana, u meču za treće mesto, Francuska - Engleska 4:6. [[Datoteka:Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg|120px|mini|[[Andy Burnham]]]] * [[20. 7.]] - [[Andy Burnham]] je novi britanski premijer, sedmi od 2016. * 20. 7. - Nikaragvanski predsednik [[Daniel Ortega]] kaže da u zemlji više neće biti izbora. * [[23. 7.]] - Nafta je prelazila 100 dolara, nakon što su jemenski Husi gađali dva tankera u Crvenom moru. * [[24. 7.]] - Pošto su istekle carine uvedene u februaru, preds. Trump je uveo nove od 10% ili 12.5% za niz zemalja, uključujući EU, po klauzuli o prinudnom radu. * 24/25. 7. - Pauzirani američki napadi na Iran - nastavljaju se 29-tog, nakon iranskog pokušaja protiv Jordana. * [[25. 7.]] - Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine stradalo na [[Elbrus]]u. * 25. 7. - Omladinski pokret "bubašvaba/žohara" u Indiji: ministar obrazovanja je dao ostavku nakon desetak dana protesta zbog skandala sa procurivanjem ispita. * ca. 2x. 7. - Veliki požari na zapadu Evrope: 50.000 ha u Ávili, zapadno od Madrida, najveći ikad u Španiji; preko 42.000 ha zapadno od [[Bordeaux]]a u Francuskoj, evakuirano je 220.000 ljudi. Još jedan talas vrućine.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/france-and-spain-race-to-contain-huge-wildfires-before-fresh-heatwave-begins France and Spain race to contain huge wildfires before fresh heatwave begins] theguardian.com Mon 27 Jul 2026</ref> * [[26. 7.]] - [[Tadej Pogačar]] je osvojio peti [[Tour de France]]. * [[28. 7.]] - Predložena ''FIFA Forward Enterprise'', komercijalna filijala [[FIFA]]-e koja bi privatnim investitorima omogućila udeo u organizovanju takmičenja - izaziva dosta protesta, tako da se odustaje. * [[30. 7.]] - Možda 60.000 ljudi ilegalno ulaze iz Maroka u španjolsku [[Ceuta|Ceutu]], sutradan se polovica vraća, ubrzo skoro svi. * [[31. 7.]] - Objavljene analize pokazuju da je otpad zakopan u [[Gospić]]u opasan - 33.000 tona. * jul - Najtopliji jun-jul na zapadu Evrope. Najtopliji jul u svetskim morima. Najtopliji mesec ikada u SAD. === Avgust/August/Kolovoz === * jul/avgust - Vrućina u regionu, Dunav i druge reke historijski niske. Centar za razminiranje Srbije tokom meseca uklanja nemačka plovila [[Operacija Dunavski vilenjak|potopljena 1944]]. kod Prahova<ref>[https://klima101.rs/dunav-nizak-vodostaj-ratni-brodovi-motocikl-rimski-most-mamuti/ U toku je izvlačenje potopljene nemačke flote kod Prahova: Šta je sve izronilo iz presahlog Dunava?]. klima101.rs 14/08/2026</ref> * [[2. 8.]] - U Južnoj Koreji izmereno rekordnih 42,5°C. * [[5. 8.]] - Požar u [[Deliblatska peščara|Deliblatskoj peščari]], zahvatiće preko 3.500 ha. Požar je i na [[Stolovi]]ma kod Kraljeva. * ca. 6. 8. - Rekordne temperature u Austriji, Slovačkoj i Mađarskoj, 41-42°C. * [[7. 8.]] - U Mecci potpisan obrambeni pakt između [[Turska|Turske]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Pakistan]]a. * [[8. 8.]] - [[Volodimir Zelenskij]] u poseti Beogradu. * [[10. 8.]] - Zemljotres u kolumbijskom departmanu [[Chocó (departman)|Chocó]], 330 mrtvih. * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]] na zapadu Evrope.<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref> * [[13. 8.]] - Peti talas vrućine na zapadu Evrope. * [[14. 8.]] - Požar u [[Omiš]]u, stradala je jedna osoba. [[Datoteka:Пожар Делиблатска пешчара, ситуација 23.08.2026.png|160px|mini|Požar u Deliblatskoj peščari, stanje 23. 8.]] * 15/16. 8. - Zapaljen automobil tužioca u [[Valjevo|Valjevu]], građani i studenti se okupljaju sledeće večeri. * [[16. 8.]] - Poljski autobus, na povratku iz Međugorja, sleteo s puta u Mađarskoj - 12 mrtvih. * 16. 8. - Prosvjed u [[Gospić]]u zbog ilegalnog odlaganja otpada. * [[17. 8.]] - Rekordni niz: 23. uzastopni tropski dan u Beogradu<ref>[https://klima101.rs/rekord-tropskih-dana-beograd/ U Beogradu je oboren rekord: Ovo je sada najduži niz uzastopnih dana sa temperaturom preko 30 °C]. klima101.rs 17/08/2026</ref> (od 30. 7. do 7. 8. devet dana od 35 i više stepeni, do 38<ref>[https://www.accuweather.com/sr/rs/belgrade/298198/august-weather/298198 Beograd, Srbija Mesečna prognoza | AccuWeather]</ref>). Novi tropski dani već 19. 8. do 5. 9.. ** Zagreb ≥ 30 stupnjeva od 27. 7. (4 - 6. 8. 38 st.). Sarajevo ≥ 30 stupnjeva 29. 7. do 17. 8. i od 19. 7. * [[19. 8.]] - Nacionalni dug SAD prešao 40.000 milijardi dolara, oko 123% GDP.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/aug/20/us-national-debt-republicans ‘Starve the beast’? The $40tn cost of Republicans’ false promises to cut spending]. theguardian.com Thu 20 Aug 2026</ref> * [[20. 8.]] - Objavljeno da se Demokratska autonomna administracija severne i istočne Sirije (ranije poznata i kao [[Sirijski Kurdistan]]) u potpunosti integrisala u [[Sirija|sirijsku]] državu. * 20 - 21. 8. - Izvanredna sjednica Sabora zbog otpada u Gospiću. * [[21. 8.]] - Dronovi pogađaju šoping centar u [[Krivi Rog|Krivom Rogu]], 16 mrtvih. * 21. 8. - Nastavlja se požar u Deliblatskoj peščari: nakon ruskog aviona, Srbija prihvata i pomoć iz EU. * 21. 8. - Trgovački pregovori između SAD i Kanade prekinuti bez dogovora, uvode se nove carine (Trump 27. 8. potpisao naređenje da se [[jezero Ontario]] promeni u jezero Amerika). [[Datoteka:Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|mini|Bujica na graničnom prelazu Kine i Nepala]] * [[26. 8.]] - Razorna bujična poplava na granici Nepala i Kine, s velikim brojem poginulih. * [[28. 8.]] - Umro je kralj [[Harald V od Norveške]], nasljeđuje ga sin [[Haakon VIII od Norveške|Haakon VIII]]. * [[29. 8.]] - Dron pogodio skladište kod Buče u Ukrajini - u eksplozijama gine 38 ljudi. * 29. 8. - Referendum o nastavku pregovora o članstvu [[Island]]a u EU: odbijeno sa 52,8%. * 29. 8. - [[Filip Hrgović]] osvaja u Londonu IBF titulu u teškoj kategoriji, pobedom nad Mosesom Itaumom. * [[30. 8.]] - Lansiranje [[Svemirski teleskop Nancy Grace Roman|Svemirskog teleskopa Nancy Grace Roman]], za osmatranje u spektru od plave do infracrvene. * avgust - Mesec je globalno 1,65 stepeni iznad predindustrijskog nivoa, deli rekord sa julom 2023. * avgust - Rat u Ukrajini: pojačana ruska upotreba mlaznih dronova.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c804d9lyj2jo Russia's new jet-powered drones outpacing Ukraine's air defences with daily launches]. bbc.com 2026-09-10</ref> === Septembar/Rujan === [[Datoteka:"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku", Trg bana Jelačića, 5. srpnja 2026 - 3.jpg|180px|mini|lijevo|"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku"]] * [[2. 9.]] - Najmanje 14 aktivista u Srbiji je targetirano spywareom u vreme lokalnih izbora prošlog marta.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/03/serbians-targeted-with-advanced-spyware Serbians targeted with spyware in country’s ‘largest documented wave of surveillance’]. theguardian.com 3 Sep 2026</ref> * 2. 9. - Potpisan naftni sporazum između SAD i Venecuele. * [[5. 9.]] - Prosvjed "Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku" u Zagrebu. * [[6. 9.]] - Izbori u nemačkoj pokrajini [[Saksonija-Anhalt]]: [[AfD]] 43,8%, [[CDU]] 17,2%. [[Datoteka:Sahrana Ratka Mladića 2, Beograd.jpg|180px|mini|Sahrana Ratka Mladića]] * [[7. 9.]] - [[Ratko Mladić]] sahranjen u Beogradu. * [[8. 9.]] - Jemenski Husi su lansirali balističke rakete i dronove na nekoliko meta u Saudi Arabiji. U toku su pojačane borbe između Husa i zvanične jemenske vlade. * 8. 9. - SAD uništile pet iranskih tankera, na šta se odgovara udarima na brodove i na američku bazu u Jordanu. * [[9. 9.]] - U Srbiji raspisani izbori, za 25. oktobar: lista "Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija" predala potpise 12-tog, "Studentska lista - studenti pobeđuju" (3) 14-tog. * [[10. 9.]] - Jemenski Husi zauzimaju lučki grad [[Moka (Jemen)|Moka]], sutradan i ostrvo Perim u moreuzu [[Bab-el-Mandeb]]. * [[11. 9.]] - Saudijski naftovod Istok-Zapad zatvoren zbog napada sa jugoistoka Iraka (opet radi 22-og). * [[12. 9.]] - Dario Amodei, direktor [[Anthropic]]a, poziva na usporenje razvoja AI zbog mogućnosti izmicanja kontroli. * [[13. 9.]] - Izbori u Švedskoj: leva opozicija dobija tri mandata više od vladajućih. * [[16. 9.]] - [[Hashim Thaçi]] prvostepeno osuđen u Hagu, pred specijalističkom većem za Kosovo, na 25 godina zatvora; Jakup Krasniqi 25, Kadri Veseli 18, Rexhep Selimi 13 godina. * 18 - 20. 9. - Izbori u Rusiji: uobičajena velika većina za [[Jedinstvena Rusija|Jedinstvenu Rusiju]], nije dozvoljeno učešće partije [[Jabloko]]. * [[20. 9.]] - Zemaljski izbori u Nemačkoj: AfD ima najviše glasova u [[Mecklenburg-Zapadna Pomeranija|Mecklenburg-Zapadnoj Pomeraniji]] (CDU ispod cenzusa) a u [[Berlin]]u ''[[Die Linke]]''. * [[21. 9.]] - ''Veoma jaki'' [[El Niño]] već dostiže rekordnih 3,05 stepeni, a maksimum je obično u novembru/decembru. Atlantska sezona uragana ima rekordni period bez uragana. * [[22. 9.]] - Potpisan sigurnosni sporazum SAD-Danska-Grenland. * [[23. 9.]] - Pobunjenička koalicija više etničkih organizacija pokrenula ofanzivu protiv etiopske vlade. * [[24. 9.]] - [[Xi Jinping]] u poseti Washingtonu. * [[27. 9.]] - [[OpenAI]] je pauzirao trening najnovijih modela nakon nekoliko izveštaja o neočekivanom ponašanju na sajtovima nekoliko vlada od letos. * 27. 9. - Aleksandar Vučić podnosi ostavku jer cilja mesto premijera; v.d. predsednika Republike je predsednica skupštine Ana Brnabić. * 27. 9. - Drumcreeski konflikt: [[Oranžisti]] su pokušali umanjeni marš Cestom Garvaghy u [[Portadown]]u, nakon 28 godina zabrane - konfrontacija sa katolicima traje nekoliko dana. * [[28. 9.]] - Štrajk [[Zagrebački električni tramvaj|ZET]] i podružnica [[Zagrebački holding|Zagrebačkog holdinga]] (proglašen nezakonitim 30-tog). * [[30. 9.]] - Flydubai Flight 1073: nakon incidenta u kokpitu, avion koji je leteo prema Tel Avivu je spušten u Saudi Arabiji. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Prekid diplomatskih odnosa [[Etiopija|Etiopije]] i [[Eritreja|Eritreje]], nakon ulaska eritrejskih snaga u [[Regija Afar|Afar]], zatim i [[Regija Tigraj|Tigreju]]. * [[2. 10.]] - Energetska kriza: lideri G7 odlučili pustiti 100 miliona barela nafte i [[dizel]]a iz rezervi (Trump je pretio zabranom izvoza dizela). * 2. 10. - Laborantkinja sa [[irkutsk]]og protivkužnog instituta umrla od pneumonije - ruski zvaničnici kažu da su svi kontakti negativni na kugu. * [[3. 10.]] - Etiopska vojska u [[Mek'ele]]u, glavnom gradu Tigreje. * [[4. 10.]] - [[Datoteka:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px|Grb BiH]] Izbori u BiH. Članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]]: [[Denis Bećirović]], [[Željka Cvijanović]], [[Darijana Filipović]]. * [[5. 10.]] - Stambena kriza u Španjolskoj: premijer [[Pedro Sánchez]] zakazuje izvanredne izbore za 29. 11., nakon što je parlament odbio dva dekreta. * 5 - 15. 10. - U rumunskim i bugarskim vodama Crnog mora pogođeno sedam brodova, tri potopljeno - sumnja se na ruske dronove.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/oct/18/drone-attacks-ships-black-sea-russia-ukraine-war Intensifying drone attacks on ships in Black Sea bring war ever closer to Nato shores]. theguardian.com Sun 18 Oct 2026</ref> * [[6. 10.]] - Obrazovna kriza u Francuskoj: protesti i blokade škola u više gradova. * [[9. 10.]] - U Risnu uhapšen ruski bloger Mihail Zvinčuk, sa bloga Rybar, zatim protjeran. * 9. 10. - Trump objavljuje da je postigao dogovor sa Putinom za kupovinu dizela (11-tog tvrdi da je dogovorio "energetsko primirje"). * 8. i 10. 10. - Husi gađaju [[rijad]]ski aerodrom: 15 poginulih, preko 300 ranjenih. * [[12. 10.]] - Izraelski premijer Netanyahu naredio istragu vojnika i oficira intervjuisanih za dokumentarac ''[[NAZA]]'', o načinu odlučivanja o ciljevima u Gazi. * [[13. 10.]] - Ukrajinska vojska uveče izjavljuje da je sistem [[Starlink]], tj. vojna verzija Starshield, ograničen na terminale do 160 km/h - onemogućeni ukrajinski dronovi za napad i odbranu. * [[14. 10.]] - Studentski protesti u Albaniji: požar u jednom ministarstvu i dve banke. * [[15. 10.]] - Hajduk - Ajax 2:1. Utakmica bila prekidana zbog bakljade, izvikivane antisemitske parole. * [[16. 10.]] - Trump je pauzirao paket sankcija Rusiji iz Grahamovog zakona. * [[17. 10.]] - Demonstracije podrške srednjoškolcima, praćene nasiljem marginalnih grupa, paljevinama i pljačkom. Izgorela većnica u [[Limoges]]u. Neredi su i u [[Milano|Milanu]]. * [[19. 10.]] - Provincija [[Alberta]] odobrava sa 75% ostanak u Kanadi. * 19. 10. - Rat u Sudanu, masakr na pijaci Amiet u specijalnom području [[Abyei]]: vojska je gađala rezervoar goriva i pijacu koje koriste pobunjenici, ima preko 220 mrtvih. * [[20. 10.]] - ''PHP2Shell'': objavljeno je postojanje ranjivosti u jeziku [[PHP]]; narednih dana brojni sajtovi su offline tokom ispravke, a hakeri pokušavaju iskoristiti situaciju. * [[22. 10.]] - Veliki predizborni skup studentske liste na beogradskoj Slaviji. * [[25. 10.]] - [[Datoteka:Standard of the President of the National Assembly of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika skupštine Srbije]] Vanredni izbori u Srbiji. Uz veliku izlaznost, ''Studentska lista osvaja apsolutnu većinu''. U parlament ulazi još samo lista Ujedinjena Srbija (i stranke manjina). * 25. 10. - Predsednički izbori u Brazilu, drugi krug. == Predviđeni događaji == * [[27. 10.]] - Izbori u Izraelu. * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * [[14. 11.]] - Prva Pesma Evrovizije Azija. * [[15. 11.]] - [[Voyager 1]] će biti udaljen jedan [[Svjetlosna godina|svetlosni]] dan od Zemlje. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * decembar? - [[Datoteka:Flag of the President of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika Srbije]] Predsednički izbori u Srbiji. == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === * [[5. 4.]] - [[Vlatko Cvrtila]], profesor, gepolitički analitičar (* [[1965]]) * [[6. 4.]] - [[Christian Schwarz-Schilling]], njemački diplomat, bivši VP u BiH (* [[1930]]) * [[8. 4.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener (* [[1959]]) * [[9. 4.]] - [[Afrika Bambaataa]], pionir hip-hopa (* [[1957]]) * [[23. 4.]] - [[Rexhep Qosja]], književnik (* [[1936]]) === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Alex Zanardi]], vozač F1, paraolimpijac (* [[1966]]) * [[6. 5.]] - [[Ted Turner]], osnivač CNN (* [[1938]]) * 6. 5. - [[Vladimir Cvetković]], košarkaš, funkcioner FK Crvena Zvezda (* [[1941]]) * 6. 5. - [[Rajko Kasagić]], bivši premijer RS (* [[1942]]) * [[16. 5.]] - [[Predrag Koraksić]] Corax, karikaturista (* [[1933]]) * 16. 5. - [[Félicien Kabuga]], finansijer genocida u Ruandi (* [[1933]]) * [[21. 5.]] - [[Julienne Bušić]], otmičarka (* [[1948]]) * 21. 5. - [[Kyle Busch]], vozač NASCAR (* [[1985]]) * [[22. 5.]] - [[Dick Parry]], saksofonist ''Pink Floyd''-a (* [[1942]]) * [[25. 5.]] - [[Sonny Rollins]], džez saksofonista (* [[1930]]) * [[26. 5.]] - [[Dragoljub Mićunović]], filozof, srpski političar iz DS, DC (* [[1930]]) === Jun/Juni/Lipanj === * 4. 6 - [[Anthony Head]], glumac (* [[1954]]) * 4. 6 - [[Merdžane Satrapi]], autorica (* [[1969]]) * [[11. 6.]] - [[David Hockney]], umetnik (* [[1937]]) * [[20. 6.]] - [[Slavenka Drakulić]], književnica i publicistkinja (* [[1949]]) * [[22. 6.]] - [[Alan Greenspan]], bivši predsednik Federalne rezerve (* [[1926]]) * 22. 6. - [[Edin Numankadić]], likovni umjetnik (* [[1948]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[3. 7.]] - [[Zrinko Ogresta]], scenarist i redatelj (* [[1958]]) * [[8. 7.]] - [[Bonnie Tyler]], pjevačica (* [[1951]]) * [[10. 7.]] - [[Đorđe Kadijević]], reditelj, scenarista (* [[1933]]) * [[11. 7.]] - [[Lindsey Graham]], američki političar (* [[1955]]) * [[13. 7.]] - [[Sam Neill]], glumac (* [[1947) * [[20. 7.]] - [[Kevin Keegan]], fudbaler i trener (* [[1951]]) * [[21. 7.]] - [[Olivera Katarina]], glumica i pevačica (* [[1940]]) * 21. 7. - [[Damir Šaban]], glumac (* [[1958]]) * [[30. 7.]] - [[Milivoj Puhlovski]], redatelj i scenarist (* [[1947]]) * [[31. 7.]] - [[Franco Baresi]], fudbaler, trener (* [[1960]]) === Avgust/August/Kolovoz === * [[8. 8.]] - [[Ivo Šlaus]], fizičar, član HAZU (* [[1931]]) * [[12. 8.]] - [[Zhu Rongji]], bivši kineski premijer (* [[1928]]) * [[14. 8.]] - [[Yayoi Kusama]], umetnica (* [[1929]]) * [[15. 8.]] - [[Milena Zupančič]], glumica (* [[1946]]) * [[16. 8.]] - [[Hayden Panettiere]], glumica (* [[1989]]) * [[18. 8.]] - [[Vedrana Rudan]], književnica, novinarka (* [[1949]]) * [[25. 8.]] - [[Dolly Parton]], country muzičarka (* [[1946]]) * 25. 8. - [[Tim Curry]], glumac (* [[1946]]) * [[27. 8.]] - [[Ratko Mladić]], komandant VRS, osuđenik za ratne zločine (* [[1942]]) * [[28. 8.]] - [[Harald V od Norveške]] (* [[1937]]) * [[30. 8.]] - [[Stjepan Jimmy Stanić]], pjevač, glazbenik (* [[1929]]) * 30. 8. - [[Slobodan Šnajder]], pisac i publicist (* [[1948]]) * [[31. 8.]] - [[Édouard Balladur]], bivši francuski premijer (* [[1929]]) === Septembar/Rujan === * [[2. 9.]] - [[Raif Dizdarević]], bivši predsjednik Predsjedništva SFRJ (* [[1926]]) * 2. 9. - [[Gloria Steinem]], feministica, novinarka (* [[1934]]) * 2. 9. - [[Ivan Gudelj]], nogometaš (* [[1960]]) * [[8. 9.]] - [[Tung Chee-hwa]], hongkonški političar (* [[1937]]) * 8. 9. - [[Vlasta Maček]], šahistkinja (* [[1952]]) * [[11. 9.]] - [[Emma Bonino]], talijanska političarka (* [[1948]]) * [[14. 9.]] - [[Bob Mackie]], modni kreator (* [[1939]]) * [[15. 9.]] - [[Flora Brovina]], pesnikinja, aktivistkinja (* [[1949]]) * 15. 9. - [[Nebojša Radunović]], ginekolog, profesor, akademik SANU (* [[1954]]) * [[24. 9.]] - [[Milan Panić]], američki biznismen, premijer SRJ (* [[1929]]) * [[25. 9.]] - [[Zejnel Zejneli]], novinar i književnik (* [[1950]]) * [[28. 9.]] - [[Slavko Perović]], pevač (* [[1934]]) * 28. 9. - [[Andrea Zlatar-Violić]], teoretičarka književnosti, bivša ministrica kulture RH (* [[1961]]) === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Biljana Plavšić]], bivša predsjednica RS, osuđena za ratne zločine (* [[1930]]) * [[5. 10.]] - [[Jeffrey Archer]], pisac, britanski političar (* [[1940]]) * [[6. 10.]] - [[Eva Marie Saint]], glumica (* [[1924]]) * 6. 10. - [[Bisera Alikadić]], književnica (* [[1939]]) * [[9. 10.]] - [[Goran Bare]], vokal "Majki" (* [[1965]]) == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Francis Halzen]] (odlučujući doprinos Neutrinskoj opservatoriji ''IceCube'' i otkriće visokoenergetskih [[neutrino|neutrina]] [[Neutrinska astronomija|astrofizičkog porekla]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Henri B. Kagan]] i [[Kensō Soai]] (otkriće nelinearnih efekata i [[autokataliza|autokatalize]] u asimetričnoj organskoj sintezi) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] i [[Georg Nagel]] (otkrića u vezi svetlosno regulisanih [[Jonski kanal|jonskih kanala]] i [[Optogenetika|optogenetike]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Anne Carson]] ("razigrani dijalog sa klasičnom tradicijom") * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Navi Pillay]] (napori za promociju mira i međunarodnog prava) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Robert Ernest Hall]] i [[Michael Dean Woodford]] (rad na [[Mikroekonomija|mikroekonomskim]] temeljima [[Makroekonomija|makroekonomske]] [[Politika stabilizacije|stabilizacije]]) === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] gf2ethpxu9pv6q6illa9wx7ck3k1ivl 0 258067 42713763 42694044 2026-10-25T20:19:02Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713763 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac |slika = Srđan Srdić u Mikro-naselju, septembar 2017.jpg |datum_rođenja = [[3. novembar]] [[1977]]. |mjesto_rođenja = [[Kikinda]], [[SFR Jugoslavija]], [[Srbija]] |zanimanje = Romanopisac, pripovedač |obrazovanje = Doktor filoloških nauka |period = |nagrade = |Ime = Srđan Srdić |boja = #B0C4DE |opis slike = Srđan Srdić u Mikro-naselju, septembar 2017 |puno ime = Srđan Srdić |umro = |uticao = |uticali = |dela = ''Mrtvo polje'', ''Espirando'', ''Satori'', ''Sagorevanja'' }} '''Srđan Srdić''' ([[Kikinda]], [[3. novembra]] [[1977.]])<ref name="Espirando">Srđan Srdić, [http://www.stubovi.co.rs/srdic.html ''Espirando''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303172305/http://www.stubovi.co.rs/srdic.html |date=2016-03-03 }}, Stubovi kulture, 2011.</ref> jest [[srpski]] romanopisac, autor kratkih priča, esejista, urednik, izdavač i predavač kreativnog pisanja. Objavio je tri romana, dve zbirke priča i knjigu eseja, a kao autor ili urednik objavljivao je tekstove u nekoliko antologija kratkih priča i mnogobrojnim književnim časopisima. == Obrazovanje == Nakon završene srednje muzičke škole,<ref name="Ziher">Ana Klanjac, [http://www.ziher.hr/2013/01/15/intervju-srdan-srdic/ ''Intervju: Srđan Srdić''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026030058/http://www.ziher.hr/2013/01/15/intervju-srdan-srdic/ |date=2014-10-26 }}, Ziher, januar 2013.</ref> Srdić je dilpomirao na katedri za opštu književnost i teoriju književnosti na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu, gde je odbranio i doktorsku tezu ''Odnos stvarnosti i fikcije u prozi Džonatana Svifta''.<ref name="Partizanska knjiga - O nama">Partizanska knjiga - O nama, [http://www.partizanskaknjiga.com/o-nama/ ''Partizanska knjiga'']</ref> == Karijera == 2007, dok je radio kao gimnazijski profesor, Srdić je osvojio prvu nagradu za kratku priču na konkursu časopisa ''Ulaznica'', dok je u 2009 osvojio nagradu [[Laza Lazarević]]. Sledeće godine mu je dodeljena stipendija Fondacije [[Borislav Pekić]] (Pekić je, sasvim slučajno, jedan od Srdićevih literarnih uzora<ref name="Ziher" />) za sinopsis zbirke priča.<ref name="EUnetwork">The European Short Story Network, [http://www.theshortstory.eu/team ''theshortstory.eu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208225952/http://www.theshortstory.eu/team |date=2017-12-08 }}</ref> Od 2008. do 2011. Srdić se nalazio na mestu glavnog urednika međunarodnog festivala kratke priče ''Kikinda Short'', a na to mesto se vratio u septembru 2015.<ref name="Kikinda Short">Međunarodni festival kratke priče Kikinda Short, [http://kikindashort.org.rs/about/o-udruzenju?lang=en ''Kikinda Short''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122035505/http://kikindashort.org.rs/about/o-udruzenju?lang=en |date=2015-11-22 }}</ref> U decembru 2015. osnovao je izdavačku kuću ''Partizanska knjiga''.<ref name="Partizanska knjiga">Partizanska knjiga, [http://www.partizanskaknjiga.com/''Partizanska knjiga'']</ref> === ''Mrtvo polje'' === Srdić je 2010. objavio svoju prvu knjigu, road horror roman <ref name="Vujicic">Mića Vujičić, [http://micavujicic.com/index.aspx?id=3&idp=16&ids=215&n=Razgovori&np=Yellowcab ''Road horor roman''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201126/http://micavujicic.com/index.aspx?id=3&idp=16&ids=215&n=Razgovori&np=Yellowcab |date=2013-10-29 }} Yellow Cab, decembar 2010.</ref> ''Mrtvo polje'', koji dobija niz pozitivnih kritika,<ref name="ArsenicMP">Vladimir Arsenić, [http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/40037-Protiv-zabijanja-glave-pesak.html ''Mrtvo Polje''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521021122/http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/40037-Protiv-zabijanja-glave-pesak.html |date=2018-05-21 }} e-novine, avgust 2010.</ref> i koji se našao u nekoliko užih izbora za prestižne literarne nagrade u Srbiji ([[NIN]], Vital, Borisav Stanković) a nominovan je i za regionalnu nagradu Meša Selimović.<ref name="EUnetwork"/> Roman je hvaljen zbog specifične upotrebe jezika i zbog iznalaženja stilističkih i formalnih sredstava neophodnih za bavljenje odabranom tematikom, upotrebom kako modernističkih (neretka su bila poređenja s romanom ''Uliks'' Džejmsa Džojsa), tako i postmodernističkih tehnika, čestih izmena perspektive i registra.<ref name="ArsenicMP"/> Radnja romana smeštena je u vreme građanskog rata, 1993. godinu u Srbiji, i prati nekoliko isprepletenih linija priče, Pablo i Paolo putuju iz Beograda u Kikindu u nameri da izbegnu mobilizaciju, prvi pod uticajem aktuelnih nasilnih ideologija, dok ga drugi besciljno prati. Stela se nalazi na istom putu, ali kreće iz suprotnog smera, praćena kvazi-psihopatskim kapetanom, kroz čiji lik je moguće ustanoviti uticaj Kormaka Makartija.<ref name="Intervju">Srđan Srdić, [http://www.e-novine.com/intervju/intervju-kultura/45001-uvek-ivimo.html ''Još uvek živimo u '93.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109145059/http://www.e-novine.com/intervju/intervju-kultura/45001-uvek-ivimo.html |date=2016-11-09 }} e-novine, februar 2011.</ref> Po rečima Srdića roman je zasnovan na principima antičke tragedije, što je očevidno nakon raspleta koji obeležavaju neizbežna smrt i incest. Tragično se nalazi "unutar konteksta, a ne u likovima."<ref name="Intervju"/> Kao i svi Srdićevi tekstovi, roman se zasniva na obimnoj intertekstualnosti, uljučujući, pored već pomenutih, veze s autorima kao što su Ježi Kosinski, [[Vilijam Fokner]], Žorž Bataj, Godflesh, Khanate, itd. Takođe, roman sadrži izdvojenu diskografiju i videografiju.<ref name="Intervju"/><ref name="MP" /><ref name="MP">Srđan Srdić, [http://www.stubovi.co.rs/srdic.html ''Mrtvo polje''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303172305/http://www.stubovi.co.rs/srdic.html |date=2016-03-03 }}, Stubovi kulture, 2010.</ref> === ''Espirando'' === Knjiga ''Espirando: 'Pesme na smrt'' sastoji se od devet priča koje, svaka na svoj način, tretiraju temu smrti. (umiranje, posledice smrti... Štampana 2011, knjiga je dobila nagradu Biljana Jovanović i međunarodnu nagradu Edo Budiša,<ref name="Espirando: Pesme na smrt">Autorska stranica na sajtu izdavača, [http://krr.rs/srdic.html''krr.rs''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427185525/http://krr.rs/srdic.html%27%27krr.rs%27%27 |date=2020-04-27 }} Književna radionica Rašić.</ref> kao i izuzetno pozitivne kritike,<ref name="Beganovic">Davor Beganović, [http://www.proletter.org/index.php?option=com_content&view=article&id=63:tko-pripovijeda&Itemid=409 ''Tko pripovijeda?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021221940/http://www.proletter.org/index.php?option=com_content&view=article&id=63:tko-pripovijeda&Itemid=409 |date=2014-10-21 }} ProLetter, decembar 2010.</ref><ref name="Sutlovic"/><ref name="Sutlovic">Leda Sutlović, [http://www.booksa.hr/kolumne/criticize-this-espirando ''Espirando''] Booksa, decembar 2011.</ref> koje ističu eliptičan i formalno difuzan pristup jeziku, s opsegom pripovedačkih glasova koji se kreće od konvencionalnog prvog lica do razuzdane polifonije, i uspele jezičke re-prezentacije graničnih situacija u kojima se likovi nalaze-oplakivanja, nasilja, bolesti, seksualne čežnje, samoubistva, "zastrašujuće banalnosti".<ref name="ArsenicEsp">Vladimir Arsenić, [http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/51126-Trenutak-pre-kraja.html ''Trenutak pre kraja''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105039/http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/51126-Trenutak-pre-kraja.html |date=2016-03-04 }} e-novine, septembar 2011.</ref> Zbirka sadrži brojne intertekstualne veze, snažan uticaj Semjuela Beketa u likovima "u potpunosti suprotstavljenim svetu",<ref name="ArsenicEsp"/>, pastiširanu Foknerovu priču ''Ruža za Emiliju'', citate Perija Farela, priču ''Zozobra'' čije ime Srdić preuzima od američkog avangardnog muzičkog sastava Old Man Gloom, priču ''Medicine'' inspirisanu pesmom benda Jesu,<ref name="Sutlovic"/> reference na dela Tomasa Mana, Anrija Mišoa, Mišela Uelbeka.<ref name="Espirando"/> Svih devet priča ranije je objavljeno u književnim časopisima u Srbiji i Hrvatskoj. Ukrajinski prevod knjige objavljen je 2013.<ref name="Еспирандо">Ukrajinsko izdanje knjige ''Espirando'', [http://www.litopys.lviv.ua/katalog/balkans_2.html ''Espirando''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122024823/http://www.litopys.lviv.ua/katalog/balkans_2.html |date=2015-11-22 }} Litopys, 2013.</ref> Engleski prevod priče ''Sivo, sumorno nešto'' objavljen je u časopisu The Ofi Press Magazine iz Meksiko Sitija, dok su ''Komarci'' prevedeni na albanski i štampani u antologiji kratke priče ''Iz Beograda, s ljubavlju'' (''Nga Beogradi, me dashuri'' ). Srdićeve priče takođe su prevođene na rumunski, mađarski i poljski jezik.<ref name="EUnetwork"/> === ''Satori'' === Srdićev drugi roman, ''Satori'', štampan je 2013. To je prva Srdićeva knjiga koju je objavila izdavačka kuća KrR (Književna radionica Rašić).<ref name="Roman Satori">Autorska stranica na sajtu izdavača, [http://krr.rs/english.html''krr.rs''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111131147/http://www.krr.rs/english.html |date=2013-11-11 }} Književna radionica Rašić.</ref> Srdić je završio tekst romana u januaru 2013, tokom rezidencijalnog boravka u Kući za pisce u Pazinu. Boravak je podrazumevala nagrada ''Edo Budiša'', koju je Srdić dobio za zbirku priča ''Espirando''.<ref name="Satori">Srđan Srdić, [http://www.krr.rs/srdic.html ''Satori''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111121022/http://www.krr.rs/srdic.html |date=2013-11-11 }}, Književna radionica Rašić, 2013.</ref> Kritika je radnju romana smestila u post-svet, uzimajući u obzir uvodne citate iz poststrukturalističkih tekstova Rolana Barta, Žana Fransoa Liotara, ali i škotskog post-rock benda Mogwai.<ref name="ArsenicSat">Vladimir Arsenić, [http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/81198-razvalinama-sveta.html ''Na razvalinama sveta''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813144958/http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/81198-razvalinama-sveta.html |date=2017-08-13 }} e-novine, mart, 2013.</ref> narator u romanu, Vozač, radio-voditelj koji nikada nije imao vozačku dozvolu, napušta sopstvenu porodicu i pešice kreće na putovanje svojstveno junacima bildungsromana. Vozač izlazi iz grada, sećajući se i susrećući s ljudima s oboda društva, pružajući iščašenu, naizgled neusklađenu pripovest, obeleženu osećanjem solipsističkog užasa koje je izloženo kroz jezik likova.<ref name="Vavilon">Srđan Srdić, [https://www.youtube.com/watch?v=Xn2eIyCwb_Y ''Interview - Vavilon''] RTS, jun 2013.</ref> "Ovo nije knjiga ni o čemu, već knjiga o ničemu",<ref name="Gutenberg">Srđan Srdić, [https://soundcloud.com/knjizevna_radionica/srdjan-srdic-gost ''Interview - Gutenbergov odgovor''] Radio Beograd, maj 2013.</ref> Roman se takođe bavi pitanjima banalnosti i strahom od slobode, uz fokus na Vozačev kontakt s vojskom, posredno ukazujući na posledince ratnih zločina, (“postojanje PTSP sindroma kod onih koji nisu direktno učestvovali u ratu”<ref name="ArsenicSat"/> . U romanu se javljaju stranice citata iz Gončarovljevog romana ''Oblomov'', Floberovog ''Sentimentalnog vaspitanja'' kao i intervju s liderom benda Kayo Dot, stihove kompozicije The Dead Flag Blues kanadskog post-rock sastava Godspeed You! Black Emperor i navode iz animiranog filma ''Stripy''. iako ima elemente bildungsromana i road romana, Srdić je o knjizi govorio kao o anti-bildungsromanu, s centralnim junakom koji ne saznaje ništa i ne stiže nigde.<ref name="Vavilon"/> ''Satori'' je hvaljen kao tekst Srdićevog daljeg napredovanja, posebno uočljivog u ironijskoj distanci nedovoljno izraženoj u njegovim ranijim delima, kao i zbog pružanja novih mogućnosti čitanja kroz citate, kako Srdićevog teksta, tako i citiranih tekstova.<ref name="ArsenicSat"/> Nešto dvosmisleniji kritičari, i pored isticanja Srdićevih pripovedačkih vrlina i značaja, iznosili su određenu skepsu prema namernoj nehotičnosti i nedovoljnom prisustvu značenja.<ref name="Ciric">Saša Ćirić, [http://www.novossti.com/2013/06/zaumno-prosvetljenje/ ''Zaumno prosvetljenje''] Novosti, jun 2013.</ref> Roman ''Satori'' je 2015. objavljen u Ukrajini u prevodu Ale Tatarenko.<ref name="Сатори">Ukrajinsko izdanje romana ''Satori'', [http://umka.com/rus/catalogue/books-belles-lettres/srdan-srdic-satori.html?print_this=1 ''Сатори''] UMKA, 2015.</ref> Roman je objavljen u prevodu na makedonski jezik 2016. godine.<ref name="Satori na makedonskom">Makedonsko izdanje romana ''Satori'', [http://gotenpublishing.com/?s=%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8&product_cat=0&book_author=0&post_type=product ''Сатори''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818063119/http://gotenpublishing.com/?s=%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8&product_cat=0&book_author=0&post_type=product |date=2016-08-18 }} Goten, 2016</ref> === ''Sagorevanja'' === ''Sagorevanja'', druga zbirka Srdićevih priča, štampana je u maju 2014. I ovu knjigu objavila je izdavačka kuća KrR (Književna radionica Rašić).<ref name="Espirando: Pesme na smrt"/> U knjizi se ponovo nalazi devet priča, koje na različite narativne načine tretiraju problem identiteta. Za sinopsis ''Sagorevanja'' Srdić je nagrađen stipendijom Fondacije [[Borislav Pekić]].<ref name="Tanjug">Agencija Tanjug, [http://www.glas-javnosti.rs/clanak/kultura/glas-javnosti-02-07-2010/aleksic-i-srdic-dobili-stipendije-borislav-pekic/ ''Aleksić i Srdić dobili stipendije Borislav Pekić''] Glas javnosti, 02. 07. 2010.</ref> Književni kritičar Vladimir Arsenić, svrstavajući Srdića u red najznačajnijih postjugoslovenskih pisaca, naglašava jezičku brižljivost, kao i nove domete Srdićevog postupka, primetne u priči ''O vratima'', koju smatra genijalnom.<ref name="ArsenicSag">Vladimir Arsenić, [http://www.e-novine.com/kultura/kultura-knjige/102506-Gorka-lepota.html ''Gorka lepota''] e-novine, april, 2014.</ref> Mirnes Sokolović se kritički odnosi prema knjizi, ne dovodeći u pitanje Srdićev značaj, on pojedine priče ocenjuje kao neuverljive, dok priču ''Summertime'' smatra najboljim momentom zbirke.<ref name="Sokolovic">Mirnes Sokolović, [http://www.elektrobeton.net/cement/visoke-peci-neutralnosti/ ''Visoke peći neutralnosti''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808043609/http://www.elektrobeton.net/cement/visoke-peci-neutralnosti/ |date=2014-08-08 }} elektrobeton, jul, 2014.</ref> Srđan Vidrić opisuje ''Sagorevanja'' kao radikalnu i beskompromisnu knjigu namenjenu kompetentnijim čitaocima, koja "predstavlja značajan doprinos srpskoj pripovedačkoj umetnosti".<ref name="Na zgarištu priče">Srđan Vidrić, [http://www.maticasrpska.org.rs/letopis/letopis_496_5/14C%20Prikazi.pdf ''Na zgarištu priče''] Letopis Matice srpske, novembar 2015.</ref> Pet priča iz ''Sagorevanja'' objavljeno je u američkim i škotskim<ref name="About a Door">Srđan Srdić, [http://www.guttermag.co.uk/gutter-12-headline-writers-announced/ ''About a Door''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122023419/http://www.guttermag.co.uk/gutter-12-headline-writers-announced/ |date=2015-11-22 }} Gutter, 2015.</ref> književnim časopisima u prevodu Nataše Miljković. === ''Zapisi iz čitanja'' === Prva Srdićeva zbirka eseja objavljena je 2014. pod nazivom ''Zapisi iz čitanja''.<ref name="Zapisi iz čitanja">Srđan Srdić, [http://www.kcns.org.rs/izdavastvo/biblioteka-anagram/ ''Zapisi iz čitanja''] Kulturni centar Novog Sada, 2014.</ref> Srdićev urednik Ivan Radosavljević u pogovoru za ovu knjigu navodi kako će sedam u njoj štampanih eseja "s jedne strane, privući čitaoce koje zanimaju teme kojima se Srdić ovde bavi, a s druge strane, privući će one čitaoce koje ovaj autor zanima kao pripovedač i romanopisac, zahvaljujući tome što pruža osobene uvide u njegov intelektualni i umetnički habitus."<ref name="Pogovor">Ivan Radosavljević, [http://www.kcns.org.rs/izdavastvo/biblioteka-anagram/ ''Odškrinuta vrata ateljea''] Kulturni centar Novog Sada, 2014.</ref> ''Zapisi iz čitanja'' naišli su na odličnu recepciju."<ref name="Pozdravi iz podzemlja">Branko Ćurčić, [https://app.box.com/s/vpx343ebvjz4j2djxiac ''Pozdravi iz podzemlja''] Avangrad, broj 19, 2014.</ref> U izrazito pozitivnom prikazu knjige Dragan Babić iznosi stav da je Srdić "više od poštovaoca" autora o kojima piše, te da je njihov "odličan tumač".<ref name="Ispovesti jednog uživaoca">Dragan Babić, [http://www.novamisao.org/wp-content/uploads/2015/11/NM-29.pdf ''Ispovesti jednog uživaoca''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043947/http://www.novamisao.org/wp-content/uploads/2015/11/NM-29.pdf |date=2016-03-04 }} Nova misao, broj 29, septembar/oktobar 2014.</ref> Fotografiju za korice ''Zapisa iz čitanja'' namenski je uradio američki avangardni muzičar Alan Dubin, čije je stihove Srdić navodio u ''Sagorevanjima'' i ''Mrtvom polju''. == Ostali uticaji == Srdić takođe ističe kako su Dejvid Foster Volas, Don Delilo, [[Ivo Andrić]], Jukio Mišima, roman ''Korekcije'' Džonatana Frenzena, Roberto Bolanjo, Luj Ferdinand Selin, Tomas Bernhard, Milan Oklopdžić i [[Mihail Bulgakov]] izuzetno značajni za njegovo čitalačko i spisateljsko iskustvo. == Bibliografija == === Romani === * ''Mrtvo polje'', Beograd, Stubovi kulture. 2010. str. 287. {{ISBN|978-86-7979-308-9}} * ''Satori,'' Beograd, Književna radionica Rašić. 2013. str. 215 {{ISBN|978-86-6351-000-5}} *''Srebrna magla pada'', Beograd, Partizanska knjiga, 2018. str 259. {{ISBN|978-86-6477-016-3}} === Zbirke priča === * ''Espirando''. Beograd: Stubovi kulture. 2011. str. 181. {{ISBN|978-86-7979-346-1}} * ''Sagorevanja''. Beograd: Književna radionica Rašić. 2014. str. 169. {{ISBN|978-86-6351-006-7}} === Zbirke eseja === * ''Zapisi iz čitanja''. Novi Sad: Kulturni centar Novog Sada. 2014. str. 162. {{ISBN|978-86-7931-395-9}}. === Antologije === * ''Da sam Šejn''. Zagreb: Konzor. 2007. str. 229-234. {{ISBN|978-953-224-201-0}} * ''Kikinda Short 3.0''. Kikinda: Narodna biblioteka "Jovan Popović". 2009.- kao urednik {{ISBN|978-86-7378-031-3}} * ''Kikinda Short 04''. Kikinda: Narodna biblioteka "Jovan Popović". 2010. - kao urednik {{ISBN|978-86-7378-033-7}} * ''Kikinda Short 05'' Kikinda: Narodna biblioteka "Jovan Popović".2011. - kao urednik {{ISBN|978-86-914515-0-9}} * ''Nga Beogradi, me dashuri''. Priština: MM. 2011. str. 155-172. {{ISBN|978-9951-516-05-1}} * ''Izvan koridora''. Zagreb: V.B.Z. d.o.o. 2011. str. 151-159. {{ISBN|978-9940-9215-6-9}} * ''U znaku vampira: muške priče o krvopijama''. Beograd: Paladin. 2012. str. 96-105. {{ISBN|978-86-87701-20-5}} * ''Pucanja: izbor iz mlade srpske proze''. Beograd: Službeni glasnik. 2012. {{ISBN|978-86-519-1536-2}} * ''Putnik sa dalekog neba: Miloš Crnjanski u priči''. Beograd: Laguna. 2013. str. 339-348. {{ISBN|978-86-521-1301-9}} * ''Nova srpska pripovetka''. Beograd: Paladin. 2013. str. 462-470. {{ISBN|978-86-87701-37-3}} * ''Gavrilov princip: priče o sarajevskom atentatu''. Beograd: Laguna. 2014. str. 115-129. {{ISBN|978-86-521-1551-8}} == Vanjske veze == * [http://www.goodreads.com/author/show/5594652.Sr_an_Srdi_ Srđan Srdić Goodreads] * [http://mudseasonreview.com/2015/06/fiction-issue-10/ "Priča o tome kako su se pomirili I.I. i I.N." prevod na engleski jezik] * [http://www.wordriot.org/archives/7991 "Summertime" prevod na engleski jezik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122074652/http://www.wordriot.org/archives/7991 |date=2015-11-22 }} * [http://www.albany.edu/offcourse/issue58/srdjan_srdic.html "Laku noć, kapetane" prevod na engleski jezik] * [http://theofipress.webs.com/srdicsrdjan.htm/ "Sivo, sumorno nešto" prevod na engleski jezik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201748/http://theofipress.webs.com/srdicsrdjan.htm/ |date=2013-10-29 }} * [http://krr.rs/srdic.html "Zvanična stranica izdavačke kuće Književna radionica Rašić"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427185525/http://krr.rs/srdic.html%27%27krr.rs%27%27 |date=2020-04-27 }} * [http://www.stubovi.co.rs/srdic.html "Zvanična stranica izdavačke kuće Stubovi kulture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303172305/http://www.stubovi.co.rs/srdic.html |date=2016-03-03 }} == Reference == {{reflist|2}} {{Lista potpisnika Deklaracije o zajedničkom jeziku}} {{Normativna kontrola}} {{Lifetime|1977||Srdić, Srđan}} [[Kategorija:Srpski pisci]] [[Kategorija:Biografije, Kikinda]] 8ykr7lxb3uymhww9c858bl09jts7fqt 0 274120 42713667 42708930 2026-10-25T16:47:56Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713667 wikitext text/x-wiki {{Politička partija 4 (SR) | ime = Socijaldemokratska stranka | izvorno_ime = SDS | logo = Socijaldemokratska stranka.png | bojakod = FF003F | veličina = 290px | logo_opis = | predsednik = [[Boris Tadić]] | lider = | vođa1_titula = | vođa1_ime = | vođa2_titula = | vođa2_ime = | sekretar = | portparol = | osnivač = | koalicija = ''BORIS TADIĆ — '''Nova demokratska stranka — Zeleni''', [[Liga socijaldemokrata Vojvodine|LSV — Nenad Čanak]], Zajedno za Srbiju, VMDK, [[Zajedno za Vojvodinu]], Demokratska levica Roma'' | slogan = | osnovana = '''Neformalno osnivanje:'''<br />[[29. januar]] [[2014]].<br />'''Formalno osnivanje:'''<br />[[18. jul]] [[2014]]. | raspuštena = | prethodne stranke = [[Demokratska stranka (Srbija)|Demokratska stranka]] (deo članstva) | naslednik = | sedište = Vatroslava Jagića 5, [[Beograd]] | država = {{zastava|Srbija}} | novine = | mladi ogranak = | studentsko krilo = | broj_članova = 1.100 <ref>[http://www.plummark.com/ www.plummark.com], Istraživanje broja članova političkih stranaka i [[politika|političkih]] grupa građana u [[Republika Srbija|Republici Srbiji]].</ref> | broj_članova_godina = [[februar]] [[2014]] | ideologija = [[Socijaldemokratija]],<br />[[Evropeizam]] | pozicija = [[Levi centar]] | skupština1 =[[Narodna skupština Republike Srbije]] | broj_mandata ={{Politička partija/mandati|9|250|#FF003F}} | skupština2 =[[Skupština Autonomne Pokrajine Vojvodine|Skupština AP Vojvodine]] | broj_mandata2 ={{Politička partija/mandati|1|120|#FF003F}} | skupština3 = | broj_mandata3 = | međunarodno_članstvo = | evropsko_članstvo = | boje = [[Crvena boja|crvena]], [[Bela boja|bela]] | internet_stranica = http://www.sds-org.rs/ | napomena = }} '''Socijaldemokratska stranka''' (skraćeno: '''SDS''') je [[politička partija]] u [[Srbija|Srbiji]]. Osnivač i predsednik stranke je [[Boris Tadić]], bivši [[predsednik Srbije]] i [[Demokratska stranka (Srbija)|Demokratske stranke]]. Nastala je izdvajanjem jedne frakcije iz DS-a početkom [[2014]]. godine. Socijaldemokratska stranka prilikom registracije u registru [[Politička partija|političkih partija]] [[Republika Srbija|Republike Srbije]], nosila je ime '''''Nova demokratska stranka''''', na prvom kongresu [[2014]]. godine ime je promenila u Socijaldemokratska stranka.<ref>{{Cite web |title=Srbija: Nova demokratska stranka (NDS) promenila ime<!-- Botovski generisani naziv --> |url=http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/latest/500/500.html?id=26621343 |access-date=2015-04-13 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102729/http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/latest/500/500.html?id=26621343 }}</ref><ref>[http://www.nspm.rs/hronika/nova-demokratska-stranka-promenila-ime-u-socijaldemokratska-stranka-za-prvog-predsednika-izglasan-boris-tadic.html Nova demokratska stranka promenila ime u "Socijaldemokratska stranka", za prvog predsednika izglasan Boris Tadić | Hronika<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref><ref>[http://www.blic.rs/Vesti/Politika/500008/NDS Blic Online | NDS promenila ime, Boris Tadić prvi predsednik stranke<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref><ref>[http://www.smedia.rs/zabava/zanimljivosti/vest/658836/njuz-Zasto-je-Boris-Tadic-promenio-ime-stranke.html Zašto je Boris Tadić promenio ime stranke - Smedia<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref> == Formiranje NDS — Zeleni i izbori 2014. == Već krajem 2012. godine, nakon prelaska u opoziciju i kad je [[Dragan Đilas]] postao predsednik [[Demokratska stranka (Srbija)|Demokratske stranke]] a Tadić počasni predsednik počele su podele unutar DS-a. Uoči [[Izbori za narodne poslanike Republike Srbije 2014.|vanrednih izbora 2014]]. [[Boris Tadić]] je pokušao da povrati vlast u stranci ali bez uspeha i iz tog razloga početkom februara zajedno sa 6 poslanika napustio je DS i otpočeo kreaciju nove partije<ref>[http://eizbori.com/tadic-predvodi-gradanski-blok-nova-demokratska-stranka-na-izborima/ Tadić predvodi građanski blok, Nova demokratska stranka na izborima | eIzbori<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref>. Njen [[Ideologija|ideološki]] lider stranke je bivši [[predsednik Republike Srbije]] [[Boris Tadić]], izabran [[2014]]. godine. Na vandrednim parlamentarnim izborima u [[Srbija|Republici Srbiji]] [[2014]]. godine učestvuje u koaliciji i osvaja devet poslaničkih mesta, u [[Skupština Srbije|Skupštini Srbije]]. U [[Skupština Vojvodine|Skupštini Vojvodine]], u [[mart]]u [[2014]] godine je formiran poslanički klub tadašnje neregistrovane Nove demokratske stranke od četiri bivša poslanika [[Demokratska stranka (Srbija)|Demokratske stranke]] i jednog poslanika [[Demokratski savez Hrvata u Vojvodini|Demokratskog saveza Hrvata u Vojvodini]], time je Nova demokratska stranke dobila pet poslanika u [[Skupština Vojvodine|Skupštini Vojvodine]]. U [[april]]u [[2014]]. godine biva najavljeno iz rukovodstva tadašnje neregistrovane Nove demokratske stranke i Zelenih Srbije da su odpočeli proces razdvajanja, [[Zeleni Srbije]] su vratili svoje staro ime a tadašnja neregistrovana Nova demokratska stranka je registrovana kao nova partija u registru političkih stranaka, razlog razdvajanja je postignut cilj i ulazak u [[Skupština Srbije|Skupštinu Srbije]], tadašnje neregistrovane Nove demokratske stranke i registrovane stranke Zelenih Srbije. U [[jul]]u [[2014]]. godine dolazi do konačnog razilaženja tadašnje neregistrovane Nove demokratske stranke i registrovane stranke Zelenim Srbije, tom prilikom [[Zeleni Srbije]] vraćaju svoje prvobitno ime stranci ''Zeleni Srbije''.<ref>{{Cite web |title=Boris Tadić menja ime stranke - Vesti - Politika - ALO!<!-- Botovski generisani naziv --> |url=http://www.alo.rs/vesti/politika/boris-tadic-menja-ime-stranke/66922 |access-date=2015-04-13 |archive-date=2014-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907081025/http://www.alo.rs/vesti/politika/boris-tadic-menja-ime-stranke/66922 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.danas.rs/danasrs/politika/tadicevi_predali_zahtev_za_registraciju.56.html?news_id=286365 Dnevni list Danas | Politika | Tadićevi predali zahtev za registraciju<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref><ref>[http://www.novimagazin.rs/vesti/tadicevi-predali-zahtev-za-registraciju NoviMagazin.rs - Tadićevi predali zahtev za registraciju<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref><ref>[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2014&mm=06&dd=15&nav_id=861621 B92 - Vesti - Zeleni samostalno,NDS se registruje<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Subotičke Novine<!-- Botovski generisani naziv --> |url=http://www.subotickenovine.rs/index/page/lg/sr/id/1036 |access-date=2015-04-13 |archive-date=2014-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907083726/http://www.subotickenovine.rs/index/page/lg/sr/id/1036 |dead-url=yes }}</ref> Tadašnja neregistrovana Nova demokratska stranka je ušla [[2014]]. godine u [[Skupština Srbije|Skupštinu Srbije]] i [[Skupština Vojvodine|Skupštinu Vojvodine]], kao neregistrovana partija, kroz već postojeću registrovanu stranku Zeleni Srbije koja je privremeno promenula ime u Nova demokratska stranka – Zeleni, na takav korak tadašnja neregistrovana Nova demokratska stranka se odlučila jer nebi uspela da se u kratkom vremenoskom roku od svog neformalnog osnivanja [[29. januar]]a [[2014]]. godine da se registruje kao politička stranka i da ulazi u koaliciju sa registrovanim strankama, do [[Izbori 2014|parlamentarnih izbora 2014]]. godine. Koalicija oko tadašnje neregistrovane Nove demokratske stranke ušla je u [[Skupština Srbije|Skupštinu Srbije]] i osvojila osamnaest poslaničkih mesta, prvenstveno zahvanjujući dugogodišnjoj parlametarnoj stranci [[Liga socijaldemokrata Vojvodine|Ligi socijaldemokrata Vojvodine]], popularnosti njenog predsednika stranke [[Nenad Čanak|Nenada Čanka]], i popularnosti bivšeg [[Predsednik Srbije|Predsednika Srbije]] [[Boris Tadić|Borisa Tadića]] jer neregistrovana Nova demokratska stranka u tenutku parlamentrarnih [[Izbori 2014|Izbora 2014]]. godine i nakon izbora nije imala usvojen niti statut niti program stranke. Stanka je izašla na izbore u koaliciji sa strankom [[Zajedno za Srbiju]] [[Dušan Petrović (političar)|Dušana Petrovića]] (koja je već 2013. formirana od disidenata DS-a), [[Liga socijaldemokrata Vojvodine|Ligom socijaldemokrata Vojvodine]], [[Zeleni Srbije|Zelenim Srbije]], [[Demokratska zajednica vojvođanskih Mađara|Demokratskom zajednicom vojvođanskih Mađara]], [[Zajedno za Vojvodinu]] i [[Demokratska levica Roma|Demokratskom levicom Roma]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nadlanu.com/pocetna/info/politika/Tadiceva-koalicija-Canku-sest-poslanika-Petrovicu-dva.a-223474.291.html |title=Tadićeva koalicija: Čanku šest poslanika, Petroviću dva {{!}} Vesti dana iz Srbije - Politika {{!}} Nadlanu.com<!-- Botovski generisani naziv --> |access-date=2015-04-13 |archive-date=2014-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225152150/http://www.nadlanu.com/pocetna/info/politika/Tadiceva-koalicija-Canku-sest-poslanika-Petrovicu-dva.a-223474.291.html |url-status=dead }}</ref>. RIK-u je prijavljena pod rednim brojem 11. pod imenom <br />„''Boris Tadić — Nova demokratska stranka — Zeleni, LSV — Nenad Čanak, Zajedno za Srbiju, VMDK, Zajedno za Vojvodinu, Demokratska levica Roma''”<ref>{{cite web|url=http://www.rik.parlament.gov.rs/cirilica/propisi/Zbir_list160314.htm|title=Izborne liste 2014|language=Serbian|publisher=RIK|date=15. 2. 2014.|accessdate=15. 2. 2014.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222141144/http://www.rik.parlament.gov.rs/cirilica/propisi/Zbir_list160314.htm|archive-date=2014-02-22|url-status=dead}}</ref>. == Povezano == * [[Spisak levičarskih partija u Srbiji]] == Izvori == {{Reflist|2}} == Vanjske veze == * [http://www.sds-org.rs/ Socijaldemokratska stranka (zvanični sajt)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514074606/http://www.sds-org.rs/ |date=2020-05-14 }} * [http://zelenisrbije.org/2014/02/nova-demokratska-zeleni Zvanična objava na zvaničnom sajtu Nove demokratske stranke — Zeleni da će učestvovati na izborima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915003117/http://zelenisrbije.org/2014/02/nova-demokratska-zeleni |date=2014-09-15 }} * [http://www.mduls.gov.rs/doc/dokumenta/pstranke/IZVOD%20IZ%20REGISTRA%2003022015.pdf Izvod iz registra političkih stranaka nakome se nalazi i Socijaldemokratska stranka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205035521/http://www.mduls.gov.rs/doc/dokumenta/pstranke/IZVOD%20IZ%20REGISTRA%2003022015.pdf |date=2015-02-05 }} * [https://web.archive.org/web/20140313235624/http://www.rik.parlament.gov.rs/cirilica/saopstenja_frames.htm RIK saopštenje rezultata izbora] * [https://web.archive.org/web/20140325225328/http://www.rik.parlament.gov.rs/cirilica/Rezultati/Izbori2014Karte.pdf RIK konačan rezultat izbora] * [http://www.rtv.rs/sr_ci/vojvodina/novi-sad/poslanici-nds-u-skupstini-vojvodine_472346.html Formiran poslanički klub u Skupštini Vojvodine] * [http://www.rtv.rs/sr_ci/politika/razdvajanje-zelenih-i-nds_477507.html Najavljeno razdvajanje NDS-a i Zelenih Srbije] [[Kategorija:Političke partije u Srbiji]] dbyln05uu36qvjuk8dhfczmrb4rhd15 0 275795 42713584 42110339 2026-10-25T12:05:22Z Kontributor 2K 192569 42713584 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Brukeran | originalni_naziv = Brouqueyran | slika = Brouqueyran Mairie.jpg | opis_slike = | grb = Blason ville fr Blason ville fr Brouqueyran (Gironde).svg | država = {{FRA}} | region = Akvitanija | departman = Gironde | prefektura = Langon | kanton = Oros | gšir = 44.4847222222222 | gduž =-0.173888888888889 | nadm visina = 105 | maksimalna_nadmorska_visina = 114 | minimalna_nadmorska_visina = 30 | površina-km = 5,66 | površina-he = 566 | stanovništvo = 211<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 37,28 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 33074 | poštanski kod = 33124 }} '''Brukeran''' ({{jez-fra|Brouqueyran}}) je naselje i opština u jugozapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Akvitanija]], u departmanu [[Departman Žironda u Francuskoj|Žironda]] koja pripada prefekturi Langon. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 148 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 26&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 5,66&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 105 metara (maksimalnoj 114 m, a minimalnoj 30 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=140| 1968=140| 1975=144| 1982=122| 1990=136| 1999=148| 2006=| 2011=211| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,99)(84,99) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 140 1968: 140 points:(84,99)(100,102) color:blue width:2 #1975: 144 points:(100,102)(128,89) color:blue width:2 #1982: 122 points:(128,89)(160,97) color:blue width:2 #1990: 136 points:(160,97)(196,104) color:blue width:2 #1999: 148 points:(196,104)(228,117) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Brouqueyran}} * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=34280 Brouqueyran na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=33&codecom=074 Brouqueyran na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.776404869654634&RadLong1=-0.00303493364390896 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=330074 Položaj mesta Brouqueyran na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=44.4847222222222&longitude=-.173888888888889&zoom=8 Plan naselja Brouqueyran na mapi (Mapquest)] {{Departman Žironda u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|44_29_05_N_00_10_26_W_type:city_region:FR|44° 29' 05" SG Š, 00° 10' 26" ZGD}} oh4wo5fkdf9186ppfzn4a0c01kidssk 0 276851 42713675 42107079 2026-10-25T17:06:02Z Carsten Steger 165163 Aerial image of Auribeau inserted. 42713675 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Oribo | originalni_naziv = Auribeau | slika = Aerial image of Auribeau (view from the west).jpg | opis_slike = | grb = Blason ville fr Auribeau (Vaucluse).svg | država={{FRA}} | region = Provansa-Alpi-Azurna obala | departman = Vaucluse | prefektura = Apt | kanton = Apt | gšir = 43.8375 | gduž = 5.45944444444444 | nadm visina = 600 | maksimalna_nadmorska_visina = 1122 | minimalna_nadmorska_visina = 513 | površina-km = 7,5 | površina-he = 750 | stanovništvo = 75<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 10,0 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 84006 | poštanski kod = 84400 }} '''Oribo''' ({{jez-fra|Auribeau}}) je naselje i opština u [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Provansa-Alpi-Azurna obala]], u departmanu [[Departman Vokliz u Francuskoj|Vokliz]] koja pripada prefekturi Apt. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 59 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 7&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 7,5&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 600 metara (maksimalnoj 1.122 m, a minimalnoj 513 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=16| 1968=22| 1975=30| 1982=38| 1990=46| 1999=59| 2006=| 2011=75| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,29)(84,32) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 16 1968: 22 points:(84,32)(100,37) color:blue width:2 #1975: 30 points:(100,37)(128,42) color:blue width:2 #1982: 38 points:(128,42)(160,46) color:blue width:2 #1990: 46 points:(160,46)(196,53) color:blue width:2 #1999: 59 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Auribeau}} * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=76876 Oribo na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=84&codecom=006 Oribo na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.765108710884174&RadLong1=0.0952852808903942 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=840006 Položaj mesta Oribo na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=43.8375&longitude=5.45944444444444&zoom=8 Plan naselja Oribo na mapi (Mapquest)] {{Departman Vokliz u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|43_50_15_N_05_27_34_E_type:city_region:FR|43° 50' 15" SG Š, 05° 27' 34" IGD}} 2l8hz59m9kktta37shciclypcur9cky 0 284156 42713669 42111448 2026-10-25T16:54:44Z Kontributor 2K 192569 42713669 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto =Kastiljone | originalni_naziv =Castiglione | slika = | opis_slike = | grb = Blason ville fr Castiglione (Haute-Corse).svg | država={{FRA}} | region =Korzika | departman =Haute-Corse | prefektura =Kor | kanton =Niolu Omesa | gšir =42.4186111111111 | gduž =9.12916666666667 | nadm visina =600 | maksimalna_nadmorska_visina =2160 | minimalna_nadmorska_visina =360 | površina-km = 23,17 | površina-he =2.317 | stanovništvo =25<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 1,51 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE =2B081 |poštanski kod=20218 }} '''Kastiljone''' ({{jez-fra|Castiglione}}) je naselje i opština u [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Korzika]], u departmanu [[Departman Gornja Korzika u Francuskoj|Gornja Korzika]] koja pripada prefekturi Kor. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 25 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 1&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 23,17&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 600 metara (maksimalnoj 2.160 m, a minimalnoj 360 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=76| 1968=78| 1975=67| 1982=48| 1990=22| 1999=25| 2006=| 2011=35| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,65)(84,64) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 80 1968: 78 points:(84,64)(100,58) color:blue width:2 #1975: 67 points:(100,58)(128,47) color:blue width:2 #1982: 48 points:(128,47)(160,32) color:blue width:2 #1990: 22 points:(160,32)(196,34) color:blue width:2 #1999: 25 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=31047 Castiglione na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=2B&codecom=081 Castiglione na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=42.4186111111111&longitude=9.12916666666667&zoom=8 Plan naselja Castiglione na mapi (Mapquest)] {{Departman Gornja Korzika u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} b2je40rx31ip1nbhibf0ht85wvkdoxc 0 285960 42713668 42116342 2026-10-25T16:49:19Z Kontributor 2K 192569 42713668 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Framon | originalni_naziv = Framont | slika = | opis_slike = | grb = Blason ville fr Framont (Haute-Saône).svg | država={{FRA}} | region = Franš-Konte | departman = Haute-Saône | prefektura = Vezul | kanton = Šamplit | gšir = 47.5794444444444 | gduž = 5.58027777777778 | nadm visina = 260 | maksimalna_nadmorska_visina = 264 | minimalna_nadmorska_visina = 207 | površina-km = 11,73 | površina-he = 1.173 | stanovništvo = 198<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 16,88 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 70252 | poštanski kod = 70600 }} '''Framon''' ({{jez-fra|Framont}}) je naselje i opština u istočnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Franš-Konte]], u departmanu [[Departman Gornja Saona u Francuskoj|Gornja Saona]] koja pripada prefekturi Vezul. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 200 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 17&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 11,73&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 260 metara (maksimalnoj 264 m, a minimalnoj 207 m). == Demografija == <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:330 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:220 color:gray1 from:start till:end bar:110 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,145)(84,142) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 243 1968: 236 points:(84,142)(100,143) color:blue width:2 #1975: 238 points:(100,143)(128,120) color:blue width:2 #1982: 195 points:(128,120)(160,115) color:blue width:2 #1990: 185 points:(160,115)(196,123) color:blue width:2 #1999: 200 points:(196,123)(228,120) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=66461 Framont na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=70&codecom=252 Framont na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.830417961869954&RadLong1=0.0973942204033342 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=700252 Položaj mesta Framont na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=47.5794444444444&longitude=5.58027777777778&zoom=8 Plan naselja Framont na mapi (Mapquest)] {{Departman Gornja Saona u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} g5egvk1qjlcfwprtnpwqwshswlkhuop 0 450753 42713639 42173600 2026-10-25T15:27:23Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713639 wikitext text/x-wiki '''Smrtonosna doza''' ({{jez-eng|Lethal dose}}, [[skraćenica]]: ''LD'', ili {{jez-lat|dosis letalis}}, skraćenica ''DL'') je jedna od metoda objektivnog označavanja [[toksičnost]]i supstancije. Vrednost LD označava dozu supstancije, čij unos u organizam izaziva [[smrt]] određenog procenta, određene vrste životinja.<ref name="Goodman_Gilman">{{GoodmanGilman10th}}</ref><ref name="Фармакотерапијски_водич">{{Cite book | author=Grupa autora | editor=Nenad Ugrešić | title=Farmakoterapijski vodič 3 | edition= | issue= | pages= | publisher= | location=Beograd | id=ISSN 1451-4680 | year=2006 | doi= | url=http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archivedate=2011-07-15 | access-date=2014-03-06 | deadurl=yes | archive-url=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archive-date=2011-07-15 | url-status=dead }}</ref><ref name="Фармакокинетика">{{Cite book | author=Milena Pokrajac |editor= | title=Farmakokinetika | edition= | issue= | pages= | publisher= |location=Beograd | year=2002 | isbn = 86-902551-4-1 | doi= | url= |id=}}</ref> U katalozima toksičnih osobina [[hemijsko jedinjenje|hemijskih jedinjenja]] koriste se oznake tipa: : LDX_y(z.) gde: * X - označava koliko je od 100 eksperimentalnih životinja, koje su u organizam unele datu koncentraciju umrlo od posledica trovanja. * y - označava vrstu životinja na kojima je vršen test * z - označava način unošenja jedinjenja: (inh.) - udisanjem ({{jez-eng|inhalated}}), (inj.) - ubrizgan ({{jez-eng|injected}}), (oralno) preko usta (hranom). Npr: LD100_mouse(inj.) - označava dozu, od koje je uginulo svih 100 testiranih miševa, a jedinjenje im je bilo ubrizgano. Ukoliko kod oznake nedostaju dodatne informacije najverovatnije je taj test izvršen na [[pacov]]ima, koji su datu supstanciju uneli preko usta. Vrednosti LD se daju u jedinicama [[masa|mase]] jedinjenja u odnosu na masu tela životinje - obično u mg/kg ([[gram|miligramima]] po [[kilogram]]u). U slučaju supstancija koje se udišu se često umesto LD daje vrednost u LC ({{jez-eng|Lethal concentration}} - ''[[Smrtonosna koncentracija]]''). == Povezano == * [[Smrtonosna koncentracija]] * [[toksikologija]] == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * {{Cite book |ref= harv|author=Milena Pokrajac |editor= | title=Farmakokinetika | edition= | issue= | publisher= |location=Beograd | year=2002 | isbn = 86-902551-4-1 | doi= | url= }} * {{Cite book |ref=harv |author=Grupa autora |editor=Nenad Ugrešić |title=Farmakoterapijski vodič 3 |edition= |issue= |publisher= |location=Beograd |id= |year=2006 |doi= |url=http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archivedate=2011-07-15 |access-date=2014-03-06 |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archive-date=2011-07-15 |url-status=dead }} {{Farmakologija}} [[Kategorija:Toksikologija]] k84b8j7i6kx3vueant5ktx689jfvrcb 0 1227915 42713872 42433417 2026-10-26T10:15:04Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713872 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Winkler Titration Prior Titration.jpg|thumb|[[Vinklerov test|Vinklerova titracija]] za određivanje koncentracije rastvorenog kiseonika u uzorku vode]] '''Titracija''' (''titrimetrija'')<ref>{{Cite encyclopedia | title = Titrimetry. | encyclopedia = The Century Dictionary and Cyclopedia | author = Whitney W.D., B.E. Smith | pages = 6504 | publisher = The Century co. | year = 1911}}</ref> je uobičajen laboratorijski metod za kvantitativnu [[Analitička hemija|hemijsku analizu]] koji se koristi za određivanje nepoznate [[koncentracija|koncentracije]] poznatog [[analit]]a. Pošto je merenje [[zapremina|zapremine]] ključno u titraciji, ona je takođe poznata kao '''volumetrijska analiza'''. [[Reagens]], koji se naziva ''titrant'' ili ''titrator''<ref>{{Cite book | title = Compendium for Basal Practice in Biochemistry | publisher = Aarhus University |year=2008}}</ref> je pripremljen kao [[standardni rastvor]]. Poznata koncentracija i zapremina titranta reaguje sa reastvorom analita ili ''titranda''<ref>{{Cite web | title = titrand | work = Science & Technology Dictionary | publisher = McGraw-Hill |url=http://www.answers.com/topic/titrand | accessdate = 30. 9. 2011.}}</ref> da bi se odredila koncentracija.<ref name="РајковићАналитичкаХемија">{{RajkovićAnalitičkaHemija}}</ref><ref>R. Mihajlović, Kvantitativna hemijska analiza (praktikum), Kragujevac, 1998.</ref><ref>J. Savić, M. savić, Osnovi analitičke hemije, Svjetlost, sarajevo, 1987.</ref><ref>T. Šuranji, I. Žigrai, Osnovi kvantitativne hemijske analize, Novi Sad, 1997.</ref><ref>D. Skug, D. Vest, DŽ. Holer, Osnove analitičke kemije, Školska knjiga, Zagreb, 1999.</ref> == Istorija i etimologija == Reč „titracija“ potiče od {{jez-lat-lat|titulus}}, sa značenjem natpis ili naziv. Titracija, po definiciji, je određivanje koncentracije rastvora u vodi sa pH vrednošću 7 (pH čiste [[voda (molekul)|H₂O]] pod standardnim uslovima).<ref>{{Cite book | title = The World Book dictionary | publisher = World Book Inc. | volume = 2 |year=2007 | location = Chicago, IL |pages=2198 | isbn = 0-7166-0299-7}}</ref> Volumetrijska analiza potiče iz [[Francuska|Francuske]] iz kasnog [[18. vek|18-tog veka]]. Deskroizils ({{jez-fr|Francois Antoine Henri Descroizilles}}) je razvio prvu [[bireta|biretu]] (koja je bila slična graduisanom cilindru) [[1791]]. godine.<ref>{{Cite book |author=Szabadváry F. |year=1993 |title=History of Analytical Chemistry |pages=208–209 |publisher=Taylor & Francis |isbn=2881245692}}</ref> Gaj-Lusa je razvio poboljšanu verziju birete koja je imala bočnu granu, i formirao termine je „[[pipeta]]“ i „[[bireta]]“ u jednom članku iz [[1824]]. o standardizaciji [[indigo]] rastvora. Veliki napredak u metodologiji i popularizaciji volumetrijske analize je ostvario Karl Fridrih Mor, koji je redizajnirao biretu, dodao klampe i slavinu na dnu, i napisao prvi udžbenik o titraciji, ({{jez-de|Lehrbuch der chemisch-analytischen Titrirmethode}} - ''Udžbenik analitičkih hemijskih titracionih metoda''), objavljen [[1855]].<ref>{{Cite book |author=Rosenfeld L. |year=1999 |title=Four Centuries of Clinical Chemistry |pages=72–75 |publisher=CRC Press |isbn=9056996452}}</ref> == Procedura == Tipična titracija počinje sa [[Laboratorijska čaša|čašom]] ili [[erlenmajer]]om koji sadrži preciznu zapreminu analiziranog rastvora i malu količinu indikatora, koja je stavljena ispod kalibrisane [[bireta|birete]] ili [[Pipeta|pipete]] koja sadrži titrant. Male zapremine titranta se zatim dodaju to titrand i indikator dok se indikator ne promeni, označavajući dolazak na krajnju tačku titracije. U zavisnosti od željene krajnje tačke, jedna kap ili manje titranta može da napravi razliku između permanentne i privremene promene boje indikatora. Kad se krajnja tačka reakcije dosegne, meri se zapremina potrošenog reaktanta i koristi se za računanje koncentracije analita putem jednačine :<math>\mathbf{C}_a=\frac{\mathbf{C}_t\times\mathbf{V}_t\times\mathbf{M}}{\mathbf{V}_a}</math> gde je '''C'''_a koncentracija analita, tipično u [[mol (jedinica)|molarnim jedinicama]]; '''C'''_t je koncentracija titranta, tipično u molovima po jedinici zapremine; '''V'''_t je zapremina korišćenog titranta, tipično u dm³; '''M''' je molski odnos analita i reaktanta iz balansirane [[hemijska jednačina|hemijske jednačine]]; i '''V'''_a je zapremina korišćenog analita, tipično u dm³.<ref>{{Cite book |author=Harris D.C. | title = Exploring chemical analysis |url=https://archive.org/details/exploringchemica00harr | publisher = Macmillan | edition = 3 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/exploringchemica00harr/page/111 111]–112 | isbn = 9780716705710}}</ref> === Preparacione tehnike === Za tipične titracije je neophodno da su titrant i analit u tečnom stanju (rastvoru). Mada su čvrsti materijali obično rastvoreni kao vodeni rastvori, i drugi rastvarači poput [[sirćetna kiselina|glacijalna sirćetna kiselina]] ili [[etanol]] se koriste za specijalne svrhe (kao što je [[petrohemija]]).<ref>{{Cite book |author=Matar S., L.F. Hatch | title = Chemistry of Petrochemical Processes |url=https://archive.org/details/chemistryofpetro0000mata_s3k3 | publisher = Gulf Professional Publishing | edition = 2 |year=2001 | isbn = 0884153150}}</ref> Koncentrisani analiti se često razblažuju da bi se povećala preciznost. Mnoge titracije koje nisu kiselo bazne treba održavati na konstantnom [[pH vrednost|pH]] tokom reakcije. Iz tog razloga se [[pufer|rastvor bufera]] dodaje u titracionu komoru da bi se održao pH.<ref>{{Cite book |author=Verma N.K., S.K. Khanna, Dr. B. Kapila | title = Comprehensive Chemistry XI | publisher = Laxmi Publications | location = New Dehli |pages=642–645 | isbn = 8170085969}}</ref> U slučajevima gde dva reaktanta u uzorku mogu da reaguju sa titrantom, a samo jedan je željeni analit, zasebni [[Maskirajući agens|maskirajući rastvor]] se dodaje u reakcionu komoru. On maskira neželjeni jon.<ref>{{Cite book |author=Patnaik P. | title = Dean's Analytical Chemistry Handbook | publisher = McGraw-Hill Prof Med/Tech | edition = 2 |year=2004 |pages=2.11–2.16 | isbn = 0071410600}}</ref> Za neke [[Oksido-redukcija|redoks]] reakcije je potrebno da se zagreje rastvor uzorka, kao i da se titracija vrši dok je rastvor još topao da bi se povećala [[Brzina hemijske reakcije|brzina reakcije]]. Na primer, oksidacija nekih rastvora [[oksalat]]a se odvija na 60&nbsp;°C sa podesnom brzinom reakcije.<ref>{{Cite book |author=Walther J.V. | title = Essentials of Geochemistry |url=https://archive.org/details/essentialsofgeoc0000walt | publisher = Jones & Bartlett Learning |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/essentialsofgeoc0000walt/page/515 515]–520 | isbn = 0763726427}}</ref> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * {{Cite book |ref= harv|author=Rosenfeld L. |year=1999 |title=Four Centuries of Clinical Chemistry |pages=72–75 |publisher=CRC Press |isbn=9056996452}} * {{Cite book |ref= harv|author=Szabadváry F. |year=1993 |title=History of Analytical Chemistry |pages=208–209 |publisher=Taylor & Francis |isbn=2881245692}} == Povezano == * [[Kiselina]] * [[Baza (hemija)|Baza]] * [[Nevodena titracija]] == Vanjske veze == {{Commonscat|Titration}} * [http://www.wikihow.com/Perform-a-Titration Izvođenje titracije] * [http://www.avogadro.co.uk/miscellany/titration/titreset.htm Interaktivni vodič] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110213347/http://www.avogadro.co.uk/miscellany/titration/titreset.htm |date=2006-01-10 }} * [http://scienceaid.co.uk/chemistry/applied/titration.html Jednostavno objašnjenje titracije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206073308/http://scienceaid.co.uk/chemistry/applied/titration.html |date=2011-12-06 }} * [https://web.archive.org/web/20190126143238/http://www2.iq.usp.br/docente/gutz/Curtipot_.html Simulacija pH vs. zapremina krivih] {{-}} {{Analitička hemija-lat}} [[Kategorija:Titracija]] rq7qn9ghwi1jqzxwrcv2bk0m208kkv8 0 1265700 42713821 42658169 2026-10-26T03:41:00Z Edgar Allan Poe 29250 dodana kategorija [[:Kategorija:Endemske vrste|Endemske vrste]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42713821 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Taksokvir | boja= animalia | naziv = ''Phyllopteryx taeniolatus'' | status = LC | status_sistem = IUCN3.1 | slika = Phyllopteryx taeniolatus1.jpg | slika_širina = 235px | slika_opis = | regnum = [[Životinje]] | phylum = [[Svitkovci]] | classis = [[Zrakoperke|''Actinopterygii'']] | ordo = ''[[Syngnathiformes]]'' | familia = ''[[Syngnathidae]]'' | subfamilia = ''[[Syngnathinae]]'' | genus = ''[[Phyllopteryx]]'' | species = '''''P. taeniolatus''''' | dvoimeno = ''Phyllopteryx taeniolatus'' | dvoimeno_autorstvo = [[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804 | karta_raspon = Phyllopteryx tæniolatus range map.PNG | karta_raspon_širina = 235px | karta_raspon_opis = Rasprostranjenost roda ''Phyllopteryx'' }} '''Phyllopteryx taeniolatus''' je naziv [[endem]]ske [[more|morske]] [[ribe]] koja je u srodstvu s [[morski konjic|morskim konjicem]]. Treuntno je jedini poznati član roda ''Phyllopteryx''. Odrasle jedinke ove vrste su crvenkaste boje s žutim i ljubičastim pjegama; po cijelu imaju nekoliko izraslina u obliku lista koje koriste za [[kamuflaža|kamuflažu]] te bolje na nakoliko mjesta koje im služe za zaštitu. Mužjaci imaju uža tijela te su tamniji od ženki. Pripadnici ove vrste na leđima imaju dugu peraju, dok im balans održavaju sitne peraje na svakoj strani vrata. Mogu narasti i do 45 [[cm]]. Pripadnici ove vrste mogu se susrestu samo na obalama južne [[Australija|Australije]] i oko otoka [[Tasmanija|Tasmanije]]. [[2015.]] godine otkrivena je nova vrsta u rodu [[Phyllopteryx]], ''[[Phyllopteryx dewysea|P. dewysea]]'', koja je imenovana po Mary "Dewy" White, suosnivačici ''Lowe Family Foundation'', koja je podržala istraživanja. <ref>{{Cite web |url=https://scripps.ucsd.edu/news/new-species-ruby-seadragon-discovered-scripps-researchers |title=New Species, the ‘Ruby Seadragon,’ Discovered by Scripps Researchers |access-date=2015-02-18 |archive-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221224125/https://scripps.ucsd.edu/news/new-species-ruby-seadragon-discovered-scripps-researchers |url-status=dead }}</ref> == Izvori == {{izvori}} [[Kategorija:Ribe]] [[Kategorija:Endemske vrste]] c22jl12cg3gupsfrzrjc18i9cmg47zb 42713822 42713821 2026-10-26T03:43:35Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Phyllopteryx]] na [[Obični morski zmaj]] 42713821 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Taksokvir | boja= animalia | naziv = ''Phyllopteryx taeniolatus'' | status = LC | status_sistem = IUCN3.1 | slika = Phyllopteryx taeniolatus1.jpg | slika_širina = 235px | slika_opis = | regnum = [[Životinje]] | phylum = [[Svitkovci]] | classis = [[Zrakoperke|''Actinopterygii'']] | ordo = ''[[Syngnathiformes]]'' | familia = ''[[Syngnathidae]]'' | subfamilia = ''[[Syngnathinae]]'' | genus = ''[[Phyllopteryx]]'' | species = '''''P. taeniolatus''''' | dvoimeno = ''Phyllopteryx taeniolatus'' | dvoimeno_autorstvo = [[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1804 | karta_raspon = Phyllopteryx tæniolatus range map.PNG | karta_raspon_širina = 235px | karta_raspon_opis = Rasprostranjenost roda ''Phyllopteryx'' }} '''Phyllopteryx taeniolatus''' je naziv [[endem]]ske [[more|morske]] [[ribe]] koja je u srodstvu s [[morski konjic|morskim konjicem]]. Treuntno je jedini poznati član roda ''Phyllopteryx''. Odrasle jedinke ove vrste su crvenkaste boje s žutim i ljubičastim pjegama; po cijelu imaju nekoliko izraslina u obliku lista koje koriste za [[kamuflaža|kamuflažu]] te bolje na nakoliko mjesta koje im služe za zaštitu. Mužjaci imaju uža tijela te su tamniji od ženki. Pripadnici ove vrste na leđima imaju dugu peraju, dok im balans održavaju sitne peraje na svakoj strani vrata. Mogu narasti i do 45 [[cm]]. Pripadnici ove vrste mogu se susrestu samo na obalama južne [[Australija|Australije]] i oko otoka [[Tasmanija|Tasmanije]]. [[2015.]] godine otkrivena je nova vrsta u rodu [[Phyllopteryx]], ''[[Phyllopteryx dewysea|P. dewysea]]'', koja je imenovana po Mary "Dewy" White, suosnivačici ''Lowe Family Foundation'', koja je podržala istraživanja. <ref>{{Cite web |url=https://scripps.ucsd.edu/news/new-species-ruby-seadragon-discovered-scripps-researchers |title=New Species, the ‘Ruby Seadragon,’ Discovered by Scripps Researchers |access-date=2015-02-18 |archive-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221224125/https://scripps.ucsd.edu/news/new-species-ruby-seadragon-discovered-scripps-researchers |url-status=dead }}</ref> == Izvori == {{izvori}} [[Kategorija:Ribe]] [[Kategorija:Endemske vrste]] c22jl12cg3gupsfrzrjc18i9cmg47zb 42713849 42713822 2026-10-26T04:19:18Z Edgar Allan Poe 29250 42713849 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |raspon_fosila= |najstariji_fosil= |najmlađi_fosil= |status=VU |status_sistem=IUCN3.1 |status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Tustison |first1=C. |last2=Stiller |first2=J. |last3=Mills |first3=K. |last4=Martin-Smith |first4=K. |last5=Booth |first5=D. |last6=Rouse |first6=G. |last7=Pollom |first7=R.|last8=Wilson |first8=N. |date=2025 |title=''Phyllopteryx taeniolatus'' |volume=2025 |article-number=e.T17177A263199517 |doi=10.2305/IUCN.UK.2025-1.RLTS.T17177A263199517.en |access-date=28 March 2025}}</ref> |slika=Phyllopteryx taeniolatus1.jpg |slika_upright=1.15 |slika_alt= |slika_opis=''Phyllopteryx taeniolatus'' u [[Sydney]]ju |takson=Phyllopteryx taeniolatus |autorstvo=([[Bernard Germain Étienne de la Ville, Comte de Lacépède|Lacepède]], 1804.) |karta_raspon=Phyllopteryx tæniolatus range map.PNG |karta_raspon_upright=1.15 |karta_raspon_alt= |karta_raspon_opis=Rasprostranjenost u Australiji |karta_raspon2= |karta_raspon2_upright= |karta_raspon2_alt= |karta_raspon2_opis= |sinonimi= *''Syngnatus taeniolatus'' <small>Lacepède, 1804.</small> *''Syngnathus foliatus'' <small>[[George Shaw (biolog)|Shaw]], 1804.</small> *''Phyllopteryx foliatus'' <small>(Shaw, 1804.)</small> |sinonimi_ref=<ref name = Fishbase>{{FishBase|Phyllopteryx|taeniolatus|month=February|year=2018}}</ref> }} '''Phyllopteryx taeniolatus''' je naziv [[endem]]ske [[more|morske]] [[ribe]] koja je u srodstvu s [[morski konjic|morskim konjicem]]. Treuntno je jedini poznati član roda ''Phyllopteryx''. Odrasle jedinke ove vrste su crvenkaste boje s žutim i ljubičastim pjegama; po cijelu imaju nekoliko izraslina u obliku lista koje koriste za [[kamuflaža|kamuflažu]] te bolje na nakoliko mjesta koje im služe za zaštitu. Mužjaci imaju uža tijela te su tamniji od ženki. Pripadnici ove vrste na leđima imaju dugu peraju, dok im balans održavaju sitne peraje na svakoj strani vrata. Mogu narasti i do 45 [[cm]]. Pripadnici ove vrste mogu se susrestu samo na obalama južne [[Australija|Australije]] i oko otoka [[Tasmanija|Tasmanije]]. [[2015.]] godine otkrivena je nova vrsta u rodu [[Phyllopteryx]], ''[[Phyllopteryx dewysea|P. dewysea]]'', koja je imenovana po Mary "Dewy" White, suosnivačici ''Lowe Family Foundation'', koja je podržala istraživanja. <ref>{{Cite web |url=https://scripps.ucsd.edu/news/new-species-ruby-seadragon-discovered-scripps-researchers |title=New Species, the ‘Ruby Seadragon,’ Discovered by Scripps Researchers |access-date=2015-02-18 |archive-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221224125/https://scripps.ucsd.edu/news/new-species-ruby-seadragon-discovered-scripps-researchers |url-status=dead }}</ref> == Izvori == {{izvori}} {{Taxonbar}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ribe]] [[Kategorija:Endemske vrste]] qsjsad98108606fdsavx3vt1to2n2j1 0 1288939 42713853 42173882 2026-10-26T05:59:27Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713853 wikitext text/x-wiki '''Terapeutski indeks''' (''terapeutski odnos'') je poređenje količine terapeutskog agensa koji uzrokuje terapeutsko dejstvo i količine koja izaziva [[smrt]] (u studijama na životinjama) ili [[toksičnost]] (u studijama na ljudima).<ref>Katzung and Trevor's Pharmacology Examination & Board Review; 9th edition; A.J.Trevor, B.G. Katzung, S.B.Masters, McGraw Hill, 2010, pp. 15.</ref> Kvantitativno, to je odnos letalne ili toksične doze podeljen sa terapetskom dozom.<ref name="Goodman_Gilman">{{GoodmanGilman10th}}</ref><ref name="Фармакотерапијски_водич">{{Cite book | author=Grupa autora | editor=Nenad Ugrešić | title=Farmakoterapijski vodič 3 | edition= | issue= | pages= | publisher= | location=Beograd | id= | year=2006 | doi= | url=http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archivedate=2011-07-15 | access-date=2014-04-21 | deadurl=yes | archive-url=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf | archive-date=2011-07-15 | url-status=dead }}</ref><ref name="Фармакокинетика">{{Cite book | author=Milena Pokrajac |editor= | title=Farmakokinetika | edition= | issue= | pages= | publisher= |location=Beograd | year=2002 | isbn = 86-902551-4-1 | doi= | url= }}</ref> U životinjskim studijama, terapeutski indeks je [[letalna doza]] leka za 50% populacije ([[letalna doza|LD₅₀]]) podeljena minimalnom [[Efektivna doza|efektivnom dozom]] za 50% populacije ([[Efektivna doza|ED₅₀]]).<ref name="Goodman_Gilman"/> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * {{Cite book |ref= harv|author=Milena Pokrajac |editor= | title=Farmakokinetika | edition= | issue= | pages= | publisher= |location=Beograd | year=2002 | isbn = 86-902551-4-1 | doi= | url= }} * {{Cite book |ref=harv |author=Grupa autora |editor=Nenad Ugrešić |title=Farmakoterapijski vodič 3 |edition= |issue= |pages= |publisher= |location=Beograd |id= |year=2006 |doi= |url=http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archivedate=2011-07-15 |access-date=2014-04-21 |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715221110/http://www.alims.gov.rs/download/publikacije/FV4-predgovor_sadrzaj.pdf |archive-date=2011-07-15 |url-status=dead }} == Povezano == * [[Efektivna doza]] * [[Letalna doza]] * [[IC50]] {{-}} {{Farmakologija-lat}} [[Kategorija:Farmakologija]] mdcczo19r88pcf0p0rivv846y1dxwvg 0 1364467 42713876 42519267 2026-10-26T11:09:49Z SteveK 111758 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Negenborn COA.png]] → [[File:DEU Negenborn COA.svg]] use SVG 42713876 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Negenborn | izvorni_naziv = ''Negenborn'' | slika = | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = DEU Negenborn COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Donja Saksonija]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 703<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 71 | aglomeracija = | površina = 9,9 | gšir = 51.89139 | gduž = 9.57194 | nadmorska_visina = 190 | registarska_oznaka = HOL | pozivni_broj = 05532 | poštanski_kod = 37643 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.gemeinde-negenborn.de/ www.gemeinde-negenborn.de] | gradonačelnik = ''Hermann Harling'' | stranka = SPD | ije = da }} '''Negenborn''' ({{jez-nem|Negenborn}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Donja Saksonija]]. Jedno je od 32 opštinska središta okruga [[Okrug Holcminden|Holcminden]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 703 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 3255030. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Negenborn_in_HOL.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Holcminden]] Negenborn se nalazi u saveznoj državi [[Donja Saksonija]] u okrugu Holcminden. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 190 metara. Površina opštine iznosi 9,9&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 703 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 71 stanovnika/km². == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{portal|Nemačka}} {{Commonscat|Negenborn}} * [http://www.gemeinde-negenborn.de/ Zvanični sajt opštine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929230123/http://www.gemeinde-negenborn.de/ |date=2007-09-29 }} {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Holcminden}} m6uhrjarxp7ayx6k2m2hjm23qmj7i8y 0 1368665 42713630 42524796 2026-10-25T14:34:13Z Gliwi 135182 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Steinthaleben.png]] → [[File:DEU Steinthaleben (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG 42713630 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Štajntaleben | izvorni_naziv = ''Steinthaleben'' | slika = | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = DEU Steinthaleben (Kyffhäuserland) COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Tiringija]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 510<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 17 | aglomeracija = | površina = 30,9 | gšir = 51.39472 | gduž = 11.02444 | nadmorska_visina = 170 | registarska_oznaka = KYF | pozivni_broj = 034671 | poštanski_kod = 06567 | dan_grada = | veb-strana = | gradonačelnik = ''Bernd Nawrodt'' | stranka = | ije = da }} '''Štajntaleben''' ({{jez-nem|Steinthaleben}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Tiringija]]. Jedno je od 50 opštinskih središta okruga [[Okrug Kifhojzer|Kifhojzer]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 510 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 16065068. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Steinthaleben in KYF.png|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Kifhojzer]] Štajntaleben se nalazi u saveznoj državi [[Tiringija]] u okrugu Kifhojzer. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 170 metara. Površina opštine iznosi 30,9&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 510 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 17 stanovnika/km². == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal Nemačka}} {{Commonscat|Steinthaleben}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Kifhojzer}} 685q6cqxsknesp1o0g62brucb8ul2uu 0 1369448 42713867 42518966 2026-10-26T09:41:15Z Fornax 96040 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Moorhusen (Wilstermarsch) COA.png]] → [[File:DEU Moorhusen (Wilstermarsch) COA.svg]] 42713867 wikitext text/x-wiki {{drugo značenje3|Morhuzen}} {{Grad u Nemačkoj | naziv = Morhuzen | izvorni_naziv = ''Moorhusen'' | slika = | opis_slike = Morhuzen | gradska_zastava = | grb = DEU Moorhusen (Wilstermarsch) COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Šlezvig-Holštajn]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 83<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 18 | aglomeracija = | površina = 4,7 | gšir = 53.96667 | gduž = 9.38333 | nadmorska_visina = 1 | registarska_oznaka = IZ | pozivni_broj = 04823 | poštanski_kod = 25554 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.amtitzehoe-land.de/ www.amtitzehoe-<br />land.de] | gradonačelnik = ''Holger Dunker'' | stranka = [[Freie Wähler|KWV]] | ije = da }} '''Morhuzen''' ({{jez-nem|Moorhusen}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Šlezvig-Holštajn]]. Jedno je od 112 opštinskih središta okruga [[Okrug Štajnburg|Štajnburg]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 83 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 1061070. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Moorhusen in IZ.png|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Štajnburg]] Morhuzen se nalazi u saveznoj državi [[Šlezvig-Holštajn]] u okrugu Štajnburg. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 1 metara. Površina opštine iznosi 4,7&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 83 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 18 stanovnika/km². == Međunarodna saradnja == <div style="width:30%"> {{partnerstvo_gradova_zaglavlje}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Nowy Staw b. Danzig]]|[[Poljska]]|kontakt|[[1991]]}} {{partnerstvo_gradova_podnožje|Izvor<ref>[http://www.rgre.de/rgre-partnerschaften/?dt_orgname=Moorhusen&dt_plz=&dt_einwohnerzahl_min=&dt_einwohnerzahl_max=&dt_bundesland=&aus_orgname=&aus_plz=&aus_land=&aus_kontinent=&partner_seit_von=&partner_seit_bis=&partner_form=&submit=Suche Savjet opština i regiona Evrope - Pregled međuopštinske saradnje], Pristupljeno 30. 6. 2010.</ref>}} </div> == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{portal|Nemačka}} {{Commonscat|Moorhusen (Wilstermarsch)}} * [http://www.amtitzehoe-land.de/ Zvanični sajt opštine] {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Štajnburg}} fu4fi9f71gj4hq6knu422p3eet29828 0 1452615 42713705 42348426 2026-10-25T17:55:03Z Ehrlich91 31090 42713705 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Makedoniji-lat |mesto = Barakovo |izvorno_ime = <small>{{jez-mak|Бараково}}</small> |grb = |slika = Воздушен поглед на Бараково.jpg |opis_slike = |opština = Demir Hisar |populacija = 67 |nadm visina = 630 |gšir = 41.2506 |gduž = 21.2267 |pozivni broj = (+389) 48 |poštanski kod = 7240 |registarska oznaka =BT }} '''Barakovo''' ({{jez-mak|Бараково}}) je naselje u [[Republika Makedonija|Republici Makedoniji]], u jugozapadnom delu države. Barakovo pripada [[Opština Demir Hisar|opštini Demir Hisar]]. == Prirodni uslovi == Naselje Barakovo je smešteno u jugozapadnom delu [[Republika Makedonija|Republike Makedonije]]. Od najbližeg većeg grada, [[Bitolj]]a, naselje je udaljeno 40&nbsp;km severno. Barakovo se nalazi u istočnom delu oblasti [[Demir Hisar (oblast)|Demir Hisar]]. Naselje je položeno u gornjem delu toka [[Crna Reka (Makedonija)|Crne reke]], u dolinskom delu. Severno od sela izdiže se [[Buševa planina]], a južno planina [[Drevenik (planina)|Drevenik]]. Nadmorska visina naselja je približno 630 metara. Klima u naselju je [[kontinentalna klima|kontinentalna]]. == Historija == == Stanovništvo == Po popisu stanovništva iz [[2002]]. godine Barakovo je imalo 67 stanovnika. Pretežno stanovništvo u naselju su etnički [[Makedonci]] (99%). Većinska veroispovest u naselju je [[pravoslavlje]]. == Povezano == * [[Opština Demir Hisar]] == Izvori == * [http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Popis u Makedoniji 2002. - Knjiga 10.] == Vanjske veze == * [http://www.demirhisar.gov.mk www.demirhisar.gov.mk Zvanična stranica opštine Demir Hisar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209060933/http://www.demirhisar.gov.mk/ |date=2014-02-09 }} *[http://www.fallingrain.com/world/MK/0/Barakovo.html Fallingrain] {{Opština Demir Hisar}} {{Gradovi u Makedoniji}} [[Kategorija:Opština Demir Hisar]] oryoh4zgmbrwmg7rvhi7jiqnyjucd39 0 1453052 42713634 42286837 2026-10-25T15:02:04Z Ehrlich91 31090 42713634 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Makedoniji-lat |mesto = Dobrejci |izvorno_ime = {{jez-mak|Добрејци}} |slika = Воздушен поглед на Добрејци.jpg |opis_slike = |opština = Strumica |populacija = 1.764 |nadm visina = 230 |gšir = 41.4608 |gduž = 22.6525 |pozivni broj = 034 |poštanski kod = 2400 |registarska oznaka = SR }} '''Dobrejci''' ({{jez-mak|Добрејци}}) au naselje u [[Republika Makedonija|Republici Makedoniji]], u jugoistočnom delu države. Dobrejci su naselje u okviru [[Opština Strumica|opštine Strumica]]. ==Prirodni uslovi== Dobrejci su smešteni u jugoistočnom delu [[Republika Makedonija|Republike Makedonije]]. Od najbližeg grada, [[Strumica|Strumice]], naselje je udaljeno 4 kilometara severno. Naselje Dobrejci se nalazi u istorijskoj oblasti [[Strumica (oblast)|Strumica]]. Naselje je položeno u zapadnom delu [[Strumičko polje|Strumičkog polja]]. Seoski atar je [[ravnica|ravničarski]] i ceo pod [[Ratarstvo|ratarskim]] kulturama. Nadmorska visina naselja je približno 230 metara. Mesna klima je blaži oblik [[Kontinentalna klima|kontinentalne]] zbog blizine [[Egej]]a (žarka leta). ==Stanovništvo== Dobrejci su prema poslednjem popisu iz [[2002.]] godine imali 1.764 stanovnika. Većinsko stanovništvo u naselju su etnički [[Makedonci]] (100%). Pretežna veroispovest mesnog stanovništva je [[pravoslavlje]]. ==Izvori== * [http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Popis u Makedoniji 2002. - Knjiga 10.] == Vanjske veze == *[http://www.strumica.gov.mk www.strumica.gov.mk Zvanična stranica opštine Strumica] {{Opština Strumica}} [[Kategorija:Opština Strumica]] rigm03ikt6wxi2pixnfder4k3wc3t0v 0 1453885 42713655 42289598 2026-10-25T16:01:35Z Ehrlich91 31090 42713655 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Makedoniji-lat |mesto = Prosenikovo |izvorno_ime = {{jez-mak|Просениково}} |slika = Воздушен поглед на Просениково.jpg |opis_slike = |opština = Strumica |populacija = 1.550 |nadm visina = 220 |gšir = 41.4592 |gduž = 22.6822 |pozivni broj = 034 |poštanski kod = 2400 |registarska oznaka = SR }} '''Prosenikovo''' ({{jez-mak|Просениково}}) je naselje u [[Republika Makedonija|Republici Makedoniji]], u jugoistočnom delu države. Prosenikovo je naselje u okviru [[Opština Strumica|opštine Strumica]]. == Prirodni uslovi == Prosenikovo je smešteno u jugoistočnom delu [[Republika Makedonija|Republike Makedonije]]. Od najbližeg grada, [[Strumica|Strumice]], naselje je udaljeno 5 kilometara severoistočno. Naselje Prosenikovo se nalazi u istorijskoj oblasti [[Strumica (oblast)|Strumica]]. Naselje je položeno u zapadnom delu [[Strumičko polje|Strumičkog polja]]. Seoski atar je [[ravnica|ravničarski]] i ceo pod [[Ratarstvo|ratarskim]] kulturama. Nadmorska visina naselja je približno 220 metara. Mesna klima je blaži oblik [[Kontinentalna klima|kontinentalne]] zbog blizine [[Egej]]a (žarka leta). == Stanovništvo == Prosenikovo je prema poslednjem popisu iz [[2002.]] godine imalo 1.550 stanovnika. Većinsko stanovništvo u naselju su etnički [[Makedonci]] (99%), a ostalo su [[Srbi]]. Pretežna veroispovest mesnog stanovništva je [[pravoslavlje]]. == Izvori == * [http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Popis u Makedoniji 2002. - Knjiga 10.] == Vanjske veze == * [http://www.strumica.gov.mk www.strumica.gov.mk Zvanična stranica opštine Strumica] {{Opština Strumica}} [[Kategorija:Opština Strumica]] 10seiplne0otvf3hsmmw8vbagmys55t 0 1488786 42713878 42709995 2026-10-26T11:42:02Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713878 wikitext text/x-wiki : ''Karta Hrvatske [https://www.auto-karta-hrvatske.com/torjanci/ > Torjanci (plan s ulicama i cestama)] : ''Google maps [https://www.google.com/maps/place/Torjanci/@45.7356628,18.2944789,12z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475d3b41df62c4c9:0xa8bc4d9f7e926db4!8m2!3d45.7584484!4d18.3651426!16s%2Fm%2F05mr5k3?entry=ttu > Torjanci (područje naselja)] {{Naselje u Hrvatskoj |ime = Torjanci |regija = [[Baranja]] |karta2 = Osječko-baranjska županija |naziv karte2 = Osječko-baranjske županije |županija = [[Datoteka:Zastava Osječko-baranjske županije.png|20px|border]] [[Osječko-baranjska županija]] |općina = [[Petlovac]] |mikroregija = [[Baranjska nizina]] |najgrad = [[Beli Manastir]], [[Belišće]] |površina = 26,79 |nadvisina = 91 |z. širina = 45.758 |z. dužina = 18.368 |brojstan = 317 / 267 / '''244''' |gustoća = 12 / 10 / '''9''' |domaćinstva = 106 / 93 (2011) <ref>[https://web.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2011/SI-1441.pdf DZS: ''Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2011. Prvi rezultati po naseljima'', Zagreb, 2011.]</ref> |pošta = 31322 Baranjsko Petrovo Selo |pozbroj = +385(0)31 |autooznaka = BM |slika = |slika_opis = }} '''Torjanci''' ([[mađarski]] '''Torjánc''' [[međunarodni fonetski alfabet|[ˈtorjaːnt͡s]]]), naselje u [[Općina Petlovac|Općini Petlovac]] u [[Osječko-baranjska županija|Osječko-baranjskoj županiji]] ([[Hrvatska|Republika Hrvatska]]). == Geografija == Torjanci su smješteni u zapadnom dijelu [[Baranja|Baranje]], u [[mikroregija|mikroregiji]] [[Baranjska nizina|Baranjske nizine]] [[Istočnohrvatska ravnica|Istočnohrvatske ravnice]]. Udaljeni su 17,8&nbsp;km zapadno od općinskog sjedišta [[Petlovac|Petlovca]] i 25,6&nbsp;km zapadno od [[Beli Manastir|Belog Manastira]] te 13,5&nbsp;km sjeverozapadno od [[Belišće|Belišća]] i 17,2&nbsp;km od [[Valpovo|Valpova]], leže na nadmorskoj visini od 91 m. === Ceste === Torjanci se nalaze na ukrštanju županijske ceste [[Ž4033]] ([[D517]] - [[Novo Nevesinje]] - Torjanci) i nerazvrstane ceste. === Prometne veze === Torjanci su autobusnom vezom povezani s općinskim središtem Petlovcem i s Belim Manastirom. === Zaseoci === Na popisima stanovništva iskazivani su dijelovi naselja (zaseoci): Greda, Medrović - Lugarna, Pik i Verbak, koji više ne postoje kao naselja. ==Stanovništvo== === Tabela (2021) === Na popis stanovništva u Hrvatskoj 2021. godine naselje Torjanci imalo je '''244''' stanovnika. {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Pregled broja stanovnika po godinama <ref>[https://web.dzs.hr/PXWeb/Table.aspx?layout=tableViewLayout1&px_tableid=Tabela4_14.px&px_path=Naselja%20i%20stanovni%c5%a1tvo%20Republike%20Hrvatske__Stanovni%c5%a1tvo__Naselja&px_language=hr&px_db=Naselja%20i%20stanovni%c5%a1tvo%20Republike%20Hrvatske&rxid=fc9d580f-2229-4982-a72c-cdd3e96307d3 DZS: ''Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.'']{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://web.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/H01_01_01/h01_01_01_zup14_3255.html DZS: ''Stanovništvo prema starosti i spolu po naseljima, popis 2011.'' - '''Općina Petlovac''']</ref><ref>[https://podaci.dzs.hr/media/rqybclnx/popis_2021-stanovnistvo_po_naseljima.xlsx DZS: ''Popis 2021-Stanovništvo po naseljima.xlsx''] <br> [https://podaci.dzs.hr/media/td3jvrbu/popis_2021-stanovnistvo_po_gradovima_opcinama.xlsx DZS: ''Popis 2021-Stanovništvo po gradovima-opcinama.xlsx'']</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] || [[2021]] |- | 708 || 684 || 668 || 709 || 770 || 769 || 718 || 716 || 711 || 684 || 701 || 608 || 509 || 476 || 317 || 267 || 244 |- |} === Grafikon (2021) === {{Kretanje broja stanovnika |naslov = '''Grafikon kretanja broja stanovnika Torjanaca 1857-2021.''' |dimx = |dimy = |stanmax = 800 |crta1 = 200 |crta2 = 100 |a1 = 1857 |a2 = 1869 |a3 = 1880 |a4 = 1890 |a5 = 1900 |a6 = 1910 |a7 = 1921 |a8 = 1931 |a9 = 1948 |a10 = 1953 |a11 = 1961 |a12 = 1971 |a13 = 1981 |a14 = 1991 |a15 = 2001 |a16 = 2011 |a17 = 2021 |p1 = 708 |p2 = 684 |p3 = 668 |p4 = 709 |p5 = 770 |p6 = 769 |p7 = 718 |p8 = 716 |p9 = 711 |p10 = 684 |p11 = 701 |p12 = 608 |p13 = 509 |p14 = 476 |p15 = 317 |p16 = 267 |p17 = 244 |izvor = Državni zavod za statistiku (DZS) }} === Po zaseocima === Na popisima stanovništva 1900, 1910, 1948, 1953, 1961. i 1971. godine stanovnici su popisivani i po zaseocima: Greda (1900: '''22''' - 1910: '''18''' stanovnika); Medrović - Lugarna (1900: '''14''' - 1910: '''17''' - 1953: '''2''' stanovnika); Pik (1910: '''13''' stanovnika) i Verbak (1910: '''22''' stanovnika). === Nacionalni sastav ([[1991]]) === {{bar box |float = center |title = Popis 1991. |titlebar = #AAF |width = 300px |bars = {{Vrsta sa postotkom|[[Hrvati]] |#4169E1| 291| 61.13}} {{Vrsta sa postotkom|[[Romi]] |#91A3B0| 135| 28.36}} {{Vrsta sa postotkom|[[Mađari]] |#665D1E| 15| 3.15}} {{Vrsta sa postotkom|[[Srbi]] |#FF0000| 7| 1.47}} {{Vrsta sa postotkom|[[Jugoslaveni]]|#C71585| 4| 0.84}} {{Vrsta sa postotkom|[[Slovenci]] |#FF55A3| 1| 0.21}} {{Vrsta sa postotkom|neopredijeljeni|#C154C1| 5| 1.05}} {{Vrsta sa postotkom|region. opr. |#CCCCFF| 1| 0.21}} {{Vrsta sa postotkom|nepoznato |#A2A2D0| 17| 3.57}} |caption='''Ukupno''': 476 }} === Nacionalni sastav ([[2011]]) === Prema popisu iz 2011. godine, u Torjancima je živjelo 267 stanovnika. Stanovništvo je pretežito hrvatsko (57%), te romsko (36%) i mađarsko (4%).<ref name="Acta">[https://actacroatica.com/hr/location/torjanci/ Acta Croatica: ''Toponim: Torjanci''], pristupljeno: 13. XI. 2018.</ref> === Prezimena stanovnika === Prema popisu stanovništva iz 2011. godine '''20 najčešćih prezimena''' u Torjancima su: * Tomić, Ćosić, Bogdan, Šarac, Bošnjak, Kalanjoš, Jagodić, Nikolić, Antolović, Palko, Pešut, Torjanac, Ignac, Čoka, Kleš, Santl, Balog, Brdarić, Stolnik, Čanadić, a nekad su najčešća '''prezimena''' bila: * Bogdan, Balog, Tomić, Palko, Ćosić, Bošnjak, Ignac, Kalanjoš, Oršoš, Šarac, Ignjac, Jovanović, Kleš, Marković, Petrović, Rebernik, Torjanac, Čanadić, Živković, Brdarić.<ref name="Acta"/> == Historija == == Privreda == Privrednu osnovu Torjanaca čine ratarstvo, stočarstvo i trgovina. == Društvo i kultura == === Škola === * U naselju postoji Područna škola Torjanci ''(Područni razredni odjel Torjanci)'' Osnovne škole [[Šećerana]]. === Crkva === * Župna crkva Rođenja Blažene Djevice Marije izgrađena je 1856. godine, u istoimenoj župi koja je osnovana 1920, [[Baranjski dekanat]] [[Đakovačko-osječka nadbiskupija|Đakovačko-osječke nadbiskupije]]. Crkva je uništena u [[Domovinski rat|Domovinskom ratu]], a djelomično obnovljena 1999. === Udruge === U [https://registri.uprava.hr/#!udruge Registar udruga Republike Hrvatske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122073402/https://registri.uprava.hr/#!udruge |date=2019-01-22 }} upisane su tri udruge sa sjedištem u Torjancima (stanje: XII/2020): * '''Nogometni''' klub (NK) "Graničar" Torjanci, osnovan 19. VI. 2005. (Željka Tomića 0) * '''Romska''' udruga "Sara" Torjanci, osnovana 16. V. 2017. (Graničarska 18) * '''Romska''' udruga Torjanci, osnovana 16. V. 2017. (Dravska 10) == Značajne osobe == * Hrvatska enciklopedija: [https://web.archive.org/web/20231113224944/https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=55222 Stjepan Sekereš], jezikoslovac (1912-1996) == Znamenitosti i zanimljivosti == * Stanovnici Torjanaca su Torjančani, a [[ktetik]] je torjanački. == Ulice == : ''Karta Hrvatske [https://www.auto-karta-hrvatske.com/torjanci/ > Torjanci (ulice)] Naselje Torjanci ima pet (5) ulica: * '''Dravska''' ulica (u zaseoku Ciganski kraj južno od sela) * '''Graničarska''' ulica (ima dva paralelna kraka u smjeru istok-zapad, s poveznicom između njih; južni krak je centar sela, s crkvom, osnovnom školom, domom kulture i spomenikom) * '''Ulica''' Marka Kneževića (u zapadnom dijelu sela, smjer sjever-jug) * '''Ulica''' Željka Tomića (u južnom dijelu sela, smjer istok-zapad; tom ulicom cesta [[Ž4033]] ulazi u selo iz smjera [[Novo Nevesinje|Novog Nevesinja]]; u njoj se nalazi igralište NK "Graničar") * '''Ulica''' žrtava Domovinskog rata (u istočnom dijelu sela, polukružno u smjeru jug-sjever, a onda nadesno i ukoso prema cesti Ž4033) == Izvori i vanjske veze == {{izvori}} * [[Korisnik:Belirac/Baranjska građa|Baranjska građa]] * [https://oaza-bm.hr/oaza/naslovnica/itemlist/tag/**%20Torjanci Mirovna grupa Oaza: ''Svi članci vezani za Torjance''] == Šabloni == {{Naselja u sastavu Općine Petlovac}} {{Baranjska naselja}} {{Coord|45.758000|N|18.368000|E|source:hrwiki_region:HR|format=dms|display=title}} [[Kategorija:Općina Petlovac]] [[Kategorija:Naselja u Baranji]] [[Kategorija:Naselja u Osječko-baranjskoj županiji]] h25l692suwzb4p5y3vs4rqgz2bazxfw 10 1724558 42713797 6057865 2026-10-26T02:16:26Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Šablon:Poravnanje]] 42713797 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Poravnanje]] gl7444xy4s7ea557middqp66rjxc201 10 1724561 42713789 42577361 2026-10-26T02:08:28Z Edgar Allan Poe 29250 42713789 wikitext text/x-wiki {{safesubst<noinclude/>:#switch: {{safesubst<noinclude/>:lc:{{{1|center}}}}} |left = <div style="float: left;{{safesubst<noinclude/>:#if: {{{style|}}} | {{{style}}};}}">{{{2}}}</div> |right = <div style="float: right;{{safesubst<noinclude/>:#if: {{{style|}}} | {{{style}}};}}">{{{2}}}</div> |center = {{safesubst<noinclude/>:center|{{{2}}}|style={{{style|}}} }} |#default = Pogreška u šablonu [[Šablon:Poravnanje]]: postavka za poravnanje "{{{1}}}" neispravna je. }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> t7tdxu85e7dmrnjp1nz5pgyv85y3wwy 42713791 42713789 2026-10-26T02:13:11Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Align]] na [[Šablon:Poravnanje]] 42713789 wikitext text/x-wiki {{safesubst<noinclude/>:#switch: {{safesubst<noinclude/>:lc:{{{1|center}}}}} |left = <div style="float: left;{{safesubst<noinclude/>:#if: {{{style|}}} | {{{style}}};}}">{{{2}}}</div> |right = <div style="float: right;{{safesubst<noinclude/>:#if: {{{style|}}} | {{{style}}};}}">{{{2}}}</div> |center = {{safesubst<noinclude/>:center|{{{2}}}|style={{{style|}}} }} |#default = Pogreška u šablonu [[Šablon:Poravnanje]]: postavka za poravnanje "{{{1}}}" neispravna je. }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> t7tdxu85e7dmrnjp1nz5pgyv85y3wwy 0 2007262 42713868 42545251 2026-10-26T09:45:59Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713868 wikitext text/x-wiki {{Ostale upotrebe|Timandra (razvrstavanje)}} '''Timandra''' ({{lang|grc|Τιμάνδρα}}) bila je, u [[Grčka mitologija|grčkoj mitologiji]], kći [[Leda (mitologija)|Lede]] i [[Tindarej]]a.<ref>[[Hesiod]], ''[[Katalog žena]]'', fr. 23(a)7–9.</ref><ref>[[Apolodor iz Atine|Pseudo-Apolodor]], [[Biblioteka (Pseudo-Apolodor)|Apolodor]], [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-grc1:3.10.6 III, 10, 6] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Timandra se udala za [[Ehem (mitologija)|Ehema]], [[Arkadija|arkadskog]] kralja, kome je rodila sina po imenu Laodok.<ref>[[Hesiod]], ''[[Katalog žena]]'', fr. 23(a)31–5.</ref><ref>[[Pausanija (pisac)|Pausanija]], ''Opis Helade'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001.perseus-grc1:8.44.1 VIII, 44, 1].</ref> [[Afrodita]] je, želeći se osvetiti Tindareju, učinila da njegova kći postane preljubnica (kao i njene sestre, [[Helena (mitologija)|Helena]] i [[Klitemnestra]]), pa je Timandra napustila supruga i dete zbog [[Filej (mitologija)|Fileja]], kralja [[Dulihij]]a i sina [[Elida|elidskog]] kralja [[Augija|Augije]].<ref>[[Sholija]] uz: [[Euripid]], ''[[Orest (drama)|Orest]]'', 249 = [[Hesiod]], ''[[Katalog žena]]'', fr. 176 (46 u [[Loeb]]ovom izdanju iz 1914).</ref> ==Reference== {{reflist}} [[Kategorija:Žene u grčkoj mitologiji]] b843x45hqtebjglwild8epwy1n3i9qc 0 2303943 42713767 42677596 2026-10-25T21:20:02Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713767 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" cellspacing="3" style="border-spacing: 3px; width: 22em; font-size: 88%; text-align: left; line-height: 1.5em" |+ style="font-size: 125%; text-align: center; padding-bottom: 0.2em" | '''ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΠΑΣΤΙΤΣΙΟΣ / ELDER PASTITSIOS''' |- | colspan="2" style="text-align: center" | [[Datoteka:ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΠΑΣΤΙΤΣΙΟΣ - ELDER PASTITSIOS Facebook page cover (small).jpg|300px]]<div>zaglavlje stranice s prikazom [[grčka zastava|grčke zastave]], [[Leteće Špagetno Čudovište|Letećeg Špagetnog Čudovišta]], kao [[Marija (majka Isusova)|Djevice Marije]], koje u naručju drži bebu [[dinosaur]]a, kao [[Isus]]a, [[kršćanski križ|kršćanskog križa]] i „starca Pasticija” s licem od [[pasticio|pasticija]]</div> |- ! [[mrežna adresa|mrežna&nbsp;adresa]] | http://www.facebook.com/gerontas.pastitsios |- ! [[slogan]] | +ΕΥΛΟΓΗCΟΝ+<br />(grč.: blagoslovi!) |- ! komercijalan? | ne |- ! tip mjesta | [[stranica na Facebooku]] |- ! registracija | neobvezna |- ! dostupni jezici | grčki |- ! [[registrirani korisnik|broj korisnika]] | 18 658 pretplatnika (siječanj 2014.) |- ! aktualni status | online |} '''Starac Pasticije''' ([[novogrčki jezik|novogrč.]] ''Γέρων/Γέροντας Παστίτσιος'', ''Géron/Gérontas Pastítsios'', [[engleski jezik|engl.]] ''Elder Pastitsios''), [[satira|satirička]] figura fikcijskog [[redovnik]]a koja se prvi put pojavila na jednoj [[stranica na Facebooku|stranici na Facebooku]]. Satira se uglavnom temelji na slavnu [[Grci|grčkom]] [[Istočna pravoslavna crkva|pravoslavnom]] redovniku [[starac Pajsije Svetogorski|starcu Pajsiju]] kojemu su ime i lice zamijenjeni [[pasticio]]m – lokalnim jelom s [[pašta|paštom]] i [[bešamel|bešamel-umakom]], spajajući tako grčke pravoslavne i [[pastafarizam|pastafarističke]] likovne prikaze.<ref name=facebook>{{cite web|url=http://www.facebook.com/gerontas.pastitsios/timeline?filter=2|title=ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΠΑΣΤΙΤΣΙΟΣ / ELDER PASTITSIOS|last1=Loizos|first1=Philippos|publisher=Facebook|date=rana 2012.|language=grčki|accessdate=4. listopada 2012}}</ref> Stranica je postojala otprilike godinu dana, a zatvorena je nakon što je njezin tvorac uhićen zbog [[blasfemija|blasfemije]] 21. rujna 2012. Ovaj slučaj, koji je počeo kao ''[[flaming (internet)|flame]]'' na Facebooku, dospio je do [[Bule Helena|grčkog parlamenta]] dvaput i izazvao snažan lokalni, ali i međunarodni [[politika|politički]] odjek. == Pozadina == Glavna satira na stranici vrtjela se oko [[starac Pajsije|starca Pajsija]] (u. 1994.), redovnika sa [[brdo Atos|Svete gore]], slavna po njegovu duhovnom nauku. Mnogo toga je napisano o njegovoj ličnosti i njegovim proročanstvima o [[kraj vremena|kraju vremena]], podizanju djece, odnosima parova, pa i [[dijeta|dijeti]] koju je Pajsije navodno provodio. Visokorangirani svećenici, ali i vjernici predložili su da bi [[Grčka pravoslavna crkva|Pravoslavna crkva]] trebala [[glorifikacija|priznati]] starca za [[svetac|sveca]].<ref name=csmonitor /> Stranica je između ostaloga kritizirala [[eksploatacija|eksploataciju]] Pajsija u tisku i na pravoslavnim [[mrežno mjesto|mrežnim mjestima]] koja propagiraju navodna [[proročanstvo|proročanstva]] i učenja [[karizma]]tična starca (po njegovim sljedbenicima on je predvidio [[raspad SSSR-a|pad Sovjetskog Saveza]] i nedavnu [[grčka dužnička kriza|grčku krizu]]).<ref name=prin /> Stranica „Elder Pastitsios” satirizirala je i kritizirala (po medijskim izvješćima bez ikakva svetogrđa)<ref name=csmonitor /> razne [[pravoslavlje u Grčkoj|religijske aspekte u Grčkoj]] poput [[krštenje djece|krštenja djece]], [[vjeronauk|religijske edukacije]] (vjeronauka) u školama i nedostatka odvojenosti [[crkva i država|crkve i države]]; sve navedeno predstavljeno je kroz pogled [[pastafarizam|pastafarističke]] [[parodijska religija|satiričke pseudoreligije]] Crkve Letećeg Špagetnog Čudovišta, koja je uporabljena radi satiriziranja pouke [[kreacionizam|kreacionizma]] u školama.<ref name=csmonitor /> Stranica je stvorila ''[[hoax]]'' o postumnu [[čudo|čudu]] koje je učinio starac Pajsije,<ref>{{cite web|url=http://www.fimes.gr/2012/09/gerontas-pastitsios/|title=Το θαύμα που επινόησε ο Γέρων Παστίτσιος &#91;Čudo koje je starac Pasticije izmislio&#93;|publisher=fimes.gr|date=26. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Čudo koje je starac Pasticije izmislio|accessdate=30. rujna 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006130859/http://www.fimes.gr/2012/09/gerontas-pastitsios/|archive-date=2014-10-06|url-status=dead}}</ref> koje su potom preuzeli razni pravoslavni, konzervativni i ekstremno desničarski blogovi u srpnju. Priča se zasnivala na nekoliko postojećih izvješća koja su već bila [[reblogging|kružila na mreži]] a uplela je i čudestan oporavak jednog tinejdžera koji se navodno probudio iz [[koma|kome]] nakon što mu je majka pod njegov jastuk stavila [[talisman]] s prahom iz Pajsijeva groba. Priča je dosegnula 93 800 rezultata u [[Googleova tražilica|Googleovoj tražilici]] i bila je umnožena i na mreži i u tisku, a čak se pojavila na naslovnici ekstremno desničarskih novina ''Ελεύθερη Ώρα''.<ref name=seleo /> 27-godišnji tvorac stranice poslije je izjavio da je to učinio da razotkrije lakovjernost vjernih i usto pokaže slabu provjeru činjenica prisutnu u religijskoj i konzervativnoj [[blogosfera|blogosferi]].<ref name=vaxevanis /> Četiri dana prije uhićenja tvorca ove stranice [[parlamentarni zastupnik]] Hristos Papas iz [[neonacizam|neonacističke]]<ref name=cfi /><ref name=jakarta /> stranke [[Zlatna zora (politička stranka)|Zlatne zore]] skrenuo je [[ministar pravde (Grčka)|ministru pravde]] pozornost na ovu stranicu postavivši [[aktualni sat|pitanje]] u grčkom parlamentu 17. rujna.<ref>{{cite web|url=http://newpost.gr/post/155764/%CE%95%CF%81%CF%8E%CF%84%CE%B7%CF%83%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CE%92%CE%BF%CF%85%C3%8E-%CE%AE-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CE%A7%CF%81%CF%85%CF%83%CE%AE-%CE%91%CF%85%CE%B3%CE%AE-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CE%BD----%CE%93%CE%AD%CF%81%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1-%CE%A0%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B9%CE%BF/|title=Ερώτηση στη Βουλή από τη Χρυσή Αυγή για τον... Γέροντα Παστίτσιο &#91;Pitanje Zlatne zore u parlamentu o... starcu Pasticiju&#93;|publisher=newpost.gr|date=22. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Pitanje Zlatne zore u parlamentu o... starcu Pasticiju|accessdate=30. rujna 2012|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201202148/http://newpost.gr/post/155764/%CE%95%CF%81%CF%8E%CF%84%CE%B7%CF%83%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CE%92%CE%BF%CF%85%C3%8E-%CE%AE-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CE%A7%CF%81%CF%85%CF%83%CE%AE-%CE%91%CF%85%CE%B3%CE%AE-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CE%BD----%CE%93%CE%AD%CF%81%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1-%CE%A0%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B9%CE%BF/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newsnow.gr/article/217811/erotisi-sti-vouli-apo-ti-xrysi-avgi-gia-tin-aisxri-kai-prosvlitiki-selida-sto-facebook-gia-ton-geronta-pasio.html|title=Ερώτηση στη Βουλή από τη Χρυσή Αυγή για την αισχρή και προσβλητική σελίδα στο facebook για τον... Γέροντα Παΐσιο.. &#91;Pitanje Zlatne zore u parlamentu o opscenoj i uvredljivoj stranici na Facebooku za... starca Pajsija ..&#93;|publisher=newsnow.gr|date=22. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Pitanje Zlatne zore u parlamentu o opscenoj i uvredljivoj stranici na Facebooku za... starca Pajsija ..|accessdate=30. rujna 2012}}</ref> Policija se oglasila priopćenjem da su dva dana prije postavljanja pitanja u parlamentu okončali istragu pokrenutu uslijed tisuća pritužaba pravoslavnih vjernika širom svijeta.<ref name=police>{{cite web|url=http://www.astynomia.gr/index.php?option=ozo_content&lang=%27..%27&perform=view&id=20338&Itemid=965&lang=|title=24-09-2012:H Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος συνέλαβε 27χρονο ημεδαπό για κακόβουλη βλασφημία και καθύβριση θρησκευμάτων, μέσω του Facebook &#91;Odsjek za kiberkriminal uhitio 27-godišnjeg mještanina zbog zlonamjerne blasfemije i uvrede religije preko Facebooka&#93;|publisher=Grčka policija|date=24. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Odsjek za kiberkriminal uhitio 27-godišnjeg mještanina zbog zlonamjerne blasfemije i uvrede religije preko Facebooka|accessdate=2. listopada 2012|archive-date=2012-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006010944/http://www.astynomia.gr/index.php?option=ozo_content&lang=%27..%27&perform=view&id=20338&Itemid=965&lang=|dead-url=yes}}</ref> == Uhićenje i reakcija == U [[Grčka|Grčkoj]] je 21. rujna uhićen 27-godišnji muškarac zbog optužbe za zlonamjernu blasfemiju i uvredu [[religija|religije]]<ref name=police /> jer je izradio satiričku [[stranica na Facebooku|stranicu na Facebooku]] nazvanu „Elder Pastitsios”.<ref name=csmonitor /><ref name=prin>{{cite web|url=http://www.prin.gr/2012/09/pastichios.html|title=Γέρων Παστίτσιος: Σύλληψη κατ'εντολή της Χρυσής Αυγής &#91;Starac Pasticije: uhićenje po naredbi Zlatne zore&#93;|last1=Stavroula|first1=Katerina|publisher=Prin newspaper|date=30. rujna 2012.|language=grčki|trans-title=Starac Pasticije: uhićenje po naredbi Zlatne zore|accessdate=4. listopada 2012}}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=cfi>{{cite web|url=http://www.centerforinquiry.net/blogs/entry/elder_pastitios_arrest_rekindles_debate_on_blasphemy_laws_in_greece/|title="Elder Pastitsios" Arrest Rekindles Debate on Blasphemy Laws in Greece &#91;Uhićenje „starca Pasticija” iznova oživjelo debatu o zakonima o blasfemiji u Grčkoj&#93;|last1=Fidalgo|first1=Paul|publisher=Center For Inquiry|date=28. rujna 2012.|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012}}</ref><ref name=jakarta>{{cite web|url=http://www.thejakartaglobe.com/international/greek-police-smite-facebook-man-for-taunting-orthodox-monk/546329|title=Greek Police Smite Facebook Man for Taunting Orthodox Monk &#91;Grčka policija porazila fejsbukovca zbog podsmjehivanja pravoslavnom redovniku&#93;|publisher=The Jakarta Globe|date=24. rujna 2012|language=engleski|accessdate=2. listopada 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/24/gerontas-pastitsios-pastafarian-facebook-greece-elder-paisios_n_1909511.html?ir=Religion|title='Gerontas Pastitsios' Pastafarian Facebook Page Leads To Blasphemy Arrest In Greece &#91;Pastafaristička stranica na Facebooku 'Gerontas Pasticios' dovelo do uhićenja zbog blasfemije u Grčkoj&#93;|last1=Jauregui|first1=Andres|date=24. rujna 2012.|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012|work=Huffington Post}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.heavy.com/news/2012/09/greece-arrests-pastafarian-blasphemy-monk-facebook/|title=Greece Arrests Pastafarian for Blasphemy after he Mocked a Monk on Facebook &#91;Grčka uhitila pastafarijanca zbog blasfemije nakon što se podsmjehivao redovniku na Facebooku&#93;|last1=Prospect|first1=Neil|publisher=heavy.com|date=26. rujna 2012.|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006094045/http://heavy.com/news/2012/09/greece-arrests-pastafarian-blasphemy-monk-facebook/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.zgeek.com/forum/index.php?threads/pastafarian-arrested-for-blasphemy.174964/|title=Pastafarian arrested for blasphemy &#91;Pastafarijanac uhićen zbog blasfemije&#93;|publisher=zgeek.com|date=26. rujna 2012|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119132248/http://www.zgeek.com/forum/index.php?threads/pastafarian-arrested-for-blasphemy.174964/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://boingboing.net/2012/09/29/greek-pastafarian-arrested-for.html|title=Greek Pastafarian arrested for "Cyber Crimes" &#91;Grčki pastafarijanac uhićen zbog „kiberkriminala”&#93;|last1=Doctorow|first1=Cory|publisher=http://boingboing.net |date=29. rujna 2012.|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://greece.greekreporter.com/2012/09/24/golden-dawn-presses-arrest-for-blasphemy/|title=Golden Dawn Presses Arrest for Paisios Blasphemy &#91;Zlatna zora navaljuje za uhićenje zbog blasfemije o Pajsiju&#93;|last1=Papapostolou|first1=A.|date=24. rujna 2012.|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/articles/387369/20120924/elder-paisios-geron-pastitsios-greece-blasphemy-orthodox.htm|title=Greece: Golden Dawn 'Force' Arrest over Monk Elder Paisios Facebook Page Blasphemy &#91;Grčka: Zlatna zora 'sili' na uhićenje oko blasfemije redovnika Pajsija na stranici na Facebooku&#93;|last1=Mezzofiore|first1=Gianluca|date=24. rujna 2012.|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.keeptalkinggreece.com/2012/09/24/greek-police-arrests-man-27-for-blaspheming-a-monk-on-facebook/|title=Greek Police Arrests Man, 27, for Blaspheming a Monk on Facebook &#91;Grčka policija uhitila muškarca (27) zbog blasfemije redovnika na Facebooku&#93;|date=24. rujna 2012|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://greekvoices.blogspot.gr/2012/09/blog-post_187.html|title=ΥΠΟΘΕΣΗ ΠΑΣΤΙΤΣΙΟΣ:Η "ΕΛΛΑΔΑ" ΓΙΝΕΤΑΙ ΙΡΑΝ ΜΕ ΤΙΣ ΕΥΛΟΓΙΕΣ ΤΗΣ ΧΡΥΣΗΣ ΑΥΓΗΣ!! &#91;Slučaj Pasticije: Grčka postaje Iran s hvalospjevima Zlatnoj zori&#93;|publisher=greekvoices|date=27. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Slučaj Pasticije: Grčka postaje Iran s hvalospjevima Zlatnoj zori|accessdate=30. rujna 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailydot.com/news/greece-geron-pastitsios-elder-paisios/|title=Greek authorities charge man with blashemy for Facebook page &#91;Grčke vlasti optužile čovjeka za blasfemiju na stranici na Facebooku&#93;|publisher=The Daily Dot|date=25. rujna 2012|language=engleski|accessdate=4. listopada 2012}}</ref><ref name=protothema /> Globa za blasfemiju u Grčkoj iznosi do 3000 € i do 2 godine zatvora.<ref name=change /> Vijesti o uhićenju izazvale su širom svijeta zanimanje za ovaj slučaj, a ''[[hashtag]]'' na [[Twitter]]u #FreeGeronPastitsios (engl.: #slobodastarcuPasticiju) postao je globalna trendovska tema dok je relevantna [[peticija]] [[Humanizam|Humanističke]] unije Grčke dosad prikupila više od 10 000 potpisa na [[change.org]].<ref name=seleo>{{cite web|url=http://www.seleo.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=70748:2012-09-26-08-02-56&catid=74:sites&Itemid=54|title=Πως ο Γέροντας Παστίτσιος κορόιδεψε με ένα θαύμα-μαϊμού την Χρυσή Αυγή &#91;Kako je starac Pasticije ismijao Zlatnu zoru lažnim čudom&#93;|publisher=seleo.gr|date=26. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Kako je starac Pasticije ismijao Zlatnu zoru lažnim čudom|accessdate=30. rujna 2012}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=change>{{cite web|url=http://www.change.org/petitions/greek-parliament-free-geron-pastitsios-and-abolish-greek-anti-blasphemy-laws|title=greek parliament: Free 'Geron Pastitsios' and abolish Greek anti-blasphemy laws! &#91;Grčki parlament: Oslobodite 'Gerona Pasticija' i ukinite grčke antiblasfemijske zakone!&#93;|last1=Goroya|first1=Eliza|publisher=change.org|date=26. rujna 2012|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_wsite1_1_25/09/2012_462786|title=Greek police arrest man behind Facebook page satirizing 'mystical' priest &#91;Grčka policija uhitila muškarca koji je na stranici na Facebooku satirizirao 'mističnog' svećenika&#93;|publisher=ekathimerini.gr|date=25. rujna 2012|language=engleski|accessdate=30. rujna 2012}}</ref> U intervjuu<ref name=vaxevanis>{{cite video|title=ΑΥΤΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΑΣΤΙΤΣΙΟΣ! (Ovo je Pasticije!)|publisher=Kostas Vaxevanis [http://www.koutipandoras.gr]|location=Atena, Grčka|date=27. rujna 2012|url=http://www.youtube.com/watch?v=mLGalea0NnM|accessdate=30. rujna 2012}}</ref> na jednoj [[mrežna televizija|mrežnoj televiziji]], koji je dao poslije uhićenja, tvorac stranice izjavio je da je Facebook podastro dokaze koji su ured grčke policije za e-kriminal doveli do njega. Facebookov upravitelj za paneuropske komunikacije Iain Mackenzie napisao je da je Facebook razotkrio osnovne informacije o korisniku na osnovi [[sudski nalog|sudskog naloga]] iz Grčke bez znanja o tome kojoj vrsti optužbe je korisnik bio podvrgnut.<ref name=csmonitor>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/World/Europe/2012/1002/Blasphemy-in-democracy-s-birthplace-Greece-arrests-Facebook-user|title=Blasphemy in democracy's birthplace? Greece arrests Facebook user. &#91;Blasfemija u kolijevki demokracije? Grčka uhitila korisnika Facebooka.&#93;|last1=Apostolou|first1=Nikolia|publisher=The Christian Science Monitor|date=2. listopada 2012.|language=engleski|trans-title=Blasfemija u kolijevki demokracije? Grčka uhitila fejsbukovca.|accessdate=4. listopada 2012}}</ref> U skladu s člankom 19. [[grčki ustav|grčkog ustava]] ograničenje povjerljivosti komunikacija dopušteno je jedino u slučajevima „posebno ozbiljnih zločina”. Grčki [[kazneni zakonik]] prevodi ustavne „posebno ozbiljne zločine” kao [[kazneno djelo|kaznena djela]] dok se „zlonamjerna blasfemija i uvreda religije” smatra [[prekršaj]]em.<ref name=prin /><ref name=pandora>{{cite web|url=http://www.koutipandoras.gr/?p=26337|title=Το Facebook νίπτει τα χείρας του για τον "Παστίτσιο" &#91;Facebook pere ruke od „Pasticija”&#93;|publisher=To Kouti Tis Pandoras|date=3. listopada 2012|language=grčki|trans-title=Facebook pere ruke od „Pasticija”|accessdate=4. listopada 2012}}</ref> Poslije objave uhićenja slabiji partner grčke [[koalicijska vlada|vladajuće koalicije]] [[Demokratska ljevica (Grčka)|Demokratska ljevica]]<ref>{{cite web|url=http://www.iefimerida.gr/news/69211/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%81-%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%B7-%CF%83%CF%8D%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CF%88%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%C2%AB%CE%B3%CE%AD%CF%81%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1-%CF%80%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B9%CE%BF%CF%85%C2%BB-%CF%84%CE%BF-%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%BF%CF%82-%CE%B1%CE%BA%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%B8%CE%B5%CE%AF-%CF%84%CE%B7-%CF%87%CF%81%CF%85%CF%83%CE%AE-%CE%B1%CF%85%CE%B3%CE%AE|title=ΔΗΜΑΡ: Με τη σύλληψη του "Παστίτσιου" το κράτος ακολουθεί τη Χρυσή Αυγή &#91;Demokratska ljevica: uhićenjem „Pasticija” država slijedi Zlatnu zoru&#93;|publisher=iefimerida|date=24. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Demokratska ljevica: uhićenjem „Pasticija” država slijedi Zlatnu zoru|accessdate=30. rujna 2012}}</ref> i [[Grčka komunistička partija]] snažno su osudili uhićenje dok je ljevičarska glavna [[oporba|oporbena]] [[politička stranka|stranka]] [[Koalicija radikalne ljevice|SIRIZA]] postavila drugo pitanje u parlamentu, ovaj put ono koje se tiče legalnosti uhićenja i slobode izražavanja.<ref>{{cite web|url=http://www.newsbomb.gr/politikh/story/237811/erotisi-syriza-sti-voyli-gia-ton-geronta-pastitsio|title=Ερώτηση ΣΥΡΙΖΑ στη Βουλή για τον "Γέροντα Παστίτσιο" &#91;Sirizino pitanje parlamentu o „Geronu Pasticiju”&#93;|publisher=newsbomb.gr|date=26. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Sirizino pitanje parlamentu o „Geronu Pasticiju”|accessdate=30. rujna 2012}}</ref> Parlamentarni glasnogovornik SIRIZA-e i zastupnik [[Dimitrios Papadimulis]] kazao je da će se pojaviti kao [[svjedok]] obrane u [[sudski postupak|procesu]] protiv uhićenika, a čak je i [[mitropolit|mitropolitanski biskup]] [[solun]]ski Antimos rekao u jednoj radijskoj emisiji da se „ne slaže s [[progon]]om, već je bolje ostaviti ga na miru. Nitko ne može uzurpirati [[vjera|vjeru]].”<ref>{{cite web|url=http://www.tanea.gr/ellada/article/?aid=4754456|title=Σε δίκη παραπέμφθηκε ο 27χρονος για τον "Γέροντα Παστίτσιο" &#91;27-godišnjak na sudu zbog „starca Pasticija”&#93;|publisher=Ta Nea|date=25. rujna 2012|language=grčki|trans-title=27-godišnjak na sudu zbog „starca Pasticija”|accessdate=30. rujna 2012}}</ref> Zagovornici uhićenika održali su malen [[prosvjed]] ispred grčkog parlamenta 28. rujna<ref>{{cite video|title=Blogger supporters angry at blasphemy arrest in Greece &#91;Blogeri podupiratelji ljuti na uhićenje zbog blasfemije u Grčkoj&#93;|publisher=athensnewsweb|location=Atena, Grčka|date=28. rujna 2012|url=http://www.youtube.com/watch?v=RXSTsbUgg6c|accessdate=30. rujna 2012}}</ref> i iste večeri još jedan u centru [[Atena|Atene]] parodirajući pravoslavnu [[litanija|litaniju]].<ref name=prin /><ref>{{cite video|title=Περιφορά Ιερού Σκηνώματος (τάβλα) Γέροντος Παστίτσιου στη χριστεπώνυμη συνοικία των Εξαρχείων (Procesija svete relikvije (stola) starca Pasticija u kršćanski imenovanoj atenskoj četvrti Egzarhiji)|publisher=risinggalaxy|location=Atena, Grčka|date=28. rujna 2012|url=http://www.youtube.com/watch?v=m7UgWsWlHq4|accessdate=30. rujna 2012}}</ref> Tvorac stranice spomenuo je da planira fokusirati svoj budući [[aktivizam]] na ukidanje grčkih zakona o blasfemiji.<ref name=vaxevanis /> == Osuda == 26. siječnja 2014. tvorac originalnog mrežnog mjesta „Elder Pastitsios” proglašen je krivim za „opetovano vrijeđanje religije” i [[kazna|osuđen]] je na deset mjeseci [[zatvor]]a [[uvjetna kazna|uvjetno]],<ref name=Ethnos>{{cite web|url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22768&subid=2&pubid=63949339|title=Δέκα μήνες στον ...«Γέροντα Παστίτσιο» &#91;Deset mjeseci do... „starca Pasticija”&#93;|publisher=Pegasus Network|date=17. siječnja 2014|language=grčki|trans-title=Deset mjeseci do... „starca Pasticija”|accessdate=17. siječnja 2014}}</ref><ref name=TheGuardianJan2014>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/world/2014/jan/17/facebook-page-mocking-greek-orthodox-monk-jail-blasphemy# |title=Facebook page mocking Greek Orthodox monk leads to jail sentence &#91;Stranica na Facebooku koja izruguje grčkog pravoslavnog redovnika dovela do zatvorske kazne&#93; |publisher=The Guardian |date=17. siječnja 2014 |accessdate=17. siječnja 2014}} </ref><ref name=tvxsJan2014>{{cite web |url=http://tvxs.gr/news/ellada/deka-mines-gia-ton-geronta-pastitsio |title=Δέκα μήνες για τον Γέροντα Παστίτσιο &#91;Deset mjeseci za starca Pasticija&#93; |language=grčki |trans-title=Deset mjeseci za starca Pasticija |last1=Michos |first1=Nikos |publisher=tvxs |date=16. siječnja 2014. |accessdate=17. siječnja 2014}} </ref> iako je [[tužitelj]] tražio blažu kaznu.<ref name=ethnosJan2014>{{cite web |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22768&subid=2&pubid=63949339 |title=Καταδίκη του «Γέροντα Παστίτσιου» &#91;Osuda „starca Pasticija”&#93; |language=grčki |trans-title=Osuda „starca Pasticija” |last1= |first1= |publisher=Ethnos newspaper |date=16. siječnja 2014 |accessdate=17. siječnja 2014}} </ref> == Internetski mem == Ideja izrade fikcijskog lika zasnovana na Pajsiju ubrzo je postala jezgrovit [[internetski mem]] prisutan u glavnoj struji medija, pa i na [[majica kratkih rukava|majicama kratkih rukava]], ponekad kao reakcija na uhićenje i podrška tvorcu stranice. Među tim likovima našli su se „Elder [[Pariz|Parisios]]” (engl.: starac Parizije) s glavom redovnika zamijenjenom [[Eiffelov toranj|Eiffelovim tornjem]],<ref name=protothema>{{cite web|url=http://www.protothema.gr/greece/article/?aid=225181|title=Συνελήφθη ο… Παστίτσιος, ήρθε και ο… Παρίσιος &#91;Uhićen Pasticije, stiže... Parizij&#93;|publisher=Proto Thema newspaper|date=24. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Uhićen Pasticije, stiže... Parizij|accessdate=4. listopada 2012}}</ref> „Elder Papisios” (novogrč. ''παπί, papí'': patka) s licem [[Patak Dodo|Patka Doda]]<ref name=axortagos>{{cite web|url=http://www.axortagos.gr/meta-geronta-pastitsio-erxetai-papisios.html|title=Μετά το γέροντα Παστίτσιο έρχεται ο… Παπίσιος &#91;Nakon starca Pasticija stiže... Patkicij&#93;|publisher=axortagos.gr|date=25. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Nakon starca Pasticija stiže... Patkicsij|accessdate=4. listopada 2012|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106231838/http://www.axortagos.gr/meta-geronta-pastitsio-erxetai-papisios.html|dead-url=yes}}</ref> i mnogi drugi.<ref name=msn>{{cite web|url=http://news.gr.msn.com/world/%CE%BC%CE%B5%CF%84%CE%AC-%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CE%B3%CE%AD%CF%81%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1-%CF%80%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B9%CE%BF-%CF%84%CE%B9-1?page=14#image=1|title=Μετά τον Γέροντα Παστίτσιο, τι; &#91;Poslije starca Pasticija, što?&#93;|publisher=MSN News|date=27. rujna 2012|language=grčki|trans-title=Poslije starca Pasticija, što?|accessdate=4. listopada 2012|archivedate=2013-01-03|archiveurl=https://archive.today/20130103222334/http://news.gr.msn.com/world/%CE%BC%CE%B5%CF%84%CE%AC-%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CE%B3%CE%AD%CF%81%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1-%CF%80%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B9%CE%BF-%CF%84%CE%B9-1?page=14%23image=1#image=1|deadurl=yes}}</ref> == Povezano == * [[starac Pajsije Svetogorski]] * [[Leteće Špagetno Čudovište]] * [[Odvojenost crkve i države]] == Izvori == {{izvori|2}} [[Kategorija:Pastafarizam]] [[Kategorija:Religijske parodije i satire]] [[Kategorija:Internetski memi]] 3ih6hmelbd8810tavu59yi8rzrr56nv 0 2339276 42713598 42073408 2026-10-25T12:50:53Z Carsten Steger 165163 Aerial image of Noli inserted. 42713598 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Italiji | naziv = Noli | izvorni_naziv = | država = {{flag|Italija}} [[Italija]] | regija = [[Ligurija]] | okrug = [[Savona (provincija)|Savona]] | slika = Aerial image of Noli (view from the east).jpg | opis_slike = | grb = | gradska_zastava = | osnivanje = | stanovništvo = 1673 | godina_stanovništvo = 2011 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gustina = | površina = | vremenska_zona = | poštanski_kod = | pozivni_broj = | registarska_oznaka = | ostalo1l = | ostalo1 = | веб-страна = | gradonačelnik = | stranka = | gšir = 44.20608 | gduž = 8.41458 | nadmorska_visina = 14 | geonameid = 3172225 }} '''Noli''' je naselje u [[Italija|Italiji]] u provinciji [[Savona (provincija)|Savona]], u regiji [[Ligurija]]. Prema proceni iz [[2011]]. u naselju je živelo 1673 stanovnika.<ref name="GeoNames">{{GeoNames}}</ref><ref name="Istat">{{Istat}}</ref> Naselje se nalazi na [[Nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 14 m. == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MoliternoEncyclopediaOfContemporaryItalianCulture}} * {{ArmieroNatureAndHistoryInModernItaly}} * {{GuicciardiniHistoryOfItaly}} * {{DomenicoRegionsOfItaly}} * {{AveryNewCenturyItalianRenaissanceEncyclopedia}} * {{CoppaDictionaryOfModernItalianHistory}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Noli}} {{Wikiatlas|Italy}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html by the CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709111211/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html |date=2017-07-09 }} * [http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National and Regional Parks] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Italy:_Primary_Documents History of Italy: Primary Documents] * [http://www.fastionline.org/ List and maps of archaeological sites in Italy] * [http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html WWW-VL: History: Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html |date=2021-08-15 }} at IUE {{Italijanska provincija Savona}} {{Spisak provincija u Italiji}} {{Naselje-Italija-začetak}} [[Kategorija:Naselja u provinciji Savona]] aweqtai1efln79i9drbjvy1elrqhseg 0 2573840 42713851 7009834 2026-10-26T05:04:34Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713851 wikitext text/x-wiki '''Teba''' ({{lang-grc|Θήβη}}) bilo je ime više žena u [[Grčka mitologija|grčkoj mitologiji]], od kojih su njih četiri smatrane [[eponim]]nim heroinama nekoliko gradova po imenu [[Teba (grad)|Teba]]. #'''Teba''', kći [[Asop (mitologija)|Asopa]] i [[Metopa (mitologija)|Metope]],<ref>[[Diodor Sicilijski]], ''Istorijska biblioteka'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0060.tlg001.perseus-grc1:4.72.1 IV, 72, 1].</ref><ref>[[Pausanija (pisac)|Pausanija]], ''Opis Helade'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001.perseus-grc1:2.5.2 II, 5, 2].</ref> koja se udala za [[Zet (Amfionov brat)|Zeta]] i postala [[eponim]]na heroina grada [[Teba (Grčka)|Tebe]] u [[Stara Grčka|starogrčkoj]] pokrajini [[Beotija|Beotiji]].<ref>[[Apolodor iz Atine|Pseudo-Apolodor]], ''[[Biblioteka (Pseudo-Apolodor)|Biblioteka]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-grc1:3.5.6 III, 5, 6].</ref> Za nju se pričalo i to da ju je obljubio [[Zevs]].<ref>[[Pausanija (pisac)|Pausanija]], ''Opis Helade'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001.perseus-grc1:5.22.6 V, 22, 6].</ref> #'''Teba''', kći [[Zevs]]a i [[Jodama|Jodame]], koja se udala za [[Ogig (mitologija)|Ogiga]].<ref name="Ceces">[[Jovan Ceces]], komentar uz [[Likofron]]a, 1206.</ref> #'''Teba''', kći [[Prometej]]eva, koja se takođe smatrala jednom od mogućih eponimnih heroina beotske Tebe.<ref>[[Stefan Bizantinac]], s.v. Θήβη.</ref> #'''Teba''',kći [[Kilik]]ova i supruga [[Koribant]]a, sina [[Kibela|Kibelinog]].<ref>[[Diodor Sicilijski]], ''Istorijska biblioteka'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0060.tlg001.perseus-grc1:5.49.3 V, 49, 3].</ref> #'''Teba''', eponimna heroina grada [[Teba (Egipat)|Tebe]] u [[Stari Egipat|Egiptu]].<ref>[[Nono]], ''Ep o Dionisu'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg2045.tlg001.perseus-grc1:4 IV, 304]; [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg2045.tlg001.perseus-grc1:5 V, 86]; [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg2045.tlg001.perseus-grc1:41 XLI, 270].</ref> Ova je Teba bila kći [[Nil (mitologija)|Nila]] ili [[Epaf]]a ili [[Protej]]a ili Libisa.<ref>[[Sholija]] uz [[Homer]]ovu ''[[Ilijada|Ilijadu]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-grc1:9.374-9.416 IX, 383].</ref> Ponekada se, mada retko, smatrala i družbenicom Zevsa, kome je rodila [[Egipt (mitologija)|Egipta]]<ref name="Ceces" /> ili [[Herakle|Herakla]].<ref>[[Jovan Liđanin]], ''O mesecima'', IV, 67.</ref> #'''Teba''', kći [[Pelazgi|Pelazga]] Adramisa, eponimnog heroja grada [[Adramitij|Adramitija]], ili kći rečnog boga [[Biga Çayı|reke Granika]]. Udala se za Herakla, koji je po njoj nazvao mitsku [[Kilikijska Teba|Tebu Hipoplakijsku]].<ref>[[Sholija]] uz [[Homer]]ovu ''[[Ilijada|Ilijadu]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-grc1:6.369-6.413 VI, 396] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> #'''Teba''', kći Zevsa i [[Megaklita|Megaklite]], sestre [[Lokro]]ve.<ref>[[Kliment Aleksandrijski]], ''Recognitiones'', [http://www.theoi.com/Text/ClementRecognitions.html#21 X, 21].</ref> ==Reference== {{reflist|2}} [[Kategorija:Žene u grčkoj mitologiji]] [[Kategorija:Nimfe]] 9hs8qwh0wswkghby5n9p41v01zeyw7q 0 2585701 42713874 42644836 2026-10-26T10:28:16Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713874 wikitext text/x-wiki '''Toant''' ({{lang-grc|Θόας}}) ime je više ličnosti u [[Grčka mitologija|grčkoj mitologiji]]. *[[Toant]], jedan od [[Ahejci (Homer)|ahejskih]] vođa u [[Trojanski rat|trojanskom ratu]].{{sfn|Schmitz|1867|loc=s.v. Thoas (1)}} *[[Toant (kralj Tauride)]], sin [[Dionis]]ov i otac [[Hipsipila|Hipsipilin]].{{sfn|Schmitz|1867|loc=s.v. Thoas (2), Thoas (4)}} *Toant, sin [[Jason]]a i Hipsipile, unuk tauridskog Toanta, brat blizanac [[Eunej (mitologija)|Eunejev]].{{sfn|Srejović|Cermanović-Kuzmanović|1989|loc=s.v. Toant (2)}} Učestvovao je u utrci kolima na [[Pogrebne igre|pogrebnim igrama]] prirećenim u [[Ofelt]]ovu čast.<ref>[[Stacije]], ''[[Tebaida (Stacije)|Tebaida]]'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1020.phi001.perseus-lat1:6 VI, 342 i 466].</ref> *[[Toant (kralj Korinta)]], unuk [[Sizif]]ov.{{sfn|Schmitz|1867|loc=s.v. Thoas (5)}}{{sfn|Srejović|Cermanović-Kuzmanović|1989|loc=s.v. Toant (4)}} *Toant, sin [[Ikarije]]v i [[Peribeja|Peribejin]], brat [[Penelopa|Penelopin]].{{sfn|Srejović|Cermanović-Kuzmanović|1989|loc=s.v. Toant (3)}}{{sfn|Schmitz|1867|loc=s.v. Thoas (3)}}<ref>[[Apolodor iz Atine|Pseudo-Apolodor]], ''[[Biblioteka (Pseudo-Apolodor)|Biblioteka]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-grc1:3.10.6 III, 10, 6] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> *Toant, [[Troja]]nac koga je ubio [[Menelaj]].{{sfn|Schmitz|1867|loc=s.v. Thoas (6)}}<ref>[[Homer]], ''[[Ilijada]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-grc1:16.306-16.350 XVI, 311].</ref> *Toant, jedan od [[Eneja|Enejinih]] pratilaca, koga je ubio [[Hales (mitologija)|Hales]].<ref>[[Vergilije]], ''[[Eneida]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0690.phi003.perseus-lat1:10.399-10.425 X, 415].</ref> *Toant iz [[Dulihij]]a, jedan od [[Penelopa|Penelopinih]] [[Penelopini prosci|prosaca]].<ref>[[Apolodor iz Atine|Pseudo-Apolodor]], ''[[Biblioteka (Pseudo-Apolodor)|Biblioteka]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg002.perseus-grc1:e.7.26 ''Epitome'', VII, 26]–[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg002.perseus-grc1:e.7.27 27].</ref> *Toant, jedan od branilaca [[Teba (Grčka)|Tebe]] tokom pohoda [[Sedmorica protiv Tebe|Sedmorice protiv Tebe]]; ubio ga je [[Tidej]].<ref>[[Stacije]], ''[[Tebaida (Stacije)|Tebaida]]'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1020.phi001.perseus-lat1:8 VIII, 696].</ref> *Toant iz [[Atina (polis)|Atine]], brat [[Eunej (mitologija)|Eunejev]] i [[Solois]]ov.<ref>[[Plutarh]], ''Tezejev život'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg001.perseus-grc1:26.3 XXVI, 3–5]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> *Toant, sin [[Geja|Gejin]], jedan od [[Giganti|giganata]], poznat i pod imenon Toont, koga su, zajedno s [[Agrije (mitologija)|Agrijem]], tokom [[Gigantomahija|gigantomahije]] ubile [[Mojre]] bronzanim ili mesinganim tučkovima.<ref>[[Hesiod]], ''Teogonija'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0020.tlg001.perseus-grc1:173-206 183 sqq].</ref><ref>[[Apolodor iz Atine|Pseudo-Apolodor]], ''[[Biblioteka (Pseudo-Apolodor)|Biblioteka]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-grc1:1.6.1 I, 6, 1]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}–[http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-grc1:1.6.2 2]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == *{{Citation | last = Schmitz | first = Leonhard | author-link = | contribution = Thoas (1–6) | editor-last = Smith | editor-first = William | title = [[Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology]] | volume = | pages = | publisher = | place = Boston | year = 1867 | contribution-url = http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aentry%3Dthoas-bio-1|ref=harv}} *{{cite book|last1= Srejović|first1= Dragoslav|last2= Cermanović-Kuzmanović|first2= Aleksandrina|title= Rečnik grčke i rimske mitologije|location= Beograd|publisher= Srpska književna zadruga|year=1989|ref=harv}} [[Kategorija:Kraljevi u grčkoj mitologiji]] [[Kategorija:Muškarci (grčka mitologija)]] {{disambig}} emwbfa1oy4s2feia6ra5jqtlokm33gs 0 2894917 42713730 42644648 2026-10-25T18:30:52Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713730 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Spartan officer.jpg|thumb|Bronzana figura spartanskog vojnika, 6–5. vek pne., [[Wadsworth Atheneum]], [[Hartford, Connecticut]].]] '''Spartijati''' ({{lang-grc|Σπαρτιάται}} = "Spartanci") moderni je naziv za drevne [[Sparta]]nce koji su posedovali puna građanska prava, a koji su se u [[Antika|antici]] nazivali ravnopravnima ili jednakima ({{grčki|ὅμοιοι}}, '''hómoioi''') i koji su se nalazili u opreci prema ljudima koji su na neki način bili "manji" od njih ({{grčki|ὑπομείονες}}).<ref>[[Ksenofont]], ''Ustav lakedemonski'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0032.tlg010.perseus-grc1:10.7 X, 7].</ref><ref name=ksen335>[[Ksenofont]], ''[[Helenska historija (Ksenofont)|Helenska historija]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0032.tlg001.perseus-grc1:3.3.5 III, 3, 5].</ref><ref>[[Aristotel]], ''[[Politika (Aristotel)|Politika]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg035.perseus-grc1:5.1306b 1306b30]; cf. [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg035.perseus-grc1:5.1308a 1308a12]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> == Društveno raslojavanje == U 9. veku pne. [[Dorani|dorski]] [[Dorska najezda|osvajači]], koji su u to vreme već kontrolisali čitavu teritoriju [[Lakonija (drevna Grčka)|Lakonije]], koncentrisali su se u strateški pogodnom mestu doline [[Evrotas|Eurota]] i tu se smestili u pet naselja. Ta naselja, koja su se zvala "sela", obrazovala su glavni centar pod imenom [[Sparta]].{{sfn|Struve|Kalistov|2000|loc=str. 89}} Najezda Dorana izazvala je zaoštravanje procesa socijalne diferencijacije unutar starosedelačkog ahejskog društva. Veoma je verovatno da je [[Ahejci (pleme)|ahejsko]] plemstvo delimično ušlo u sastav novoformiranog vladajućeg sloja dorskih osvajača. [[Herodot]] priča kako je spartanski kralj [[Kleomen]] I na pitanje, ko je on, odgovorio sveštenici boginje [[Atena (mitologija)|Atene]] da je Ahejac, a ne Doranin.<ref>[[Herodot]], ''[[Istorija (Herodot)|Istorija]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0016.tlg001.perseus-grc1:7.72.3 V, 72, 3] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Prema tome, za Herodota je jedna od dve dinastije [[Spartanski kraljevi|spartanskih kraljeva]] bila ahejskog porekla, na temelju čega se može zaključiti da se mešovito poreklo vladajućeg spartanskog sloja osećalo još u Herodotovo doba.{{sfn|Struve|Kalistov|2000|loc=str. 90}} Formiranje "zajednice jednakih" verovatno pada u vreme nakon [[Drugi mesenijski rat|drugog mesenskog rata]] (685‒668. pne.), u kojem je došolo do konačnog pokoravanja stanovništva [[Mesenija|Mesenije]] i njihovog pretvaranja u [[Heloti|helote]], ali i do militarizacije spartanskog društva i pretvaranja Sparte u vojničku državu kakvom će postati poznata u historiji.{{sfn|Encyclopaedia Britannica|1911|loc=s.v. Sparta}} Spartijati su se, kao kolektiv, organizovali na vojnoj bazi i podelili zemljište doline Eurota pojedinim porodicama, dodelivši svakoj zemljišnu parcelu iste veličine ''(klēros)'' za nasledno korištenje svake porodice. Međutim, pravo vrhovnog vlasnika te zemlje ostalo je zajednici Spartijata, koja je vršila stalnu i stvarnu kontrolu nad korisnicima parcela. Heloti su, kao pokoreno stanovništvo, bili vezani za parcele, koje su obrađivali pod nadzorom lica specijalno određenih za to, a spartijatima su davali određen deo roda kao neku vrstu državnog nameta. Samim spartijatima duži boravak na klerovima bio je zabranjen.{da{sfn|Struve|Kalistov|2000|loc=str. 90}} == Prava i dužnosti spartijata == U "zajednicu jednakih" Spartanac je priman s navršenih trideset godina i to samo ako je ispunio tri nužna uslova: da je po rođenju Spartanac, da je prošao kroz strogi [[spartanski odgoj]] predviđen [[Likurg (Sparta)|Likurgovim]] zakonima te da je pridonosio [[sisitija]]ma ({{grčki|συσσίτια}}, malim vojničkim grupa ljudi "koji obeduju zajedno") i u njima učestvovao.{{sfn|Smith|1890|loc=s.v. Homoei}} Oni koji nisu ispunjavali sva ova tri uslova nazivali su se "manjim" ljudima ({{grčki|ὑπομείονες}}), odnosno ljudima s manjim pravima, i imali su samo građanska, ali ne i politička prava.{{sfn|Encyclopaedia Britannica|1911|loc=s.v. Sparta}} Svi spartijati okupljali su se u skupštini koja se zvala [[apela]] i redovno se sastajala da potvrdi odluke izvršnih organa vlasti ― [[Spartanski kraljevi|basileusa]], [[Efori|efora]] i [[Gerusija|gerusije]].{{sfn|Forrest|1993|loc=str. 27}}{{sfn|Rostovcev|1990|loc=str. 60}} Osvojena zemlja na [[Peloponez]]u bila je među spartijatima razdeljena na 6.000 parcela ― klerova ({{grčki|κλῆροι}}) jednakog prihoda, koji su obezbeđivali heloti koji su tu zemlju obrađivali; kasnije se taj broj povećao za još 3.000 parcela. To se zemljište nasleđivalo u okviru porodice i nije se moglo prodati, a ako bi porodica izumrla, pripalo bi državi.{{sfn|Musić|1910|loc=str. 6}} Porobljeni heloti predstavljali su stalnu pretnju, pa je jedan od glavnih ciljeva strogog spartanskog odgoja i vojničkog načina života spartijata bio postići i održavati spremnost na suzbijanje bilo kakve helotske pobune koja je mogla u svakom trenutku izbiti; u tom su se cilju mladi spartijati, čim bi dorasli oružju, slali potajno po zemlji s nalogom da motre na helote i svakog sumnjivog ubiju ― taj se običaj zvao [[kriptija]] ({{grčki|κρυπτεία}}).{{sfn|Musić|1910|loc=str. 6}} Tako je celokupna vladajuća klasa pretvorena u neku vrstu stajaće vojske, spremne da u svakom trenutku izađe na bojno polje, a svaki odrasli spartijat je pre svega bio vojnik, koji ― premda je imao svoj dom ― uglavnom nije živeo u svojoj kući, nego se potpuno posvećivao vojnoj obuci, koja je započinjala već u ranom detinjstvu, kad bi navršio sedam godina.{{sfn|Rostovcev|1990|loc=str. 60–61}} Spartijatima je bilo zabranjeno baviti se [[Trgovina|trgovinom]] i [[zanatstvo]]m, pa su se stoga ove delatnosti nalazile u rukama [[Perijeci|perijeka]], a kako nisu smeli posedovati [[srebro]] i [[zlato]], spartanski je novac kovan od železa. Međutim, nema sumnje da je ta zabrana na različite načine izvrdavana. U teoriji, celokupno je spartansko bogatstvo poticalo od zemljišta i sastojalo se od godišnjeg prihoda koji su predavali heloti sa imanja koja su im na obrađivanje dodelili spartijati. Međutim, vremenom je ovo nastojanje da se imovinsko stanje svih spartijata održi na istoj razini doživelo neuspeh: već su rano u okviru spartanske države nastale razlike u pogledu bogatstva,{{sfn|Encyclopaedia Britannica|1911|loc=s.v. Sparta}} a one su se dodatno zaoštrile nakon što je [[Efori|efor]] [[Epitadej]] početkom 4. veka pne. doneo zakon kojim je ukinuta zabrana darivanja i zaveštanja zemljišta.<ref>[[Plutarh]], ''Agis'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg051a.perseus-grc1:5 V, 1‒4].</ref> Kasnije, [[Aristotel]] u ''[[Politika (Aristotel)|Politici]]'' piše da se "Spartancima može uputiti kritika zbog nejednake raspodele imovine", izazvane time što zakon zabranjuje njenu prodaju i kupovinu, ali dozvoljava da se ona poklanja ili zavešta nekome u oporuci.<ref name=aris1270a>[[Aristotel]], ''[[Politika (Aristotel)|Politika]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg035.perseus-grc1:2.1270a 1270a].</ref> == Opadanje klase spartijata == Nakon kratkotrajne [[Spartanska hegemonija|spartanske hegemonije]] (404‒371. pne.), uspostavljene posle poraza [[Atina (polis)|Atine]] u [[Peloponeski rat|peloponeskom ratu]], [[Teba (Grčka)|tebanski]] vojskovođa [[Epaminonda]] naneo je nekoliko teških poaza Sparti, koja je tom prilikom izgubila i [[Mesenija|Meseniju]], koja je ponovo stekla nezavisnost, a Sparta je bila dodatno oslabljena osnivanjem [[Megalopolis|Megalopolisa]] u [[Arkadija|Arkadiji]], koji je trebalo da postane glavno uporište cele arkadske države protiv Lakedemonjana.{{sfn|Struve|Kalistov|2000|loc=str. 425}} Uporedo s tim, postupno se smanjivao broj punopravnih građana (spartijata), kojih je na početku 5. veka pne. bilo 5.000:{{sfn|Encyclopaedia Britannica|1911|loc=s.v. Sparta}} "osim toga" ― piše Aristotel ― "[[Žene u staroj Grčkoj|žene]] sad poseduju skoro dve petine celokupnog zemljišta zbog toga što ima mnogo žena koje su nasledile imovinu i zbog običaja da se daju veliki [[miraz]]i" [...] Rezultat je da u zemlji koja može izdržavati 1.500 konjanika i 30.000 [[Hopliti|hoplita]] ukupno ih nema ni 1.000".<ref name=aris1270a/><ref>Cf. {{harvnb|Rostovcev|1990|loc=str. 141}}</ref> Već 395. pne. na glavnom trgu u Sparti ― kaže [[Ksenofont]] ― u gomili od 4.000 ljudi moglo se naći samo četvrdeset "punopravnih",<ref name=ksen335/> dok je ogromna većina nekadašnjih spartijata već bila pala na položaj "manjih", tj. ''hipomejona'' ({{grčki|ὑπομείονες}}).{{sfn|Struve|Kalistov|2000|loc=str. 386}} Do stupanja na presto [[Agis IV|Agisa IV]] 244. pne. broj spartijata dodatno je opao i iznosio je 700; država je preduzimala uglavnom palijativne mere da se izbori s ovim, pa je, na primer, uvodila kazne onima koji nisu stupili u brak ili su u brak stupili prekasno.{{sfn|Encyclopaedia Britannica|1911|loc=s.v. Sparta}} Mladi kralj Agis IV krenuo je putem društveno-ekonomske reforme: hteo je ukinuti dugove, konfiskovati zemlju i raspodeliti je među 4.500 spartijata (uključujući one koji bi bili posebnom administrativnom odlukom priznati kao takvi) i 15.000 perijeka,{{sfn|Howatson|1997|loc=s.v. Sparta}} ali su ga protivnici, na čelu s drugim kraljem, [[Leonida II|Leonidom II]], ubili 241. pne.{{sfn|Rostovcev|1990|loc=str. 60–61}} Trinaest godina kasnije Agisove reforme obnovio je Leonidin sin, kralj [[Kleomen III]], ali njegove reforme nisu imale trajniji rezultat.{{sfn|Encyclopaedia Britannica|1911|loc=s.v. Sparta}} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * {{cite book | last=Forrest | first=George | title= The Oxford History of the Classical World | publisher= [[Oxford University Press]]| year=1993 | isbn=0-19-872112-9 | chapter= Greece: The History of the Archaic Period |ref= harv}} * {{cite book|last=Howatson |first=M. C. |year=1997 |title= The Oxford Companion to Classical Literature |location= Oxford. New York | publisher= Oxford University Press |ref = harv}} * {{cite book|last=Musić |first=August |year=1910 |title= Nacrt grčkih i rimskih starina |location= Zagreb | publisher= Kralj. hrv.-slav.-dalm. zemaljska vlada |ref = harv}} * {{cite book|last=Rostovcev |first=Mihail |year=1990 |title= Istorija staroga sveta |location= Beograd | publisher= Matica srpska|isbn= 86-363-0151-3 |ref = harv}} *{{Citation | last = Smith | first = William | author-link = | contribution = Homoei | editor-last = | editor-first = | title = [[Dictionary of Greek and Roman Antiquities]] | volume = | pages = | publisher = | place = London | year = 1890| contribution-url = http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0063%3Aentry%3Dhomoei-cn|ref={{harvid|Smith|1890|loc=s.v. Homoei}} }} *{{cite encyclopedia|contribution=Sparta |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]]|year=1911|pages=609‒614| contribution-url = https://archive.org/stream/encyclopaediabri25chisrich#page/608/mode/2up|ref={{harvid|Encyclopaedia Britannica|1911|loc=s.v. Sparta}}}} * {{cite book | last1=Struve | first=V. V. | last2=Kalistov | first2= D. P.| title= Stara Grčka | publisher=Book | year=2000 | isbn=87101708| chapter= |ref= harv}} [[Kategorija:Sparta]] 6hyp51y2bidhjzbaxmi6wrcc737uu20 0 3549918 42713758 42355904 2026-10-25T19:50:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713758 wikitext text/x-wiki {{Kutijica za bivše pokrajine | Izvorno_ime = Sremska oblast | Konvencionalni_pun_naziv = | Uobičajen_naziv = | Slika_zastava = | Slika_grb = | Ime_genitiv = | Slika_karta = Srem Oblast.png | Tekst_karta = | Tekst_ispod_karte = Sremska oblast | Kontinent = Evropa | Regija = | Zemlja = [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] | Himna = | Površina = | Stanovništvo = | Prestonica = [[Vukovar]] | Zvanični_jezici = [[Srpskohrvatski jezik|srpsko-hrvatsko-slovenački]] | Religija = | Valuta = [[Jugoslovenski dinar]] | Zakonodavna_vlast = | Tip_vladavine = | Titula_vladara = | Vladar1 = | Vladar2 = | Vladar3 = | Godina_početak = 1922. | Godina_kraj = 1929. | Status = Bivša [[oblast]] | Događaj1 = | Datum_događaj1 = | Događaj2 = | Datum_događaj2 = | Događaj3 = | Datum_događaj3 = | Zastava_Prethodnik1 = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg | Prethodnik1 = [[Sremska županija]] ([[Kraljevina SHS]]) | Zastava_Sledbenik1 = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg | Sledbenik1 = [[Dunavska banovina]] ([[Kraljevina Jugoslavija]]) | Zastava_Prethodnik2 = Flag of None.svg | Prethodnik2 = - | Zastava_Sledbenik2 = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg | Sledbenik2 = [[Drinska banovina]] ([[Kraljevina Jugoslavija]]) | Zastava_Prethodnik3 = Flag of None.svg | Prethodnik3 = - | Zastava_Sledbenik3 = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg | Sledbenik3 = [[Uprava grada Beograda (1929-1941)|Uprava grada Beograda]] ([[Kraljevina Jugoslavija]]) | Portal = Istorija }} [[Datoteka:Vojvodina 1922 1929.png|mini|250px|Mapa Sremske oblasti]] '''Sremska oblast''' je bila administrativna jedinica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca]]. Postojala je od 1922. do 1929. godine. Administrativni centar oblasti je bio [[Vukovar]]. == Historija == [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] je osnovana 1918, i prvobitno je bila podeljena na pokrajine, koje su se delile na okruge i županije. Godine 1922, umesto dotadašnjih, započeto je formiranje novih administrativnih jedinica i zemlja je podeljena na 33 oblasti. Pre 1922, teritorija Sremske oblasti je bila organizovana kao [[Sremska županija]]. Godine 1929, 33 oblasti su zamenjene sa 9 banovina, a područje Sremske oblasti je podeljeno između [[Dunavska banovina|Dunavske banovine]], [[Drinska banovina|Drinske banovine]] i [[Uprava grada Beograda (1929-1941)|Uprave grada Beograda]]. == Geografija == Sremsku oblast činilo je područje [[Srem]]a. Ova oblast se graničila sa [[Beogradska oblast|Beogradskom oblašću]] na istoku, [[Bačka oblast|Bačkom oblašću]] na severu, [[Osiječka oblast|Osiječkom oblašću]] na zapadu, [[Vrbaska oblast|Vrbaskom oblašću]] na jugozapadu, kao i sa [[Tuzlanska oblast|Tuzlanskom]], [[Podrinjska oblast|Podrinjskom]] i [[Valjevska oblast|Valjevskom oblašću]] na jugu. == Demografija == Prema popisu stanovništva iz 1921. godine, svi srezovi i gradovi ove oblasti su imali većinsko stanovništvo koje je govorilo [[srpskohrvatski jezik|srpski ili hrvatski]]. U smislu, veroispovesti, 7 istočnih i centralnih srezova ([[Ilok]], [[Irig]], [[Ruma]], [[Sremska Mitrovica|Mitrovica]], [[Stara Pazova]], [[Šid]], [[Zemun]]) su imali većinsko [[pravoslavlje|pravoslavno]] stanovništvo, dok su 3 zapadna sreza ([[Vukovar]], [[Vinkovci]], [[Županja]]) imali većinsko [[katolicizam|katoličko]] stanovništvo. == Administrativna podela == Oblast su činili sledeći srezovi: * [[Vinkovci]], * [[Vukovar]], * [[Županja]], * [[Zemun]], * [[Ilok]], * [[Irig]], * [[Sremska Mitrovica|Mitrovica]], * [[Ruma]], * [[Stara Pazova]], * [[Šid]]. Pored ovih srezova, nekoliko gradova u oblasti je imalo poseban status: * [[Zemun]], * [[Sremska Mitrovica|Mitrovica]], * [[Petrovaradin]], * [[Sremski Karlovci]]. == Veći gradovi == Veći gradovi u sastavu oblasti bili su: * [[Vinkovci]] * [[Vukovar]] * [[Zemun]] * [[Inđija]] * [[Sremska Mitrovica|Mitrovica]] * [[Ruma]] Zemun, Inđija, Ruma i Mitrovica se danas nalaze u sastavu [[Srbija|Srbije]], dok se Vinkovci i Vukovar nalaze u sastavu [[Hrvatska|Hrvatske]]. == Literatura == * Istorijski atlas, Geokarta, Beograd, 1999. * Istorijski atlas, Intersistem kartografija, Beograd, 2010. == Povezano == * [[Srem]] * [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] * [[Bačka oblast]] * [[Beogradska oblast]] * [[Podunavska oblast]] == Vanjske veze == * [https://web.archive.org/web/20160304043423/http://papata1962.blog.bg/photos/55898/original/KraljevinaSHS1922.jpg Mapa oblasti] * [http://www.arhivyu.gov.rs/Data/Images/02_karta_b.jpg Mapa oblasti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714175235/http://www.arhivyu.gov.rs/Data/Images/02_karta_b.jpg |date=2014-07-14 }} * [http://cro-eu.com/galerija-fotografija/albums/userpics/10001/7-Kraljevina_Srba,_Hrvata_i_Slovenaca_-_podjela_na_oblasti_1922.jpg Mapa oblasti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409112455/http://cro-eu.com/galerija-fotografija/albums/userpics/10001/7-Kraljevina_Srba,_Hrvata_i_Slovenaca_-_podjela_na_oblasti_1922.jpg |date=2017-04-09 }} {{OblastiSHS}} [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:Istorija Srema]] [[Kategorija:Historija Beograda]] [[Kategorija:Historija Vojvodine]] [[Kategorija:Historija Srbije]] [[Kategorija:Historija Hrvatske]] 9p0x1tbgib2fjod84f6amdo823kyi09 0 3551876 42713710 42117688 2026-10-25T18:00:13Z Kontributor 2K 192569 42713710 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Saint-Brieuc | originalni_naziv = {{jez-fr|Saint-Brieuc}} | slika = THA001.jpg | opis_slike = | zastava = | grb = Blason Saint-Brieuc.svg | region = Brittany | departman = Côtes-d'Armor | prefektura = | kanton = | osnivanje = | grad_od = | površina-km = | stanovništvo = 46173<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 2110,28 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gšir = 48.513611 | gduž = -2.765277 | nadmorska_visina = | vremenska_zona = | pozivni_broj = | registarska_oznaka = | gradonačelnik = | veb-strana = | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 22278 | poštanski kod = }} '''Saint-Brieuc''' je grad u [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Brittany]], u departmanu [[Côtes-d'Armor]]. Po podacima iz [[2010]]. godine broj stanovnika u mestu je bio 0. == Demografija == {{DemografijaFR| 1962= | 1968= | 1975= | 1982= | 1990= | 1999= | 2006= | 2011=46173| sansdoublescomptes= 1962}} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Saint-Brieuc}} * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} {{klica-grad-Francuska}} [[Kategorija:Gradovi u Francuskoj]] irvi0qnvyzj30l139dwj9895k9rgcsb 0 4046923 42713760 42644659 2026-10-25T20:01:55Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713760 wikitext text/x-wiki {{Naučnik | ime = Srinivasa Ramanudžan | slika = Srinivasa Ramanujan - OPC - 1.jpg | širina_slike = 200px | opis_slike = Srinivasa Ađangar Ramanudžan | datum_rođenja = [[22. decembar]] [[1887]]. | mesto_rođenja = [[Erode]] | država_rođenja = [[Indija]] | datum_smrti = [[26. april]] [[1920]]. | mesto_smrti = [[Čenaj]] | država_smrti = [[Indija]] | polje = [[Matematika]] | institucija = | škola = | studenti = | poznat_po = [[Landau-Ramanudžanova konstanta]]<br>[[Ramanudžan-Soldnerova konstanta]]<br>[[Ramanudžanova teta funkcija]]<br>[[Ramanudžanova suma]] | nagrade = | napomene = }} '''Srinivasa Ađangar Ramanudžan''' ({{jez-tam|ஸ்ரீனிவாஸ ராமானுஜன் ஐயங்கார்}}, {{jez-eng|Srinivāsa Aiyangār Rāmānujan}}; [[Erode]], [[22. decembar]] [[1887]] – [[Čenaj]], [[26. april]] [[1920]]) je bio [[Indija|indijski]] matematičar koji je zbog svoje duboke intuicije kao i visoke sposobnosti manipulacije [[broj]]evima ostao zapamćen kao jedan od najvećih matematičkih umova u skorijoj istoriji. Praktično ne prošavši nikakav formalan vid matematičkog obrazovanja, značajno je doprineo poljima [[matematička analiza|matematičke analize]] i [[Teorija skupova|teorije skupova]]. NJegov život je bio inspiracija za lik Vila Hantinga u filmu [[Dobri Vil Hanting]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|Srinivasa Ramanujan}} === Veze ka biografijama === * {{MacTutor Biography|id=Ramanujan}} * [http://home.student.uva.nl/s.rajkumar/ramanujan.html Biografski esej o Ramanudžanu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013150106/http://home.student.uva.nl/s.rajkumar/ramanujan.html |date=2007-10-13 }} {{en}} * [http://www.tamilnation.org/hundredtamils/ramanujan.htm Članak o 100 tamila 20. veka] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}} * [http://www.usna.edu/Users/math/meh/ramanujan.html Kratka Ramanudžanova biografija] {{en}} * [http://www.science-frontiers.com/sf053/sf053p18.htm Magični genije] {{en}} * [http://www.hinduonnet.com/folio/fo0102/01020480.htm Strast prema brojevima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013150053/http://hinduonnet.com/folio/fo0102/01020480.htm |date=2007-10-13 }} {{en}} === Veze ka multimedijalnim zapisima === * [http://www.bbc.co.uk/radio4/science/further5.shtml Bi-bi-sijev radio program o Ramanudžanu] {{en}} * [http://www.archive.org/details/Ramanujan Biografska pesma o Ramanudžanu] {{en}} === Ostale veze === *{{cite web | title=Film u slavu matematičkog genija | work=Bi-bi-si| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4811920.stm| accessdate = 29. 2. 2008}} * [http://devbenegal.com/2006/03/15/feature-film-on-math-genius-ramanujan/ Igrani film o matematičkom geniju] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108152022/http://devbenegal.com/2006/03/15/feature-film-on-math-genius-ramanujan/ |date=2007-01-08 }} {{en}} * [http://users.ictp.it/~sci_info/awards/Ramanujan/Ramanujan.html Nagrada međunarodne matematičke unije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228184443/http://users.ictp.it/~sci_info/awards/Ramanujan/Ramanujan.html |date=2007-12-28 }} koja nosi Ramanudžanovo ime {{en}} * [http://kvant.mccme.ru/1987/10/zagadka_ramanudzhana.htm Ramanudžanov zadatak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050106022415/http://kvant.mccme.ru/1987/10/zagadka_ramanudzhana.htm |date=2005-01-06 }} {{ru}} * [http://www.durangobill.com/Ramanujan.html Ramanudžanovi brojevi] {{en}} * [http://www.imsc.res.in/~rao/ramanujan/contentindex.html Ramanudžanove sveske i zapisi] {{en}} * [http://www.cecm.sfu.ca/organics/papers/borwein/paper/html/local/ramnotebook.html Stranica iz Ramanudžanove druge sveske] {{en}} {{Authority control}} {{klica-biografija}} {{Životni vijek|1887|1920|Ramanudžan, Srinivasa}} [[Kategorija:Indijski matematičari]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] gimkh7q90p2zs55dbaq2rb3y3hy85u6 0 4542004 42713779 42404825 2026-10-26T00:00:39Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713779 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezero | ime = Suhodolsko jezero | drugo_ime = | slika = LakeSukhodolskoye.jpg | slika_širina = 260px | slika_opis =[[Satelit]]ska snimka Suhodolskog jezera | kontinenti = | regije = | države = {{flag|Rusija}} | pokrajine = [[Lenjingradska oblast]] | gradovi = | naselja = | vrsta = [[Protočno jezero|protočno]] | površina= | volumen= | visina=7 | obala = | dužina =40 | širina = | dubina = 23 | otoci =Olenji | sliv = | pritoke=[[Vuoksi]] | odljev =[[Burnaja]] | salinitet = | broj_vrsta = | zaš_područja = | mostovi = | brane = | plovnost = | luke = | kol_robe = | karta = | karta_širina = | karta_opis = | lok_karta = Rusija | alt_karta = | širina-st = 60 | širina-min =40 | širina-sek = 0 | širina-oznaka =N | dužina-st = 30 | dužina-min =14 | dužina-sek = 0 | dužina-oznaka =E | iso-regija = | lok_karta_opis = | fusnote = }} '''Suhodolsko jezero''' ([[Ruski jezik|ruski]]: ''Суходо́льское озеро'') je jedno od [[jezero|jezera]] [[Vuoksi|Rijeke Vuoksi]] u [[Rusija|Rusiji]]. Sve do [[1950]]. zvano ''Suvanto'' po [[finski jezik|finskom]] ''Suvantojärvi''<ref name=ozero/> == Karakteristike == Suhodolsko jezero nalazi se na [[sjeverozapad]]u [[Lenjingradska oblast|Lenjingradske oblasti]], udaljeno nekih 95 [[km]] [[sjever]]no od [[Sankt Peterburg]]a.<ref name=ozero/> Jezero leži na 7 [[metar]]a [[nadmorska visina|nadmorske visine]], vrlo je izduljeno 40 [[km]] od zapada prema istoku<ref name=rus/>, široko od 3 – 4&nbsp;km, dubine do 23 [[metar]]a. Jezero je nazvano - ''Suhodolsko'' zbog događaja koji se dogodio u [[proljeće]] [[1918]]., kad je zbog velikog porasta vode i straha od poplave - na istočnom kraju prokopan kanal da odvede vode prema [[Ladoga|Jezeru Ladoga]].<ref name=ozero/> Kanal je prokopan do rječice Vjun, koja je tekla do Ladoge, ali se zbog bure i valova toliko urušio da je voda pojurila iz jezera i za kratko vrijeme opala za 7 metara. Tako se stvorio pojas suhe zemlje (суходол) na mjestu nekadašnjeg jezerskog dna širok oko 2&nbsp;km.<ref name=ozero>{{cite web | url =http://kudago.com/spb/place/ozero-suhodolskoe-leningradskaya-oblast/ | title =''Озеро Суходольское'' | accessdate =20. 09. 2015 | language =ruski | publisher =kudago}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nekadašnji kanal tako je postao rijeka [[Burnaja]], duga 10 [[km]]<ref name=rus>{{cite web | url =http://kamennogorsk.narod.ru/vuoksa3.htm | title =''Реки системы Вуоксы'' | accessdate =20. 09. 2015 | language=ruski | publisher=Туристская водная энциклопедия}}</ref>, ona danas odvodi jezerske vode do Ladoge, a današnji [[sjever]]ni [[rukavac]] [[Vuoksi|Rijeke Vuoksi]], kojim su nekoć istjecale vode iz jezera više nije plovan do Suhodolskog jezera, jer je i njemu opao nivo voda. == Povezano == * [[Vuoksi|Rijeka Vuoksi]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://fishingpiter.ru/maps/147.htm ''Карта глубин и описание рыбалки'' na portalu Fishingpiter] {{ru icon}} [[Kategorija:Jezera u Rusiji]] 9rdemu6gmrw2ins2rdx10jai4kdqyx1 0 4546246 42713862 42684847 2026-10-26T08:52:17Z Yuilo 204183 https://www.transfermarkt.fr/euller/nationalmannschaft/spieler/145710/verein_id/3439 42713862 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=septembar 2026}} {{Infokutija nogometaš |imenogometaša=Euller |slika= |punoime=Euller Elias de Carvalho |datumrođenja={{birth date and age|1971|3|15|df=yes}} |rodnigrad={{flagicon|BRA}}[[Felixlândia]] |rodnadržava=[[Brazil]] |pozicija=Napadač |trenutniklub= |brojnadresu= |godine1=1991-1993 |klubovi1={{flagicon|BRA}}[[América FC|América]] |nastupi(golovi)1= |godine2=1994 |klubovi2={{flagicon|BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |nastupi(golovi)2= |godine3=1995-1996 |klubovi3={{flagicon|BRA}}[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]] |nastupi(golovi)3= |godine4=1997 |klubovi4={{flagicon|BRA}}[[SE Palmeiras|Palmeiras]] |nastupi(golovi)4= |godine5=1998 |klubovi5={{flagicon|JPN}}[[Tokyo Verdy|Verdy Kawasaki]] |nastupi(golovi)5= |godine6=1999 |klubovi6={{flagicon|BRA}}[[SE Palmeiras|Palmeiras]] |nastupi(golovi)6= |godine7=2000-2002 |klubovi7={{flagicon|BRA}}[[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] |nastupi(golovi)7= |godine8=2002-2003 |klubovi8={{flagicon|JPN}}[[Kashima Antlers]] |nastupi(golovi)8= |godine9=2004 |klubovi9={{flagicon|BRA}}[[AD São Caetano|São Caetano]] |nastupi(golovi)9= |godine10=2005 |klubovi10={{flagicon|BRA}}[[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]] |nastupi(golovi)10= |godine11=2006-2007 |klubovi11={{flagicon|BRA}}[[América FC|América]] |nastupi(golovi)11= |nacionalnegodine1=2000-2001 |nacionalneekipe1={{NogRep|BRA}} |nacionalninastupi(golovi)1=7 (3) }} '''Euller''' ([[15. mart]] [[1971]].) je [[brazil]]ski nogometaš. ==Statistika== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{NogRep|BRA}} |- !Godine!!Uta.!!Gol. |- |2000||1||1 |- |2001||6||2 |- !Ukupno||7||3 |} ==Vanjske veze== *[http://www.national-football-teams.com/player/10127/Euller.html National Football Teams] {{Životni vijek|1971||}} [[Kategorija:Brazilski fudbaleri]] ojhhc5zaj1u03xx2vtgzmgol010a2ln 0 4549016 42713871 42712627 2026-10-26T09:54:46Z Zavičajac 76707 42713871 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tango au01.JPG|mini|[[Tango]] je zajednička nematerijalna svjetska baština [[Argentina|Argentine]] i [[Urugvaj]]a]] '''Lista nematerijalne kulturne baštine u Europi''' je popis [[UNESCO]]-va [[Nematerijalna kulturna baština|nematerijalne kulturne baštine]] [[Amerika|američkih]] država, prema abecednom redu i godini upisa. === Argentina === * 2009. - [[Tango]] * 2015. - [[Filete porteno]] * 2020. - [[Chamame]] * 2025. - [[Cuarteto]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/argentina-AR Nematerijalna kulturna baština u Argentini - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Mujeres aymara con siku y caja - flickr-photos-micahmacallen-85524669 (CC-BY-SA).jpg|mini|Folklorna baština naroda [[Aymara]] je zajednička nematerijalna baština više država ([[Bolivija]], [[Čile]] i [[Peru]])]] === Bahami === * 2023. - [[Junkano]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/bahamas-BS Nematerijalna kulturna baština u Bahamima - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Barbados === * 2023. - [[Tradicije povezane s kopnenim brodovima na Barbadosu]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/barbados-BB Nematerijalna kulturna baština u Barbadosu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Belize === * 2008. - [[Garifuna|Jezik, ples i glazba naroda Garifuna]] * 2025. - [[Božićne proslave u Gales Point Manateeu]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/belize-BZ Nematerijalna kulturna baština u Belizeu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Bolivija === * 2008. - [[Astrologija Kallawaya]] * 2008. - [[Oruro|Karneval u Oruru]] * 2009. - [[Aymara|Folklorna baština Aymara]] * 2012. - [[Ichapekene Piesta]] * 2014. - [[Pujllay i ayarichi]] * 2017. - [[Ritualna putovanja u La Pazu]] * 2019. - [[Proslava na dan svetog Trojstva]] * 2021. - [[Proslava Tarija]] * 2023. - [[Proslava Ch’utillos]] * 2025. - [[Proslava Djevice od Gvadalupe]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/bolivia-plurinational-state-of-BO Nematerijalna kulturna baština u Boliviji - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Brazil === * 2008. - [[Samba de Roda]] * 2008. - [[Usmena i slikovna baština Wajapija]] * 2011. - [[Yaokwa]] * 2011. - [[Poziv za projekte Nacionalnog programa nematerijalne baštine]] * 2011. - [[Živi muzej Fandanga]] * 2012. - [[Frevo]] * 2013. - [[Proalava Majke božije u Belemu]] * 2014. - [[Capoeira]] * 2019. - [[Kulturni kompleks Bumba-meu-boi]] * 2024. - [[Izrada sira Minasa]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/brazil-BR Nematerijalna kulturna baština u Brazilu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Čile === * 2009. - [[Aymara|Folklorna baština naroda Aymara]] * 2014. - [[Baile Chino]] * 2022. - [[Quinchamalí keramika]] * 2025. - [[Porodična tradicija cirkusa u Čileu]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/chile-CL Nematerijalna kulturna baština u Čileu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Dominikanska Republika === * 2008. - [[Cocolo]] * 2008. - [[Kulturni prostor Bratstva svetog Duha]] * 2016. - [[Merengue]] * 2019. - [[Muzika i ples dominikanske bahate]] * 2019. - [[Casava]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/dominican-republic-DO Nematerijalna kulturna baština u Dominikanskoj Republici - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Ekvador === * 2008. - [[Záparo|Usmena baština i kulturne manifestacije naroda Zápara]] * 2012. - [[Toquilla]] * 2015. - [[Marimba]] * 2015. - [[Pasillo]]<ref>[https://https://ich.unesco.org/en/state/ecuador-EC Nematerijalna kulturna baština u Ekvadoru - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Grenada === * 2023. - [[Drvena brodogradnja]] * 2024. - [[Karneval u Carriacouu]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/grenada-GD Nematerijalna kulturna baština u Grenadi - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Garifuna SanIsidro 1996-05 2.jpg|mini|Narod [[Garifuna]] u [[Honduras]]u]] === Gvatemala === * 2008. - [[Garifuna|Jezik, ples i glazba naroda Garifuna]] * 2008. - [[Rabinal Achí]] * 2013. - [[Na uskrsnoj ceremoniji]] * 2022. - [[Velika sedmica u Gvatemali]] * 2024. - [[Izrade divovskih zmajeva]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/guatemala-GT Nematerijalna kulturna baština u Gvatemali - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Haiti === * 2021. - [[Joumou supa]] * 2024. - [[Hljeb od kasave]] * 2025. - [[Muzika i ples kompas]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/haiti-HT Nematerijalna kulturna baština u Haitiju - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Palenque1.jpg|mini|Spomenik robovima, [[San Basilio de Palenque]], [[Kolumbija]]]] === Honduras === * 2008. - [[Garifuna|Jezik, ples i glazba naroda Garifuna]] * 2024. - [[Hljeb od kasave]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/honduras-HN Nematerijalna kulturna baština u Hondurasu - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Jamajka === * 2008. - [[Baština Maroona u gradu Mooreu]] * 2018. - [[Reggae|Rege muzika]] * 2024. - [[Hodočašće preporoda]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/jamaica-JM Nematerijalna kulturna baština u Jamajci - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Kanada === <ref>[https://ich.unesco.org/en/state/canada-CA Nematerijalna kulturna baština u Kanadi - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Kolumbija === * 2008. - [[Kulturni prostor San Basilio de Palenque]] * 2008. - [[Barranquilla|Karneval u Barranquilli]] * 2009. - [[Veliki tjedan|Procesija Velikog tjedna]] * 2009. - [[Negros y Blancos]] * 2010. - [[Normativni sistem zajednice Wayuu]] * 2011. - [[Tradicionalna znanja naroda Yuruparí]] * 2012. - [[Quibdó|Festival sv. Franje Asiškog u Quidbu]] * 2015. - [[Marimba]] * 2015. - [[Vallenato muzika]] * 2017. - [[Ilano radne pjesme]] * 2019. - [[Zaštita tradicionalnih zanata za izgradnju mira]] * 2020. - [[Pasto lak mopa-mopa]] * 2022. - [[Sistem znanja predaka u Siera Nevadi]] * 2023. - [[Porodiljska njega]] * 2024. - [[Žive slike Galerasa, Sucre]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/colombia-CO Nematerijalna kulturna baština u Kolumbiji - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Kostarika === * 2008. - [[Tradicija čuvanja volova i volovske zaprege]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/costa-rica-CR Nematerijalna kulturna baština u Kostariki - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Kuba === * 2008. - [[La Tumba Francesa]] * 2016. - [[Rumba u Kubi]] * 2017. - [[Punto]] * 2018. - [[Las parrandas u srednjoj Kubi]] * 2022. - [[Svijetli rum]] * 2023. - [[Bolero]] * 2024. - [[Hljeb od kasave]] * 2025. - [[Son muzika i ples]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/cuba-CU Nematerijalna kulturna baština u Kubi - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Day of the Dead at Tecomitl Cemetery.jpg|mini|Groblje za [[Dan mrtvih]], [[Mexico City]], [[Meksiko]]]] === Meksiko === * 2008. - [[Domorodačka proslava Dana mrtvih]] * 2009. - [[Ritualna ceremonija naroda Voladoresa]] * 2009. - [[Živa tradicija i spomen mjesta plemena Toliman]] * 2010. - [[Tradicionalna meksička kuhinja]] * 2010. - [[Parachicosi]] * 2010. - [[Pirekua]] * 2011. - [[Mariachi]] * 2012. - [[Centar za autohtone umjetnosti]] * 2016. - [[Charreria]] * 2018. - [[Hodočašće Djevice iz Zapopana]] * 2019. - [[Talavera]] * 2019. - [[Talavera]] * 2023. - [[Bolero]] * 2025. - [[Tradicija u Iztapalapi]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/mexico-MX Nematerijalna kulturna baština u Meksiku - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Nikaragva === * 2008. - [[El Güegüense]] * 2008. - [[Garifuna|Jezik, ples i glazba naroda Garifuna]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/nicaragua-NI Nematerijalna kulturna baština u Nikaragvi - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Uros women of a island in Peru.jpg|mini|Tekstilna umjetnost naroda [[Uru]]]] === Peru === * 2008. - [[Tekstilna umjetnost naroda Uru]] * 2008. - [[Záparo|Usmena baština i kulturne manifestacije naroda Zapara]] * 2009. - [[Aymara|Folklorna baština naroda Aymara]] * 2010. - [[Ples škara]] * 2011. - [[Eshuva]] * 2011. - [[Hodočašće u Qoyllurit’i]]ju * 2014. - [[Virgen de la Candelaria]] * 2015. - [[Wititi]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/nicaragua-NI Nematerijalna kulturna baština u Peruu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Salvador === * 2025. - [[Proslava uz palme i cvijeće]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/el-salvador-SV Nematerijalna kulturna baština u Salvadoru - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Sjedinjene Američke Države === <ref>[https://ich.unesco.org/en/state/united-states-of-america-US Nematerijalna kulturna baština u Sjedinjenim Američkim Državama - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Urugvaj === * 2009. - [[Candombe]] * 2009. - [[Tango]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/uruguay-UY Nematerijalna kulturna baština u Urugvaju - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Venecuela === * 2012. - [[Proslave blagdana Tijelova]] * 2013. - [[Proslava svetog Petra]] * 2014. - [[Mapoyo]] * 2015. - [[Uzgoj i obrada biljke curagua]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/venezuela-bolivarian-republic-of-VE Nematerijalna kulturna baština u Venecueli - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> == Povezano == * [[Lista nematerijalne kulturne baštine u Aziji i Oceaniji]] * [[Lista nematerijalne kulturne baštine u Africi]] * [[Lista nematerijalne kulturne baštine u Evropi]] * [[Lista nematerijalne kulturne baštine za hitnu zaštitu]] == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011 UNESCO-v reprezentativni popis nematerijalne svjetske baštine] [[Kategorija:Svjetska baština u Južnoj Americi|#]] [[Kategorija:Svjetska baština u Sjevernoj Americi|#]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Americi]] [[Kategorija:Liste svjetske baštine]] 0u1l9pjl6n7z0amks4okz1ki6st1w9o 42713873 42713871 2026-10-26T10:22:21Z Zavičajac 76707 42713873 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tango au01.JPG|mini|[[Tango]] je zajednička nematerijalna svjetska baština [[Argentina|Argentine]] i [[Urugvaj]]a]] '''Lista nematerijalne kulturne baštine u Europi''' je popis [[UNESCO]]-va [[Nematerijalna kulturna baština|nematerijalne kulturne baštine]] [[Amerika|američkih]] država, prema abecednom redu i godini upisa. === Argentina === * 2009. - [[Tango]] * 2015. - [[Filete porteno]] * 2020. - [[Chamame]] * 2025. - [[Cuarteto]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/argentina-AR Nematerijalna kulturna baština u Argentini - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Mujeres aymara con siku y caja - flickr-photos-micahmacallen-85524669 (CC-BY-SA).jpg|mini|Folklorna baština naroda [[Aymara]] je zajednička nematerijalna baština više država ([[Bolivija]], [[Čile]] i [[Peru]])]] === Bahami === * 2023. - [[Junkano]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/bahamas-BS Nematerijalna kulturna baština u Bahamima - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Barbados === * 2023. - [[Tradicije povezane s kopnenim brodovima na Barbadosu]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/barbados-BB Nematerijalna kulturna baština u Barbadosu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Belize === * 2008. - [[Garifuna|Jezik, ples i glazba naroda Garifuna]] * 2025. - [[Božićne proslave u Gales Point Manateeu]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/belize-BZ Nematerijalna kulturna baština u Belizeu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Bolivija === * 2008. - [[Astrologija Kallawaya]] * 2008. - [[Oruro|Karneval u Oruru]] * 2009. - [[Aymara|Folklorna baština Aymara]] * 2012. - [[Ichapekene Piesta]] * 2014. - [[Pujllay i ayarichi]] * 2017. - [[Ritualna putovanja u La Pazu]] * 2019. - [[Proslava na dan svetog Trojstva]] * 2021. - [[Proslava Tarija]] * 2023. - [[Proslava Ch’utillos]] * 2025. - [[Proslava Djevice od Gvadalupe]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/bolivia-plurinational-state-of-BO Nematerijalna kulturna baština u Boliviji - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Brazil === * 2008. - [[Samba de Roda]] * 2008. - [[Usmena i slikovna baština Wajapija]] * 2011. - [[Yaokwa]] * 2011. - [[Poziv za projekte Nacionalnog programa nematerijalne baštine]] * 2011. - [[Živi muzej Fandanga]] * 2012. - [[Frevo]] * 2013. - [[Proalava Majke božije u Belemu]] * 2014. - [[Capoeira]] * 2019. - [[Kulturni kompleks Bumba-meu-boi]] * 2024. - [[Izrada sira Minasa]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/brazil-BR Nematerijalna kulturna baština u Brazilu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Čile === * 2009. - [[Aymara|Folklorna baština naroda Aymara]] * 2014. - [[Baile Chino]] * 2022. - [[Quinchamalí keramika]] * 2025. - [[Porodična tradicija cirkusa u Čileu]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/chile-CL Nematerijalna kulturna baština u Čileu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Dominikanska Republika === * 2008. - [[Cocolo]] * 2008. - [[Kulturni prostor Bratstva svetog Duha]] * 2016. - [[Merengue]] * 2019. - [[Muzika i ples dominikanske bahate]] * 2019. - [[Casava]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/dominican-republic-DO Nematerijalna kulturna baština u Dominikanskoj Republici - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Ekvador === * 2008. - [[Záparo|Usmena baština i kulturne manifestacije naroda Zápara]] * 2012. - [[Toquilla]] * 2015. - [[Marimba]] * 2015. - [[Pasillo]]<ref>[https://https://ich.unesco.org/en/state/ecuador-EC Nematerijalna kulturna baština u Ekvadoru - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Grenada === * 2023. - [[Drvena brodogradnja]] * 2024. - [[Karneval u Carriacouu]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/grenada-GD Nematerijalna kulturna baština u Grenadi - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Garifuna SanIsidro 1996-05 2.jpg|mini|Narod [[Garifuna]] u [[Honduras]]u]] === Gvatemala === * 2008. - [[Garifuna|Jezik, ples i glazba naroda Garifuna]] * 2008. - [[Rabinal Achí]] * 2013. - [[Na uskrsnoj ceremoniji]] * 2022. - [[Velika sedmica u Gvatemali]] * 2024. - [[Izrade divovskih zmajeva]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/guatemala-GT Nematerijalna kulturna baština u Gvatemali - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Haiti === * 2021. - [[Joumou supa]] * 2024. - [[Hljeb od kasave]] * 2025. - [[Muzika i ples kompas]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/haiti-HT Nematerijalna kulturna baština u Haitiju - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Palenque1.jpg|mini|Spomenik robovima, [[San Basilio de Palenque]], [[Kolumbija]]]] === Honduras === * 2008. - [[Garifuna|Jezik, ples i glazba naroda Garifuna]] * 2024. - [[Hljeb od kasave]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/honduras-HN Nematerijalna kulturna baština u Hondurasu - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Jamajka === * 2008. - [[Baština Maroona u gradu Mooreu]] * 2018. - [[Reggae|Rege muzika]] * 2024. - [[Hodočašće preporoda]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/jamaica-JM Nematerijalna kulturna baština u Jamajci - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Kanada === <ref>[https://ich.unesco.org/en/state/canada-CA Nematerijalna kulturna baština u Kanadi - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Kolumbija === * 2008. - [[Kulturni prostor San Basilio de Palenque]] * 2008. - [[Barranquilla|Karneval u Barranquilli]] * 2009. - [[Veliki tjedan|Procesija Velikog tjedna]] * 2009. - [[Negros y Blancos]] * 2010. - [[Normativni sistem zajednice Wayuu]] * 2011. - [[Tradicionalna znanja naroda Yuruparí]] * 2012. - [[Quibdó|Festival sv. Franje Asiškog u Quidbu]] * 2015. - [[Marimba]] * 2015. - [[Vallenato muzika]] * 2017. - [[Ilano radne pjesme]] * 2019. - [[Zaštita tradicionalnih zanata za izgradnju mira]] * 2020. - [[Pasto lak mopa-mopa]] * 2022. - [[Sistem znanja predaka u Siera Nevadi]] * 2023. - [[Porodiljska njega]] * 2024. - [[Žive slike Galerasa, Sucre]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/colombia-CO Nematerijalna kulturna baština u Kolumbiji - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Kostarika === * 2008. - [[Tradicija čuvanja volova i volovske zaprege]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/costa-rica-CR Nematerijalna kulturna baština u Kostariki - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Kuba === * 2008. - [[La Tumba Francesa]] * 2016. - [[Rumba u Kubi]] * 2017. - [[Punto]] * 2018. - [[Las parrandas u srednjoj Kubi]] * 2022. - [[Svijetli rum]] * 2023. - [[Bolero]] * 2024. - [[Hljeb od kasave]] * 2025. - [[Son muzika i ples]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/cuba-CU Nematerijalna kulturna baština u Kubi - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Day of the Dead at Tecomitl Cemetery.jpg|mini|Groblje za [[Dan mrtvih]], [[Mexico City]], [[Meksiko]]]] === Meksiko === * 2008. - [[Domorodačka proslava Dana mrtvih]] * 2009. - [[Ritualna ceremonija naroda Voladoresa]] * 2009. - [[Živa tradicija i spomen mjesta plemena Toliman]] * 2010. - [[Tradicionalna meksička kuhinja]] * 2010. - [[Parachicosi]] * 2010. - [[Pirekua]] * 2011. - [[Mariachi]] * 2012. - [[Centar za autohtone umjetnosti]] * 2016. - [[Charreria]] * 2018. - [[Hodočašće Djevice iz Zapopana]] * 2019. - [[Talavera]] * 2019. - [[Talavera]] * 2023. - [[Bolero]] * 2025. - [[Tradicija u Iztapalapi]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/mexico-MX Nematerijalna kulturna baština u Meksiku - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Nikaragva === * 2008. - [[El Güegüense]] * 2008. - [[Garifuna|Jezik, ples i glazba naroda Garifuna]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/nicaragua-NI Nematerijalna kulturna baština u Nikaragvi - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> [[Datoteka:Uros women of a island in Peru.jpg|mini|Tekstilna umjetnost naroda [[Uru]]]] === Peru === * 2008. - [[Tekstilna umjetnost na ostrvu Taquili]] * 2008. - [[Záparo|Usmena baština i kulturne manifestacije naroda Zapara]] * 2009. - [[Aymara|Folklorna baština naroda Aymara]] * 2010. - [[Scissors]] * 2010. - [[Huaconada]] * 2011. - [[Hodočašće do svetišta Qoylluritija]] * 2011. - [[Esuwa]] * 2013. - [[Godišnja obnovu mosta u Qeswachakiji]] * 2014. - [[Virgen de la Candelaria]] * 2015. - [[Wititi]] * 2017. - [[Upravljanje vodama u Korongu]] * 2019. - [[Hatajo]] * 2021. - [[Keramika Avajuna]] * 2023. - [[Ceviche jelo]] * 2025. - [[Sarawja]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/nicaragua-NI Nematerijalna kulturna baština u Peruu - ich.unesco.org - Pristupljeno 13. oktobar 2026.]</ref> === Salvador === * 2025. - [[Proslava uz palme i cvijeće]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/el-salvador-SV Nematerijalna kulturna baština u Salvadoru - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Sjedinjene Američke Države === <ref>[https://ich.unesco.org/en/state/united-states-of-america-US Nematerijalna kulturna baština u Sjedinjenim Američkim Državama - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Urugvaj === * 2009. - [[Candombe]] * 2009. - [[Tango]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/uruguay-UY Nematerijalna kulturna baština u Urugvaju - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> === Venecuela === * 2012. - [[Proslave blagdana Tijelova]] * 2013. - [[Proslava svetog Petra]] * 2014. - [[Mapoyo]] * 2015. - [[Uzgoj i obrada biljke curagua]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/venezuela-bolivarian-republic-of-VE Nematerijalna kulturna baština u Venecueli - ich.unesco.org - Pristupljeno 19. oktobar 2026.]</ref> == Povezano == * [[Lista nematerijalne kulturne baštine u Aziji i Oceaniji]] * [[Lista nematerijalne kulturne baštine u Africi]] * [[Lista nematerijalne kulturne baštine u Evropi]] * [[Lista nematerijalne kulturne baštine za hitnu zaštitu]] == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011 UNESCO-v reprezentativni popis nematerijalne svjetske baštine] [[Kategorija:Svjetska baština u Južnoj Americi|#]] [[Kategorija:Svjetska baština u Sjevernoj Americi|#]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Americi]] [[Kategorija:Liste svjetske baštine]] 560m91kw8yfwdzm5519j2fixue87le3 0 4571517 42713784 42713055 2026-10-26T01:56:05Z Edgar Allan Poe 29250 42713784 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = animalia | naziv = "Sisavac iz Saint Bathansa"<br>{{small|Vremenski raspon: [[Miocen]], {{fossil range|18.7|15.9}}{{period fossil range|neogene|18.7|15.9}}}} | status = {{StatusIzumrli|kada=nepoznato}} | slika = | slika_širina = 290px | slika_alt = | slika_opis = Umjetnička rekonstrukcija | slika_opis_poz = center | slika2 = | slika2_širina = | slika2_alt = | slika2_opis = | klasifikacija_status = | virus_grupa = | nekategorizirana_naddomena = | nekategorizirana_naddomena_autorstvo = | naddomena = | naddomena_autorstvo = | domena = | domena_autorstvo = | superregnum = | superregnum_autorstvo = | nekategorizirano_regnum = | nekategorizirano_regnum_autorstvo = | regnum = [[Životinje]] | regnum_autorstvo = | subregnum = | subregnum_autorstvo = | superdivisio = | superdivisio_autorstvo = | superphylum = | superphylum_autorstvo = | nekategorizirana_divisio = | nekategorizirana_divisio_autorstvo = | divisio = | divisio_autorstvo = | nekategorizirani_phylum = | nekategorizirani_phylum_autorstvo = | phylum = [[Svitkovci]] | phylum_autorstvo = | subdivisio = | subdivisio_autorstvo = | subphylum = | subphylum_autorstvo = | infraphylum = | infraphylum_autorstvo = | microphylum = | microphylum_autorstvo = | nanophylum = | nanophylum_autorstvo = | superclassis = | superclassis_autorstvo = | nekategorizirani_classis = [[Sinapsidi]] | nekategorizirani_classis_autorstvo = | classis = [[Sisavci]] | classis_autorstvo = | nekategorizirani_subclassis = | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = | subclassis = ''[[Theriiformes]]'' | subclassis_autorstvo = | nekategorizirani_infraclassis = | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = | infraclassis = | infraclassis_autorstvo = | magnordo = | magnordo_autorstvo = | superordo = | superordo_autorstvo = | nekategorizirani_ordo = | nekategorizirani_ordo_autorstvo = | ordo = | ordo_autorstvo = | subordo = | subordo_autorstvo = | infraordo = | infraordo_autorstvo = | parvordo = | parvordo_autorstvo = | zoodivisio = | zoodivisio_autorstvo = | zoosectio = | zoosectio_autorstvo = | zoosubsectio = | zoosubsectio_autorstvo = | nekategorizirana_superfamilia = | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = | superfamilia = | superfamilia_autorstvo = | familia = | familia_autorstvo = | subfamilia = | subfamilia_autorstvo = | supertribus = | supertribus_autorstvo = | nekategorizirani_tribus = | nekategorizirani_tribus_autorstvo = | tribus = | tribus_autorstvo = | subtribus = | subtribus_autorstvo = | alliance = | alliance_autorstvo = | nekategorizirani_genus = | nekategorizirani_genus_autorstvo = | genus = | genus_autorstvo = | subgenus = | subgenus_autorstvo = | sectio = | sectio_autorstvo = | subsectio = | subsectio_autorstvo = | series = | series_autorstvo = | subseries = | subseries_autorstvo = | species_skupina = | species_skupina_autorstvo = | species_podskupina = | species_podskupina_autorstvo = | species_skup = | species_skup_autorstvo = | species = †'''"Sisavac iz Saint Bathansa"''' | species_autorstvo = | subspecies = | subspecies_autorstvo = | varijetet = | varijetet_autorstvo = | forma = | forma_autorstvo = | raznolikost_ref = | raznolikost = | raznolikost_link = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | troimeno = | troimeno_autorstvo = | tipska_vrsta = | tipska_vrsta_autorstvo = | podjela = | podjela_kategorije = | tipski_soj = | karta_raspon = | karta_raspon_širina = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | dvoimeno2 = | dvoimeno2_autorstvo = | karta_raspon2 = | karta_raspon2_širina = | karta_raspon2_alt = | karta_raspon2_opis = | dvoimeno3 = | dvoimeno3_autorstvo = | karta_raspon3 = | karta_raspon3_širina = | karta_raspon3_alt = | karta_raspon3_opis = | dvoimeno4 = | dvoimeno4_autorstvo = | karta_raspon4 = | karta_raspon4_širina = | karta_raspon4_alt = | karta_raspon4_opis = | sinonimi_ref = | sinonimi = }} '''"Sisavac iz Saint Bathansa"''' je naziv za još uvijek neimenovanog, izumrlog sisavca koji je u [[miocen]]skom periodu živio na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]]. Jedan od značajnijih članova [[Fauna Saint Bathansa|faune Saint Bathansa]], ovaj je sisavac poznat po tome što je dugo vremena bio preživjeli primjerak "arhaičnog" sisavca, zapravo ni [[placentalni sisavci|placentaš]] ni [[tobolčari|tobolčar]], ali i kao dokaz da su kopneni [[sisavci]] u jednom periodu ipak obitavali na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]], što je značajno jer su jedini sisavci u suvremenom Novom Zelandu, čijom faunom dominiraju [[ptice]], zapravo [[šišmiši]]. Jedini primjerci ove vrste pronađeni su [[1978.]] godine u [[Saint Bathans]]u, a od njih su ostali samo fragment donje vilice (primjerak '''MNZ S.40958''') i bedrena kost (primjerak '''MNZ S.42214'''). Iako malobrojni i nepotpuni, ti fosilni ostaci otkrivaju kakvo je zubalo imao (iako je čeljust pronađena bez zubiju, mada sa šupljinama koje indiciraju da su zubi nestali ''post-mortem'') te da je vjerojatno imao nekakav polusjedeći stav, sličan taksonu ''[[Theria]]'', ali ni približno kao kod [[jednootvorni]]h životinja. [[Taksonomija|Taksonomska]] klasifikacija predstavljala je izrazite probleme zbog manjka dokaza i saznanja; iako je [[2006.]] godine klasificiran u takson ''[[Theriiformes]]'', zbog promjena u klasifikacijskim kriterijima postoji mogućnost da ta klasifikacija bude promijenjena. [[Kategorija:Izumrli sisari]] hiklea1ekx9xhk9kh55mr3qy33x03so 0 4573900 42713617 40659174 2026-10-25T12:57:30Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kasni pleistocen]] 42713617 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasni pleistocen]] c3k4a0yhaffeb9rmretnzhfr62h76yt 3 4602004 42713749 42712456 2026-10-25T19:10:29Z Kontributor 2K 192569 /* La Loire et La Loire */ novi odjeljak 42713749 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; background:transparent;" | style="background:#ffc9c9; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Gnome-help.svg|18px|link=Pomoć:Sadržaj]] [[Pomoć:Sadržaj|Pomoć]]</div> | style="background:#cef2e0; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%; font-size: 120%;" | '''Pozdrav, Aca! [[Wikipedia:Dobrodošli|Dobrodošli]] na [[Srpskohrvatska Wikipedija|Wikipediju]] na [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskom jeziku]]!''' |- | style="background:#ffdec9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Nuvola apps ksig-vector.svg|18px|link=Wikipedia:Kurs/Tečaj]] [[Wikipedia:Kurs/Tečaj|Uvodni kurs/tečaj]]</div> | rowspan="8" style="background:#f5fffa; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em;" | Wikipedia je projekt slobodne internetske enciklopedije koju svako može uređivati. Ako se prvi put nalazite na Wikipediji i želite joj doprinositi, preporučamo da odvojite nešto vremena i proučite [[Wikipedia:Pet stubova Wikipedije|pet osnovnih načela]], te se upoznate sa Wikipedijinim [[Wikipedia:Smernice i preporuke|smjernicama i preporukama]]. Ako vam zatreba pomoć pri uređivanju, možete da pregledate [[Pomoć:Sadržaj|stranice pomoći]] i prođete kroz [[Wikipedia:Kurs/Tečaj|uvodni kurs/tečaj]]. Na [[Wikipedia:Stranica za razgovor|stranicama za razgovor]] uvijek se '''potpisujte''': bilo da utipkate 4 tilde <code><nowiki>~~~~</nowiki></code> bilo da kliknete na ikonu [[Datoteka:OOjs UI icon signature-ltr.svg|25px]] na traci za uređivanje. Izmjene [[Wikipedia:Što je članak?|članaka]] se '''nikad ne potpisuju'''. Na stranici [[Posebno:Recentchanges|Nedavnih izmjena]] možete saznati za nove zanimljive članke, ko je trenutno aktivan, odnosno šta se trenutno na Wikipediji radi. Na stranici [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|Pijace]] možete pročitati o novostima na Wikipediji i obratiti se zajednici, bilo da sudjelujete u diskusijama ili postavljate pitanje. Nadamo se da će vam ovdje biti ugodno, te da ćete svojim doprinosima postati stalni saradnik - '''Wikipedijanac'''! Ako imate bilo kakva pitanja, slobodno se obratite meni ili drugim urednicima na [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|Pijaci]]. Još jednom, dobrodošli na Wikipediju i sretan rad! <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size: 90%;">[[Datoteka:English language.svg|25px]] Hello and welcome to the Serbo-Croatian Wikipedia! We appreciate your contributions. If you do not speak Serbo-Croatian, that's no problem. Talk to us via [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|our village pump]] in your native language or find and contact [[:Kategorija:Babel|users who speak your language]]. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#fff5c9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Internet-group-help-faq.svg|18px|link=Wikipedia:Najčešće postavljana pitanja]] [[Wikipedia:Najčešće postavljana pitanja|Najčešće postavljana pitanja]]</div> |- | style="background:#edffc9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Smjernice i preporuke]] [[Wikipedia:Smjernice i preporuke|Smjernice i preporuke]]</div> |- | style="background:#caffc9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Copyright-problem.svg|18px|link=Wikipedia:Autorska prava]] [[Wikipedia:Autorska prava|Autorska prava]]</div> |- | style="background:#c9d8ff; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Unesco Cultural Heritage logo.svg|18px|link=Wikipedia:Pet stubova Wikipedije]] [[Wikipedia:Pet stubova Wikipedije|Pet stubova Wikipedije]]</div> |- | style="background:#e9c9ff; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Ambox warning yellow.svg|18px|link=Wikipedia:Šta Wikipedia nije]] [[Wikipedia:Šta Wikipedia nije|Šta Wikipedia nije]]</div> |} --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:46, 6 mart 2018 (CET) == O tradicijama i praksama == Ma da, nisam ni mislio da se radi o zlonamjernoj izmjeni, tako da nema tu frke. To je nešto što se primjenjuje na drugim Wikipedijama, između ostalog i na engleskoj, koja ima najveću čitanost, tako da nisam siguran koliko je uputno to mijenjati. Moglo bi se raspravljati eventualno o tome da se smanji količina podebljanog teksta, ali to je "velika" stvar pa bih ja to radije prvo "provukao" kroz Pijacu prije nego išta mijenjam, pogotovo na godišnjicama. Uzgred, vidio sam da si promijenio reprezentacije... pretpostavljam da si škicnuo raspravu što se vodila na Igorovoj stranici za razgovor? Igor i ja smo bili za promjenu, s tim da je on bio za "fudbalska", dok je Orijentolog bio protiv promjene. Nisam siguran što da ti kažem je li ti izmjena bila pametna, ali bi li imao volje i to provući kroz Pijacu, čisto da se zajednica izjasni ''lege artis'' pa da ne bude repova? :) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:17, 26 juli 2021 (CEST) :Što se nogometa tiče, sve su reprezentacije i kategorije na tu foru. To smo se tako odlučili inicijalno prije ''n'' godina jer nismo znali što bismo. Ja mislim da je vrijeme da se to ukine i da se odlučimo za jednu varijantu; meni je prirodnije nogomet, ali apsolutno se neću buniti ako se zajednica odluči i za fudbal. Tako da samo pokreni to na Pijaci, izjašnjavanje će trajati par dana i onda to možemo odraditi kako spada :) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:24, 26 juli 2021 (CEST) == Masakr u Suvoj Reci == Hvala mnogo na izmenama u članku [[Masakr u Suvoj Reci]] - promakle su mi te bedastoće i ti si ih uočio i ispravio, to je upravo ono što nam ponekad zafali ovde. Nijedna žrtva zločina ne sme biti dodatno vikimizirana time što joj se pokušava odreći status žrtve. Hvala! --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 04:07, 27 juli 2021 (CEST) Zbog ovoga volim sh.wiki! :))) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 12:39, 27 juli 2021 (CEST) : {{ping|Igor Windsor|Edgar Allan Poe}} Ništa! Ma, izmena je očiti vandalizam. Urednik pod IP adresom pokušao je civile predstaviti kao teroriste, lol. Nacional(šovin)izam zbilja prerasta u tešku bolest. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:43, 27 juli 2021 (CEST) == Pisci i alijasi == Danas sam saznao da si ti moj alijas. Jesi ti to znao? :D --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 23:41, 31 august 2021 (CEST) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Sve je moguće. Još samo da se preimenujem u „Lav Nikolajevič Tolstoj” i spektakl bi postao potpun. :D – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 09:17, 1 rujan-септембар 2021 (CEST) == Uvodi i ine stvari == Pogledaj [[Slobodan Praljak|ovdje]] koje sam izmjene revertao. Dakle, nećemo uklanjati mjesta rođenja i smrti iz zagrada, to nikako; nazivi mjeseci ili brojevi su manje bitni, ali sam vratio na original. Formulacija "bosanskohercegovački vojskovođa hrvatskog etniciteta" toliko je neprirodna našem jeziku da je to grozno, tako da to nećemo tako stavljati pa sam to promijenio u aktualno; plus, vojskovođa mi je više termin za antičke komandante nego za suvremene, tako da sam stavio izraz komandant, koji je već ranije dogovoren kao neutralan ovdje. Stvar je što ova Wiki nema praksu pisati ovako kako si ti uradio, već kako je ranije, tako da samo pripazi za dalje ^^ --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 23:53, 4 oktobar 2021 (CEST) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Pozdrav! Naime, stavljanje mesta rođenja i smrti izbegavao bih jer neretko postoje više mesta s istim nazivom, pa u štampanom obliku to može zbuniti čitaoce. Osim toga, nepotrebno se opterećuje uvodna rečenica. [[en:MOS:BIRTHPLACE|Na en.wiki takođe postoji povezano pravilo]]. Što se tiče „komandanta”, apsolutno se slažem. E, sad, pitanje konteksta je malo složenije. Naime, on se može klasificirati kao „Bosnian Croat general”, tj. „bosanskohercegovački general hrvatskog etniciteta/narodnosti”. Ne verujem da postoji neki bolji predlog kojim bismo mogli kontekstualizirati osobu. „hrvatski komandat iz Bosne i Hercegovine” može označavati da je osoba političar države Hrvatske rođena u Bosni i Hercegovini, pa je tu mali problem. — [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:14, 5 oktobar 2021 (CEST) : Što se tiče termina „etnicitet”, rekao bih da je on najprecizniji. Postoji sitna značenjska razlika između „porekla” i „etniciteta”; poreklo može označavati da su se preci te osobe tako izjašnjavali. Postoji i pojam „narodnost”, no on je višeznačan, pa bih ga izbegavao. Kad je reč o izrazu „jest”, rekao bih da je valjan. Enklitika „je” ne može se nalaziti nakon zagrade, pa je bolje upotrebiti naglašeni oblik „jest(e)”. Međutim, slažem se da može i zarez ili crtica. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:30, 5 oktobar 2021 (CEST) ::Što se tiče mjesta, to je stvarno nešto što smo na ovoj Wikipediji koristili oduvijek, neovisno o pravilima drugih Wikipedija. Ukoliko postoji više mjesta istoga imena, onda se lako napravi poveznica ili čak doda država u zagrade pa problema nema. Svakako, to je toliko fiksirana praksa ove Wiki da ja to nikako ne bih izbacivao, a još manje mijenjao u postojećim člancima. Mislim da imamo prećih problema od toga na ovoj Wikipediji ;) Komandant je super stvar, doista, to smo mi dogovorili ima nekog vremena da ćemo ići s tom varijantom za sve jer je najneutralnija, a ne asocira na Grčko-perzijske ratove. :D Što se same fraze tiče, nije ona toliko presudna, može to biti i nešto drugo, ali svakako bih volio da je to u duhu jezika; neovisno što je termin "etnicitet" možda najprecizniji, nisam siguran da se on većinski koristi u stručnoj literaturi pa bi valjalo biti u duhu jezika, a to je izraz porijekla (ovo narodnosti mi previše smrti na ine nacionalizme s ovih prostora). Sad, oko toga pak neću cjepidlačiti ako su ostale kolege striktno za termin "etnicitet", ali to bih svakako provjerio. A ovo "jest", to mi je isto potpuno van duha jezika, pogotovo u navođenju enciklopedijskih natuknica. :) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 00:44, 5 oktobar 2021 (CEST) == Imena i nazivi == Mislim da bi to, s obzirom na dugogodišnju praksu i interna pravila ove Wiki, a posebice kod kategorija, stvorilo puno veće probleme nego korist. Mi smo tu dosta fleksibilni, a i radi se o dokumentu starom 30-ak godina, čini mi se da se shvaćanje jezika kao takvog ipak malo promijenilo :) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 12:00, 21 novembar 2021 (CET) :O tome smo već davno ovdje raspravljali, znajući da je pridjev pravilniji od genitiva, ali da bismo izbjegli probleme s reprezentacijama poput Obale Bjelokosti, Svetog Tome i Principa, Zelenortskih Otoka i inih, a ima dosta tih otočnih država gdje zapravo nemamo adekvatne pridjeve ili se oni gotovo nikada ne koriste, onda smo dogovorili da u ovom slučaju ide genitiv, ali to se odnosi samo na članke o reprezentacijama. To je, koliko se sjećam, davno dogovoreno interno pravilo. :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:48, 21 oktobar 2022 (CEST) ::Upravo iz tog razloga, da ne bi imali malo 'vamo, malo tamo, imamo sve pod jedno :) Da nam u kategoriji ne bude Meksička, Honduraška, a onda reprezentacija Svetog Vincenta i Grenadina... preglednije je i stilski ujednačeno kao standard. A ovo drugo je sad već ''reductio ad absurdim'', kao kad je Dcirovic htio biti duhovit pa je Lobačevskog napisao na ćirilici, i to ruskoj, vodeći se pravilima ruskog pisanja imena (prezime, ime patronim), jer je to "pravilo izvornika" u apsurdno doslovnom smislu :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:12, 21 oktobar 2022 (CEST) == Previše linkova == Poštovani kolega Aca Vi sigurno znate za onu - Od viška glava ne boli,... ja Va Vam se držim te maksime, i usput i ja sam lijen i koristim metod copy-paste, i brzoplet pa ne gledam na to da sam neki link ponovio više puta. Usput Vikipedija se piše za mlade, a ja se bojim da su im brojni termini danas - nepoznanica. Vidim skinuli ste link sa [[povelja]] a ja mislim da više od 50% današnjih srednoškolaca ne zna što je to, ili Svetorimski car, koji ni na našoj wiki nije dobro objašnjen. Zbog tog sam (jer sam lijen) onako seljački jednostavno uklonio Vašu izmjenu, mislim da je suviše redukcionistička, Wikipedija nije knjiška enciklopedija u kojoj treba šparati papir da sve stane... Kolega Aca bolje bi bilo da dopunite, pun kup članaka o gradovima u Njemačkoj, Italiji, Francuskoj koji ne samo da su šturi, već su i potpuno netočni... [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vitek|razgovor]]) 16:48, 24 oktobar 2022 (CEST) ==Akademik== Rekao bih radije da se radi o vraćanju sadržaja članka koji je (sadržaj) neobrazloženo obrisan. Da je sadržaj članka jadan - jeste, ali treba li ga zamenjivati jadnijim - ne treba. Pozdrav, --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:09, 28 oktobar 2022 (CEST) == Estonija == Koliko sam shvatio pišući projekt, a ne znam estonski, [[:et:Manifest kõigile Eestimaa rahvastele]] znači upravo "Manifest naroda Estonije"? Dakle, u Estoniji se taj dokument ne naziva Deklaracijom o nezavisnosti, nego Manifestom naroda i mislim da tu mi nememo što intervenirati. Postoje preusmjeravanja za sve varijante (uključujući i onu bez produljenog a), tako da ne vidim problem, ali mijenjati naziv izvornog dokumenta samo zato što je u većini država tako mi ne djeluje baš enciklopedijski. Američka je deklaracija doslovno Declaration of Independence i apsolutno je logično da se tako prevodi, ali mi ovdje imamo dokument s izvornim imenom, ne prevodimo ga nego mu dajemo neki vještački naziv i prekrštavamo ga iz razloga praktičnosti, što mi nema neke prevelike logike u cijeloj priči. Shvaćam tvoju perspektivu i njezinu praktičnost, ali ne mislim da moramo fabricirati nazive zbog praktičnosti :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:39, 13 novembar 2022 (CET) :Plus, da dodam još nešto. Ovdje se radi o službenim dokumentima, dakle nazivima službenih akata koje bismo trebali zadržavati i kod nas; kao i po pitanju knjižvenih djela ili filmova ili bilo čega drugog gdje se radi o nazivima kao takvima. To nije poput Estonskog rata za nezavisnost, gdje se ne radi o službeno tituliranom nazivu već o opisnom nazivu historijskog događaja pa možemo imati pridjev umjesto genitiva, ali kod službenih akata bismo trebali biti što vjerniji izvorniku. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:42, 13 novembar 2022 (CET) ::Što se tiče Venezuele, to svečano je dodatak i u tom kontekstu nije nužan za identifikaciju samog dokumenta. Dejton je pak posebna priča i nije isto kao i manifest. Poanta priče je da se taj dokument nazvao kako se nazvao na estonskom i da mi ovdje izmišljamo naziv koji se u estonskom nije koristio. Dakle, to je bio Manifest naroda koji je, eto, po tipu dokumenta bio deklaracija o nezavisnosti. Evo ti još jedan primjer: [[Povelja iz 1814.]] je bila [[ustav]] u svojoj suštini, ali ga mi nazivamo Poveljom zato što je donesena pod tim imenom, dok je ona po svojoj prirodi ustav. Ali nećemo pisati da je to Ustav Francuske, nego da je Povelja, ali koja je bila ustav Francuske u nekom periodu. Tako je i ovdje - naziv je jedan, a pravna priroda samog dokumenta je nešto skroz drugo (znam, to mi je struka). Ima cijeli niz takvih situacija gdje se dokumenti nazivaju na jedan način, a po svojoj su prirodi nešto skroz drugo. Uostalom, pada mi na pamet i Čehovljev ''Galeb'', kog sam autor opisuje kao "komediju", međutim se radi o drami i to s vrlo tragičnim krajem, tako da je nećemo trpati pod isto kao i Molierea ili Goldonija. Ili film - ''Ustav Republike Hrvatske'' - kao i istoimeni dokument - nećemo ni jedno ni drugo prekrštavati u Hrvatski ustav jer se to naprosto ne radi. Ili neki zakon, tipa, Krivični zakon Republike Srbije nećemo mijenjati u Srpski Krivični zakon - nego će biti ili puni naziv ili Krivični zakon (Srbija), kako sam ja i stavljao za one deklaracije koje nose takve nazive. Dokument se zove - ''Declaration of Independence of New Zealand'', dakle jasno se navodi da je posvojni genitiv i na taj se način reflektira svečanost i važnost samog akta. Da je pisalo ''New Zealand Declatation...'', onda možemo raspravljati o pridjevu. Zadržavanjem posvojnog genitiva se naglašava važnost samog teksta, a mislim da bismo povlačenjem diskusije na ovu temu ušli u ono što je netko nazvao "policiranje" u nekoj raspravi, a mislim da nam to ne treba. Prenormiranje je jednako loše kao i nenormiranje, zato treba paziti oko bitnih stvari, ali oko dvaju dopuštenih varijanti od koje jedna ima nekakav autoritet u pravopisu (iako ne apsolutan), a druga u stručnoj prirodi samog sadržaja (u ovom slučaju pravo i nomotehnika, koji su prilično unisoni po tom pitanju) ne treba sada donositi striktna pravila, nismo policija. I opet, ponavljam, opisni naslovi su za preusmjeravanja, a ne za naslove. Po toj logici možemo imati naslove "Rukometni Euro 2024.", recimo, jer je to kolokvijalno uvriježeno ime, ali to nije enciklopedijski ispravno. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:15, 13 novembar 2022 (CET) :::Ma nije uopće stvar mog vremena - bitno je jedino da dođemo do nekog smislenog rješenja :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 19:19, 13 novembar 2022 (CET) == Nogomet == Većina kolega pristala je na to da se aktualna varijanta promijeni. Sporno je bilo hoće li biti nogomet ili fudbal, ali ja sam tu potpuno vrijednosno neutralan; Igor je, kao drugi admin, predložio međunarodnu varijantu, s kojom se složio još jedan admin. U trenutku provođenja te rasprave nismo imali usvojeno pravilo o glasovanju tako da se ono ne primjejnjuje retroaktivno. Ja samo nisam stigao sve to isprebacivati, ali budem :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:40, 20 novembar 2022 (CET) :Hej, vidim da si već počeo, al' daj radije samo preimenuj članke za sada jer kategorije treba srediti pa bih to radije pregledao ja, ako nemaš ništa protiv! -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:44, 20 novembar 2022 (CET) ::I kategorije se ne premještaju niti preusmjeravaju! :O Ajde pliz mi sve ove što si preusmjeravao i prebacivao označi za brisanje, to treba ili prekat staviti ili pobrisati, ali najbolje je ovo potonje pa ću to ja, samo mi označi koje si mijenjao -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:56, 20 novembar 2022 (CET) :::A jesam te zamolio da ne diraš kategorije? :O To ću ja uraditi, moram napraviti ključ kao za košarku, ovako će mi se stvoriti dupli posao... ima drugih stvari, pusti sada nogomet -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:37, 21 novembar 2022 (CET) ::::Ma nije stvar tehnike ni brzine, stvar je da se kategorije moraju nanovo odraditi i da se trebaju neke stvari promijeniti jer je kaos; ako ti se rješava nešto oko nogometa, imaš {{tl|NogRep}} gdje treba srediti unutarnje poveznice da sve vode na Fudbalska reprezentacija... jer tu ima svega, a isto tako ne bi bilo zgorega ni preimenovati šablone sukladno odluci. Tu bi tvoja brzina mogla biti od koristi :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:49, 21 novembar 2022 (CET) == Ekstenzije, sysadmini, Phabricator, etc. == Lijep pozdrav Aco! Pitao sam se, da li si možda upućen koga i gdje zatražiti instaliranje ili omogućavanje novih ekstenzija na lokalnoj Wikipediji? Koliko sam saznao, mislim da to rade globalni [[:m:System administrators|sysadmini]] (jer lokalni ne postoje)? Linkana stranica mi kaže da otvorim ticket na Phabricatoru ako želim da nešto urade, samo što nemam pojma kako točno u vezi ekstenzija. Ti si već koristio Phabricator, pa ako znaš proceduru, volio bih pomoć (nabrojat ću koje određene ekstenzije u kasnijoj poruci). -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12:48, 21 novembar 2022 (CET) : {{ping|Vipz}} Pozdrav! Uvođenje dodataka zapravo je malo složenije. Najprije treba pokrenuti raspravu na samom projektu o uvođenju dodatka i pričekati konsenzus zajednice. Ako se utvrdi konsenzus za uvođenje, treba pokrenuti zadatak na Phabricatoru za uvođenje datog dodatka. Potom treba napraviti zakrpu na Gerritu radi izmjene konfiguracijskih datoteka. Nakon izrade zakrpe trebalo bi zakazati njeno uvođenje u [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments ovom rasporedu]. Uz pomoć dežurnog programera na IRC-u ostvaruje se kontakt i uvodi zakrpa. Trebalo bi biti aktivan na toj komunikacijskoj platformi tokom uvođenja zakrpe. Usput, i ja sam planirao da započnem ovu temu. Nedostaju nam mnoge stvari — imenski prostor za nacrte, link do igrališta (pijeska) itd. Čekam da se završi rasprava o uvođenju smjernica, pa budem započeo temu. Koje dodatke imaš na umu? — [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:22, 21 novembar 2022 (CET) ::[[:mw:Extension:Replace Text|Replace Text]], [[:mw:Extension:RandomSelection|RandomSelection]], [[:mw:Extension:DynamicPageList (Wikimedia)|DynamicPageList (Wikimedia)]], [[:mw:Extension:MyVariables|MyVariables]], [[:mw:Extension:Editcount|Editcount]] i nekako uključiti [[:mw:Extension:WikiEditor|WikiEditor]] zajedno sa bojom sintakse kada se pregledava kod zaštićenih stranica (vidi kako je to uključeno na SR projektu). -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 23:45, 21 novembar 2022 (CET) :::@[[Korisnik:Vipz|Vipz]]: Sad sam malo iscrpnije pogledao. Dodatak -{Replace Text}- nije kompatibilan s -{sh-latn: Wikimedijinim; sh-cyrl:Викимедијиним}- projektima (v. [https://phabricator.wikimedia.org/T31833 ovo]). Svakako, za zamjenu teksta tu su botovi. [[Wikipedia:Botovi‎|Kandidirao sam svog bota]], pa eto taman. Uvođenje dodatka -{RandomSelection}- takođe bi naišlo na [https://phabricator.wikimedia.org/T29739 pojedine prepreke]. -{DynamicPageList}- se može omogućiti (v. [https://phabricator.wikimedia.org/T70346 ovo]). -{MyVariables}- takođe nije kompatibilan dodatak (v. [https://phabricator.wikimedia.org/T322912 ovo]). Nije ni -{Editcount}- (v. [https://phabricator.wikimedia.org/T113169 ovo]). Za ovo posljednje pogledaj [https://phabricator.wikimedia.org/T41577 ovaj zadatak]. Izgleda da je moguće prikazati alatnu traku unošenjem određenog koda na pojedine stranice u imenskom prostoru -{sh-latn: MediaWiki; sh-cyrl:Медијавики}-. Ipak, ostaje pitanje želimo li to zaista ili ne. Usput, vidi kako seksi radi ovo s konvertorom. Integrirati u šablon i sve desetke. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:09, 4 decembar 2022 (CET) ::::Sumnjam da nisu kompatiblni, mislim da ih jednostavno žele dati da se instaliraju zbog nekog razloga. Najobičnija stvar poput zamjene teksta ne bi trebala spadati na to ima li svaki pojedini projekt dovoljno tehnički potkovanog i voljnog suradnika da im oko toga pomogne... lame. Vidim sad na DPL-ovoj MediaWiki stranici kažu da ga omogućavaju samo na Wikinews projektima zbog performansi, pa ne možemo ni njega (a i nije toliko koristan). Ajde, ovo posljednje bih volio, ako ništa drugo. -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 10:31, 6 decembar 2022 (CET) ==Discord zamolba + pozivnica na Wikimedia Chat kanale== Hej Aco, pogledaj [[Wikipedia:Kontakt]], na Zblace-ovu inicijativu imamo nekoliko WM Chat kanala (ja sam napravio ovaj #sh-wikimedia), zasad nas nije puno, no znaš kako se kaže, malo nas je al' nas ima. Pošto smo u procesu izgradnje Wikivodiča, kanal za njega je najaktivniji. A kao drugo, čuh na Igorovoj SZR da si na Discordu - ako si u SH Wikipedijinom serveru, bi li mogao napraviti jednu ''trajnu'' pozivnicu da ju možemo ponovo postaviti na Wikipediju? Hvala puno! -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 01:12, 25 novembar 2022 (CET) : {{ping|Vipz}} Ne preferiram IRC iz ličnih razloga. Ovo je novi (trajni) link ka serveru na Discordu: https://discord.gg/BfRFH3RYRd. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:35, 25 novembar 2022 (CET) == Godine i genitivno a == Čemu? Mislim, ti s meni super, al' nekad ovako imaš neke idejne stvari i prčkaš po člancima bez dogovora i mimo prakse. Dakle, odavno postoji prešutni dogovor zajednice da se na godinama pišu točke, kako u tekstu tako i u naslovima članaka; izuzetak su rimske brojke kod vladara, tu ne pišemo točke. Drugo, kakav genitivni a? :D Pa to ni u hrvatskom jeziku više ne koriste! :D Ove stvari oko enklitika su u redu. Sukladno navedenom, molim te da revertap sve svoje izmjene ovoga tipa i da sljedeći put provjeriš prije ovakvih sustavnih izmjena na svim člancima. :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:57, 25 novembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Tačka se ne piše iza rednog broja godine ako se nakon toga nalazi drugi pravopisni znak. I ne, to nije moje ''idejno'' rješenje. Tako navodi Pravopis srpskohrvatskog jezika iz 1960, ali i aktualni pravopisi srpskog i bosanskog jezika. Čak i HE ne piše tačku iza godina u takvim slučajevima: [https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=51164 primjer]. Obrazloženje je jednostavno. S obzirom na to što se godine, kao četvorocifreni brojevi, ne odvajaju razmakom, nije nužno pisati tačku radi njihovog razlikovanja. Samo spojeno pisanje otklanja nedoumicu. Osim toga, estetski nije lijepo gomilati znakove interpunkcije. Taj „prešutni” dogovor očito ne postoji jer [[2022|nijedan]] [[1922|članak]] [[1822|o]] [[1722|godini]] [[1622|nema]] [[1522|tačku]]. Nego, što je problem s genitivnim A? Nisam ga upotebio u članku, nego na razgovornoj stranici. Svakako je bolje pisati â umjesto nekakvog ā, moradeš priznati. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:11, 25 novembar 2022 (CET) ::Genitivno a sam mislio studenog -> studenoga. Valjda sam ub'o jedini gdje si to napravio. Što se tiče a, ovisi o tome naglašavamo li riječ ili je samo produžujemo. Što se pak pravopisa tiče, dokument iz 1960. godine ne bi trebao biti Sveta knjiga koje ćemo se držati 2022. godine, međutim vidim da doista sve enciklopedije navode to bez točke tako da je onda okej, neka bude sukladno enciklopedijskoj praksi. A što se dogovora tiče, to smo nekako prešutno usvojili pred neko vrijeme kada smo mijenjali naslove nogometnih i rukometnih turnira (sa ili bez točke), tako da možeš provjeriti kada je to sve premještano i sl. (pogledaj Svjetska prvenstva u nogometu), a ove godine koje ti citiraš - to je Alekolovo područje i unatoč naknadnom dogovoru, nitko nije imao ni vremena ni volje u tom trenutku retroaktivno premještati sve te članke. Uglavnom, na stranu ovo sada, sljedeći put kada bude išao raditi neke ovako sistemske stvari (tipa nedavni Solomonski Otoci, što je konsenzusom dogovoreno da bude tako kad smo sređivali zastavice i Country data) samo provjeri kod nekoga, Igora, mene, Orijentologa... čisto da ne radiš sebi i drugima dupli posao. Ovo je sada okej, al' ti Solomoni nisu bili, a to ima dalekosežnije posljedice pa eto, samo šibni nekome pitanje. Ima ovdje toliko posla koji još nije ni dotaknut da se uopće ne moraš vraćati na staro :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:24, 25 novembar 2022 (CET) ::: Na Wikipediji postoji ono čuveno „[[:en:Wikipedia:Be bold|Be bold]]”. Ako se učvrljimo u nekakve konsenzuse i dogovore sklopljenje u 3000. godini prije nove ere na „DobarDanskom” kanalu na IRC-u nikuda nećemo napredovati. Nijedan korisnik ne može biti upoznat sa kojekakvim „prešutnim” i nekodificiranim dogovorima. Sve dok se to ne kodificira u obliku (stilske/pravopisne) konvencije, preporuke ili smjernice, ne može se očekivati od drugih korisnika da ih dosljedno poštuju ili da inzistiraju na njima. Na kraju, Pravopis iz 1960. jest sveta kniga jer je to najviši normativni dokument našeg jezika u čijoj su izradi učestvovale dve matice. Zamisli da danas neko počne pisati korienski ili ''neznam'' uz argument da je pravopis nebitan i zastario. Pa ovaj projekt postao bi rusvaj! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:41, 25 novembar 2022 (CET) ::::Zato sam ti i rekao - provjeri! :D Be bold i provjeri, nemoj biti bold i praviti dupli posao :P -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 19:05, 25 novembar 2022 (CET) ::::Izvinete gospodo što upadam sa svojim skromnim mišljenjem - vrijeme je zrelo za dovršavanje i uvođenje jezičke smjernice (vidi ovo: [[Wikipedia:Jezična politika/Prijedlog]]). Prešutni dogovori i nezabilježena praksa koje samo starješine projekta znaju uvijek dovode do ovakvih situacija gdje se raspravljamo oko točkica (P.S. [[:m:Requests for new languages/Wikipedia Radical Croatian|ovo je bio pravi prijedlog lol]]). -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 19:17, 25 novembar 2022 (CET) ::::: {{ping|Aca}} {{ping|Edgar Allan Poe}} U savremenom hrvatskom standardu tačka se piše iza rednog broja i kad sledi drugi pravopisni znak (v. npr. [http://pravopis.hr/pravilo/tocka/55 ovde]), dok je u srpskom standardu situacija drukčija, tj. tačke nema. Tako da bih dopustio obe varijante, uglavnom zavisno od standarda kojim je članak pisan, premda lično u takvim situacijama ne stavljam tačku ni kad pišem hrvatskim - navika je jednostavno jača od mene :). --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 20:05, 25 novembar 2022 (CET) ::::::Pa jasam nekako i išao na tragu toga što si ti rekao, @[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]], jer Aca je počeo mijenjati to na člancima bez da postoji konsenzus oko toga. Ja nemam ništa protiv da na nekom članku stoji točka, na drugom ne, neovisno o tom prešutnom konsenzusu što smo ga dogovorili, ali nisam za to da se mijenja dok se ne postigne jasan konsenzus. Što se tiče prijedloga jezične politike, mislim da je to najopsežniji zahvat koji ćemo ikada imati na ovoj Wikipediji i da će to trebati biti lijepo napisano, kao da je pravi tiskani pravopis. Ovaj aktualni prijedlog je prejednostavan za ovakav zahvat, ukoliko želimo biti iole ozbiljni :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 22:05, 25 novembar 2022 (CET) :::::::Ok, ali ne može naš prešutni ili pisani konsenzus nadjačati ono što je uzus jednog jezika. Svi književni standardi/varijeteti jednako su vredni i ispravni, isto kao britanski i američki standard na en.wiki itd. Ne znam zašto se sad opet pokreće to pitanje, koje i nije pitanje wikipedije nego jezika. Ako se forsira uniformnost (npr. da ne može biti "fall" i "autumn" u istoj wikipediji, nego mora biti samo jedno od tih), to onda logično vodi razdvajanju i nužnosti da se naprave dve wikipedije. Ako se prizna međusobna razumljivost (tj. iako negde piše "fall", a negde "autumn", svi priznajemo da znamo da te dve reči označavaju isti pojam), to vodi spajanju. Isto je s postojanjem i nepostojanjem tačke u ovim sluačejavima: dopušteno je i jedno i drugo po pravilima srpskog i hrvatskog standarda. Prema tome, nema tu mesta nama potrazi za nekim "konsenzusom", književna norma je to već odredila. Idemo dalje :) --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:27, 25 novembar 2022 (CET) :::::::: {{ping|Igor Windsor}} To je vrlo naivno shvatanje jezika – vjerovati da će jezička anarhija spojiti varijante. Naprotiv, jezička anarhija dovest će do smanjenja međusobne razumljivosti, uzrokovati rasulo i nered na projektu te izdvojiti tekstove kao čisto hrvatske i čisto srpske. Jedino se uniformnošću i unitarzimom može doći do uspostavljanja standardnih jezičkih konvencija koje će biti razumljive i prihvatljive celom srpskohrvatskom području. Pisanje članaka bez odgovarajućih modela, preporuka i rješenja u vezi s jezikom uzrokovalo bi haos, šarenilo i nedosljednost po člancima. Opća je činjenica da je raspad Jugoslavije uslovio politički potaknutu podjelu jezika po etničkim linijama (jezični secesionizam/separatizam) i težnju za umjetnim pravljenjem razlika među standardima. Ta pojava naročito je istaknuta u hrvatskom standardu, u koji se često pokušavaju uvesti purističke novokovanice radi razlikovanja od ostalih varijanti. S druge strane, u crnogorski standard tijekom 2009. uvedena su dva slova – ś i ź – kako bi se predstavili digrafi ⟨sj⟩ i ⟨zj⟩. Ako bismo dopustili da svako piše prema osobnom osjećaju, vrlo brzo bismo se susreli s mnogim tehničkim problemima, poput problema s pretragom i nalaženjem članaka, upotrebom vizualnog uređivača i dodavanjem linkova. To bi bilo vrlo kontraproduktivno i odvuklo bi nove i postojeće urednike od uređivanja projekta. Stoga, potrebno je usvojiti pojedine jezične modele, preporuke i rješenja kako bi se olakšalo pisanje članaka. Ovo je Wikipedia na srpskohrvatskom jeziku. Stoga je Pravopis srpskohrvatskog jezika normativni dokument koji je nadležan za sve pravopisne nedoumice. Tačno je da je pomalo zastario, ali to ne mijenja mnogo stvari. Za pisanje naziva društvenih mreža i sličnih novotarija možemo ovlastiti novije pravopise. Ako se priklonimo svakojakim novijim pravopisima za stvari koje su odavno uvrežene u jeziku, znači li to da trebamo Kijev nazivati [http://ihjj.hr/clanak/u-pisanju-ukrajinskih-imena-mjesta-sluzite-se-ukrajinskim-jezikom/7573/ Kijiv], a Lavov Ljviv?! Hoćemo li pisati pokus umjesto eksperiment, dok ćemo helikopter zvati zrakomlat, jer, Bože, to je preporuka novog <s>nezavisnog</s> pravopisa hrvatskog? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:26, 26 novembar 2022 (CET) ::::::::: Razumem u potpunosti tvoje stajalište, ali ipak mislim da je možda u pitanju određeni nesporazum. Na primer, meni je lično Pravopis srpskohrvatskog jezika zaista referentni dokument na koji se oslanjam i koji konsultujem (bar kad sam u Bgu, gde mi stoji na polici s knjigama). Međutim, taj je Pravopis svoje poslednje zajedničko izdanje Matice srpske i Matice hrvatske imao 1967. godine. (Moj primerak na polici pretisak je tog izdanja iz 1988. godine. *Primećujem da mi je Microsoft Word na srpskom označio reč "pretisak" kao stranu, hehe.). I, šta sad? Dve su opcije: 1) ova se wikipedija piše jezikom koji je "zamrznut" 1967. godine i, na neki način, nalikuje wikipediji na latinskom: pre ili kasnije to će biti jedan mrtvi ili bar polumrtvi jezik sa okamenjenim pravopisnim i gramatičkim pravilima iz nekog drugog doba; ili 2) ova se wikipedija piše živim jezikom svojih (jednako živih) govornika, koji svoji jezik nazivaju različitim imenima i pišu ga u skladu s različitim književnim normama, koje su sve, međutim, jednakovredne u tom policentričnom jezičkom prostoru. Lično, glasam za ovo pod 2). Puritanizam nije rezevrisan samo za hrvatske jezikoslovce: u Srbiji se već godinama forsira "zapeta", a, opet, ja nikako da se prešaltam i stalno mi je "zarez" na pameti, na usnama i na prstima. "Pokus" u hrvatskom standardu nije ništa novo, to je bila uobičajena reč u hrvatskim udžbenicima još 1980-ih, iz kojih sam (takođe) tada učio. A što se pravopisa tiče, u savremenom engleskom, eto, ima bar šest načina da se napiše datum i, koliko sam video, svih šest se koriste na en.wiki. I šta ćemo sad? :) --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:11, 28 novembar 2022 (CET) == Istovremeno pretraživanje u latinici i ćirilici == Pozdrav Aco! Znaš li što točno omogućava istovremeno pretraživanje u oba pisma na SR Wikipediji? Uštedit ćemo na puno ćiriličnih preusmjerenja ako ovo budemo u mogućnosti uvesti i kod nas (postoji još jedan wiki, no ne na Wikimedija platformi, na kojem bi ovo također bilo super, no o njemu kasnije). Nadam se da te ne opterećivam svakojakim pitanjima i zahtjevima, ali samo polagano, zaslužio si! Jedva čekam četvrtak. ;-) -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 02:44, 27 novembar 2022 (CET) : {{ping|Vipz}} Pozdrav! Oprosti na zakasnelom odgovoru. Bilo je tu i obaveza, i poslova, i događaja, i takmičenja. Uvođenje jezičkoga konvertora omogućit će (valjda?) pretragu na obama pismima (kao na sr.WP), pa će preslovljivačka preusmjerenja s jednog pisma na drugo biti suvišna. Morat ću, ipak, detaljnije proveriti, ali o tom – potom. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:44, 30 novembar 2022 (CET) :: Čini mi se da su ćirilična preusmerenja nepotrebna prema funkcionisanju transliteratora. — [[User:Twsabin|twsabin]] ([[User talk:Twsabin|A. Emis]]) 10:42, 6 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Twsabin|Vipz}} Da. Sva ćirilička preusmjerenja koja predstavljaju direktno preslovljavanje latiničkog naslova treba izbrisati jer su odsad suvišna. To znači da je nepotrebno imati <span class="plainlinks">[https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Аргентина&redirect=no ovakvo preusmjerenje]</span>. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:58, 6 decembar 2022 (CET) ::::Još uvijek nisu suvišna jer transliterator ipak ne omogućuje dinamičko pretraživanje rezultata, a ni izravno vođenje na članak, nego se mora proći kroz [[Posebno:Traži|stranicu pretrage]]. -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 14:03, 6 decembar 2022 (CET) ::::: Uf da, u pravu si. Morali bismo to prvo srediti. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:06, 6 decembar 2022 (CET) ::::::Vidi što sam upravo spazio! Istovremeno pretraživanje i linkanje bez obzira na pismo zapravo radi, ali samo za latinicu, valjda jer imamo jednostrano preslovljavanje. Saznao sam to jer sam upravo pokušao doći na trenutno [https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Brijest&redirect=no nepostojeću] latiničnu stranicu "[[brijest]]" a ono me preusmjerilo na [[brest]] koristeći preusmjerenje "[[бријест]]". Ne radi obratno. -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 16:54, 3 januar 2023 (CET) :::::::@[[Korisnik:Vipz|Vipz]]: Opa! Zanimljivo. Morat ću ovo ispitati. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:17, 3 januar 2023 (CET) ::::::::@[[Korisnik:Vipz|Vipz]]: OMFG, u pravu si. Welp, imaćemo još posla na konvertoru, vidim. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:05, 3 januar 2023 (CET) == Za i protiv == Ovako, nije izmjena bila problem sama po sebi, nego je u tablicama gdje je stajao samo [[Datoteka:Symbol support vote.svg|15px|link=|alt=]] (dakle, samo ovaj znakić), sada pisalo [[Datoteka:Symbol support vote.svg|15px|link=|alt=]] '''Za''', iako se nije radilo ni o kakvom mišljenju. Primjer - [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Surinam|ovo]]. Svi ovi plusići su sad imali za u '''Riješeno''', što naprosto ne ide tako jer se nitko nije izajšnjavao! :D E sada, ja jesam svjestan činjenice da ovo nije za i da mi krivo koristimo šablon, daleko od toga, al' u praksi se ovo koristi toliko da bi jednostavna promjena sve poremetila. Dakle, to ili treba naprosto ostaviti tako, ili napraviti varijantu gdje neće biti teksta, ili sve ručno mijjenjati, što je možda botovski izvedivo? To, naravno, ne remeti intervencije i ja jesam za formu [[Datoteka:Symbol support vote.svg|15px|link=|alt=]] '''Za''' ili [[Datoteka:Symbol oppose vote.svg|15px|link=|alt=]] '''Protiv''', al' to treba izvesti tako da se ''status quo'' ne poremeti, na koji god način, bilo da se pravi novi šablon, bilo da se izvede nešto od onoga što sam predložio, bilo da ti imaš neku solicuju koja meni nije pala na pamet, što je super. Dakle, nemam ništa protiv izmjene, samo da bude smooth. Što se pak ikonica tiče, tu se ne bih složio s tobom. Tekst Wikipedije je ionako dovoljno crno-bijeli da mu ove ikonice i bojice daju na nekoj estetici i debiroktariziraju ga. Dosta mi je spisa, Aca, dosta mi je surovih papira, hoću boje, hoću šarenilo! Neka ga je što više! ^^ -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 02:56, 27 novembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} U tom slučaju upotreba šablona nije važeća. Šablon Za treba upotrebljavati za naznačivanje stava u nekakvoj anketi, a ne za označvanje da je nešto urađeno, riješeno ili završeno. Podesniji šablon za to jest [[Šablon:Urađeno|šablon Urađeno]]. Ja sam spreman da sve to uskladim ako ti odgovara. Smooth je moje drugo ime. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:52, 30 novembar 2022 (CET) ::Ukoliko možeš izvesti da to sve klapa bezbolno, odnosno sve to zamijeniti - što se mene tiče, imaš moju podršku :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 00:09, 1 decembar 2022 (CET) {{ping|Edgar Allan Poe}} Izmenio sam sve što sam mogao. Preostalo je još 11 stranica vikiprojekata koje ne mogu srediti jer nemam ovlasti. Ako možeš, otključaj, pa budem počistio: * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Angola]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Češka]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Novi Zeland]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Venezuela]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Brazil]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Sjeverna Koreja]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Kuba]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Francuska]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Gana]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Kostarika]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Japan]] Zahvaljujem. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:13, 1 decembar 2022 (CET) :Otključano -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:59, 1 decembar 2022 (CET) ::Uključujući i neke koje nisi naveo na listi :P -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:01, 1 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Odlično! Sve sređeno. Još samo: [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Fidži]]. Inače, jesi li razmišljao da se pridružiš [https://discord.gg/BfRFH3RYRd serveru na Discordu]? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:27, 1 decembar 2022 (CET) ::::Otključan i Fidži. Ma bio sam ja tamo, al' me Bugoslav maltretirao pa sam izašao... ne znam jel' još tu :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:05, 1 decembar 2022 (CET) ::::: Nema ga. Sad ja maltretiram. :D – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:07, 1 decembar 2022 (CET) == Discord == Čim nađem vremena, obećavam! --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 23:13, 2 decembar 2022 (CET) : {{ping|Igor Windsor}} Zapravo, hitno mi je. Možeš li, molim te, pogledati do sutra prepodne? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:23, 2 decembar 2022 (CET) ::Ajoj, samo da nije nešto revolucionarno? 😅 Ajde daj mi link. --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 23:31, 2 decembar 2022 (CET) == Hronologija == Okej, ono s istaknutim i sve mi je okej, al' [[Wikipedia:Istaknuti članci/Hronologija/2017.]] - ovo nema smisla jer nije nikakva kronologija već arhiv izbranih članaka. Tako da, molim te, s obzirom da je urađeno bez konsenzuda, da to vratiš na stari naziv (uz potrebna usklađivanja) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:40, 3 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Oh, važii. Pokušao sam da izbegnem reč „arhiva” jer se obično upotrebljava za razgovorne stranice, a ovo mi je više projektna stranica s informacijama. Mogu da vratim na varijantu „arhiva” ako želiš. Misliš li da postoje još neke raspoložive opcije? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:50, 3 decembar 2022 (CET) ::S obzirom da se radi o arhivu, ne vidim. Možda repozitorij, al' to mi već djeluje kao preseravanje :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:06, 3 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} ''Rečnik sinonima'' Pavla Ćosića pruža mogućnosti: „zbirka” [„skup”, „zbornik”, „album”, „kompilacija”, „antologija”], „kolekcija”. Varijanta „repozitorij” ekvivalentna je „spremištu”, „skladištu”, „lageru”, „magacinu”. Pada mi na pamet i varijanta „katalog” (prema: „direktorij”). Može li se nešto od toga upotebiti ili da idemo s „arhivom”. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:14, 3 decembar 2022 (CET) ::::Ma idi s arhivom, nema potrebe za filozofijom... možda nekad kasnije budemo inspiriraniji :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:17, 3 decembar 2022 (CET) ::::: Važi, hvala tii. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:17, 3 decembar 2022 (CET) ::::::[[:Kategorija:Arhiva izabranih članaka]] - ajde isprazni još ovu i prekategoriziraj pa da izbrišemo zadnju; kad završiš, samo mi označi ovu praznu za brisanje. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:36, 5 decembar 2022 (CET) ::::::: {{ping|Edgar Allan Poe}} To ti je završeno. Inače, moguće je brzo premještanje članaka iz jedne kategorije u drugu pomoću dodatka -{[[commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]}-. {{ping|Vipz}} Ako hoćeš, možeš uvesti ovo za naš projekt jer si administrator interfejsa. Ako zapneš, mogu ja kad dobijem ovlaštenja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:42, 5 decembar 2022 (CET) ::::::::Ovo je super, samo reci kako se to izvodi da ne moram onaj AWB svaki puta paliti, mrzi me to :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:08, 5 decembar 2022 (CET) ::::::::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Lako! Idi na [[Korisnik:Edgar Allan Poe/common.js|svoju podstranicu Common.js]] (stranica s kodom na javaskriptu koji važi za sve teme). Na njoj objavi [[Posebno:Razlike/41288121|ovaj kod]]. Sačuvaj izmjene i najkasnije za nekoliko sati trebalo bi da proradi. Dodatak se prikazuje samo na stranicama kategorija u donjem desnom uglu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:04, 6 decembar 2022 (CET) ::::::::::Ajd vidjet ćemo radi li! :D Hvala! :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:07, 6 decembar 2022 (CET) == Djela i strani izrazi == Nemoj ništa premještati bez prethodnih konzultacija s nekim, pogotovo ne kada su u pitanju umjetnička djela. Sve je to rezultat dugih i mukotrpnih rasprava :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:19, 6 decembar 2022 (CET) :Trebat će nam jezičke konvencije, pod hitno. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:36, 6 decembar 2022 (CET) ::Pa to je usvojena konvencija, zapravo. Zbog pluraliteta prijevoda i varijanti, dogovoreno je da naslovi djela idu na izvornom jeziku :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 19:26, 6 decembar 2022 (CET) == Standard == Hm, pošto ti petljaš po interfejsu, gde mi nestade onaj "standard" dole što je bio ispod teksta koji uređujem, gde su bile one razne uglaste zagrade i sl.? --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:12, 8 decembar 2022 (CET) :@[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]]: Hm, morat ću pogledati. U načelu, ne bi trebalo biti teško to vratiti. Jesi li za to da usvojimo rješenje s en.WP? Oni imaju modernu trakicu na dnu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:35, 8 decembar 2022 (CET) ::Za početak sam da se vrati ono što je bilo. :P Je li i tebi to nestalo ili samo ja ne vidim? Mada, nisam svoje postavke uopšte menjao... --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:38, 8 decembar 2022 (CET) ::@[[Korisnik:Aca|Aca]] definitivno nam uvedi tu trakicu unutar interfejsa uređivača, yes please. :D -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 23:29, 8 decembar 2022 (CET) ==IviBot== Je l' dobro sad? --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 23:12, 8 decembar 2022 (CET) :Dap, top. Ovo gore ću srediti sutra, prepun mi je raspored. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:18, 8 decembar 2022 (CET) == S(a) i ćirilica == Pazi malo, tvoje automatsko mijenjanje poništilo je sliku... slika je krivo imenovana, al' to je tako na Commonsu. Pazi i kad mijenjate ćirilicu u latinicu, jer su nazivi nekih slika na ćirilici pa je stvorilo probleme. --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:39, 13 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Op, u pravu si! Sad vidjeh da je „s” bilo u slici. Ispirke. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:44, 13 decembar 2022 (CET) == [[Gabor Lenđel]] == Zdravo Aco! Imam jedan čupav slučaj pa ne znam kamo i kako. [[Gabor Lenđel]] je za mene zanimljiv lik i krenuo sam prepravljat članak, tako da barem izgleda enciklopedično. Ali nešto tu ne ide: # Ovo je zapravo CV što je netko zafrtljačio u naše dvorište, dakle radi se o očitom slučaju ''Advertising''-a i ''Auto-promoting''-a; # Nigdje nema traga ijednog izvora. Dakle u prijevodu, ja stavim CV i ti mi praviš članak na wikipediji, a tko je garant istine podataka? Pa ja jer je CV moj. Ja ne bih puno dalje s ovim i vanka [[Wikipedia:Članci za brisanje|briši]]. Što misliš ti ? --[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 02:17, 18 decembar 2022 (CET) : {{ping|Inokosni organ}} Zdravoo! Ja bih ovo svrstao u granične slučajeve. Članak je katastrofalno napisan, ali na internetu ima naznaka značaja, pa čak i [https://www.politika.rs/sr/clanak/432169/Kompozitor-s-nemirom-u-nogama ozbiljnijih medijskih izvještavanja] (Aleksandra Isakov, dopisnica „Politike” iz Subotice). Ipak, trebalo bi to preurediti. Dobro je što si ga predložio za brisanje – neko će se nakaniti da ga sredi ili da ti pomogne u sređivanju. Ako ne bude sređen u razumnom roku, jednostavno ga izbrisati i ostaviti da neko drugi napiše podesniji (ili, što bi mi južnjaci rekli, [https://vukajlija.com/kasvetno/667542 pokasvetan]) članak u (ne)doglednoj budućnosti. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 09:58, 18 decembar 2022 (CET) ::Važi [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 00:29, 19 decembar 2022 (CET) == ITD Band == Pogledaj ''Ex-Yu Rock Enciklopediju'', mislim da većeg autoriteta nema :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:24, 18 decembar 2022 (CET) :Pa pogledaj kazalo? Nisam ja valjda krivo vidio, maloprije pogledao? :O -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:28, 18 decembar 2022 (CET) ::Ovo piše u tekstu o bendu tog istog izdanja: "Osnivač grupe i njen dugogodišnji spiritus movens Miroslav Drljača Rus napustio je sastav Ad Fines u kome je pevao i svirao i 1982. godine osnovao je ITD Band." -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:39, 18 decembar 2022 (CET) == Etiketiranje == Čemu onaj šablon upozorenja? Ono mi nema smisla i ostavlja mi jako loš dojam pa te molim za elaborat prije nego izbrišem. Mislim da se @[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] isto ne bi složio s ovim, a ni Ripper. Čini mi se nepotrebno, arbitrarno, subjektivno i kao da nema apsolutno nikakve svrhe. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:48, 23 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Malo konkretnije? O kojem je šablonu riječ? Šablone uglavnom prenosim i prilagođavam s en.WP. Dakle, nisam ih ja izmislio. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:51, 23 decembar 2022 (CET) ::Ovome gdje si onog BojzIIMen čarapka etiketirao da nema značajnijih izmjena. To što je nešto na en.wiki nije dovoljno dobro objašnjenje; po toj logici @[[Korisnik:Alalch Emis|Alalch Emis]] ne bi mogao sudjelovati kod nas jer je trajno blokiran na en.wiki - nismo ni mi to izmislili, Englezi su. Dakle, zanima me koja je točno svrha tog šablona izuzev lova na vještice i to jako arbitrarnog? -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:56, 23 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Izgleda da ne razumiješ svrhu šablona. Molim te, pročitaj što je [[:en:Wikipedia:Single-purpose account|jednonamenski nalog]] i kako se on zloupotrebljava za stvaranje lažnog dojma o konsenzusu o nekom pitanju. Korisnik Alalch Emis nije jednonamenski nalog. Uobičajena je praksa da se glasovi načinjeni pod agitacijom i glasovi sumnjivih jednonamenskih naloga označavaju odgovarajućim šablonima (v. {{tl|Pod agitacijom}}, {{tl|Jednonamenski račun}}). Jednonamenski nalog jest nalog koji je napravljen u cilju jedne svrhe, bez drugih značajnih doprinosa projektu. Ovo nije ništa subjektivno. Jednostavan osvrt u korisnički doprinos daje dovoljno razloga da se komentar označi. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:04, 23 decembar 2022 (CET) ::: Zamolio bih da se vrate izbrisani šabloni, pogotovu jer je to učinjeno bez prethodnih konzultacija. To što se nekome nešto osobno ne sviđa [[:en:WP:JUSTDONTLIKEIT|nije argument za brisanje]]. Argument da treba brisati šablon zato što u sebi sadržava crvenu vezu protivan je suštini projekta i tom bismo logikom morali obrisati polovinu šablona (pa čak i polovinu članaka na projektu). Smjernica o agitiranju na mojoj je [[Korisnik:Aca/lista zadataka|listi zadataka]] i namjeravam je uskoro izraditi. Molim da se vrati potrebna infrastruktura u vidu šablona i da se postupa ''polako'', kako to neko reče. Bit će sve ''kako spada''. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:24, 23 decembar 2022 (CET) ::::Kao što sam obrazložio, ne može to tako. Ne možemo imati šablone za "agitaciju", a nemamo uopće definiranu agitaciju. Isto vrijedi i za ovo drugo. Dakle, apsolutno se ne slažem s praksom da itko kopa po tuđim stranicama za razgovor i etiketira tuđe komentare na istima. To mi je malo previše inkvizicijski i apsolutno sam protiv toga, a ponavljam, mislim da će se i Igor, i Ripper i novi admin @[[Korisnik:Vipz|Vipz]] složiti s time. Rekao si nedavno da se nećeš više petljati u sve ovo... ne pomažeš si baš :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:22, 23 decembar 2022 (CET) ::::Rekao sam ti... polako i po redu. Ja ih vraćati neću jer mislim da idu protiv onoga kako ovdje radimo, '''ali''' ako to učini @[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]], neću ga vikati zbog toga! :D Nisam ja jedini relevantan ovdje tako da neka slobodno Igor procijeni. Ja svakako mislim da prvo treba riješiti smjernicu, a onda tek šablone postavljati, al' kažem - ima i drugih relevantnih korisnika. :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:30, 23 decembar 2022 (CET) ::::: A daj, ne mora baš toliko birokratično. Prvo ovo, pa prvo ono. Smjernice će svakako biti. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:33, 23 decembar 2022 (CET) ::::::Onda kada bude ćemo ponovo pokrenuti ovu temu. :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:00, 23 decembar 2022 (CET) :::::::{{ping|Edgar Allan Poe}} {{ping|Aca}} Slažem se da stvaranje tog šablona i nagađanje o identitetu anonimnih korisnika nisu najprimerenije reakcije. Podsećam da smo mi mala zajednica na ovoj wiki. Pravila su važna i treba ih imati, ali i u stvarnom životu jedno je raditi u multinacionalnoj korporaciji od 10.000 zaposlenih, a nešto drugo u malom kolektivu u kojem je zaposleno 10 ljudi. Inače, primećujem da se izjašnjavanje o Acinoj kandidaturi pretvorilo u sapunicu: u svakoj epizodi iskače neki novi lik – pozitivac ili negativac – da kaže koju o našem antiheroju. Možda da napravim činiju kokica, zavalim se u fotelju i posmatram dalji zaplet? --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 19:57, 23 decembar 2022 (CET) ::::::::@[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]]: Žao mi je zbog toga. I meni je, priznajem, nelagodno gledati onaj ''shitshow''. No, ja za to nisam odgovoran, tj. ne mogu kontrolirati ko će kakav komentar napisati. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 09:19, 25 decembar 2022 (CET) == Još jedan == [[Fidži]] - naslov nije centriran, a ovo je funkcionalan šablon pa to treba riješiti :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:09, 25 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Popravljeno. Problem uzrokuje zastarjeli atribut <code>align="center"</code>. Treba ga zamijeniti [[Posebno:Diff/41355715|ovako]]. Mogu proći botovski to. Inače, uskladio sam sve šablone za IČ sinoć. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:18, 25 decembar 2022 (CET) ::Pa ne bi bilo zgorega riješiti to botovski da ne tražimo sad jedan po jedan. Čekaj, jesmo se baš ovako dogovorili oko IČ? Ove crtice? Ne sjećam se... -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:21, 25 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Dogovoreno. Jesmo. Pitao sam te za izbor između dvotačke, ničega ili crtice, a ti reče da preferiraš potonje 7. decembra. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:26, 25 decembar 2022 (CET) ::::Bujrum, ako sam se složio baš s ovim, onda okej :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:27, 25 decembar 2022 (CET) :::::[[Gauthier Mvumbi]] - zadnji klub mi se prelama, kao na nogometnom šablonu. E sad, kvaka je u tome što je za rukometaše oduvijek širio automatski (jer nije bio postavljen limit) i nikad nisam morao koristiti {{tl|nowrap}} jer se nikada ništa nije lomilo. To ti je novi zadatak :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:51, 26 decembar 2022 (CET) :::::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Dictum factum, gospodine Imućni Kopljaniče Zgodni Paune. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:35, 26 decembar 2022 (CET) ---- De ne pozivaj ljude da glasuju... to je agitiranje i... ne bih baš da to radiš. Ne sviđa mi se to. Postiji obavijest i tko će glasovati, glasovat će. Ako se misliš pozivati na Igorov slučaj, postojanje birokrata u Ripperovom odsustvu bila je nužnost i onda je ona opravdavala to sve, ovdje nema nikakvog razlog za to pa kao što sam molio Zblaceta (istina neuspješno) da se suzdrži od zajedljivih komentara, tako molim i tebe da prestaneš agitirati ljude da ti daju glasove. Ponavljam, time si ne pomažeš i ostavljaš jako loš dojam, odnosno ideš na ruku onima koji te optužuju. --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:39, 26 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Agitiranje (engleski: ''canvassing'') '''nije''' javno pozvati ljude da se izjasne o nekom pitanju. Pročitaj smernicu [[en:Wikipedia:Canvassing|Wikipedia:Canvassing]] na en.WP. Dakle, moja poruka je bila neutralno intonirana (bez implikacije da glasaju za ili protiv kandidature), javna i u ograničenoj količini. To što ti ne želiš glasati ne znači da i drugi ne žele da se izjasne. Igor je također pozivao ljude da se izjasne u slučaju njegove kandidature za administratora, tako da ti argument pada u vodu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:10, 26 decembar 2022 (CET) ::Ja se neću izjasniti... '''još'''. Uglavnom, bilo kako bilo, naveo sam ti Igovor primjer gore (što si blatantno izignorirao), zamolio sam te i - ponavljam - kao administrator te molim da prestaneš ljudima po stranicama za razgovor slati poruke da se izjasne. Dakle ovo je sad službena administratorska molba. Postoji banner na vrhu stranice upravo zato, tako da nema potrebe spammati ljudima stranice za razgovor. Nadam se da je ovo posljednji put. :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:49, 26 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Ne. Nisam ja ništa ''blatantno ignorirao'', pročitaj još jednom lepo gornju poruku. Obasni mi onda ovo: [[Razgovor_sa_korisnikom:Zavičajac#Poziv_na_glasanje|1]], [[Razgovor sa korisnikom:Belirac#Poziv na glasanje|2]]. Dakle, nemoj me optuživati za nekakvo „agitiranje” ako se i ranije pozivalo na glasanje na isti način. Ako je problem, ok, neću pozivati, ali bez neosnovanih optužbi, zamoliću. Hvala. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:59, 26 decembar 2022 (CET) ::::Hvala. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:00, 26 decembar 2022 (CET) ---- Uzgred, zašto su [[IHF Svjetsko rukometno prvenstvo 2021.|pdf ikonice]] ovako velike? Je to zbog koda koji si ti mijenjao ili? --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:02, 26 decembar 2022 (CET) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Hm, dobro pitanje. Ovako naoko, ne bih znao, ali čini mi se da im je takva veličina na većini drugih projekata. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:07, 26 decembar 2022 (CET) ::Se to može kako interno popraviti? -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:15, 26 decembar 2022 (CET) :::Verujem da da. Potražit ću način. Nego, što je to tolika frka, hah. Dva piksela gore-dole ili nešto propuštam. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:20, 26 decembar 2022 (CET) ::::Ma samo je ružno i nezgrapno, prelama se preko/iza/ispre/oko teksta i... bljak :D Nije da išta trajno remeti, al' izgleda k'o da je nekakav glitch u sustavu pa bi mi bilo draže da ne glitchamo :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:25, 26 decembar 2022 (CET) == Hm == Ajde vidi zašto mi utakmica za treće mjesto [[Šablon:Round8|ovdje]] daje dodatni red za donju ekipu, kao na [[IHF Svjetsko rukometno prvenstvo 2021.#Finalni krug|ovom mjestu]]. Ja sam gledao kod, al' nije mi previše jasno pa ne znam jel' to do tvojih intervencija ili je samo loš kod; svakako ćeš se ti bolje snaći! :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:13, 30 decembar 2022 (CET) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Mislim da to nije do mojih izmjena. Prilagodio sam šablon tako da se poziva na modul na Lui. Preneo sam modul i lokalizirao ga za upotebu. Je li sad prikaz okej? Uzgred budi rečeno, sredio sam one navigacijske kutijice. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:35, 30 decembar 2022 (CET) ::Je, sada je to u redu; hvala. Što se tiče kutijica, vidio sam, al' nisam siguran da je riješilo problem. Pogledaj [[Korisnik:Edgar Allan Poe/Doprinosi|ovdje]], recimo, englesku književnost. I dalje je kao i ranije. Sada, ja ne znam treba li još malo vremena da se vidi, al' baci oko pa vidi o čemu je riječ. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:46, 30 decembar 2022 (CET) :::Ništa! Hmmm, ja ne vidim problem tu, tj. kod mene je prikaz valjan. Možda treba da obrišeš keš pregledača? Ako se koristiš Google Chromeom, pritisni Ctrl + Shift + R. Ako upotrebljavaš druge pregledače, Ctrl + F5. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:01, 30 decembar 2022 (CET) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Jedna zamolba. Možeš li [[Šablon:Round16-without third|šablon Round16-without third]] da premjestiš na [[Šablon:Osmina finala]] (preusmjerenje) da bi sve bilo ujednačeno i lokalizirano? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:55, 30 decembar 2022 (CET) ::Onda je očito do toga, ako do večeras ne proradi (iako ne vidim razloga zašto ne bi), javim. [[UEFA Euro 2016.|Ovo]] sada treba srediti jer je prazno nakon preusmjeravanja. Hoće li sada raditi sve ako se direktno prebaci s en.wiki? -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:03, 30 decembar 2022 (CET) :::Sredio sam alternativnim rešenjem, ali mislim da bi najbolje bilo preuzeti model s en.WP. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:15, 30 decembar 2022 (CET) ---- Usporedi širinu okvira u [[Surinam]] i [[w:en:Suriname]]. Zastava u desnom primjeru nije toliko priljubljena rubu, dok kod nas je. Ako pogledaš isto u članku [[Batavijska Republika]], vidiš da je kao na engleskom primjeru. To nije bilo tako prije tvojih promjena pa... eto ti još jedan prioritetni zadatak! :D --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:44, 31 decembar 2022 (CET) :I dodaj i [[Surinam (engleska kolonija)|ovo]], dakle nastaje problem ako nisu i zastava i grb, raskupusi se sve --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:44, 31 decembar 2022 (CET) ::A vidim da ni [[Surinam (nizozemska kolonija)|ovdje]] nije centrirano :D --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:09, 31 decembar 2022 (CET) :::Te šablone treba ažurirati tako da se pozivaju na modul Infobox, tj. šablon Infokutija. Trenutno koriste zastarelu sintaksu, pa se upravo stoga i javljaju greške. Mogu napraviti neko privremeno rešenje dok ne obavimo tranziciju. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:17, 31 decembar 2022 (CET) ::::A nije to stvar "možeš", nego se to mora napraviti jer sada imamo more stranica s tim stvarima, a to tako ne može ići. Dakle, uradi to svakako i to što prije. I da, [[ Šablon:Zastave Evrope|ovdje]] sada stavlja dvije zagrade ((X)) kada se stavi {{code|**}}, što prije nije bilo pa vidi i što je s tim. --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:06, 31 decembar 2022 (CET) ::::[[Šablon:Spoiler|Ovdje]] nedostaju one dvije debele horizontalne trake, to je nestalo nakon promjene koda --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:40, 31 decembar 2022 (CET) :::::A i [[Šablon:Razvrstavanje|ovdje]]. Čini mi se da je to sad svugdje uklonjeno. I [[Šablon:Hndis|tu]] isto. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:48, 31 decembar 2022 (CET) :Sređen Surinam. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:12, 31 decembar 2022 (CET) ::Osim nizozemskog. To će mi trebati nešto vremena. Sređen Spojler. Ne vidim grešku kod Zastavi Evrope? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:20, 31 decembar 2022 (CET) :::Sređen nizozemski Surinam, sređena Batavijska. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:43, 31 decembar 2022 (CET) ::::[[Ivano Balić|Ovdje]] je tablica za medalje. To, ako ti je lakše, možeš odmah i cijeli kod promijeniti, nije da je nešto esencijalan šablon pa vidi što ti je lakše :D Hvala za sve ostalo :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:07, 1 januar 2023 (CET) == Brisanje (i raspravljanje) članaka == Bilo bi super da odvažeš povremeno i koliko vremena uzima raspravljanje (šake nas kojima je stalo) o člancima koji su rubno za brisanje i je li to fakat najvažniji prioritet oko stvari koje očito nisu zloupotreba projekta. Sretnija i produktivnija nam Nova! -- [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor sa korisnikom:Zblace|razgovor]]) 13:43, 4 januar 2023 (CET) == Duplikat == Hello. Za mene [[Smederevo]] (''[https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Smederevo&oldid=16486 first edit]'') i [[Grad Smederevo]] (''[https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Grad_Smederevo&oldid=51027 first edit]'') su duplikati. Varam li se ili bi valjalo ih spojiti?--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 05:01, 6 januar 2023 (CET) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Hej, hej! Nisam baš mnogo upoznat s ovom tematikom. Međutim, ako se ne varam, prvi članak obrađuje temu grada Smedereva u užem smislu, dok drugi članak govori o celoj općini čije je administrativno središte taj grad. Istovetnost naziva članaka pomalo uvodi konfuziju. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:10, 6 januar 2023 (CET) ::Onda da preimenujem.--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 23:59, 6 januar 2023 (CET) :::@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Ja bih ovo zvao općina, ali ono se službeno zove tako – Grad Smederevo. Mogućno je premeštanje na naziv [[Smederevo (općina)]] – što upotrebljava hr.WP – ali ne znam je li to dosadašnja praksa i jesu li svi saglasni s tim. Pretpostavljam da treba da se konzultiraš s Edgarom. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:14, 7 januar 2023 (CET) ::::Važi, puno hvala.--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 00:16, 7 januar 2023 (CET) == Rukomet == Ako pogledaš [[Leandro Semedo|ovdje]], vidjet ćeš da je stupac za nastupa i golove u klubovima poravnat lijevo, a ne desno, kao što je to za reprezentacije. E sada, tu se uz ovaj o rukometašu koristi i {{tl|Tri stupca}} pa mi se čini da je promjena koda zeznula ovaj potonji pa baci oko. — [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:29, 7 januar 2023 (CET) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Done. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) — [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:54, 7 januar 2023 (CET) ::[[Šablon:Okvir bivše zemlje svijeta|Ovdje]] više nema border oko zastave, a ni [[Šablon:Infokutija zemlja|ovdje]], koliko vidim. To treba riješiti. — [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 11:42, 8 januar 2023 (CET) :::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Pa i ne treba ga biti? Može li primjer članka? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:18, 8 januar 2023 (CET) ::::Svi su prije imali border. Znači na zastavama je to išlo automatski, kao i [https://en.wikipedia.org/wiki/Surinam_(English_colony) ovdje], recimo. To je bila automatika, jer izgleda ljepše i jasnije, a sada je nestalo. — [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:20, 8 januar 2023 (CET) :::::Ahaa, vidim na šta misliš. Okie, on it. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:22, 8 januar 2023 (CET) ::::::Isto tako i [[Surinam (engleska kolonija)|ovdje gore]], gdje je nizozemska zastava, znači i glavnu zastavu i sve ove malene :) — [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:27, 8 januar 2023 (CET) == Ispravka šablona == Pozdrav Aco, nismo se čuli odavno nadam se da si dobro. Možeš li nekako botovski ispraviti da šablon {{tl|datum rođenja}} u člancima prima parametre kao i svi ostali (godina, mesec pa dan, a ne obrnuto)? U tom slučaju bi mogao da se objedini/preusmeri sa {{tl|birth date}}. – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor sa korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 20:44, 4 februar 2023 (CET) :@[[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]]: Pozdrav i tebi! Dobro sam, kako si ti? Zvuči popričino dobro. Treba objediniti sve te duplirane šablone. Poradiću na tome! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 02:05, 5 februar 2023 (CET) == Filemon i Baukida == Kakva breskva poštovani kolega?, radi se o lipi, koju je neki polupismeni žicar pretvorio u sprdnju napisavši '''breskva''', a Vi to jezično ispravljate u - breskvu. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vitek|razgovor]]) 17:40, 24 februar 2023 (CET) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: U pravu ste. Nisam baš podrobno provjeravao korisničku izmjenu misleći da je konstruktivna. Dobro je da ste to opazili i zahvaljujem na primjedbi. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:46, 24 februar 2023 (CET) == Opus Dei == Poštovani kolega Stvarno mi neide u glavu zašto ste izbacili djelovanje [[Opus Dei|Opusa Dei]] u Sloveniji, Hrvatskoj itd, koji je Vaš stvarni razlog - želite li da ta organizacija i dalje bude '''clandestina'''..., smeta Vam neosnovano blaćenje sumnjivih referenci..., pa toga nema, samo fakti, dakle što Vam bi? – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vitek|razgovor]]) 20:20, 26 mart 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Pozdrav Vitek, nisam Aca, ali znam otprilike zašto takve stvari uklanja - neprikladno stavljanje fokusa na 'domaće' teritorije na člancima o svjetskim temama. Ekvivalent toga na HR projektu bi bilo da se u istoj situaciji fokusira samo na Hrvatsku, na SR projektu samo na Srbiju, na BS samo na BiH, itd. Preferentno bi bilo stvoriti ili zasebne članke [[Opus Dei u Hrvatskoj]], [[Opus Dei u Bosni i Hercegovini]], [[Opus Dei u Srbiji]], itd. ali pošto očito nema dovoljno sadržaja za zasebne članke, napraviti [[Opus Dei u Europi]] ili slično, pa premjestiti sav taj sadržaj. – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 22:12, 26 mart 2023 (CEST) == Kategorije == Kad već prčkaš po kategorijama, sve one u kojima piše Drugi svetski rat trebalo bi, as per ranijem dogovoru i svim ostalim člancima, sve te kategorije premjestiti da piše Drugi svjetski rat pa ako imaš vremena koristiti bot ili alate - bilo bi korisno. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:35, 13 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Aha, dakle ijekavski oblik je uspostavljen konsenzusom? Uskladiću, naravno! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:38, 13 august 2023 (CEST) ::Je, za ovu konkretnu stvar da, to je još bilo davno dok je Orijentolog rješavao kategorije. Isto kao što je dogovoreno da svugdje ide "historija", neovisno je li Hrvatska ili Srbija u pitanju, ili Njemačka, ili hemija (ono s fudbalom smo kasnije dogovorili). Hvala. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:42, 13 august 2023 (CEST) == Kosovo == Mislim da bi sve kosovske kategorije i članke trebalo izbaciti iz onih vezanih uz Srbiju. Ako već zauzimamo stajalište da je Kosovo nezavisna država, a na ovoj Wiki tretiramo Kosovo kao nezavisnu državu, onda treba izbaciti i vezu među kategorijma. Dobro, naravno, neke će kategorije i članci ostati jer su vezane povijestno uz Srbiju, vjerojatno (tipa bitka na Kosovom polju i slično), ali mislim da ove opće stvari trebamo ukloniti i to bi trebalo riješiti botovski jer je puno toga. Smiješno mi je da "Gradovi na Kosovu" stoje u "Gradovi u Srbiji", kao da je Kosovo pokrajina (tipa Bjelovarsko-bilogorska županija), a mi tretiramo Kosovo kao nezavisnu državu. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:32, 15 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Može, naravno. Već neko vreme razmišljam o kosovskim člancima i načinima kako da ih ispravim. Ostavi to meni, preuzimam. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:57, 15 august 2023 (CEST) ::はい,はい! – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:59, 15 august 2023 (CEST) == Država == Pozdrav. Drago mi je da vidim poznate ljude ovde. Nisam ni pretpostavio da se šablon [[:Šablon:Infokutija zemlja|Infokutija zemlja]] koristi negde, jer sam upravo pokušao da ga dodam pri izradi članka i nije radio. — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 19:39, 15 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]]: Pozdrav, pozdrav! I meni je drago videti te ovde. Daaaa, u veliko smo škripcu kad je reč o tim šablonima. Imamo ih na desetine za jednu te istu stvar, ništa nije standardizovano. Svaka pomoć u modernizaciji je dobrodošla. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:45, 15 august 2023 (CEST) ::Tu sam ukoliko nešto bude trebalo, slobodno javi. — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 19:47, 15 august 2023 (CEST) == Nazivi == Na en.wiki su nazivi promijenjeni 2017. godine od strane [[w:en:User:Zoupan|ovog tipa]] (kad klikneš, vidiš sve), na osnovu ove "[https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:Foča_ethnic_cleansing#Sources_for_the_name_of_the_article rasprave]". S obzirom da @[[Korisnik:Mhare|Mhare]] nije ponudio konkretan razlog za promjenu naslova, vodio sam se en.wiki, gdje je situacija u najmanju ruku ''borderline'', kao što i sam vidiš. Okej, ako postoji presuda ICTY-a koji to potvrđuje, onda nema problema, ali ove su izmjene uvijek sporne, a s obzirom na seriju recentnih događaja, preventivno sam vratio na original za slučaj da ipak jest sporno, jer te stvari nerijetko treba raspraviti. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:00, 18 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Mhm, razumem, nisam znao za ovo. Možda nam {{k|Mhare}} može pružiti više detalja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:03, 18 august 2023 (CEST) ::Da, kažem, pregledao sam tamo, vidio, onda vratio. Mislim, ako postoji presuda za jednu od tih stvari, a linkao si, onda je okej, ali treba vidjeti primjenjuje li se na obje. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:04, 18 august 2023 (CEST) :::Možemo li ograničiti uređivanje vlastite stranice (za razgovor) novim korisnicima na... 24 sata, recimo? Da barem djelomično ograničimo ovog Zavadlava dok ekipa na Meti ne odobri onaj title blacklist... valjda hoće...? – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:29, 18 august 2023 (CEST) ::::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Vipz je napravio filter koji zabranjuje uređivanje uredniku, a ja sam sad napravio filter koji sprečava izradu računa. Nadam se da će Meta uvesti dodatak za crnu listu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:01, 18 august 2023 (CEST) :::::Uređivanje nije spriječio... doduše, možda jest za GIP, ali nije za koristnički prostor - to bi trebalo proširiti, vi'š. Ja sam na Meti dodao još jednu poruku pa ćemo vidjeti. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:22, 18 august 2023 (CEST) ::::::Huh, neobično. Svejedno, trebalo bi da je sanirano, zasad. – – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:38, 18 august 2023 (CEST) :::::::Morat ćeš me naučiti kako raditi te filtere, da spriječimo to da opet bude X Y 567 xD – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:14, 18 august 2023 (CEST) ::::::::Dogovoreno ;). Filter je inače u 19:05 sprečio korisnika da izradi račun. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:14, 18 august 2023 (CEST) :Oprostite što isprva nisam naveo valjani razlog i referencu za preusmjeravanje. Što se Prijedora tiče imamo zgodnu sumarizaciju mnogih presuda na [https://www.icty.org/x/file/Outreach/view_from_hague/jit_prijedor_en.pdf ovoj veb-stranici] na veb-sajtu ICTY, kao i ovaj [https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt2k401947&chunk.id=ss3.03&toc.id=ss2.09&brand=ucpress veb-sajt] sa kvalitetnim referencama. Što se Foče tiče, imamo ICTY [https://www.icty.org/x/file/Outreach/view_from_hague/jit_foca_en.pdf veb-stranicu] i [https://www.hrw.org/legacy/reports98/foca/ Human Rights Watch veb-sajt] također dobro referenciran tekst. Nadalje, pragmatični razlozi za nazivanje članka "etničko čišćenje" jest što su masakri, kao jedan specifičan čin, bili samo jedan dio toga, a korištene su druge metode kao što su protjerivanje, sistematsko silovanje žena, sistematsko uništavanje kulturnih institucija i dr, da se ti gradovi i čitav geografski prostor odstrani od jednog etničkog elementa. :Još jednom oprostite što svoja premještanja nisam referencirao, što bi trebao biti običaj. Srdačno. – [[Korisnik:Mhare|Mhare]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 18:16, 18 august 2023 (CEST) ::Hvala na objašnjenju! :) Sorry ako je ispalo da, kako kaže Aca, "grizem novajlije", ali situacija je dosta kaotična zadnjih dana i malo pušemo i na hladno, a još kako sam vidio koji je lik te izmjene radio na en.wiki... onda rek'o - ovo treba raspraviti. Svakako, sada je riješeno, ispričavam se ako je došlo do kakve zabune i stojim na raspolaganju! :) – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:18, 18 august 2023 (CEST) == Sorry == Ehm... Izvini, čitajući sam iz nehotice [https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedija:Administratorska_tabla&diff=prev&oldid=41467975 klinuo revert] :( – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 14:55, 21 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Pretpostavio sam haha, opusti se. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:25, 21 august 2023 (CEST) == KiM == Pozdrav. Na [[Razgovor:Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija|tamošnjoj szr]] sam predložio da članak [[Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija]] bude premešten na naslov [[Kosovo i Metohija]], šta misliš? Takođe, nije mi jasno zašto se uporno dodaje deo da je reč o bivšoj pokrajini iako ona dejure postoji i dan danas, s čim bi se složila i ogromna većina sestrinskih Wiki projekata, uključujući i en s koje je tekst prepisan. — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 00:24, 26 august 2023 (CEST) :Pozdrav. Koji je epilog rasprave? Hoće li konačno biti uklonjene tvrdnje da je u pitanju bivša pokrajina? — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 01:26, 12 septembar 2023 (CEST) ::@[[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]]: Nema konsenzusa za premeštanje. Članak i razvrstavanje su ažurirani. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:12, 12 septembar 2023 (CEST) :::Zahvaljujem. Možeš li ispraviti i infokutiju jer se i tamo navodi kao bivša? Rado bih to uradio i sam, ali mi je iz nepoznatih razloga zabranjeno da uređujem članke o KiM, Srbiji i ne znam ni sam o čemu sve pride. — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 20:56, 12 septembar 2023 (CEST) ::::@[[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]]: Urađeno. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:22, 12 septembar 2023 (CEST) == Mrve == Članci koji nemaju ni paragraf teksta i referencu nisu mrve. Ako ih niko nije 10+ godina ručno popravio što je smisao toga, da izgleda da SH ima više članaka (Kuburizam)? – [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 06:48, 5 septembar 2023 (CEST) :Isprika na intervenciji; @[[Korisnik:Zblace|Zblace]]: Duljina stranice nije jedna od [[WP:BB|kriterija za brzo brisanje]] članaka. Jedna minimalna rečenica pa i bez izvora ''može'' sačinjavati [[Wikipedija:Članci u začetku|članak u začetku]] ("mrvu"). Složio bih se da je ponekad bolje nemati članke (crveni linkovi govore "napravi me") nego imati ih mnogo u začetcima (plavi linkovi govore "imamo članak o ovome", klikneš, a ono - skoro ništa). Ako znamo da članci imaju [[:en:Wikipedia:Potential, not just current state|potencijal]], odnosno znamo da su teme tih mrva definitivno značajne (npr. [[slobodno tržište]]), male su šanse da će se zajednica složiti na njihovo brisanje. [[WP:ČZB]] je uvijek otvoren; naravno, unaprijed molim, ako inzistiraš na brisanju takvih članaka, da se navedena ČZB tabla ne počne spamovati i da se dobro razmisli o svakoj pojedinoj nominaciji. Često je brže i lakše nadopuniti i spasiti članke, pogotovo značajnih tema, nego raspravljati o njihovom brisanju. :) :Za "Kuburizam" mogu samo reći da je pucanj u prazno. Zar bi brisali sve one sporne članke da nam je cilj pumpati brojku članaka na SH? Zaslugu za glavninu te brojke u nas (a dosta i na sr.wiki) uzima Dcirovic. – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 22:43, 5 septembar 2023 (CEST) ::@[[Korisnik:Vipz|Vipz]] vidim da si selektivno preskočio da 10+ goina nisu editirani. I najvitalnije zrno-klica bi drugdje bili gnjili i odbačeni da se stvori prostor za nove. Što kaže narodna: #ŽiviBiliPaVidili. – [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 07:04, 6 septembar 2023 (CEST) :::Ništa ne mijenja, neaktivnost na članku isto nije jedan od kriterija za brzo brisanje. Lakše je pametovati nego se uhvatiti posla, to znam. – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 15:39, 6 septembar 2023 (CEST) ::::Saglasan sa svime što je kolega rekao i zahvalan sam svima koji aktivno preuzimaju upite na mojoj stranici za razgovor u mojem odsustvu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:02, 11 septembar 2023 (CEST) == Odgovor == Poštovani kolega Aca Očekivao sam odgovor od Vas, na mojoj stranici ali on nikako da stigne. Dakle što Vam znači '''linterska greška''' u HTML-u 5, i kako se u njemu mmože centiram tekst po sredini..., probao sam savjet kolege E.A.Poa ali to ne funkcionira. Dali Vi možda znate neki način, kako se dobije aligment left u HTLM 5. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 21:40, 8 septembar 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Pozdrav, Vitek! Poruka na Vašoj stranici za razgovor nije sadržala spominjanje mojeg korisničkog imena (ping), pa zato nisam dobio obaveštenje da ste je objavili. Linterska greška jest sintaktička greška u kodu stranica na Wikipediji. Upotreba zastarelih oznaka, među kojima je i oznaka <nowiki><center></nowiki>, spada u sintaktičke greške. Opšta stilska preporuka jest da se opis slika pozicionira ulevo, pa bi Vam preporučio da se pridržavate te smernice. Ako ipak želite centrirati tekst, verovatno postoji neki alternativni način da se izbegne linterska greška. To Vam mogu ja napraviti, ali bih zamolio da se koristi u izuzetnim slučajevima (kada je, recimo, slika centrirana na stranici, pa je preporučljivo da i opis bude centriran). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 01:35, 9 septembar 2023 (CEST) == Tvoj bot == Poštovani kolega Aca Molim Vas da sami uklonite izmjenu koju je napravio Vaš bot kod oznake center. Ja sam to napravio točno kako treba za HTLM 5 (štos je glup ko k...c, al glavno je da se nešto prikaže kao bolje i naprednije i doda još koji byte za nezajažljive providere). Pazi kolega ja sam čitav život proveo radivši kao grafički dizajner i valjda imam pravo da znam kad mi više odgovara flash center od left ili right... Tvoj bot nažalost nije dobar (brzoplet je) nemoj da gleda samo {{code|<center>}} već unesi i to ako ima na kraju {{code|<center/>}} onda ne dira ništa, jer se tako kodira u HTLM 5. Dakle tvoj bot osim što napucava neke brojke radi beskorisni posao u ovom slučaju. Moj savjet (nemoj ga krivo shvatiti) daj radije napiši koji artikl vidiš i sam da smo jako tanki..., pogledaj Bolivija, Ekvador... gotovo ništa i to vrlo loše. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 16:22, 11 septembar 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Daj mi, molim te, nisam točno pohvatao sve iz razgovora, pokaži o čemu se radi konkretno. Daj mi članak u pitanju i reci mi što se promijenilo pa ćemo nešto iskombinirati. Ja, moram priznati, nisam čitav život proveo kao grafički dizajner i o kodiranju znam relativno malo pa mi ove stvari treba objasniti k'o idiotu! :D – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:black; font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:black; font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 16:26, 11 septembar 2023 (CEST) ::Ma radi se o poravnanju - '''center''' u mom artiklu [[Abimael Guzmán]], ja sam pogledao kako to treba izgledati u HTLM 5 (štos je glup, samo treba dodati na kraju <nowiki><center/></nowiki>), dakle nije baš da taj aligment treba izbjegavati i da je bolje da ga nema kao što kolega Aca tvrdi, a njegov bot uklanja sa svih strana čim vidi poravnanje center, jer radi neku štetu, ja zapravo ni do sad neznam što znači lintinerska greška (jer se tekst razleti...ili ga nestane?). ::Rješenje, nek sad kolega Aca napravi da njegov bot popravi sve strane gdje je makao center i vrati ih sa dodatkom <nowiki><center/></nowiki>, na taj način će imati još više doprinosa, a i stranice će vizuelno bolje izgledati (šalim se pomalo, ali ak je bal nek je jebal) – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 07:09, 16 septembar 2023 (CEST) :::@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Evo, sad je sređeno. Podsetit ću da tekst ne treba sendvičati između slika prema [[:en:MOS:SANDWICH|ovoj stilskoj smernici]]. U gornjem komentaru objašnjeno je šta je linterska greška. Celokupna oznaka <nowiki><center></nowiki> zastarela je u HTML-u 5, kao što su i oznake <nowiki><font></nowiki> i <nowiki><strike></nowiki>, pa je poželjno da se ona izbegava. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:21, 16 septembar 2023 (CEST) :Kao što je kolega iznad rekao, bilo bi mi od velike koristi kad biste pružili link do članka ili izmene o kojoj je reč. Problem je nastao, verujem, što se u određenim člancima u slikama upotrebljava samo otvarajuća oznaka, bez zatvarajuće. S druge strane, u određenim člancima sam nailazio samo na zatvarajuću oznaku, a negde su se i obe upotrebljavale, sukladnom pravilima HTML-a. Ako je negde preostao suvišan tag, mogu pokrenuti bota da i to pouklanja. Uređivanje Wikipedije ne podrazumeva samo izradu članaka, nego i održavanje postojećih članaka, sređivanje koda i ažuriranje. Recimo, trenutno imamo haos kada je reč o infokutijama i važno je i to da se sredi. Razumem Vaš savet, ali voleo bih da se ceni i doprinos u standardizaciji i kodifikaciji članaka i njihove strukture/stila. Srdačan pozdrav! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:00, 11 septembar 2023 (CEST) == Pitanje korisnika [[User:Pdavinic|Pdavinic]] (20:00, 31 oktobar 2023) == Zdravo, zeleo bih da kreiram novu stranicu koja ne postoji na wikipediji. Kako je najbolje da to uradim i da li imam pravo na to obzirom da sam tek postao clan, ne bih zeleo da izgleda kao span to sto zelim pisati. Hvala. --[[Korisnik:Pdavinic|Pdavinic]] ([[Razgovor s korisnikom:Pdavinic|razgovor]]) 20:00, 31 oktobar 2023 (CET) == Izmjena ''preminuo'' -> ''umro'' == Ne znam zašto su potrebne takve izmjene, ali svakako to ne treba raditi u naslovima članaka koji se navode kao izvori: [https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Stevan_%C4%8Ci%C4%8Dova%C4%8Dki&diff=41746230&oldid=29771163 vidjeti npr. ovdje]. Stoga Vas molim da poništite sve takve izmjene. Pozdrav! [[Korisnik:Belirac|Belirac]] ([[Razgovor s korisnikom:Belirac|razgovor]]) 17:53, 30 decembar 2023 (CET) :@[[Korisnik:Belirac|Belirac]]: Da, video sam da je bot u nekim člancima izmenio izvore. To ću ručno popraviti, označio sam u igralištu. Hvala na skretanju pozornosti! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:25, 30 decembar 2023 (CET) :: Ja bih volio čuti i zašto su potrebne takve promjene i ko odlučuje da se one provode? Pozdrav! [[Korisnik:Belirac|Belirac]] ([[Razgovor s korisnikom:Belirac|razgovor]]) 21:44, 30 decembar 2023 (CET) :::@[[Korisnik:Belirac|Belirac]]: Riječ „preminuti” (''to pass away'') jest eufemizam glagola „umrijeti” (''to die''). Eufemizme treba izbegavati jer oni nisu u skladu s Wikipedijinim stilskim smjernicama ([[:en:MOS:EUPHEMISM|MOS:EUPHEMISM]]). Treba se koristiti neutralnim i preciznim terminima. Pokrenuo sam bota da prvo poništi sve takve promjene kako bi sve greške sigurno bile otklonjene (vidim da ih ima malo više). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:06, 31 decembar 2023 (CET) :::Greške popravljene, bot je ispravljen tako da sad menja samo tekst izvan linkova. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:44, 31 decembar 2023 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 23:25, 3 februar 2024 (CET) </div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Doc James@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Lokacijska karta Portugal == Poštovani kolega Izgleda da Vam je promakla lokacijska karta (Modul:Location_map) Portugal, dajte to sredite., ili mi objasnite kako da popravim šablon. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 23:23, 5 februar 2024 (CET) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Zahvaljujem na napomeni, kolega! Trebalo bi da je sad sređeno. Mislim da je preostalo još nekoliko lokacijskih karata. Rešavamo sve usputno! Inače, jedna napomena, kolega Vipz i ja skrenuli smo Vam pre nekog vremena pažnju na preterano linkovanje u člancima. Zamolio bih Vas da, u skladu s novouvedenim pravilima o linkovanju, smanjite broj linkova u svojim (novim) člancima. Trebalo bi dodavati linkove samo ka terminima koji nisu općepoznati. Opći pojmovi (grad, općina, stanovnik, jugoistok, autoput, granica, selo, kralj, palača, tron, ljeto, rezidencija, potres, pljačka, monarhija), brojevi, godine, merne jedinice – sve su to stvari koje ne treba linkovati. Općenito, različiti linkovi ne treba da stoje jedni do dugog, jer to izaziva konfuziju. Trebalo bi linkovati vlastita imene i konkretne ili nepoznate pojmove. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:43, 5 februar 2024 (CET) == Medicinsko upozorenje == Ćao Aco, imam jednu primjedbu, izvini što nastojim na tome: mislim da je [[Šablon:Medicinsko upozorenje]] dosta bitan i da bismo ga trebali zadržati. Sve wikipedije ga imaju, a zatim mislim da je nužno da svaki korisnik i/ili čitalac bude upozoren: na wikipediji možeš naći korisnih podataka, ali za medicinsko savjetovanje bolje se obratiti specijalistima. To će bit neka banalnost, ali ipak ima svoju važnost, isto kao što u vlakovima piše „ne naginjite se kroz prozor” :) Barem ja tako vidim to, poslije ne znam... – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 21:24, 22 maj 2024 (CEST) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Pozdrav. Svaka stranica na Wikipediji ima link ka [[Wikipedija:Opće odricanje odgovornosti|odricanju odgovornosti]]. Šablone za disklejmere ne treba praviti prema smernici [[:en:WP:NODISCLAIMERS|WP:NODISCLAIMERS]]. Više informacija o razlozima možeš naći onde. Ukratko, razlozi su raznoliki, uključujući i pravne implikacije. Disklejmeri su kod nas izbrisani na temelju ove [[Wikipedija:Pijaca/Arhiva 31#Ukidanje pojedinačnih šablona za odricanje_odgovornosti|lokalne rasprave]]. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 21:47, 22 maj 2024 (CEST) ::Ah okej, važi.– [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 21:49, 22 maj 2024 (CEST) == Pitanje korisnika [[User:Kikimorash|Kikimorash]] (15:39, 30 juni 2024) == Pozdrav, ne mogu naći pravila o kopiranju i korišćenju sadržaja sa recimo engleske ili srpske/hrvatske vikipedije. Naime želeo sam doprineti temi o mašinskom učenju jer je to nešto čime se bavim, i engleska tema je puna dobrim informacijama, ali ne želim direktno kopirati i prevoditi, odnosno pretpostavljam da je to zabranjeno. Interesuje me gde mogu više pročitati o ovome? --[[Korisnik:Kikimorash|Kikimorash]] ([[Razgovor s korisnikom:Kikimorash|razgovor]]) 15:39, 30 juni 2024 (CEST) :@[[Korisnik:Kikimorash|Kikimorash]]: Zdravo! Poptuno je legitimno prevoditi sadržinu s drugih jezičkih projekata Wikipedije. Samo je potrebno u sažetku izmjene naznačiti da je sadržina preuzeta s drugog projekta. Možete se koristiti [[Posebno:ContentTranslation|Prevoditeljem sadržine]] da biste brzo prevodili s jednog projekta na drugi. Više informacija o prevođenju možete naći [[:en:Help:Translation|ovdje]] (engleski). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:39, 1 juli 2024 (CEST) == Invazija... == Hello my boy ;) Imam jednu malu primjedbu: ne slažem se s [https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%A0ablon:Doga%C4%91aji&diff=prev&oldid=41914806 ovom izmjenom]. Mislim, nemam potrebe da se tu ''editwaramo'' oko – ničega, ali, ipak, vidim stvari drugačije. Prvo, danas imamo dva bitna aktualna događaja koja traju: rusko-ukrajinski rat i izraelsko-palestinski rat. Njih bih nužno naglasio na glavnoj. Za prvog, invazija iz 2022. je samo jedno poglavlje cijele priče, pa tako i rat Izraela i Hamasa iz 2023. je jedno poglavlje od duge izraelsko-palestinske priče. Usput: Izraelsko-palestinski ja bih preimenovao u "rat", jer o tome se radi.<br/> U historiografskom žargonu "invazije" su: * [[Invazija Sovjetskog Saveza na Poljsku]]; * [[Invazija u Zaljevu svinja]]; * [[Invazija Turske na Kipar]]; * [[Invazija Varšavskog pakta na Čehoslovačku]]; i ne traju više od nekoliko mjeseci, jer zapravo "invazija" je istoznačnica za navalu, prodor, nasilan <u>ulazak</u> u tuđi prostor, pa članak o invaziji idealno odgovara na pitanje "kako i kada je netko ušao u neki prostor". Neki kažu "Barbarian <u>Invasions</u>" (fenomen traje nekoliko stoljeća) jer su bile niz epizodičnih napada, mada veliki broj autora to naziva [[Velika seoba naroda]] (''Völkerwanderungen''). Primjer razlike, pričamo o "invaziji Poljske" kada je riječ o ulasku Wehrmachta u poljski teritorij i to traje od septembra do oktobra 1939. Već u novembru prelazimo u drugo stanje, pričamo o "okupiranoj Poljskoj" ili o 2SR. Zato, mislim da je za današnje stanje preciznije pričati o "ratu", jer ga ne bih znao drugačije opisati, dok je invazija počela u februaru 2022. a vjerojatno je završena negdje oko augusta 2022., kada počinje prvi ukrajinski protunapad i prelazimo u ratno stanje ''tout court''. Poslije, Bože mili, sve je to cijepanje dlake i nije toliko ni bitno... <br/> Nego, stvarno bitno bi bilo da dobro obradimo članke o ovim događajima. Članak o izraelsko-palestinskom ratu mi se čini suviše površinski, dok ovaj o rusko-ukrajinskom ratu je u nekim dijelovima predug i često novinarski napisan. Trebaju nam članci sintetični (koji efikasno obuhvaćaju cijeli događaj), precizni, dokumentirani. – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 10:45, 22 juli 2024 (CEST) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Ja sam se tu vodio načelom da u novostima treba istaknuti ''najaktualnije'' događaje (tj. nedavna poglavlja iz cele priče). Rusko‑ukrajinski rat traje od 2014. godine, a u 2022. izbija invazija. Zato sam smatrao da je važnije istaknuti invaziju nego celokupni ratni sukob. Isto važi i za rat Izralea i Hamasa (ali mi taj članak nemamo, doduše). Šta misliš o [[Special:Diff/41915224|ovakvom kompromisu, po modelu 1]]. Ideja je da se istaknu novi događaji, ali i da se navede širi kontekst. Inače, sad sam proverio u izvorima i izgleda mi se da si u pravu apropo značenja reči „invazija”. Što se tiče izralesko-palestinskog sukoba, ostavio bih tu „sukob” jer članak dokumentira i politički sukob/spor, a ne samo vojni. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:14, 22 juli 2024 (CEST) ::Ama super!<br /> ::Pritom, drago mi je što zajedno radimo na događajima. Ako imaš dobre prijedloge i za sliku sedmice, slobodno ubaci, nije tu neki moj monopol :D – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 11:21, 22 juli 2024 (CEST) :::@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: I meni je! U poslednje vreme smo među najaktivnijima u regiji u pogledu novih i kvalitetnih vesti. Svaka čast što si održavao sve to ažurnim i motivisao nas da se priključimo. Videću da se priključim i uređivanju slika sedmice. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:30, 22 juli 2024 (CEST) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 15:07, 26 juli 2024 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Zdravo == Zdravo, hteo bih da te pitam šta se dešava sa onim botom za kategorije, pošto je razgovor na pijaci zamro, a Edgar mi je u međuvremenu rekao da to rešenje neće raditi... Ako ti nemaš vremena, možda bih ga ja mogao održavati? – [[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]] ([[Razgovor s korisnikom:Mladifilozof|razgovor]]) 11:45, 3 septembar 2024 (CEST) :@[[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]]: Ćao! Kao što ti je Edgar napomenuo, postoje dva moguća pristupa. Prvi je da mesečno, tromesečno ili godišnje održavamo prekat, a drugi je da potpuno izbrišemo prekat. I jedno i drugo rešenje imaju svoje prednosti i mane. Ako se opredeliš/opredelite za prvo rešenje, ja ti mogu pomoći oko pokretanja botovske skripte (jer ne mogu garantirati da ću biti aktivan u narednom periodu). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:51, 3 septembar 2024 (CEST) ::Mislim da bih jednom mesečno mogao to pokretati, samo bi mi trebala mala pomoć (programer sam, valjda ću skontati). Ako imaš neki spisak koraka koje bi trebalo da učinim, pretpostavljam da treba da registrujem bota ili tako nešto? – [[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]] ([[Razgovor s korisnikom:Mladifilozof|razgovor]]) 13:47, 3 septembar 2024 (CEST) :::@[[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]]: Ovako, ovo su ti koraci: :::# [https://hub-paws.wmcloud.org/hub/login Otvori PAWS] i prijavi se (možeš i sa svojim glavnim računom). :::# Pokreni svoj server klikom na dugme „Launch Server”. :::# Napravi datoteku user-config.py sa sledećim kodom: <pre> family = 'wikipedia' mylang = 'sh' transliteration_target = console_encoding console_encoding = 'utf-8' put_throttle = 0 usernames['wikipedia']['sh'] = 'Mladifilozof' </pre> :::Potom, оtvori terminal i upotrebi skriptu pwb.py login. Unesi lozinku. Potom komanda pwb.py category_redirect. Bot će sve sam srediti za 20-ak minuta. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:26, 3 septembar 2024 (CEST) ::::važi hvala! – [[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]] ([[Razgovor s korisnikom:Mladifilozof|razgovor]]) 14:46, 3 septembar 2024 (CEST) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 7. oktobra 2024. u 14:10 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 26. januara 2025. u 07:23 (CET) </div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Doc James@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Pitanje korisnika [[User:Nika Bako|Nika Bako]] (9. februara 2025. u 20:47) == Pozdrav Aco! Primetila sam da si mi dodeljen za mentora ali sam se do sada nekako sama snalazila, međutim sada je "zapelo". Naime kada kopiram link za ubacivanje slika na stranicu i objavim umesto slike mi stoji samo tekst tog kopiranog linka. --[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 20:47 (CET) :@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: Zdravo! Sad sam pogledao. Nedostaju ti dve otvorene uglaste zagrade (<code>[[</code>) pre "File:", kao i dve zatvorene uglaste zagrade (<code>]]</code>) na kraju opisa slike. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 20:50 (CET) ::Na dve stranice sam pokušala da ubacim. Na onoj prvoj ( Вероника Бакотић) nisam brisala uglaste zagrade pa opet nije htelo. Ne znam što... – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 20:54 (CET) :::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: [[Posebno:Diff/42425582|Evo]], trebalo bi da je ovo sređeno. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:07 (CET) ::::Hvala ti! A kako bih ovde to mogla da sredim? https://sr.m.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D1%9B Da izbrišem ono '&lt;nowiki&gt;'? – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:13 (CET) :::::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: Dap, samo izbriši taj tag. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:14 (CET) ::::::Neće opet. – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:17 (CET) :::::::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: I dalje su ostale oznake nowiki. Probaj da ideš u uređivanje izvornog koda i ručno ih ukloni. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:19 (CET) ::::::::Jel to ovo? ::::::::https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Vjera_Bakoti%C4%87,_1931.jpg&oldid=996334218 ::::::::Sada stvarno ne znam šta treba da radim. 😳 – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:34 (CET) :::::::::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: To je datoteka na Ostavi. Idi do članka na Wikipediju na srpskom i klikni na Uredi, pređi na izvorni oblik uređivanja i ukloni ručno oznaku nowiki. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:36 (CET) ::::::::::Sređeno je. Hvala ti i izvini ako sam bila dosadna! 😬😃 – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:40 (CET) :::::::::::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: Opušteno, sve okej. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 10. februara 2025. u 05:54 (CET) == Jezero Kivu == Ma nisam ja inicijator toga, nego neki kolega (pogledaj sam). Meni se neda biti katica za sve, pa da napišem neki suvisli tekst pola dana ispravljam krive linkove. On je tako nazvao to jezero na stranici Velika jezera-... – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 12. februara 2025. u 09:57 (CET) == Suspenzija EAP == Poštovani kolega tražim da se kolegi Edgaru Allanu Poeu suspendira administratorski status na mjesec dana dok se ne sabere, i razmisli dobro o svojem upornom nametanju iskrvljenih tumačenja pravila pisanja tuđih imena na sh wiki. Po njemu je važnije napisati ponekd ''' Tshombe''' ili ''' Tchombe''' (kao da je nekog učinio pametnijim tautološkim navođenjem primjera frankofonske ortografije), nego navesti da je na spskohrvatskom jezičnom prostoru bio znan kao ''' Čombe''' . Čak je u jedmom trenutku i sam naveo da se fonetski izgovara Čombe, ali je nakraju pronašao spasonosno rješenje u IPA francuskom, bolesno uporan da se nigdje ne pojavi Čombe skraćena verzija njegova imena i prezimena po kom je postao zaštitni znak za sve separatiste, i uredno zaključao stranicu da je nitko nemože prepravljati - njegov vrhunski pravnički podnesak. Sve to možete vidjeti na mojim stranicama za razgovor, na kojoj sam mu i naveo prinjere da se taj slavni Čombe pojavljuje i na enciklopedijama kao ''' Čombe, Moise''' pa tek u zagradi (Moïse Kapenda Tshombé). Da neduljim dok on drži stranu zaključanom i meni ne dozvoljava da je vratim na varijantu Moise Tshombe znan kao Čombe ja više ne radim na sh wiki, smatram se maltretiranim i onemogućenim da radim, i usput ne želim raditi na kolonijalnoj wiki u kojoj se apriori pretpostavlja da je en wiki sve OK i po kojoj se treba vladati po principu - nadesno ravnajs. Usput tim što uporno poput pokvarenog gramofona brani svoju iskrivljenu pravničku tezu o poštovanju pravila, time krši pravilo o jezičnoj ravnopeavnosti na sh wiki -a meni oduzima vrijeme da napišem još pokoji članak o toj velikoj zemlji Kongu, o kom sam dosad napisao valjda oko 80% svih artikala- – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 22. februara 2025. u 13:27 (CET) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Poštovani, zamerke koje ste izneli su značajne i mogu predstavljati kršenje administratorskih ovlaštenja i/ili drugih pravila projekta. Molim Vas da svoj zahtev iznesete i ispravno argumentirate na stranici [[Wikipedija:Zahtjevi za oduzimanje administratorskog statusa]]. Također bih Vas zamolio da se držite pristojnog tona jer etikete poput "bolesno uporan" i "dok se ne sabere" ne priliče jednom višegodišnjem iskusnom uredniku projekta (v. [[WP:BON]]). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22. februara 2025. u 14:43 (CET) ::Pozdrav obojici. Predlažem da se razgovor nastavi na [[Wikipedija:Administratorska tabla#Ponašanje kolege administratora Edgara Allana Poa]] da se diskusija ne bi cepala — [[Korisnik:Alalch E.|Alalch]] [[Razgovor sa korisnikom:Alalch E.|Emis]] 24. februara 2025. u 00:19 (CET) == Желели би смо да чујемо више о вашим искуствима са привременим налозима == <section begin="body"/> [[File:Temporary Accounts - first edit popup.png|thumb]] '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_e2MNLeWJU89pNTo Ова анкета не би требало да је дужа од 5 минута за попуњавање.]''' Тим за поверење и безбедност продукта је у скорије време [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|привремене налоге]] омогућила на 12 викија. Планира се експанзија овог пројекта на већи број викија у наредним недељама и месецима, који ће следити потпуно пуштање у рад привремених налога касније ове године. Ваше учешће у овој анкети би нам било веома корисно, како би разумели колико добро привремени налози функционишу, као и шта можемо да побољшамо у будућности. Политику приватности можете видети [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Temp_Accounts_Minor_Pilots_Survey_Privacy_Statement|на овом линку]]. Попуњавањем ове анкете, слажете се са одредбама у политици приватности. Хвала вам!<section end="body"/> [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|<span class="signature-talk">razgovor</span>]]) 27. februara 2025. u 03:50 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:SGrabarczuk (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/8&oldid=28315571 --> == Pitanje korisnika [[User:Gogijardajdevišebrate|Gogijardajdevišebrate]] sa stranice [[Skadar]] (13. marta 2025. u 00:02) == Aco, ovdi je Goran Batovanja iz Splita. Odakle si dobio informaciju da je "Albanija" ratovala protiv Turaka. To je smiješna i bizarna tvrdnja. Jesi li ti to sam izmislio ili ti je neko to rekao? --[[Korisnik:Gogijardajdevišebrate|Gogijardajdevišebrate]] ([[Razgovor s korisnikom:Gogijardajdevišebrate|razgovor]]) 13. marta 2025. u 00:02 (CET) :@[[Korisnik:Gogijardajdevišebrate|Gogijardajdevišebrate]]: Poštovanje! Ja nisam uređivao tu stranicu. Vidim da su Vam izmene vraćene, pa Vam preporučujem da započnete diskusiju na stranici za razgovor tog članka. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13. marta 2025. u 00:06 (CET) == Vrijedni formalist == Nažalost kolega Aca, to se odnosi i na tebe, jer si preveliki formalist, ma kako sam ja (koji gotovo ne poznam ni jedno od wiki pravila trebao formulirati svoj prigovor, kao da pišem žalbu '''ustavnom sudu'''?. Pa ova zajednica treba biti krug prijateljski, dobronamjernih suradnika, a ne neka institucionalna izdavačka kuća u kojoj šefovi vode računa da sve štima. Ti si doista vrijedan, ali pretjeruješ i time vrlo vjerojatno rastjerujuš potencijalne suradnike. Uostalom vidiš i sam da im se broj radikalno smanjio, pa je prava opasnost da ne spadne na manje od prsta jedne ruke. Moj savjet - brzopleto donesena pravila o pisanju ličnih imena, toponima itd, promjeniti, tako da za svaki općerašireni pojam, ličnost itd, piše orginalno ime na dotičnom jeziku, ali i kako se izgovara na sh jezičnom prostoru dakle '''[[Houari Boumédiène]]''' (Huari Bumedian) i da ima dvostruka preusmjerenja, tako ćemo povećati broj naših čitatelja, a vjerojatno i suradnika. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 13. marta 2025. u 23:54 (CET) == Pitanje korisnika [[User:Царевић|Царевић]] (22. maja 2025. u 17:18) == Добар дан, приметио сам лажиране податке на једној страници (историјски фалсификат). Хтео сам да их обришем уз одговарајуће образложење али википедија то не допушта. Како даље? --[[Korisnik:Царевић|Царевић]] ([[Razgovor s korisnikom:Царевић|razgovor]]) 22. maja 2025. u 17:18 (CEST) :@[[Korisnik:Царевић|Царевић]]: О којој страници је реч? Можда ја могу да помогнем. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22. maja 2025. u 20:00 (CEST) ::@[[Korisnik:Царевић|Царевић]]: Урађено, поздрав! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22. maja 2025. u 20:08 (CEST) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 29. maja 2025. u 13:17 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Pitanje korisnika [[User:Usidrenegodine|Usidrenegodine]] (1. jula 2025. u 15:51) == Zašto ne mogu objaviti članak kada se odnosi na važnu ličnost o kojoj ne postoji članak na wikipediji --[[Korisnik:Usidrenegodine|Usidrenegodine]] ([[Razgovor s korisnikom:Usidrenegodine|razgovor]]) 1. jula 2025. u 15:51 (CEST) :@[[Korisnik:Usidrenegodine|Usidrenegodine]]: Poštovani, Vaša stranica igrališta upravo je vraćena. Drugi administrator verovatno ju je izbrisao greškom. Srdačan pozdrav! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 1. jula 2025. u 17:36 (CEST) ::Naknadni komentar: Administratori projekta utvrdili su da tema o kojoj nameravate izraditi stranicu nije dovoljno [[WP:ZNAČAJ|značajna]]. Zbog toga je stranica izbrisana. Pozivamo vas da izradite stranicu o nekoj drugoj, značajnijoj temi. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 1. jula 2025. u 19:17 (CEST) == U vezi članka == [[1987. na televiziji]], ako budete u prilici da pogledate da li sam u smislu pravopisa, pravilno napisao dodati tekst o noćnom programu "Noć i dan". Hvala unaprijed i pozdrav. – [[Korisnik:Rethymno|Rethymno]] ([[Razgovor s korisnikom:Rethymno|razgovor]]) 14. jula 2025. u 00:33 (CEST) :@[[Korisnik:Rethymno|Rethymno]]: Provereno. Tekst je većinom okej, malo sam skratio kako bi fokus bio na suštinu. Televizijske serije i filmove obično pišemo u kurzivu. Treba upotrebljavati perfekat ("promijenila je"), dok narativni/istorijski prezent ("mijenja") valja izbeći. Ostalo je sve okej. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 14. jula 2025. u 01:06 (CEST) ::Hvala. – [[Korisnik:Rethymno|Rethymno]] ([[Razgovor s korisnikom:Rethymno|razgovor]]) 14. jula 2025. u 01:08 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 16. jula 2025. u 14:29 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Tekst [zatvori] pri vrhu == Pozdrav. Zašto ovo piše pri vrhu? Ako nema obavijesti, nije potrebno. Ne mogu prijaviti na [[Wikipedija:Pijaca/Tehnička pitanja]], valjda je to stranica za ovu temu. – [[Posebno:Doprinosi/&#126;2025-46671-0|&#126;2025-46671-0]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2025-46671-0|razgovor]]) 26. augusta 2025. u 14:47 (CEST) == Mi smo naše planine == Hello. In the article [[Mi smo naše planine]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Posebno:Doprinosi/&#126;2025-47091-0|&#126;2025-47091-0]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2025-47091-0|razgovor]]) 27. augusta 2025. u 10:12 (CEST) == Rat u Gazi == Ćao Aco, kako si? <br/> Po temi rata u Gazi, imam: * [[Rat u Gazi (2008–2009)]] ; * [[Rat u Gazi 2014.]] ; * [[Rat u Gazi]]. Znam da je ovaj zadnji najpoznatiji u štampi kao "rat u Gazi" ali radi dosljedne klasifikacije, je bi ih sve preimenovao prema prvome, dakle "Rat u Gazi (2014)" i "Rat u Gazi (2023)". – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 26. septembra 2025. u 09:12 (CEST) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Hej, hej! Bilo bi dobro standardizovati ovo pitanje. Koliko znam, u srpskohrvatskim izvorima, godine se retko javljaju uz nazive ratnih sukoba. Kada se jave, uglavnom se navode u zagradama. Na primer, [[Rusko-turski rat (1828–1829)]]. Zato mi je praktičnije rešenje da standardizujemo "Rat u Gazi (2014)", kao što si predložio. Što se tiče aktuelnog rata, on je već postao glavno značenje termina "rat u Gazi", s obzirom na trajanje rata, njegove razmere i prevalentnost u štampi i medijima širom sveta, što si spomenuo. Zato bih predložio da on zadrži postojeći naziv. Na vrhu članka možemo dodati naslovnu napomenu (''hatnote'') koja bi spomenula ostala dva istoimena ratna sukoba i služila kao disambigvacija. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 00:15 (CEST) ::Da, makes sense. ::{{ping|Edgar Allan Poe}} {{ping|Vipz}} {{ping|Mladifilozof}} što vi mislite? Raste li kod vas ista trva? XD – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 13:26 (CEST) :::Zagrade svakako, što kaže Aca. Međutim, što se tiče termina, osnovni termin ne bi trebao biti fluidan u tom smislu... jer kad ovaj završi, onda opet moramo sve preimenovati pa ako se za 10 godina desi novi - opet tako. Mislim da bi [[Rat u Gazi]] trebao biti naslov za razvrstavanje u kojem će pisati, "'''Rat u Gazi''' može se odnositi na:" i onda će se dolje navesti navedeni sukobi po godinama, uz objašnjenja. To mi se čini kao dugoročno najodrživije rješenje jer ako se desi novi, nemamo nikakvih problema i ne moramo vršiti deset izmjena, nego samo dodamo na popis. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 29. septembra 2025. u 14:10 (CEST) ::::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Kontam ja sve to, ali tom logikom treba premeštati i članak [[Rat u Bosni i Hercegovini]] na [[Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995)]], jer se može "desiti novi". Gaza je uništena, Hamas više nema kontrolu nad Gazom, 85% stanovništva je raseljeno, imamo desetine hiljada mrtvih, potvrđenu masovnu glad i genocid koji se događa pred očima celog sveta (slično kao rat u BiH). Sasvim je izgledno da će ovaj rat biti i ostati glavno značenje pojma "rat u Gazi", pa čak i da se pojavi neki novi privremeni sukob (ako Gaza uopšte nastavi postojati). Sukobi 2014. i 2008/2009. bili su manjih razmera i ograničenog trajanja (uglavnom mesec dana). Zato bih rekao da je ovo glavno značenje za ovaj pojam, na temelju svega spomenutog. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 15:30 (CEST) :::::Pa nije ista logika jer rat u BiH je trenutno bio samo jedan, barem pod tim pojmom. Ovih ratova imamo već tri komada i radi se o ratnoj zoni u kojoj u prosjeku svakih 5-6 godina izbije ratni sukob. Kao i rusko-turski ratovi. Ali, imam ja drugo pitanje, nevezano za nas dvojicu - kako ovo rješavaju druge Wiki? En, de, fr, it, es? – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 29. septembra 2025. u 16:27 (CEST) ::::::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Što se toga tiče, en.wiki i es.wiki daju "Rat u Gazi", dewiki daje "Rat u Izraelu i Gazi od 2023.", dok frwiki daje "Rat u Gazi od 2023.". S druge strane, it.wiki daje "Rat Izraela i Hamasa". Šareno je. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 16:41 (CEST) :::::::Ma dobro to, ali oko razvrstavanja i ranijih sukoba? Nije sporan sam termin, nego kako ćemo klasificirati u odnosu na ostale postojeće termine. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 29. septembra 2025. u 16:54 (CEST) ::::::::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: fr i de imaju disambigvaciju, dok preostale tri nemaju. Na itwiki, "rat u Gazi" vodi na spomenuti članak "Rat Izraela i Hamasa". – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 18:16 (CEST) :::::::::Ha, ništa, onda neka bude tako pa ćemo po potrebi mijenjati! :D – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 29. septembra 2025. u 19:22 (CEST) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19. novembra 2025. u 14:45 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == <div style="border:4px maroon ridge; padding:4px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Hello {{BASEPAGENAME}}, We noticed your dedicated contributions to this wiki. As an experienced editor, your leadership could help bridge the gender gap on Wikipedia. We are inviting you to '''organize the Feminism and Folklore 2026''' writing competition for your community. ;Why Organize? The campaign (1 Feb – 31 March) focuses on women’s stories, folk culture, and traditions. By setting up a local page, you help your community document their unique history. ;We have made it easy for you You do not need to do everything from scratch. The international team has prepared tools to help you: * '''Article Lists:''' Find missing topics relevant to your culture. * '''CampWiz Tool:''' Easily manage the contest and track points. ;Want to talk to us first? If you have questions or want to meet the team, you are welcome to join our Office Hours (live Q&A sessions). ''[[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|Click here to see the Office Hours schedule]]'' ;Ready to start? Please check the project page to see how simple it is to register. '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Click here to Learn More and Sign Up]]''' Thank you for your time and hard work! '''The Feminism and Folklore 2026 Team''' ---- <small>You received this message because you are a valued contributor. If you have questions, please ask on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta Talk Page]].</small> </div></div> --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 18. januara 2026. u 17:49 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Tiven2240@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26-p&oldid=29949530 --> == Evropska služba za vanjsko djelovanje == Postoji li neki poseban razlog zašto si premjestio članak Evropska služba za vanjsko djelovanje? Koliko vidim članak je originalno bio naslovljen kao Evropska služba za spoljne poslove i napisan je na latinici i ekavici pa se i stari naslov bolje stilski uklapa. Ako je logika bila da je među BHSC hrvatki jezik sa službenim statusom u EU tada bi i naslov trebao biti Europska, ne Evropska. Meni ne izgleda kao da je izmjena naslova članka bila potrebna ili zapravo i opravdana posebno zato što narušava legitiman stilski izbor autora teksta (npr. da si posve preradio i/ili značajno proširio tekst prebacujući ga pritom na ijekavicu bilo bi razumljivo, ali ovako djeluje jako proizvoljno). Možda nešto važno propuštam? Samo eto "for the record" ne sviđa mi se da takve stvari radimo i mislim da to udaljava suradnike. – [[Korisnik:MirkoS18|MirkoS18]] ([[Razgovor s korisnikom:MirkoS18|razgovor]]) 9. februara 2026. u 15:42 (CET) :@[[Korisnik:MirkoS18|MirkoS18]]: Pozdrav! U skladu s [[WP:Jezičke smjernice|jezičkim smernicama]], za naslove članaka primenjujemo posebna pravila kako bismo očuvali doslednost na projektu. Konkretno, načelo [[WP:2:1]] podupire upotrebu ijekavice u naslovu (v. [[ljeto]], [[proljeće]]), a pridev "vanjski" izabran je jer se javlja u službenom prevodu [https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-external-action-service-eeas_hr ovde], i opet u skladu s WP:2:1 (v. [[ministar vanjskih poslova]]). Što se tiče spora evropski vs. europski, ponovo prema WP:2:1 prednost ima evropski, što je dosledno i sa: [[Evropska unija]], [[Evropska komisija]] itd. Članak sam premestio u skladu s tim, a takođe uz konsultaciju s [[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgarom]]. Nadam se da je sada jasnije zašto je članak premešten. Što se tiče teksta članka, varijanta i sve ostalo ostaje izbor autora. Mislim da premeštanje članaka ne treba nikoga da udaljava. Kolaborativna smo zajednica i svaki članak je slobodan za uređivanje. Smernice su takođe rezultat konsenzusa zajednice, pa ako ne valjaju – mogu se promeniti raspravom, i ja sam uvek za tu soluciju. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2026. u 18:53 (CET) == Obavijest o zahtjevu na WP:ZZA == Sukladno ranijoj najavi, pokrenut je zahtjev ''[[Wikipedija:Zahtjevi za ovlaštenja/Administratori#Aca – oduzimanje]]''. Ostala teška kršenja pravila, van Sh Wiki, biti će uskoro adekvatno adresirana na drugim projektima, o čemu ćeš tamo biti pravovremeno obaviješten. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 25. februara 2026. u 11:35 (CET) :@[[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]]: Zahvaljujem na obaveštenju. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 25. februara 2026. u 16:39 (CET) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28. aprila 2026. u 22:11 (CEST) </div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Keegan (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Koza za tebe! == [[Datoteka:Házikecske portré.JPG|left|150px]] Da testiram jel' radi :P [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 6. maja 2026. u 12:46 (CEST) <br style="clear: both;"/> :Uskoro će biti ažuriran prijevod. Trenutno se i dalje koristi hrvatski prijevod. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 6. maja 2026. u 17:26 (CEST) == Nova spomenica! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Datoteka:CEE Spring 2026 Blue Barnstar.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Zvjezdica CEE Proljeća 2026.''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Dragi kolega Aca, ovom spomenicom ti želim zahvaliti na učešću u akciji i takmičenju [[Wikipedija:CEE Proljeće 2026.|CEE Proljeće 2026.]] i čestitati na ostvarenom plasmanu. S više od 40 kilobajta doprinesenog teksta zauzeo si treće mjesto na ljestvici. Tvoj je rad bio važan dio uspjeha ove akcije na srpskohrvatskoj Wikipediji. Čestitam ti od srca i nadam se još mnogim ovakvim takmičenjima i zajedničkim akcijama! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 16. juna 2026. u 22:57 (CEST) |} == Mače == [[Datoteka:Kitten (06) by Ron.jpg|left|150px]] Vipz je hotio da ti pošaljem jedno mače kot znak pažnje. :3 [[Korisnik:Fertile Snowcent|Čirppyöššä]] ([[Razgovor s korisnikom:Fertile Snowcent|razgovor]]) 31. jula 2026. u 17:54 (CEST) <br style="clear: both;"/> == Kocka == Dopunila bi ovaj članak. Mislila sam da postavim na igraslište ali ne mogu evo ti link [https://kabinet-matematike.fandom.com/hr/wiki/Kocka Kocka] {{BP|Ptica soko|28. septembra 2026. u 09:12}} Počela sam novi članak pa kad budeš mogao pogledaj [[Korisnik:Ptica soko/Hiperkocka|U izradi 1]] {{BP|Ptica soko|7. oktobra 2026. u 16:24}} : {{ping|Ptica soko}} Biće pregledano uskoro. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 7. oktobra 2026. u 17:10 (CEST) :Ok nema problema – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 7. oktobra 2026. u 17:18 (CEST) ::@[[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]]: Ovde će biti potrebno nešto detaljnije sređivanje. Nedostaju wikiveze, reference su relativno slabe (wikije ne koristimo kao reference, a članak na Club Z ima dosta nedostataka). Jedan deo treba pojasniti jer je kontradiktoran (označio sam sa potrebna provjera). Sve u svemu, odeljci za projekcije, preseke i antipodno poziciju treba detaljno pregledati, plus formula za prostorni ugao možda nije tačna. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 7. oktobra 2026. u 18:17 (CEST) :::dobro – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 7. oktobra 2026. u 18:44 (CEST) ::::Napravila sam neke izmjene – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 9. oktobra 2026. u 08:11 (CEST) :::::da li si pogledao članak napravila sam neke izmjene – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 21. oktobra 2026. u 16:26 (CEST) ::::::@[[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]]: Bacim pogled uveče. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 21. oktobra 2026. u 20:23 (CEST) :::::::dobro – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 22. oktobra 2026. u 13:42 (CEST) == La Loire et La Loire == Bonjour [[Korisnik:Aca|Aca]],<br> J'ai pensé à renommer [[Loire]] en [[Loire (rijeka)]], à cause du [[Loire (departman)|departement]], mais si c'est nécessaire je ne préfère ne pas le faire moi-même ;<br> Après, il y a problème [[Châtillon-sur-Colmont|ici]] par exemple, ou [[Chammes|ici]] ; et plus largement dans toutes les villes du [[Šablon:Departman Mayenne u Francuskoj|département Mayenne]], semble-t-il, où "u regionu [[Loire]]" devrait être "u regionu [[Pays de la Loire|Loire]]"…<br> Pour moi cela devient plus compliqué que de simplement faire des redirections,<br> Cordialement, –[[Korisnik:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] ([[Razgovor s korisnikom:Kontributor 2K|razgovor]]) 25. oktobra 2026. u 20:10 (CEST) hjpi9lrcwgwnryamo6edl28n80vi986 42713759 42713749 2026-10-25T19:53:53Z Kontributor 2K 192569 /* La Loire et La Loire */ preusmjeri~ 42713759 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; background:transparent;" | style="background:#ffc9c9; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Gnome-help.svg|18px|link=Pomoć:Sadržaj]] [[Pomoć:Sadržaj|Pomoć]]</div> | style="background:#cef2e0; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%; font-size: 120%;" | '''Pozdrav, Aca! [[Wikipedia:Dobrodošli|Dobrodošli]] na [[Srpskohrvatska Wikipedija|Wikipediju]] na [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskom jeziku]]!''' |- | style="background:#ffdec9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Nuvola apps ksig-vector.svg|18px|link=Wikipedia:Kurs/Tečaj]] [[Wikipedia:Kurs/Tečaj|Uvodni kurs/tečaj]]</div> | rowspan="8" style="background:#f5fffa; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em;" | Wikipedia je projekt slobodne internetske enciklopedije koju svako može uređivati. Ako se prvi put nalazite na Wikipediji i želite joj doprinositi, preporučamo da odvojite nešto vremena i proučite [[Wikipedia:Pet stubova Wikipedije|pet osnovnih načela]], te se upoznate sa Wikipedijinim [[Wikipedia:Smernice i preporuke|smjernicama i preporukama]]. Ako vam zatreba pomoć pri uređivanju, možete da pregledate [[Pomoć:Sadržaj|stranice pomoći]] i prođete kroz [[Wikipedia:Kurs/Tečaj|uvodni kurs/tečaj]]. Na [[Wikipedia:Stranica za razgovor|stranicama za razgovor]] uvijek se '''potpisujte''': bilo da utipkate 4 tilde <code><nowiki>~~~~</nowiki></code> bilo da kliknete na ikonu [[Datoteka:OOjs UI icon signature-ltr.svg|25px]] na traci za uređivanje. Izmjene [[Wikipedia:Što je članak?|članaka]] se '''nikad ne potpisuju'''. Na stranici [[Posebno:Recentchanges|Nedavnih izmjena]] možete saznati za nove zanimljive članke, ko je trenutno aktivan, odnosno šta se trenutno na Wikipediji radi. Na stranici [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|Pijace]] možete pročitati o novostima na Wikipediji i obratiti se zajednici, bilo da sudjelujete u diskusijama ili postavljate pitanje. Nadamo se da će vam ovdje biti ugodno, te da ćete svojim doprinosima postati stalni saradnik - '''Wikipedijanac'''! Ako imate bilo kakva pitanja, slobodno se obratite meni ili drugim urednicima na [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|Pijaci]]. Još jednom, dobrodošli na Wikipediju i sretan rad! <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size: 90%;">[[Datoteka:English language.svg|25px]] Hello and welcome to the Serbo-Croatian Wikipedia! We appreciate your contributions. If you do not speak Serbo-Croatian, that's no problem. Talk to us via [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|our village pump]] in your native language or find and contact [[:Kategorija:Babel|users who speak your language]]. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#fff5c9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Internet-group-help-faq.svg|18px|link=Wikipedia:Najčešće postavljana pitanja]] [[Wikipedia:Najčešće postavljana pitanja|Najčešće postavljana pitanja]]</div> |- | style="background:#edffc9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Smjernice i preporuke]] [[Wikipedia:Smjernice i preporuke|Smjernice i preporuke]]</div> |- | style="background:#caffc9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Copyright-problem.svg|18px|link=Wikipedia:Autorska prava]] [[Wikipedia:Autorska prava|Autorska prava]]</div> |- | style="background:#c9d8ff; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Unesco Cultural Heritage logo.svg|18px|link=Wikipedia:Pet stubova Wikipedije]] [[Wikipedia:Pet stubova Wikipedije|Pet stubova Wikipedije]]</div> |- | style="background:#e9c9ff; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Ambox warning yellow.svg|18px|link=Wikipedia:Šta Wikipedia nije]] [[Wikipedia:Šta Wikipedia nije|Šta Wikipedia nije]]</div> |} --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:46, 6 mart 2018 (CET) == O tradicijama i praksama == Ma da, nisam ni mislio da se radi o zlonamjernoj izmjeni, tako da nema tu frke. To je nešto što se primjenjuje na drugim Wikipedijama, između ostalog i na engleskoj, koja ima najveću čitanost, tako da nisam siguran koliko je uputno to mijenjati. Moglo bi se raspravljati eventualno o tome da se smanji količina podebljanog teksta, ali to je "velika" stvar pa bih ja to radije prvo "provukao" kroz Pijacu prije nego išta mijenjam, pogotovo na godišnjicama. Uzgred, vidio sam da si promijenio reprezentacije... pretpostavljam da si škicnuo raspravu što se vodila na Igorovoj stranici za razgovor? Igor i ja smo bili za promjenu, s tim da je on bio za "fudbalska", dok je Orijentolog bio protiv promjene. Nisam siguran što da ti kažem je li ti izmjena bila pametna, ali bi li imao volje i to provući kroz Pijacu, čisto da se zajednica izjasni ''lege artis'' pa da ne bude repova? :) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:17, 26 juli 2021 (CEST) :Što se nogometa tiče, sve su reprezentacije i kategorije na tu foru. To smo se tako odlučili inicijalno prije ''n'' godina jer nismo znali što bismo. Ja mislim da je vrijeme da se to ukine i da se odlučimo za jednu varijantu; meni je prirodnije nogomet, ali apsolutno se neću buniti ako se zajednica odluči i za fudbal. Tako da samo pokreni to na Pijaci, izjašnjavanje će trajati par dana i onda to možemo odraditi kako spada :) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:24, 26 juli 2021 (CEST) == Masakr u Suvoj Reci == Hvala mnogo na izmenama u članku [[Masakr u Suvoj Reci]] - promakle su mi te bedastoće i ti si ih uočio i ispravio, to je upravo ono što nam ponekad zafali ovde. Nijedna žrtva zločina ne sme biti dodatno vikimizirana time što joj se pokušava odreći status žrtve. Hvala! --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 04:07, 27 juli 2021 (CEST) Zbog ovoga volim sh.wiki! :))) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 12:39, 27 juli 2021 (CEST) : {{ping|Igor Windsor|Edgar Allan Poe}} Ništa! Ma, izmena je očiti vandalizam. Urednik pod IP adresom pokušao je civile predstaviti kao teroriste, lol. Nacional(šovin)izam zbilja prerasta u tešku bolest. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:43, 27 juli 2021 (CEST) == Pisci i alijasi == Danas sam saznao da si ti moj alijas. Jesi ti to znao? :D --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 23:41, 31 august 2021 (CEST) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Sve je moguće. Još samo da se preimenujem u „Lav Nikolajevič Tolstoj” i spektakl bi postao potpun. :D – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 09:17, 1 rujan-септембар 2021 (CEST) == Uvodi i ine stvari == Pogledaj [[Slobodan Praljak|ovdje]] koje sam izmjene revertao. Dakle, nećemo uklanjati mjesta rođenja i smrti iz zagrada, to nikako; nazivi mjeseci ili brojevi su manje bitni, ali sam vratio na original. Formulacija "bosanskohercegovački vojskovođa hrvatskog etniciteta" toliko je neprirodna našem jeziku da je to grozno, tako da to nećemo tako stavljati pa sam to promijenio u aktualno; plus, vojskovođa mi je više termin za antičke komandante nego za suvremene, tako da sam stavio izraz komandant, koji je već ranije dogovoren kao neutralan ovdje. Stvar je što ova Wiki nema praksu pisati ovako kako si ti uradio, već kako je ranije, tako da samo pripazi za dalje ^^ --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 23:53, 4 oktobar 2021 (CEST) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Pozdrav! Naime, stavljanje mesta rođenja i smrti izbegavao bih jer neretko postoje više mesta s istim nazivom, pa u štampanom obliku to može zbuniti čitaoce. Osim toga, nepotrebno se opterećuje uvodna rečenica. [[en:MOS:BIRTHPLACE|Na en.wiki takođe postoji povezano pravilo]]. Što se tiče „komandanta”, apsolutno se slažem. E, sad, pitanje konteksta je malo složenije. Naime, on se može klasificirati kao „Bosnian Croat general”, tj. „bosanskohercegovački general hrvatskog etniciteta/narodnosti”. Ne verujem da postoji neki bolji predlog kojim bismo mogli kontekstualizirati osobu. „hrvatski komandat iz Bosne i Hercegovine” može označavati da je osoba političar države Hrvatske rođena u Bosni i Hercegovini, pa je tu mali problem. — [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:14, 5 oktobar 2021 (CEST) : Što se tiče termina „etnicitet”, rekao bih da je on najprecizniji. Postoji sitna značenjska razlika između „porekla” i „etniciteta”; poreklo može označavati da su se preci te osobe tako izjašnjavali. Postoji i pojam „narodnost”, no on je višeznačan, pa bih ga izbegavao. Kad je reč o izrazu „jest”, rekao bih da je valjan. Enklitika „je” ne može se nalaziti nakon zagrade, pa je bolje upotrebiti naglašeni oblik „jest(e)”. Međutim, slažem se da može i zarez ili crtica. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:30, 5 oktobar 2021 (CEST) ::Što se tiče mjesta, to je stvarno nešto što smo na ovoj Wikipediji koristili oduvijek, neovisno o pravilima drugih Wikipedija. Ukoliko postoji više mjesta istoga imena, onda se lako napravi poveznica ili čak doda država u zagrade pa problema nema. Svakako, to je toliko fiksirana praksa ove Wiki da ja to nikako ne bih izbacivao, a još manje mijenjao u postojećim člancima. Mislim da imamo prećih problema od toga na ovoj Wikipediji ;) Komandant je super stvar, doista, to smo mi dogovorili ima nekog vremena da ćemo ići s tom varijantom za sve jer je najneutralnija, a ne asocira na Grčko-perzijske ratove. :D Što se same fraze tiče, nije ona toliko presudna, može to biti i nešto drugo, ali svakako bih volio da je to u duhu jezika; neovisno što je termin "etnicitet" možda najprecizniji, nisam siguran da se on većinski koristi u stručnoj literaturi pa bi valjalo biti u duhu jezika, a to je izraz porijekla (ovo narodnosti mi previše smrti na ine nacionalizme s ovih prostora). Sad, oko toga pak neću cjepidlačiti ako su ostale kolege striktno za termin "etnicitet", ali to bih svakako provjerio. A ovo "jest", to mi je isto potpuno van duha jezika, pogotovo u navođenju enciklopedijskih natuknica. :) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 00:44, 5 oktobar 2021 (CEST) == Imena i nazivi == Mislim da bi to, s obzirom na dugogodišnju praksu i interna pravila ove Wiki, a posebice kod kategorija, stvorilo puno veće probleme nego korist. Mi smo tu dosta fleksibilni, a i radi se o dokumentu starom 30-ak godina, čini mi se da se shvaćanje jezika kao takvog ipak malo promijenilo :) --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 12:00, 21 novembar 2021 (CET) :O tome smo već davno ovdje raspravljali, znajući da je pridjev pravilniji od genitiva, ali da bismo izbjegli probleme s reprezentacijama poput Obale Bjelokosti, Svetog Tome i Principa, Zelenortskih Otoka i inih, a ima dosta tih otočnih država gdje zapravo nemamo adekvatne pridjeve ili se oni gotovo nikada ne koriste, onda smo dogovorili da u ovom slučaju ide genitiv, ali to se odnosi samo na članke o reprezentacijama. To je, koliko se sjećam, davno dogovoreno interno pravilo. :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:48, 21 oktobar 2022 (CEST) ::Upravo iz tog razloga, da ne bi imali malo 'vamo, malo tamo, imamo sve pod jedno :) Da nam u kategoriji ne bude Meksička, Honduraška, a onda reprezentacija Svetog Vincenta i Grenadina... preglednije je i stilski ujednačeno kao standard. A ovo drugo je sad već ''reductio ad absurdim'', kao kad je Dcirovic htio biti duhovit pa je Lobačevskog napisao na ćirilici, i to ruskoj, vodeći se pravilima ruskog pisanja imena (prezime, ime patronim), jer je to "pravilo izvornika" u apsurdno doslovnom smislu :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:12, 21 oktobar 2022 (CEST) == Previše linkova == Poštovani kolega Aca Vi sigurno znate za onu - Od viška glava ne boli,... ja Va Vam se držim te maksime, i usput i ja sam lijen i koristim metod copy-paste, i brzoplet pa ne gledam na to da sam neki link ponovio više puta. Usput Vikipedija se piše za mlade, a ja se bojim da su im brojni termini danas - nepoznanica. Vidim skinuli ste link sa [[povelja]] a ja mislim da više od 50% današnjih srednoškolaca ne zna što je to, ili Svetorimski car, koji ni na našoj wiki nije dobro objašnjen. Zbog tog sam (jer sam lijen) onako seljački jednostavno uklonio Vašu izmjenu, mislim da je suviše redukcionistička, Wikipedija nije knjiška enciklopedija u kojoj treba šparati papir da sve stane... Kolega Aca bolje bi bilo da dopunite, pun kup članaka o gradovima u Njemačkoj, Italiji, Francuskoj koji ne samo da su šturi, već su i potpuno netočni... [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vitek|razgovor]]) 16:48, 24 oktobar 2022 (CEST) ==Akademik== Rekao bih radije da se radi o vraćanju sadržaja članka koji je (sadržaj) neobrazloženo obrisan. Da je sadržaj članka jadan - jeste, ali treba li ga zamenjivati jadnijim - ne treba. Pozdrav, --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:09, 28 oktobar 2022 (CEST) == Estonija == Koliko sam shvatio pišući projekt, a ne znam estonski, [[:et:Manifest kõigile Eestimaa rahvastele]] znači upravo "Manifest naroda Estonije"? Dakle, u Estoniji se taj dokument ne naziva Deklaracijom o nezavisnosti, nego Manifestom naroda i mislim da tu mi nememo što intervenirati. Postoje preusmjeravanja za sve varijante (uključujući i onu bez produljenog a), tako da ne vidim problem, ali mijenjati naziv izvornog dokumenta samo zato što je u većini država tako mi ne djeluje baš enciklopedijski. Američka je deklaracija doslovno Declaration of Independence i apsolutno je logično da se tako prevodi, ali mi ovdje imamo dokument s izvornim imenom, ne prevodimo ga nego mu dajemo neki vještački naziv i prekrštavamo ga iz razloga praktičnosti, što mi nema neke prevelike logike u cijeloj priči. Shvaćam tvoju perspektivu i njezinu praktičnost, ali ne mislim da moramo fabricirati nazive zbog praktičnosti :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:39, 13 novembar 2022 (CET) :Plus, da dodam još nešto. Ovdje se radi o službenim dokumentima, dakle nazivima službenih akata koje bismo trebali zadržavati i kod nas; kao i po pitanju knjižvenih djela ili filmova ili bilo čega drugog gdje se radi o nazivima kao takvima. To nije poput Estonskog rata za nezavisnost, gdje se ne radi o službeno tituliranom nazivu već o opisnom nazivu historijskog događaja pa možemo imati pridjev umjesto genitiva, ali kod službenih akata bismo trebali biti što vjerniji izvorniku. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:42, 13 novembar 2022 (CET) ::Što se tiče Venezuele, to svečano je dodatak i u tom kontekstu nije nužan za identifikaciju samog dokumenta. Dejton je pak posebna priča i nije isto kao i manifest. Poanta priče je da se taj dokument nazvao kako se nazvao na estonskom i da mi ovdje izmišljamo naziv koji se u estonskom nije koristio. Dakle, to je bio Manifest naroda koji je, eto, po tipu dokumenta bio deklaracija o nezavisnosti. Evo ti još jedan primjer: [[Povelja iz 1814.]] je bila [[ustav]] u svojoj suštini, ali ga mi nazivamo Poveljom zato što je donesena pod tim imenom, dok je ona po svojoj prirodi ustav. Ali nećemo pisati da je to Ustav Francuske, nego da je Povelja, ali koja je bila ustav Francuske u nekom periodu. Tako je i ovdje - naziv je jedan, a pravna priroda samog dokumenta je nešto skroz drugo (znam, to mi je struka). Ima cijeli niz takvih situacija gdje se dokumenti nazivaju na jedan način, a po svojoj su prirodi nešto skroz drugo. Uostalom, pada mi na pamet i Čehovljev ''Galeb'', kog sam autor opisuje kao "komediju", međutim se radi o drami i to s vrlo tragičnim krajem, tako da je nećemo trpati pod isto kao i Molierea ili Goldonija. Ili film - ''Ustav Republike Hrvatske'' - kao i istoimeni dokument - nećemo ni jedno ni drugo prekrštavati u Hrvatski ustav jer se to naprosto ne radi. Ili neki zakon, tipa, Krivični zakon Republike Srbije nećemo mijenjati u Srpski Krivični zakon - nego će biti ili puni naziv ili Krivični zakon (Srbija), kako sam ja i stavljao za one deklaracije koje nose takve nazive. Dokument se zove - ''Declaration of Independence of New Zealand'', dakle jasno se navodi da je posvojni genitiv i na taj se način reflektira svečanost i važnost samog akta. Da je pisalo ''New Zealand Declatation...'', onda možemo raspravljati o pridjevu. Zadržavanjem posvojnog genitiva se naglašava važnost samog teksta, a mislim da bismo povlačenjem diskusije na ovu temu ušli u ono što je netko nazvao "policiranje" u nekoj raspravi, a mislim da nam to ne treba. Prenormiranje je jednako loše kao i nenormiranje, zato treba paziti oko bitnih stvari, ali oko dvaju dopuštenih varijanti od koje jedna ima nekakav autoritet u pravopisu (iako ne apsolutan), a druga u stručnoj prirodi samog sadržaja (u ovom slučaju pravo i nomotehnika, koji su prilično unisoni po tom pitanju) ne treba sada donositi striktna pravila, nismo policija. I opet, ponavljam, opisni naslovi su za preusmjeravanja, a ne za naslove. Po toj logici možemo imati naslove "Rukometni Euro 2024.", recimo, jer je to kolokvijalno uvriježeno ime, ali to nije enciklopedijski ispravno. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:15, 13 novembar 2022 (CET) :::Ma nije uopće stvar mog vremena - bitno je jedino da dođemo do nekog smislenog rješenja :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 19:19, 13 novembar 2022 (CET) == Nogomet == Većina kolega pristala je na to da se aktualna varijanta promijeni. Sporno je bilo hoće li biti nogomet ili fudbal, ali ja sam tu potpuno vrijednosno neutralan; Igor je, kao drugi admin, predložio međunarodnu varijantu, s kojom se složio još jedan admin. U trenutku provođenja te rasprave nismo imali usvojeno pravilo o glasovanju tako da se ono ne primjejnjuje retroaktivno. Ja samo nisam stigao sve to isprebacivati, ali budem :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:40, 20 novembar 2022 (CET) :Hej, vidim da si već počeo, al' daj radije samo preimenuj članke za sada jer kategorije treba srediti pa bih to radije pregledao ja, ako nemaš ništa protiv! -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:44, 20 novembar 2022 (CET) ::I kategorije se ne premještaju niti preusmjeravaju! :O Ajde pliz mi sve ove što si preusmjeravao i prebacivao označi za brisanje, to treba ili prekat staviti ili pobrisati, ali najbolje je ovo potonje pa ću to ja, samo mi označi koje si mijenjao -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:56, 20 novembar 2022 (CET) :::A jesam te zamolio da ne diraš kategorije? :O To ću ja uraditi, moram napraviti ključ kao za košarku, ovako će mi se stvoriti dupli posao... ima drugih stvari, pusti sada nogomet -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:37, 21 novembar 2022 (CET) ::::Ma nije stvar tehnike ni brzine, stvar je da se kategorije moraju nanovo odraditi i da se trebaju neke stvari promijeniti jer je kaos; ako ti se rješava nešto oko nogometa, imaš {{tl|NogRep}} gdje treba srediti unutarnje poveznice da sve vode na Fudbalska reprezentacija... jer tu ima svega, a isto tako ne bi bilo zgorega ni preimenovati šablone sukladno odluci. Tu bi tvoja brzina mogla biti od koristi :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:49, 21 novembar 2022 (CET) == Ekstenzije, sysadmini, Phabricator, etc. == Lijep pozdrav Aco! Pitao sam se, da li si možda upućen koga i gdje zatražiti instaliranje ili omogućavanje novih ekstenzija na lokalnoj Wikipediji? Koliko sam saznao, mislim da to rade globalni [[:m:System administrators|sysadmini]] (jer lokalni ne postoje)? Linkana stranica mi kaže da otvorim ticket na Phabricatoru ako želim da nešto urade, samo što nemam pojma kako točno u vezi ekstenzija. Ti si već koristio Phabricator, pa ako znaš proceduru, volio bih pomoć (nabrojat ću koje određene ekstenzije u kasnijoj poruci). -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12:48, 21 novembar 2022 (CET) : {{ping|Vipz}} Pozdrav! Uvođenje dodataka zapravo je malo složenije. Najprije treba pokrenuti raspravu na samom projektu o uvođenju dodatka i pričekati konsenzus zajednice. Ako se utvrdi konsenzus za uvođenje, treba pokrenuti zadatak na Phabricatoru za uvođenje datog dodatka. Potom treba napraviti zakrpu na Gerritu radi izmjene konfiguracijskih datoteka. Nakon izrade zakrpe trebalo bi zakazati njeno uvođenje u [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments ovom rasporedu]. Uz pomoć dežurnog programera na IRC-u ostvaruje se kontakt i uvodi zakrpa. Trebalo bi biti aktivan na toj komunikacijskoj platformi tokom uvođenja zakrpe. Usput, i ja sam planirao da započnem ovu temu. Nedostaju nam mnoge stvari — imenski prostor za nacrte, link do igrališta (pijeska) itd. Čekam da se završi rasprava o uvođenju smjernica, pa budem započeo temu. Koje dodatke imaš na umu? — [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:22, 21 novembar 2022 (CET) ::[[:mw:Extension:Replace Text|Replace Text]], [[:mw:Extension:RandomSelection|RandomSelection]], [[:mw:Extension:DynamicPageList (Wikimedia)|DynamicPageList (Wikimedia)]], [[:mw:Extension:MyVariables|MyVariables]], [[:mw:Extension:Editcount|Editcount]] i nekako uključiti [[:mw:Extension:WikiEditor|WikiEditor]] zajedno sa bojom sintakse kada se pregledava kod zaštićenih stranica (vidi kako je to uključeno na SR projektu). -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 23:45, 21 novembar 2022 (CET) :::@[[Korisnik:Vipz|Vipz]]: Sad sam malo iscrpnije pogledao. Dodatak -{Replace Text}- nije kompatibilan s -{sh-latn: Wikimedijinim; sh-cyrl:Викимедијиним}- projektima (v. [https://phabricator.wikimedia.org/T31833 ovo]). Svakako, za zamjenu teksta tu su botovi. [[Wikipedia:Botovi‎|Kandidirao sam svog bota]], pa eto taman. Uvođenje dodatka -{RandomSelection}- takođe bi naišlo na [https://phabricator.wikimedia.org/T29739 pojedine prepreke]. -{DynamicPageList}- se može omogućiti (v. [https://phabricator.wikimedia.org/T70346 ovo]). -{MyVariables}- takođe nije kompatibilan dodatak (v. [https://phabricator.wikimedia.org/T322912 ovo]). Nije ni -{Editcount}- (v. [https://phabricator.wikimedia.org/T113169 ovo]). Za ovo posljednje pogledaj [https://phabricator.wikimedia.org/T41577 ovaj zadatak]. Izgleda da je moguće prikazati alatnu traku unošenjem određenog koda na pojedine stranice u imenskom prostoru -{sh-latn: MediaWiki; sh-cyrl:Медијавики}-. Ipak, ostaje pitanje želimo li to zaista ili ne. Usput, vidi kako seksi radi ovo s konvertorom. Integrirati u šablon i sve desetke. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:09, 4 decembar 2022 (CET) ::::Sumnjam da nisu kompatiblni, mislim da ih jednostavno žele dati da se instaliraju zbog nekog razloga. Najobičnija stvar poput zamjene teksta ne bi trebala spadati na to ima li svaki pojedini projekt dovoljno tehnički potkovanog i voljnog suradnika da im oko toga pomogne... lame. Vidim sad na DPL-ovoj MediaWiki stranici kažu da ga omogućavaju samo na Wikinews projektima zbog performansi, pa ne možemo ni njega (a i nije toliko koristan). Ajde, ovo posljednje bih volio, ako ništa drugo. -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 10:31, 6 decembar 2022 (CET) ==Discord zamolba + pozivnica na Wikimedia Chat kanale== Hej Aco, pogledaj [[Wikipedia:Kontakt]], na Zblace-ovu inicijativu imamo nekoliko WM Chat kanala (ja sam napravio ovaj #sh-wikimedia), zasad nas nije puno, no znaš kako se kaže, malo nas je al' nas ima. Pošto smo u procesu izgradnje Wikivodiča, kanal za njega je najaktivniji. A kao drugo, čuh na Igorovoj SZR da si na Discordu - ako si u SH Wikipedijinom serveru, bi li mogao napraviti jednu ''trajnu'' pozivnicu da ju možemo ponovo postaviti na Wikipediju? Hvala puno! -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 01:12, 25 novembar 2022 (CET) : {{ping|Vipz}} Ne preferiram IRC iz ličnih razloga. Ovo je novi (trajni) link ka serveru na Discordu: https://discord.gg/BfRFH3RYRd. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:35, 25 novembar 2022 (CET) == Godine i genitivno a == Čemu? Mislim, ti s meni super, al' nekad ovako imaš neke idejne stvari i prčkaš po člancima bez dogovora i mimo prakse. Dakle, odavno postoji prešutni dogovor zajednice da se na godinama pišu točke, kako u tekstu tako i u naslovima članaka; izuzetak su rimske brojke kod vladara, tu ne pišemo točke. Drugo, kakav genitivni a? :D Pa to ni u hrvatskom jeziku više ne koriste! :D Ove stvari oko enklitika su u redu. Sukladno navedenom, molim te da revertap sve svoje izmjene ovoga tipa i da sljedeći put provjeriš prije ovakvih sustavnih izmjena na svim člancima. :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:57, 25 novembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Tačka se ne piše iza rednog broja godine ako se nakon toga nalazi drugi pravopisni znak. I ne, to nije moje ''idejno'' rješenje. Tako navodi Pravopis srpskohrvatskog jezika iz 1960, ali i aktualni pravopisi srpskog i bosanskog jezika. Čak i HE ne piše tačku iza godina u takvim slučajevima: [https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=51164 primjer]. Obrazloženje je jednostavno. S obzirom na to što se godine, kao četvorocifreni brojevi, ne odvajaju razmakom, nije nužno pisati tačku radi njihovog razlikovanja. Samo spojeno pisanje otklanja nedoumicu. Osim toga, estetski nije lijepo gomilati znakove interpunkcije. Taj „prešutni” dogovor očito ne postoji jer [[2022|nijedan]] [[1922|članak]] [[1822|o]] [[1722|godini]] [[1622|nema]] [[1522|tačku]]. Nego, što je problem s genitivnim A? Nisam ga upotebio u članku, nego na razgovornoj stranici. Svakako je bolje pisati â umjesto nekakvog ā, moradeš priznati. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:11, 25 novembar 2022 (CET) ::Genitivno a sam mislio studenog -> studenoga. Valjda sam ub'o jedini gdje si to napravio. Što se tiče a, ovisi o tome naglašavamo li riječ ili je samo produžujemo. Što se pak pravopisa tiče, dokument iz 1960. godine ne bi trebao biti Sveta knjiga koje ćemo se držati 2022. godine, međutim vidim da doista sve enciklopedije navode to bez točke tako da je onda okej, neka bude sukladno enciklopedijskoj praksi. A što se dogovora tiče, to smo nekako prešutno usvojili pred neko vrijeme kada smo mijenjali naslove nogometnih i rukometnih turnira (sa ili bez točke), tako da možeš provjeriti kada je to sve premještano i sl. (pogledaj Svjetska prvenstva u nogometu), a ove godine koje ti citiraš - to je Alekolovo područje i unatoč naknadnom dogovoru, nitko nije imao ni vremena ni volje u tom trenutku retroaktivno premještati sve te članke. Uglavnom, na stranu ovo sada, sljedeći put kada bude išao raditi neke ovako sistemske stvari (tipa nedavni Solomonski Otoci, što je konsenzusom dogovoreno da bude tako kad smo sređivali zastavice i Country data) samo provjeri kod nekoga, Igora, mene, Orijentologa... čisto da ne radiš sebi i drugima dupli posao. Ovo je sada okej, al' ti Solomoni nisu bili, a to ima dalekosežnije posljedice pa eto, samo šibni nekome pitanje. Ima ovdje toliko posla koji još nije ni dotaknut da se uopće ne moraš vraćati na staro :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:24, 25 novembar 2022 (CET) ::: Na Wikipediji postoji ono čuveno „[[:en:Wikipedia:Be bold|Be bold]]”. Ako se učvrljimo u nekakve konsenzuse i dogovore sklopljenje u 3000. godini prije nove ere na „DobarDanskom” kanalu na IRC-u nikuda nećemo napredovati. Nijedan korisnik ne može biti upoznat sa kojekakvim „prešutnim” i nekodificiranim dogovorima. Sve dok se to ne kodificira u obliku (stilske/pravopisne) konvencije, preporuke ili smjernice, ne može se očekivati od drugih korisnika da ih dosljedno poštuju ili da inzistiraju na njima. Na kraju, Pravopis iz 1960. jest sveta kniga jer je to najviši normativni dokument našeg jezika u čijoj su izradi učestvovale dve matice. Zamisli da danas neko počne pisati korienski ili ''neznam'' uz argument da je pravopis nebitan i zastario. Pa ovaj projekt postao bi rusvaj! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:41, 25 novembar 2022 (CET) ::::Zato sam ti i rekao - provjeri! :D Be bold i provjeri, nemoj biti bold i praviti dupli posao :P -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 19:05, 25 novembar 2022 (CET) ::::Izvinete gospodo što upadam sa svojim skromnim mišljenjem - vrijeme je zrelo za dovršavanje i uvođenje jezičke smjernice (vidi ovo: [[Wikipedia:Jezična politika/Prijedlog]]). Prešutni dogovori i nezabilježena praksa koje samo starješine projekta znaju uvijek dovode do ovakvih situacija gdje se raspravljamo oko točkica (P.S. [[:m:Requests for new languages/Wikipedia Radical Croatian|ovo je bio pravi prijedlog lol]]). -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 19:17, 25 novembar 2022 (CET) ::::: {{ping|Aca}} {{ping|Edgar Allan Poe}} U savremenom hrvatskom standardu tačka se piše iza rednog broja i kad sledi drugi pravopisni znak (v. npr. [http://pravopis.hr/pravilo/tocka/55 ovde]), dok je u srpskom standardu situacija drukčija, tj. tačke nema. Tako da bih dopustio obe varijante, uglavnom zavisno od standarda kojim je članak pisan, premda lično u takvim situacijama ne stavljam tačku ni kad pišem hrvatskim - navika je jednostavno jača od mene :). --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 20:05, 25 novembar 2022 (CET) ::::::Pa jasam nekako i išao na tragu toga što si ti rekao, @[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]], jer Aca je počeo mijenjati to na člancima bez da postoji konsenzus oko toga. Ja nemam ništa protiv da na nekom članku stoji točka, na drugom ne, neovisno o tom prešutnom konsenzusu što smo ga dogovorili, ali nisam za to da se mijenja dok se ne postigne jasan konsenzus. Što se tiče prijedloga jezične politike, mislim da je to najopsežniji zahvat koji ćemo ikada imati na ovoj Wikipediji i da će to trebati biti lijepo napisano, kao da je pravi tiskani pravopis. Ovaj aktualni prijedlog je prejednostavan za ovakav zahvat, ukoliko želimo biti iole ozbiljni :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 22:05, 25 novembar 2022 (CET) :::::::Ok, ali ne može naš prešutni ili pisani konsenzus nadjačati ono što je uzus jednog jezika. Svi književni standardi/varijeteti jednako su vredni i ispravni, isto kao britanski i američki standard na en.wiki itd. Ne znam zašto se sad opet pokreće to pitanje, koje i nije pitanje wikipedije nego jezika. Ako se forsira uniformnost (npr. da ne može biti "fall" i "autumn" u istoj wikipediji, nego mora biti samo jedno od tih), to onda logično vodi razdvajanju i nužnosti da se naprave dve wikipedije. Ako se prizna međusobna razumljivost (tj. iako negde piše "fall", a negde "autumn", svi priznajemo da znamo da te dve reči označavaju isti pojam), to vodi spajanju. Isto je s postojanjem i nepostojanjem tačke u ovim sluačejavima: dopušteno je i jedno i drugo po pravilima srpskog i hrvatskog standarda. Prema tome, nema tu mesta nama potrazi za nekim "konsenzusom", književna norma je to već odredila. Idemo dalje :) --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:27, 25 novembar 2022 (CET) :::::::: {{ping|Igor Windsor}} To je vrlo naivno shvatanje jezika – vjerovati da će jezička anarhija spojiti varijante. Naprotiv, jezička anarhija dovest će do smanjenja međusobne razumljivosti, uzrokovati rasulo i nered na projektu te izdvojiti tekstove kao čisto hrvatske i čisto srpske. Jedino se uniformnošću i unitarzimom može doći do uspostavljanja standardnih jezičkih konvencija koje će biti razumljive i prihvatljive celom srpskohrvatskom području. Pisanje članaka bez odgovarajućih modela, preporuka i rješenja u vezi s jezikom uzrokovalo bi haos, šarenilo i nedosljednost po člancima. Opća je činjenica da je raspad Jugoslavije uslovio politički potaknutu podjelu jezika po etničkim linijama (jezični secesionizam/separatizam) i težnju za umjetnim pravljenjem razlika među standardima. Ta pojava naročito je istaknuta u hrvatskom standardu, u koji se često pokušavaju uvesti purističke novokovanice radi razlikovanja od ostalih varijanti. S druge strane, u crnogorski standard tijekom 2009. uvedena su dva slova – ś i ź – kako bi se predstavili digrafi ⟨sj⟩ i ⟨zj⟩. Ako bismo dopustili da svako piše prema osobnom osjećaju, vrlo brzo bismo se susreli s mnogim tehničkim problemima, poput problema s pretragom i nalaženjem članaka, upotrebom vizualnog uređivača i dodavanjem linkova. To bi bilo vrlo kontraproduktivno i odvuklo bi nove i postojeće urednike od uređivanja projekta. Stoga, potrebno je usvojiti pojedine jezične modele, preporuke i rješenja kako bi se olakšalo pisanje članaka. Ovo je Wikipedia na srpskohrvatskom jeziku. Stoga je Pravopis srpskohrvatskog jezika normativni dokument koji je nadležan za sve pravopisne nedoumice. Tačno je da je pomalo zastario, ali to ne mijenja mnogo stvari. Za pisanje naziva društvenih mreža i sličnih novotarija možemo ovlastiti novije pravopise. Ako se priklonimo svakojakim novijim pravopisima za stvari koje su odavno uvrežene u jeziku, znači li to da trebamo Kijev nazivati [http://ihjj.hr/clanak/u-pisanju-ukrajinskih-imena-mjesta-sluzite-se-ukrajinskim-jezikom/7573/ Kijiv], a Lavov Ljviv?! Hoćemo li pisati pokus umjesto eksperiment, dok ćemo helikopter zvati zrakomlat, jer, Bože, to je preporuka novog <s>nezavisnog</s> pravopisa hrvatskog? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:26, 26 novembar 2022 (CET) ::::::::: Razumem u potpunosti tvoje stajalište, ali ipak mislim da je možda u pitanju određeni nesporazum. Na primer, meni je lično Pravopis srpskohrvatskog jezika zaista referentni dokument na koji se oslanjam i koji konsultujem (bar kad sam u Bgu, gde mi stoji na polici s knjigama). Međutim, taj je Pravopis svoje poslednje zajedničko izdanje Matice srpske i Matice hrvatske imao 1967. godine. (Moj primerak na polici pretisak je tog izdanja iz 1988. godine. *Primećujem da mi je Microsoft Word na srpskom označio reč "pretisak" kao stranu, hehe.). I, šta sad? Dve su opcije: 1) ova se wikipedija piše jezikom koji je "zamrznut" 1967. godine i, na neki način, nalikuje wikipediji na latinskom: pre ili kasnije to će biti jedan mrtvi ili bar polumrtvi jezik sa okamenjenim pravopisnim i gramatičkim pravilima iz nekog drugog doba; ili 2) ova se wikipedija piše živim jezikom svojih (jednako živih) govornika, koji svoji jezik nazivaju različitim imenima i pišu ga u skladu s različitim književnim normama, koje su sve, međutim, jednakovredne u tom policentričnom jezičkom prostoru. Lično, glasam za ovo pod 2). Puritanizam nije rezevrisan samo za hrvatske jezikoslovce: u Srbiji se već godinama forsira "zapeta", a, opet, ja nikako da se prešaltam i stalno mi je "zarez" na pameti, na usnama i na prstima. "Pokus" u hrvatskom standardu nije ništa novo, to je bila uobičajena reč u hrvatskim udžbenicima još 1980-ih, iz kojih sam (takođe) tada učio. A što se pravopisa tiče, u savremenom engleskom, eto, ima bar šest načina da se napiše datum i, koliko sam video, svih šest se koriste na en.wiki. I šta ćemo sad? :) --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:11, 28 novembar 2022 (CET) == Istovremeno pretraživanje u latinici i ćirilici == Pozdrav Aco! Znaš li što točno omogućava istovremeno pretraživanje u oba pisma na SR Wikipediji? Uštedit ćemo na puno ćiriličnih preusmjerenja ako ovo budemo u mogućnosti uvesti i kod nas (postoji još jedan wiki, no ne na Wikimedija platformi, na kojem bi ovo također bilo super, no o njemu kasnije). Nadam se da te ne opterećivam svakojakim pitanjima i zahtjevima, ali samo polagano, zaslužio si! Jedva čekam četvrtak. ;-) -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 02:44, 27 novembar 2022 (CET) : {{ping|Vipz}} Pozdrav! Oprosti na zakasnelom odgovoru. Bilo je tu i obaveza, i poslova, i događaja, i takmičenja. Uvođenje jezičkoga konvertora omogućit će (valjda?) pretragu na obama pismima (kao na sr.WP), pa će preslovljivačka preusmjerenja s jednog pisma na drugo biti suvišna. Morat ću, ipak, detaljnije proveriti, ali o tom – potom. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:44, 30 novembar 2022 (CET) :: Čini mi se da su ćirilična preusmerenja nepotrebna prema funkcionisanju transliteratora. — [[User:Twsabin|twsabin]] ([[User talk:Twsabin|A. Emis]]) 10:42, 6 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Twsabin|Vipz}} Da. Sva ćirilička preusmjerenja koja predstavljaju direktno preslovljavanje latiničkog naslova treba izbrisati jer su odsad suvišna. To znači da je nepotrebno imati <span class="plainlinks">[https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Аргентина&redirect=no ovakvo preusmjerenje]</span>. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:58, 6 decembar 2022 (CET) ::::Još uvijek nisu suvišna jer transliterator ipak ne omogućuje dinamičko pretraživanje rezultata, a ni izravno vođenje na članak, nego se mora proći kroz [[Posebno:Traži|stranicu pretrage]]. -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 14:03, 6 decembar 2022 (CET) ::::: Uf da, u pravu si. Morali bismo to prvo srediti. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:06, 6 decembar 2022 (CET) ::::::Vidi što sam upravo spazio! Istovremeno pretraživanje i linkanje bez obzira na pismo zapravo radi, ali samo za latinicu, valjda jer imamo jednostrano preslovljavanje. Saznao sam to jer sam upravo pokušao doći na trenutno [https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Brijest&redirect=no nepostojeću] latiničnu stranicu "[[brijest]]" a ono me preusmjerilo na [[brest]] koristeći preusmjerenje "[[бријест]]". Ne radi obratno. -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 16:54, 3 januar 2023 (CET) :::::::@[[Korisnik:Vipz|Vipz]]: Opa! Zanimljivo. Morat ću ovo ispitati. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:17, 3 januar 2023 (CET) ::::::::@[[Korisnik:Vipz|Vipz]]: OMFG, u pravu si. Welp, imaćemo još posla na konvertoru, vidim. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:05, 3 januar 2023 (CET) == Za i protiv == Ovako, nije izmjena bila problem sama po sebi, nego je u tablicama gdje je stajao samo [[Datoteka:Symbol support vote.svg|15px|link=|alt=]] (dakle, samo ovaj znakić), sada pisalo [[Datoteka:Symbol support vote.svg|15px|link=|alt=]] '''Za''', iako se nije radilo ni o kakvom mišljenju. Primjer - [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Surinam|ovo]]. Svi ovi plusići su sad imali za u '''Riješeno''', što naprosto ne ide tako jer se nitko nije izajšnjavao! :D E sada, ja jesam svjestan činjenice da ovo nije za i da mi krivo koristimo šablon, daleko od toga, al' u praksi se ovo koristi toliko da bi jednostavna promjena sve poremetila. Dakle, to ili treba naprosto ostaviti tako, ili napraviti varijantu gdje neće biti teksta, ili sve ručno mijjenjati, što je možda botovski izvedivo? To, naravno, ne remeti intervencije i ja jesam za formu [[Datoteka:Symbol support vote.svg|15px|link=|alt=]] '''Za''' ili [[Datoteka:Symbol oppose vote.svg|15px|link=|alt=]] '''Protiv''', al' to treba izvesti tako da se ''status quo'' ne poremeti, na koji god način, bilo da se pravi novi šablon, bilo da se izvede nešto od onoga što sam predložio, bilo da ti imaš neku solicuju koja meni nije pala na pamet, što je super. Dakle, nemam ništa protiv izmjene, samo da bude smooth. Što se pak ikonica tiče, tu se ne bih složio s tobom. Tekst Wikipedije je ionako dovoljno crno-bijeli da mu ove ikonice i bojice daju na nekoj estetici i debiroktariziraju ga. Dosta mi je spisa, Aca, dosta mi je surovih papira, hoću boje, hoću šarenilo! Neka ga je što više! ^^ -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 02:56, 27 novembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} U tom slučaju upotreba šablona nije važeća. Šablon Za treba upotrebljavati za naznačivanje stava u nekakvoj anketi, a ne za označvanje da je nešto urađeno, riješeno ili završeno. Podesniji šablon za to jest [[Šablon:Urađeno|šablon Urađeno]]. Ja sam spreman da sve to uskladim ako ti odgovara. Smooth je moje drugo ime. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:52, 30 novembar 2022 (CET) ::Ukoliko možeš izvesti da to sve klapa bezbolno, odnosno sve to zamijeniti - što se mene tiče, imaš moju podršku :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 00:09, 1 decembar 2022 (CET) {{ping|Edgar Allan Poe}} Izmenio sam sve što sam mogao. Preostalo je još 11 stranica vikiprojekata koje ne mogu srediti jer nemam ovlasti. Ako možeš, otključaj, pa budem počistio: * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Angola]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Češka]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Novi Zeland]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Venezuela]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Brazil]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Sjeverna Koreja]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Kuba]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Francuska]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Gana]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Kostarika]] * [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Japan]] Zahvaljujem. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:13, 1 decembar 2022 (CET) :Otključano -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:59, 1 decembar 2022 (CET) ::Uključujući i neke koje nisi naveo na listi :P -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:01, 1 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Odlično! Sve sređeno. Još samo: [[Wikipedia:Wikiprojekt države/Fidži]]. Inače, jesi li razmišljao da se pridružiš [https://discord.gg/BfRFH3RYRd serveru na Discordu]? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:27, 1 decembar 2022 (CET) ::::Otključan i Fidži. Ma bio sam ja tamo, al' me Bugoslav maltretirao pa sam izašao... ne znam jel' još tu :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:05, 1 decembar 2022 (CET) ::::: Nema ga. Sad ja maltretiram. :D – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:07, 1 decembar 2022 (CET) == Discord == Čim nađem vremena, obećavam! --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 23:13, 2 decembar 2022 (CET) : {{ping|Igor Windsor}} Zapravo, hitno mi je. Možeš li, molim te, pogledati do sutra prepodne? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:23, 2 decembar 2022 (CET) ::Ajoj, samo da nije nešto revolucionarno? 😅 Ajde daj mi link. --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 23:31, 2 decembar 2022 (CET) == Hronologija == Okej, ono s istaknutim i sve mi je okej, al' [[Wikipedia:Istaknuti članci/Hronologija/2017.]] - ovo nema smisla jer nije nikakva kronologija već arhiv izbranih članaka. Tako da, molim te, s obzirom da je urađeno bez konsenzuda, da to vratiš na stari naziv (uz potrebna usklađivanja) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:40, 3 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Oh, važii. Pokušao sam da izbegnem reč „arhiva” jer se obično upotrebljava za razgovorne stranice, a ovo mi je više projektna stranica s informacijama. Mogu da vratim na varijantu „arhiva” ako želiš. Misliš li da postoje još neke raspoložive opcije? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:50, 3 decembar 2022 (CET) ::S obzirom da se radi o arhivu, ne vidim. Možda repozitorij, al' to mi već djeluje kao preseravanje :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:06, 3 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} ''Rečnik sinonima'' Pavla Ćosića pruža mogućnosti: „zbirka” [„skup”, „zbornik”, „album”, „kompilacija”, „antologija”], „kolekcija”. Varijanta „repozitorij” ekvivalentna je „spremištu”, „skladištu”, „lageru”, „magacinu”. Pada mi na pamet i varijanta „katalog” (prema: „direktorij”). Može li se nešto od toga upotebiti ili da idemo s „arhivom”. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:14, 3 decembar 2022 (CET) ::::Ma idi s arhivom, nema potrebe za filozofijom... možda nekad kasnije budemo inspiriraniji :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:17, 3 decembar 2022 (CET) ::::: Važi, hvala tii. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:17, 3 decembar 2022 (CET) ::::::[[:Kategorija:Arhiva izabranih članaka]] - ajde isprazni još ovu i prekategoriziraj pa da izbrišemo zadnju; kad završiš, samo mi označi ovu praznu za brisanje. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:36, 5 decembar 2022 (CET) ::::::: {{ping|Edgar Allan Poe}} To ti je završeno. Inače, moguće je brzo premještanje članaka iz jedne kategorije u drugu pomoću dodatka -{[[commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]}-. {{ping|Vipz}} Ako hoćeš, možeš uvesti ovo za naš projekt jer si administrator interfejsa. Ako zapneš, mogu ja kad dobijem ovlaštenja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:42, 5 decembar 2022 (CET) ::::::::Ovo je super, samo reci kako se to izvodi da ne moram onaj AWB svaki puta paliti, mrzi me to :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:08, 5 decembar 2022 (CET) ::::::::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Lako! Idi na [[Korisnik:Edgar Allan Poe/common.js|svoju podstranicu Common.js]] (stranica s kodom na javaskriptu koji važi za sve teme). Na njoj objavi [[Posebno:Razlike/41288121|ovaj kod]]. Sačuvaj izmjene i najkasnije za nekoliko sati trebalo bi da proradi. Dodatak se prikazuje samo na stranicama kategorija u donjem desnom uglu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:04, 6 decembar 2022 (CET) ::::::::::Ajd vidjet ćemo radi li! :D Hvala! :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:07, 6 decembar 2022 (CET) == Djela i strani izrazi == Nemoj ništa premještati bez prethodnih konzultacija s nekim, pogotovo ne kada su u pitanju umjetnička djela. Sve je to rezultat dugih i mukotrpnih rasprava :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:19, 6 decembar 2022 (CET) :Trebat će nam jezičke konvencije, pod hitno. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:36, 6 decembar 2022 (CET) ::Pa to je usvojena konvencija, zapravo. Zbog pluraliteta prijevoda i varijanti, dogovoreno je da naslovi djela idu na izvornom jeziku :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 19:26, 6 decembar 2022 (CET) == Standard == Hm, pošto ti petljaš po interfejsu, gde mi nestade onaj "standard" dole što je bio ispod teksta koji uređujem, gde su bile one razne uglaste zagrade i sl.? --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:12, 8 decembar 2022 (CET) :@[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]]: Hm, morat ću pogledati. U načelu, ne bi trebalo biti teško to vratiti. Jesi li za to da usvojimo rješenje s en.WP? Oni imaju modernu trakicu na dnu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:35, 8 decembar 2022 (CET) ::Za početak sam da se vrati ono što je bilo. :P Je li i tebi to nestalo ili samo ja ne vidim? Mada, nisam svoje postavke uopšte menjao... --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 22:38, 8 decembar 2022 (CET) ::@[[Korisnik:Aca|Aca]] definitivno nam uvedi tu trakicu unutar interfejsa uređivača, yes please. :D -[[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 23:29, 8 decembar 2022 (CET) ==IviBot== Je l' dobro sad? --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 23:12, 8 decembar 2022 (CET) :Dap, top. Ovo gore ću srediti sutra, prepun mi je raspored. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:18, 8 decembar 2022 (CET) == S(a) i ćirilica == Pazi malo, tvoje automatsko mijenjanje poništilo je sliku... slika je krivo imenovana, al' to je tako na Commonsu. Pazi i kad mijenjate ćirilicu u latinicu, jer su nazivi nekih slika na ćirilici pa je stvorilo probleme. --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:39, 13 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Op, u pravu si! Sad vidjeh da je „s” bilo u slici. Ispirke. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:44, 13 decembar 2022 (CET) == [[Gabor Lenđel]] == Zdravo Aco! Imam jedan čupav slučaj pa ne znam kamo i kako. [[Gabor Lenđel]] je za mene zanimljiv lik i krenuo sam prepravljat članak, tako da barem izgleda enciklopedično. Ali nešto tu ne ide: # Ovo je zapravo CV što je netko zafrtljačio u naše dvorište, dakle radi se o očitom slučaju ''Advertising''-a i ''Auto-promoting''-a; # Nigdje nema traga ijednog izvora. Dakle u prijevodu, ja stavim CV i ti mi praviš članak na wikipediji, a tko je garant istine podataka? Pa ja jer je CV moj. Ja ne bih puno dalje s ovim i vanka [[Wikipedia:Članci za brisanje|briši]]. Što misliš ti ? --[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 02:17, 18 decembar 2022 (CET) : {{ping|Inokosni organ}} Zdravoo! Ja bih ovo svrstao u granične slučajeve. Članak je katastrofalno napisan, ali na internetu ima naznaka značaja, pa čak i [https://www.politika.rs/sr/clanak/432169/Kompozitor-s-nemirom-u-nogama ozbiljnijih medijskih izvještavanja] (Aleksandra Isakov, dopisnica „Politike” iz Subotice). Ipak, trebalo bi to preurediti. Dobro je što si ga predložio za brisanje – neko će se nakaniti da ga sredi ili da ti pomogne u sređivanju. Ako ne bude sređen u razumnom roku, jednostavno ga izbrisati i ostaviti da neko drugi napiše podesniji (ili, što bi mi južnjaci rekli, [https://vukajlija.com/kasvetno/667542 pokasvetan]) članak u (ne)doglednoj budućnosti. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 09:58, 18 decembar 2022 (CET) ::Važi [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 00:29, 19 decembar 2022 (CET) == ITD Band == Pogledaj ''Ex-Yu Rock Enciklopediju'', mislim da većeg autoriteta nema :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:24, 18 decembar 2022 (CET) :Pa pogledaj kazalo? Nisam ja valjda krivo vidio, maloprije pogledao? :O -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:28, 18 decembar 2022 (CET) ::Ovo piše u tekstu o bendu tog istog izdanja: "Osnivač grupe i njen dugogodišnji spiritus movens Miroslav Drljača Rus napustio je sastav Ad Fines u kome je pevao i svirao i 1982. godine osnovao je ITD Band." -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:39, 18 decembar 2022 (CET) == Etiketiranje == Čemu onaj šablon upozorenja? Ono mi nema smisla i ostavlja mi jako loš dojam pa te molim za elaborat prije nego izbrišem. Mislim da se @[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] isto ne bi složio s ovim, a ni Ripper. Čini mi se nepotrebno, arbitrarno, subjektivno i kao da nema apsolutno nikakve svrhe. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:48, 23 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Malo konkretnije? O kojem je šablonu riječ? Šablone uglavnom prenosim i prilagođavam s en.WP. Dakle, nisam ih ja izmislio. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:51, 23 decembar 2022 (CET) ::Ovome gdje si onog BojzIIMen čarapka etiketirao da nema značajnijih izmjena. To što je nešto na en.wiki nije dovoljno dobro objašnjenje; po toj logici @[[Korisnik:Alalch Emis|Alalch Emis]] ne bi mogao sudjelovati kod nas jer je trajno blokiran na en.wiki - nismo ni mi to izmislili, Englezi su. Dakle, zanima me koja je točno svrha tog šablona izuzev lova na vještice i to jako arbitrarnog? -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:56, 23 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Izgleda da ne razumiješ svrhu šablona. Molim te, pročitaj što je [[:en:Wikipedia:Single-purpose account|jednonamenski nalog]] i kako se on zloupotrebljava za stvaranje lažnog dojma o konsenzusu o nekom pitanju. Korisnik Alalch Emis nije jednonamenski nalog. Uobičajena je praksa da se glasovi načinjeni pod agitacijom i glasovi sumnjivih jednonamenskih naloga označavaju odgovarajućim šablonima (v. {{tl|Pod agitacijom}}, {{tl|Jednonamenski račun}}). Jednonamenski nalog jest nalog koji je napravljen u cilju jedne svrhe, bez drugih značajnih doprinosa projektu. Ovo nije ništa subjektivno. Jednostavan osvrt u korisnički doprinos daje dovoljno razloga da se komentar označi. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:04, 23 decembar 2022 (CET) ::: Zamolio bih da se vrate izbrisani šabloni, pogotovu jer je to učinjeno bez prethodnih konzultacija. To što se nekome nešto osobno ne sviđa [[:en:WP:JUSTDONTLIKEIT|nije argument za brisanje]]. Argument da treba brisati šablon zato što u sebi sadržava crvenu vezu protivan je suštini projekta i tom bismo logikom morali obrisati polovinu šablona (pa čak i polovinu članaka na projektu). Smjernica o agitiranju na mojoj je [[Korisnik:Aca/lista zadataka|listi zadataka]] i namjeravam je uskoro izraditi. Molim da se vrati potrebna infrastruktura u vidu šablona i da se postupa ''polako'', kako to neko reče. Bit će sve ''kako spada''. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:24, 23 decembar 2022 (CET) ::::Kao što sam obrazložio, ne može to tako. Ne možemo imati šablone za "agitaciju", a nemamo uopće definiranu agitaciju. Isto vrijedi i za ovo drugo. Dakle, apsolutno se ne slažem s praksom da itko kopa po tuđim stranicama za razgovor i etiketira tuđe komentare na istima. To mi je malo previše inkvizicijski i apsolutno sam protiv toga, a ponavljam, mislim da će se i Igor, i Ripper i novi admin @[[Korisnik:Vipz|Vipz]] složiti s time. Rekao si nedavno da se nećeš više petljati u sve ovo... ne pomažeš si baš :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:22, 23 decembar 2022 (CET) ::::Rekao sam ti... polako i po redu. Ja ih vraćati neću jer mislim da idu protiv onoga kako ovdje radimo, '''ali''' ako to učini @[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]], neću ga vikati zbog toga! :D Nisam ja jedini relevantan ovdje tako da neka slobodno Igor procijeni. Ja svakako mislim da prvo treba riješiti smjernicu, a onda tek šablone postavljati, al' kažem - ima i drugih relevantnih korisnika. :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:30, 23 decembar 2022 (CET) ::::: A daj, ne mora baš toliko birokratično. Prvo ovo, pa prvo ono. Smjernice će svakako biti. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:33, 23 decembar 2022 (CET) ::::::Onda kada bude ćemo ponovo pokrenuti ovu temu. :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:00, 23 decembar 2022 (CET) :::::::{{ping|Edgar Allan Poe}} {{ping|Aca}} Slažem se da stvaranje tog šablona i nagađanje o identitetu anonimnih korisnika nisu najprimerenije reakcije. Podsećam da smo mi mala zajednica na ovoj wiki. Pravila su važna i treba ih imati, ali i u stvarnom životu jedno je raditi u multinacionalnoj korporaciji od 10.000 zaposlenih, a nešto drugo u malom kolektivu u kojem je zaposleno 10 ljudi. Inače, primećujem da se izjašnjavanje o Acinoj kandidaturi pretvorilo u sapunicu: u svakoj epizodi iskače neki novi lik – pozitivac ili negativac – da kaže koju o našem antiheroju. Možda da napravim činiju kokica, zavalim se u fotelju i posmatram dalji zaplet? --[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]] ([[Razgovor sa korisnikom:Igor Windsor|razgovor]]) 19:57, 23 decembar 2022 (CET) ::::::::@[[Korisnik:Igor Windsor|Igor Windsor]]: Žao mi je zbog toga. I meni je, priznajem, nelagodno gledati onaj ''shitshow''. No, ja za to nisam odgovoran, tj. ne mogu kontrolirati ko će kakav komentar napisati. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 09:19, 25 decembar 2022 (CET) == Još jedan == [[Fidži]] - naslov nije centriran, a ovo je funkcionalan šablon pa to treba riješiti :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:09, 25 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Popravljeno. Problem uzrokuje zastarjeli atribut <code>align="center"</code>. Treba ga zamijeniti [[Posebno:Diff/41355715|ovako]]. Mogu proći botovski to. Inače, uskladio sam sve šablone za IČ sinoć. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:18, 25 decembar 2022 (CET) ::Pa ne bi bilo zgorega riješiti to botovski da ne tražimo sad jedan po jedan. Čekaj, jesmo se baš ovako dogovorili oko IČ? Ove crtice? Ne sjećam se... -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:21, 25 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Dogovoreno. Jesmo. Pitao sam te za izbor između dvotačke, ničega ili crtice, a ti reče da preferiraš potonje 7. decembra. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:26, 25 decembar 2022 (CET) ::::Bujrum, ako sam se složio baš s ovim, onda okej :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:27, 25 decembar 2022 (CET) :::::[[Gauthier Mvumbi]] - zadnji klub mi se prelama, kao na nogometnom šablonu. E sad, kvaka je u tome što je za rukometaše oduvijek širio automatski (jer nije bio postavljen limit) i nikad nisam morao koristiti {{tl|nowrap}} jer se nikada ništa nije lomilo. To ti je novi zadatak :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:51, 26 decembar 2022 (CET) :::::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Dictum factum, gospodine Imućni Kopljaniče Zgodni Paune. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:35, 26 decembar 2022 (CET) ---- De ne pozivaj ljude da glasuju... to je agitiranje i... ne bih baš da to radiš. Ne sviđa mi se to. Postiji obavijest i tko će glasovati, glasovat će. Ako se misliš pozivati na Igorov slučaj, postojanje birokrata u Ripperovom odsustvu bila je nužnost i onda je ona opravdavala to sve, ovdje nema nikakvog razlog za to pa kao što sam molio Zblaceta (istina neuspješno) da se suzdrži od zajedljivih komentara, tako molim i tebe da prestaneš agitirati ljude da ti daju glasove. Ponavljam, time si ne pomažeš i ostavljaš jako loš dojam, odnosno ideš na ruku onima koji te optužuju. --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:39, 26 decembar 2022 (CET) : {{ping|Edgar Allan Poe}} Agitiranje (engleski: ''canvassing'') '''nije''' javno pozvati ljude da se izjasne o nekom pitanju. Pročitaj smernicu [[en:Wikipedia:Canvassing|Wikipedia:Canvassing]] na en.WP. Dakle, moja poruka je bila neutralno intonirana (bez implikacije da glasaju za ili protiv kandidature), javna i u ograničenoj količini. To što ti ne želiš glasati ne znači da i drugi ne žele da se izjasne. Igor je također pozivao ljude da se izjasne u slučaju njegove kandidature za administratora, tako da ti argument pada u vodu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:10, 26 decembar 2022 (CET) ::Ja se neću izjasniti... '''još'''. Uglavnom, bilo kako bilo, naveo sam ti Igovor primjer gore (što si blatantno izignorirao), zamolio sam te i - ponavljam - kao administrator te molim da prestaneš ljudima po stranicama za razgovor slati poruke da se izjasne. Dakle ovo je sad službena administratorska molba. Postoji banner na vrhu stranice upravo zato, tako da nema potrebe spammati ljudima stranice za razgovor. Nadam se da je ovo posljednji put. :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:49, 26 decembar 2022 (CET) ::: {{ping|Edgar Allan Poe}} Ne. Nisam ja ništa ''blatantno ignorirao'', pročitaj još jednom lepo gornju poruku. Obasni mi onda ovo: [[Razgovor_sa_korisnikom:Zavičajac#Poziv_na_glasanje|1]], [[Razgovor sa korisnikom:Belirac#Poziv na glasanje|2]]. Dakle, nemoj me optuživati za nekakvo „agitiranje” ako se i ranije pozivalo na glasanje na isti način. Ako je problem, ok, neću pozivati, ali bez neosnovanih optužbi, zamoliću. Hvala. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:59, 26 decembar 2022 (CET) ::::Hvala. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:00, 26 decembar 2022 (CET) ---- Uzgred, zašto su [[IHF Svjetsko rukometno prvenstvo 2021.|pdf ikonice]] ovako velike? Je to zbog koda koji si ti mijenjao ili? --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:02, 26 decembar 2022 (CET) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Hm, dobro pitanje. Ovako naoko, ne bih znao, ali čini mi se da im je takva veličina na većini drugih projekata. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:07, 26 decembar 2022 (CET) ::Se to može kako interno popraviti? -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:15, 26 decembar 2022 (CET) :::Verujem da da. Potražit ću način. Nego, što je to tolika frka, hah. Dva piksela gore-dole ili nešto propuštam. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 18:20, 26 decembar 2022 (CET) ::::Ma samo je ružno i nezgrapno, prelama se preko/iza/ispre/oko teksta i... bljak :D Nije da išta trajno remeti, al' izgleda k'o da je nekakav glitch u sustavu pa bi mi bilo draže da ne glitchamo :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:25, 26 decembar 2022 (CET) == Hm == Ajde vidi zašto mi utakmica za treće mjesto [[Šablon:Round8|ovdje]] daje dodatni red za donju ekipu, kao na [[IHF Svjetsko rukometno prvenstvo 2021.#Finalni krug|ovom mjestu]]. Ja sam gledao kod, al' nije mi previše jasno pa ne znam jel' to do tvojih intervencija ili je samo loš kod; svakako ćeš se ti bolje snaći! :D -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:13, 30 decembar 2022 (CET) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Mislim da to nije do mojih izmjena. Prilagodio sam šablon tako da se poziva na modul na Lui. Preneo sam modul i lokalizirao ga za upotebu. Je li sad prikaz okej? Uzgred budi rečeno, sredio sam one navigacijske kutijice. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:35, 30 decembar 2022 (CET) ::Je, sada je to u redu; hvala. Što se tiče kutijica, vidio sam, al' nisam siguran da je riješilo problem. Pogledaj [[Korisnik:Edgar Allan Poe/Doprinosi|ovdje]], recimo, englesku književnost. I dalje je kao i ranije. Sada, ja ne znam treba li još malo vremena da se vidi, al' baci oko pa vidi o čemu je riječ. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:46, 30 decembar 2022 (CET) :::Ništa! Hmmm, ja ne vidim problem tu, tj. kod mene je prikaz valjan. Možda treba da obrišeš keš pregledača? Ako se koristiš Google Chromeom, pritisni Ctrl + Shift + R. Ako upotrebljavaš druge pregledače, Ctrl + F5. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:01, 30 decembar 2022 (CET) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Jedna zamolba. Možeš li [[Šablon:Round16-without third|šablon Round16-without third]] da premjestiš na [[Šablon:Osmina finala]] (preusmjerenje) da bi sve bilo ujednačeno i lokalizirano? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:55, 30 decembar 2022 (CET) ::Onda je očito do toga, ako do večeras ne proradi (iako ne vidim razloga zašto ne bi), javim. [[UEFA Euro 2016.|Ovo]] sada treba srediti jer je prazno nakon preusmjeravanja. Hoće li sada raditi sve ako se direktno prebaci s en.wiki? -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:03, 30 decembar 2022 (CET) :::Sredio sam alternativnim rešenjem, ali mislim da bi najbolje bilo preuzeti model s en.WP. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 15:15, 30 decembar 2022 (CET) ---- Usporedi širinu okvira u [[Surinam]] i [[w:en:Suriname]]. Zastava u desnom primjeru nije toliko priljubljena rubu, dok kod nas je. Ako pogledaš isto u članku [[Batavijska Republika]], vidiš da je kao na engleskom primjeru. To nije bilo tako prije tvojih promjena pa... eto ti još jedan prioritetni zadatak! :D --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:44, 31 decembar 2022 (CET) :I dodaj i [[Surinam (engleska kolonija)|ovo]], dakle nastaje problem ako nisu i zastava i grb, raskupusi se sve --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:44, 31 decembar 2022 (CET) ::A vidim da ni [[Surinam (nizozemska kolonija)|ovdje]] nije centrirano :D --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 14:09, 31 decembar 2022 (CET) :::Te šablone treba ažurirati tako da se pozivaju na modul Infobox, tj. šablon Infokutija. Trenutno koriste zastarelu sintaksu, pa se upravo stoga i javljaju greške. Mogu napraviti neko privremeno rešenje dok ne obavimo tranziciju. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:17, 31 decembar 2022 (CET) ::::A nije to stvar "možeš", nego se to mora napraviti jer sada imamo more stranica s tim stvarima, a to tako ne može ići. Dakle, uradi to svakako i to što prije. I da, [[ Šablon:Zastave Evrope|ovdje]] sada stavlja dvije zagrade ((X)) kada se stavi {{code|**}}, što prije nije bilo pa vidi i što je s tim. --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:06, 31 decembar 2022 (CET) ::::[[Šablon:Spoiler|Ovdje]] nedostaju one dvije debele horizontalne trake, to je nestalo nakon promjene koda --[[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:40, 31 decembar 2022 (CET) :::::A i [[Šablon:Razvrstavanje|ovdje]]. Čini mi se da je to sad svugdje uklonjeno. I [[Šablon:Hndis|tu]] isto. -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 15:48, 31 decembar 2022 (CET) :Sređen Surinam. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:12, 31 decembar 2022 (CET) ::Osim nizozemskog. To će mi trebati nešto vremena. Sređen Spojler. Ne vidim grešku kod Zastavi Evrope? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:20, 31 decembar 2022 (CET) :::Sređen nizozemski Surinam, sređena Batavijska. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:43, 31 decembar 2022 (CET) ::::[[Ivano Balić|Ovdje]] je tablica za medalje. To, ako ti je lakše, možeš odmah i cijeli kod promijeniti, nije da je nešto esencijalan šablon pa vidi što ti je lakše :D Hvala za sve ostalo :) -- [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:07, 1 januar 2023 (CET) == Brisanje (i raspravljanje) članaka == Bilo bi super da odvažeš povremeno i koliko vremena uzima raspravljanje (šake nas kojima je stalo) o člancima koji su rubno za brisanje i je li to fakat najvažniji prioritet oko stvari koje očito nisu zloupotreba projekta. Sretnija i produktivnija nam Nova! -- [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor sa korisnikom:Zblace|razgovor]]) 13:43, 4 januar 2023 (CET) == Duplikat == Hello. Za mene [[Smederevo]] (''[https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Smederevo&oldid=16486 first edit]'') i [[Grad Smederevo]] (''[https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Grad_Smederevo&oldid=51027 first edit]'') su duplikati. Varam li se ili bi valjalo ih spojiti?--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 05:01, 6 januar 2023 (CET) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Hej, hej! Nisam baš mnogo upoznat s ovom tematikom. Međutim, ako se ne varam, prvi članak obrađuje temu grada Smedereva u užem smislu, dok drugi članak govori o celoj općini čije je administrativno središte taj grad. Istovetnost naziva članaka pomalo uvodi konfuziju. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:10, 6 januar 2023 (CET) ::Onda da preimenujem.--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 23:59, 6 januar 2023 (CET) :::@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Ja bih ovo zvao općina, ali ono se službeno zove tako – Grad Smederevo. Mogućno je premeštanje na naziv [[Smederevo (općina)]] – što upotrebljava hr.WP – ali ne znam je li to dosadašnja praksa i jesu li svi saglasni s tim. Pretpostavljam da treba da se konzultiraš s Edgarom. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 00:14, 7 januar 2023 (CET) ::::Važi, puno hvala.--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 00:16, 7 januar 2023 (CET) == Rukomet == Ako pogledaš [[Leandro Semedo|ovdje]], vidjet ćeš da je stupac za nastupa i golove u klubovima poravnat lijevo, a ne desno, kao što je to za reprezentacije. E sada, tu se uz ovaj o rukometašu koristi i {{tl|Tri stupca}} pa mi se čini da je promjena koda zeznula ovaj potonji pa baci oko. — [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:29, 7 januar 2023 (CET) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Done. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) — [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:54, 7 januar 2023 (CET) ::[[Šablon:Okvir bivše zemlje svijeta|Ovdje]] više nema border oko zastave, a ni [[Šablon:Infokutija zemlja|ovdje]], koliko vidim. To treba riješiti. — [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 11:42, 8 januar 2023 (CET) :::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Pa i ne treba ga biti? Može li primjer članka? – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:18, 8 januar 2023 (CET) ::::Svi su prije imali border. Znači na zastavama je to išlo automatski, kao i [https://en.wikipedia.org/wiki/Surinam_(English_colony) ovdje], recimo. To je bila automatika, jer izgleda ljepše i jasnije, a sada je nestalo. — [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:20, 8 januar 2023 (CET) :::::Ahaa, vidim na šta misliš. Okie, on it. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:22, 8 januar 2023 (CET) ::::::Isto tako i [[Surinam (engleska kolonija)|ovdje gore]], gdje je nizozemska zastava, znači i glavnu zastavu i sve ove malene :) — [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 13:27, 8 januar 2023 (CET) == Ispravka šablona == Pozdrav Aco, nismo se čuli odavno nadam se da si dobro. Možeš li nekako botovski ispraviti da šablon {{tl|datum rođenja}} u člancima prima parametre kao i svi ostali (godina, mesec pa dan, a ne obrnuto)? U tom slučaju bi mogao da se objedini/preusmeri sa {{tl|birth date}}. – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor sa korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 20:44, 4 februar 2023 (CET) :@[[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]]: Pozdrav i tebi! Dobro sam, kako si ti? Zvuči popričino dobro. Treba objediniti sve te duplirane šablone. Poradiću na tome! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 02:05, 5 februar 2023 (CET) == Filemon i Baukida == Kakva breskva poštovani kolega?, radi se o lipi, koju je neki polupismeni žicar pretvorio u sprdnju napisavši '''breskva''', a Vi to jezično ispravljate u - breskvu. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vitek|razgovor]]) 17:40, 24 februar 2023 (CET) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: U pravu ste. Nisam baš podrobno provjeravao korisničku izmjenu misleći da je konstruktivna. Dobro je da ste to opazili i zahvaljujem na primjedbi. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor sa korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:46, 24 februar 2023 (CET) == Opus Dei == Poštovani kolega Stvarno mi neide u glavu zašto ste izbacili djelovanje [[Opus Dei|Opusa Dei]] u Sloveniji, Hrvatskoj itd, koji je Vaš stvarni razlog - želite li da ta organizacija i dalje bude '''clandestina'''..., smeta Vam neosnovano blaćenje sumnjivih referenci..., pa toga nema, samo fakti, dakle što Vam bi? – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vitek|razgovor]]) 20:20, 26 mart 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Pozdrav Vitek, nisam Aca, ali znam otprilike zašto takve stvari uklanja - neprikladno stavljanje fokusa na 'domaće' teritorije na člancima o svjetskim temama. Ekvivalent toga na HR projektu bi bilo da se u istoj situaciji fokusira samo na Hrvatsku, na SR projektu samo na Srbiju, na BS samo na BiH, itd. Preferentno bi bilo stvoriti ili zasebne članke [[Opus Dei u Hrvatskoj]], [[Opus Dei u Bosni i Hercegovini]], [[Opus Dei u Srbiji]], itd. ali pošto očito nema dovoljno sadržaja za zasebne članke, napraviti [[Opus Dei u Europi]] ili slično, pa premjestiti sav taj sadržaj. – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 22:12, 26 mart 2023 (CEST) == Kategorije == Kad već prčkaš po kategorijama, sve one u kojima piše Drugi svetski rat trebalo bi, as per ranijem dogovoru i svim ostalim člancima, sve te kategorije premjestiti da piše Drugi svjetski rat pa ako imaš vremena koristiti bot ili alate - bilo bi korisno. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:35, 13 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Aha, dakle ijekavski oblik je uspostavljen konsenzusom? Uskladiću, naravno! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:38, 13 august 2023 (CEST) ::Je, za ovu konkretnu stvar da, to je još bilo davno dok je Orijentolog rješavao kategorije. Isto kao što je dogovoreno da svugdje ide "historija", neovisno je li Hrvatska ili Srbija u pitanju, ili Njemačka, ili hemija (ono s fudbalom smo kasnije dogovorili). Hvala. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:42, 13 august 2023 (CEST) == Kosovo == Mislim da bi sve kosovske kategorije i članke trebalo izbaciti iz onih vezanih uz Srbiju. Ako već zauzimamo stajalište da je Kosovo nezavisna država, a na ovoj Wiki tretiramo Kosovo kao nezavisnu državu, onda treba izbaciti i vezu među kategorijma. Dobro, naravno, neke će kategorije i članci ostati jer su vezane povijestno uz Srbiju, vjerojatno (tipa bitka na Kosovom polju i slično), ali mislim da ove opće stvari trebamo ukloniti i to bi trebalo riješiti botovski jer je puno toga. Smiješno mi je da "Gradovi na Kosovu" stoje u "Gradovi u Srbiji", kao da je Kosovo pokrajina (tipa Bjelovarsko-bilogorska županija), a mi tretiramo Kosovo kao nezavisnu državu. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:32, 15 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Može, naravno. Već neko vreme razmišljam o kosovskim člancima i načinima kako da ih ispravim. Ostavi to meni, preuzimam. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:57, 15 august 2023 (CEST) ::はい,はい! – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:59, 15 august 2023 (CEST) == Država == Pozdrav. Drago mi je da vidim poznate ljude ovde. Nisam ni pretpostavio da se šablon [[:Šablon:Infokutija zemlja|Infokutija zemlja]] koristi negde, jer sam upravo pokušao da ga dodam pri izradi članka i nije radio. — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 19:39, 15 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]]: Pozdrav, pozdrav! I meni je drago videti te ovde. Daaaa, u veliko smo škripcu kad je reč o tim šablonima. Imamo ih na desetine za jednu te istu stvar, ništa nije standardizovano. Svaka pomoć u modernizaciji je dobrodošla. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:45, 15 august 2023 (CEST) ::Tu sam ukoliko nešto bude trebalo, slobodno javi. — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 19:47, 15 august 2023 (CEST) == Nazivi == Na en.wiki su nazivi promijenjeni 2017. godine od strane [[w:en:User:Zoupan|ovog tipa]] (kad klikneš, vidiš sve), na osnovu ove "[https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:Foča_ethnic_cleansing#Sources_for_the_name_of_the_article rasprave]". S obzirom da @[[Korisnik:Mhare|Mhare]] nije ponudio konkretan razlog za promjenu naslova, vodio sam se en.wiki, gdje je situacija u najmanju ruku ''borderline'', kao što i sam vidiš. Okej, ako postoji presuda ICTY-a koji to potvrđuje, onda nema problema, ali ove su izmjene uvijek sporne, a s obzirom na seriju recentnih događaja, preventivno sam vratio na original za slučaj da ipak jest sporno, jer te stvari nerijetko treba raspraviti. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:00, 18 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Mhm, razumem, nisam znao za ovo. Možda nam {{k|Mhare}} može pružiti više detalja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:03, 18 august 2023 (CEST) ::Da, kažem, pregledao sam tamo, vidio, onda vratio. Mislim, ako postoji presuda za jednu od tih stvari, a linkao si, onda je okej, ali treba vidjeti primjenjuje li se na obje. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:04, 18 august 2023 (CEST) :::Možemo li ograničiti uređivanje vlastite stranice (za razgovor) novim korisnicima na... 24 sata, recimo? Da barem djelomično ograničimo ovog Zavadlava dok ekipa na Meti ne odobri onaj title blacklist... valjda hoće...? – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 16:29, 18 august 2023 (CEST) ::::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Vipz je napravio filter koji zabranjuje uređivanje uredniku, a ja sam sad napravio filter koji sprečava izradu računa. Nadam se da će Meta uvesti dodatak za crnu listu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:01, 18 august 2023 (CEST) :::::Uređivanje nije spriječio... doduše, možda jest za GIP, ali nije za koristnički prostor - to bi trebalo proširiti, vi'š. Ja sam na Meti dodao još jednu poruku pa ćemo vidjeti. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 17:22, 18 august 2023 (CEST) ::::::Huh, neobično. Svejedno, trebalo bi da je sanirano, zasad. – – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 17:38, 18 august 2023 (CEST) :::::::Morat ćeš me naučiti kako raditi te filtere, da spriječimo to da opet bude X Y 567 xD – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:14, 18 august 2023 (CEST) ::::::::Dogovoreno ;). Filter je inače u 19:05 sprečio korisnika da izradi račun. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:14, 18 august 2023 (CEST) :Oprostite što isprva nisam naveo valjani razlog i referencu za preusmjeravanje. Što se Prijedora tiče imamo zgodnu sumarizaciju mnogih presuda na [https://www.icty.org/x/file/Outreach/view_from_hague/jit_prijedor_en.pdf ovoj veb-stranici] na veb-sajtu ICTY, kao i ovaj [https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt2k401947&chunk.id=ss3.03&toc.id=ss2.09&brand=ucpress veb-sajt] sa kvalitetnim referencama. Što se Foče tiče, imamo ICTY [https://www.icty.org/x/file/Outreach/view_from_hague/jit_foca_en.pdf veb-stranicu] i [https://www.hrw.org/legacy/reports98/foca/ Human Rights Watch veb-sajt] također dobro referenciran tekst. Nadalje, pragmatični razlozi za nazivanje članka "etničko čišćenje" jest što su masakri, kao jedan specifičan čin, bili samo jedan dio toga, a korištene su druge metode kao što su protjerivanje, sistematsko silovanje žena, sistematsko uništavanje kulturnih institucija i dr, da se ti gradovi i čitav geografski prostor odstrani od jednog etničkog elementa. :Još jednom oprostite što svoja premještanja nisam referencirao, što bi trebao biti običaj. Srdačno. – [[Korisnik:Mhare|Mhare]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 18:16, 18 august 2023 (CEST) ::Hvala na objašnjenju! :) Sorry ako je ispalo da, kako kaže Aca, "grizem novajlije", ali situacija je dosta kaotična zadnjih dana i malo pušemo i na hladno, a još kako sam vidio koji je lik te izmjene radio na en.wiki... onda rek'o - ovo treba raspraviti. Svakako, sada je riješeno, ispričavam se ako je došlo do kakve zabune i stojim na raspolaganju! :) – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">E.A.</font>]][[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<font face="Freestyle Script" color="black" size="4px">Poe</font>]] 18:18, 18 august 2023 (CEST) == Sorry == Ehm... Izvini, čitajući sam iz nehotice [https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedija:Administratorska_tabla&diff=prev&oldid=41467975 klinuo revert] :( – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 14:55, 21 august 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Pretpostavio sam haha, opusti se. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 16:25, 21 august 2023 (CEST) == KiM == Pozdrav. Na [[Razgovor:Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija|tamošnjoj szr]] sam predložio da članak [[Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija]] bude premešten na naslov [[Kosovo i Metohija]], šta misliš? Takođe, nije mi jasno zašto se uporno dodaje deo da je reč o bivšoj pokrajini iako ona dejure postoji i dan danas, s čim bi se složila i ogromna većina sestrinskih Wiki projekata, uključujući i en s koje je tekst prepisan. — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 00:24, 26 august 2023 (CEST) :Pozdrav. Koji je epilog rasprave? Hoće li konačno biti uklonjene tvrdnje da je u pitanju bivša pokrajina? — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 01:26, 12 septembar 2023 (CEST) ::@[[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]]: Nema konsenzusa za premeštanje. Članak i razvrstavanje su ažurirani. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 20:12, 12 septembar 2023 (CEST) :::Zahvaljujem. Možeš li ispraviti i infokutiju jer se i tamo navodi kao bivša? Rado bih to uradio i sam, ali mi je iz nepoznatih razloga zabranjeno da uređujem članke o KiM, Srbiji i ne znam ni sam o čemu sve pride. — [[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]] ([[Razgovor s korisnikom:Ruach Chayim|razgovor]]) 20:56, 12 septembar 2023 (CEST) ::::@[[Korisnik:Ruach Chayim|Ruach Chayim]]: Urađeno. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:22, 12 septembar 2023 (CEST) == Mrve == Članci koji nemaju ni paragraf teksta i referencu nisu mrve. Ako ih niko nije 10+ godina ručno popravio što je smisao toga, da izgleda da SH ima više članaka (Kuburizam)? – [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 06:48, 5 septembar 2023 (CEST) :Isprika na intervenciji; @[[Korisnik:Zblace|Zblace]]: Duljina stranice nije jedna od [[WP:BB|kriterija za brzo brisanje]] članaka. Jedna minimalna rečenica pa i bez izvora ''može'' sačinjavati [[Wikipedija:Članci u začetku|članak u začetku]] ("mrvu"). Složio bih se da je ponekad bolje nemati članke (crveni linkovi govore "napravi me") nego imati ih mnogo u začetcima (plavi linkovi govore "imamo članak o ovome", klikneš, a ono - skoro ništa). Ako znamo da članci imaju [[:en:Wikipedia:Potential, not just current state|potencijal]], odnosno znamo da su teme tih mrva definitivno značajne (npr. [[slobodno tržište]]), male su šanse da će se zajednica složiti na njihovo brisanje. [[WP:ČZB]] je uvijek otvoren; naravno, unaprijed molim, ako inzistiraš na brisanju takvih članaka, da se navedena ČZB tabla ne počne spamovati i da se dobro razmisli o svakoj pojedinoj nominaciji. Često je brže i lakše nadopuniti i spasiti članke, pogotovo značajnih tema, nego raspravljati o njihovom brisanju. :) :Za "Kuburizam" mogu samo reći da je pucanj u prazno. Zar bi brisali sve one sporne članke da nam je cilj pumpati brojku članaka na SH? Zaslugu za glavninu te brojke u nas (a dosta i na sr.wiki) uzima Dcirovic. – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 22:43, 5 septembar 2023 (CEST) ::@[[Korisnik:Vipz|Vipz]] vidim da si selektivno preskočio da 10+ goina nisu editirani. I najvitalnije zrno-klica bi drugdje bili gnjili i odbačeni da se stvori prostor za nove. Što kaže narodna: #ŽiviBiliPaVidili. – [[Korisnik:Zblace|Zblace]] ([[Razgovor s korisnikom:Zblace|razgovor]]) 07:04, 6 septembar 2023 (CEST) :::Ništa ne mijenja, neaktivnost na članku isto nije jedan od kriterija za brzo brisanje. Lakše je pametovati nego se uhvatiti posla, to znam. – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 15:39, 6 septembar 2023 (CEST) ::::Saglasan sa svime što je kolega rekao i zahvalan sam svima koji aktivno preuzimaju upite na mojoj stranici za razgovor u mojem odsustvu. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:02, 11 septembar 2023 (CEST) == Odgovor == Poštovani kolega Aca Očekivao sam odgovor od Vas, na mojoj stranici ali on nikako da stigne. Dakle što Vam znači '''linterska greška''' u HTML-u 5, i kako se u njemu mmože centiram tekst po sredini..., probao sam savjet kolege E.A.Poa ali to ne funkcionira. Dali Vi možda znate neki način, kako se dobije aligment left u HTLM 5. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 21:40, 8 septembar 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Pozdrav, Vitek! Poruka na Vašoj stranici za razgovor nije sadržala spominjanje mojeg korisničkog imena (ping), pa zato nisam dobio obaveštenje da ste je objavili. Linterska greška jest sintaktička greška u kodu stranica na Wikipediji. Upotreba zastarelih oznaka, među kojima je i oznaka <nowiki><center></nowiki>, spada u sintaktičke greške. Opšta stilska preporuka jest da se opis slika pozicionira ulevo, pa bi Vam preporučio da se pridržavate te smernice. Ako ipak želite centrirati tekst, verovatno postoji neki alternativni način da se izbegne linterska greška. To Vam mogu ja napraviti, ali bih zamolio da se koristi u izuzetnim slučajevima (kada je, recimo, slika centrirana na stranici, pa je preporučljivo da i opis bude centriran). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 01:35, 9 septembar 2023 (CEST) == Tvoj bot == Poštovani kolega Aca Molim Vas da sami uklonite izmjenu koju je napravio Vaš bot kod oznake center. Ja sam to napravio točno kako treba za HTLM 5 (štos je glup ko k...c, al glavno je da se nešto prikaže kao bolje i naprednije i doda još koji byte za nezajažljive providere). Pazi kolega ja sam čitav život proveo radivši kao grafički dizajner i valjda imam pravo da znam kad mi više odgovara flash center od left ili right... Tvoj bot nažalost nije dobar (brzoplet je) nemoj da gleda samo {{code|<center>}} već unesi i to ako ima na kraju {{code|<center/>}} onda ne dira ništa, jer se tako kodira u HTLM 5. Dakle tvoj bot osim što napucava neke brojke radi beskorisni posao u ovom slučaju. Moj savjet (nemoj ga krivo shvatiti) daj radije napiši koji artikl vidiš i sam da smo jako tanki..., pogledaj Bolivija, Ekvador... gotovo ništa i to vrlo loše. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 16:22, 11 septembar 2023 (CEST) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Daj mi, molim te, nisam točno pohvatao sve iz razgovora, pokaži o čemu se radi konkretno. Daj mi članak u pitanju i reci mi što se promijenilo pa ćemo nešto iskombinirati. Ja, moram priznati, nisam čitav život proveo kao grafički dizajner i o kodiranju znam relativno malo pa mi ove stvari treba objasniti k'o idiotu! :D – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:black; font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor sa korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:black; font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 16:26, 11 septembar 2023 (CEST) ::Ma radi se o poravnanju - '''center''' u mom artiklu [[Abimael Guzmán]], ja sam pogledao kako to treba izgledati u HTLM 5 (štos je glup, samo treba dodati na kraju <nowiki><center/></nowiki>), dakle nije baš da taj aligment treba izbjegavati i da je bolje da ga nema kao što kolega Aca tvrdi, a njegov bot uklanja sa svih strana čim vidi poravnanje center, jer radi neku štetu, ja zapravo ni do sad neznam što znači lintinerska greška (jer se tekst razleti...ili ga nestane?). ::Rješenje, nek sad kolega Aca napravi da njegov bot popravi sve strane gdje je makao center i vrati ih sa dodatkom <nowiki><center/></nowiki>, na taj način će imati još više doprinosa, a i stranice će vizuelno bolje izgledati (šalim se pomalo, ali ak je bal nek je jebal) – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 07:09, 16 septembar 2023 (CEST) :::@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Evo, sad je sređeno. Podsetit ću da tekst ne treba sendvičati između slika prema [[:en:MOS:SANDWICH|ovoj stilskoj smernici]]. U gornjem komentaru objašnjeno je šta je linterska greška. Celokupna oznaka <nowiki><center></nowiki> zastarela je u HTML-u 5, kao što su i oznake <nowiki><font></nowiki> i <nowiki><strike></nowiki>, pa je poželjno da se ona izbegava. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:21, 16 septembar 2023 (CEST) :Kao što je kolega iznad rekao, bilo bi mi od velike koristi kad biste pružili link do članka ili izmene o kojoj je reč. Problem je nastao, verujem, što se u određenim člancima u slikama upotrebljava samo otvarajuća oznaka, bez zatvarajuće. S druge strane, u određenim člancima sam nailazio samo na zatvarajuću oznaku, a negde su se i obe upotrebljavale, sukladnom pravilima HTML-a. Ako je negde preostao suvišan tag, mogu pokrenuti bota da i to pouklanja. Uređivanje Wikipedije ne podrazumeva samo izradu članaka, nego i održavanje postojećih članaka, sređivanje koda i ažuriranje. Recimo, trenutno imamo haos kada je reč o infokutijama i važno je i to da se sredi. Razumem Vaš savet, ali voleo bih da se ceni i doprinos u standardizaciji i kodifikaciji članaka i njihove strukture/stila. Srdačan pozdrav! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22:00, 11 septembar 2023 (CEST) == Pitanje korisnika [[User:Pdavinic|Pdavinic]] (20:00, 31 oktobar 2023) == Zdravo, zeleo bih da kreiram novu stranicu koja ne postoji na wikipediji. Kako je najbolje da to uradim i da li imam pravo na to obzirom da sam tek postao clan, ne bih zeleo da izgleda kao span to sto zelim pisati. Hvala. --[[Korisnik:Pdavinic|Pdavinic]] ([[Razgovor s korisnikom:Pdavinic|razgovor]]) 20:00, 31 oktobar 2023 (CET) == Izmjena ''preminuo'' -> ''umro'' == Ne znam zašto su potrebne takve izmjene, ali svakako to ne treba raditi u naslovima članaka koji se navode kao izvori: [https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Stevan_%C4%8Ci%C4%8Dova%C4%8Dki&diff=41746230&oldid=29771163 vidjeti npr. ovdje]. Stoga Vas molim da poništite sve takve izmjene. Pozdrav! [[Korisnik:Belirac|Belirac]] ([[Razgovor s korisnikom:Belirac|razgovor]]) 17:53, 30 decembar 2023 (CET) :@[[Korisnik:Belirac|Belirac]]: Da, video sam da je bot u nekim člancima izmenio izvore. To ću ručno popraviti, označio sam u igralištu. Hvala na skretanju pozornosti! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 19:25, 30 decembar 2023 (CET) :: Ja bih volio čuti i zašto su potrebne takve promjene i ko odlučuje da se one provode? Pozdrav! [[Korisnik:Belirac|Belirac]] ([[Razgovor s korisnikom:Belirac|razgovor]]) 21:44, 30 decembar 2023 (CET) :::@[[Korisnik:Belirac|Belirac]]: Riječ „preminuti” (''to pass away'') jest eufemizam glagola „umrijeti” (''to die''). Eufemizme treba izbegavati jer oni nisu u skladu s Wikipedijinim stilskim smjernicama ([[:en:MOS:EUPHEMISM|MOS:EUPHEMISM]]). Treba se koristiti neutralnim i preciznim terminima. Pokrenuo sam bota da prvo poništi sve takve promjene kako bi sve greške sigurno bile otklonjene (vidim da ih ima malo više). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 12:06, 31 decembar 2023 (CET) :::Greške popravljene, bot je ispravljen tako da sad menja samo tekst izvan linkova. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13:44, 31 decembar 2023 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 23:25, 3 februar 2024 (CET) </div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Doc James@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Lokacijska karta Portugal == Poštovani kolega Izgleda da Vam je promakla lokacijska karta (Modul:Location_map) Portugal, dajte to sredite., ili mi objasnite kako da popravim šablon. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 23:23, 5 februar 2024 (CET) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Zahvaljujem na napomeni, kolega! Trebalo bi da je sad sređeno. Mislim da je preostalo još nekoliko lokacijskih karata. Rešavamo sve usputno! Inače, jedna napomena, kolega Vipz i ja skrenuli smo Vam pre nekog vremena pažnju na preterano linkovanje u člancima. Zamolio bih Vas da, u skladu s novouvedenim pravilima o linkovanju, smanjite broj linkova u svojim (novim) člancima. Trebalo bi dodavati linkove samo ka terminima koji nisu općepoznati. Opći pojmovi (grad, općina, stanovnik, jugoistok, autoput, granica, selo, kralj, palača, tron, ljeto, rezidencija, potres, pljačka, monarhija), brojevi, godine, merne jedinice – sve su to stvari koje ne treba linkovati. Općenito, različiti linkovi ne treba da stoje jedni do dugog, jer to izaziva konfuziju. Trebalo bi linkovati vlastita imene i konkretne ili nepoznate pojmove. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 23:43, 5 februar 2024 (CET) == Medicinsko upozorenje == Ćao Aco, imam jednu primjedbu, izvini što nastojim na tome: mislim da je [[Šablon:Medicinsko upozorenje]] dosta bitan i da bismo ga trebali zadržati. Sve wikipedije ga imaju, a zatim mislim da je nužno da svaki korisnik i/ili čitalac bude upozoren: na wikipediji možeš naći korisnih podataka, ali za medicinsko savjetovanje bolje se obratiti specijalistima. To će bit neka banalnost, ali ipak ima svoju važnost, isto kao što u vlakovima piše „ne naginjite se kroz prozor” :) Barem ja tako vidim to, poslije ne znam... – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 21:24, 22 maj 2024 (CEST) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Pozdrav. Svaka stranica na Wikipediji ima link ka [[Wikipedija:Opće odricanje odgovornosti|odricanju odgovornosti]]. Šablone za disklejmere ne treba praviti prema smernici [[:en:WP:NODISCLAIMERS|WP:NODISCLAIMERS]]. Više informacija o razlozima možeš naći onde. Ukratko, razlozi su raznoliki, uključujući i pravne implikacije. Disklejmeri su kod nas izbrisani na temelju ove [[Wikipedija:Pijaca/Arhiva 31#Ukidanje pojedinačnih šablona za odricanje_odgovornosti|lokalne rasprave]]. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 21:47, 22 maj 2024 (CEST) ::Ah okej, važi.– [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 21:49, 22 maj 2024 (CEST) == Pitanje korisnika [[User:Kikimorash|Kikimorash]] (15:39, 30 juni 2024) == Pozdrav, ne mogu naći pravila o kopiranju i korišćenju sadržaja sa recimo engleske ili srpske/hrvatske vikipedije. Naime želeo sam doprineti temi o mašinskom učenju jer je to nešto čime se bavim, i engleska tema je puna dobrim informacijama, ali ne želim direktno kopirati i prevoditi, odnosno pretpostavljam da je to zabranjeno. Interesuje me gde mogu više pročitati o ovome? --[[Korisnik:Kikimorash|Kikimorash]] ([[Razgovor s korisnikom:Kikimorash|razgovor]]) 15:39, 30 juni 2024 (CEST) :@[[Korisnik:Kikimorash|Kikimorash]]: Zdravo! Poptuno je legitimno prevoditi sadržinu s drugih jezičkih projekata Wikipedije. Samo je potrebno u sažetku izmjene naznačiti da je sadržina preuzeta s drugog projekta. Možete se koristiti [[Posebno:ContentTranslation|Prevoditeljem sadržine]] da biste brzo prevodili s jednog projekta na drugi. Više informacija o prevođenju možete naći [[:en:Help:Translation|ovdje]] (engleski). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:39, 1 juli 2024 (CEST) == Invazija... == Hello my boy ;) Imam jednu malu primjedbu: ne slažem se s [https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%A0ablon:Doga%C4%91aji&diff=prev&oldid=41914806 ovom izmjenom]. Mislim, nemam potrebe da se tu ''editwaramo'' oko – ničega, ali, ipak, vidim stvari drugačije. Prvo, danas imamo dva bitna aktualna događaja koja traju: rusko-ukrajinski rat i izraelsko-palestinski rat. Njih bih nužno naglasio na glavnoj. Za prvog, invazija iz 2022. je samo jedno poglavlje cijele priče, pa tako i rat Izraela i Hamasa iz 2023. je jedno poglavlje od duge izraelsko-palestinske priče. Usput: Izraelsko-palestinski ja bih preimenovao u "rat", jer o tome se radi.<br/> U historiografskom žargonu "invazije" su: * [[Invazija Sovjetskog Saveza na Poljsku]]; * [[Invazija u Zaljevu svinja]]; * [[Invazija Turske na Kipar]]; * [[Invazija Varšavskog pakta na Čehoslovačku]]; i ne traju više od nekoliko mjeseci, jer zapravo "invazija" je istoznačnica za navalu, prodor, nasilan <u>ulazak</u> u tuđi prostor, pa članak o invaziji idealno odgovara na pitanje "kako i kada je netko ušao u neki prostor". Neki kažu "Barbarian <u>Invasions</u>" (fenomen traje nekoliko stoljeća) jer su bile niz epizodičnih napada, mada veliki broj autora to naziva [[Velika seoba naroda]] (''Völkerwanderungen''). Primjer razlike, pričamo o "invaziji Poljske" kada je riječ o ulasku Wehrmachta u poljski teritorij i to traje od septembra do oktobra 1939. Već u novembru prelazimo u drugo stanje, pričamo o "okupiranoj Poljskoj" ili o 2SR. Zato, mislim da je za današnje stanje preciznije pričati o "ratu", jer ga ne bih znao drugačije opisati, dok je invazija počela u februaru 2022. a vjerojatno je završena negdje oko augusta 2022., kada počinje prvi ukrajinski protunapad i prelazimo u ratno stanje ''tout court''. Poslije, Bože mili, sve je to cijepanje dlake i nije toliko ni bitno... <br/> Nego, stvarno bitno bi bilo da dobro obradimo članke o ovim događajima. Članak o izraelsko-palestinskom ratu mi se čini suviše površinski, dok ovaj o rusko-ukrajinskom ratu je u nekim dijelovima predug i često novinarski napisan. Trebaju nam članci sintetični (koji efikasno obuhvaćaju cijeli događaj), precizni, dokumentirani. – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 10:45, 22 juli 2024 (CEST) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Ja sam se tu vodio načelom da u novostima treba istaknuti ''najaktualnije'' događaje (tj. nedavna poglavlja iz cele priče). Rusko‑ukrajinski rat traje od 2014. godine, a u 2022. izbija invazija. Zato sam smatrao da je važnije istaknuti invaziju nego celokupni ratni sukob. Isto važi i za rat Izralea i Hamasa (ali mi taj članak nemamo, doduše). Šta misliš o [[Special:Diff/41915224|ovakvom kompromisu, po modelu 1]]. Ideja je da se istaknu novi događaji, ali i da se navede širi kontekst. Inače, sad sam proverio u izvorima i izgleda mi se da si u pravu apropo značenja reči „invazija”. Što se tiče izralesko-palestinskog sukoba, ostavio bih tu „sukob” jer članak dokumentira i politički sukob/spor, a ne samo vojni. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:14, 22 juli 2024 (CEST) ::Ama super!<br /> ::Pritom, drago mi je što zajedno radimo na događajima. Ako imaš dobre prijedloge i za sliku sedmice, slobodno ubaci, nije tu neki moj monopol :D – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 11:21, 22 juli 2024 (CEST) :::@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: I meni je! U poslednje vreme smo među najaktivnijima u regiji u pogledu novih i kvalitetnih vesti. Svaka čast što si održavao sve to ažurnim i motivisao nas da se priključimo. Videću da se priključim i uređivanju slika sedmice. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:30, 22 juli 2024 (CEST) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 15:07, 26 juli 2024 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Zdravo == Zdravo, hteo bih da te pitam šta se dešava sa onim botom za kategorije, pošto je razgovor na pijaci zamro, a Edgar mi je u međuvremenu rekao da to rešenje neće raditi... Ako ti nemaš vremena, možda bih ga ja mogao održavati? – [[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]] ([[Razgovor s korisnikom:Mladifilozof|razgovor]]) 11:45, 3 septembar 2024 (CEST) :@[[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]]: Ćao! Kao što ti je Edgar napomenuo, postoje dva moguća pristupa. Prvi je da mesečno, tromesečno ili godišnje održavamo prekat, a drugi je da potpuno izbrišemo prekat. I jedno i drugo rešenje imaju svoje prednosti i mane. Ako se opredeliš/opredelite za prvo rešenje, ja ti mogu pomoći oko pokretanja botovske skripte (jer ne mogu garantirati da ću biti aktivan u narednom periodu). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 11:51, 3 septembar 2024 (CEST) ::Mislim da bih jednom mesečno mogao to pokretati, samo bi mi trebala mala pomoć (programer sam, valjda ću skontati). Ako imaš neki spisak koraka koje bi trebalo da učinim, pretpostavljam da treba da registrujem bota ili tako nešto? – [[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]] ([[Razgovor s korisnikom:Mladifilozof|razgovor]]) 13:47, 3 septembar 2024 (CEST) :::@[[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]]: Ovako, ovo su ti koraci: :::# [https://hub-paws.wmcloud.org/hub/login Otvori PAWS] i prijavi se (možeš i sa svojim glavnim računom). :::# Pokreni svoj server klikom na dugme „Launch Server”. :::# Napravi datoteku user-config.py sa sledećim kodom: <pre> family = 'wikipedia' mylang = 'sh' transliteration_target = console_encoding console_encoding = 'utf-8' put_throttle = 0 usernames['wikipedia']['sh'] = 'Mladifilozof' </pre> :::Potom, оtvori terminal i upotrebi skriptu pwb.py login. Unesi lozinku. Potom komanda pwb.py category_redirect. Bot će sve sam srediti za 20-ak minuta. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 14:26, 3 septembar 2024 (CEST) ::::važi hvala! – [[Korisnik:Mladifilozof|Mladifilozof]] ([[Razgovor s korisnikom:Mladifilozof|razgovor]]) 14:46, 3 septembar 2024 (CEST) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 7. oktobra 2024. u 14:10 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 26. januara 2025. u 07:23 (CET) </div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Doc James@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Pitanje korisnika [[User:Nika Bako|Nika Bako]] (9. februara 2025. u 20:47) == Pozdrav Aco! Primetila sam da si mi dodeljen za mentora ali sam se do sada nekako sama snalazila, međutim sada je "zapelo". Naime kada kopiram link za ubacivanje slika na stranicu i objavim umesto slike mi stoji samo tekst tog kopiranog linka. --[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 20:47 (CET) :@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: Zdravo! Sad sam pogledao. Nedostaju ti dve otvorene uglaste zagrade (<code>[[</code>) pre "File:", kao i dve zatvorene uglaste zagrade (<code>]]</code>) na kraju opisa slike. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 20:50 (CET) ::Na dve stranice sam pokušala da ubacim. Na onoj prvoj ( Вероника Бакотић) nisam brisala uglaste zagrade pa opet nije htelo. Ne znam što... – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 20:54 (CET) :::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: [[Posebno:Diff/42425582|Evo]], trebalo bi da je ovo sređeno. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:07 (CET) ::::Hvala ti! A kako bih ovde to mogla da sredim? https://sr.m.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D1%9B Da izbrišem ono '&lt;nowiki&gt;'? – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:13 (CET) :::::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: Dap, samo izbriši taj tag. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:14 (CET) ::::::Neće opet. – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:17 (CET) :::::::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: I dalje su ostale oznake nowiki. Probaj da ideš u uređivanje izvornog koda i ručno ih ukloni. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:19 (CET) ::::::::Jel to ovo? ::::::::https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Vjera_Bakoti%C4%87,_1931.jpg&oldid=996334218 ::::::::Sada stvarno ne znam šta treba da radim. 😳 – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:34 (CET) :::::::::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: To je datoteka na Ostavi. Idi do članka na Wikipediju na srpskom i klikni na Uredi, pređi na izvorni oblik uređivanja i ukloni ručno oznaku nowiki. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:36 (CET) ::::::::::Sređeno je. Hvala ti i izvini ako sam bila dosadna! 😬😃 – [[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]] ([[Razgovor s korisnikom:Nika Bako|razgovor]]) 9. februara 2025. u 21:40 (CET) :::::::::::@[[Korisnik:Nika Bako|Nika Bako]]: Opušteno, sve okej. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 10. februara 2025. u 05:54 (CET) == Jezero Kivu == Ma nisam ja inicijator toga, nego neki kolega (pogledaj sam). Meni se neda biti katica za sve, pa da napišem neki suvisli tekst pola dana ispravljam krive linkove. On je tako nazvao to jezero na stranici Velika jezera-... – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 12. februara 2025. u 09:57 (CET) == Suspenzija EAP == Poštovani kolega tražim da se kolegi Edgaru Allanu Poeu suspendira administratorski status na mjesec dana dok se ne sabere, i razmisli dobro o svojem upornom nametanju iskrvljenih tumačenja pravila pisanja tuđih imena na sh wiki. Po njemu je važnije napisati ponekd ''' Tshombe''' ili ''' Tchombe''' (kao da je nekog učinio pametnijim tautološkim navođenjem primjera frankofonske ortografije), nego navesti da je na spskohrvatskom jezičnom prostoru bio znan kao ''' Čombe''' . Čak je u jedmom trenutku i sam naveo da se fonetski izgovara Čombe, ali je nakraju pronašao spasonosno rješenje u IPA francuskom, bolesno uporan da se nigdje ne pojavi Čombe skraćena verzija njegova imena i prezimena po kom je postao zaštitni znak za sve separatiste, i uredno zaključao stranicu da je nitko nemože prepravljati - njegov vrhunski pravnički podnesak. Sve to možete vidjeti na mojim stranicama za razgovor, na kojoj sam mu i naveo prinjere da se taj slavni Čombe pojavljuje i na enciklopedijama kao ''' Čombe, Moise''' pa tek u zagradi (Moïse Kapenda Tshombé). Da neduljim dok on drži stranu zaključanom i meni ne dozvoljava da je vratim na varijantu Moise Tshombe znan kao Čombe ja više ne radim na sh wiki, smatram se maltretiranim i onemogućenim da radim, i usput ne želim raditi na kolonijalnoj wiki u kojoj se apriori pretpostavlja da je en wiki sve OK i po kojoj se treba vladati po principu - nadesno ravnajs. Usput tim što uporno poput pokvarenog gramofona brani svoju iskrivljenu pravničku tezu o poštovanju pravila, time krši pravilo o jezičnoj ravnopeavnosti na sh wiki -a meni oduzima vrijeme da napišem još pokoji članak o toj velikoj zemlji Kongu, o kom sam dosad napisao valjda oko 80% svih artikala- – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 22. februara 2025. u 13:27 (CET) :@[[Korisnik:Vitek|Vitek]]: Poštovani, zamerke koje ste izneli su značajne i mogu predstavljati kršenje administratorskih ovlaštenja i/ili drugih pravila projekta. Molim Vas da svoj zahtev iznesete i ispravno argumentirate na stranici [[Wikipedija:Zahtjevi za oduzimanje administratorskog statusa]]. Također bih Vas zamolio da se držite pristojnog tona jer etikete poput "bolesno uporan" i "dok se ne sabere" ne priliče jednom višegodišnjem iskusnom uredniku projekta (v. [[WP:BON]]). – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22. februara 2025. u 14:43 (CET) ::Pozdrav obojici. Predlažem da se razgovor nastavi na [[Wikipedija:Administratorska tabla#Ponašanje kolege administratora Edgara Allana Poa]] da se diskusija ne bi cepala — [[Korisnik:Alalch E.|Alalch]] [[Razgovor sa korisnikom:Alalch E.|Emis]] 24. februara 2025. u 00:19 (CET) == Желели би смо да чујемо више о вашим искуствима са привременим налозима == <section begin="body"/> [[File:Temporary Accounts - first edit popup.png|thumb]] '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_e2MNLeWJU89pNTo Ова анкета не би требало да је дужа од 5 минута за попуњавање.]''' Тим за поверење и безбедност продукта је у скорије време [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|привремене налоге]] омогућила на 12 викија. Планира се експанзија овог пројекта на већи број викија у наредним недељама и месецима, који ће следити потпуно пуштање у рад привремених налога касније ове године. Ваше учешће у овој анкети би нам било веома корисно, како би разумели колико добро привремени налози функционишу, као и шта можемо да побољшамо у будућности. Политику приватности можете видети [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Temp_Accounts_Minor_Pilots_Survey_Privacy_Statement|на овом линку]]. Попуњавањем ове анкете, слажете се са одредбама у политици приватности. Хвала вам!<section end="body"/> [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|<span class="signature-talk">razgovor</span>]]) 27. februara 2025. u 03:50 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:SGrabarczuk (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/8&oldid=28315571 --> == Pitanje korisnika [[User:Gogijardajdevišebrate|Gogijardajdevišebrate]] sa stranice [[Skadar]] (13. marta 2025. u 00:02) == Aco, ovdi je Goran Batovanja iz Splita. Odakle si dobio informaciju da je "Albanija" ratovala protiv Turaka. To je smiješna i bizarna tvrdnja. Jesi li ti to sam izmislio ili ti je neko to rekao? --[[Korisnik:Gogijardajdevišebrate|Gogijardajdevišebrate]] ([[Razgovor s korisnikom:Gogijardajdevišebrate|razgovor]]) 13. marta 2025. u 00:02 (CET) :@[[Korisnik:Gogijardajdevišebrate|Gogijardajdevišebrate]]: Poštovanje! Ja nisam uređivao tu stranicu. Vidim da su Vam izmene vraćene, pa Vam preporučujem da započnete diskusiju na stranici za razgovor tog članka. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 13. marta 2025. u 00:06 (CET) == Vrijedni formalist == Nažalost kolega Aca, to se odnosi i na tebe, jer si preveliki formalist, ma kako sam ja (koji gotovo ne poznam ni jedno od wiki pravila trebao formulirati svoj prigovor, kao da pišem žalbu '''ustavnom sudu'''?. Pa ova zajednica treba biti krug prijateljski, dobronamjernih suradnika, a ne neka institucionalna izdavačka kuća u kojoj šefovi vode računa da sve štima. Ti si doista vrijedan, ali pretjeruješ i time vrlo vjerojatno rastjerujuš potencijalne suradnike. Uostalom vidiš i sam da im se broj radikalno smanjio, pa je prava opasnost da ne spadne na manje od prsta jedne ruke. Moj savjet - brzopleto donesena pravila o pisanju ličnih imena, toponima itd, promjeniti, tako da za svaki općerašireni pojam, ličnost itd, piše orginalno ime na dotičnom jeziku, ali i kako se izgovara na sh jezičnom prostoru dakle '''[[Houari Boumédiène]]''' (Huari Bumedian) i da ima dvostruka preusmjerenja, tako ćemo povećati broj naših čitatelja, a vjerojatno i suradnika. – [[Korisnik:Vitek|Vitek]] ([[Razgovor s korisnikom:Vitek|razgovor]]) 13. marta 2025. u 23:54 (CET) == Pitanje korisnika [[User:Царевић|Царевић]] (22. maja 2025. u 17:18) == Добар дан, приметио сам лажиране податке на једној страници (историјски фалсификат). Хтео сам да их обришем уз одговарајуће образложење али википедија то не допушта. Како даље? --[[Korisnik:Царевић|Царевић]] ([[Razgovor s korisnikom:Царевић|razgovor]]) 22. maja 2025. u 17:18 (CEST) :@[[Korisnik:Царевић|Царевић]]: О којој страници је реч? Можда ја могу да помогнем. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22. maja 2025. u 20:00 (CEST) ::@[[Korisnik:Царевић|Царевић]]: Урађено, поздрав! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 22. maja 2025. u 20:08 (CEST) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 29. maja 2025. u 13:17 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Pitanje korisnika [[User:Usidrenegodine|Usidrenegodine]] (1. jula 2025. u 15:51) == Zašto ne mogu objaviti članak kada se odnosi na važnu ličnost o kojoj ne postoji članak na wikipediji --[[Korisnik:Usidrenegodine|Usidrenegodine]] ([[Razgovor s korisnikom:Usidrenegodine|razgovor]]) 1. jula 2025. u 15:51 (CEST) :@[[Korisnik:Usidrenegodine|Usidrenegodine]]: Poštovani, Vaša stranica igrališta upravo je vraćena. Drugi administrator verovatno ju je izbrisao greškom. Srdačan pozdrav! – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 1. jula 2025. u 17:36 (CEST) ::Naknadni komentar: Administratori projekta utvrdili su da tema o kojoj nameravate izraditi stranicu nije dovoljno [[WP:ZNAČAJ|značajna]]. Zbog toga je stranica izbrisana. Pozivamo vas da izradite stranicu o nekoj drugoj, značajnijoj temi. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 1. jula 2025. u 19:17 (CEST) == U vezi članka == [[1987. na televiziji]], ako budete u prilici da pogledate da li sam u smislu pravopisa, pravilno napisao dodati tekst o noćnom programu "Noć i dan". Hvala unaprijed i pozdrav. – [[Korisnik:Rethymno|Rethymno]] ([[Razgovor s korisnikom:Rethymno|razgovor]]) 14. jula 2025. u 00:33 (CEST) :@[[Korisnik:Rethymno|Rethymno]]: Provereno. Tekst je većinom okej, malo sam skratio kako bi fokus bio na suštinu. Televizijske serije i filmove obično pišemo u kurzivu. Treba upotrebljavati perfekat ("promijenila je"), dok narativni/istorijski prezent ("mijenja") valja izbeći. Ostalo je sve okej. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 14. jula 2025. u 01:06 (CEST) ::Hvala. – [[Korisnik:Rethymno|Rethymno]] ([[Razgovor s korisnikom:Rethymno|razgovor]]) 14. jula 2025. u 01:08 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 16. jula 2025. u 14:29 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Tekst [zatvori] pri vrhu == Pozdrav. Zašto ovo piše pri vrhu? Ako nema obavijesti, nije potrebno. Ne mogu prijaviti na [[Wikipedija:Pijaca/Tehnička pitanja]], valjda je to stranica za ovu temu. – [[Posebno:Doprinosi/&#126;2025-46671-0|&#126;2025-46671-0]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2025-46671-0|razgovor]]) 26. augusta 2025. u 14:47 (CEST) == Mi smo naše planine == Hello. In the article [[Mi smo naše planine]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Posebno:Doprinosi/&#126;2025-47091-0|&#126;2025-47091-0]] ([[Razgovor s korisnikom:&#126;2025-47091-0|razgovor]]) 27. augusta 2025. u 10:12 (CEST) == Rat u Gazi == Ćao Aco, kako si? <br/> Po temi rata u Gazi, imam: * [[Rat u Gazi (2008–2009)]] ; * [[Rat u Gazi 2014.]] ; * [[Rat u Gazi]]. Znam da je ovaj zadnji najpoznatiji u štampi kao "rat u Gazi" ali radi dosljedne klasifikacije, je bi ih sve preimenovao prema prvome, dakle "Rat u Gazi (2014)" i "Rat u Gazi (2023)". – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 26. septembra 2025. u 09:12 (CEST) :@[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]]: Hej, hej! Bilo bi dobro standardizovati ovo pitanje. Koliko znam, u srpskohrvatskim izvorima, godine se retko javljaju uz nazive ratnih sukoba. Kada se jave, uglavnom se navode u zagradama. Na primer, [[Rusko-turski rat (1828–1829)]]. Zato mi je praktičnije rešenje da standardizujemo "Rat u Gazi (2014)", kao što si predložio. Što se tiče aktuelnog rata, on je već postao glavno značenje termina "rat u Gazi", s obzirom na trajanje rata, njegove razmere i prevalentnost u štampi i medijima širom sveta, što si spomenuo. Zato bih predložio da on zadrži postojeći naziv. Na vrhu članka možemo dodati naslovnu napomenu (''hatnote'') koja bi spomenula ostala dva istoimena ratna sukoba i služila kao disambigvacija. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 00:15 (CEST) ::Da, makes sense. ::{{ping|Edgar Allan Poe}} {{ping|Vipz}} {{ping|Mladifilozof}} što vi mislite? Raste li kod vas ista trva? XD – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 13:26 (CEST) :::Zagrade svakako, što kaže Aca. Međutim, što se tiče termina, osnovni termin ne bi trebao biti fluidan u tom smislu... jer kad ovaj završi, onda opet moramo sve preimenovati pa ako se za 10 godina desi novi - opet tako. Mislim da bi [[Rat u Gazi]] trebao biti naslov za razvrstavanje u kojem će pisati, "'''Rat u Gazi''' može se odnositi na:" i onda će se dolje navesti navedeni sukobi po godinama, uz objašnjenja. To mi se čini kao dugoročno najodrživije rješenje jer ako se desi novi, nemamo nikakvih problema i ne moramo vršiti deset izmjena, nego samo dodamo na popis. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 29. septembra 2025. u 14:10 (CEST) ::::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Kontam ja sve to, ali tom logikom treba premeštati i članak [[Rat u Bosni i Hercegovini]] na [[Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995)]], jer se može "desiti novi". Gaza je uništena, Hamas više nema kontrolu nad Gazom, 85% stanovništva je raseljeno, imamo desetine hiljada mrtvih, potvrđenu masovnu glad i genocid koji se događa pred očima celog sveta (slično kao rat u BiH). Sasvim je izgledno da će ovaj rat biti i ostati glavno značenje pojma "rat u Gazi", pa čak i da se pojavi neki novi privremeni sukob (ako Gaza uopšte nastavi postojati). Sukobi 2014. i 2008/2009. bili su manjih razmera i ograničenog trajanja (uglavnom mesec dana). Zato bih rekao da je ovo glavno značenje za ovaj pojam, na temelju svega spomenutog. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 15:30 (CEST) :::::Pa nije ista logika jer rat u BiH je trenutno bio samo jedan, barem pod tim pojmom. Ovih ratova imamo već tri komada i radi se o ratnoj zoni u kojoj u prosjeku svakih 5-6 godina izbije ratni sukob. Kao i rusko-turski ratovi. Ali, imam ja drugo pitanje, nevezano za nas dvojicu - kako ovo rješavaju druge Wiki? En, de, fr, it, es? – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 29. septembra 2025. u 16:27 (CEST) ::::::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: Što se toga tiče, en.wiki i es.wiki daju "Rat u Gazi", dewiki daje "Rat u Izraelu i Gazi od 2023.", dok frwiki daje "Rat u Gazi od 2023.". S druge strane, it.wiki daje "Rat Izraela i Hamasa". Šareno je. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 16:41 (CEST) :::::::Ma dobro to, ali oko razvrstavanja i ranijih sukoba? Nije sporan sam termin, nego kako ćemo klasificirati u odnosu na ostale postojeće termine. – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 29. septembra 2025. u 16:54 (CEST) ::::::::@[[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]: fr i de imaju disambigvaciju, dok preostale tri nemaju. Na itwiki, "rat u Gazi" vodi na spomenuti članak "Rat Izraela i Hamasa". – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 29. septembra 2025. u 18:16 (CEST) :::::::::Ha, ništa, onda neka bude tako pa ćemo po potrebi mijenjati! :D – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 29. septembra 2025. u 19:22 (CEST) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 19. novembra 2025. u 14:45 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:TRistovski-CEEhub@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == <div style="border:4px maroon ridge; padding:4px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Hello {{BASEPAGENAME}}, We noticed your dedicated contributions to this wiki. As an experienced editor, your leadership could help bridge the gender gap on Wikipedia. We are inviting you to '''organize the Feminism and Folklore 2026''' writing competition for your community. ;Why Organize? The campaign (1 Feb – 31 March) focuses on women’s stories, folk culture, and traditions. By setting up a local page, you help your community document their unique history. ;We have made it easy for you You do not need to do everything from scratch. The international team has prepared tools to help you: * '''Article Lists:''' Find missing topics relevant to your culture. * '''CampWiz Tool:''' Easily manage the contest and track points. ;Want to talk to us first? If you have questions or want to meet the team, you are welcome to join our Office Hours (live Q&A sessions). ''[[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|Click here to see the Office Hours schedule]]'' ;Ready to start? Please check the project page to see how simple it is to register. '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Click here to Learn More and Sign Up]]''' Thank you for your time and hard work! '''The Feminism and Folklore 2026 Team''' ---- <small>You received this message because you are a valued contributor. If you have questions, please ask on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta Talk Page]].</small> </div></div> --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 18. januara 2026. u 17:49 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Tiven2240@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26-p&oldid=29949530 --> == Evropska služba za vanjsko djelovanje == Postoji li neki poseban razlog zašto si premjestio članak Evropska služba za vanjsko djelovanje? Koliko vidim članak je originalno bio naslovljen kao Evropska služba za spoljne poslove i napisan je na latinici i ekavici pa se i stari naslov bolje stilski uklapa. Ako je logika bila da je među BHSC hrvatki jezik sa službenim statusom u EU tada bi i naslov trebao biti Europska, ne Evropska. Meni ne izgleda kao da je izmjena naslova članka bila potrebna ili zapravo i opravdana posebno zato što narušava legitiman stilski izbor autora teksta (npr. da si posve preradio i/ili značajno proširio tekst prebacujući ga pritom na ijekavicu bilo bi razumljivo, ali ovako djeluje jako proizvoljno). Možda nešto važno propuštam? Samo eto "for the record" ne sviđa mi se da takve stvari radimo i mislim da to udaljava suradnike. – [[Korisnik:MirkoS18|MirkoS18]] ([[Razgovor s korisnikom:MirkoS18|razgovor]]) 9. februara 2026. u 15:42 (CET) :@[[Korisnik:MirkoS18|MirkoS18]]: Pozdrav! U skladu s [[WP:Jezičke smjernice|jezičkim smernicama]], za naslove članaka primenjujemo posebna pravila kako bismo očuvali doslednost na projektu. Konkretno, načelo [[WP:2:1]] podupire upotrebu ijekavice u naslovu (v. [[ljeto]], [[proljeće]]), a pridev "vanjski" izabran je jer se javlja u službenom prevodu [https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-external-action-service-eeas_hr ovde], i opet u skladu s WP:2:1 (v. [[ministar vanjskih poslova]]). Što se tiče spora evropski vs. europski, ponovo prema WP:2:1 prednost ima evropski, što je dosledno i sa: [[Evropska unija]], [[Evropska komisija]] itd. Članak sam premestio u skladu s tim, a takođe uz konsultaciju s [[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgarom]]. Nadam se da je sada jasnije zašto je članak premešten. Što se tiče teksta članka, varijanta i sve ostalo ostaje izbor autora. Mislim da premeštanje članaka ne treba nikoga da udaljava. Kolaborativna smo zajednica i svaki članak je slobodan za uređivanje. Smernice su takođe rezultat konsenzusa zajednice, pa ako ne valjaju – mogu se promeniti raspravom, i ja sam uvek za tu soluciju. :) – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 9. februara 2026. u 18:53 (CET) == Obavijest o zahtjevu na WP:ZZA == Sukladno ranijoj najavi, pokrenut je zahtjev ''[[Wikipedija:Zahtjevi za ovlaštenja/Administratori#Aca – oduzimanje]]''. Ostala teška kršenja pravila, van Sh Wiki, biti će uskoro adekvatno adresirana na drugim projektima, o čemu ćeš tamo biti pravovremeno obaviješten. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 25. februara 2026. u 11:35 (CET) :@[[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]]: Zahvaljujem na obaveštenju. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 25. februara 2026. u 16:39 (CET) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28. aprila 2026. u 22:11 (CEST) </div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Keegan (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Koza za tebe! == [[Datoteka:Házikecske portré.JPG|left|150px]] Da testiram jel' radi :P [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 6. maja 2026. u 12:46 (CEST) <br style="clear: both;"/> :Uskoro će biti ažuriran prijevod. Trenutno se i dalje koristi hrvatski prijevod. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 6. maja 2026. u 17:26 (CEST) == Nova spomenica! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Datoteka:CEE Spring 2026 Blue Barnstar.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Zvjezdica CEE Proljeća 2026.''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Dragi kolega Aca, ovom spomenicom ti želim zahvaliti na učešću u akciji i takmičenju [[Wikipedija:CEE Proljeće 2026.|CEE Proljeće 2026.]] i čestitati na ostvarenom plasmanu. S više od 40 kilobajta doprinesenog teksta zauzeo si treće mjesto na ljestvici. Tvoj je rad bio važan dio uspjeha ove akcije na srpskohrvatskoj Wikipediji. Čestitam ti od srca i nadam se još mnogim ovakvim takmičenjima i zajedničkim akcijama! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 16. juna 2026. u 22:57 (CEST) |} == Mače == [[Datoteka:Kitten (06) by Ron.jpg|left|150px]] Vipz je hotio da ti pošaljem jedno mače kot znak pažnje. :3 [[Korisnik:Fertile Snowcent|Čirppyöššä]] ([[Razgovor s korisnikom:Fertile Snowcent|razgovor]]) 31. jula 2026. u 17:54 (CEST) <br style="clear: both;"/> == Kocka == Dopunila bi ovaj članak. Mislila sam da postavim na igraslište ali ne mogu evo ti link [https://kabinet-matematike.fandom.com/hr/wiki/Kocka Kocka] {{BP|Ptica soko|28. septembra 2026. u 09:12}} Počela sam novi članak pa kad budeš mogao pogledaj [[Korisnik:Ptica soko/Hiperkocka|U izradi 1]] {{BP|Ptica soko|7. oktobra 2026. u 16:24}} : {{ping|Ptica soko}} Biće pregledano uskoro. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 7. oktobra 2026. u 17:10 (CEST) :Ok nema problema – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 7. oktobra 2026. u 17:18 (CEST) ::@[[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]]: Ovde će biti potrebno nešto detaljnije sređivanje. Nedostaju wikiveze, reference su relativno slabe (wikije ne koristimo kao reference, a članak na Club Z ima dosta nedostataka). Jedan deo treba pojasniti jer je kontradiktoran (označio sam sa potrebna provjera). Sve u svemu, odeljci za projekcije, preseke i antipodno poziciju treba detaljno pregledati, plus formula za prostorni ugao možda nije tačna. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 7. oktobra 2026. u 18:17 (CEST) :::dobro – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 7. oktobra 2026. u 18:44 (CEST) ::::Napravila sam neke izmjene – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 9. oktobra 2026. u 08:11 (CEST) :::::da li si pogledao članak napravila sam neke izmjene – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 21. oktobra 2026. u 16:26 (CEST) ::::::@[[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]]: Bacim pogled uveče. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 21. oktobra 2026. u 20:23 (CEST) :::::::dobro – [[Korisnik:Ptica soko|Ptica soko]] ([[Razgovor s korisnikom:Ptica soko|razgovor]]) 22. oktobra 2026. u 13:42 (CEST) == La Loire et La Loire == Bonjour [[Korisnik:Aca|Aca]],<br> J'ai pensé à renommer [[Loire]] en [[Loire (rijeka)]], à cause du [[Loire (departman)|departement]], mais si c'est nécessaire je ne préfère ne pas le faire moi-même ;<br> Après, il y a problème [[Châtillon-sur-Colmont|ici]] par exemple, ou [[Chammes|ici]] ; et plus largement dans toutes les villes du [[Šablon:Departman Mayenne u Francuskoj|département Mayenne]], semble-t-il, où "u regionu [[Loire]]" devrait être "u regionu [[Region Loara|Loire]]"…<br> Pour moi cela devient plus compliqué que de simplement faire des redirections,<br> Cordialement, –[[Korisnik:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] ([[Razgovor s korisnikom:Kontributor 2K|razgovor]]) 25. oktobra 2026. u 20:10 (CEST) c0v4vahklvt92glkxum5fupb1cwy5iy 0 4620363 42713623 42685892 2026-10-25T13:33:00Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713623 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=septembar 2026}} {{Infobox company | name = SiteGround | logo = [[Датотека:SiteGround Logo.png]] | type = [[Приватна компанија]] | foundation = {{Start date and years ago|2004|3|22|df=y}}<ref>{{cite web|url=http://whois.domaintools.com/siteground.com|title=SiteGround.com WHOIS, DNS, & Domain Info - DomainTools|work=[[WHOIS]]|date = |accessdate = 17. 11. 2016}}</ref> | location = [[Софија]], [[Бугарска]]<ref>{{Cite web |url=https://www.besthostnews.com/a-look-at-the-siteground-office-interior-design/ |title=Archive copy |access-date=2018-06-23 |archive-date=2016-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911143445/https://www.besthostnews.com/a-look-at-the-siteground-office-interior-design/ |url-status=dead }}</ref> | industry = [[Veb-hosting]] | num_employees = 400+ | homepage = {{URL|siteground.com}} }} '''SiteGround''' је веб-хостинг компанија основана [[2004]]. године и сервисира више од 500.000 домена широм света. Обезбеђује дељени хостинг, клоуд хостинг и наменске сервере. Тренутно, компанија запошљава преко 400 људи.<ref>{{cite web|title=The SiteGround People|url=https://www.siteground.com/people|publisher=SiteGround|accessdate = 11. 4. 2017}}</ref> == Инфраструктура сервера и подешавање == SiteGround има [[дата центар]] у пет држава: [[Сједињене Америчке Државе|САД]], [[Холандија]], [[Италија]], [[Сингапур]] и [[Уједињено Краљевство]].<ref>{{cite web|url=https://www.siteground.com/blog/london-datacenter/|title=Our Second European Datacenter is Now Live in London|date = 20. 11. 2015.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.siteground.com/datacenters|title=Server Locations on Three Continents}}</ref><ref>{{cite web|last=Lily|title=Hello Europe! Our first server location outside the US is now a fact.|url=http://blog.siteground.com/now-in-europe/|publisher=SiteGround|accessdate = 13. 5. 2014}}</ref> SiteGround покреће [[CentOS]], [[Apač (server)|Apache]], [[MySQL]], [[PHP]] и WHM / [[cPanel]] на својим серверима. Компанија је развила софтверска решења за изолацију рачуна, праћење и реакцију, као и оптимизацију брзине, која се продају у оквиру бренда 1H, а које користе друге [[Линукс|Linux]] хостинг компаније.<ref>{{cite web|title=About Us|url=https://www.1h.com/about_us.htm|publisher=1h|accessdate=6. 10. 2014|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115612/https://www.1h.com/about_us.htm|dead-url=yes}}</ref> Њихов унутрашњи SuperCacher омогућава корисницима да повећају брзину свог веб-сајта и помоћу LXC технологије, успели су да изграде најсавременију серверску технологију како би обезбедили максимално услужно радно време. У 2008. години компанија је представила најбољи протокол изолације рачуна који штити сваки појединачни налог на дељеном серверу. Пре тога, било је немогуће и сада исти систем за изолацију дељеног хостинг рачуна обично користи велики број веб домаћина. SiteGround користи SSD (Solid State Drives) за чување података и зато су њихови сервери бржи од било којег другог дељеног хостинг сервиса. == Укључивање у заједнице отвореног кода == SiteGround ради са заједницама отвореног кода као што је [[Joomla!|Joomla]], [[Вордпрес|WordPress]], [[Magento]], и други.<ref>{{cite web|title=Main Sponsor: SiteGround|url=http://conference.joomla.org/2012/sponsors/event-sponsors/sponsors-main.html|publisher=joomla.org|accessdate=13. 5. 2014|archive-date=2014-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513145953/http://conference.joomla.org/2012/sponsors/event-sponsors/sponsors-main.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://joomladaychicago.com/sponsors/4-siteground-hosting SiteGround Sponsors Joomla Day Chicago 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140329034853/http://joomladaychicago.com/sponsors/4-siteground-hosting |date = 29. 3. 2014 }}</ref><ref>{{cite web|title=Thank You Siteground!|url=http://2013.europe.wordcamp.org/thank-you-siteground/|publisher=WordPress.org|accessdate = 13. 5. 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=A Big Thanks to InMotion Hosting and SiteGround, Our Buena Vista Park Sponsors!|url=http://2013.sf.wordcamp.org/2013/07/10/a-big-thanks-to-inmotion-hosting-and-siteground-our-buena-vista-park-sponsors/|publisher=wordcamp.org|accessdate = 13. 5. 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=welcome hosting company siteground as a commercial sponsor.|url=http://pressnomics.com/2013/06/welcome-hosting-company-siteground-as-a-commercial-sponsor/|publisher=PressNomics.com|accessdate = 13. 5. 2014}}</ref> Он нуди прилагођена решења за сервер и апликацију за многе апликације отвореног кода, нуди збирку бесплатних упутстава и предложака за многе апликације и организује едукативне вебинере о различитим темама.<ref>{{cite web|last=Pearce|first=Richard|title=Webinar: How to Speed up Your Joomla Site|url=http://www.buildajoomlawebsite.com/blog/general/webinar-how-to-speed-up-your-joomla-site|publisher=BuildaJoomlaWebsite.com|accessdate=13. 5. 2014|archive-date=2018-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820172608/https://www.buildajoomlawebsite.com/blog/general/webinar-how-to-speed-up-your-joomla-site}}</ref> == Датацентри == SiteGround има центре за податке на пет различитих локација:<ref>{{cite web|title=Siteground Vs Bluehost - Comparing two of the biggest web hosting provider|url=https://inlinehostblogger.com/siteground-vs-bluehost/|publisher=inlinehostblogger.com|accessdate=1. 8. 2016|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217214135/https://inlinehostblogger.com/siteground-vs-bluehost/|dead-url=yes}}</ref> * Чикаго, Сједињене Америчке Државе * Лондон, Уједињено Краљевство * Амстердам, Холандија * Милано, Италија * Сингапур == Партнери == SiteGround има партнерске односе са више компанија као што су [[SingleHop]], [[SoftLayer]], [[CloudFlare]], [[OpenSRS]], [[cPanel]], [[GlobalSign]], [[Softaculous]], 1H, Spam Experts, и Open Classifieds.<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2013/02/26/cloudflare-partners-with-majority-of-worlds-leading-web-hosts-to-implement-its-railgun-protocol-speeds-up-load-times-by-143/|title=Cloudflare RailGun Used by SiteGround|date = 26. 2. 2013|work=TechCrunch|accessdate = 1. 10. 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=SPAMEXPERTS EXPANDS ITS CLIENT BASE BY ADDING SITEGROUND TO IT|url=http://www.spamexperts.com/en/news/spamexperts-expands-its-client-base-adding-siteground-it|publisher=SpamExperts BV|accessdate=13. 5. 2014|archive-date=2014-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420020730/http://www.spamexperts.com/en/news/spamexperts-expands-its-client-base-adding-siteground-it|dead-url=yes}}</ref> == Интернет слобода == SiteGround је јавно говорио против [[PIPA]] и [[SOPA]] законодавства.<ref>{{cite web|url=http://www.thewhir.com/web-hosting-news/web-host-siteground-launches-anti-sopa-pipa-campaign|title=Web Host SiteGround Launches Anti-SOPA, PIPA Campaign|last=Lee|first=Justin|publisher=|accessdate=1. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006124251/http://www.thewhir.com/web-hosting-news/web-host-siteground-launches-anti-sopa-pipa-campaign|archive-date=2014-10-06|url-status=dead}}</ref> == Референце == {{reflist|2}}<ref>[https://webcanteen.com/siteground-vs-bluehost/ Najbolja usporedba hosting stranica]</ref> == Спољашње везе == * [https://www.siteground.com Siteground.com] [[Kategorija:Nastanci 2004.]] [[Kategorija:Bugarske kompanije]] [[Kategorija:Kompjuterske kompanije]] d7k7csncuf6jgt338yo4zvdyyhmeafk 0 4627594 42713757 42659070 2026-10-25T19:40:52Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713757 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} [[File:Silberfuchs 08.jpg|thumb|250px|Srebrna lisica]] '''Srebrna lisica''' je [[melanizam|melanistički]] oblik [[crvena lisica|crvene lisica]] (''Vulpes vulpes''). Srebrne lisice imaju različite oblike bnoje krzna: od potpuno crne osim bijele boje na kraju repa, neke su plavosive, a neke imaju [[pepeljasta boja|pepeljasto]] krzno na bokovima. Srebrne lisice su kroz historiju bile najdragocjenije među trgovcima krznom, a njihovu kožu su često nosili plemići u Rusiji, Evropi i Kini.<ref name="JJA">{{cite book | author=Audubon, John James | title=The Imperial Collection of Audubon Animals | url=https://archive.org/details/imperialcollecti0000audu | year=1967 | pages=[https://archive.org/details/imperialcollecti0000audu/page/307 307] | asin=B000M2FOFM }}</ref> Srebrne lisice se u prirodi ne pare samo sa drugim srebrnim lisicama te se mogu pariti i sa drugim crvenim lisicama,<ref name="RWTF"/> iako se u industriji krzna pare isključivo sa drugim srebrnim lisicama.<ref name="trade"/> ==Izvori== {{izvori|refs= <ref name="JJA">{{cite book | author=Audubon, John James | title=The Imperial Collection of Audubon Animals | url=https://archive.org/details/imperialcollecti0000audu | year=1967 | pages=[https://archive.org/details/imperialcollecti0000audu/page/307 307] | asin=B000M2FOFM }}</ref> <ref name="RWTF">{{cite book | last= Macdonald | first= David | title=Running with the Fox | url= https://archive.org/details/runningwithfox0000macd | year=1987 | pages= [https://archive.org/details/runningwithfox0000macd/page/224 224] | isbn=0-04-440199-X | publisher=Unwin Hyman | location= }}</ref> <ref name="trade">Laut, Agnes C. ''The Fur Trade of America'', Kessinger Publishing, 2004. {{ISBN|0-7661-9616-X}}</ref> }} ==Vanjske veze== * [https://web.archive.org/web/20131003100021/http://www.domesticfox.com/ The Domestic fox] * [https://web.archive.org/web/20110425002037/http://cbsu.tc.cornell.edu/ccgr/behaviour/Index.htm Fox Domestication]: website from Cornell University with detailed information (videos and articles) * [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E5D91130F933A05750C0A96F958260&sec=health&spon=&pagewanted=1 Article] in ''[[The New York Times]]'' * [https://www.nytimes.com/2006/07/25/health/25rats.html?ex=1311480000&en=ee8f5fbaf0576814&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss Nice Rats, Nasty Rats: Maybe It's All in the Genes], ''New York Times'' * [http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4240000/newsid_4245900/4245983.stm CBBC News Article] * [https://www.newscientist.com/article/mg20427281.500-my-little-zebra-the-secrets-of-domestication.html My Little Zebra - New Scientist article] * [http://www.hum.utah.edu/~bbenham/2510%20Spring%2009/Behavior%20Genetics/Farm-Fox%20Experiment.pdf The Fox Farm Experiment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215131052/http://www.hum.utah.edu/~bbenham/2510%20Spring%2009/Behavior%20Genetics/Farm-Fox%20Experiment.pdf |date=2010-02-15 }}, ''American Scientist'' * [http://www.radiolab.org/2009/oct/19/new-nice/ "New Nice"] WNYC RadioLab Story; contains audio, video, interviews, and other links. (Public Radio) * [http://www.overpill.com/2009/12/21/soviet-scientist-turns-foxes-into-puppies/ Soviet Scientist Turns Foxes Into Puppies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115195038/http://www.overpill.com/2009/12/21/soviet-scientist-turns-foxes-into-puppies/ |date=2018-11-15 }} * Horizon S48E08 (2010): The Secret Life of the Dog - BBC * Explorer: How Man Tamed the Wild - National Geographic [[Category:Vulpes]] l7su7tv1j3ex3o0r10rx64mlyoxujvn 0 4658817 42713622 42708875 2026-10-25T13:32:13Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713622 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Systems_engineering_application_projects_collage.jpg|desno|mini|280x280px|Sistemske tehnike inženjeringa se koriste u složenim projektima: dizajn letelice, dizajn računarskog čipa, robotika, softver za integraciju i izgradnju mosta. Sistemski inženjering koristi niz alata koji uključuju modelovanje i simulaciju, analizu potreba i planiranje za upravljanje kompleksnosti.]] '''Sistemski inženjering''' je interdisciplinarna grana [[Inženjerstvo|inženjeringa]] koji se fokusira na to kako da dizajniraju i upravljaju [[Kompleksnost|kompleksnim]] inženjeringom [[sistem]]a nad svojim [[Životni ciklus sistema|životnim ciklusima]]. Pitanja kao što su [[zahtevi inženjeringa]], [[pouzdanost]], [[logistika]], koordinacija različitih timova, testiranje i evaluacija, održavanje i mnogim drugim disciplinama potrebnim za uspešan razvoj sistema, projektovanje, implementaciju, i krajnja dekomisija postaju teže kada se radi o velikim ili složenim projektima. Sistemski inženjering se bavi radnim procesima, metode optimizacije, i alata za upravljanje rizicima u takvim projektima. Ona preklapa tehničke i ljudske-centrirane discipline kao što su [[automatika]], [[industrijsko inženjerstvo]], [[inženjering softvera]],[[organizacione studije]] i [[upravljanje projektom]]. Sistemski inženjering osigurava da se svi verovatno aspekti projekta ili sistema smatraju, i integrisani u jednu celinu. Proces sistemskog inženjeringa je proces otkrića da je prilična razlika od proizvodnog procesa. Postupak proizvodnje je fokusiran na aktivnosti koje se ponavljaju i postižu kvalitetne rezultate sa minimalnim troškovima i vreme. Inženjerski procesi moraju početi otkrivanjem stvarnih problema koje treba rešiti, i identifikovati najverovatniji ili najveći uticaj propusta koji se mogu javiti - sistemski inženjering podrazumeva pronalaženje elegantnih rešenja za ove probleme. == Historija == [[Datoteka:A1_House_of_Quality.png|levo|mini|[[QFD kuća kvaliteta]] za razvoj preduzeća proizvoda procesa]] Termin ''sistemski inženjering'' može se pratiti unazad do [[Bell Telephone Laboratories]] u 1940.<ref><cite class="citation journal">Schlager, J. (July 1956). </cite></ref> Potreba da se identifikuju i manipulišu svojstva sistema kao celine, koja u složenim inženjerskim projekima može u velikoj meri da se razlikuje od zbira imovine delova ', motivisani različitim industrijama, posebno onih u razvoju sistema za američke vojske, da primene disciplinu.<ref><cite class="citation book">Arthur D. Hall (1962). </cite></ref> Kada više nije bilo moguće da se oslanjaju na evoluciju dizajna da se poboljša na sistemu i postojeći alati koji nisu dovoljni da zadovolje rastuće potrebe, nove metode počele su da se razvijaju.<ref><cite class="citation book">Andrew Patrick Sage (1992). </cite></ref> Nastavak evolucija sistema inženjeringa obuhvata razvoj i identifikaciju novih metoda i tehnika modeliranja. Ove metode mogu pomoći u boljem razumevanju i kontroli projektovanja i razvoja inženjerskih sistema dok rastu složeniji. Popularni alati koji se često koriste u kontekstu sistema inžinjeringa su se razvili tokom ovog vremena, uključujući [[Universal Systems Language|USL]], [[UML]], [[Quality function deployment|QFD]], i [[IDEF]]0. Godine 1990, profesionalno društvo za inženjering sistema, Nacionalni savet za Sistemski Inženjering (INCOSE), osnovan od strane predstavnika iz nekoliko američkih korporacija i organizacija. INCOSE je stvoren da se pozabavi potrebama za poboljšanjima u sistemima inženjerske prakse i obrazovanju. Kao rezultat raste učešće od sistema inženjera izvan SAD, naziv organizacije je promenjen u Međunarodni savet za Sistemski Inženjering (INCOSE) 1995. godine.<ref><cite class="citation web">INCOSE Resp Group (11 June 2004). </cite></ref> Škole u nekoliko zemalja nude diplomske programe u sistemima inženjeringa i opcije [[Kontinuirano obrazovanje|kontinuirane edukacije]] su dostupne za bavljenje inženjera.<ref name="edu_dir"><cite class="citation web">INCOSE Education & Research Technical Committee. </cite></ref> == Koncept == {| cellpadding="3" cellspacing="0" class="toccolours" style="float:right; margin-left:1em; margin-right:2em; font-size:85%; background:#ffc; color:black; width:30%;" |- ! style="background:#ccc;" | Neke definicije |- | style="text-align: left;" | "Interdisciplinarni pristup i znači da omogući realizaciju uspešnih sistema"<ref><cite class="citation book">''Systems Engineering Handbook, version 2a''. </cite></ref> — ''INCOSE handbook, 2004.'' |- | style="text-align: left;" |"Sistemsko inženjerstvo je robustan pristup dizajnu, kreiranju i radu sistema Pojednostavljeno, pristup se sastoji od identifikacije i kvantifikacije ciljeva sistema, stvaranje alternativnih koncepata dizajna sistema, vršenje dizajn trgovina, izbor i implementaciju. najbolji dizajn, potvrda da je dizajn pravilno izgrađen i integrisan, i procena posle implementacije koliko dobro sistem ispunjava (ili sreli) ciljeve. "<ref><cite class="citation book">''NASA Systems Engineering Handbook''. </cite></ref> — ''[[Nasa|NASA]] Systems Engineering Handbook, 1995.'' |- | style="text-align: left;" | "Umetnost i nauka stvaranja efikasnih sistema, koristeći ceo sistem, celi principi života" ILI "Umetnost i nauka stvaranja optimalnih rešenja sistema za složena pitanja i probleme"<ref><cite class="citation web">[http://incose.org.uk/people-dkh.htm "Derek Hitchins"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928120458/http://incose.org.uk/people-dkh.htm |date=2007-09-28 }}. </cite></ref> — ''Derek Hitchins, Prof. of Systems Engineering, former president of INCOSE (UK), 2007.'' |- | style="text-align: left;" |"Koncept sa inženjerske tačke gledišta je evolucija inženjerskog naučnika, odnosno naučni generalist koji održava širok pogled metoda da je timskog pristupa.. Na probleme velikih-sistema, timovi naučnika i inženjera, generalisti kao i specijalisti, ispoljavaju svoje zajedničke napore za pronalaženje rešenja i fizički ga ostvare ... Tehnika se različito naziva pristup sistema ili metod razvojnog tima. "<ref><cite class="citation book">Goode, Harry H.; Robert E. Machol (1957). </cite></ref> — ''Harry H. Goode & Robert E. Machol, 1957.'' |- | style="text-align: left;" |"Metod sistemskog inženjeringa priznaje da je svaki sistem integrisana celina, iako sastavljena od različitih, specijalizovanih struktura i podfunkcija. Dalje priznaje da svaki sistem ima veliki broj ciljeva i da ravnotežu između njih mogu široko razlikovati od sistema do sistema.. Metode tragaju za optimizacijom ukupne sistemske funkcije u skladu sa ciljevima i ponderisane su da se postigne maksimalna kompatibilnost njenih delova. "{{sfn|Chestnut|1965|pp=}} — ''Systems Engineering Tools by Harold Chestnut, 1965.'' |} Sistemski inženjering označava samo pristup i, odnedavno, disciplinu u inženjeringu. Cilj obrazovanja u sistemima inženjeringa je da ozvaniči različite pristupe jednostavno i na taj način, identifikuje nove metode i istraživanja mogućnosti slične onoima koji se javljaju u drugim oblastima inženjeringa. Kao pristup, sistemski inženjering je holistički i interdisciplinaran u svom ukusu. === Poreklo i obim tradicije === Tradicionalni obim inženjeringa obuhvata konceptualni, dizajn, razvoj, proizvodnju i rad fizičkih sistema. Sistemski inženjering, kako je prvobitno zamišljen, spada u ovoj oblasti. "Sistemski inženjering", u tom smislu tog pojma, odnosi se na prepoznatljiv skup koncepata, metodologija, organizacionim strukturama (i tako dalje) koji su razvijeni da se sastanu sa izazovima inženjerskih efikasnih funkcionalnih sistema bez veličine i složenosti u vremenu, budžet, i drugih ograničenja. [[Projekat Apolo|Apolo program]] je vodeći primer sistemskog inženjerskog projekta. === Evolucija u širem obimu === Upotreba "inženjerskog sistema" term evoluirao tokom vremena da prihvate širi, holistički koncept "sistema" i inženjerskih procesa. Ova evolucija definicije je bio predmet kontroverzi u toku,<ref>http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.86.7496&rep=rep1&type=pdf</ref> a termin nastavlja da važi za oba užem i širem obimu. Tradicionalni sistemski inženjering je viđen kao grana inženjerstva u klasičnom smislu, odnosno, kako se primenjuje samo na fizičkom sistemu, kao što su svemirske letilice i aviona. U skorije vreme, sistemski inženjering je evoluirao u povede na širem značenju, posebno kada su ljudi videli da je kao neophodna komponenta sistema. Checkland, na primer, obuhvata šire značenje sistema inženjeringa navodeći da se "inženjering '" može pročitati u opštem smislu, možete inženjerski sastanak ili politički sporazum. " <ref>Checkland, Peter, Systems Thinking, Systems Practice.</ref> U skladu sa širim obimom sistema inženjeringa, Sistemski Inženjering telo znanja (SEBoK) <ref name="automatski generisano1">Checkland, Peter. 1999.</ref> je definisao tri vrste sistema inženjeringa: (1) Proizvod sistemskog inženjerstva (PSE) je tradicionalni sistemski inženjering fokusiraa na dizajnu fizičkih sistema koji se sastoje od hardvera i softvera. (2) Preduzeća sistemskog inženjerstva (SI) odnosi se na pogled preduzeća, to jest, organizacija ili kombinacije organizacija, kao sistema. (3) Servis sistemskog inženjerstva (JI) ima veze sa inženjering uslugama sistema. Checkland <ref name="automatski generisano1" /> definiše sistem usluga kao sistem koji je zamišljen kako služi drugi sistem. Većina civilnog infrastrukturnog sistemaje sistem usluga. === Holistički pogled === Sistemski inženjering fokusira na analizu i izazivanje potreba i potrebna funkcionalnost početkom u razvojnom ciklusu, dokumentovanje zahteva, a zatim nastaviti sa sintezom dizajna i validaciju sistema, a imajući u vidu kompletan problem, sistemski životni ciklus. Ovo uključuje potpuno razumevanje svih zainteresovanih strana, uključenih. Oliver i sar. tvrde da se proces sistemskog inženjeringa može rastaviti u * ''sistemski inženjering tehnički proces'', i * <span> </span>''proces menadžmenta sistemskog inženjeringa''. U okviru Oliver modela, cilj procesa upravljanja je da se organizuje tehnički napor u životnom ciklusu, dok tehnički proces uključuje ''procenu dostupnih informacija, definisanje mera efektivnosti, da se stvori model ponašanja, stvori model strukture, vrši trade-off analiza i kreiranje sekvencijalnog izgradnje & test plana''.<ref name="Okk"><cite class="citation book">Oliver, David W.; Timothy P. Kelliher, James G. Keegan, Jr. (1997). </cite></ref> U zavisnosti od njihove primene, mada postoji nekoliko modela koji se koriste u industriji, svi oni imaju za cilj da identifikuje odnos između različitih faza gore navedenih i ugraditi povratne informacije. Primeri takvih modela uključuju Vodopad model i VEE model. <ref><cite class="citation web">[http://www.gmu.edu/departments/seor/insert/robot/robot2.html "The SE VEE"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018220159/http://www.gmu.edu/departments/seor/insert/robot/robot2.html |date=2007-10-18 }}. </cite></ref> === Interdisciplinarna oblast === Razvoj sistema često zahteva doprinos različitih tehničkih disciplina.<ref><cite class="citation book">Ramo, Simon; Robin K. St.Clair (1998). </cite></ref> Obezbeđivanjem sistema (holistički) pogled na razvojne napore, sistemi inženjeringa pomažu kalupu svih tehnički doprinosa u jedinstvenom timskom radu, formirajući strukturiran proces razvoja koji proizilazi iz koncepta do proizvodnje u rad i, u nekim slučajevima, do prestanka i odlaganja . U sticanju, holistički integrativna disciplina kombinuje doprinose i balansira kompromise između troškova, rasporeda i performanse uz održavanje prihvatljivog nivoa rizika koji pokriva čitav životni ciklus stavke.<ref><cite class="citation book">[https://acc.dau.mil/docs/dag_pdf/dag_ch4.pdf "4.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201736/https://acc.dau.mil/docs/dag_pdf/dag_ch4.pdf |date=2016-03-04 }}</cite></ref> Ova perspektiva je često replicirana u obrazovnim programima, u tom sistemu inženjeringa kursevi se uče od fakulteta iz drugih inženjerskih odeljenja, koji pomažu stvaranje interdisciplinarnih okruženja. <ref><cite class="citation web">[http://systemseng.cornell.edu/people.html "Systems Engineering Program at Cornell University"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526103024/http://www.systemseng.cornell.edu/people.html |date=2007-05-26 }}. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://esd.mit.edu/people/faculty.html "ESD Faculty and Teaching Staff"]. </cite></ref> === Upravljanje kompleksnosti === Potreba za sistemskim inženjeringom nastala sa porastom kompleksnosti sistema i projekata,<ref>Yassine, A. and Braha, D. (2003).</ref><ref>Braha, D. and Bar-Yam, Y. (July 2007).</ref> zauzvrat eksponencijalno povećava mogućnost komponenti trenja, i stoga nepouzdanost dizajna. Kada je reč u ovom kontekstu, složenost obuhvata ne samo inženjerske sisteme, već i logičnu ljudsku organizaciju podataka. U isto vreme, sistem može postati složeniji zbog povećanja veličine kao i sa povećanjem u iznosu podataka, varijabli, ili broja oblasti koje su uključene u dizajnu.[[Međunarodna svemirska stanica]] je primer takvog sistema. [[Datoteka:STS-134_International_Space_Station_after_undocking.jpg|mini|300x300px|[[Međunarodna svemirska stanica]] je primer velikog kompleksnog sistema koji zahteva sistemski inženjering.]] Razvoj pametnije kontrolnih algoritama, mikroprocesora, dizajna i analize sistema zaštite životne sredine i spadaju u delokrug sistema inženjeringa. Sistemski inženjering ohrabruje korišćenje sredstava i metoda da bolje razumeju i upravljanje kompleksnosti u sistemima. Neke primere ovih alata možete videti ovde: <ref><cite class="citation web">[http://systemseng.cornell.edu/CourseList.html "Core Courses, Systems Analysis – Architecture, Behavior and Optimization"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070525062921/http://www.systemseng.cornell.edu/CourseList.html |date=2007-05-25 }}. </cite></ref> * ''[[System architecture|Arhitektura sistema]]'', * ''[[System model|Sistemski model]], [[Modelovanje]], i [[Simulacija (psihologija)|Simulacija]]'', * ''[[Optimizacija (matematika)|Optimizacija]]'', * ''[[System dynamics|Dinamika sistema]]'', * ''[[Systems analysis|Analiza sistema]]'', * ''[[Statistika]]'', * ''[[Pouzdanost]]'', i * ''[[Decision making|Odlučivanje]]'' Uzimajući interdisciplinarni pristup inženjerskih sistema je inherentno složen jer se [[ponašanje]] i interakcije između komponenti sistema nisu uvek odmah dobro definisane ili razumne. Definisanje i karakterizaciju ovakvih sistema i podsistema i interakcije među njima je jedan od ciljeva sistema inženjeringa. Pri tome, jaz koji postoji između neformalnih uslova korisnika, operatorima, marketing, organizacija i tehničkim specifikacijama mogu se uspešno premostiti. === Obim === [[Datoteka:SE activities (en).svg|levo|mini|400x400px|Obim sistemskih inženjerskih aktivnosti<ref name="SEF01">{{Cite web |url=http://www.dau.mil/publications/publicationsDocs/SEFGuide%2001-01.pdf |title=''Systems Engineering Fundamentals.'' |access-date=24. 01. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131231503/http://www.dau.mil/publications/publicationsdocs/sefguide%2001-01.pdf |archive-date=31. 01. 2017 |url-status=dead |df= }}</ref>]] Jedan od načina da se razume motivacija sistemskog inženjeringa je da ga vide kao metod, ili praksu, da identifikuje i poboljša zajednička pravila koja postoje u raznim sistemima. Imajući ovo u vidu, principe sistemskog inženjeringa - holizma, vanrednog ponašanja, granice, - Može se primeniti na bilo koji sistem, kompleks ili na drugi način, pod uslovom sistemskog mišljenja je zaposlen na svim nivoima.<ref><cite class="citation web">Rick Adcock. </cite></ref> Pored odbrane i vazduhoplovstva, mnoge kompanije informacija i tehnologije zasnovane, na razvoj softvera firme i industrije u oblasti elektronike i komunikacije zahtevaju sistemske inženjere kao deo njihovog tima.<ref><cite class="citation web">[http://www.gmu.edu/departments/seor/insert/intro/introsal.html "Systems Engineering, Career Opportunities and Salary Information (1994)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922213853/http://www.gmu.edu/departments/seor/insert/intro/introsal.html |date=2007-09-22 }}. </cite></ref> Analiza je INCOSE Sistemski inženjerski centar izvrsnosti (SECOE) ukazuje na to da optimalno napor koji se troši na sistemima inženjeringa je oko 15-20% od ukupnog projekta napora.<ref name="SEvalue"><cite class="citation web">[http://www.incose.org/secoe/0103/ValueSE-INCOSE04.pdf "Understanding the Value of Systems Engineering"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615160805/http://www.incose.org/secoe/0103/ValueSE-INCOSE04.pdf |date=2007-06-15 }} (PDF)<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> Istovremeno, studije su pokazale da sistemski inženjering suštinski dovodi do smanjenja troškova između ostalog beneficije.<ref name="SEvalue" /> Međutim, nije kvantitativno istraživanje u većem obimu koji obuhvata širok spektar industrija sprovedeno sve donedavno. Takve studije su u toku da se utvrdi efikasnost i kvantifikovati koristi od sistema inženjeringa.<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20070615160805/http://www.splc.net/programs/acquisition-support/presentations/surveying.pdf "Surveying Systems Engineering Effectiveness"] (PDF). </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.valerdi.com/cosysmo/rvalerdi.doc "Systems Engineering Cost Estimation by Consensus"]<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> Sistemski inženjering ohrabruje korišćenje [[Modelovanje i simulacija|modelovanja i simulacija]] da potvrdi pretpostavke ili teorije o sistemima i interakcije unutar njih.<ref><cite class="citation journal">Andrew P. Sage, Stephen R. Olson (2001). </cite></ref><ref><cite class="citation journal">E.C. Smith, Jr. (1962). </cite></ref> Korišćenje metoda koje omogućavaju rano otkrivanje mogućih kvarova, u bezbednosni inženjering, integrisani su u proces projektovanja. Istovremeno, odluke koje se donose na početku projekta čije posledice nisu jasne i mogu imati ogromne posledice kasnije u životu sistema, i to je zadatak inženjera savremenih sistema da istraže ova pitanja. Metoda ne garantuje današnje odluke da će i dalje biti punovažne kada sistem ode u službu godinama ili decenijama nakon prvog zamišljanja. Međutim, postoje tehnike koje podržavaju proces sistema inženjeringa. Primeri uključuju metodologiju soft sistema, Jay Wright Forrester sistem dinamičkih metoda, kao i [[UML|Unified Modeling Language]] (UML) -U toku je istražena, vrednovati, a razvijen da podrži proces donošenja inženjeringa. == Edukacija == Obrazovanje u sistemima inženjeringa se često vidi kao nastavak redovnih inženjerskih kurseva,<ref><cite class="citation web">[http://www.gaudisite.nl/DidacticRecommendationsSESlides.pdf "Didactic Recommendations for Education in Systems Engineering"] (PDF)<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> odražava industrijski stav da inženjerski studenti treba da osnovnu pozadinu u jednom od tradicionalnih inženjerskih disciplina (na primer, Aero inženjering, Automotiv inženjering, [[elektrotehnika]], [[mašinstvo]], [[Industrijsko inženjerstvo|Industrijski inženjering]]) -plus praktično, u realnom svetu iskustvo da budu efikasan kao sistemski inženjeri . Osnovni univerzitetski programi u sistemskom inženjeringu su retki. Tipično, sistemski inženjering nudi na nivou diplomiranosti u kombinaciji sa interdisciplinarnim studijama. INCOSE održava širom sveta neprestano ažuriranje direktosrkih sistema inženjerskih akademskim programa.<ref name="edu_dir" /> Od 2009. godine, ima oko 80 institucija u Sjedinjenim Državama koje nude 165 osnovnih i postdiplomskih programa u sistemima inženjeringa. Obrazovanje u sistemima inženjeringa može uzeti kao ''Sistemski-orijentisane'' ili ''Domen orijentisane''. * ''Sistemski-orijentisani'' programi tretiraju sistemsko inženjerstvo kao posebnu disciplinu i većina kurseva uče fokusiranje na sistemskih inženjerskih principa i prakse. * '' Domen orijentisani.'' programi nude Sistemski inženjering kao opciju koja može sprovoditi sa druge velike oblasti u inženjerstvu. Oba ova obrazaca nastoje da edukuju inženjera sistema koji je u stanju da nadgleda interdisciplinarne projekte sa dubine od jednog glavnog inžinjera.<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20070615160805/http://sistemas.unmsm.edu.pe/occa/material/INCOSE-ABET-SE-SF-21Mar06.pdf "Perspectives of Systems Engineering Accreditation"] (PDF). </cite></ref> == Teme sistemskog inženjeringa == Alati sistemskog inženjeringa su [[Strategija|strategije]], [[Procedura|procedure]] i [[Tehnika|tehnike]] koje pomažu u obavljanju Sistemskog inženjeringa na projektu ili proizvodu. Svrha ovih alata variraju od upravljanja bazama podataka, grafičko pretraživanje, simulacija i razmišljanje, da dokumentuje proizvodnju, neutralan uvoz / izvoz i još mnogo toga. <ref><cite class="citation web">Steven Jenkins. </cite></ref> === Sistem === Postoje mnoge definicije o tome šta je sistem u oblasti sistema inženjeringa. Ispod je nekoliko autoritativnih definicija: * [[Američki nacionalni zavod za standardizaciju|ANSI]]/EIA-632-1999: "Agregacija krajnjih proizvoda i omogućavanje proizvoda za postizanje datog cilja."<ref>"Processes for Engineering a System", ANSI/EIA-632-1999, [[Američki nacionalni zavod za standardizaciju|ANSI]]/EIA, 1999 [http://webstore.ansi.org/RecordDetail.aspx?sku=ANSI%2FEIA-632-1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705203209/http://webstore.ansi.org/RecordDetail.aspx?sku=ANSI%2fEIA-632-1999 |date=2010-07-05 }}</ref> * DAU Systems Engineering Fundamentals: "integrisani kompozitni ljudi, proizvoda i procesa koji obezbeđuju sposobnost da zadovolji navedenu potrebu i cilj." * [[IEEE]] Std 1220-1998: "Skup ili raspored elemenata i procesa koji se odnose i čije ponašanje zadovoljava kupac / operativne potrebe i obezbeđuje održanje životnog ciklusa proizvoda."<ref>"Standard for Application and Management of the Systems Engineering Process -Description", IEEE Std 1220-1998, [[IEEE]], 1998 [http://standards.ieee.org/reading/ieee/std_public/description/se/1220-1998_desc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090801062355/http://standards.ieee.org/reading/ieee/std_public/description/se/1220-1998_desc.html |date=2009-08-01 }}</ref> * ISO/IEC 15288:2008: "Kombinacija interakcije elemenata organizovanih da se postigne jedan ili više navedenih ciljeva. "<ref>"Systems and software engineering – System life cycle processes", ISO/IEC 15288:2008, ISO/IEC, 2008 [http://www.15288.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806051950/http://www.15288.com/ |date=2019-08-06 }}</ref> * [[Nasa|NASA]] Systems Engineering Handbook: "(1) Kombinacija elemenata koji funkcionišu zajedno da proizvedu sposobnost da zadovolji potrebu. Elementi uključuju hardver, softver, opremu, objekte, osoblje, procese i procedure potrebne za tu svrhu. (2) Krajnji proizvod (koji obavlja operativne funkcije) i podzakonski proizvodi (koji pružaju usluge podrške životnog ciklusa sa operativnim krajnjim proizvodima) koji čine sistem."<ref>"NASA Systems Engineering Handbook", Revision 1, NASA/SP-2007-6105, [[Nasa|NASA]], 2007 [http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080008301_2008008500.pdf]</ref> * INCOSE Systems Engineering Handbook: "homogeno lice koje pokazuje prethodno definisano ponašanje u stvarnom svetu i sastoji se od heterogenih delova koji pojedinačno ne pokazuju ponašanje i integrisanu konfiguraciju komponente i / ili podsistema."<ref>{{Cite web |title="Systems Engineering Handbook", v3.1, INCOSE, 2007 |url=http://www.incose.org/ProductsPubs/products/sehandbook.aspx |access-date=2020-08-15 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318022214/http://www.incose.org/ProductsPubs/products/sehandbook.aspx }}</ref> * INCOSE: "Sistem konstrukcija ili prikupljanje različitih elemenata koji zajedno daju rezultate ne mogu dobiti samim elemenata. Elementi ili delovi mogu da uključuju, ljudi, hardver, softver, objekte, politike i dokumenata; to jest, sve stvari koje su u obavezi da daju rezultate sistemskog nivoa. Rezultati obuhvataju kvalitet nivoa sistema, osobine, karakteristike, funkcije, ponašanje i performanse. Dodato u sistemu u celini, osim toga doprineo nezavisno od delova vrednost, prvenstveno stvara odnos između delova; To je, kako se međusobno."<ref>{{Cite web |title="A Consensus of the INCOSE Fellows", INCOSE, 2006 |url=http://www.incose.org/practice/fellowsconsensus.aspx |access-date=2020-08-15 |archive-date=2006-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061029124419/http://g2sebok.incose.org/app/mss/menu/index.cfm }}</ref> === Procesi sistemskog inženjeringa === U zavisnosti od njihove primene, alati se koriste za različite faze procesa sistemskog ieering:<ref name="SEF01" /> === Korišćenje modela === Modeli igraju važnu u različitim ulogama u sistemskom inženjeringu. Model se može definisati na više načina, uključujući: <ref name="NASA95">{{harvnb|NASA|1995|pp=}}</ref> * Apstrakcija stvarnosti dizajnirana da odgovori na konkretna pitanja o stvarnom svetu * Imitacija, analogna ili predstavljanje realnog sveta procesa ili strukture; ili * Idejna, matematička ili fizičko sredstvo da pomogne donosiocu odluke. Zajedno, ove definicije su dovoljno široke da obuhvate fizičke modele inženjeringa koji se koriste u verifikaciji dizajna sistema, kao i šematske modele kao funkcionalne protok blok dijagrame i matematičke (tj, kvantitativno) modele koji se koriste u procesu trgovine studija. Ovo poglavlje se fokusira na poslednje. <ref name="NASA95" /> Glavni razlog za korišćenje matematičkih modela i dijagrama u trgovini studija je da obezbedi procene efikasnosti sistema, učinka ili tehničkih atributa, i cenom od skupa poznatih ili uvažavanih količa. Tipično, zbirka zasebnih modela je potrebno da obezbedi sve ove ishode varijabli. Srce svakog matematičkog modela je skup smislenih kvantitativnih odnosa između svojih ulaza i izlaza. Ovi odnosi mogu biti jednostavni kao dodajući do konstitutivnih količina da bi se dobila ukupno, ili kao složen kao skup diferencijalnih jednačina koje opisuju putanju svemirske letelice u gravitacionom polju. U idealnom slučaju, odnosi izražavanja uzročnosti, a ne samo korelaciju.<ref name="NASA95" /> Osim toga, ključ uspešnog Sistemskog inženjeringa aktivnosti su metode kojima ovi modeli efikasno i efektivno upravljaju i koristi za simuliranje sistema. Međutim, različiti domeni često prisutni ponavljaju probleme modelovanja i simulacije za sistemski inženjering, i novim dostignućima imaju za cilj da pređu oplođene metode između različitih naučnih i inženjerskih zajednica, pod naslovom "Modeliranje i simulacija na bazi sistemskog inženjeringa".<ref><cite class="citation book">Gianni, Daniele; D'Ambrogio, Andrea; Tolk, Andreas, eds. (4 December 2014). </cite></ref> === Modeliranje formalizmi i grafički prikazi === U početku, kada je primarna svrha sistema inženjera da shvate kompleksan problem, grafički prikazi sistema su se koristili za komunikaciju funkcionalnosti i podatke zahteve sistema ekipe.<ref><cite class="citation journal">Long, Jim (2002). </cite></ref> Uobičajeni grafički prikazi uključuju: * [[Functional flow block diagram|Funkcionalni protok blok dijagram]] (FFBD) * [[Osnovni model dizajn]], na primer [[Simulink]], [[VisSim]], itd. * [[Dijagram protoka podataka]] (DFD) * [[N2 Grafikon]] * [[IDEF0 dijagram]] * [[Use case|Dijagram slučajeva korišćenja]] * [[Sequence diagram|Redosled dijagram]] * [[Blok dijagram]] * [[Universal Systems Language#Universal primitive control structures|USL Funkcija mape i tip karte]]. * [[Enterprise Architecture framework]]s, kao [[TOGAF]], [[MODAF]], [[Zachman Framework]]s itd. Grafičko predstavljanje odnosi se na različite podsisteme ili delove sistema kroz funkcije, podataka, ili priključaka. Bilo koji ili svaki od navedenih metoda se koriste u industriji na osnovu zahteva. Na primer, N2 grafikon može se koristiti gde je važan interfejs između sistema. Deo faze projektovanja je da stvori strukturne i modele ponašanja sistema. Kada su zahtevi shvaćeni, sada je odgovornost sistemskih inženjera da ih preraditi, i da se utvrdi, zajedno sa drugim inženjerima, najboljom tehnologijom za posao. U ovom trenutku, počevši sa trgovinskim studijama, sistemski inženjering ohrabruje korišćenje ponderisanih izbora da odredi najbolju opciju. Odluka matrica, ili Pju metod, je jedan od načina (KFD je još jedan) da bude taj izbor, a uzimajući u obzir sve kriterijume koji su od značaja. Trgovina studija zauzvrat informiše dizajn, koji utiče na starenje grafičkog prikaza sistema (bez promene uslova). U procesu SE, ova faza predstavlja iterativni korak koji se obavlja dok se izvodljivo rešenje ne pronađene. Odluka matrica se često naseljava koristeći tehnike kao što su statističke analize, analize pouzdanosti, dinamika sistema (povratne upravljačem), i metode optimizacije. === Ostali alati === Systems Modeling Language (SysML), jezik se koristi za modeliranje aplikacije sistemskog inženjeringa, podržava tehničke karakteristike, analizu, dizajn, verifikaciju i validaciju širokog spektra kompleksnih sistema<ref><cite class="citation web">[http://www.sysml.org/docs/specs/OMGSysML-FAS-06-05-04.pdf "OMG SysML Specification"] (PDF). </cite></ref> Lifecycle Modeling Language (LML), jezik je otvoren standard modeliranja dizajniran za sistemski inženjering koji podržava pun životni ciklus: konceptualne, korišćenje, podršku i penzionisanje faza.<ref><cite class="citation web">[http://www.lifecyclemodeling.org/spec/LML_Specification_1_0.pdf "LML Specification"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140506233550/http://www.lifecyclemodeling.org/spec/LML_Specification_1_0.pdf |date=2014-05-06 }} (PDF). </cite></ref> == Povezane oblasti i pod-oblasti == Mnoge povezane oblasti mogu se smatrati čvrsto kuplovanim sa sistemskim inženjeringom. Ove oblasti su doprinele razvoju sistema inženjeringa kao poseban entitet. ; Kognitivni sistemiski inženjering : Kognitivni sistemski inženjering (MCP) je specifičan pristup opisa i analize ljudskog-mašinskog sistema i društveno tehničkih sistema.<ref>Hollnagel E. & Woods D. D. (1983).</ref> Tri glavne teme CSE su kako se ljudi nose sa kompleksnosti, kako se rad postiže upotrebom predmeta, i kako ljudsko-mašinski sistemi i socio-tehnički sistemi mogu da se opišu kao zajednički kognitivni sistem. MCP je od samog početka postala priznata naučna disciplina, ponekad se takođe naziva kognitivnim inženjeringom. Koncept Zajedničkog kognitivnog sistema (JCS) ima posebno široku korist kao način da se razume kako se složeni društveno-tehnički sistemi mogu opisati sa različitim stepenima rezolucije. Više od 20 godina iskustva sa CASE je opsežno opisano.<ref>Hollnagel, E. & Woods, D. D. (2005) Joint cognitive systems: The foundations of cognitive systems engineering.</ref><ref>Woods, D. D. & Hollnagel, E. (2006).</ref> ; Konfiguracioni menadžment : Kao sistemski inženjering, [[konfiguracijski management]] praktikuje u oblasti [[vojska|odbrane]] i [[Avio industrija|avio industrije]] je širok sistem na nivou prakse. Paralelno polje zadacima iz sistema inženjeringa; gde se sistemski inženjering bavi razvojem zahteva, dodelom razvojnh predmeta i verifikacije, upravljanje konfiguracijom se bavi zahtevima hvatanja, sledljivosti do razvoja stavke i revizije razvojne tačke kako bi se osiguralo da je postignuta željena funkcionalnost koja sistemskiinženjering i / ili test i Verifikacija Inženjeringa su dokazali kroz objektivno testiranje. ; Kontrolni inženjering : [[Automatika|Kontrola inženjeringa]] i njegov dizajn i implementacija [[Kontrola sistema|kontrole sistema]], intenzivno se koriste u skoro svakoj industriji, velikim pod-oblastima sistemskog inženjeringa. Krstarenje kontrole automobila i navođenje sistema za balističke rakete su dva primera. Teorija sistemske kontrole je aktivno polje primenjene matematike i uključuje istragu rešenja prostora i razvoj novih metoda za analizu procesa kontrole. : ; Industrijski inženjering : [[Industrijsko inženjerstvo|Industrijski inženjering]] je grana [[Inženjerstvo|inženjerstva]] koja se odnosi na razvoj, poboljšanje, implementaciju i evaluaciju integrisanih sistema ljudi, novca, znanja, informacija, opreme, energije, materijala i procesa. Industrijski inženjering oslanja se na principe i metode inženjerske analize i sinteze, kao i matematičke, fizičke i društvene nauke, zajedno sa principima i metodama inženjerske analize i projektovanja do naveli, predvideli, i procene rezultata dobijenih od takvih sistema. ; Interfejs dizajna : Interfejs dizajna i njegova specifikacija su zabrinuti za obezbeđivanje da su delovi sistema povezivanja i inter-posluju sa drugim delovima sistema i sa eksternim sistemima kao neophodno. Interfejs dizajna uključuje obezbeđivanje da sistem interfejsa bude u stanju da prihvati nove funkcije, uključujući mehanički, električni i logički interfejs, uključujući rezervisane žice, plug-prostor, komandne kodove i bitove u komunikacionim protokolima. Ovo je poznato kao proširenja. [[Interakcija čoveka i računara|Human-Computer Interaction]] (HCI) ili Human-Machine Interface (HMI) je još jedan aspekt dizajna interfejsa, i predstavlja kritičan aspekt modernog sistema inženjeringa. Principi sistmeskog inženjeringa se primenjuju u [[Mrežni protokol|izradi mrežnih protokola]] za [[Lokalna računarska mreža|lokalne mrežama]] i [[Regionalna računarska mreža|regionalne računarske mreže]]. ; Mehatronika inženjeringa : [[Mehatronika]], kao i sistemski inženjering, je multidisciplinarno polje inženjeringa koje koristi dinamičke sisteme modeliranja da izraze opipljive konstrukcije. U tom smislu se gotovo ne razlikuje od sistemskog inženjeringa, ali ono što ga odvaja od drugih jeste fokus na manje detalja nego većih generalizacija i odnosa. Kao takva, oba polja odlikuje okvir svojih projekata nego metodologijom njihove prakse. ; Operaciona istraživanja : [[Operaciona istraživanja]] podržavaju Sistemski inženjering. Sredstva operacionih istraživanja se koriste u analizi sistema, donošenju odluka i trgovinskm studijama. Nekoliko škola je naučilo SE kurseve u okviru operacionih istraživanja ili [[Industrijsko inženjerstvo|industrijskog inženjerstva]] odeljenja, naglašavajući da ulogu u složenim projektima igra sistemski inženjering. [[Operaciona istraživanja]], kratko, se bave optimizacijom procesa pod višim ograničenjima.<ref>(see articles for discussion: [http://www.boston.com/globe/search/stories/reprints/operationeverything062704.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331035402/http://www.boston.com/globe/search/stories/reprints/operationeverything062704.html |date=2012-03-31 }} and [http://www.sas.com/news/sascom/2004q4/feature_tech.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050920174512/http://www.sas.com/news/sascom/2004q4/feature_tech.html |date=2005-09-20 }})</ref> ; Performanse inženjeringa : Performanse inženjeringa je disciplina da se obezbede i ispune očekivanja kupaca za obavljanje tokom svog života. Performanse se obično definišu kao brzina kojom je određena operacija izvršena, ili sposobnost izvršenja više takvih operacija u jedinici vremena. Performanse mogu biti degradirane momentu kada se operacija redom izvrše i ograničen od strane ograničenog kapaciteta sistema. Na primer, performanse mreže [[Tehnologija paketnog prenosa|tehnologije paketnog prenosa]] se odlikuju paketom tranzitnog kašnjenja end-to-end, ili broj paketa uključen u jedan sat. Dizajn sistema visokih performansi koristi analitičko ili simulaciono modeliranje, a dostava implementacije visokih performansi podrazumeva detaljno testiranje performansi. Performanse inženjeringa oslanjaju se na statistiku i[[Teorija verovatnoće|teoriju verovatnoće]] za svoje alate i procese. ; Menadžment programa i menadžment porojekata : [[Menadžment programa]] (ili upravljanje programa) ima mnogo sličnosti sa sistemima inženjeringa, ali je šire zasnovano poreklo od onih inženjerskih sistema inženjeringa. Upravljanje projektom je takođe blisko povezana sa upravljanjem programom i sistemskim inženjeringom. ; Predlog inženjeringa : Predlog inženjering je primena naučnih i matematičkih principa za projektovanje, izgradnju, i upravljanje ekonomično razvojnim sistemom. U suštini, predlog inženjeringa koristi "[[inženjerski sistemski proces]]" da se stvori isplativ predlog i poveća verovatnoća uspešnog predloga. ; Pouzdanost inženjeringa : [[Pouzdanost|Pouzdanost inženjeringa]] je disciplina da se obezbedi i ispunjavaju očekivanja kupaca za pouzdanost tokom svog života; tj, ne češće nego što se očekivalo. Pouzdanost inženjeringa se odnosi na sve aspekte sistema. Ona je tesno povezana sa [[održavanje]]m, [[dostupnost]]i ([[pouzdanost]]i ili [[RAMS]] omiljenih neki), i [[Logistika|logistici inženjeringa]]. Pouzdanost inženjeringa je uvek kritična komponenta bezbednosnog inženjeringa, kao u insuficijenciji režima i [[Efekti analize|efekata analize]] (FMEA) i opasnosti kvara analize stabla, kao i [[Bezbednosni inženjering|bezbednosti inženjeringa]]. ; Rizik menadžmenta : [[Upravljanje rizikom]], praksa procene i suočavanje sa [[rizik]]om je jedan od interdisciplinarnih delova sistemskog inženjeringa. U razvoju, sticanju ili operativnim aktivnostima, uključivanje rizika u trgovinu sa troškovima, raspored i karakteristike performansi, uključuje iterativni složeni konfiguracijski management sledljivosti i evaluacije za zakazivanje i zahtevima menadžmenta na domenima i za sistemski životni ciklus koji zahteva interdisciplinarni tehnički pristup sistemskom inženjeringu. ; Bezbednosni inženjering : Tehnike bezbednosnog inženjeringa mogu da se primene od strane ne-specijalista inženjera u projektovanju složenih sistema kako bi se smanjila verovatnoća sigurnosnih-kritički neuspeha. Funkcija "Sistem bezbednosti inženjeringa" pomaže da se identifikuje "ugrožavanje bezbednosti" u nastajanju dizajna, i mogu da pomognu sa tehnikama da se "ublaže" posledice (potencijalno) opasnim uslovima koji ne mogu biti dizajnirani od sistema. ; Zakazivanje : [[Zakazivanje]] je jedan od alata za podršku sistemskom inženjeringu kao praksa i stavka u proceni interdisciplinarne zabrinutosti pod upravljanjem konfiguracijom. U konkretnoj direktnoj vezi resursa, mogućnosti performansi i rizika po trajanju zadatka ili linkove zavisnosti između zadataka i uticaja širom [[Životni ciklus sistema|životnog ciklusa sistema]] je zabrinutost sistemskog inženjeringa. ; Sigurnost inženjeringa : [[Bezbednost inženjeringa]] može da se posmatra kao [[Interdisciplinaranost|interdisciplinarna]] oblast koja integriše u [[Zajednica prakse|zajednicu prakse]] za kontrolu sistema dizajna, pouzdanost, bezbednost i sistemski inženjering. To može da obuhvati takve pod-specijalitete kao proveru [[Elektronski identitet|identiteta]] korisnika sistema, ciljeve sistema i ostalih: ljudi, objekata i procesa. ; Softversko inženjerstvo : Od svojih početaka, [[inženjering softvera|softverski inženjering]] je pomogao obliku modernim sistemima inženjerske prakse. Tehnike koje se koriste u rukovanju kompleksa velikih softverskih sistema intenzivno su imali veliki uticaj na oblikovanje i preoblikovanje alata, metoda i procesa SE. == Povezano == * [[Automatika]] * [[Design review (U.S. government)|Pregled dizajna (SAD vlada)]] * [[Interdisciplinarnost]] * [[Strukturna sistemska analiza|Strukturna sistemska analiza i metod dizajna]] * [[Sistem sistemskog inženjeringa]] (SoSE) == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == {{refbegin|2}} * Harold Chestnut, ''Systems Engineering Methods''. Wiley, 1967. * Harry H. Goode, Robert E. Machol ''System Engineering: An Introduction to the Design of Large-scale Systems'', McGraw-Hill, 1957. * Derek Hitchins (1997) ''[https://web.archive.org/web/20070609143558/http://hitchins.net/WCSE.html ''World Class Systems Engineering''] at hitchins.net.'' * {{Cite book| ref = harv | author=NASA|title=Systems Engineering Handbook|url=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20080008301.pdf|url=|location=|publisher=NASA/SP-2007-6105 Rev1, December 2007|year=2007|id=}} * {{Cite book| ref = harv | author=NASA|title=NASA Systems Engineering Processes and Requirements|url=http://nodis3.gsfc.nasa.gov/npg_img/N_PR_7123_001B_/N_PR_7123_001B_.doc|url=|location=|publisher=NPR 7123|year=2013|id=}}1B, April 2013 NASA Procedural Requirements.. * David W. Oliver, Timothy P. Kelliher & James G. Keegan, Jr. ''Engineering Complex Systems with Models and Objects. McGraw-Hill'', 1997. * Simon Ramo, Robin K. St.Clair, ''The Systems Approach: Fresh Solutions to Complex Problems Through Combining Science and Practical Common Sense'', Anaheim, CA: KNI, Inc, 1998. * {{Cite book| ref= harv|last=Sage|first=Andrew P.|title=Systems Engineering| url= https://archive.org/details/systemsengineeri0000sage|location=|publisher=Wiley IEEE|year=1992|isbn=978-0-471-53639-0|pages=}} * Andrew P. Sage, Stephen R. Olson, ''Modeling and Simulation in Systems Engineering'', 2001. * Dale Shermon, [http://www.gowerpublishing.com/isbn/978056688612 ''Systems Cost Engineering''], Gower publishing, 2009 * {{Cite book| ref = harv | last=Shishko|first=Robert|title=[[openlibrary:books/OL23710690M/NASA systems engineering handbook|''NASA Systems Engineering Handbook'']]|url=|location=|publisher=NASA Center for AeroSpace Information, 2005|year=2005|id=}} * Richard Stevens, Peter Brook, Ken Jackson & Stuart Arnold. ''Systems Engineering: Coping with Complexity''. Prentice Hall, 1998. * {{Cite book| ref = harv | author=US DoD Systems Management College|title=[http://www.dau.mil/publications/publicationsDocs/SEFGuide%2001-01.pdf Systems Engineering Fundamentals].|url=|location=|publisher=Defense Acquisition University Press, 2001|year=2001|id=}} * US DoD [https://web.archive.org/web/20170829061819/http://www.acq.osd.mil/se/docs/Integrating-SE-Acquisition-Contracts_guide_121106.pdf Guide for Integrating Systems Engineering into DoD Acquisition Contracts], 2006 * Malakooti, B. . Operations and Production Systems with Multiple Objectives. John Wiley & Sons.{{page|year=2013|isbn=978-1-118-58537-5|pages=}} * Daniele Gianni, Andrea D'Ambrogio, and Andreas Tolk (editors), Modeling and Simulation-Based Systems Engineering Handbook, CRC Press, 2014 ''[http://www.crcpress.com/product/isbn/9781466571457]'' {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Systems engineering}} * [http://www.incose.org INCOSE] stranica. * [https://web.archive.org/web/20160121122455/http://www.acq.osd.mil/se/index.html DoD Systems Engineering] ODASD/SE sajt sa referentnim materijalom * [http://www.ndia.org/divisions/divisions/systemsengineering/Pages/default.aspx NDIA Systems Engineering Division] * [http://www.sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_%28SEBoK%29 Systems Engineering Body of Knowledge (SEBoK) wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126155235/http://sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_(SEBoK) |date=2016-01-26 }} * [https://www.innoslate.com/systems-engineering/ Model-Based Systems Engineering Tools] * [http://www.incoseonline.org.uk INCOSE UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517051331/http://www.incoseonline.org.uk/ |date=2008-05-17 }} stranica * [http://www.icseng.com/ ICSEng] stranica. {{Softverski inženjering}} [[Kategorija:Inženjerske discipline]] [[Kategorija:Zanimanja]] [[Kategorija:Sistemsko inženjerstvo]] kh96xst0izdh53ocqswy5zpdh1awcrp 2 4665760 42713637 42712938 2026-10-25T15:16:45Z Inokosni organ 160059 42713637 wikitext text/x-wiki Pozdrav svima! Dobrodošli u ured vašeg Inokosnog organa. Pridružio sam se [[Srpskohrvatska Wikipedia|Srpskohrvatskoj Wikipediji]] kada je točno imala 454.760 članaka na [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskom]]. <div style="display:flex; gap:12px; width:100%;"> <div style="flex:1;"> [[Korisnik:Inokosni organ/Arhiv|<span style="display:inline-block;padding:10px 18px;background:#1e5aa8;color:white;border-radius:6px;font-weight:bold;text-decoration:none;">Arhiv</span>]] </div> </div> {{collapse top|title= Glavna ladica}} {| class="wikitable" |+ !<u>'''Glavni projekti'''</u> |- | <small>[[Izraelsko-arapski sukob]] | [[Arapsko proljeće]] | [[Rusko-ukrajinski rat]]</small> | |+ !<u>'''Turske teme'''</u> |- | <small><u>'''[[Korisnik:Inokosni organ/Turska književnost|Projekt : Turska književnost]]'''</u> | '''[[Lista turcizama u srpskohrvatskom jeziku]]''' [[Datoteka:Symbol support vote.svg|15px|link=]] i [[Turcizam]] | '''[[Turski jezik]]''' | [[Osmanski turski jezik]] | '''[[Hronologija Osmanskog carstva|Vremeplov Osmanskog carstva]]''' | [[Osmansko Carstvo]] | [[Istorija Osmanskog carstva]] | [[Administrativna podjela Osmanskog Carstva]] | [[Turski jezik]]</small> | |+ !<u>'''Autori i knjige'''</u> |- | <small>[[Lion Feuchtwanger]] | [[Borislav Pekić]] | [[Gabriele d'Annunzio]] | [[Giacomo Leopardi]] | [[Pio II.|Enea Silvio Piccolomini]] | [[August Šenoa]] | [[Eugen Kumičić]] | [[Silvije Strahimir Kranjčević]] | [[Adolfo Veber Tkalčević]] | [[Ivan Perkovac]] | [[Ksaver Šandor Gjalski]] | [[Ante Kovačić]] | [[Josip Kozarac]] | ''[[Seljačka buna (roman)|Seljačka buna]]'' | [[Antun Gustav Matoš]] | [[Milutin Cihlar Nehajev]] | [[Milan Begović]] | [[Janko Leskovar]] | [[Ryūnosuke Akutagawa]] | [[Yukio Mishima]] | [[Yasunari Kawabata]] | [[Søren Kierkegaard]] | ''[[Crvena zvijezda (roman)|Crvena zvijezda]]'' | [[Lion Feuchtwanger]] | [[George Orwell]] | [[Ivana Brlić-Mažuranić]] | [[Feri Lainšček]] | [[Lila Prap]] | [[Ivan Kušan]] | [[Grigor Vitez]] | [[Ivo Andrić]] | [[Nasiha Kapidžić‑Hadžić]] | [[Stevan Sremac]] | [[Andrej Nikolaidis]] | [[Blaže Koneski]] | [[Olivera Nikolova]] | [[Grozdana Olujić]] | [[Branko Ćopić]] | [[Dragan Lukić]] | [[Sarah Kane]] | [[Tin Ujević]] | [[Ismail Kadare]] | [[Boris Pahor]] | [[Ivan Cankar]] | [[Tin Ujević]] | [[Stanisław Lem]] | [[Fenomenologija duha]] | [[Moby Dick]] ([[Herman Melville|Melville]]) | [[Jack London]] | [[Edward Abbey]] | [[Mark Twain]] | [[Henry David Thoreau]] | [[Jack Kerouac]] | [[Ambrose Bierce]] | [[Henry Miller]] | [[Gary Snyder]] | [[Hunter S. Thompson]] | [[Charles Bukowski]] ([[Post Office (roman)|Post Office]]) | [[Voltairine de Cleyre]] | [[Frantz Fanon]] | [[W. E. B. Du Bois]] | [[James Baldwin]] | [[Frederick Douglass]] | [[Richard Wright]] | [[Howard Zinn]] | [[Srečko Kosovel]] | [[Vitomil Zupan]] | [[Adem Demaçi]] | [[Venko Markovski]] | [[Mihailo Lalić]] | [[Dragoslav Mihailović]] | [[Živojin Pavlović]] | [[Aleksandar Tišma]] | [[Marko Vešović (književnik)|Marko Vešović]] | [[Tamni vilajet (antologije fantastike)|Tamni vilajet]] | [[Han Gang]] | [[Miroslav Krleža]] | [[Antun Branko Šimić]] | [[Vladislav Petković Dis]] | [[Alamut (roman)|Alamut]] | </small> | |+ !<u>'''Specifične teme'''</u> |- | <small>[[Pavluško Imširović]] | '''[[Telekom Srbija]]'''** | [[Demokratura]] | [[Kvisling]] | [[Oligarhija]] | [[Vlado Gotovac]] | [[Julius Baranovski]] | [[Josef Ressel]] | [[Tibor Sekelj]] | [[Ivan Visin]] | [[Rizo Šurla]] | [[Gabor Lenđel]] | [[Tamara Lujak]] | [[Milica Cincar Popović]]</small> | |+ !<u>'''Ukrajina'''</u> |- | <small>[[Korisnik:Inokosni organ/Ukrajina]] | [[Ukrajina]] | [[Kronologija Lavova]] | [[Volodimir Zelenskij]] | [[Politika Ukrajine]] | [[Istorija Ukrajine-Rusi]] | [[Krimski rat]] | </small> |+ !<u>'''[[Slovenska književnost]]'''</u> |+ !<u>'''[[Portal:Crna Gora]]'''</u> | |+ !<u>'''Muzika'''</u> |- | <small>[[Azra]] | [[Goran Bregović]] | [[Bijelo Dugme]] | [[Šarlo Akrobata]] | [[Pankrti]] | [[Haustor]] | [[VIS Idoli]] | [[Paraf]] | [[Fela Kuti]] | [[Novi val]] | [[Polka]] | [[Hip hop]] | [[Rocksteady]] | [[:Kategorija:The Prodigy]]</small> | |+ !<u>'''Turske teme'''</u> |- | <small><u>'''[[Korisnik:Inokosni organ/Turska književnost|Projekt : Turska književnost]]'''</u> | '''[[Lista turcizama u srpskohrvatskom jeziku]]''' [[Datoteka:Symbol support vote.svg|15px|link=]] i [[Turcizam]] | '''[[Turski jezik]]''' | [[Osmanski turski jezik]] | '''[[Hronologija Osmanskog carstva|Vremeplov Osmanskog carstva]]''' | [[Osmansko Carstvo]] | [[Istorija Osmanskog carstva]] | [[Administrativna podjela Osmanskog Carstva]] | [[Turski jezik]]</small> | |+ !<u>'''Loptopuc'''</u> |- | <small>[[Fudbalska reprezentacija Italije]] | [[Fudbalska reprezentacija SFR Jugoslavije]] | [[Eintracht Frankfurt]] | [[Bayer 04 Leverkusen]] | [[Newcastle United F.C.]] | [[Utakmica smrti]] | [[Svjetsko juniorsko prvenstvo u fudbalu – Čile 1987.]] | [[Fudbalska reprezentacija Hrvatske]] | [[Korisnik:Inokosni organ/Fudbalska reprezentacija Srbije|Fudbalska reprezentacija Srbije]] | [[Fudbalska reprezentacija Slovenije]] | [[Fudbalska reprezentacija Bosne i Hercegovine]] | [[Celtic F.C.]] | [[FK Šahtar Donjeck]] | [[Beşiktaş JK (fudbal)|Beşiktaş JK]] | [[US Livorno 1915|US Livorno]] | [[FC St. Pauli]] </small> | |+ !<u>'''Gradovi'''</u> |- | <small>[[Nusantara]] | [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] | [[Kumasi]] | [[Smederevo]] | [[Ljubljana]] | [[Kijev]] | [[Evropski glavni grad kulture]] ([[Vilnius]] | [[Trenčín]] | [[Oulu]] | [[Gorica]] | [[Nova Gorica]] | [[Chemnitz]] | [[Bad Ischl]] | [[Bodø]] | [[Tartu]] | [[Veszprém]] | [[Temišvar]] | [[Elefsina]] | [[Novi Sad]] | [[Esch-sur-Alzette]] | [[Kaunas]] | [[Rijeka (grad)|Rijeka]] | [[Galway]] | [[Évora]] | [[Liepāja]] | [[České Budějovice]] | [[Bourges]] | [[Skoplje]]) </small> | |+ !<u>'''Razne teme'''</u> |- | <small>[[Historija Mađarske]] | [[Mađarizam]] | [[Kraljevina Ugarska (1000–1526)]] | [[Mađarska književnost]] | [[Lista vladara Ugarske]] | [[Historija Mađarske]] | [[Slovačka]] | [[Gruzija]] | [[Germanizam]] | | [[Intolerancija na laktozu]] | [[Kristofor Kolumbo]] | <u>[[Švedski jezik]]</u> | [[Moskva]] | [[Historija Irske]] | [[:sl:Druga svetovna vojna na Slovenskem|Druga svetovna vojna na Slovenskem]] | | [[Makedonska književnost]] | [[Slovenska književnost]] | [[Lista vladara Portugala]] | [[Historija Portugala]] | [[Laos]] | [[Historija Vijetnama]] | [[Moldavija]] | [[Kamerun]] | [[Historija Kameruna]] | [[Morske orgulje]] | '''[[Đerdapska klisura]]''' | [[Wikipedija:Wikiprojekt države/Singapur|Wikiprojekt države - Singapur]] | '''[[Baranja]]''' | [[Belorusija]] | [[Arhitektura]] | [[Egipatska arhitektura]] | '''[[Lista okruga Texasa]]'''** | '''[[Haymarketska pobuna]]'''** | '''[[Štrajk trbovljanskih i zagorskih rudara (1923)]]''' | '''[[Prosvjedi u Albaniji (2026)]]'''** | [[Linker]] | |+ !<u>'''Dobri članci'''</u> |- | <small>[[Singapur]] | [[Moskva]] | [[Karl XII od Švedske]] | [[Tvrđava Svetog Mihovila]] | [[Fudbalska reprezentacija Turske]] | [[Surinamska književnost]] | [[Lista turcizama u srpskohrvatskom jeziku]] | [[Albanska književnost]]</small> |- * [[:meta:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring|Wikimedia CEE Spring]] * [[:meta:Ukraine's Cultural Diplomacy Month|Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026]] * [[:meta:Wikipedia Asian Month/Archive|Wikipedia Asian Month]] |} {{collapse bottom}} {{#Babel:sh}} {{KorisnikPočetak|extra-css=clear:right;}} {{Korisnička kutija/Administrator}} {{Korisnik Wiki dob|dan=8|mjesec=04|godina=2021}} {{Korisnik Mjesec Ukrajinske Kulture 2023}} {{Korisnik Mjesec Azije}} {{Korisnik Mjesec Ukrajinske Kulture 2024}} {{Korisnik Mjesec Ukrajinske Kulture 2025}} {{KorisnikKraj}} {{collapse top|title= Nagrade}} === Nagrade === {| style="margin:0 auto; background:transparent;" |- | style="vertical-align:top; text-align:center; padding:6px; width:190px;" | {{barnstar-rad i trud|Nagrada za rad i trud|Orijentolog}} | style="vertical-align:top; text-align:center; padding:6px; width:190px;" | [[Datoteka:Wiki medal.jpg]] <div>'''Wiki medalja'''<br />Za albanske, turske i druge književne teme<br />[[User:Igor Windsor|Igor Windsor]]</div> | style="vertical-align:top; text-align:center; padding:6px; width:190px;" | {{Wikipedia:CEE Proljeće 2022/spomenica}} | style="vertical-align:top; text-align:center; padding:6px; width:190px;" | {{Wikipedia:Mjesec Azije/spomenica|godina=2022}} | style="vertical-align:top; text-align:center; padding:6px; width:190px;" | [[Datoteka:UCDM_2023_banrstar.png|thumb|185px|[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023]]]] | style="vertical-align:top; text-align:center; padding:6px; width:190px;" | {| style="margin:auto; text-align:center; background:#327492; width:40px" | style="text-align:center; background:#FFFFFF; -moz-border-radius:15px; padding:6px 9px" | [[Datoteka:WikiLink Barnstar Hires.png|120px|Za izvanredan doprinos akciji i hvalevredan trud]] <div style="padding-top:6px;">Za učešće u [[Wikipedija:Akcija sređivanja članaka bez unutarnjih linkova 2|Akciji sređivanja članaka bez linkova 2]]</div> |- | style="color:white;" | '''Dodijelila''':<br />Wikizajednica |} | style="vertical-align:top; text-align:center; padding:6px; width:190px;" | {{Wikipedija:Međuprojektna akcija sređivanja neutralnosti članaka/Nagrada}} |} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border:3px solid #EAC100; background-color:#EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;" class="plainlinks"> [[File:Wikipedia Asian Month Barnstar Golden.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden'''''}}}} <div style="color:#333333; margin-left:220px; font-size:110%;"> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Congradulation! Sincerely thank you for your utmost participation in Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful for your dedication to Wikimedia movement, and hope you will join us the next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color:#333333; text-align:right; font-size:120%;">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> </div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Joycewikiwiki@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Special_Barnstars_Receiver&oldid=24454025 --> {| style="border:1px solid gray; background-color:#fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[Datoteka:Rc award.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size:x-large; padding:0; vertical-align:middle; height:1.1em;" | '''Barnstar patrolera''' |- |style="vertical-align:middle; border-top:1px solid gray;" | Iskreno veliko hvala, kao patroler patroleru, na ophodnji čitave Vikipedije u mojem trosedmičnom odsustvu. Nije ostalo [https://xtools.wmflabs.org/patrollerstats/sh.wikipedia.org?actions=patrol nezapaženo] da si praktički samostalno poduhvatio posao bez kojega bi ošli natrag u tisuće neophođenih izmjena odakle nema povratka dok se istovremeno borimo s novima. |} – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) 04:23, 6 mart 2023 (CET) {{Nagrada za izabrani članak | članak =Karl XII od Švedske | mjesec =august | godina =2023. }} {{Nagrada za izabrani članak | članak =Fudbalska reprezentacija Turske | mjesec =oktobar | godina =2024. }} {{collapse bottom}} == Spoljašne veze == * [https://vukajlija.com/ Leksikografski zavod] * как я люблю naš [[:wikt:Glavna strana|vikiriječnik]] :P * <u>[[Wikipedija:Navođenje izvora|Navođenje izvora]]</u> & [[:en:Wikipedia:Citing sources|Citing sources]] & [[:en:Wikipedia:Verifiability|Verifiability]] * <u>[[Wikipedija:Pouzdani izvori|Pouzdani izvori]]</u> & [[:en:Wikipedia:Reliable sources|Reliable sources]] * <u>[[Šablon:Reklamiranje]]</u> & [[:en:Wikipedia:Identifying blatant advertising|Identifying blatant advertising]] * <u>[[Wikipedija:Šta Wikipedija nije|Šta Wikipedija nije]]</u> & [[:en:Wikipedia:What Wikipedia is not|What Wikipedia is not]] * [[Wikipedija:Dozvole za objavljivanje]] ::''Don't speak Po Naški?'' ==<big>'''''Reference'''''</big> (pa da!)== * [[Korisnik:Belirac/Izvori|Izvori]] * [[Wikipedija:Pouzdani izvori/Lista pouzdanih izvora na srpskohrvatskom jeziku]] * [[Korisnik:Inokosni organ/Slobodno dostupni izvori i knjige|Slobodno dostupni izvori i knjige]] {{reflist}} <div style="float:right; border:thin solid green; background-color:*f9f9f9"> {{Currentdate}} Ovaj ogranak Wikipedija projekta ima : '''<div id="articlecount" style="font-size:85%;">[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] {{plural:{{NUMBEROFARTICLES}}|članak|članka|članaka}} na [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskom]]</div> </div>''' [[Kategorija:User sh]] [[Kategorija:Wikipedijini administratori]] 3ry0hlskbn3vts2lul6zrgly4xqlezh 2 4676787 42713875 42713571 2026-10-26T10:38:43Z Zavičajac 76707 42713875 wikitext text/x-wiki {{UNESCO-nematerijalna svjetska baština |ime baštine = Tekstilna umjetnost na ostrvu Taquili |slika = Aymara ceremony copacabana 1.jpg |godina = 2008. |regija = Amerika |id = 00166 |ugroženost = |poveznica = https://ich.unesco.org/en/RL/taquile-and-its-textile-art-00166 |država = {{flag|Bolivija}}, {{flag|Čile}}, {{flag|Peru}} }} '''Tekstilna umjetnost na ostrvu Taquili'''Otok Taquile, smješten u jezeru Titicaca na peruanskoj visokoj andskoj visoravni, poznat je po tekstilnoj umjetnosti, koju svakodnevno stvaraju i muškarci i žene, bez obzira na dob, a nose je svi članovi zajednice. Stanovnici Taquilea bili su relativno izolirani od kopna sve do 1950-ih, a pojam zajednice i dalje je vrlo snažan među njima. To se odražava u organizaciji života zajednice i u kolektivnom donošenju odluka. Tradicija tkanja na otoku seže do drevnih civilizacija Inka, Pukara i Colla, čime se održavaju aspekti predhispanskih andskih kultura. Tkanine se ili pletu ili tkaju na predhispanskim četverostrukim tkalnim stanovima. Najkarakterističniji odjevni predmeti su tzv. chullo, pleteni šešir s ušnim preklopom, i kalendarski pojas, široki tkani pojas koji prikazuje godišnje cikluse povezane s ritualnim i poljoprivrednim aktivnostima. Pojas kalendara privukao je pažnju mnogih istraživača jer prikazuje elemente usmene tradicije zajednice i njezine povijesti. Iako su u tekstilnu umjetnost Taquilea uvedeni novi, suvremeni simboli i slike, tradicionalni stil i tehnike su zadržani. Taquile ima specijaliziranu školu za učenje Taquile rukotvorina, čime se osigurava održivost i kontinuitet tradicije. Turizam je pridonio razvoju komunalnog gospodarstva, koje se uglavnom sastoji od tekstilne i turističke trgovine. Iako se turizam smatra učinkovitim načinom osiguravanja kontinuiteta tekstilne tradicije, rastuća potražnja dovela je do značajnih promjena u materijalu, proizvodnji i značenju. Populacija Taquilea znatno je porasla posljednjih desetljeća, što je dovelo do nestašice resursa i potrebe za uvozom sve više robe s kopna. [[File:Tupac-inca-conquest.png|mini|lijevo|180px|Ajmarsko kraljevstvo (roza boja)]] == Nematerijalna kulturna baština == Tekstilna umjetnost na ostrvu Taquili upisana je u [[UNESCO]]-vu Reprezentativnu listu [[Nematerijalna kulturna baština|nematerijalne kulturne baštine]] čovječanstva kao element nematerijalnog kulturnog naslijeđa Bolivije, Čilea i Perua.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/taquile-and-its-textile-art-00166 UNESCO: Tekstilna umjetnost na ostrvu Taquili - Pristupljeno, 19. oktobar 2026]{{en}}</ref> Odluku o upisu donio je Međuvladin komitet za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa na 3. zasjedanju koje je održano od 4. do 8. novembra 2008. god. u [[Istanbul]]u, [[Turska]].<ref name="peru">{{Cite web |url= https://ich.unesco.org/en/state/peru-PE |title= Nematerijalna kulturna baština u Peruu |work= UNESCO |access-date= 19. oktobar 2026.}}{{en}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Commonscat|Aymara people}} [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Boliviji] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Čileu] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Peruu] 4d7v0axpz7y90luwy1ufe2u0z3zembi 0 4676818 42713782 42713463 2026-10-26T01:19:17Z Dwina744 178014 +izv. 42713782 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak značajnih osoba koji se identificiraju kao [[Jugoslaveni]] – ili su se za vrijeme svoga života tako identificirali.{{Efn|Navedene su također osobe koje su se do 1840-ih godina izjašnjavale kao ''Iliri'', nazivom kojim su se do tada označavali Jugoslaveni.|group=α}} Jugoslovenski se identitet danas najčešće javlja kao nadnacionalni, kulturni<ref name=primjer-kulturnjugoslav>Usp. npr. [https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/pozoriste/4081248-dino-mustafic-nakon-premijere-u-bdp-u-meni-je-ostao-neizbrisiv-identitet-jugoslovena Dino Mustafić nakon premijere u BDP: U meni je ostao neizbrisiv identitet Jugoslovena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250403122425/https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/pozoriste/4081248-dino-mustafic-nakon-premijere-u-bdp-u-meni-je-ostao-neizbrisiv-identitet-jugoslovena |date=2025-04-03 }} [[Telegraf.rs]]. ''J. V.; 30.03.2025.''<br>''“Vrlo često naglašavam da sam u kulturalnom smislu Jugosloven, bez obzira što je ta zemlja geografski i politički nestala.”''</ref>, nacionalni odnosno etnički<ref name=primjer-nacionjugoslav>Usp. npr. [https://ba.n1info.com/vijesti/a255518-fedja-isovic-o-izetu-fazlinovicu/ Isović za N1: Lik Izeta Fazlinovića sam pisao po sebi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102014830/https://ba.n1info.com/vijesti/a255518-fedja-isovic-o-izetu-fazlinovicu/ |date=2022-11-02 }} N1 BIH. ''N1 BiH; 18.04.2018.''<br>''“Volim i ja Tita, Jugosloven sam po nacionalnosti. Rodio sam se u Jugoslaviji, odgojen sam da je volim.”''</ref>, ali i kao anacionalni ili politički identitet. U ogromnoj većini slučajeva on egzistira pored drugih (nacionalnih) identiteta (Srbin, Hrvat, Bošnjak, Makedonac, Albanac, itd.)<ref name=studija-pavlakovic>Usp. Pavlaković, Vjeran: Ispunjenje tisućljetnog sna: Strategije simbolične izgradnje nacije u Hrvatskoj, u: Pavlaković, Vjeran/Korov, Goran (ur.): Strategije simbolične izgradnje nacije u državama jugoistočne Europe. Zagreb 2016, str. 27-60</ref>, u rijetkim slučajevima kao identitet koji te identitete ne uzima u obzir. Pri tome treba imati na umu da je za vrijeme postojanja [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]] (1945–1991) većina stanovništva gajila jugoslovenski identitet. Stanovnici Jugoslavije su se najčešće nacionalno osjećali "prije svega [[Hrvati]]ma, [[Makedonci]]ma, [[Slovenci]]ma, [[Srbi]]ma itd., i istodobno Jugoslavenima". Druga po brojnosti kategorija su bili "oni koji su najprije Jugoslaveni, pa zatim Srbi, Slovenci, Makedonci ili Hrvati". Treću grupu su činili oni građani koji su se osjećali ''samo'' Jugoslavenima, a nije bio malen ni broj onih koji su se osjećali ''samo'' Srbima, ''samo'' Hrvatima, ''samo'' [[Albanci]]ma itd.<ref name=jugoslavenstvo69>Matvejević, Predrag: Jugoslavenstvo danas. Pitanja kulture. Zagreb 1982, str. 69.</ref> == Arhitektura == * [[Mia David]], arhitekta, scenograf<ref name=miadavid1>[https://www.youtube.com/watch?v=Icqc0scR63Q Prostori slobode - Radina Vučetić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211012638/https://www.youtube.com/watch?v=Icqc0scR63Q |date=2023-02-11 }} YouTube. ''Remarker Media; 01.07.2020.''<br>''“Ja sam isto Jugoslovenka.”''</ref> * [[Miša David]], arhitekta<ref name=mišadavid1>[https://www.danas.rs/kultura/jugosloven-koji-je-pobegao-u-teksas/ Jugosloven koji je pobegao u Teksas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114010713/https://www.danas.rs/kultura/jugosloven-koji-je-pobegao-u-teksas/ |date=2023-11-14 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Miroslav Simeunović; 02.11.2020.''<br>''“I ovoga puta, kad smo se sreli, smejali smo se tome, kako se naš zajednički prijatelj, pok. arhitekta Miša David, iz nekog protesta, kad nije mogao da se upiše kao Jugosloven, izjašnjavao na popisima kao stari Grk.”''</ref> * [[Radivoje Dinulović]], arhitekt<ref name=rdinulovic1>[https://magazin.politika.rs/sr/clanak/571832/kulturni-dodatak/ne-pristajem-da-povladujem-ovoj-realnosti Ne pristajem da povlađujem ovoj realnosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225152856/https://magazin.politika.rs/sr/clanak/571832/kulturni-dodatak/ne-pristajem-da-povladujem-ovoj-realnosti |date=2024-12-25 }} Magazin Politika. ''Aleksandra Isakov; 24.07.2024.''<br>''“Ja sam levičarsko dete, ostao sam komunista i Jugosloven, i duboko verujem da ta nova realnost mora da dođe, kao što je realnost mog detinjstva i mladosti morala da nestane.”''</ref> * [[Vlado Milunić]], arhitekt<ref name=vmilunic1>[https://bosnainfo.ba/preminuo-vlado-milunic/ Preminuo Vlado Milunić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126051433/https://bosnainfo.ba/preminuo-vlado-milunic/ |date=2022-11-26 }} BosnaInfo. ''BosnaInfo; 17.09.2022.''<br>''“Ja sam češki arhitekt jer sam završio češke škole. Isto tako nisam Čeh premda imam češko državljanstvo. Ja sam Jugoslaven jer se tako osjećam, unatoč činjenici da Jugoslavija više na postoji”''</ref><ref name=vmilunic2>[https://www.expats.cz/czech-news/article/czech-co-architect-behind-prague-s-dancing-house-passes-away Czech-Croatian architect behind Prague's Dancing House passes away] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108235402/https://www.expats.cz/czech-news/article/czech-co-architect-behind-prague-s-dancing-house-passes-away |date=2023-01-08 }} (na engleskom) Expats.cz ''Expats.cz Staff; 18.09.2022.''<br>''Milunić was born in Zagreb in what is now Croatia in 1941, but lived in Prague from the age of 16. In regards to his nationality, he described himself as "a Czechoslovak architect because I have a Czechoslovak education, and I feel Yugoslav in protest against primitive nationalism, even though neither Czechoslovakia nor Yugoslavia exists anymore."''</ref> * [[Aljoša Šegvić]], arhitekta<ref name=asegvic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 554.<br>''“Šegvić Aljoša, arhitekta. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Milica Šterić]], arhitekta<ref name=msteric1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 563.<br>''“Šterić Milica, arhitekta; član Upravnog odbora i specijalni savetnik Holding korporacije "Energoprojekt" - MDD Urbanizam i arhitektura; član Umetničkog saveta Saveza arhitekata Srbije i Akademije Arhitekture Srbije. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Josip Svoboda]], arhitekta<ref name=jsvoboda1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 550.<br>''“Svoboda Josip, arhitekta. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Danilo Udovički]], arhitekta<ref name=dudovicki1>[https://www.danas.rs/kultura/jugosloven-koji-je-pobegao-u-teksas/ Jugosloven koji je pobegao u Teksas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114010713/https://www.danas.rs/kultura/jugosloven-koji-je-pobegao-u-teksas/ |date=2023-11-14 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Miroslav Simeunović; 02.11.2020.''<br>''“Mogu da potvrdim i danas da je moj daroviti prijatelj arhitekta Danilo Udovički, poreklom iz bačkog sela Mol, bio i ostao veliki patriota, erudita i poliglota, ali i Jugosloven u najboljem smislu te reči. Uvek se tako i izjašnjavao na popisima dok je to moglo, jer je i za njega, kao i za mnoge od nas, razbijanje Jugoslavije bila lična uvreda.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Vlado Milunić.jpg|Vlado Milunić </gallery> </div> == Diplomacija == * [[Aleš Bebler]], diplomata, revolucionar<ref name=abebler1>VIII Kongres Saveza Komunista Jugoslavije. Beograd, 7–13. decembra 1964. Stenografske beleške III. Beograd 1965, str. 1918.<br>''“Ovima moramo pre svega reći da je dobar deo našeg razmimoilaženja prosto nesporazum, i to nesporazum u tome šta mi, Jugosloveni, i drugi koji se sa nama slažu, nazivamo politikom miroljubive koegzistencije i kako je mi definišemo.”''</ref> * [[Salih Fejić]], diplomata<ref name=sfejic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 182.<br>''“Fejić Salko, izvanredni poslanik i opunomoćeni ministar FNRJ u Holandiji, rez. major, r. 1914 u Mostaru, Jugosloven.”''</ref> * [[Rexhai Surroi]], diplomat<ref name=rsurroi1>Maksić, Milivoje: [https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2005.pdf U raskoraku sa svetom.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221029103157/https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2005.pdf |date=2022-10-29 }} Beograd 2000, str. 9.<br>''“Bio је Аlbаnас ро poreklu, ali Jugosloven ро svemu drugom. Nije birao prijatelje ро ključu, već ро srcu. Mnogi smo bili među onima kojima је biо blizak. Redžai је biо čovek koji је prijatelju privržen. Ponekad se čini da u ovom našem vremenu ta divna osobina - biti privržen prijatelju, kao da počinje da bledi pod pritiskom egoizma, i nekih drugih, čudnih i sumnjivih moralnih normi. А upravo to, osećati se Jugoslovenom, što simbolizuje uverenje da smo svi u ovoj zemlji podjednako bliski i potrebni jedni drugima, i biti privržen drugu, prijatelju - jeste politička, а rekao bih i moralna osnova, na kojoj jedino i može počivati naša spoljnopolitička služba.”''</ref> * [[Zdenko Štambuk]], diplomata<ref name=zstambuk>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/04/08/srpski/P00040710.shtm Ko je ovaj čovek? Vladimir Štambuk (Drugaričin drug)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123055710/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/04/08/srpski/P00040710.shtm |date=2022-11-23 }} [[Glas javnosti]]. ''Zorica Vulić; 07.04.2000.''<br>''“Otac Zdenko bio je čuveni diplomata, takođe Jugosloven, a majka Čehinja.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Aleš Bebler.jpg|Aleš Bebler </gallery> </div> == Film i pozorište == * [[Vjekoslav Afrić]], glumac<ref name=vafric1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 11.<br>''“Afrić Vjeko, dramski umetnik, pozorišni i filmski reditelj, redovni prof. Akademije za pozorišnu umetnost u Beogradu, pretsednik Sindikata kulturno-umetničkih ustanova, rez. major, r. 1906 na Hvaru, Jugosloven.”''</ref> * [[Neda Arnerić]], glumica<ref name=narneric1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 22-23.<br>''“Arnerić Neda, glumica i galerista (vlasnik galerije - knjižare "Atrijum", Bg.). […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=narneric2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 21.<br>''“Arnerić Neda, glumica i galerista (r. 15. VII 1953, Knjaževac). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Darko Bajić]], redatelj<ref name=dbajic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 29.<br>''“Bajić Darko, filmski reditelj. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=dbajic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 29.<br>''“Bajić M. Darko, filmski reditelj, docent na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu (r. 14. V 1955, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Primož Bebler]], redatelj<ref name=pbebler1>[https://www.danas.rs/kultura/umetnik-humanista-jugosloven/ Umetnik , humanista, Jugosloven...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225152828/https://www.danas.rs/kultura/umetnik-humanista-jugosloven/ |date=2024-12-25 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Rade Radovanović; 21.11.2013.''<br>''“Primož je bio pravi, plemeniti Jugosloven. Taj njegov izbor, bitna odrednica njegovog identiteta, imao je svoju estetsku, ideološku i humanističku utemeljenost.”''</ref><ref name=pbebler2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 35.<br>''“Bebler A. Primož, pozorišni reditelj; upravnik i umetnički rukovodilac Malog pozorišta Duško Radović i Večernje scene Radović u Beogradu (r. 5. V 1951, Njujork). Jugosloven.”''</ref><ref name=pbebler3>[http://www.republika.co.rs/564-565/24.html Beskrajna širina stanovnika sveta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016234820/http://www.republika.co.rs/564-565/24.html |date=2022-10-16 }} Republika. ''Goran Cvetković; Broj 564-565, 01-31.01.2014.''<br>''“Istinski levičar i Jugosloven, internacionalni i svetski pozorišni stručnjak Primož Bebler, nije stigao da uradi i tu jubilarnu predstavu Početak bune na dahije, po romanu Svetislava Basare.”''</ref> * [[Ivan Bekjarev]], glumac<ref name=ibekjarev1>[https://arhiva.vesti-online.com/Scena/Soubiznis/499225/Bekjarev-Najgori-su-umetnici-u-politici Bekjarev: Najgori su umetnici u politici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804005703/https://arhiva.vesti-online.com/Scena/Soubiznis/499225/Bekjarev-Najgori-su-umetnici-u-politici |date=2023-08-04 }} Vesti online. ''D. Dušanić; 16.06.2015.''<br>''“Poreklom sam Makedonac, ali rođeni Beograđanin, i javno priznajem da sam Jugosloven.”''</ref> * [[Miroslav Benka]], redatelj<ref name=mbenka1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 40.<br>''“Benka Miroslav, reditelj; umetnički direktor Gradskog pozorišta u Žilini, Slovačka (od '91). […] P: Jugosloven, slovačke narodnosti, […].”''</ref> * [[Melita Bihali]], glumica<ref name=mbihali1>[https://www.vesti.rs/Mercedes-Benz/Jugoslovenka-zauvek-Prica-o-lepoj-stolarevoj-kci.html Jugoslovenka zauvek: priča o lepoj stolarevoj kći] vesti.rs ''Vesti-online.com; 27.12.2015.''<br>''“I moja porodica se preselila u Istru, iako nismo imali potrebu za tim. Takvo je bilo naređenje” - kaže Melita Bihali, koja je kroz lik baba Mare opisala i raspad SFRJ, i za kraj ovog susreta naglasila da je rođena kao Jugoslovenka i da će tako i umreti.''</ref><ref name=mbihali2>[https://n1info.ba/showbiz/preminula-glumica-melita-bihali-poznata-po-ulozi-u-maratoncima/ Preminula glumica Melita Bihali, poznata po ulozi u “Maratoncima”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907003733/https://n1info.ba/showbiz/preminula-glumica-melita-bihali-poznata-po-ulozi-u-maratoncima/ |date=2023-09-07 }} N1 BIH. ''N1 Srbija, nova.rs; 25.08.2023.''<br>''Bihali je rekla i da je „rođena kao Jugoslovenka i da će tako i umrijeti!“.''</ref> * [[Predrag Bjelac]], glumac<ref name=pbjelac1>[https://www.vesti-online.com/i-carobnjak-i-papa/ I čarobnjak i papa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230104004740/https://www.vesti-online.com/i-carobnjak-i-papa/ |date=2023-01-04 }} vesti.rs ''Nada S. Preradović; 29.01.2022.''<br>''“Do pre par godina živeo je u Pragu, izjašnjava se kao Jugosloven i ponosni je otac dve ćerke.”''</ref><ref name=pbjelac2>[https://zena.blic.rs/lifestyle/glumac-predrag-bjelac-govorio-je-o-uspesima-na-svetskoj-sceni/lh3w1pl Predrag Bjelac: "Za Čehe sam harizmatičan: Mnogo puta sam im rekao: 'Dođite kod nas da vidite, ima ovakvih koliko hoćeš'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205080743/https://zena.blic.rs/lifestyle/glumac-predrag-bjelac-govorio-je-o-uspesima-na-svetskoj-sceni/lh3w1pl |date=2024-12-05 }} Blic žena. ''Blic žena; 19.05.2024.''<br>''“Odgojen sam kao Jugosloven, negde sam to i dalje.”''</ref> * [[Jelica Bjeli]], glumica<ref name=jbjeli1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 45.<br>''“Bjeli-Hadžić Jelica, glumica. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Dragan Bjelogrlić]], režiser i glumac<ref name=dbjelogrlic1>[https://www.nportal.rs/vest/186/vesti/kultura/bjelogrlic-film-toma-se-prepoznaje-po-univerzalnoj-emociji Bjelogrlić: Film "Toma" se prepoznaje po univerzalnoj emociji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121004426/https://www.nportal.rs/vest/186/vesti/kultura/bjelogrlic-film-toma-se-prepoznaje-po-univerzalnoj-emociji |date=2023-01-21 }} Nportal. ''Nportal; 27.08.2021.''<br>''“Osećam se Jugoslovenom. Imam poseban odnos prema toj državi, žao mi je što je više nema i verovatno se to oseća u filmu. Toma je otvoreno govorio pred kraj života, kad je počela da se raspada Jugoslavija, da je veliki protivnik toga. Pravio je jugoslovensku turneju neposredno pred rat”, podsetio je Bjelogrlić.''</ref><ref name=dbjelogrlic2>[https://www.rtvslo.si/kultura/intervju/dragan-bjelogrlic-iz-slovenije-je-vedno-prihajala-avantgarda/536803 Dragan Bjelogrlić: Iz Slovenije je vedno prihajala avantgarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006025712/https://www.rtvslo.si/kultura/intervju/dragan-bjelogrlic-iz-slovenije-je-vedno-prihajala-avantgarda/536803 |date=2022-10-06 }} (na slovenačkom) Radiotelevizija Slovenija. ''Gašper Andrinek, Val 202; 22.09.2020.''<br>''“Odraščal sem v Jugoslaviji in sem v svoji biti ostal Jugoslovan, ves prostor nekdanje Jugoslavije občutim kot svoj. Verjetno bo tako do konca življenja.”''</ref><ref name=dbjelogrlic3>[https://www.rts.rs/lat/magazin/film-i-tv/3876212/bjelogrlic-male-razlike-su-me-uvek-inspirisale-i-zato-sam-ostao-jugosloven-u-dusi.html Bjelogrlić: Male razlike su me uvek inspirisale i zato sam ostao Jugosloven u duši] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116010128/https://www.rts.rs/lat/magazin/film-i-tv/3876212/bjelogrlic-male-razlike-su-me-uvek-inspirisale-i-zato-sam-ostao-jugosloven-u-dusi.html |date=2023-11-16 }} [[Radio-televizija Srbije]]. ''RTS; 04.03.2020.''<br>''“Međutim, tako je kako je. Još uvek se mi umetnici trudimo da pravimo i da sarađujemo zajedno, nema tu nikakvog političkog razloga ni tržišnog. Prosto, meni bar, je uvek zanimljivo da radim sa ljudima iz drugih sredina. Više puta sam to rekao – Jugoslaviju su razorile male razlike, a male rezlike su nešto što je meni bila inspiracija i zato sam ja ostao Jugosloven u duši”, rekao je iskreno Dragan Bjelogrlić.''</ref> * [[Bogić Bošković]], glumac<ref name=bboskovic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 53.<br>''“Bošković B. Bogić, glumac (r. 22. XII 1930, Prizren). Jugosloven.”''</ref> * [[Tanja Bošković]], glumica<ref name=tboskovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 57.<br>''“Bošković Tatjana, glumica, član pozorišta "Atelje 212", Bg. […] P: Srpkinja-Jugoslovenka.”''</ref><ref name=tboskovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 53.<br>''“Bošković V. Tatjana, glumica, član pozorišta Atelje 212 u Beogradu (r. 27. VI 1953, Beograd). Srpkinja, Jugoslovenka.”''</ref> * [[Karlo Bulić]], glumac<ref name=kbulic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 92.<br>''“Bulić Karlo, dramski glumac, nastavnik Akademije za pozorišnu i filmsku umetnost u Beogradu, r. 1910 u Trstu, Jugosloven.”''</ref> * [[Branko Cvejić]], glumac<ref name=bcvejic1>[https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/film-tv/3532718-branko-cvejic-ja-cu-uvek-ostati-jugosloven-rodjen-u-toj-zemlji-do-smrti-gradjanin-te-zemljeglumac Branko Cvejić: "Ja ću uvek ostati Jugosloven, rođen u toj zemlji, do smrti građanin te zemlje"] [[Telegraf.rs]]. 27.07.2022.<br>''“Bez obzira, postojala ili ne, kao greška ta zemlja, ja ću uvek ostati Jugosloven i građanin te zemlje. Ja se i sada osećam tako.”''</ref> * [[Svetozar Cvetković]], glumac<ref name=scvetkovic1>[https://www.dan.co.me/zabava/svetozar-cvetkovic-ja-sam-anticki-jugosloven-5150500 Svetozar Cvetković: Ja sam antički Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107221742/https://www.dan.co.me/zabava/svetozar-cvetkovic-ja-sam-anticki-jugosloven-5150500 |date=2023-01-07 }} Dan. ''DAN portal; 10.12.2022''<br>''“Kao umjetnik koji je stasavao i sazrijevao u vrijeme velike Jugoslavije, sebe i danas vidi kao Jugoslovena.”''</ref><ref name=scvetkovic2>[https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/istinska-elita-danas-nema-sta-da-jede Svetozar Cvetković: Istinska elita danas nema šta da jede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018020612/https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/istinska-elita-danas-nema-sta-da-jede |date=2022-10-18 }} [[Dani (magazin)|Dani]]. ''Tamara Nikčević; 20.03.2015.''<br>''“Jednom sam već negde rekao da je biti Jugosloven danas isto što i biti prokuženi stranac. Ali, u redu, svejedno: taj sam!” - Šta ste? - “Jugosloven.”''</ref><ref name=scvetkovic3>[https://nova.rs/zabava/aleksandar-od-jugoslavije/ekskluzivno-cvetkovic-blatite-me-ja-ostajem-jugosloven/ Cvetković: Blatite me, ja ostajem Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230131035406/https://nova.rs/zabava/aleksandar-od-jugoslavije/ekskluzivno-cvetkovic-blatite-me-ja-ostajem-jugosloven/ |date=2023-01-31 }} Nova.rs ''Pero Jovović; 09.03.2021.''<br>''“Ja rizikujem mnogo da krenu da me blate onog časa kada kažem da sam ja Jugosloven.”''</ref><ref name=scvetkovic4>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/svetozar-cvetkovic-glumcina-i-jugosloven/ Svetozar Cvetković: Glumčina i Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107222559/https://www.danas.rs/vesti/drustvo/svetozar-cvetkovic-glumcina-i-jugosloven/ |date=2023-01-07 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Radmila Radosavljević; 11.08.2021.''<br>''“Ta plemenitost i svetlost, pored činjenice da je ostao Jugosloven i građanin nepostojeće države, njegovoj skromnosti i gospodstvu dodaju još jednu finu nijansu koja ga čini renesansnim gospodarom.”''</ref><ref name=scvetkovic5>[http://www.slobodnarijec.net/svetozar-cvetkovic-snimam-film-u-francuskoj/ Svetozar Cvetković: Snimam film u Francuskoj] Slobodna Riječ. ''Slobodna Riječ; 27.02.2015.''<br>''“Biti Jugosloven – to je danas kao biti neki prokuženi stranac, u redu taj sam!”''</ref><ref name=scvetkovic6>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 76.<br>''“Cvetković Svetozar, glumac, član pozorišta "Atelje 212", Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=scvetkovic7>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 69.<br>''“Cvetković S. Svetozar, glumac, član pozorišta Atelje 212 u Beogradu (r. 20. VI 1958, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Borivoj Dovniković]], autor animiranih filmova, ilustrator<ref name=bdovnikovic1>[https://p-portal.net/borivoj-dovnikovic-pripadam-manjini-koju-jedni-trpe-drugi-mrze-a-u-biti-sam-clan-ljudske-zajednice/ Borivoj Dovniković: Pripadam manjini koju jedni trpe, drugi mrze, a u biti sam član ljudske zajednice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211193920/https://p-portal.net/borivoj-dovnikovic-pripadam-manjini-koju-jedni-trpe-drugi-mrze-a-u-biti-sam-clan-ljudske-zajednice/ |date=2023-02-11 }} P-portal. ''Đorđe Matić; 24.12.2021.''<br>''“Pored svega toga, spadam u ljude koji su od početka bili i ostali Jugoslaveni, koji ne daju da se SFRJ naziva zločinačkom zemljom i kojoj bi trebalo davati priznanje za sve dobro što je učinila za nas i za svjetsku zajednicu.”''</ref> * [[Srđan Dragojević]], redatelj<ref name=sdragojevic1>[http://www.telegraf.rs/jetset/144968-intervju-nedelje-srdan-dragojevic-2-deo-nisam-snimao-filmove-s-ratnim-zlocincima Intervju nedelje, Srđan Dragojević (2. deo): Nisam snimao filmove s ratnim zločincima!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229233203/https://www.telegraf.rs/jetset/144968-intervju-nedelje-srdan-dragojevic-2-deo-nisam-snimao-filmove-s-ratnim-zlocincima |date=2022-12-29 }} Telegraf.rs ''S.M.S. – A.K.; 01.04.2012.''<br>''Da li ste jugonostalgičar, to se negde može nazreti iz vaših javnih istupa… - “Ne, nisam jugonostalgičar. Jugosloven sam.”''</ref><ref name=sdragojevic2>[http://www.rts.rs/page/magazine/sr/story/411/Film/981606/Dragojevi%C4%87%3A+Sukob+mi%C5%A1ljenja+da,+sukob+na+ulici+ne.html Dragojević: Sukob mišljenja, ne sukob na ulici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229233159/https://www.rts.rs/page/magazine/sr/story/411/Film/981606/Dragojevi%C4%87:+Sukob+mi%C5%A1ljenja+da,+sukob+na+ulici+ne.html |date=2022-12-29 }} [[Radio-televizija Srbije]]. ''30.10.2011.''<br>''Budući da se osećam Jugoslovenom, rođen sam u toj zemlji, svi gradovi i države bivše Jugoslavije su mi dragi, volim da idem tamo i onda je divno kad snimajući film prosto živite tu svoju ideju da ovo jeste Jugoslavija.”''</ref><ref name=sdragojevic3>[http://dnevnik.com.mk/?ItemID=ED29384C7EF4F44A9128FE32E5BBA0ED „Парадa“ e првиот филм на трета Југославија] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108204134/http://www.dnevnik.com.mk/?ItemID=ED29384C7EF4F44A9128FE32E5BBA0ED |date=2012-01-08 }} (na makedonskom) Dnevnik (Makedonija). ''Srebra Ðorđijevska; 05.01.2012.''<br>''“Јас сум Југословен, така се чувствувам и тоа е земјата во која живеам.”''</ref><ref name=sdragojevic4>[http://www.delo.si/zgodbe/sobotnapriloga/najvecja-parada-ponosa-v-srcu-homofobnega-balkana.html Največja Parada ponosa v srcu homofobnega Balkana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110171452/http://www.delo.si/zgodbe/sobotnapriloga/najvecja-parada-ponosa-v-srcu-homofobnega-balkana.html |date=2017-11-10 }} (na slovenačkom) Delo. ''Vesna Milek; 02.01.2012.''<br>''“Če bi radi še bolj plastičen prikaz tega, kar sem hotel povedati: Jaz sem Jugoslovan. Vi, ki niste, ko vas jebe. (nasmešek)”''</ref> * [[Jasna Đuričić]], glumica<ref name=jdjuricic1>[https://www.021.rs/story/Info/Misljenja-i-intervjui/236557/INTERVJU-Jasna-Djuricic-Novac-je-vec-dugo-vremena-jedini-bog-na-ovoj-planeti.html Intervju Jasna Đuričić: Novac je već dugo vremena jedini bog na ovoj planeti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205073327/https://www.021.rs/story/Info/Misljenja-i-intervjui/236557/INTERVJU-Jasna-Djuricic-Novac-je-vec-dugo-vremena-jedini-bog-na-ovoj-planeti.html |date=2022-12-05 }} Portal 021. ''Snežana Miletić; 09.04.2020.''<br>''“Pripadam drugom vremenu, drugoj generaciji, ja sam Jugoslovenka, rođena ovde, u vreme kada su važili postulati druge vrste - za sve stvari.”''</ref><ref name=jdjuricic2>[https://voice.org.rs/jasna-djuricic-najbolja-evropska-glumica/ Jasna Đuričić, najbolja evropska glumica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003040615/https://voice.org.rs/jasna-djuricic-najbolja-evropska-glumica/ |date=2023-10-03 }} Vojvođanski istraživačko-analitički centar (VOICE). ''Snežana Miletić; 20.12.2021.''<br>''“Sremica, Novosađanka i Jugoslovenka, potekla iz radničke porodice, od oca trgovca i majke knjigovođe.”''</ref> * [[Predrag Ejdus]], glumac<ref name=pejdus1>[http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:359184-Predrag-Ejdus-Lako-je-izgubiti-ljudskost Predrag Ejdus: Lako je izgubiti ljudskost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229233203/https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:359184-Predrag-Ejdus-Lako-je-izgubiti-ljudskost |date=2022-12-29 }} [[Večernje novosti]]. ''Radmila Radosavljević; 24.12.2011.''<br>''“A ja sam se nacionalno uvek izjašnjavao kao Jugosloven, tako sam se izjasnio i na poslednjem popisu.”''</ref><ref name=pejdus2>[http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Fudbal-mi-pomogao-da-stanem-na-noge.lt.html Фудбал ми помогао да станем на ноге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924134607/http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Fudbal-mi-pomogao-da-stanem-na-noge.lt.html |date=2015-09-24 }} [[Politika (novine)|Политика]]. ''Славко Трошељ; 13.07.2008.''<br>''“Целог живота изјашњавам се као Југословен. И данас се осећам тако. Иако та државна заједница више не постоји. Али, то је моје право. Родио сам се у тој земљи. Али, ако хоћете дубоку интуитивно осећам апсолутну припадност и јеврејском и српском народу.”''</ref><ref name=pejdus3>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 131.<br>''“Ejdus Predrag, glumac, član Jugoslovenskog dramskog pozorišta (od '93). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=pejdus4>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 125.<br>''“Ejdus Lj. Predrag, glumac, član i v. d. direktora Drame Narodnog pozorišta u Beogradu (r. 24. VII 1947, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Mira Erceg]], reditelj<ref name=merceg1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 132.<br>''“Erceg Mira, pozorišni reditelj; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=merceg2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 125.<br>''“Erceg R. Mira, pozorišni reditelj; slobodni umetnik (r. 22. VII 1945, Sanski Most). Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Bekim Fehmiu]], glumac<ref name=bfehmiu1>[https://www.vreme.com/nedelja/bekim-fehmiu/ Bekim Fehmiu (1936–2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208030139/https://www.vreme.com/nedelja/bekim-fehmiu/ |date=2023-02-08 }} [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''J. Gligorijević; broj 1015, 17.06.2010.''<br>''“Jedan od simbola Jugoslavije iz njenog zlatnog doba, nikada nije, u ime bratstva i jedinstva, a potom jugonostalgije, bežao od svog albanskog porekla, bio je i jedno i drugo: Albanac, Jugosloven, iznad svega umetnik, a pre svega – čovek.”</ref> * [[Dragomir Felba]], glumac<ref name=dfelba1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 134-135.<br>''“Felba Dragomir, glumac. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=dfelba2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 127.<br>''“Felba A. Dragomir, glumac (r. 7. VII 1921, Skoplje). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ognjen Glavonić]], redatelj<ref name=oglavonic1>[https://www.xxzmagazin.com/film-se-treba-obracati-mladim-fasistima Film se treba obraćati mladim fašistima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114021845/https://www.xxzmagazin.com/film-se-treba-obracati-mladim-fasistima |date=2023-11-14 }} XXZ magazin. ''Jurica Pavičić; 14.05.2018.''<br>''Upravo zato Glavonić napominje da se osjeća kao Jugoslaven i citira Viktora Ivančića: “Budući da živimo u ambijentu gdje je Jugoslavija oglašena kao najgora psovka, upravo jugoslavenska etiketa nudi aktivniju poziciju i obilježava odgovorniji model antinacionalizma”.</ref> * [[Srđan Grahovac]], glumac<ref name=sgrahovac1>[https://www.pobjeda.me/clanak/udareni-temelji-dubljim-i-slozenijim-projektima Udareni temelji dubljim i složenijim projektima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211012329/https://www.pobjeda.me/clanak/udareni-temelji-dubljim-i-slozenijim-projektima |date=2023-02-11 }} [[Pobjeda (novine)|Pobjeda]] ''Svetlana Višnjić; 06.05.2022.''<br>''“Saradnjama se uvijek radujem, one su nužne između republika u Jugoslaviji, ja nikada nijesam prestao da budem Jugosloven. Nikada nijesam imao granica, uvijek sam išao dalje. Saradnja i odnosi preko kulture su nužnost, ako mislimo da išta radimo u budućnosti” – rekao je Grahovac.''</ref> * [[Aleksandar Gruden]], glumac<ref name=agruden1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 155.<br>''“Gruden Aleksandar-Saša, glumac i reditelj; šef marketinga pozorišta "Atelje 212", Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Srđan Hadžić]], reditelj, pisac<ref name=shadzic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 160.<br>''“Hadžić Srđan, reditelj i pisac; član Akademije filmske umetnosti i nauke. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Željko Hubač]], dramski pisac<ref name=zhubac1>[https://www.kurir.rs/vesti/moja-zivotna-prica/4012971/zeljko-hubac-zivotna-prica Životna priča Željka Hubača: Na ružan način sam saznao da sam usvojen! Muslimanka me je rodila, a odgajili su me Čeh i Srpkinja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230220203017/https://www.kurir.rs/vesti/moja-zivotna-prica/4012971/zeljko-hubac-zivotna-prica |date=2023-02-20 }} Kurir.rs ''Ljubomir Radanov i Andrijana Stojanović; 18.09.2022.''<br>''“Po svom dubokom osećanju sam Jugosloven.”''</ref> * [[Boris Isaković]], glumac<ref name=bisakovic1>[https://gracija.me/boris-isakovic-ako-ne-postujete-publiku-ne-postujete-sebe-i-svoj-rad/ Boris Isaković: Ako ne poštujete publiku, ne poštujete sebe i svoj rad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103201020/https://gracija.me/boris-isakovic-ako-ne-postujete-publiku-ne-postujete-sebe-i-svoj-rad/ |date=2023-01-03 }} Gracija. ''Mirjana Popović; br. 206 okt. 2022.''<br>''“I dalje voli da se izjašnjava kao Jugosloven, a svoje studente, osim glumačkim vještinama, zajedno sa suprugom, glumicom Jasnom Đuričić, uči tome da u njihovom svijetu nema mjesta mržnji.”''</ref><ref name=bisakovic2>[https://6yka.com/podcast/isak Boris Isaković za BUKU: Katastrofalno je šta se desilo s našim kulturnim bićem dolaskom aktuelne vlasti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103223056/https://6yka.com/podcast/isak |date=2023-01-03 }} Buka. ''Slađan Tomić; 19.08.2022.''<br>''“Izjašnjava se kao Jugosloven, pa su Sarajevo, Zagreb i ostali gradovi – njegovi gradovi, poput Novog Sada ili Beograda.”''</ref><ref name=bisakovic3>[https://www.kurir.rs/zabava/kultura/3994757/boris-isakovic-intervju Ljudi ne vole da pominju ime Jugoslavije! Boris Isaković o Slobi i novoj ulozi: Bio sam pionir i Jugosloven! Meni je to ostalo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110012914/https://www.kurir.rs/zabava/kultura/3994757/boris-isakovic-intervju |date=2023-01-10 }} Kurir.rs ''22.08.2022.''<br>''“Bio sam pionir i opredeljivao sam se kao Jugosloven. Meni je to ostalo. Ne mogu protiv toga.”''</ref> * [[Feđa Isović]], scenarista<ref name=fisovic1>[https://ba.n1info.com/vijesti/a255518-fedja-isovic-o-izetu-fazlinovicu/ Isović za N1: Lik Izeta Fazlinovića sam pisao po sebi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102014830/https://ba.n1info.com/vijesti/a255518-fedja-isovic-o-izetu-fazlinovicu/ |date=2022-11-02 }} N1 BIH. ''N1 BiH; 18.04.2018.''<br>''“Volim i ja Tita, Jugosloven sam po nacionalnosti. Rodio sam se u Jugoslaviji, odgojen sam da je volim.”''</ref><ref name=fisovic2>[https://6yka.com/bih/feda-isovic-hercegovacki-neposrednik-nebojsa-vukanovic Feđa Isović: Hercegovački neposrednik Nebojša Vukanović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225154249/https://6yka.com/bih/feda-isovic-hercegovacki-neposrednik-nebojsa-vukanovic/ |date=2024-12-25 }} Buka. ''Feđa Isović; 22.02.2020.''<br>''“Ja kao Jugosloven, mada državljanin BiH, ne mogu da se kandidujem na niz funkcija. Kao ni Jevreji, Romi i svi oni „ostali“.”''</ref><ref name=fisovic3>[https://avaz.ba/vijesti/kolumne/529374/nasi-su-ginuli-najvise Naši su ginuli najviše] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101212701/https://avaz.ba/vijesti/kolumne/529374/nasi-su-ginuli-najvise |date=2022-11-01 }} [[Dnevni avaz]]. ''Feđa Isović; 16.11.2019.''<br>''“Kaže mi drug, glumac iz Beograda, kako ne može prežaliti Jugoslaviju. Slušam ga, trajala je ta njegova jadikovka neke tri pive, a onda ga priupitah da mi kaže kako se izjasnio na zadnjem popisu. Kaže: - “Kao Srbin”. - “E vidiš”, rekoh, “ja kao Jugosloven. Nemoj meni da cmizdriš i kenjaš, majke ti!”''</ref><ref name=fisovic4>[https://avaz.ba/vijesti/intervju/383445/scenarist-feda-isovic-za-avaz-desni-i-nacionalni-pokreti-uteg-su-oko-vrata-svakom-narodu Scenarist Feđa Isović za "Avaz": Desni i nacionalni pokreti uteg su oko vrata svakom narodu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207180457/https://avaz.ba/vijesti/intervju/383445/scenarist-feda-isovic-za-avaz-desni-i-nacionalni-pokreti-uteg-su-oko-vrata-svakom-narodu |date=2023-12-07 }} [[Dnevni avaz]]. ''Edina Bakić; 30.05.2018.''<br>''“Po nacionalnosti sam Jugoslaven i ne vidim kako dva smiješna administrativna okvira, dakle Republika Srpska i Federacija, mogu na bilo koji način utjecati na taj moj osjećaj.”''</ref> * [[Ita Rina]], glumica<ref name=itarina>[https://www.politika.rs/scc/clanak/431870/Ita-Rina-je-bila-i-Beogradanka-Tamara Ита Рина је била и Београђанка Тамара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202190529/https://www.politika.rs/scc/clanak/431870/Ita-Rina-je-bila-i-Beogradanka-Tamara |date=2022-12-02 }} [[Politika (novine)|Politika]]. ''Ненад Симић; 15.06.2019.''<br>''“Шездесетих година прошлог века њен супруг и она су саградили кућу у Будви, где је као Српкиња, увек се изјашњавајући као Југословенка, умрла 10. маја 1979. године од напада астме.”''</ref> * [[Davor Janjić]], glumac<ref name=djanjic>[https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/u-sarajevu-ukopan-glumac-davor-janjic-spavaj-brate-jer-je-s-tobom-bilo-tako-lijepo/476912 U Sarajevu ukopan glumac Davor Janjić: 'Spavaj, brate. S tobom je bilo tako lijepo'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126231124/https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/u-sarajevu-ukopan-glumac-davor-janjic-spavaj-brate-jer-je-s-tobom-bilo-tako-lijepo/476912 |date=2023-01-26 }} RadioSarajevo.ba, ''05.12.2022.''<br>''“Zahvaljujući svome porijeklu, tvojima Nadi i Žarku koji su te tako vaspitali, bio si univerzalist, suštinski protivnik nacionalizma, i ateist. Bosanac, Srbin, Hrvat, Slovenac, Jugoslaven, u onom značenju koje znaju samo oni koji istinski i duboko nose taj osjećaj. Oni drugi, koji su prezreli da su to ikada bili – a mnogi od njih su se često zaklinjali u to kad je to bilo kurentno – oni su danas najčešće važne karike u lancima kojima smo ovdje okovani. I koje iz vlastitog kukavičluka i komocije ne možemo prekinuti.”''</ref> * [[Đorđe Kadijević]], redatelj<ref name=djkadijevic1>[https://www.politika.rs/sr/clanak/556598/Dodeljen-Zlatni-pecat-Kinoteke Dodeljen „Zlatni pečat” Kinoteke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225152844/https://www.politika.rs/sr/clanak/556598/Dodeljen-Zlatni-pecat-Kinoteke |date=2024-12-25 }} [[Politika (novine)|Politika]]. ''06.06.2023.''<br>''“Ponosan sam što mi nagradu „Zlatni pečat” dodeljuje ustanova koja nosi i dalje naziv Jugoslovenska kinoteka. Ja sam Jugosloven i to ću biti i ostati do poslednjeg trenutka svog života. Mnogi moji filmovi ili serije su nastajali u zemlji za koju kažu da više ne postoji. A za mene će Jugoslavija uvek postojati i ja ću zauvek biti Jugosloven.”''</ref><ref name=djkadijevic2>[https://sibenski.slobodnadalmacija.hr/sibenik/kultura/ostalo/legendarni-redatelj-dorde-kadijevic-otvorio-dusu-za-srpske-medije-procitajte-sto-je-rekao-o-rodnom-sibeniku-arsenu-jugoslaviji-1065670 Legendarni Đorđe Kadijević otvorio dušu za srpske medije: pročitajte što je rekao o rodnom Šibeniku, Arsenu, Jugoslaviji...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014231824/https://sibenski.slobodnadalmacija.hr/sibenik/kultura/ostalo/legendarni-redatelj-dorde-kadijevic-otvorio-dusu-za-srpske-medije-procitajte-sto-je-rekao-o-rodnom-sibeniku-arsenu-jugoslaviji-1065670 |date=2022-10-14 }} Šibenski.hr ''Šibenski.hr; 20.12.2020.''<br>''“Po ocu sam Srbin, po majci Hrvat, a ja sam Južni Sloven, tačnije Jugosloven.”''</ref><ref name=djkadijevic3>[https://www.danas.rs/kultura/intervju-djordje-kadijevic-autor-kulte-leptirice-ovde-se-simulira-drustvo-drzava-demokratija/ Intervju – Đorđe Kadijević, autor kultne „Leptirice“: Ovde se simulira društvo, država, demokratija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221125051223/https://www.danas.rs/kultura/intervju-djordje-kadijevic-autor-kulte-leptirice-ovde-se-simulira-drustvo-drzava-demokratija/ |date=2022-11-25 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Radmila Radosavljević; 14.11.2022.''<br>''“Ja jesam Jugosloven i više sam za bratstvo i jedinstvo nego za ovo pozivanje na obračune onih koji bi trebalo da budu jedinstveni, i mislim da je ta žalosna situacija uzrok jedne, kako bih rekao, likvidirane kohezije čitave kulture koja nema svoju kompaktnost, nema svoju pravu temu, nema paradigmu.”''</ref><ref name=djkadijevic4>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 213-214.<br>''“Kadijević Đorđe, filmski i TV reditelj; likovni kritičar NIN-a. […] P: Srbin, Jugosl., […].”''</ref><ref name=djkadijevic5>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 195.<br>''“Kadijević G. Đorđe, filmski i TV režiser; istoričar umetnosti, likovni kritičar NIN-a, slobodni umetnik (r. 6. I 1933, Šibenik). Srbin, Jugosloven, […].”''</ref> * [[Rialda Kadrić]], glumica<ref name=rkadric1>[https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/206350/rialda-kadric-zivotna-prica Umrla je nasred ulice, baš kao njena majka: Glumica koju su generacije Jugoslovena obožavale doživela tešku sudbinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231026034059/https://glossy.espreso.co.rs/poznati/vesti/206350/rialda-kadric-zivotna-prica |date=2023-10-26 }} Glossy. ''Glossy; 14.06.2022.''<br>''“Rialda se, inače, do kraja života osećala kao Jugoslovenka, pre svega zato što dolazi iz mešovite porodice, baš kao i njen suprug.”''</ref> * [[Stefan Kapičić]], glumac<ref name=skapicic1>[https://avaz.ba/vijesti/173945/stefan-kapicic-odgojen-sam-kao-jugoslaven-i-tako-cu-odgojiti-svoju-djecu Stefan Kapičić: Odgojen sam kao Jugoslaven i tako ću odgojiti svoju djecu] [[Dnevni avaz]]. ''Hajrija Lisić; 19.04.2015.''<br>''“Odgojen sam kao Jugoslaven i tako ću odgojiti svoju djecu” - ističe Kapičić.''</ref> * [[Suada Kapić]], glumica, režiserka, scenaristkinja<ref name=skapic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 218.<br>''“Kapić Suada, reditelj, slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=skapic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 198.<br>''“Kapić I. Suada, reditelj, slobodni umetnik (r. 15. II 1952, Sarajevo). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Milutin Karadžić]], glumac<ref name=mkaradzic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 219-220.<br>''“Karadžić Milutin-Mima, glumac. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mkaradzic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 199.<br>''“Karadžić M. Milutin, glumac, član pozorišta Atelje 212 u Beogradu; (r. 9. IV 1955, Bijelo Polje). Jugosloven. ”''</ref> * [[Mirjana Karanović]], glumica<ref name=mkaranovic1>[https://www.portalnovosti.com/yubilej-ja-sam-jugoslovenka Yubilej: Ja sam Jugoslovenka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012063031/https://www.portalnovosti.com/yubilej-ja-sam-jugoslovenka |date=2022-10-12 }} Portal Novosti. ''Mirjana Karanović; 30.11.2018.''<br>''“Ja sam rođena u Jugoslaviji. Ja sam Jugoslovenka. […] Ono što danas znam jest da ću, bez ikakvog sentimenta, i dalje u svome biću biti Jugoslovenka. To je upisano u moju duhovnu genetiku i to se neće promeniti sve do moje smrti.”''</ref> * [[Srđan Karanović]], redatelj<ref name=skaranovic1>[https://www.glasistre.hr/knjizevnost/2022/12/03/srdana-karanovic-pisanje-mi-se-osladilo-i-pomislio-sam-kako-je-pisanje-puno-divniji-posao-nego-snim-833295 Srđan Karanović: Pisanje mi se osladilo i pomislio sam kako je pisanje puno divniji posao nego snimanje filmova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230102051029/https://www.glasistre.hr/knjizevnost/2022/12/03/srdana-karanovic-pisanje-mi-se-osladilo-i-pomislio-sam-kako-je-pisanje-puno-divniji-posao-nego-snim-833295 |date=2023-01-02 }} [[Glas Istre]]. ''Vanesa Begić; 03.12.2022.''<br>''“Karanović je govorio i zašto se na popisu stanovništva izjasnio kao Jugoslaven i zašto ga smeta kada se taj prostor naziva regionom, i bivšom Jugoslavijom, a ne Jugoslavijom, koja je ionako bivša.”''</ref> * [[Miljen Kljaković]], scenarista<ref name=mkljakovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 229.<br>''“Kljaković Miljen - Kreka, scenograf; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Nada Kokotović]], reditelj<ref name=nkokotovic1>[https://migration-audio-archiv.de/nada-kokotovic/ Nada Kokotović - Regisseurin aus Köln] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119012803/https://migration-audio-archiv.de/nada-kokotovic/ |date=2023-11-19 }} (na njemačkom) migration-audio-archiv e.V.<br>''“Ich habe einen kroatischen Pass, aber ich fühle mich als Jugoslawin.”''</ref><ref name=nkokotovic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 234.<br>''“Kokotović Nada, koreograf i reditelj. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=nkokotovic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 210.<br>''“Kokotović Nada, koreograf i reditelj; zamenik direktora Narodnog pozorišta u Subotici (r. 2. IV 1944, Zagreb), Jugoslovenka.”''</ref> * [[Dejan Kosanović]], reditelj<ref name=dkosanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 242.<br>''“Kosanović Dejan, reditelj dokumentarnog filma. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=dkosanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 217.<br>''“Kosanović V. Dejan, reditelj dokumentarnog filma, redovni profesor Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu (r. 28. IX 1930, Beograd), Jugosloven.”''</ref> * [[Deana Leskovar]], scenarista, književnik<ref name=dleskovar1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 276.<br>''“Leskovar Deana, književnik i filmski scenarista; dramaturg u Redakciji igranog programa TVB (od '90). […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=dleskovar2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 243.<br>''“Leskovar P. Deana, dramaturg, filmski scenarist, dramski pisac (r. 14. XII 1950, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Leon Lučev]], glumac<ref name=llucev1>[https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/region/hrvatski-glumac-leon-lucev-osjecam-se-kao-jugoslaven-evo-i-zasto-532772 Hrvatski glumac Leon Lučev: Osjećam se kao Jugoslaven, evo i zašto...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221004013040/https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/region/hrvatski-glumac-leon-lucev-osjecam-se-kao-jugoslaven-evo-i-zasto-532772 |date=2022-10-04 }} [[Oslobođenje (list)|Oslobođenje]]. 17.02.2020.</ref> * [[Nikola Majdak]], snimatelj, reditelj<ref name=nmajdak1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 287.<br>''“Majdak Nikola, filmski reditelj i snimatelj; red. prof. Fakulteta dramskih umetnosti, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=nmajdak2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 253.<br>''“Majdak N. Nikola, filmski umetnik; redovni profesor na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu (r. 30. XI 1927, Valjevo). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Aleksandar Mandić (reditelj)|Aleksandar Mandić]], reditelj<ref name=amandic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 292.<br>''“Mandić Aleksandar, reditelj i scenarista; redovni profesor na Odseku za film i televiziju Univerziteta u Njujorku (od '92). […] P: Srbin - Jugosloven.”''</ref><ref name=amandic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 257.<br>''“Mandić D. Aleksandar, reditelj, scenarista; redovni profesor Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu (r. 23. X 1945, Beograd). Srbin, Jugosloven, […].”''</ref> * [[Milenko Maričić]], reditelj<ref name=mmaricic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 295.<br>''“Maričić Milenko, pozorišni i TV reditelj. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mmaricic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 259.<br>''“Maričić A. Milenko, pozorišni i TV reditelj; redovni profesor na FDU u Beogradu (r. 15. IV 1928, Novi Vinodolski). Jugosloven.”''</ref> * [[Gordan Matić]], reditelj<ref name=gmatic1>[https://prviprvinaskali.com/clanci/recju/autori-ppns/gordan-matic/gordan-matic-od-a-do-z.html Gordan Matić: Od A do Z] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108232946/https://prviprvinaskali.com/clanci/recju/autori-ppns/gordan-matic/gordan-matic-od-a-do-z.html |date=2023-01-08 }} Prvi prvi na skali. ''30.01.2012''<br>''Kulturološki se osećam kao Jugosloven, jer su na mene, između ostalih, uticali pisci Ivo Andrić, Miroslav Krleža, Aleksandar Popović, Dušan Kovačević, muzičari Milan Mladenović, Darko Rundek, Džoni Štulić, Zoran Predin, filmovi “Slučaj Harms”, “Beštije”, “Pad Italije”, “Leptirica”, “Nacionalna klasa”, “Pre kiše”''</ref> * [[Mladen Matičević]], reditelj<ref name=mmaticevic1>[http://www.blic.rs/Kultura/Vesti/460544/Prica-o-geniju-Arsenu-Dedicu Priča o geniju Arsenu Dediću] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804121336/http://www.blic.rs/Kultura/Vesti/460544/Prica-o-geniju-Arsenu-Dedicu |date=2014-08-04 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Aleksandar Nikolić; 27.04.2014.''<br>''“Svi su me pitali kako to da srpski reditelj snimi film o Arsenu Dediću? Kazao sam im da sam Jugosloven i da snimam film o jugoslovenskom kantautoru.”''</ref> * [[Irfan Mensur]], glumac<ref name=imensur1>[https://www.blic.rs/kultura/intervju-irfan-mensur-jednostavno-postojim-i-to-je-ono-sto-je-meni-najbitnije/rf034jg Intervju Irfan Mensur: Jednostavno - postojim, i to je ono što je meni najbitnije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230625122425/https://www.blic.rs/kultura/intervju-irfan-mensur-jednostavno-postojim-i-to-je-ono-sto-je-meni-najbitnije/rf034jg |date=2023-06-25 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Tatjana Nježić; 26.04.2023.''<br>''“I prvi intervju koji sam posle povratka iz inostranstva dao bio je veliki intervju u NIN-u, gde sam pričao – iako je to bilo bogohulno - o jugoslovenstvu, da ja ne mogu biti ništa drugo nego Jugosloven i da još verujem u jugoslovenstvo kojeg i dalje ima mnogo na sve strane, ali ljudi su osujećeni da to izgovore.”''</ref><ref name=imensur2>[https://nova.rs/zabava/showbiz/velika-ispovest-irfana-mensura-za-nova-rs/ Velika ispovest Irfana Mensura za Nova.rs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021051349/https://nova.rs/zabava/showbiz/velika-ispovest-irfana-mensura-za-nova-rs/ |date=2022-10-21 }} Nova.rs ''Nemanja Lisinac; 24.03.2021.''<br>''“Prosto, ta neka multikulturalnost Sarajeva je nešto što me i danas opredeljuje kao jedinu varijantu mog bistvovanja, a to je da sam Jugosloven. Nekada, pre 20 godina, izgovoriti to u Srbiji bilo je bogohulno, ali ja se ni tada nisam odrekao jugoslovenstva i toga da sam Jugosloven, pa čak i po cenu toga da me izbrišu iz enciklopedije 'Ko je ko na Balkanu', što se i dogodilo”, priča Irfan Mensur u velikoj ispovesti za Nova.rs.''</ref><ref name=imensur3>[https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/intervju-dana/lose-sam-odigrao-principa Irfan Mensur: Loše sam odigrao Principa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020215526/https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/intervju-dana/lose-sam-odigrao-principa |date=2022-10-20 }} [[Dani (magazin)|Dani]]. ''Tamara Nikčević; 08.08.2014.''<br>''Vidjela sam da ste u jednom intervjuu rekli kako, i nakon svega, ostajete nepopravljivi Jugosloven. Šta to danas znači? - “Jugoslavija i jugoslovenstvo moj su identitet, moja vera. U toj državi sam rođen, tu odrastao; na toj tradiciji sam vaspitavan, tako živeo. I, šta sada?! Uvek sam bio Jugosloven! Moj otac je musliman, majka katolkinja, maćeha pravoslavka; najstarijeg sina Filipa dobio sam u braku sa Ljiljanom Perović; sa Srnom Lango imam Pavla. I, nakon svega, osim Jugosloven, šta bih mogao da budem?! Pa, zar moja porodica nije Jugoslavija u malom?!”''</ref><ref name=imensur4>[https://mnemagazin.me/2015/03/08/irfan-mensur-moja-jugoslavija-jos-postoji/ Irfan Mensur: Moja Jugoslavija još postoji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221022175117/https://mnemagazin.me/2015/03/08/irfan-mensur-moja-jugoslavija-jos-postoji/ |date=2022-10-22 }} MNE magazin. ''Bojana Radonjić; 08.03.2015.''<br>''Rekli ste: “Do dana današnjeg ostao sam Jugosloven”. - “Znate šta, ja sam govorio da sam Jugosloven i u vrijeme kada to nije bilo popularno, kad je pogubno bilo reći da sam jugonostalgičar, ali sam ja uvijek pojašnjavao svoju jugonostalgiju.”''</ref><ref name=imensur5>[https://www.gloria.rs/zvezde/price/132189/irfan-mensur-emotivno-putovanje-kuci Irfan Mensur: Emotivno putovanje kući] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020223450/https://www.gloria.rs/zvezde/price/132189/irfan-mensur-emotivno-putovanje-kuci |date=2022-10-20 }} Gloria. ''Maja Gašić; 24.09.2018.''<br>''“Moram tako da kažem, jer sam ostao Jugosloven do kraja, mada je nekad bilo bogohulno biti jugonostalgičar.”''</ref><ref name=imensur6>[https://www.ekspres.net/pozoriste/intervju-irfan-mensur-kultura-je-vodilja-ka-uspehu-naroda Intervju, Irfan Mensur: Kultura je vodilja ka uspehu naroda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020223500/https://www.ekspres.net/pozoriste/intervju-irfan-mensur-kultura-je-vodilja-ka-uspehu-naroda |date=2022-10-20 }} Ekspres. ''Mirjana Mitrović; 01.06.2017.''<br>''“Mislili su da su veći Srbi od mene i da su zato vredniji kao ljudi, bez obzira na to što je Srbija u mene uložila milione dolara kroz posao i obrazovanje i bez obzira na to što se nikada nisam bavio politikom niti sam se izjašnjavao drugačije sem da sam Jugosloven, ne iz straha, već zato što se tako osećam.”''</ref><ref name=imensur7>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 316.<br>''“Mensur Irfan, glumac i režiser, član Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=imensur8>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 276.<br>''“Mensur M. Irfan, glumac, član Jugoslovenskog dramskog pozorišta u Beogradu (r. 19. I 1952, Sarajevo). Jugosloven.”''</ref> * [[Ognjenka Milićević]], rediteljka<ref name=omilicevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 335.<br>''“Milićević Ognjenka, reditelj, teatrolog i prevodilac. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Kokan Mladenović]], redatelj<ref name=kmladenovic1>[http://www.pressonline.rs/sr/vesti/Dnevni_magazin/story/184680/Jugosloveni+su+pro%C5%A1li+kao+Hazari.html Jugosloveni su prošli kao Hazari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105030313/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/Dnevni_magazin/story/184680/Jugosloveni+su+pro%C5%A1li+kao+Hazari.html |date=2012-01-05 }} Press Online. ''Rade Stanić; 03.11.2011.''</ref><ref name=kmladenovic2>[http://www.novossti.com/2012/10/fasizam-pocinje-od-jednog-prekrsaja/ Fašizam počinje od jednog prekršaja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013163926/http://www.novossti.com/2012/10/fasizam-pocinje-od-jednog-prekrsaja/ |date=2012-10-13 }} Novosti. ''Goran Plavšić; 08.10.2012.''</ref><ref name=kmladenovic3>[http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:318995-Kokan-Mladenovic-Fajront-u-balkanskoj-krcmi Kokan Mladenović: Fajront u balkanskoj krčmi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229233204/https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:318995-Kokan-Mladenovic-Fajront-u-balkanskoj-krcmi |date=2022-12-29 }} [[Večernje novosti]]. ''Vukica Strugar; 12.02.2011.''</ref><ref name=kmladenovic4>[http://www.naslovi.net/2011-02-27/blic/kokan-mladenovic-placamo-cenu-estradizacije-nasih-zivota/2363702 Kokan Mladenović: Plaćamo cenu estradizacije naših života]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Naslovi.net ''Aleksandar Nikolić; 27.02.2011.''</ref> * [[Dragana Mrkić]], učiteljica glume, ranije glumica<ref name=dmrkic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 365.<br>''“Mrkić Dragana, glumica, slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=dmrkic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 315.<br>''“Mrkić V. Dragana, glumica, slobodni umetnik (r. 23. I. 1966, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Ranko Munitić]], filmski kritičar i teoretičar<ref name=rmunitic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 367.<br>''“Munitić Ranko, filmski i TV scenarista, pisac o filmu i srodnim umetnostima, autor i voditelj radio i TV emisija; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=rmunitic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 315.<br>''“Munitić B. Ranko, pisac o filmu i srodnim umetnostima, filmski i TV scenarista, autor televizijskih i radio emisija; slobodni umetnik (r. 3. IV 1943, Zagreb). Jugosloven.”''</ref> * [[Dino Mustafić]], reditelj<ref name=dmustafic1>[https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/pozoriste/4081248-dino-mustafic-nakon-premijere-u-bdp-u-meni-je-ostao-neizbrisiv-identitet-jugoslovena Dino Mustafić nakon premijere u BDP: U meni je ostao neizbrisiv identitet Jugoslovena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250403122425/https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/pozoriste/4081248-dino-mustafic-nakon-premijere-u-bdp-u-meni-je-ostao-neizbrisiv-identitet-jugoslovena |date=2025-04-03 }} [[Telegraf.rs]]. ''J. V.; 30.03.2025.''<br>''“Vrlo često naglašavam da sam u kulturalnom smislu Jugosloven, bez obzira što je ta zemlja geografski i politički nestala.”''</ref><ref name=dmustafic2>[https://twitter.com/mdinodino/status/887975511045156864 (Twitter status:) Živeći i radeći na Balkanu uvjerio sam se kako jedino identitarno i politički ima smisla biti Jugosloven!] MdinoDino@Twitter. ''Dino Mustafić; 20.07.2017.''</ref><ref name=dmustafic3>[https://www.danas.rs/kultura/dino-mustafic-kod-nas-se-nacionalizam-kao-pantljicara-uspinje-od-portira-do-akademika/ Dino Mustafić: Kod nas se nacionalizam kao pantljičara uspinje od portira do akademika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230101043711/https://www.danas.rs/kultura/dino-mustafic-kod-nas-se-nacionalizam-kao-pantljicara-uspinje-od-portira-do-akademika/ |date=2023-01-01 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Radmila Radosavljević; 04.12.2022.''<br>''“Moje jugoslovenstvo je kulturni identitet, duhovni prostor kojeg živim intezivno. Ima tu i mog inata prema onim kojim je Jugoslavija postala psovka. Biti Jugoslaven danas nije samo politički stav veći je i etički. Svojevrsni vid otpora nacionalističkom ološu, možda jedna odgovornija forma antinacionalizma. Ako je nekom najvažnije da bude Hrvat ili Srbin ili Bošnjak po liniji svoje nacionalne pripadnosti, onda je potpuno prirodno da možete biti Jugoslaven po liniji svoje nadnacionalne pripadnosti.”''</ref> * [[Goran Paskaljević]], reditelj<ref name=gpaskaljevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 400.<br>''“Paskaljević Goran, filmski reditelj; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, Srbin.”''</ref><ref name=gpaskaljevic2>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19920905|page:8 Jedan film dve zastave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240324152716/https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp{{!}}issue:UB_00064_19920905{{!}}page:8 |date=2024-03-24 }} Nedeljna Borba, ''05/06.09.1992.'', str. 8.<br>''“Ja sam najpre filmadžija, pa Jugosloven, pa Srbin.”''</ref> * [[Haris Pašović]], reditelj<ref name=hpasovic1>[https://rtcg.me/kultura/kulturna-galaksija/569867/grad-teatar-je-danas-evropska-kulturna-cinjenica.html "'Grad teatar' je danas evropska kulturna činjenica"] [[Radio i televizija Crne Gore|Radio i Televizija Crne Gore]]. ''P.R.; 24.06.2024.''<br>''“Ja sam Jugosloven u srcu i Crna Gora je moja i Budva je moja i dobro je da ponovo budem tu na festivalu.”''</ref> * [[Borka Pavićević]], dramaturškinja<ref name=bpavicevic1>[https://rs.n1info.com/vesti/a497122-odrzana-komemoracija-borki-pavicevic/ Komemoracija Borki Pavićević: Vikala je iz sveg glasa – ne igraj se sa istinom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103233515/https://rs.n1info.com/vesti/a497122-odrzana-komemoracija-borki-pavicevic/ |date=2023-01-03 }} N1 SRB. ''FoNet; 04.07.2019.''<br>''On je dodao da je Pavićević ostala Jugoslovenka, a da bi se danas u Jugoslaviji slavio Dan boraca i podsetio na stihove “Naša borba zahteva, kad se gine da se peva”.''</ref><ref name=bpavicevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 346.<br>''“Pavićević V. Borka, dramaturg; umetnički direktor Beogradskog dramskog pozorišta (r. 5. VI 1947, Kotor). Jugoslovenka.”''</ref><ref name=bpavicevic3>[https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/jugoslavija-je-aktuelna-zbog-aktuelnih-politika Borka Pavićević: Jugoslavija je aktuelna zbog aktuelnih politika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011074946/https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/jugoslavija-je-aktuelna-zbog-aktuelnih-politika |date=2022-10-11 }} [[Dani (magazin)|Dani]]. ''Tamara Nikčević; 12.04.2017.''<br>''Ipak, kao Jugoslovenka, kao neko ko je rođen i ko je živio u “mraku socijalizma”, možete li zamisliti zajednicu čije bi “rotirajuće predsjedništvo”, pored “kralja ujedinitelja” Aleksandra Vučića, činili Bakir Izetbegović, Đorđe Ivanov, Kolinda Grabar-Kitarović, Filip Vujanović, Borut Pahor? Kakva bi to uopšte država bila? - “Mogu da zamislim samo jednu Jugoslaviju, u kojoj bi se ovi koji danas protestuju na beogradskim ulicama povezali sa ljudima iz kulture koji su svojevremeno potpisivali peticije protiv ministra Hasanbegovića, sa radnicima koji su peške iz Tuzle išli do granice sa Hrvatskom, sa… Ko piše o štrajku radnika u Bosni, taj želi da u Srbiju unese nered. Sećate li se toga? Takve rečenice su u to vreme izgovarali oni koji bi danas da prave nekakvu “staru Jugoslaviju plus Albanija”.”''</ref> * [[Josip Pejaković]], glumac<ref name=jpejakovic>[https://avaz.ba/lifestyle/kultura/169689/josip-pejakovic-u-trebinju-izveo-monodramu-ucerivanje Josip Pejaković u Trebinju izveo monodramu "Ućerivanje"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120050038/https://avaz.ba/lifestyle/kultura/169689/josip-pejakovic-u-trebinju-izveo-monodramu-ucerivanje |date=2025-01-20 }} [[Dnevni avaz]]. ''P.M.; 20.03.2015.''<br>''Pejaković kaže da je monodrama „Ućerivanje“ imala dobar prijem i Hrvatskoj, mada je bilo negativne atmosfere zbog toga što se on izjasnio kao Jugosloven. „Kako neko ko se zove Josip može da se izjašnjava kao Jugosloven. Sve je kulminiralo incidentom tako da je prilikom izvođenja monodrame u Zadru i policija morala da osigurava,“ objasnio je Pejaković.''</ref> * [[Katarina Pejović]], dramaturškinja<ref name=kpejovic1>[https://nova.rs/kultura/katarina-pejovic-jedini-nacin-da-iskorenimo-fasizam-je-da-razumemo-te-ljude/ Katarina Pejović: Jedini način da iskorenimo fašizam je da razumemo te ljude] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130022252/https://nova.rs/kultura/katarina-pejovic-jedini-nacin-da-iskorenimo-fasizam-je-da-razumemo-te-ljude/ |date=2023-01-30 }} Nova.rs. ''Suzana Sudar; 02.01.2022.''<br>''“Kao Stari Grci ili Rimljani, mi koji se osećamo Jugoslovenima smo vrsta u izumiranju.”''</ref> * [[Darko Perić]], glumac<ref name=dperic1>[https://www.b92.net/kultura/vesti.php?nav_category=268&yyyy=2018&mm=09&dd=24&nav_id=1447148 Najpoznatiji glumac iz Srbije u svetu: Samo Đoković i Modrić popularniji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011233951/https://www.b92.net/kultura/vesti.php?nav_category=268&yyyy=2018&mm=09&dd=24&nav_id=1447148 |date=2022-10-11 }} [[B92]]. ''Tara Tomović; 24.09.2018.''<br>''“Ja sam rođen u Jugoslaviji. Sebe i dalje smatram Jugoslovenom.”''</ref> * [[Vladimir Pogačić]], reditelj<ref name=vpogacic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 437.<br>''“Pogačić Vladimir, filmski reditelj. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vpogacic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 372.<br>''“Pogačić M. Vladimir, filmski reditelj (r. 23. IX 1919, Karlovac). Jugosloven.”''</ref> * [[Radko Polič]], glumac<ref name=rpolic1>[https://www.blic.rs/zabava/vesti/radko-polic-bice-ponovo-jugoslavije/rpcc88w Radko Polič: Biće ponovo Jugoslavije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126045237/https://www.blic.rs/zabava/vesti/radko-polic-bice-ponovo-jugoslavije/rpcc88w |date=2022-11-26 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Simonida Milojković; 24.11.2013.''<br>''“Ja sam Jugosloven i znam da ćemo nekada, kad-tad, ponovo biti zajedno.”''</ref><ref name=rpolic2>[https://www.blic.rs/kultura/vesti/radko-polic-ostao-sam-jugosloven/bhgfyf9 Radko Polič: Ostao sam Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221112220630/https://www.blic.rs/kultura/vesti/radko-polic-ostao-sam-jugosloven/bhgfyf9 |date=2022-11-12 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Aleksandar Nikolić; 23.02.2014.''<br>''“Uvek ću govoriti da sam Jugosloven, makar me i vređali zbog toga, kaže slovenački glumac Radko Polič.”''</ref> * [[Mladen Popović]], dramaturg<ref name=mladenpopovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 445.<br>''“Popović Mladen, dramaturg; urednik Filmske redakcije RTS. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Nenad Prokić]], dramaturg<ref name=nprokic1>[http://www.pobjeda.me/2013/09/02/intervju-nenad-prokic-srbija-je-pocela-da-se-trijezni/#.U8PFGd-KDIU Intervju – Nenad Prokić: Srbija je počela da se trijezni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226005905/https://www.pobjeda.me/2013/09/02/intervju-nenad-prokic-srbija-je-pocela-da-se-trijezni/#.U8PFGd-KDIU |date=2023-02-26 }} [[Pobjeda (novine)|Pobjeda]]. ''Dragan Banjac; 02.09.2013.''</ref> * [[Jovan Ristić (reditelj)|Jovan Ristić]], reditelj<ref name=jristic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 482.<br>''“Ristić Jovan, reditelj; pomoćnik gen. direktora TV Beograd; član Upravnog odbora RTS (od '96); član Glavnog odbora Jugoslovenske levice (JUL); preds. Udruženja estradnih radnika Srbije. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=jristic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 408.<br>''“Ristić P. Jovan, reditelj i urednik programa u TV Beograd; predsednik Udruženja estradnih radnika Srbije (r. 2. IV 1939, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ljubiša Ristić]], režiser<ref name=ljristic1>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/04/22/srpski/P00042103.shtm Ko je ovaj čovek? Ljubiša Ristić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202521/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/04/22/srpski/P00042103.shtm |date=2016-03-04 }} [[Glas javnosti]]. ''Zorica Vulić; 21.04.2000.''<br>''“Nacionalnost - Jugosloven.”''</ref><ref name=ljristic2>[http://www.kurir-info.rs/ljubisa-ristic-trecerazredni-umetnici-su-stubovi-nase-kulture-clanak-1159757 Ljubiša Ristić: Trećerazredni umetnici su stubovi naše kulture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208091536/http://www.kurir-info.rs/ljubisa-ristic-trecerazredni-umetnici-su-stubovi-nase-kulture-clanak-1159757 |date=2014-02-08 }} Kurir. ''Ljubomir Radanov; 02.01.2014.''<br>''“Ja sam Jugosloven. Dopalo se to nekom ili ne.”''</ref><ref name=ljristic3>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 482-483.<br>''“Ristić Ljubiša, pozorišni reditelj; predsednik Jugoslovenske udružene levice - JUL (od '95). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=ljristic4>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 408.<br>''“Ristić M. Ljubiša, reditelj; direktor Narodnog pozorišta u Subotici (r. 8. II 1947, Priština). Jugosloven.”''</ref> * [[Olga Savić]], glumica<ref name=olgasavic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 495.<br>''“Savić Olga, glumica; član Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=olgasavic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 419.<br>''“Savić D. Olga, glumica, član Drame Jugoslovenskog dramskog pozorišta u Beogradu (r. 23, [sic!] I 1934, Loznica). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Egon Savin]], redatelj<ref name=esavin1>[https://www.vijesti.me/kultura/632655/jos-zivi-virtuelna-drzava-umjetnika-i-nostalgicara Još živi virtuelna država umjetnika i nostalgičara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207014024/https://www.vijesti.me/kultura/632655/jos-zivi-virtuelna-drzava-umjetnika-i-nostalgicara |date=2023-02-07 }} [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Jelena Kontić; 29.11.2022.''<br>''“Ja sam Jugosloven po opredjeljenju, jer iako Jugoslavije nema, ja sam još živ”, kazao je u intervjuu za “Vijesti” poznati pozorišni reditelj Egon Savin.''</ref><ref name=esavin2>[https://elle.rs/Stav/Intervju/a14679/Egon-Savin-Materijalnim-bogatstvom-smo-opsednuti-toliko-da-preziremo-ljude-koji-nemaju-nista.html?page=2 Egon Savin: Materijalnim bogatstvom smo opsednuti toliko da preziremo ljude koji nemaju ništa!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011003004/https://elle.rs/Stav/Intervju/a14679/Egon-Savin-Materijalnim-bogatstvom-smo-opsednuti-toliko-da-preziremo-ljude-koji-nemaju-nista.html?page=2 |date=2022-10-11 }} Elle Serbia. ''Tamara Nikčević; 20.11.2016.''<br>''“Jevrejin sam rođen u multietničkom Sarajevu, studirao u multietničkom Beogradu, volim multietnički Njujork i Pariz… Ateista sam, pa šta da budem do – Jugosloven?! Iako te države više nema, ja još – postojim.”''</ref> * [[Žorž Skrigin]], reditelj<ref name=žskrigin1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 508.<br>''“Skrigin Georgije-Žorž, filmski reditelj i snimatelj; majstor umetničke fotografije; balet majstor; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=žskrigin2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 432.<br>''“Skrigin V. Georgije - Žorž, filmski reditelj i snimatelj; majstor umetničke fotografije; balet majstor; slobodni umetnik (r. 4. VIII 1910, Odesa, SSSR). Jugosloven.”''</ref> * [[Gorčin Stojanović]], reditelj<ref name=gstojanovic1>[https://www.novimagazin.rs/vesti/23219-najvise-jugoslovena-u-srbiji Najviše Jugoslovena u Srbiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107224840/https://www.novimagazin.rs/vesti/23219-najvise-jugoslovena-u-srbiji |date=2023-01-07 }} Novi magazin. ''IJ; 16.09.2012.''<br>''“Beogradski pozorišni i filmski reditelj Gorčin Stojanović takođe se deklariše kao Jugosloven, iako to nije činio kada je ta ideologija bila dominantna: - Ideja jugoslovenstva nije politička, već pre svega kulturna. Bazirana je na povezivanju naroda koji imaju kulturne i jezičke srodnosti. Nema veze sa titoizmom i nije suprotna ni srpstvu, ni hrvatstvu. U pitanju je ideja koja je opstala kroz decenije, jer ne umiru ideje, već države, rekao je Stojanović.”''</ref><ref name=gstojanovic2>[http://www.blic.rs/Komentar/Bez-secera/214220/Iyu-naopako Iyu, naopako!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031085846/http://www.blic.rs/Komentar/Bez-secera/214220/Iyu-naopako |date=2010-10-31 }} [[Blic (novine)|Blic]]. ''Gorčin Stojanović; 29.10.2010.''<br>''“I, uzgred, ako je kome bitno, potpisnik se deklariše, otkako, hvala Bogu, nema Jugoslavije, kao - Jugosloven. Bez sentimenta, bez žala.”''</ref> * [[Abdurrahman Šalja]], glumac<ref name=asalja1>[https://pulse.rs/bekim-fehmiu-blistavo-i-strasno/ Bekim Fehmiu – Blistavo i Strašno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208034724/https://pulse.rs/bekim-fehmiu-blistavo-i-strasno/ |date=2023-02-08 }} Pulse Magazin. ''Boban Savković; 16.06.2010.''<br>''“Kao i pokojni Abdurahman Šalja bio je Albanac ali i Jugosloven…u onom smislu Kusturičinih likova koji, mrtvi, odlaze nekuda na plutajućem ostrvu.”''</ref> * [[Rade Šerbedžija]], glumac, glazbenik<ref name=rserbedzija1>[http://arhiva.alo.rs/v-i-p/svetski-dzet-set/serbedzija-srecan-sam-sto-me-zovu-srbinom-iz-hrvatske-foto/59916 Šerbedžija: Srećan sam što me zovu Srbinom iz Hrvatske!] Alo.rs ''Jutarnji list; 01.07.2014.''<br>''“Istina je, ja se osećam različito. Nekada kao Jugosloven, zbog zemlje i naroda, drugo, kao hrvatski glumac, zagrebački dečko, kao što govorite, pričao sam kajkavski i još uvek tako govorim kad dođem u Zagreb, ali naravno da držim do svojih korena i do tog specijalnog mentaliteta Srbina iz Hrvatske. Kao i do svoje regije u kojoj sam rođen, a to je Lika, i to je nešto do čega mi je naročito stalo, kao uostalom i do Slavonije, u kojoj sam odrastao.”''</ref><ref name=rserbedzija2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 471.<br>''“Šerbedžija Rade, glumac i pozorišni reditelj; redovni profesor glume na Akademiji umetnosti u Novom Sadu (r. 27. VII 1946, Bunić, Titova Korenica). Jugosloven.”''</ref> * [[Slavko Štimac]], glumac<ref name=sstimac1>[https://www.danas.rs/kultura/slavko-stimac-biografija/#:~:text=Slavko%20%C5%A0timac%20je%20tokom%20cele,tek%20u%20odre%C4%91enim%20okolnostima%20poka%C5%BEu. Slavko Štimac: „Dobar čovek ne može biti lud“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804003025/https://www.danas.rs/kultura/slavko-stimac-biografija/#:~:text=Slavko%20%C5%A0timac%20je%20tokom%20cele,tek%20u%20odre%C4%91enim%20okolnostima%20poka%C5%BEu. |date=2024-08-04 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''DanasOnline; 13.07.2024.''<br>''“Štimca predstavljaju kao srpsko-hrvatskog glumca, ali on sebe vidi kao Jugoslovena i Ličanina.”''</ref> * [[Feđa Štukan]], glumac<ref name=fstukan1>[https://www.danas.rs/kultura/promocija-knjige-blank-glumca-fedje-stukana-u-zrenjaninu/ Promocija knjige „Blank“ glumca Feđe Štukana u Zrenjaninu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106064842/https://www.danas.rs/kultura/promocija-knjige-blank-glumca-fedje-stukana-u-zrenjaninu/ |date=2022-11-06 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''M. P.; 26.10.2022.''<br>''“Ja se i danas izjašnjavam kao Jugosloven, nemam problem da kažem da sam u Jugoslaviji naučio sve vrednosti kojima se vodim i danas, a na prvom mestu je ljudski kvalitet.”''</ref><ref name=fstukan2>[http://www.e-portal.ba/intervjui/7976-feda-stukan-jugosloven-sam-i-ponosim-se-svojom-domovinom Feđa Štukan: Jugosloven sam i ponosim se svojom domovinom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411160843/http://www.e-portal.ba/intervjui/7976-feda-stukan-jugosloven-sam-i-ponosim-se-svojom-domovinom |date=2013-04-11 }} e-portal.ba ''08.04.2013.''<br>''“Kad već ne mogu da se izjasnim kao stanovnik planete zemlje, shvatio sam da je moja nacionalnost Jugosloven, i nepada mi na pamet da se toga stidim i odričem.”''</ref><ref name=fstukan3>[https://rs.n1info.com/kultura/intervju-fedja-stukan-novi-magazin/ Feđa Štukan: Iza podele i mržnje stoji religija i bogati se na našoj nesreći] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221113015556/https://rs.n1info.com/kultura/intervju-fedja-stukan-novi-magazin/ |date=2022-11-13 }} N1 SRB. ''Novi magazin; 09.09.2022.''<br>''“U Jugoslaviji su me naučili da volim sve ljude podjednako zato sa izjašnjavam kao Jugosloven.”''</ref> * [[Milutin Tatić]], glumac<ref name=mtatic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 485.<br>''“Tatić S. Milutin - Mića, glumac (r. 29. V 1923. Niš). Srbin, Jugosloven.”''</ref> * [[Jelena Tinska]], glumica<ref name=jtinska>[https://twitter.com/JelenaTinska/status/1557072991657369600?cxt=HHwWgIC90dvo6psrAAAA (Twitter status:) ja sam rodjens u zemlji koje vise nema na mapi Ja sam Jugoslovenka i umrecu kao Jugoslovenka Ljupka oko pupka] JelenaTinska@Twitter. ''Jelena Tinska; 09.08.2022.''</ref> * [[Darko Trešnjak]], režiser<ref name=dtresnjak1>[https://www.glasamerike.net/a/1936843.html Trešnjak: Bilo bi lepo režirati na Balkanu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602043134/https://www.glasamerike.net/a/1936843.html |date=2023-06-02 }} Glas Amerike. ''Helena Đorđević; 14.06.2014.''<br>''“Mi smo se preselili ovde 1976. i to je još uvek bila Jugoslavija i tako uvek kada me ljudi pitaju uvek kažem da sam Jugosloven jer je to jedina stvar koju sam znao.”''</ref> * [[Sergej Trifunović]], glumac<ref name=strifunovic1>[https://twitter.com/WhistlerDick/status/1203054199040294914?ref_src=twsrc%5Etfw (Twitter komentar:) Ne. Jugosloven, Levičar, Glumac i Srbin. S nadom da ću postati čovek. Tim redom.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101234715/https://twitter.com/WhistlerDick/status/1203054199040294914?ref_src=twsrc%5Etfw |date=2022-11-01 }} WhistlerDick@Twitter. ''Sergej Trifunović; 06.12.2019.''</ref> * [[Renata Ulmanski]], glumica<ref name=rulmanski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 597.<br>''“Ulmanski Renata, glumica. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=rulmanski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 502.<br>''“Ulmanski M. Renata, glumica (r. 29. XI 1929, Zagreb). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Mlađa Veselinović]], glumac<ref name=mveselinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 609.<br>''“Veselinović Mladen-Mlađa, glumac i prevodilac. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Petar Volk]], pozorišni i filmski kritičar<ref name=pvolk1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 619.<br>''“Volk Petar, pozorišni i filmski kritičar, teoretičar i istoričar; profesor Fakulteta dramskih umetnosti, Bg. (za pr. Istorija filma); šef Katedre za teoriju i istoriju. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Aljoša Vučković]], glumac<ref name=avuckovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 623.<br>''“Vučković Aljoša, glumac, član pozorišta "Atelje 212", Bg. (od '74). [...] P: Hrvat, Jugosloven.”''</ref> * [[Dušan Vuksan]], dizajner, univ. profesor<ref name=dvuksan1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 635.<br>''“Vuksan Dušan, industrijski dizajner; docent na Fakultetu primenjenih umetnosti i dizajna, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Stjepan Zaninović]], reditelj<ref name=szaninovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 639.<br>''“Zaninović Stjepan, filmski reditelj i scenarista. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=szaninovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 539.<br>''“Zaninović V. Stjepan, filmski reditelj i scenarista (r. 4. III 1926, Herceg Novi). Jugosloven.”''</ref> * [[Stevo Žigon]], glumac<ref name=szigon1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 649.<br>''“Žigon Stevo, glumac i reditelj. […] P: Jugosloven; […].”''</ref><ref name=szigon2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 547.<br>''“Žigon Š. Stevo, glumac i reditelj; generalni sekretar Saveza udruženja dramskih umetnika Jugoslavije (r. 8. XII 1926, Ljubljana). Jugosloven.”''</ref> * [[Milan Žmukić]], filmski producent, revolucionar<ref name=mzmukic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 656.<br>''“Žmukić Milan, predsednik Organizacionog odbora BITEF-a; preds. Organizacionog odbora Filmskog festivala u Herceg Novom. […] P: Jugosloven.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Vjekoslav Afrić.jpg|Vjeko Afrić Datoteka:Неда Арнерић.jpeg|Neda Arnerić Datoteka:Ivan Bekjarev 2019.jpg|Ivan Bekjarev Datoteka:Adam i berberin prvi ljudi, Jakova Ignjatovića, SNP, 18.11.1969, Ivan Hajtl kao Maksa Svilokosić i Jelica Bjeli kao Fema.jpg|Jelica Bjeli Datoteka:Dragan Bjelogrlic (cropped).jpg|Dragan Bjelogrlić Datoteka:Tanja Bošković, 1975.jpg|Tanja Bošković Datoteka:Karlo Bulic.jpg|Karlo Bulić Datoteka:Бранко Цвејић.jpeg|Branko Cvejić Datoteka:Svetozar Cvetković crop.jpg|Svetozar Cvetković Datoteka:Borivoj Dovniković Bordo 2017.jpg|Borivoj Dovniković Datoteka:OIFF 2015-07-18 212827 - Srđan Dragojević.jpg|Srđan Dragojević Datoteka:Jasna Đuričić, glumica.jpg|Jasna Đuričić Datoteka:Predrag Ejdus 2021 stamp of Serbia.jpg|Predrag Ejdus Datoteka:Odissea Bekim Fehmiu.jpg|Bekim Fehmiu Datoteka:Greta, stranica 89, drama, Boris Isaković, foto M. Polzović.jpg|Boris Isaković Datoteka:Ita Rina v zrelih letih.jpg|Ita Rina Datoteka:Stefan Kapicic by Gage Skidmore.jpg|Stefan Kapičić Datoteka:Мима Караџић Стара Пазова.png|Mima Karadžić Datoteka:Mirjana Karanović Requiem for Mrs. J. Press Conference Berlinale 2017.jpg|Mirjana Karanović Datoteka:Milenko Maricic 1.jpg|Milenko Maričić Datoteka:Ognjenka Milićević, profesor i dekan FDU.tif|Ognjenka Milićević Datoteka:Ranko Munitic (1943-2009), 1989.jpg|Ranko Munitić Datoteka:Dino Mustafić (cropped).jpg|Dino Mustafić Datoteka:Inaugurazioa (8673787301) (cropped).jpg|Goran Paskaljević Datoteka:Haris.jpg|Haris Pašović Datoteka:Borka Pavićević (34479274674).jpg|Borka Pavićević|Borka Pavićević Datoteka:Darko Peric BW.jpg|Darko Perić Datoteka:Radko Polič 2015.jpg|Radko Polič Datoteka:RS013-15.jpg|Jovan Ristić Datoteka:Portrait of Ljubiša Ristić.jpg|Ljubiša Ristić Datoteka:Egon Savin, foto B. Lučić.jpg|Egon Savin Datoteka:Žorž Skrigin (1943).jpg|Žorž Skrigin Datoteka:Rade Serbedzija 2016-mc.rs.jpg|Rade Šerbedžija Datoteka:Slavko Stimac polovinom 80-ih.jpg|Slavko Štimac Datoteka:Stevan Kragujevic, Mica Tatic i Acim, 1975.jpg|Milutin Mića Tatić Datoteka:Sergej Trifunović.png|Sergej Trifunović Datoteka:Renata Ulmanski, 2019.jpg|Renata Ulmanski Datoteka:Aljoša_Vučković_2017_(cropped).jpg|Aljoša Vučković Datoteka:Stevo Žigon 1969 1.jpg|Stevo Žigon </gallery> </div> == Fotografija == * [[Ivo Eterović]], fotograf<ref name=ieterovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 134.<br>''“Eterović Ivo, fotograf; majstor fotografije FSJ i Hin EFIAP. […] P: Hrvat, Jugosloven.”''</ref> * [[Stevan Kragujević]], fotoreporter<ref name=skragujevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 251.<br>''“Kragujević Stevan, fotograf. […] P: Jugosloven srpske narodnosti, pravosl.”''</ref> * [[Rizo Šurla]], fotograf, partizan<ref name=rsurla1>[https://www.youtube.com/watch?v=CSM_Fpjh-dI Ljudi - Fotograf Rizo Širla (Ulcinj, 1971.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221019223450/https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=CSM_Fpjh-dI |date=2022-10-19 }} YouTube. ''Srđan Karanović; Jugoslavija 1972.''<br>''“I, da Vam kažem još: sad kad je bio popis stanovništva, pita što osjećam. Ja [se] osjećam kao Jugoslaven, drugo ništa, šta imam da... ostajem Jugoslaven.”''</ref><ref name=rsurla2>[https://www.rts.rs/page/tv/sr/story/2700/rts-trezor/4883292/ljudi---fotograf.html Ljudi - Fotograf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111100935/https://www.rts.rs/page/tv/sr/story/2700/rts-trezor/4883292/ljudi---fotograf.html |date=2023-01-11 }} [[Radio-televizija Srbije]]. ''10.08.2022''<br>''“Jugosloven po ubeđenju, ovaj navijač splitskog Hajduka u emisiji priča o svom životu u Ulcinju.”''</ref><ref name=rsurla3>[https://slobodnadalmacija.hr/vijesti/regija/rizo-surla-afrojugoslaven-iz-ulcinja-nasa-zemlja-je-sto-se-tice-ravnopravnosti-vjerojatno-jedinstvena-u-svijetu-a-medusobna-mrznja-nedokuciva-je-glupost-1161912 Rizo Šurla, Afrojugoslaven iz Ulcinja: Naša zemlja je što se tiče ravnopravnosti vjerojatno jedinstvena u svijetu, a međusobna mržnja nedokučiva je glupost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111101941/https://slobodnadalmacija.hr/vijesti/regija/rizo-surla-afrojugoslaven-iz-ulcinja-nasa-zemlja-je-sto-se-tice-ravnopravnosti-vjerojatno-jedinstvena-u-svijetu-a-medusobna-mrznja-nedokuciva-je-glupost-1161912 |date=2023-01-11 }} [[Slobodna Dalmacija]]. ''PSD; 24.01.2022.''<br>''“Rizo Šurla ime je i prezime čovjeka koji se najpreciznije može staviti u grupu Afrojugoslavena, iako se on čitav život osjećao kao Jugoslaven, odnosno Crnogorac koji je rođen u Ulcinju i čitav život je proveo u tome primorskom gradu.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Stevan Kragujević, portret, okt. 1976.jpg|Stevan Kragujević Datoteka:Rizo Šurla crop.jpg|Rizo Šurla </gallery> </div> == Književnost i pjesništvo== * [[Olja Alvir]], književnica<ref name=oalvir1>[https://dunav.at/partizanski-filmovi-poetika-otpora-i-nade/ Partizanski filmovi – poetika otpora i nade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126234518/https://dunav.at/partizanski-filmovi-poetika-otpora-i-nade/ |date=2022-11-26 }} Dunav.at ''23.10.2019.''<br>''“Jedna od studentica dobro posjećenih predavanja na Bečkom univerzitetu koju je takođe zainteresovala solidarnosti i zajedništvo protagonista partizanskog filma, jeste Olja Alvir. Mlada spisateljica koja u Beču živi od djetinjstva i čiji su roditelji izbjegli iz Bosne, samu sebe naziva Jugoslovenkom i time pokazuje simpatiju za zemlju čija je osnova bilo zajedništvo svih njenih naroda i narodnosti, a koja je, kako se tvrdilo, nastala u antifašističkoj borbi.”''</ref> * [[Ivo Andrić]], književnik i diplomata<ref name=mristic-iandric-odavico>Matvejević, Predrag: Jugoslavenstvo danas. Pitanja kulture. Zagreb 1982, str. 182.<br>''“Poznato mi je da je Marko Ristić javno istupio nakon popisa (u »Politici« 27. IV 1971.) i obrazložio zašto se deklarirao kao Jugoslaven, zbog čega misli da to nije nikakav unitarizam: jer se isto tako osjećao kad je istupao za rješenje hrvatskog pitanja u staroj Jugoslaviji. I Ivo Andrić se tada također upisao kao Jugoslaven. I Oskar Davičo.”''</ref><ref name=iandric2>Tošović, Branko: Strane svijeta u Andrićevom životu i stvaralaštvu, u: Kuzmanović, Rajko (ur.): Andrić između Istoka i Zapada. Banja Luka 2022, str. 143.<br>''„Nemamo podataka o tome da li se Andrić konfesionalno izražavao drugačije nego što to nalazimo u njegovim školskim i studentskim dokumentima (kao katolik), ali imamo podataka da se nacionalno drugačije opredjeljuje – od 1951. pa do smrti kao Srbin (u ličnoj karti, vjenčanici, vojnoj knjižici...) i Jugosloven (u popisu stanovništva 1971).“''</ref> * [[Vladimir Arsenijević]], književnik<ref name=varsenijevic1>[http://www.tportal.hr/komentari/komentatori/201171/O-pasosu-i-putovnici.html#CommentPaging,P:1 O pasošu i putovnici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011755/http://www.tportal.hr/komentari/komentatori/201171/O-pasosu-i-putovnici.html#CommentPaging,P:1 |date=2016-03-05 }} tportal.hr ''Vladimir Arsenijević; 26.06.2012.''<br>''“Vjerujem da je to razlog zbog kog mi je oduvijek bilo znatno lakše identificirati se kao Jugoslaven.”''</ref> * [[Anton Aškerc]], pesnik<ref name=aaskerc1>Aškerc, Anton: [https://dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-YNVE4FUC/ecf67f53-f5ca-416a-a350-bc79be7c6661/PDF Hrvaški »Salon«.], u: Ljubljanski zvon, god. 19 br. 2 (1899), str. 132.<br>''“Zakaj nismo vsaj vsi Jugoslovani edini v jeziku, v književnosti in umetnosti? Čemu se cepimo in slabimo sami? Čemu? . . .”''</ref> * [[Goran Babić]], književnik<ref name=gbabic1>[https://www.portalnovosti.com/povratak-otpisanoga Povratak otpisanoga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241119022141/https://www.portalnovosti.com/povratak-otpisanoga |date=2024-11-19 }} Portal Novosti. ''Marko Pogačar; 18.11.2024.''<br>''“Babić je, bez obzira na u mladosti kritičan stav prema elementima sistema, pa i efemerne rubno "proljećarske" devijacije, deklarirani Jugoslaven i komunist, viđen kao "zadrti šuvarovac" i partijski element koji se zacrtane politike, bez veće osjetljivosti za detalje, nije libio provoditi u praksi, te je oštar kritičar hrvatskog nacionalizma u najrazličitijim njegovim pojavnim oblicima.”''</ref><ref name=gbabic2>[https://www.laguna.rs/laguna-bukmarker-goran-babic-ne-verujem-u-sistem-u-kojem-fukara-moze-legalno-unos-21212.html Goran Babić: Ne verujem u sistem u kojem fukara može legalno da pogubi genija] Laguna. ''Branko Rosić; 10.06.2022.''<br>''Meni deluje da ste ostali zauvek Jugosloven iz Hrvatske? - "Pa ja i jesam (ili si tako samo umišljam) daleki nastavljač one hrvatske tradicije koja je u Beogradu vidjela Pijemont, kulu svjetilju južnoga slavenstva, svijetlu tačku na kraju hiljadugodišnjeg tunela kojoj su hrlili ne samo Juraj Križanić („Đuro“ u predratnom izdanju srpske akademije) i onaj Flacijus iz Lobina, koji je svoje protestantske knjige (vidjeti spise Franje Bučara) htio štampati i na ćirilici."''</ref><ref name=gbabic3>[https://www.telegram.hr/kultura/veliki-povratak-i-autobiografija-gorana-babica-divnog-pjesnika-koji-je-godinama-prije-rata-najavljivao-apokalipsu/ Veliki povratak i autobiografija Gorana Babića, divnog pjesnika i mračnog proroka koji je godinama prije rata najavljivao apokalipsu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221117044942/https://www.telegram.hr/kultura/veliki-povratak-i-autobiografija-gorana-babica-divnog-pjesnika-koji-je-godinama-prije-rata-najavljivao-apokalipsu/ |date=2022-11-17 }} telegram.hr ''Dragan Markovina; 06.06.2022.''<br>''“Goran Babić je čovjek o kojem se u Hrvatskoj temeljito šutjelo godinama. Književnik, ljevičar, pripadnik Šuvarove lijeve frakcije u SKH, divan pjesnik i mračni prorok koji je godinama prije rata najavljivao apokalipsu, glavni urednik umnogome ozloglašenog Oka, Mostarac zavičajem iz Opuzena i doline Neretve, školski drug Slobodana Praljka i uvjereni Jugoslaven, na kraju je početkom 1991. otišao iz Zagreba u Beograd, da se nikad ne vrati.”''</ref><ref name=gbabic4>[https://www.vijesti.me/kultura/674792/otvoreno-djelo-velikog-pjesnika Otvoreno djelo velikog pjesnika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926034603/https://www.vijesti.me/kultura/674792/otvoreno-djelo-velikog-pjesnika |date=2023-09-26 }} [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Kultura Vijesti; 23.09.2023.''<br>''“Veliki Jugosloven i antinacionalista početkom ratnih sukoba 1991. napušta Hrvatsku i dolazi u Beograd.”''</ref> * [[Vladislav Bajac]], književnik<ref name=vbajac1>[https://kaleidoskop-media.com/knji%C5%BEevnost/Vladislav-Bajac Bajac: Sumnja je moje prirodno stanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208072328/https://kaleidoskop-media.com/knji%C5%BEevnost/Vladislav-Bajac |date=2023-02-08 }} Kaleidoskop. ''Jelena Pavlović; 16.03.2017.''<br>''“Nisam nikakav jugonostalgičar niti nostalgičar, ali jesam Jugosloven.”''</ref> * [[Zorica Bajin-Đukanović]], pjesnikinja<ref name=zbajindjukanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 30.<br>''“Bajin-Đukanović Zorica, književnik i fotograf; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=zbajindjukanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 30.<br>''“Bajin - Đukanović Lj. Zorica, likovni umetnik fotografije, pesnik, slobodni umetnik (r. 30. VII 1952, Mostar). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vjera Benkova]], književnica<ref name=vbenkova1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 40.<br>''“Benkova Vjera, pisac i književni prevodilac; novinar, saradnik Slovačke redakcije Radio N. Sada (od '80). […] P: Slovakinja jugosl. porekla..”''</ref> * [[Oto Bihalji Merin]], književnik, istoričar umetnosti<ref name=obihaljimerin1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 41.<br>''“Bihalji D. Oto, književnik, istoričar umetnosti (r. 3. I. 1904, Zemun). Jugosloven.”''</ref> * [[Laslo Blašković]], književnik<ref name=lblaskovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 48.<br>''“Blašković Laslo, književnik; sekretar Društva književnika Vojvodine. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Milenko Bodirogić]], književnik i izdavač<ref name=mbodirogic1>[https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/4/18/bodirogic-zemlje-nastale-raspadom-jugoslavije-prepune-su-mrznje-i-straha Bodirogić: Zemlje nastale raspadom Jugoslavije prepune su mržnje i straha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020212201/https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/4/18/bodirogic-zemlje-nastale-raspadom-jugoslavije-prepune-su-mrznje-i-straha |date=2022-10-20 }} [[Al Jazeera Balkans]]. ''Nedim Sejdinović; 18.04.2020.''<br>''“Ja sam jednostavno Jugosloven i to je tako, niko ne može iz svoje kože.”''</ref><ref name=mbodirogic2>[https://www.vreme.com/vreme/sanjali-najbolji-rasturili-najgori/ Sanjali najbolji, rasturili najgori] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020212819/https://www.vreme.com/vreme/sanjali-najbolji-rasturili-najgori/ |date=2022-10-20 }} [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Nedim Sejdinović; broj 1590, 24.06.2021.''<br>''“Ono za čime žalim jesu procesi i principi na kojima je nastajala ta zemlja, a oni su bili beskompromisno emancipatorski i prvi put su nam se dogodili na ovim prostorima. U tom smislu ja sam naprosto Jugosloven bez Jugoslavije”, kaže Bodirogić.''</ref> * [[Milena Bogavac]], književnica, dramaturškinja<ref name=mbogavac1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/kolumne-milene-bogavac-od-6-decembra-svakog-ponedeljka-u-danasu/ Kolumne Milene Bogavac – od 6. decembra svakog ponedeljka u Danasu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120210820/https://www.danas.rs/vesti/drustvo/kolumne-milene-bogavac-od-6-decembra-svakog-ponedeljka-u-danasu/ |date=2023-01-20 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Danas Online; 05.12.2021.''<br>''“Deklariše se kao feministikinja, antifašistkinja, Jugoslovenka i borkinja za ljudska prava.”''</ref> * [[Nevena Bojičić]], književna kritičarka<ref name=nbojicic1>[https://twitter.com/nevenawednesday/status/1122651234312310785 (Twitter status:) JA SAM : ⚪ straight ⚪ gay ⚪ bisexual 🔘 Jugoslovenka] NevenaWednesday@Twitter. ''Nevena Bojičić; 29.04.2019.''</ref> * [[Dušan Cicvara]], književnik i filmski kritičar<ref name=dcicvara1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 70.<br>''“Cicvara Dušan, novinar i književnik. […] P: Jugosloven srpskog porekla, […].”''</ref><ref name=dcicvara2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 65.<br>''“Cicvara R. Dušan, novinar i književnik (r. 30. I 1964). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Milan Ćurčin]], pjesnik<ref name=mcurcin1>[https://lobisti.rs/2023/08/04/curcin-knjizevnik-i-urednik/ Ćurčin – književnik i urednik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230816000403/https://lobisti.rs/2023/08/04/curcin-knjizevnik-i-urednik/ |date=2023-08-16 }} Lobisti.rs. ''Miodrag Skundric; 04.08.2023.''<br>''“Znameniti Pančevac, patriota, doktor nauka, liberal, pesnik, diplomata, novinar, Jugosloven.”''</ref> * [[Oskar Davičo]], književnik i pesnik<ref name=mristic-iandric-odavico/><ref name=odavico1>[https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:375302-Spomen-ploca-Oskaru-Davicu Spomen ploča Oskaru Daviču] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221117034357/https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:375302-Spomen-ploca-Oskaru-Davicu |date=2022-11-17 }} [[Večernje novosti]]. ''V. N.; 12.04.2012.''<br>''“Ne napuštajući nikad i ni na koji način svoju pripadnost Srbiji, njenom narodu i njenoj literaturi, o čemu ponajbolje svedoči njegova veličanstvena „Srbija“, on je istovremeno bio gorljivi Jugosloven, internacionalista, koji nije podnosio niti jedan od naših brojnih minijaturnih i nepodnošljivih nacionalizama - istakao je Goran Babić.”''</ref> * [[Ivan Ergić]], pjesnik, ranije nogometaš<ref name=iergic1>[http://www.tportal.hr/showtime/tv/338368/Ergic-kod-Stankovica-glas-razuma-usred-euforije.html Ergić kod Stankovića - glas razuma usred euforije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024062841/http://www.tportal.hr/showtime/tv/338368/Ergic-kod-Stankovica-glas-razuma-usred-euforije.html |date=2015-10-24 }} tportal.hr ''Zrinka Pavlić; 15.06.2014.''<br>''“Em se drznuo kritizirati nogomet u ovo doba koje mnogi doživljavaju kao doba obavezne nacionalne konsolidacije (koja je također predmet Ergićeve kritike), em je s priličnim negodovanjem govorio o uplitanju nacionalizma i religije u sport, em je bez imalo ustezanja izjavio da se izjašnjava kao Jugoslaven.”''</ref><ref name=iergic2>[https://www.novilist.hr/ostalo/kultura/ivan-ergic-katastrofalno-je-sto-su-nogometasi-uzor-mladima/?meta_refresh=true Ivan Ergić: Katastrofalno je što su nogometaši uzor mladima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110014230/https://www.novilist.hr/ostalo/kultura/ivan-ergic-katastrofalno-je-sto-su-nogometasi-uzor-mladima/?meta_refresh=true |date=2023-01-10 }} [[Novi list]]. ''Ladislav Tomičić; 18.08.2013.''<br>''“Ja jesam Srbin, ali u kulturalnom smislu uvijek ću biti Jugosloven, kao što danas netko drugi pored pripadnosti svojoj naciji takođe može biti europejac ili nešto treće.”''</ref><ref name=iergic3>[https://www.reprezentacija.rs/ivan-ergic-poslednji-koji-je-ugasio-svetlo-i-otpevao-hej-sloveni/ Ivan Ergić, poslednji koji je ugasio svetlo i otpevao “Hej Sloveni”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110015732/https://www.reprezentacija.rs/ivan-ergic-poslednji-koji-je-ugasio-svetlo-i-otpevao-hej-sloveni/ |date=2023-01-10 }} reprezentacija.rs ''Admin; 18.05.2019.''<br>''“Ja sam po tom pitanju uvek bio ležeran, nisam se smatrao ništa manjim Srbinom ako sam istovremeno i Jugosloven.”''</ref><ref name=iergic4>[https://winestyle.rs/2019/ivan-ergic/ Ivan Ergić, Zanimanje – tragalac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230922024213/https://winestyle.rs/2019/ivan-ergic/ |date=2023-09-22 }} WineStyle. ''Tamara Marković; 03.11.2019.''<br>''“Kada sam u Švajcarskoj osećam se daleko više kao Jugosloven ili Srbin. A kada sam ovde, nemam takav doživljaj. Recimo da mi se taj osećaj pojača kada sam u nekoj drugoj sredini. Za mene je identitet stvar kulturnog, a ne etničkog konteksta.”''</ref> * [[Zdenka Feđver]], književnica<ref name=zfedjver1>[https://www.xxzmagazin.com/jugoslovenka Jugoslovenka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221029220240/https://www.xxzmagazin.com/jugoslovenka |date=2022-10-29 }} XXZ magazin. ''Zdenka Feđver; 25.01.2021.''<br>''Nacionalnost, Jugoslovenka? - “Da.”''</ref> * [[Frida Filipović]], književnik<ref name=ffilipovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 136.<br>''“Filipović Frida, književnik i književni prevodilac. […] P: Jugoslovenka jevrejskog porekla, […].”''</ref><ref name=ffilipovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 129.<br>''“Filipović F. Frida, književnik i prevodilac (r. 3. II 1913, Sarajevo). Jugoslovenka jevrejskog porekla, […].”''</ref> * [[Hristo Georgijevski]], književnik<ref name=hgeorgijevski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 144-145.<br>''“Georgijevski Hristo, redovni profesor Filološkog fakulteta, Bg. (za pr. Makedonska književnost i Književnost za decu). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=hgeorgijevski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 136.<br>''“Georgijevski B. Hristo, profesor Filološkog fakulteta u Beogradu; pesnik (r. 24. X 1943, Kumanovo). Jugosloven.”''</ref> * [[Vesna Goldsworthy]], književnica<ref name=vgoldsvorti1>[https://elevate.airserbia.com/Elevate_okt2019/36/?fbclid=IwAR3V0m_NfYZE1g3b5Xc7OSc-eSpHEkzpqBcHmKX4uQzIpzNPxICTw3MGyoQ Bilo jednom u Londonu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101185457/https://elevate.airserbia.com/Elevate_okt2019/36/?fbclid=IwAR3V0m_NfYZE1g3b5Xc7OSc-eSpHEkzpqBcHmKX4uQzIpzNPxICTw3MGyoQ |date=2022-11-01 }} Elevate. ''str. 36/37, oktobar 2019.''<br>''“Panelisti su se takođe dotakli različitih slojeva identiteta, pa je tako književnica Goldsvorti za sebe rekla da je i Srpkinja i Jugoslovenka, kao i Britanka.”''</ref><ref name=vgoldsvorti2>[https://www.anarussellomaljev.com/post/once-upon-a-time-in-london Once upon a time in London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330090505/https://www.anarussellomaljev.com/post/once-upon-a-time-in-london |date=2023-03-30 }} (na engleskom) anarussellomaljev.com ''Ana Russell-Omaljev, 12.10.2020.''<br>''“The panellists also touched on different layers of identity, with writer Goldsworthy saying that she is both Serbian and Yugoslav, as well as British.”''</ref> * [[Dragojla Jarnević]], književnica, pedagoginja<ref name=djarnevic-itrnski>Bartolac, Ivana: [https://hrcak.srce.hr/en/file/504498 Dragojla Jarnević-prva dama ilirizma], u: Varaždinski učitelj, god. 9. br. 21 (2026), str. 7.<br>''“Budući da su stihovi bili potpisani imenom „Ilir iz Hrvatske“, Dragojla tada njoj nepoznatom autoru odgovara na hrvatskom jeziku te se potpisuje kao „Ilirkinja iz Karlovca“ […]. […]. Upoznavši u Grazu „Ilira iz Hrvatske“, odnosno Ivana Trnskog, Dragojla postaje nacionalno osviještena i „gorljiva domoljupka“ […].”''</ref><ref name=djarnevic1>Detoni-Dujmić, Dunja: [https://hbl.lzmk.hr/clanak/jarnevic-dragojla Jarnević, Dragojla] Hrvatski biografski leksikon (1983–2026), mrežno izdanje. ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2026.''<br>''“Ponekad se potpisivala Dragoila J……ćeva, Ilirkinja iz Karlovca, Il. iz K., Dragoila J., Drag. Jarnj. te Drag. Jarnevićeva.”''</ref> * [[Mustafa Karahasan]], književnik<ref name=mkarahasan1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 305.<br>''“Karahasan Mustafa, novinar i književnik, član Glavnog odbora SSRN Makedonije, rez. poručnik, r. 1920 u Skoplju, Jugosloven (pripadnik turske manjine).”''</ref> * [[Danilo Kiš]], književnik<ref name=dkis1>Popov, Jovan: [https://polja.rs/wp-content/uploads/2016/01/selection11-26.pdf Jež i jorgovan. Skica za uporedni portret Aleksandra Tišme i Danila Kiša] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230202074425/https://polja.rs/wp-content/uploads/2016/01/selection11-26.pdf |date=2023-02-02 }}, u: Polja, br. 416 (2001), str. 67.<br>''“Deceniju i po kasnije, u poslednjoj godini svog života, i jednoj od poslednjih njegove zemlje, on objašnjava zašto se ne izjašnjava kao srpski pisac: »u inostranstvu jedva i to znaju šta je Jugosloven, a kamoli Srbin«. Izgovor je lakonski, a i vreme koje sledi veoma brzo će ga demantovati – Evropa će se naprasno zainteresovati za Srbe, na žalost ne na način na koji bismo voleli. Malo dalje, međutim, Kiš precizira da je nacionalnost Jugosloven »jedina tačna oznaka onoga što jesam«.”''</ref> * [[Božo Koprivica]], književnik<ref name=bkoprivica1>[https://www.monitor.co.me/u-fudbalu-nema-nacionalizma/ U fudbalu nema nacionalizma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205195241/https://www.monitor.co.me/u-fudbalu-nema-nacionalizma/ |date=2023-02-05 }} Monitor. ''Nastasja Radović; 16.07.2010.''<br>''Vi ste Jugosloven? - “Bio i ostao.”''</ref><ref name=bkoprivica2>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/16/srpski/I01061501.shtml Ratni i antiratni profiteri kao savest naroda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013000115/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/16/srpski/I01061501.shtml |date=2012-10-13 }} [[Glas javnosti]]. ''Radmila Radosavljević; 15.06.2001.''<br>''Još se izjašnjavate kao Jugosloven iz države koja više ne postoji? - “Da. Jer, sve jeste i sve postoji, ako voliš.”''</ref> * [[Miroslav Krleža]], književnik i enciklopedista<ref name=mkrleza1>Cvitković, Ivan: Krleža, Hrvati i Srbi. Sarajevo 1991, str. 7.<br>''Bio sam dobar Jugoslaven i danas sam to, isticao je 1976. godine.''</ref><ref name=mkrleza2>Matvejević, Predrag: Granice i sudbine. O jugoslavenstvu prije i poslije Jugoslavije. Zagreb 2015, str. 267.<br>''“Često to meni negiraju, a ja sam Jugoslaven ali ne iz perspektive Aleksandra Karađorđevića ni Pere Živkovića.“''</ref> * [[Josip Kundek]], pesnik, misionar<ref name=jkundek1>Rogić Musa, Tea: [https://hbl.lzmk.hr/clanak/kundek-josip Kundek, Josip] Hrvatski biografski leksikon, mrežno izdanje (1983–2026). ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2026.''<br>''“U pjesmi Slavoglasje petrinske vile (1836) prvi se put naziva Ilirom i piše na štokavskome s dijakritičkim znakovima po uzoru na pravopisna rješenja Lj. Gaja. […] Potpisivao se i kao Ilir iz naroda hrvatskoga..”''</ref> * [[Zofka Kveder]], književnica<ref name=zkveder1>Свирчев, Жарка: [https://journal.knjizenstvo.rs/index.php/knjizenstvo/article/view/271/267 Југославенска жена – форум модерне списатељице], у: Књиженство, год. 5 br. 5 (2015).<br>''“Словенке ме неће више, Хрватице ме не признају још за „своју“, Српкиње такође не. Истина је, да то понекад боли, али ми такође даје снагу да останем што сам: Југославенка.”''</ref> * [[Jožef Levičnik]], književnik, glazbenik<ref name=jlevicnik1>Levičnik, Jos.: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaccENhzGg35hRmnb9yFo3SLREBOBqOomsOTGd645l8gUHnwOowaq-Bz9wNiHxHS97720IL1fz_RBRRGlidt4kQeciu7Ox_VSt5uCk5NEhZPhSdtwRX9rMRh92WXgmvc266InpUgvRlGZkSJjLEXCT1MwD0Hym5GEzeuh_aocsT2TydcsZPS0_jHqVOvQaSOTVbdzP7hgANACT37qAJt7N_hgIBYUj9n73fPNaM7G-P_vnRTOFjH0PwYPJ0-VWt4UO6Cj_OvSrlsufnHK5C4cBe3R-jcqzr9mYBwGvJ2rNW1zHbFTKY Kteri narod je najbolj izobražen v Evropi?], u: Novice gospodarske, obertniške in narodne, tečaj XVI. list 49 (08.12.1858), str. 390.<br>''“Mi Jugoslaveni („divji narod“, se vé da!) navadno čakamo, da nas smert sama pokosi.”''</ref> * [[Milenko Maticki]], književnik, novinar<ref name=mmaticki1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 313.<br>''“Maticki Milenko, književnik; urednik "Politikinog" podlistka "Politika za decu". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=mmaticki2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 273.<br>''“Maticki S. Milenko, književnik i novinar, urednik podlistka Politike - Politika za decu (r. 4. VIII 1936, Margita, Plandište). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Predrag Matvejević]], književnik<ref name=pmatvejevic1>Majdzik Papić, Katarzyna: [https://books.google.de/books?id=c5udEAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Narrative+des+Wandels:+Transformationsprozesse&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Zwischen den Welten. Postjugoslawische Literatur im Spannungsfeld der Übersetzung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230106054123/https://books.google.de/books?id=c5udEAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Narrative+des+Wandels:+Transformationsprozesse&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=2023-01-06 }}, u: Dampc-Jarosz, Renata/Kałuża, Anna (ur.): Narrative des Wandels. Transformationsprozesse nach 1989 in den mittel- und osteuropäischen Literaturen. 2022, str. 297 nap. 54. (na nemačkom) <br>''Der Interpretationskontext für Matvejevićs Texte ist in erster Linie der Mittelmeerraum (obwohl der Autor sich selbst als Jugoslawe bezeichnete und notabene in der multiethnischen Stadt Mostar geboren wurde): „Der Horizont der Existenz ist die Identität, die sich aus der Zugehörigkeit zu einer bestimmten Kultur ergibt, die für Matvejević die mediterrane Zivilisation ist.“''</ref><ref name=pmatvejevic2>[https://ravnododna.com/kome-je-pukla-zica/ Kome je pukla ‘Žica’?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107094902/https://ravnododna.com/kome-je-pukla-zica/ |date=2023-01-07 }} Ravno do dna. ''Jelena Svilar; 08.01.2012.''<br>''“Neobično je, nakon tolikih godina terora raznih promotera vlastitih ega koji navodno djeluju u nacionalnom interesu, u eteru javne televizije čuti intervju s čovjekom zbog kojeg ćete konačno doživjeti stanoviti ushit što pripadate istom narodu, iako je upravo nacionalni identitet ono što Matvejević, kao deklarirani Jugoslaven, nikada nije osjećao imanentnim sebi samom.”''</ref><ref name=pmatvejevic3>[https://www.portalnovosti.com/borac-protiv-politika-gluposti Borac protiv politika gluposti] Portal Novosti. ''N.J.; 16.02.2017.''<br>''“Predrag Matvejević je bio Jugoslaven, ali nije bio protiv nacionalnih identiteta jer je pomagao i hrvatske disidente, rečeno je na tribini ‘Ostavština Predraga Matvejevića’, održanoj 14. februara u prostorijama ‘Privrednika’ u Zagrebu.”''</ref><ref name=pmatvejevic4>[https://www.danas.rs/kultura/pisac-i-kriticar-bozo-koprivica-o-mediteranstvu-i-jugoslovenstvu-knjizevnog-velikana-predragu-matvejevicu-se-njegov-rodni-grad-mostar-oduzio-varvarskim-cinom/ Pisac i kritičar Božo Koprivica o mediteranstvu i jugoslovenstvu književnog velikana: Predragu Matvejeviću se njegov rodni grad Mostar odužio varvarskim činom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108022018/https://www.danas.rs/kultura/pisac-i-kriticar-bozo-koprivica-o-mediteranstvu-i-jugoslovenstvu-knjizevnog-velikana-predragu-matvejevicu-se-njegov-rodni-grad-mostar-oduzio-varvarskim-cinom/ |date=2023-01-08 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Radmila Radosavljević; 06.07.2022.''<br>''“Matvejević je bio Jugosloven, njegovo jugoslovenstvo počelo je kada je sa trinaest godina pristupio partizanima. […] On nije prestao da bude Jugosloven ni u najtežim trenucima, kada je HDZ preuzeo vlast u Hrvatskoj i kada je bio progonjen. […] Verujem, nažalost, da bi se nekome ko je ostao Jugosloven kao Matvejević desila ista moralna pizdarija, rušenje rodne kuće, i da je ta kuća bila u Beogradu ili bilo gde drugde na ovom prostoru.”''</ref> * [[Ivan Mažuranić]], književnik, političar<ref name=imazuranic1>Živančević, Milorad: [https://hrcak.srce.hr/en/file/309559 »Danica ilirska« i njeni anonimni suradnici (Bilješke in tergo u povodu reprint izdanja)], u: Croatica, br. 5 (1973), str. 382.<br>''“Dok se kadikad potpisivao punim imenom, deklarirajući se kao »Ilir iz Primorja Horvatskog«, u većini slučajeva, naročito onda kada mu se iz političkih razloga činilo da će tako biti bolje, ili pak kada je smatrao da su mu prilozi nedostojni slave, a potrebni u određenom trenutku, pisao je pod šifrom, ne rijetko i posve anonimno.”''</ref><ref name=imazuranic2>Pasarić, Josip: Ivan Mažuranić, u: Vienac, god. XXI br. 32 (1890), str. 510.<br>''“Ovako smjelo i umno pjeva g. 1836. Mažuranić, koji se pod ovu pjesmu podpisao: Ilir iz Primorja Horvatskog.”''</ref> * [[Antun Mihanović]], književnik, pravnik, diplomata<ref name=amihanovic1>Шишић, Фердо: [https://www.uzzpro.gov.rs/doc/biblioteka/digitalna-biblioteka/1937-Jugoslovenska-Misao.pdf Југословенска мисао. Историја идеје југословенског народног уједињења и ослобођења од 1790-1918.] Београд 1937, стр. 79.<br>''“Поносим се и тиме, што сам дошао и к Вашој Пресвијетлости, као к једином кнезу (владаоцу) нашега илирског народа.”</ref> * [[Milan Milišić]], pesnik<ref name=mmilisic1>Kazalište Marin Držić: [https://kmd.hr/wp-content/uploads/2020/02/2015_Kad-je-Bog-stvarao-stvarao-Dubrovnik.pdf Kad je Bog stvarao Dubrovnik.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004165511/https://kmd.hr/wp-content/uploads/2020/02/2015_Kad-je-Bog-stvarao-stvarao-Dubrovnik.pdf |date=2023-10-04 }} Dubrovnik 2015, str. 22.<br>''“Paradoksalno je da je Milan Milišić koji se osjećao i izjašnjavao kao Jugoslaven, ubijen projektilom Jugoslavenske narodne armije.”''</ref><ref name=mmilisic2>[http://www.novossti.com/2012/05/beatnici-su-danas-aktualniji-nego-ikad/ Beatnici su danas aktualniji nego ikad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020073058/http://www.novossti.com/2012/05/beatnici-su-danas-aktualniji-nego-ikad/ |date=2013-10-20 }} Novosti. ''Rade Dragojević; broj 648, 19.05.2012., broj 648''<br>''“Baš kao i Danilo Kiš ili Predrag Matvejević, i Milan Milišić bio je kozmopolita i uvjereni Jugoslaven, ali i Dubrovčanin.”''</ref><ref name=mmilisic3>[http://www.e-novine.com/drustvo/41119-ivot-slobodu.html Život za slobodu] E-Novine. ''Dragoljub Todorović; 04.10.2010.''</ref> * [[Pero Mužijević]], književni kritičar, univerzitetski profesor<ref name=pmuzijevic1>[http://www.republika.co.rs/322-323/34.html In memoriam Pero Mužijević (1934-2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107102741/http://www.republika.co.rs/322-323/34.html |date=2023-01-07 }} Republika. ''Nastasja Radović, Nebojša Popov; broj 322-323, 01-31.12.2003.''<br>''“Pero Mužijević je bio autentičan Jugosloven, vezan za Bosnu, rođenjem i uspomenama, Beograđanin, bez kojeg se ne može zamisliti priča o našoj književnoj boemiji, nenadmašan kozer, humanista po načinu života a ne parolama, intelektualac, pre svega po osećaju sveta...”.''</ref> * [[Vladimir Nazor]], pjesnik, književnik<ref name=vnazor1>Roksandić, Drago: [http://ckhis.ffzg.unizg.hr/files/file/pdf/Desnicini-susreti/DS-2011-pdf/DS-2011-07-Roksandic.pdf Prvi kongres kulturnih radnika Hrvatske (Topusko, 25.–27. lipnja 1944.): iskustvo i aproprijacije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225153912/http://ckhis.ffzg.unizg.hr/files/file/pdf/Desnicini-susreti/DS-2011-pdf/DS-2011-07-Roksandic.pdf |date=2024-12-25 }}, u: Roksandić, Drago/Cvijović Javorina, Ivana (ur.): Intelektualci i rat 1939.–1947. Zbornik radova s međunarodnog skupa Desničini susreti 2011. Zagreb 2012, str. 106.<br>''Nazorov je samostalni poziv bio akt svojevrsne autentične kulturne revolucije. […] On je postavio i ključno pitanje, kao Hrvat i Jugoslaven: “Kako ćemo najuspješnije postići da u našoj federativnoj državi – ne dirajući u značajne osobine pojedinih naroda, koji je grade – gajimo kulturu što više zajedničkog (Nazorov kurziv – D.R.) duha i ideala?”''</ref> * [[Elvedin Nezirović]], književnik<ref name=enezirovic1>[https://www.vijesti.me/kultura/389826/ovdje-je-kultura-izgubila-svoju-prosvjetiteljsku-ulogu Ovdje je kultura izgubila svoju prosvjetiteljsku ulogu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021193823/https://www.vijesti.me/kultura/389826/ovdje-je-kultura-izgubila-svoju-prosvjetiteljsku-ulogu |date=2022-10-21 }} [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Vujica Ognjenović; 15.06.2019.''<br>''“U tom smislu, ja sam bio i ostao Jugosloven i kao takav duboko sam razočaran stvarnošću u kojoj živim.”''</ref> * [[Andrej Nikolaidis]], književnik i publicist<ref name=anikolaidis>[https://www.portalnovosti.com/andrej-nikolaidis-jugosloven-sam-po-nadi Andrej Nikolaidis: Jugosloven sam po nadi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221009020636/https://www.portalnovosti.com/andrej-nikolaidis-jugosloven-sam-po-nadi |date=2022-10-09 }} Portal Novosti. ''Davor Konjikušić; 17.01.2017.''<br>''Možemo li reći da ste vi zapravo Jugoslaven? - “Ja to nedvojbeno jesam. I po rođenju i po kulturi. I najvažnije: po nadi.”''</ref> * [[Milan Nikolić]], književnik, prevoditelj<ref name=mnikolic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 379.<br>''“Nikolić Milan, književnik i književni prevodilac, slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=mnikolic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, 325.<br>''“Nikolić I. Milan, književnik i prevodilac; član Glavnog političkog saveta Novog komunističkog pokreta Jugoslavije (r. 18. XI 1935, Bagrdan, Svetozarevo). Jugosloven.”''</ref> * [[Grozdana Olujić]], književnica<ref name=golujic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 389-390.<br>''“Olujić Grozdana, književnik, slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=golujic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 334.<br>''“Olujić L. Grozdana, književnik, slobodni umetnik (r. 30. VIII 1934, Erdevik, Vojvodina). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Muharem Omerović]], pjesnik<ref name=momerovic1>[https://www.xxzmagazin.com/narodu-nije-nista-a-sve-ga-boli Narodu nije ništa, a sve ga boli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221031233016/https://www.xxzmagazin.com/narodu-nije-nista-a-sve-ga-boli |date=2022-10-31 }} XXZ magazin. ''Savo Petrović; 28.06.2021.''<br>''“Muharem Omerović se u popisu stanovništva uvijek izjašnjavao kao Musliman govoreći da se on osjeća i kao Jugosloven i da će jednog dana narodi Jugoslavije "ako ne budu imali dovoljno zlata praviti Tita i od blata"!”''</ref> * [[Eliezer Papo]], književnik i rabin<ref name=epapo1>[https://javniservis.net/mediji/dnevnici-nedeljnici-mesecnici/novi-magazin/eliezer-papo-naravno-da-sam-jugonostalgican/ Eliezer Papo: Naravno da sam jugonostalgičan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230615235228/https://javniservis.net/mediji/dnevnici-nedeljnici-mesecnici/novi-magazin/eliezer-papo-naravno-da-sam-jugonostalgican/ |date=2023-06-15 }} Javni servis. ''Anđelka Cvijić; 16.09.2022.''<br>''Kažete da ste Sarajlija, Bosanac i Jugosloven. Šta vam je to značilo pre rata, šta znači sada kad Jugoslavije nema? - “Prije rata su sva ta tri pridjeva upućivala na jednu te istu puku realnost, jer tad nisam bio samo IZ Sarajeva/Bosne i Hercegovine/Jugoslavije, nego i U Sarajevu/Bosni i Hercegovini/Jugoslaviji. Danas sva tri označavaju prvenstveno kulturu, mentalitet, pogled na svijet.”''</ref> * [[Siniša Pavić]], scenarista<ref name=spavic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 403.<br>''“Pavić Siniša, književnik i scenarista; sudija Okružnog suda u Beogradu (od '66). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=spavic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 346.<br>''“Pavić A. Siniša, književnik; sudija Okružnog suda u Beogradu (r. 22. I 1933, Sinj). Jugosloven.”''</ref> * [[Muharem Pervić]], književni kritičar<ref name=mpervic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 417.<br>''“Pervić Muharem, književnik; književni i pozorišni kritičar. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mpervic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 354.<br>''“Pervić S. Muharem, književnik, književni i pozorišni kritičar; umetnički savetnik u TV Beograd (r. 11. IV 1934, Ključ). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Petar II Petrović Njegoš|Petar Petrović Njegoš]], pjesnik, vladika, vladar<ref name=ppnjegos1>Лакић, Зоран: [https://canupub.me/Docs/2002/190-Din-Petr-Njeg-I/Dinastija%20Petrovic%CC%81%20Njegos%CC%8C%20-%20Tom%20I%20-%2010.%20Zoran%20Lakic%CC%81.pdf Српство и југословенство династије Петровића у Црној Гори], у: Дашић, Миомир (ур.): Династија Петровић Његош. Том I. Радови са међународног научног скупа, Подгорица, 29. октобар – 1. новембар 2001. Подгорица 2002, стр. 257.<br>''“Ја јесам Раде Томов са Његушах, јесам Црногорац и Србин и Југословен и Словен и шака земнога праха под овим звијездама.”''</ref><ref name=ppnjegos2>Лакић, Зоран: [https://istorijskizapisi.me/wp-content/uploads/2021/05/LAKIC-Zapisi-o-Marku-Vujacicu.pdf Записи о Марку Вујачићу у рату 1941-1945], у: Историјски записи, год. 71 бр. 1-2 (1998), стр. 138.<br>''“Ја сам Раде Томов са Његуша, јесам Црногорац, Србин и Југословен и Словен и шака земнога праха под овим звијездама.”''</ref> * [[Janko Pukmeister]], pjesnik, književnik<ref name=jpukmeister1>Vijanski, Janko [Janko Pukmeister (pseudonim)]: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaccENhzGg35hRmnb9yFo3SLREBOBqOomsOTGd645l8gUHnwOowaq-Bz9wNiHxHS97720IL1fz_RBRRGlidt4kQeciu7Ox_VSt5uCk5NEhZPhSdtwRX9rMRh92WXgmvc266InpUgvRlGZkSJjLEXCT1MwD0Hym5GEzeuh_aocsT2TydcsZPS0_jHqVOvQaSOTVbdzP7hgANACT37qAJt7N_hgIBYUj9n73fPNaM7G-P_vnRTOFjH0PwYPJ0-VWt4UO6Cj_OvSrlsufnHK5C4cBe3R-jcqzr9mYBwGvJ2rNW1zHbFTKY Kako Slovenci kruh čislajo], u: Novice gospodarske, obertniške in narodne, tečaj XVI. list 9 (03.03.1858), str. 67.<br>''“Tudi pri nas Jugoslovanih je ta običaj navaden.”''</ref> * [[Dušan Radović]], književnik<ref name=dradovic1>[https://www.danas.rs/dijalog/licni-stavovi/licni-stav-dusana-petricica-dusko-radovic-je-prezirao-kalkulantski-patriotizam/ Lični stav Dušana Petričića: Duško Radović je prezirao kalkulantski patriotizam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107111056/https://www.danas.rs/dijalog/licni-stavovi/licni-stav-dusana-petricica-dusko-radovic-je-prezirao-kalkulantski-patriotizam/ |date=2023-01-07 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Dušan Petričić; 12.12.2022.''<br>''“Mnogi imaju dilemu, na kojoj strani bi Duško Radović danas bio u ovoj našoj podeljenoj, razorenoj i moralno posrnuloj državi. Znam da je Duško bio iskreni Jugosloven, znam da je bio ateista, znam da je iz dubine duše prezirao lažni i kalkulantski patriotizam i znam za njegov otvoreni i duboki animozitet prema onoj raščupanoj, bradatoj i primitivnoj četničkoj Srbiji.”''</ref> * [[Vujica Rešin Tucić]], književnik<ref name=vresintucic1>Milenković, Nebojša: [https://monoskop.org/images/e/e6/Milenkovic_Nebojsa_Vujica_Resin_Tucic_Tradicija_avangarde_The_Tradition_of_Avant-garde_2011.pdf Vujica Rešin Tucić. Tradicija avangarde.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425054218/https://monoskop.org/images/e/e6/Milenkovic_Nebojsa_Vujica_Resin_Tucic_Tradicija_avangarde_The_Tradition_of_Avant-garde_2011.pdf |date=2024-04-25 }} Novi Sad 2011, str. 64.<br>''“Uprkos brojnim razočarenjima, Rešin Tucić se čitavog života izjašnjavao kao Jugosloven i kao komunista – kao takav, čak i nakon ratnih devedesetih, u svim centrima bivše nam države bio je rado viđen gost.”''</ref><ref name=vresintucic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 480.<br>''“Rešin Tucić Vujica, književnik; dramaturg u Radio N. Sadu (od '75). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vresintucic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 406.<br>''“Rešin Tucić Đ. Vujica, književnik (r. 17. II 1941, Melenci). Jugosloven.”''</ref> * [[Marko Ristić]], književnik i diplomata<ref name=mristic-iandric-odavico/> * [[Izet Sarajlić]], književnik, pjesnik<ref name=isarajlic1>[https://www.xxzmagazin.com/moram-natrag-u-sarajevo-ja-sam-sarajlic Moram natrag u Sarajevo - ja sam Sarajlić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114021846/https://www.xxzmagazin.com/moram-natrag-u-sarajevo-ja-sam-sarajlic |date=2023-11-14 }} XXZ magazin. ''Savo Petrović; 15.03.2019.''<br>''I jednom će negdje kazati: “Ja sam po nacionalnosti Sarajlija i Jugosloven”.''</ref> * [[Bekim Sejranović]], književnik<ref name=bsejranovic1>[https://www.danas.rs/bbc-news-serbian/balkan-i-knjizevnost-bekim-sejranovic-stranac-u-sloveniji-u-hrvatskoj-u-bosni-i-bilo-gde-drugo-na-svetu/ Balkan i književnost: Bekim Sejranović, „stranac u Sloveniji, u Hrvatskoj, u Bosni i bilo gde drugo na svetu“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004011248/https://www.danas.rs/bbc-news-serbian/balkan-i-knjizevnost-bekim-sejranovic-stranac-u-sloveniji-u-hrvatskoj-u-bosni-i-bilo-gde-drugo-na-svetu/ |date=2023-10-04 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''BBC News na srpskom; 21.05.2022.''<br>''Njegov odnos prema Bosni teško je opisati, kaže profesor Svan Monsland. „Bio je Bosanac, Hrvat, Jugosloven, Skandinavac, ali se najslobodnije osećao u Rijeci“, dodaje ovaj profesor.''</ref> * [[Dejan Tiago Stanković]], književnik i prevodilac<ref name=dtstankovic1>[https://www.danas.rs/bbc-news-serbian/dejan-tiago-stankovic-knjizevna-kometa-i-uvek-odani-nasmejani-prijatelj/ Dejan Tiago Stanković: Književna ‘kometa’ i uvek odani, nasmejani prijatelj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221231221742/https://www.danas.rs/bbc-news-serbian/dejan-tiago-stankovic-knjizevna-kometa-i-uvek-odani-nasmejani-prijatelj/ |date=2022-12-31 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''BBC News na srpskom; 21.12.2022.''<br>''“Tiago Stanković je bio i jedan od potpisnika Deklaracije o zajedničkom jeziku i deklarisao se kao Jugosloven.”''</ref><ref name=dtstankovic2>[https://www.nin.rs/kultura/vesti/64461/dejan-tiago-stankovic-olicenje-radosti-zivota Dejan Tiago Stanković: Oličenje radosti života] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226001023/https://www.nin.rs/kultura/vesti/64461/dejan-tiago-stankovic-olicenje-radosti-zivota |date=2024-12-26 }} [[NIN]]. ''Aleksa Anđelić; 21.12.2024.''<br>''“Bio je jedan od potpisnika Deklaracije o zajedničkom jeziku i izjašnjavao se kao Jugosloven.”''</ref> * [[Vlada Stojiljković]], književnik<ref name=vstojiljkovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 541.<br>''“Stojiljković Vlada, književnik i književni prevodilac; novinar u Radio Beogradu. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vstojiljkovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 460.<br>''“Stojiljković M. Vlada, književnik i prevodilac, novinar Radio Beograda (r. 4. IX 1938, Zagreb). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Darko Suvin]], teoretičar, povjesničar i kritičar književnosti i kulture<ref name=dsuvin1>[https://www.masina.rs/darko-suvin-svaki-malo-bistriji-ekonomist-danas-bi-mogao-ustanoviti-da-se-u-prvih-30-godina-sfrj-zivjelo-materijalno-bolje-nego-danas/ Darko Suvin: „Svaki malo bistriji ekonomist danas bi mogao ustanoviti da se u prvih 30 godina SFRJ živjelo materijalno bolje nego danas“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227214155/https://www.masina.rs/darko-suvin-svaki-malo-bistriji-ekonomist-danas-bi-mogao-ustanoviti-da-se-u-prvih-30-godina-sfrj-zivjelo-materijalno-bolje-nego-danas/ |date=2023-02-27 }} Mašina. ''Mašina; 27.02.2023.''<br>''Prvo, o nacionalizmu. Dijelim stav Alekse Đilasa u intervjuu 2009, koji je na pitanje „Izjašnjavali ste se kao Jugosloven?“ odgovorio: „To sam i danas. Što ne znači da nisam i Crnogorac i Srbin…. Jugoslavija nije bila veštačka tvorevina i za mene je njen dugi, krvavi raspad, koji se možda još nije završio, upravo dokaz da je ona bila jedino demokratsko rešenje za jugoslovensko nacionalno pitanje.“''</ref> * [[August Šenoa]], književnik<ref name=asenoa1>Janjetović, Zoran: [https://hrcak.srce.hr/file/74496 Prilozi o hrvatskoj kulturi na stranicama ''Politikinog zabavnika'' u razdoblju socijalističke Jugoslavije]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, u: Historijski zbornik, god. 61 br. 2 (2008), str. 382.<br>''“Osim što je bio jedan od najvećih hrvatskih književnika, Šenoa je bio i dobar Jugoslaven, što ga je također činilo poželjnim, čak i u vrijeme kad je Jugoslavija prestala postojati.”''</ref><ref name=asenoa2>Barac, Antun: August Šenoa. Studija. Zagreb 1926, str. 82.<br>''“[…]: po svome je shvatanju Jugoslaven, ali područje svog rada ograničuje na hrvatstvo, boreći se u njemu za misao kulturnog pridizanja, dižući mu svijest i ponos.”''</ref> * [[Ivana Šćepanović]], književni prevodilac<ref name=iscepanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 553.<br>''“Šćepanović Ivana, književni prevodilac; zamenik gl. urednika časopisa za flamansku i holandsku književnost "Erazmo"; urednik IP "Prometej", N. Sad. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Zvonimir Šubić]], književnik<ref name=zsubic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 710.<br>''“Šubić Zvonimir, književnik, r. 1902 u Srebrenici, Jugosloven.”''</ref> * [[Gvido Tartalja]], književnik<ref name=gtartalja1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 719.<br>''“Tartalja Gvido, književnik, urednik Izdavačkog preduzeća »Prosveta«, r. 1899 u Zagrebu, Jugosloven.”''</ref> * [[Slobodan Tišma]], književnik<ref name=stisma1>[https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/6/1/slobodan-tisma-vojvodina-je-izgubila-identitet Slobodan Tišma: Vojvodina je izgubila identitet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320181732/https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/6/1/slobodan-tisma-vojvodina-je-izgubila-identitet |date=2023-03-20 }} [[Al Jazeera Balkans]]. ''Nedim Sejdinović; 01.06.2020.''<br>''“Bio sam Jugosloven i to sam i ostao.”''</ref><ref name=stisma2>[https://cordmagazine.com/sr/zivotna-prica/svako-vreme-ima-svoju-estetiku-i-svoj-moral/ Svako vreme ima svoju estetiku i svoj moral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221201055415/https://cordmagazine.com/sr/zivotna-prica/svako-vreme-ima-svoju-estetiku-i-svoj-moral/ |date=2022-12-01 }} CorD magazin. ''Zorica Todorović Mirković; 01.10.2021.''<br>''“Novosadjanin od glave do pete, a izjašnjava se kao Jugosloven.”''</ref> * [[Dragan Todorović]], književnik, novinar<ref name=dtodorovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 578-579.<br>''“Todorović Dragan, novinar i rok kritičar, radio i TV voditelj. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=dtodorovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 490.<br>''“Todorović D. Dragan, novinar, urednik i voditelj na III kanalu TV Beograd (r. 6. IX 1958, Kragujevac). Jugosloven.”''</ref> * [[Lovro Toman]], pjesnik, političar<ref name=ltoman1>Matica slovenska v Ljubljani: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qacb9UCdkm5brjJ1gUzqcY37J5v9Gvgg-yzkIw0eRpu54k0nI7epR_1opdVzuMQvz4gs233-y2qf1En2JRr4z8nh1KnoDPg2c96a7cAe-DayW2y6sDhqUIUXu6rxYqJA2CCAVrFP59wL4igcVfkDX0XMKJawHWzrHPJqs-ANDz5M8dZ4PmgV9Ut5o70IWDOHuw55CPueza9qmDl0Fd-xHIl_kV-Gd0O_19tkVeel9IWENCxllFHmpZPqqPMyyo6MF7Vw3fMa Dr. Lovro Toman.] Ljubljana 1876, str. 58.<br>''“Ako pa hoče nas še v eno mer na sumu imeti, naj pomisli, da se Jugoslovani tolažimo z zvesto svojo zavestjo in z zgodovino, da so prešla ministerstva: Kavničevo, Meternihovo in Bahovo, – Jugoslovani pa so vendar ostali in da bodo tudi še pretrpeli ministerstvo Schmerlingovo.”''</ref> * [[Marko Tomaš]], pjesnik<ref name=mtomas1>[https://balkans.aljazeera.net/teme/2017/9/23/tomas-bosanstvo-se-negira-jer-podsjeca-na-jugoslovenstvo Tomaš: Bosanstvo se negira jer podsjeća na jugoslovenstvo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221019030251/https://balkans.aljazeera.net/teme/2017/9/23/tomas-bosanstvo-se-negira-jer-podsjeca-na-jugoslovenstvo |date=2022-10-19 }} [[Al Jazeera Balkans]]. ''Jasmin Agić; 23.09.2017.''<br>''“Gledaj, ja sam Jugosloven, i tako sam se izjašnjavao dok se to moglo, a sada sam ostali i nepriznat ukoliko se tako izjašnjavam.”''</ref><ref name=mtomas2>[https://primorski.me/info/marko-tomas-i-djordje-gregovic-gosti-knjizevnog-programa-dublin-pub-a/ Marko Tomaš i Đorđe Gregović gosti književnog programa Dublin Pub-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226015246/https://primorski.me/info/marko-tomas-i-djordje-gregovic-gosti-knjizevnog-programa-dublin-pub-a/ |date=2023-02-26 }} Primorski Portal. ''Primorski Portal; 20.02.2023.''<br>''“Marko Tomaš je pjesnik, boem, meštar od riječi, Jugosloven.”''</ref> * [[Mato Topalović]], pjesnik, sveštenik<ref name=mtopalovic1>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/topalovic-mato Topalović, Mato] Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2013.–2026.''<br>''“Ilirskomu pokretu pridružio se domoljubnim i prigodničarskim pjesmama tiskanima u Danici od 1835 (skupljenima u knjizi Odziv rodoljubivog serca, 1842), pod imenima Ilir iz Slavonije i Rodoljub Zdenčanin, te člancima u Narodnim novinama; njegova pjesma Silni hrabri graničari pjevala se kao graničarska himna.”''</ref> * [[Juraj Tordinac]], pesnik<ref name=jtordinac1>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/tordinac-juraj Tordinac, Juraj] Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2013.–2026.''<br>''“Kao zagovornik narodnoga preporoda, pod pseudonimom Ilir iz Slavonije, surađivao je u Danici (1835–42), u kojoj je, pišući stihom narodne pjesme, objavljivao domoljubnu (Slavonija sestram, 1835; Moja domovina, 1838; Rodu na poštenje, 1838) i refleksivnu poeziju (Moje pjesni, 1840; Sreća pjesnička, 1840).”''</ref><ref name=jtordinac2>Horvat, Rudolf: Slike iz hrvatske povjesti. Zagreb 1910, str. 132.<br>''“Kao »Ilir iz Slavonije« počeo je Tordinac već god. 1835. pisati pjesme za Gajevu »Danicu«.”''</ref> * [[Janez Trdina]], književnik<ref name=jtrdina1>Novak, Viktor: Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva (1390-1930). Beograd 1930, str. 302.<br>''“Slovenac Janez Trdina, osvedočeni Jugosloven profesor srpskohrvatskog jezika i književnosti na rečkoj gimnaziji dao je u VIII razredu 1864-1865 pismeni zadatak »Hrvati i Srbi, ljubite se«.”''</ref> * [[Marko Vešović (književnik)|Marko Vešović]], književnik<ref name=mvesovic1>[http://www.vecernji.hr/knjige/snjezana-kordic-zasto-ovdje-nema-prijevoda-ako-govorimo-cetiri-jezika-902954 S. Kordić: Zašto ovdje nema prijevoda ako govorimo četiri jezika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305071039/http://www.vecernji.hr/knjige/snjezana-kordic-zasto-ovdje-nema-prijevoda-ako-govorimo-cetiri-jezika-902954 |date=2016-03-05 }} [[Večernji list]]. ''Denis Derk; 15.11.2013.''<br>''“Na posljednjem popisu stanovništva u Bosni i Hercegovini odgovorio sam da sam Jugoslaven, da mi je materinji jezik srpsko-hrvatski te da sam ateist.”''</ref><ref name=mvesovic2>[https://www.aktuelno.me/kolumne/marko-vesovic-svastara-nesto-kao-dnevnicki-zapisi-3/ Marko Vešović: Nešto kao dnevnički zapisi (3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108080947/https://www.aktuelno.me/kolumne/marko-vesovic-svastara-nesto-kao-dnevnicki-zapisi-3/ |date=2023-01-08 }} Aktuelno.me ''Marko Vešović; 06.07.2021.''<br>''Sjetih se posljednjeg popisa u BIH, kad sam popisivačima rekao: “Po vjeri sam pravoslavni ateista, jezik mi je srpskohrvatski, po nacionalnosti sam Jugosloven”.''</ref><ref name=mvesovic3>[https://www.aktuelno.me/istaknuto/marko-vesovic-svastara-i-mrznja/ Marko Vešović Svaštara (I): Mržnja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108080944/https://www.aktuelno.me/istaknuto/marko-vesovic-svastara-i-mrznja/ |date=2023-01-08 }} Aktuelno.me ''Marko Vešović; 02.11.2018.''<br>''“Ali moja mržnja je nestala otkako sam po nacionalnosti Jugosloven.”''</ref> * [[Radonja Vešović]], književnik<ref name=rvesovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 610.<br>''“Vešović Radonja, novinar i književnik, akademik. […] P: Crnogorac - Jugosloven.”''</ref><ref name=rvesovic2>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 760-761.<br>''“Vešović Radonja: književnik, službenik Ureda za informacije Izvršnog veća NR Crne Gore, urednik književnog časopisa »Susreti«, rez. kapetan, r. 1924 u Rijeci Marinića, Srez invangradski [sic!], Jugosloven.”''</ref> * [[Krinka Vidaković-Petrov]], književnik, direktorica Memorijalnog centra „Staro sajmište"<ref name=kvidakovicpetrov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 611.<br>''“Vidaković-Petrov Krinka, književnik i književni prevodilac. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Velimir Visković]], književni kritičar i leksikograf<ref name=vviskovic1>[https://www.portalnovosti.com/rat-mir-velimir Rat, mir, Velimir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105105519/https://www.portalnovosti.com/rat-mir-velimir |date=2023-01-05 }} Portal Novosti. ''Boris Rašeta; 03.07.2022.''<br>''Izrekao je i rečenicu koja se na ovim televizijama nije dugo čula i neće, o tome kako se oduvijek osjećao “i Hrvatom, i Jugoslavenom”.''</ref> * [[Stanko Vraz]], pjesnik, prevodilac<ref name=svraz1>[https://www.enciklopedija.hr/clanak/vraz-stanko Vraz, Stanko] Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. ''Leksikografski zavod Miroslav Krleža; 2013.–2026.''<br>''“Iste je godine u Grazu upoznao Lj. Gaja; surađivao je u Danici od prvoga broja, potpisujući se isprva kao »Ilir iz Štajera«.”''</ref> * [[Slobodan Zubanović]], književnik<ref name=szubanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 646.<br>''“Zubanović Slobodan, književnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=szubanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 545.<br>''“Zubanović V. Slobodan, književnik; sekretar redakcije lista Književne novine (r. 16. III 1947). Jugosloven.”''</ref> * [[Nina Živančević]], pjesnikinja<ref name=nzivancevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 650.<br>''“Živančević Nina, književnik i književni prevodilac; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=nzivancevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 548.<br>''“Živančević V. Nina, književnik i prevodilac, slobodni umetnik (r. 30. I 1957.) Jugoslovenka.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:S. Kragujevic, Ivo Andric, 1961a 0.jpg|Ivo Andrić Datoteka:Vladimir Arsenijević at Krokodil 04 - cropped.jpg|Vladimir Arsenijević Datoteka:Anton Aškerc.jpg|Anton Aškerc Datoteka:Vladislav Bajac, Studio Babic.jpg|Vladislav Bajac Datoteka:Zorica Bajin Ðukanovic.jpg|Zorica Bajin-Đukanović Datoteka:Stevan Kragujevic, Oto Bihalji Merin, slikar i istoricar umetnosti, 1990s (cropped).jpg|Oto Bihalji-Merin Datoteka:Oskar Davico 1951.jpg|Oskar Davičo Datoteka:Ivan Ergić.jpg|Ivan Ergić Datoteka:Dragojla Jarnević 3.jpg|Dragojla Jarnević Datoteka:Danilo Kiš 2010 Montenegro stamp.jpg|Danilo Kiš Datoteka:Miroslav Krleža 1953 (cropped).jpg|Miroslav Krleža Datoteka:Zofka_Kveder_1920s.jpg|Zofka Kveder Datoteka:Josip Levičnik.jpg|Jožef Levičnik Datoteka:Predrag Matvejević on Subversive Festival 0 (cropped).jpg|Predrag Matvejević Datoteka:Ivan Mažuranić drawing (cropped).jpg|Ivan Mažuranić Datoteka:ANTUN-MIHANOVIC.jpg|Antun Mihanović Datoteka:Vladimir Nazor 1976 Yugoslavia stamp.jpg|Vladimir Nazor Datoteka:Grozdana Olujic 3.jpg|Grozdana Olujić Datoteka:Petar II Petrović-Njegoš.jpg|Petar Petrović Njegoš Datoteka:Marko-ristic-2.jpg|Marko Ristić Datoteka:Izet Sarajlić.jpg|Izet Sarajlić Datoteka:Dejantiagostankovic (cropped).jpg|Dejan Tiago Stanković Datoteka:August Šenoa.jpg|August Šenoa Datoteka:Gvido Tartalja portrait.jpg|Gvido Tartalja Datoteka:Dragan Todorović (writer).jpg|Dragan Todorović Datoteka:Lovro toman.jpg|Lovro Toman Datoteka:Mato Topalovic 1885 Mayerhofer.png|Mato Topalović Datoteka:Janez Trdina.jpg|Janez Trdina Datoteka:Stanko_Vraz.jpg|Stanko Vraz </gallery> </div> == Komedija == * [[Peđa Bajović]], stand-up komičar<ref name=pbajovic1>[https://www.index.hr/magazin/clanak/video-pedja-bajovic-u-dusi-sam-jugoslaven-i-ne-mozete-mi-nista-osim-smijati-se/964147.aspx Pedja Bajović: "U duši sam Jugoslaven i ne možete mi ništa - osim smijati se"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126003852/https://www.index.hr/magazin/clanak/video-pedja-bajovic-u-dusi-sam-jugoslaven-i-ne-mozete-mi-nista-osim-smijati-se/964147.aspx |date=2022-11-26 }} index.hr ''18.04.2017.''<br>''“Da, u duši sam Jugoslavenom, ali ne u političkom smislu. Kulturološki se tako osjećam te ne predstavljam nikakvu prijetnju bilo kome.”''</ref><ref name=pbajovic2>[https://www.akta.ba/licnosti/kultura-i-sport/48014/peda-bajovic-stand-up-komicarprijelomni-trenutak-je-bio-odlazak-u-seattle Peđa Bajović, stand-up komičar: Prijelomni trenutak je bio odlazak u Seattle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225152852/https://www.akta.ba/licnosti/kultura-i-sport/48014/peda-bajovic-stand-up-komicarprijelomni-trenutak-je-bio-odlazak-u-seattle |date=2024-12-25 }} akta.ba ''Dnevni list; 19.01.2015.''<br>''“Kroz svoju bio-geografiju sam skupio tri i pol državljanstava i biranje samo jednog od ovih naših identiteta bi bila izdaja ostalih. Kulturološki sam Jugoslaven, a politički sam prilično daleko od toga.”''</ref><ref name=pbajovic3>[https://www.ekskluziva.ba/peda-bajovic-u-clubu-monument/20761 Peđa Bajović u Clubu Monument!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126011855/https://www.ekskluziva.ba/peda-bajovic-u-clubu-monument/20761 |date=2022-11-26 }} ekskluziva.ba ''04.01.2016.''<br>''“Jednostavno, kad se ta zemlja raspala, ja sam već imao 20 godina, dakle bio potpuno formirana ličnost. Sve ovo što je uslijedilo kasnije, nije mi se uspjelo primiti u identitet i ako kažem da sam ovo prvo - onda bih poništio ono drugo ili treće, pa čak i četvrto, a koji su sve dio mog identiteta. Zato, ja sam kulturološki Jugosloven, a imam i papire za to u vidu tri i po državljanstva! Usput, živio sam svuda unaokolo i mislim da, ako nisam u pravu, barem ima pravo na takvo mišljenje.”''</ref><ref name=pbajovic4>[https://6yka.com/kolumne/peda-bajovic-prema-onima-koji-ne-izlaze-na-glasanje-osjecam-prezir Peđa Bajović: Prema onima koji ne izlaze na glasanje osjećam prezir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126012420/https://6yka.com/kolumne/peda-bajovic-prema-onima-koji-ne-izlaze-na-glasanje-osjecam-prezir |date=2022-11-26 }} Buka. ''10.11.2018.''<br>''“Ja i kulturološki i praktično jesam Jugosloven. Za mene ta nekadašnja tvorevina ni u praktičnom smislu nije prestala da postoji.”''</ref> == Kulinarstvo == * [[Ljubomir Stanišić]], poznati šef kuhinje<ref name=ljstanisic1>[http://arhiva.superzena.net/kolaz.php?mm=11&nav_id=653173&yyyy=2012 Ljubomir Stanišić - najtraženiji šef kuhinje u Portugalu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221104050126/http://arhiva.superzena.net/kolaz.php?yyyy=2012&mm=11&nav_id=653173 |date=2022-11-04 }} Super žena. ''Patricia Lazarević; 13.11.2012.''<br>''“Ja se ne deklarišem ni kao Srbin, ni kao Bosanac, već kao Jugosloven i tako će biti do moje smrti, zapravo kao Jugosloven sa portugalskim srcem!”''</ref><ref name=ljstanisic2>[http://de.meetinghalfway.eu/2013/08/kochen-ganz-politisch-unkorrekt/ Kochen, ganz ‘politisch unkorrekt’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211015945/http://de.meetinghalfway.eu/2013/08/kochen-ganz-politisch-unkorrekt/ |date=2023-02-11 }} (na njemačkom) Meeting Halfway.<br>''“Ich nenne mich ganz offen einen Jugoslawen, denn meine ganze Familie liebt Sex, deshalb ist auch alles vermischt, Kroaten mit Muslimen, Muslime mit Serben… Obwohl mein Name orthodox ist, bin ich kein religiöser Mensch, ich bin Jugoslawe, und werde es immer sein.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Ljubomir Stanisic (Time Out Lisboa).png|Ljubomir Stanišić </gallery> </div> == Ljekarstvo == * [[Ljubica Božinović]], kardiolog<ref name=ljbozinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 59.<br>''“Božinović Ljubica, kardiolog. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Oliver Dulić]], kirurg, bivši političar<ref name=odulic1>Popadić, Dragan: Building up European Identity: From the Chimney Smoke, u: Psihološka istraživanja, vol. XIII br. 1 (2010), str. 16 nap. 9. (na engleskom)<br>''“Recently, Oliver Dulić, the Speaker of the Serbian Parliament until June 2008, declared his ethnicity as Yugoslav.”''</ref> * [[Slobodanka Gruden]], ljekarka, ranije političar<ref name=sgruden1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 155.<br>''“Gruden Slobodanka, lekar, primarijus; preds. Crvenog krsta Srbije; potpreds. Sekcije za transfuziologiju SLD; predsednik Stručne komisije za transfuziologiju pri Ministarstvu zdravlja SR Srbije; načelnik Službe za transfuziju KBC Zemun. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Nikola Ilanković]], neuropsihijatar, univ. profesor<ref name=nilankovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 167.<br>''“Ilanković Nikola, načelnik Odeljenja za organske moždane bolesti u Institutu za psihijatriju KCS; profesor Medic. fakulteta, Bg.; šef Centra za kliničku neurofiziologiju i poremećaje spavanja; preds. Sekcije za EEG i kliničku neurofiziologiju SLD; osnivač Laboratorije BU za kognitivne neuronauke i neuroinžinjering ('95). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=nilankovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 158.<br>''“Ilanković N. Nikola, šef Centra za kliničku neurofiziologiju i poremećaje spavanja Psihijatrijske klinike UKC u Beogradu; asistent Medicinskog fakulteta (r. 14. IV 1948, Subotica). Jugosloven.”''</ref> * [[Merima Isaković]], klinički psiholog, bivša glumica<ref name=misakovic1>[https://rs.n1info.com/kultura/merima-isakovic-ja-sam-jugoslovenka-i-dok-ja-postojim-postoji-jugoslavija/ Merima Isaković: Ja sam Jugoslovenka i dok ja postojim – postoji Jugoslavija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020210948/https://rs.n1info.com/kultura/merima-isakovic-ja-sam-jugoslovenka-i-dok-ja-postojim-postoji-jugoslavija/ |date=2022-10-20 }} N1 SRB. ''N1 Beograd; 28.05.2021.''<br>''“Nije tačno da ne postoji Jugoslavija, zemlja postoji dokle ljudi postoje, političke granice su drugo, ali ja sam Jugosloven i dok ja postojim – postoji Jugoslavija, da vas upoznam sa geografskom popravkom”, rekla je ona. […] “[…] Ako ja postojim, a ja sam Jugoslovenka, onda postoji i Jugoslavija, a verujem da nas ima još”, dodala je ona.''</ref> * [[Valentin Janežič]], lekar, pisac<ref name=vjanezic>Janežič, Valentin (Balant): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-TX6C8UZR/fb80cf9c-4262-4b58-b163-3ba39b58d90b/PDF Adam Janoša z Roščiševa Roščiševsky], u: Slovenska bčela, letnik 3, številka 42 (1852), str. 341.<br>''“Gotovo je bila ta prikazen vsim Slovanom, posebno pa nam Jugoslavenom neobičajna in nenadjana, ker se navadno naši žlahtniki svojega naroda sramujejo, ga zapuščajo in mnogokrat […].”''</ref> * [[Dimitrije Juzbašić]], kirurg, univerzitetski profesor<ref name=djuzbasic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 297.<br>''“Juzbašić Dimitrije, dr medicine, red. prof. Medicinskog fak. u Zagrebu, upravnik Hirurške klinike Medicinskog fak., r. 1909 u Daruvaru, Jugosloven.”''</ref> * [[Nenad Marković]], internista, univ. profesor<ref name=nmarkovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 305.<br>''“Marković Nenad, internista; naučni savetnik u Institutu za onkologiju, Sremska Kamenica; redovni profesor Medicinskog fakulteta, N. Sad. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=nmarkovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 267-268.<br>''“Marković S. Nenad, redovni profesor i šef Katedre za onkologiju Medicinskog fakulteta u Novom Sadu; naučni savetnik u Institutu za onkologiju u Sremskoj Kamenici; profesor na Medical College of Pennsylvania (r. 24. I 1938, Skoplje). Jugosloven, […].</ref> * [[Slavka Morić-Petrović]], neuropsihijatar, univ. profesor, revolucionar<ref name=smoricpetrovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 364.<br>''“Morić-Petrović Slavka, neuropsihijatar. […] P: Jugosloven. [sic!].”''</ref> * [[Vukašin Popadić]], ljekar-bakteriolog, političar, revolucionar<ref name=vpopadic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 558.<br>''“Popadić dr Vukašin, lekar-bakteriolog, direktor Centralnog higijenskog zavoda NRM u Skoplju, rez. major, r. 1904 u Glamoču, Jugosloven.”''</ref> * [[Dragan Popović]], medicinar, univerzitetski profesor<ref name=draganpopovic1>Kilibarda, M.: [https://hrcak.srce.hr/en/file/226865 In Memoriam. Prof. dr. sci med. Dragan Popović]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, u: Arhiv za higijenu rada i toksikologiju, 37 br. 1 (1986), str. 102.<br>''“Kao osvedočeni Jugosloven, učestvovao je u oslobađanju dobrog dela naše zemlje i za to je zaslužio oficirski čin i Medalju zasluga za narod 1946. godine.”''</ref> * [[Igor Radosavljević]], psihijatar<ref name=iradosavljevic1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/srbijo-zbogom-niko-ti-vise-ne-moze-pomoci-zbog-cega-je-psihijatar-dr-igor-radosavljevic-koga-je-i-vucic-nagradio-spreman-da-zauvek-napusti-drzavu/ „Srbijo, zbogom! Niko ti više ne može pomoći“: Zbog čega je psihijatar dr Igor Radosavljević, koga je i Vučić nagradio, spreman da zauvek napusti državu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521004102/https://www.danas.rs/vesti/drustvo/srbijo-zbogom-niko-ti-vise-ne-moze-pomoci-zbog-cega-je-psihijatar-dr-igor-radosavljevic-koga-je-i-vucic-nagradio-spreman-da-zauvek-napusti-drzavu/ |date=2023-05-21 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''R. Briza/M. Radenković; 28.03.2023.''<br>''“Tamo ću se osećati zaista kao kod kuće jer rodio sam se kao Jugosloven i uvek ću se tako osećati, a Slovenija je isto Jugoslavija, zauvek!”''</ref> * [[Miroslav Simić]], imunolog, univerzitetski profesor<ref name=msimic1>[https://www.miroslavmirkosimic.org/?page_id=17 Kako sam mlatio praznu slamu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225153548/https://www.miroslavmirkosimic.org/?page_id=17 |date=2024-12-25 }} miroslavmirkosimic.org ''Miroslav Mirko Simić; 2004.''<br>''“Oduvek sam se izjašnjavao isključivo kao Jugosloven nikad ne osećajući neku posebnu potrebu da naglasim da sam istovremeno i Srbin po ocu, odnosno Čeh po majci. Pre Drugog svetskog rata nisam s mojim jugoslovenstvom imao nikakvih problema. Docnije, međutim, je komunistička vlast tražila da uz Jugosloven dodam i “neopredeljen” što sam smatrao da je potpuno blesavo, pa sam to uprkos prisili odbijao da činim. Kao vrlo “opredeljen“ Jugosloven naravno da sam odmah čim su krajem osamdesetih počeli da rasparčavaju moju domovinu, činio sve da se tome suprotstavim.”''</ref><ref name=msimic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 503.<br>''“Simić Miroslav, imunolog. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=msimic3>[https://www.slobodnaevropa.org/a/mirko-simic-sanu/28024025.html Mirko Simić: Memorandum SANU, crna tačka srpske istorije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127043307/https://www.slobodnaevropa.org/a/mirko-simic-sanu/28024025.html |date=2022-11-27 }} [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Branka Mihajlović; 01.10.2016.''<br>''“Kao ubeđeni Jugosloven, bio sam od samog početka protivnik stavova i ideja iznetih u pisaniju nazvanom „Memorandum SANU“.”''</ref><ref name=msimic4>[http://www.miroslavmirkosimic.org/wp-content/uploads/2015/08/%C5%BDivotopis-Miroslava-Mirka-Simi%C4%87a.pdf Životopis Miroslava Mirka Simića] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127043904/http://www.miroslavmirkosimic.org/wp-content/uploads/2015/08/%C5%BDivotopis-Miroslava-Mirka-Simi%C4%87a.pdf |date=2022-11-27 }} miroslavmirkosimic.org''<br>''“Miroslav Simić, zvani Mirko, rođen je 4. aprila. 1924. godine, i to slučajno u Beogradu, odnosno Srbiji. Stoga je on sasvim slučajno u krštenici zabeležen kao Srbin kakvim se međutim nikad nije osećao, već je uvek govorio da je Jugosloven.”''</ref><ref name=msimic5>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 427.<br>''“Simić M. Miroslav, dopisni član SANU; profesor univerziteta - u penziji (r. 4. IV 1924, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Biljana Zeroska]], farmaceut, pjevačica<ref name=bzeroska1>[https://grand.rs/nikad-nije-kasno/biljana-zeroska-sa-bratom/ „Ispunili smo želju naše pokojne majke“ Biljana Zeroska otvorila dušu nakon emotivnog nastupa sa bratom] Grand Online. ''Marković, K./Dačić A.; 09.02.2024.''<br>''“Tako da se ja i dan danas osećam kao Jugoslovenka.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Oliver Dulić.jpg|Oliver Dulić Datoteka:Dr. Valentin Janežič Büste, Sankt Jakob im Rosental, Kärnten.jpg|Valentin Janežič Datoteka:Miroslav Simić.jpg|Miroslav "Mirko" Simić </gallery> </div> == Muzika == * [[Ernest Ačkun]], klarinetista<ref name=eackun1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 9.<br>''“Ačkun Ernest, klarinetista; redovni profesor Fakulteta muzičke umetnosti, Bg. (za pr. Kamerna muzika). […] P: Jugosloven, Slovenac.”''</ref><ref name=eackun2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 10.<br>''“Ačkun E. Ernest, klarinetista; redovni profesor Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu; generalni sekretar Saveza udruženja muzičkih umetnika Jugoslavije (r. 27. III 1930, Hrastnik, Slovenija). Jugosloven, Slovenac.”''</ref> * [[Husein Alijević]], pjevač<ref name=halijevic1>[https://www.republika.rs/zabava/estrada/503141/husein-alijevic-husa-film Husa otkrio šokantne detalja o dobijanju uloge u filmu o Džeju: Zapalio sam sveću Svetoj Petki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240116081902/https://www.republika.rs/zabava/estrada/503141/husein-alijevic-husa-film |date=2024-01-16 }} Portal Republika. ''Republika/M.G.; 10.01.2024''<br>''“Kad se Jugoslavija raspadala ja sam bio tinejdžer i ma kako to zvučalo ja sebe smatram Jugoslovenom jer sam dete iz mešanog braka i jer sam rođen tu gde su se spajale različitosti.”''</ref> * [[Šaban Bajramović]], pjevač<ref name=šbajramovic1>[https://niskevesti.rs/u-nisu-pocinje-festival-posvecen-kralju-romske-muzike-zauvek-saban-bajramovic/ U Nišu počinje festival posvećen kralju romske muzike – „Zauvek Šaban Bajramović“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230831010327/https://niskevesti.rs/u-nisu-pocinje-festival-posvecen-kralju-romske-muzike-zauvek-saban-bajramovic/ |date=2023-08-31 }} Niške Vesti. ''Violeta Milićević; 01.08.2023''<br>''“On je bio Rom, iako je po duši bio Jugosloven.”''</ref> * [[Vartkes Baronijan]], kompozitor<ref name=vbaronijan1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 34.<br>''“Baronijan V. Vartkes, kompozitor; muzički urednik TV Beograd i redovni profesor Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu (r. 23. IV 1933, Beograd). Jugosloven, jermenskog porekla, […].”''</ref> * [[Bebi Dol]], pevačica<ref name=bebidol1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 552-553.<br>''“Šarić Dragana - Bebi Dol, vokalni solista džez i zabavne muzike; kompozitor i tekstopisac; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=bebidol2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 469.<br>''“Šarić M. Dragana, vokalni solista, kompozitor i tekstopisac; slobodni umetnik (r. 2. X 1960, Beograd). Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Beki Bekić]], pevač<ref name=bbekic1>[https://express.ba/naslovnica/473664/beki-bekic-za-express-ne-krijem-svoje-ime-i-prezime-u-beogradu-nemam-problema/ Beki Bekić za “Express”: Ne krijem svoje ime i prezime, u Beogradu nemam problema] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230211001138/https://express.ba/naslovnica/473664/beki-bekic-za-express-ne-krijem-svoje-ime-i-prezime-u-beogradu-nemam-problema/ |date=2023-02-11 }} Express.ba ''Arina Hasović; 10.02.2023''<br>''Vi ste Albanac, sa adresom u Beogradu. Jeste li nekada imali problema zbog te činjenice? - “Nikada ništa negativno. Mene su jako dobro prihvatili, a nikada nisam krio ime ni prezime. Čak sam bolje prihvaćen nego neki njihovi pjevači. Narod kao narod, ako si dobar prema ljudima nema veze koje si vjere, to niko ne gleda u Beogradu. Moja žena je pravoslavna, živimo jugoslovenski jer ja sam u duši još uvijek Jugosloven. Ja volim tu zemlju, onu slogu gdje smo svi zajedno se voljeli, uživali. Ono kada dođem iz inostranstva pa uđem u Sloveniju i kažeš sebi „ušao sam u moju državu“.”''</ref> * [[Halid Bešlić]], pevač<ref name=hbeslic1>[https://6yka.com/bih/prijatelji-i-saradnici-halida-beslica-vise-se-radovao-tudjoj-nije-se-znao-naljutiti/ Prijatelji i saradnici Halida Bešlića: Više se radovao tuđoj sreći, nije se znao naljutiti] Buka magazin. ''Slađan Tomić; 08.10.2025.''<br>''“Bio je i Jugosloven, pravi Balkanac, pravi i Bosanac i Srbijanac i Hrvat i Slovenac i Makedonac. To su rijetki ljudi.”''</ref><ref name=hbeslic2>[https://vreme.com/razno/drzavna-sahrana/ Državna sahrana] Vreme. ''Dragan Ilić; 16.10.2025.''<br>''“Halid je pregurao rat u Bosni, ali je zapravo ostao Jugosloven, popularan u svim delovima bivše SFRJ.”''</ref> * [[Sergije Beljajev]], dirigent<ref name=sbeljajev1>[https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/preminuo-sergije-beljajev-osnivac-legendarnog-hora-djevojke-s-neretve/222659 Preminuo Sergije Beljajev, osnivač legendarnog hora 'Djevojke s Neretve'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111110340/https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/preminuo-sergije-beljajev-osnivac-legendarnog-hora-djevojke-s-neretve/222659 |date=2023-01-11 }} RadioSarajevo.ba ''14.04.2016.''<br>''“Sergije Beljajev, Rus po narodnosti, Jugosloven po opredjeljenju, formirao je Djevojke s Neretve krajem šezdesetih godina s namjerom da izvode partizanske, zabavne i narodne pjesme.”''</ref> * [[Bruno Bjelinski]], kompozitor<ref name=bbjelinski2>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 61.<br>''“Bjesinski [sic!] Bruno, dr prava, kompozitor, vanr. prof. Muzičke akademije u Zagrebu, r. 1909 u Trstu, Jugosloven.”''</ref> * [[Dara Bubamara]], pjevačica<ref name=darabubamara1>[https://avaz.ba/showbiz/jet-set/796483/dara-bubamara-za-avaz-mama-nije-vjerovala-da-cu-voziti-porsea-kao-brena-a-vozila-sam-bolje-automobile Dara Bubamara za "Avaz": Mama nije vjerovala da ću voziti Poršea kao Brena, a vozila sam bolje automobile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221231040455/https://avaz.ba/showbiz/jet-set/796483/dara-bubamara-za-avaz-mama-nije-vjerovala-da-cu-voziti-porsea-kao-brena-a-vozila-sam-bolje-automobile |date=2022-12-31 }} [[Dnevni avaz]]. ''N. Varupa; 27.12.2022.''<br>''“Ja jesam Srpkinja ali sam u duši Jugoslovenka.”''</ref> * [[Đorđe Ðogani]], pjevač<ref name=djdjogani1>[http://star.vecer.com.mk/tekst.asp?tid=21389 Џоле: Со Слаѓа сум во одлични односи!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722215116/http://star.vecer.com.mk/tekst.asp?tid=21389 |date=2011-07-22 }} (na makedonskom) Večer. ''Aleksandra Timkovska; 05.09.2006.''<br>''“Така е бидејќи секогаш се чувствувам како Југословен. Така сум роден, така ќе умрам и тоа е крај.”''</ref> * [[Uroš Dojčinović]], gitarista i kompozitor<ref name=udojcinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 105.<br>''“Dojčinović Uroš, gitarista, kompozitor i publicista; prof. u SMŠ "J. Slavenski", Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Vladimir Furduj]], muzičar<ref name=vfurduj1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 138.<br>''“Furduj Vladimir, muzičar, bubnjar. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vfurduj2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 131.<br>''“Furduj M. Vladimir, muzičar - bubnjar (r. 6. XI 1945, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Mirko Glišić]], kompozitor i tekstopisac<ref name=mglisic1>[https://www.danas.rs/zivot/crna-dama-je-zaklina-kenedi-onazis-ljudi-secanja-mirko-glisic-tekstopisac-i-kompozitor-hitova-rok-i-folk-muzike/ „Crna dama“ je Žaklina Kenedi Onazis: Ljudi, sećanja – Mirko Glišić, tekstopisac i kompozitor hitova rok i folk muzike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108214445/https://www.danas.rs/zivot/crna-dama-je-zaklina-kenedi-onazis-ljudi-secanja-mirko-glisic-tekstopisac-i-kompozitor-hitova-rok-i-folk-muzike/ |date=2024-11-08 }} [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Zoran Mišić; 28.09.2024.''<br>''“Mi Jugosloveni, jer sebe smatram Srbinom i Jugoslovenom smo mnogo ostrašćeni.”''</ref> * [[Zafir Hadžimanov]], pjevač<ref name=zhadzimanov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 160-161.<br>''“Hadžimanov Zafir, estradni umetnik, kompozitor, glumac i pesnik. […] P: Makedonac-Jugosloven, […].”''</ref><ref name=zhadzimanov2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 150.<br>''“Hadžimanov V. Zafir, estradni umetnik, kompozitor, glumac i pesnik (r. 25. XII 1943, Kavadarci). Makedonac - Jugosloven, […].”''</ref> * [[Bojan Hreljac]], muzičar<ref name=bhreljac1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 164.<br>''“Hreljac Bojan, muzičar, estradni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=bhreljac2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 154.<br>''“Hreljac Z. Bojan, muzičar, estradni umetnik (r. 30. IX 1948, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Vladimir Janković]], muzičar<ref name=vjankovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 186.<br>''“Janković Vladimir - Džet, rok muzičar, radio voditelj. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=vjankovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 174.<br>''“Janković J. Vladimir - Džet, muzičar, urednik Programa 202 Radio Beograda (r. 10. IV 1946, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ekrem Jevrić]], pevač<ref name=ejevric1>[http://www.vreme.com/cms/view.php?id=942888 Pas do pasa, beton do betona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100801185254/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=942888 |date=2010-08-01 }} [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Jovana Gligorijević; broj 1021, 29.07.2010.''<br>''“Više od dvadeset godina po odlasku iz zemlje koja se tad još zvala Jugoslavija, Ekrem se i dalje izjašnjava kao Jugosloven i dalje radi kao taksista i zidar (u Njujorku gradu).”''</ref> * [[Zoran Kalezić]], pevač<ref name=zkalezic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 215-216.<br>''“Kalezić Zoran, estradni umetnik; vokalni solista. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Rastislav Kambasković]], kompozitor<ref name=rkambaskovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 217.<br>''“Kambasković Rastislav, kompozitor; vanredni profesor Fakulteta muzičke umetnosti, Bg. (za pr. Muzička teorija); šef Katedre za teorijske predmete. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=rkambaskovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 197.<br>''“Kambasković R. Rastislav, kompozitor, docent na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu (r. 20. VI 1939, Prokuplje). Jugosloven.”''</ref> * [[Boris Kovač]], glazbenik<ref name=bkovac>[https://lupiga.com/intervjui/razgovor-s-glazbenikom-borisom-kovacem-osjecam-se-kao-jugoslaven-i-prihvatio-sam-da-sam-trajni-apatrid Razgovor s glazbenikom Borisom Kovačem: „Osjećam se kao Jugoslaven i prihvatio sam da sam trajni apatrid“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230225234711/https://lupiga.com/intervjui/razgovor-s-glazbenikom-borisom-kovacem-osjecam-se-kao-jugoslaven-i-prihvatio-sam-da-sam-trajni-apatrid |date=2023-02-25 }} Lupiga. ''Boris Pavelić; 03.01.2022.''<br>''“Sve što je bila prednost Jugoslavije kao multietničkog, multireligijskog, multikulturnog prostora - a ja sebe i dalje doživljavam kao Jugoslovena - sistematski je razgrađivano tokom tih decenija..”''</ref> * [[Kornelije Kovač]], muzičar i kompozitor<ref name=kkovac1>[https://www.vreme.com/kultura/sta-sam-dao-muzici-a-sta-ona-meni/ Šta sam dao muzici a šta ona meni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128021402/https://www.vreme.com/kultura/sta-sam-dao-muzici-a-sta-ona-meni/ |date=2023-01-28 }} [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Tamara Nikčević; broj 1205, 06.02.2014.''<br>''“Dete sam mešanog braka, Jugosloven, pa…”''</ref> * [[Hašim Kučuk Hoki]], pevač<ref name=hkhoki1>[http://www.nin.co.rs/2002-12/05/26236.html Nazdravite, drugovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221231041248/http://www.nin.co.rs/2002-12/05/26236.html |date=2022-12-31 }} [[NIN]]. ''05.12.2002., broj 2710''<br>''“Bio sam deklarisani Jugosloven, i to sam do danas ostao.”''</ref><ref name=hkhoki2>[https://bhdani.oslobodjenje.ba/bhdani/arhiva/bilo-jednom-medu-nama Sjećanja: Hašim Kučuk Hoki: Bilo jednom među nama] [[Dani (magazin)|Dani]]. ''Petar Luković; 01.07.2013.''<br>''“Ja sam Jugosloven! Titov vojnik, rođen u Jugoslaviji, položio Titovu zakletvu pod jugoslovenskom zastavom, zakleo se da ću braniti granice ove zemlje i nastaviti tradicije mog oca.”''</ref><ref name=hkhoki3>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2002/11/28/srpski/K02112701.shtml Najveći roker među narodnjacima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111115511/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2002/11/28/srpski/K02112701.shtml |date=2023-01-11 }} [[Glas javnosti]]. ''I. S.; 28.11.2002''<br>''“Vaspitan sam tako da ostanem celog života ono što jesam, onaj stari Jugosloven. Ja sam to.”''</ref> * [[Lepa Brena]], pevačica<ref name=lepabrena1>[https://pink.rs/domaci/458058/lepa-brena-progovorila-o-uspehu-sa-'slatkim-grehom'-prisetila-se-devedesetih-godina-pa-otkrila-u-cemu-je-tajna-njenog-sjajnog-osmeha-video Lepa Brena progovorila o uspehu sa 'Slatkim grehom', prisetila se devedesetih godina, pa otkrila u čemu je tajna njenog sjajnog osmeha!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230210023126/https://pink.rs/domaci/458058/lepa-brena-progovorila-o-uspehu-sa-%27slatkim-grehom%27-prisetila-se-devedesetih-godina-pa-otkrila-u-cemu-je-tajna-njenog-sjajnog-osmeha-video |date=2023-02-10 }} pink.rs ''N. Ž.; 13.12.2022.''<br>''“Kako sam bila velika zvezda, ja sam bila i ostala Jugoslovenka.”''</ref><ref name=lepabrena2>[http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/52970/POVRATAK+LEPE+BRENE.html Povratak Lepe Brene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029202123/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/52970/POVRATAK+LEPE+BRENE.html |date=2013-10-29 }} Press Online. ''M. Majstorović; 07.12.2008.''<br>''Da li se još deklarišete kao Jugoslovenka? - “Ako neko ima pravo da se deklariše kao Hrvat ili Srbin, i ja imam pravo da budem Jugoslovenka.”''</ref><ref name=lepabrena3>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 179-180.<br>''“Jahić Fahreta - Lepa Brena, estradni umetnik, vokalni solista. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=lepabrena4>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 167-168.<br>''“Jahić A. Fahreta, estradni umetnik (r. 20. X 1960, Tuzla). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vatroslav Lisinski]], skladatelj<ref name=vlisinski1>Petrović, Dragoš: [https://www.arhivyu.rs/leksikon-jugoslavije/drzavni_simboli Himna] ''Arhiv Jugoslavije''.<br>''“Pevana je kao himna još na panslovenskom kongresu u Pragu 1848, na kojem se delegat Vatroslav Lisinski izjasnio kao prvi Jugosloven.”''</ref> * [[Aleksandar Lokner]], muzičar<ref name=alokner1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 278.<br>''“Lokner Aleksandar, estradni umetnik; klavijaturista, kompozitor, aranžer, i producent; član grupe "Bajaga i instruktori". […] P: Jugosloven”''</ref><ref name=alokner2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 246.<br>''“Lokner A. Aleksandar, estradni umetnik, član grupe Bajaga i instruktori (r. 6. VI 1964, Zemun). Jugosloven.”''</ref> * [[Dženan Lončarević]], pjevač<ref name=dzloncarevic1>[https://bor-grad.com/dzenan-loncarevic-borska-publika-razume-muziku/ Dženan Lončarević: Borska publika razume muziku] Bor Grad Info. ''Urednik; 14.02.2019.''<br>''“Ja sam okoreli Jugosloven i okoreli titovac tako da mislim da ne postoji čovek u zemlji pa čak i u regionu, odnosno našoj predivnoj bivšoj Jugoslaviji, koji je više zaljubljen u Jugoslaviju i u Tita.”''</ref><ref name=dzloncarevic2>[https://www.sd.rs/vip/vip/na-kafi-sa-nedom-i-vladom-dzenan-loncarevic-intervju-2018-04-23 Bez dlake na jeziku: Dženan iskreno o kolegama, rijalitijima i potresnom slučaju Nataše Bekvalac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221231235412/https://www.sd.rs/vip/vip/na-kafi-sa-nedom-i-vladom-dzenan-loncarevic-intervju-2018-04-23 |date=2022-12-31 }} Srbija Danas. ''Neda Perišić/Vladimir Janković; 26.04.2018.''<br>''“Pored toga, pošto sam ja i dalje Jugosloven, želeo bih da obiđem našu nekadašnju zemlju u onim okvirima koji su postojali kada sam ja bio Titov pionir.”''</ref> * [[Magnifico]], pjevač<ref name=magnifico1>[https://www.mladina.si/98242/mi-jugoslovani-smo-najbolj-neverjetna-in-po-svoje-napredna-nacija-ceprav-so-nam-izbrisali-drzavo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212044848/https://www.mladina.si/98242/mi-jugoslovani-smo-najbolj-neverjetna-in-po-svoje-napredna-nacija-ceprav-so-nam-izbrisali-drzavo/ |date=2023-02-12 }} [https://web.archive.org/web/20080419082022/http://www.mladina.si/tednik/200752/clanek/kul--intervju-max_modic/] Magnifico il Grande. Po domače, car [[Mladina]]. ''Max Modic; broj 52, 04.01.2008./28.12.2007.''<br>''“Mi Jugoslovani smo najbolj neverjetna in po svoje napredna nacija. Čeprav so nam izbrisali državo, še naprej živimo, delamo in ustvarjamo. V bistvu obstajamo na neki višji duhovni stopnji. Z našim življenjem in delom dokazujemo, da ne potrebujemo ne države ne davkov ne politikov ne liderjev.”''</ref><ref name=magnifico2>[http://www.pulsonline.rs/licna-karta/598/robert-pesut-manjifiko Lična karta - Robert Pešut-Manjifiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021003912/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/598/robert-pesut-manjifiko |date=2014-10-21 }}. Puls. ''Tatjana Čanak''<br>''“Ali ja sam i sada Jugosloven, bez obzira na sve. Upisan sam kao Jugosloven, služio sam JNA, dao zakletvu i – šta sad?”''</ref> * [[Milivoje Marković]], kompozitor<ref name=mmarkovic-sepe-181>[https://www.nin.rs/arhiva/vesti/12268/humor-jaci-od-svega Humor jači od svega] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225153228/https://www.nin.rs/arhiva/vesti/12268/humor-jaci-od-svega |date=2024-12-25 }} [[NIN]]. ''Radmila Stanković; 20.09.2023.''<br>''“Mojmir je bio i ostao veliki Jugosloven, kao i ja.”''</ref><ref name=mmarkovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 304.<br>''“Marković Milivoje, muzičar, kompozitor; dirigent Džez orkestra RTB; publicista. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mmarkovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 267.<br>''“Marković M. Milivoje, muzičar - dirigent i kompozitor; novinar (r. 20. III 1939, Zagreb). Jugosloven - Srbin.”''</ref> * [[Milan Mladenović]], pjevač i muzičar<ref name=mmladenovic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 311.<br>''“Mladenović S. Milan, muzičar, vođa rok grupe Ekatarina Velika (r. 21. IX 1958, Zagreb). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Redžo Mulić]], kompozitor<ref name=rmulic1>[https://www.pobjeda.me/clanak/tradiciju-preispitivao-sa-strascu-i-velikim-nadahnucem Tradiciju preispitivao sa strašću i velikim nadahnućem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240120025954/https://www.pobjeda.me/clanak/tradiciju-preispitivao-sa-strascu-i-velikim-nadahnucem |date=2024-01-20 }} [[Pobjeda (novine)|Pobjeda]]. ''Dragana Erjavšek; 04.01.2024.''<br>''“O ovom važnom kompozitoru koji se, iako albanskog porijekla, uvijek i svuda izjašnjavao kao Crnogorac i Jugosloven, za Pobjedu su govorile njegova kćerka Vesna Mulić i muzikološkinja Sonja Marinković.”''</ref><ref name=rmulic2>[https://www.gorazdevac.com/2023/05/10/predavanje-o-redzi-mulicu-ko-je-gusinjski-paganini/ Predavanje o Redži Muliću: Ko je Gusinjski Paganini?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240120035446/https://www.gorazdevac.com/2023/05/10/predavanje-o-redzi-mulicu-ko-je-gusinjski-paganini/ |date=2024-01-20 }} Web portal gorazdevac.com ''Radio Mitrovica sever; 10.05.2023.''<br>''“Iako albanskog porekla, Mulić se uvek i svuda izjašnjavao kao Crnogorac i Jugosloven.”''</ref> * [[Robert Nemeček]], muzičar, TV urednik<ref name=rnemecek1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 372-373.<br>''“Nemeček Robert, zamenik glavnog i odgovornog urednika RTV "Pink". […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Istra Pečvari]], pijanistkinja<ref name=ipecvari1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 409.<br>''“Pečvari Istra, samostalni umetnički saradnik na Fakultetu muzičke umetnosti, Bg. […] P: P: Jugosl., […].”''</ref> * [[Vlastimir Peričić]], kompozitor<ref name=vpericic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 412.<br>''“Peričić Vlastimir, muzički pisac i kompozitor; redovni profesor Fakulteta muzičke umetnosti, Bg. (penz.) […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vpericic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 351.<br>''“Peričić J. Vlastimir, muzički pisac i kompozitor; redovni profesor Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu, dopisni član SANU (r. 7. XII 1927, Vršac). Jugosloven.”''</ref><ref name=vpericic3>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 532.<br>''“Peričić Vlastimir, kompozitor, asistent Muzičke akademije u Beogradu, r. 1927 u Vršcu, Jugosloven.”''</ref> * [[Šako Polumenta]], pevač<ref name=spolumenta1>[https://mondo.rs/Zabava/Zvezde-i-tracevi/a1959748/odgovor-saka-polumente-na-skandalozne-izjave-bebe-rekse.html "Od Srbije sam dobio sve u životu, slavim sve": Šako odgovorio albanskoj pevačici na skandaloznu izjavu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804002118/https://mondo.rs/Zabava/Zvezde-i-tracevi/a1959748/odgovor-saka-polumente-na-skandalozne-izjave-bebe-rekse.html |date=2024-08-04 }} Mondo. ''01.08.2024.''<br>''“Ja sam veliki Jugosloven pre svega.”''</ref> * [[Esma Redžepova]], pevačica<ref name=eredzepova1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 573.<br>''“Teodosievski-Redžepova Esma, estradni umetnik, vokalni solista, član Predsedništva za kulturu Međunar. unije Roma. […] P: Romkinja, Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=eredzepova2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 485.<br>''“Teodosievski - Redžepova Esma, istaknuta estradna umetnica; član Predsedništva za kulturu Međunarodne unije Roma (r. 8. VIII 1943, Skoplje). Romkinja - Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Usnija Redžepova]], pjevačica<ref name=uredzepova1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 479.<br>''“Redžepova Usnija, estradni umetnik, vokalni solista. […] P: Romkinja, Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=uredzepova2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 406.<br>''“Redžepova J. Usnija, estradni umetnik, vokalni solista (r. 4. II 1946, Skoplje). Romkinja, jugoslovenka, [sic!] […].”''</ref> * [[Ljupčo Samardžiski]], kontrabasista, slikar<ref name=ljsamardziski1>[https://www.nin.rs/2000-08/10/13970.html Mi smo, ipak, Vukovi potomci] [[NIN]]. ''R. S.; 10.08.2000.''<br>''“On, Makedonac po rođenju, najduže Beograđanin, Jugosloven, a od svega najviše, kako kaže, umetnik.”''</ref><ref name=ljsamardziski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 417.<br>''“Samardžiski P. Ljupčo, kontrabasista, kompozitor; član Simfonijskog orkestra RTB (r. 4. Х 1947, Skoplje). Jugosloven.”''</ref> * [[Senidah]], pevačica<ref name=senidah1>[https://nova.rs/zabava/showbiz/senidah-otkrila-zasto-je-neki-ljudi-ne-prihvataju/ „U Sloveniji nikada neću biti prihvaćena zbog prezimena“: Senidah progovorila o svojim korenima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250708194310/https://nova.rs/zabava/showbiz/senidah-otkrila-zasto-je-neki-ljudi-ne-prihvataju/ |date=2025-07-08 }} Nova.rs ''Bojana Krkeljić; 07.07.2025.''<br>''“Volim sav narod, dobre ljude. Imam veze i s Makedonijom i s Hrvatskom. Ja sam tu gde sam i stvarno mogu da kažem da sam rođena u Jugoslaviji i zauvek ću ostati Jugoslovenka.”''</ref> * [[Mojmir Sepe]], kompozitor<ref name=mmarkovic-sepe-181/> * [[Šemsa Suljaković]], pevačica<ref name=ssuljakovic1>[https://www.kurir.rs/stars/2704633/ekskluzivno-intervju-za-sva-vremena-semsa-suljakovic-zauvek-cu-biti-jugoslovenka Ekskluzivno! Intervju za sva vremena - Šemsa Suljaković: Zauvek ću biti Jugoslovenka!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102114327/https://www.kurir.rs/stars/2704633/ekskluzivno-intervju-za-sva-vremena-semsa-suljakovic-zauvek-cu-biti-jugoslovenka |date=2022-11-02 }} [[Kurir (novine)|Kurir]]. ''Ljilja Jorgovanović; 27.02.2017.''<br>''“Muslimanka sam oduvijek, takva sam rođena, to sam i sada. Ali sam i Jugoslovenka.”''</ref> * [[Ivan Švager]], saksofonista<ref name=isvager1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 567.<br>''“Švager Ivan, kompozitor i aranžer; vođa sekcije saksofonista i solista u Džez orkestru RTB i "Dzezteta Ivana Švagera". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=isvager2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 480.<br>''“Švager S. Ivan, kompozitor i aranžer, vođa sekcije saksafonista i solista u džez orkestru RTV Beograd (r. 3. I 1943, Novi Sad). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Stevo Teodosievski]], muzičar<ref name=steodosievski1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 486.<br>''“Teodosievski P. Stevo, estradni umetnik - kompozitor, aranžer, tekstopisac, pedagog; predsednik Predsedništva za kulturu Medunarodne organizacije Roma (r. 16. IV 1924, Kočane). Makedonac-Jugosloven, […].”''</ref> * [[Dado Topić]], pjevač i muzičar<ref name=dtopic1>[https://www.euronews.rs/kultura/aktuelno-iz-kulture/63374/a-sad-adio-i-muzika-iz-otpisanih-u-becu-odrzan-koncert-muzike-iz-srpske-kinematografije/vest "A sad adio" i muzika iz "Otpisanih": U Beču održan koncert muzike iz srpske kinematografije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202095615/https://www.euronews.rs/kultura/aktuelno-iz-kulture/63374/a-sad-adio-i-muzika-iz-otpisanih-u-becu-odrzan-koncert-muzike-iz-srpske-kinematografije/vest |date=2022-12-02 }} Euronews. ''Tanjug; 25.09.2022.''<br>''“Rođen sam u Jugoslaviji, uvek bio Jugosloven, iz radničke porodice.”''</ref><ref name=dtopic2>[https://espona.me/index.php/ex-yu/10641-dado-topic-nisam-jugonostalgicar-vec-jugosloven Dado Topić: Nisam Jugonostalgičar, već Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116033920/https://espona.me/index.php/ex-yu/10641-dado-topic-nisam-jugonostalgicar-vec-jugosloven |date=2022-11-16 }} espona.me ''03.09.2021.''</ref><ref name=dtopic3>[https://www.rts.rs/page/tv/sr/story/22/rts-svet/2690555/balkanskom-ulicom-dado-topic.html Balkanskom ulicom: Dado Topić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221116034617/https://www.rts.rs/page/tv/sr/story/22/rts-svet/2690555/balkanskom-ulicom-dado-topic.html |date=2022-11-16 }} [[Radio-televizija Srbije]]. ''Vesna Dedić; 09.04.2017.''<br>''“Dado Topić, Beograđanin, Jugosloven, legenda rok end rola i nadasve porodičan čovek svojom pričom će sigurno ove nedelje u mnoge domove uneti osećaj da je dobro samo ako ima ljubavi i poštovanja.”''</ref> * [[Bisera Veletanlić]], pjevačica<ref name=bveletanlic1>[https://www.nedeljnik.rs/kako-mi-je-fudbal-pomogao-da-prezivim-devedesete-razgovor-sa-biserom-veletanlic/ Kako mi je fudbal pomogao da preživim devedesete: Razgovor sa Biserom Veletanlić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504234543/https://www.nedeljnik.rs/kako-mi-je-fudbal-pomogao-da-prezivim-devedesete-razgovor-sa-biserom-veletanlic/ |date=2023-05-04 }} Nedeljnik. ''Branko Rosić; 15.09.2019.''<br>''“Ja sam i danas Jugoslovenka. Pa rodila sam se u Jugoslaviji. Rođena sam u Zagrebu i živim skoro pedeset godina u Beogradu.”''</ref><ref name=bveletanlic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 605.<br>''“Veletanlić Bisera, estradni umetnik, vokalni solista. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=bveletanlic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 510.<br>''“Veletanlić M. Bisera, estradni umetnik, vokalni solista (r. 15. IX 1942, Zagreb). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Senka Veletanlić]], pevačica<ref name=sveletanlic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 605.<br>''“Veletanlić Senija-Senka, estradni umetnik, vokalni solista džez i zabavne muzike. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=sveletanlic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 510.<br>''“Veletanlić M. Senija - Senka, estradni umetnik, vokalni solista (r. 27. V 1936, Zagreb). Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Bojana Vunturišević]], pevačica i tekstopisac<ref name=bvunturisevic1>[https://www.portalnovosti.com/bojana-vunturisevic-verujem-da-i-dalje-mozemo-da-se-volimo Bojana Vunturišević: Verujem da i dalje možemo da se volimo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524021136/https://www.portalnovosti.com/bojana-vunturisevic-verujem-da-i-dalje-mozemo-da-se-volimo |date=2024-05-24 }} Portal Novosti. ''Katarina Bošnjak; 13.05.2024.''<br>''“I otud moja ljubav za Dalmacijom – zato što je moje političko, nacionalno, ne znam ni ja kakvo sve opredeljenje, to da sam Jugoslovenka.”''</ref> * [[Toma Zdravković]], pjevač<ref name=tzdravkovic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 540.<br>''“Zdravković D. Tomislav - Toma, vokalni solista i kompozitor narodne muzike (r. 20. XI 1938, Aleksinac). Srbin, Jugosloven, […].”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Ernest Ačkun.jpg|Ernest Ačkun Datoteka:Хуса Алијевић 2014.png|Husein Alijević Datoteka:Šaban Bajramović.IMG 3786.jpg|Šaban Bajramović Datoteka:Bebi Dol u Nisu na Letnjoj pozornici 1991 02.jpg|Bebi Dol Datoteka:Halid bešlić.jpg|Halid Bešlić Datoteka:Bruno_Bjelinski.jpg|Bruno Bjelinski Datoteka:Kornelije Kovač.jpg|Kornelije Kovač Datoteka:Lepa brena.jpg|Lepa Brena Datoteka:Vatroslav Lisinski.jpg|Vatroslav Lisinski Datoteka:Dženan Lončarević (cropped).jpg|Dženan Lončarević Datoteka:Robert Pesut crop.jpg|Magnifico Datoteka:Milan Mladenović.jpg|Milan Mladenović Datoteka:Vlastimir Pericic.jpg|Vlastimir Peričić Datoteka:SakoPolumenta.JPG|Šako Polumenta Datoteka:Есма Реџепова.jpg|Esma Redžepova Datoteka:Usnija Redzepova-mc.rs.jpg|Usnija Redžepova Datoteka:Stevo Тeodosievski.jpg|Stevo Teodosievski Datoteka:Dado Topić 2007.jpg|Dado Topić Datoteka:Belgrade_Pride_2021_-_Bojana_Vunturišević.jpg|Bojana Vunturišević Datoteka:Toma Zdravković.jpg|Toma Zdravković </gallery> </div> == Nauka == * [[Zlatko Ahmetović]], univerzitetski profesor<ref name=zahmetovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 12.<br>''“Ahmetović Zlatko, profesor Fakulteta za fizičku kulturu, N. Sad; pomoćnik pokrajinskog sekretara za kulturu i obrazovanje. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=zahmetovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 12.<br>''“Ahmetović K. Zlatko, naučni saradnik i direktor Zavoda za fizičku kulturu Vojvodine (r. 28. V 1950, Novi Sad). Jugosloven.”''</ref> * [[Vjekoslav Babukić]], jezikoslovac<ref name=vbabukic1>Babukić, Vjekoslav/Karadžić, Vuk Stefanović/Vraz, Stanko: Prijateljski dopisi o pravopisu ćirilskimi i latinskimi pismeni medju Vukom Stefanov. Karadžićem i Věkoslavom Babukićem, u: Kolo (1847), str. 71.<br>''“Kako sada mi (Jugoslavjani) stojimo, razděljeni na iztočni i zapadni věrozakon i obrede […].”''</ref><ref name=jdraskovic-vbabukic/> * [[Jovo Bakić]], sociolog<ref name=jbakic1>[https://www.youtube.com/watch?v=ioJg1tUgXDo Jovo Bakić iskreni Jugosloven] YouTube. ''2021.''<br>''“Ovo govorim kao levičar, ali i kao iskreni Jugosloven.”''</ref> * [[Dževad Belkić]], fizičar<ref name=džbelkic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 39.<br>''“Belkić Dževad, fizičar, naučni savetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=džbelkic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 38.<br>''“Belkić S. Dževad, fizičar; naučni savetnik u Institutu za fiziku u Zemunu (r. 11. III 1946, Bijeljina). Jugosloven.”''</ref> * [[Dunja Blažević]], istoričarka umetnosti<ref name=dblazevic1>[https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-dunja-blazevic/30164157.html Blažević: Izložba Marine Abramović košta koliko i budžet muzeja] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Branka Mihajlović; 14.09.2019.''<br>''“Međutim, ja sam i dalje Jugoslovenka, to može da se nazove jugonostalgičar ili kako god hoćete. Ali ja sam Jugoslovenka i dalje.”''</ref> * [[Slavko Borojević]], agronom, genetičar<ref name=sborojevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 56.<br>''“Borojević Slavko, akademik; profesor Poljoprivrednog fakulteta, N. Sad (penz.) […] P: Srbin-Jugosloven.”''</ref><ref name=sborojevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 52.<br>''“Borojević Slavko, redovni član VANU; profesor univerziteta - u penziji (r. 21. XI 1919, Knezovljani, Kostajnica). Srbin, Jugosloven.”''</ref> * [[Franjo Bradaška]], historičar<ref name=fbradaska1>Bradaška, Franjo: Jugoslovjeni u Turskoj. Narodopisni nacrt od profesora Franje Bradaške, u: Književnik, god. II. sv. 3. (1865), str. 321.<br>''“Ako Turska zanima ostalu Europu, to mora ona tim više zanimati Slovjene, a poimence nas Jugoslovjene.”''</ref> * [[Boris Buden]], filozof<ref name=bbuden1>[https://www.vijesti.me/zabava/56453/maternji-jezik-je-ideolosko-politicka-konstrukcija Maternji jezik je ideološko-politička konstrukcija] [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Matija Otašević; 12.11.2017.''<br>''“Postoji Jugoslavija uspostavljena 1943. kao emancipacijski projekt, i samo u tom smislu - a ne u smislu nekakvog nacionalnog i kulturnog identiteta, zajedničke historije - ne, već u smislu identifikacije sa jugoslavenskim projektom i mogućnostima njegovog nastavljanja…” - U onom smislu, dakle, u kojem danas u Hrvatskoj djeluje i o kojem piše Viktor Ivančić? - “Apsolutno, moj prijatelj Viktor Ivančić. U tom smislu sam Jugoslaven i krležijanac.”''</ref> * [[Oroslav Caf]], jezikoslovac, duhovnik<ref name=ocaf1>Caf, Oroslav (Bělankin): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-L3EKLYU5/0eb651f7-e8d8-4182-8297-db73a5a4305a/PDF R ino L sta slavenska vokala], u: Slovenska bčela, letnik 2, številka 23 (1851), str. 181.<br>''“Uže smo si veselo upanje dělali, da se bomo mi Jugoslaveni po navodu slavne […].”''</ref><ref name=ocaf2>Caf, Oroslav (Bělankin): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-7SVW981B/03fb9f28-9e2b-425a-b964-56a4fc584b38/PDF R ino L sta slavenska vokala], u: Slovenska bčela, letnik 3, številka 25 (1852), str. 205.<br>''“Bodi nam Jugoslavenom tedaj pravilo: I. r med konsonanti ino na kraju […].”''</ref> * [[Jovan Cvijić]], geograf<ref name=jcvijic1>Цвијић, Ј.: [https://pretraziva.rs/show/nova-evropa--1920-12-23.pdf Значај цивилизације за међународна питања], у: Нова Европа, књ. 1 бр. 13 (1920), стр. 473.<br>''“Више пута изгледало је да Лондонски Уговор не би смео бити ни донесен да смо ми, Југословени, високо културни народ, или да смо имали прошлост од високе цивилизације којом бисмо били утицали на развитак човечанства; конкретније говорећи, да смо Грци, славне јелинске цивилизације, или Италијани, који су имали периоду Ренесанса, онда се из респекта према општој људској свести не би, вероватно, смела над нама извршити онаква ампутација каква је извршена Лондонским Уговором.”''</ref> * [[Ivan Čolović]], etnolog<ref name=icolovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 83.<br>''“Čolović Ivan, književnik, izdavač i književni prevodilac, etnolog, viši naučni saradnik u Etnografskom institutu SANU. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=icolovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 76.<br>''“Čolović M. Ivan, književnik, izdavač; viši naučni saradnik u Etnografskom institutu SANU (r. 24. III 1938, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Vladimir Ćorović]], povjesničar<ref name=vcorovic1>Ćorović, Vladimir: Istorija Jugoslavije. Beograd 1933, str. 655.<br>''“Mi Jugosloveni imamo puno razloga da sa poverenjem gledamo u vremena koja dolaze.”''</ref> * [[Aleksa Đilas]], sociolog<ref name=adjilas1>[https://www.politika.rs/sr/clanak/507246/I-u-maloj-zemlji-moguce-je-boriti-se-za-velike-ciljeve I u maloj zemlji moguće je boriti se za velike ciljeve] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Aleksandar Apostolovski; 15.05.2022.''<br>''“Ja sam se uvek izjašnjavao kao Jugosloven i to je za mene bilo samo prirodni produžetak toga što sam Srbin i Crnogorac.”''</ref><ref name=adjilas2>[http://www.nspm.rs/prenosimo/mozemo-bez-velikih-sila.html?alphabet=l Možemo bez velikih sila] Nova srpska politička misao. ''Dubravka Vujanović; 16.02.2010.''<br>''“Da, smatram se i dalje Jugoslovenom, ali se time ne odričem srpstva.”''</ref><ref name=adjilas3>[https://www.vreme.com/vreme/nade-i-planovi-zaboravljenih-emigranata/ Nade i planovi zaboravljenih emigranata] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Ljiljana Smajlović; broj 980, 15.10.2009.''<br>''Izjašnjavali ste se kao Jugosloven? - “To sam i danas. Što ne znači da nisam i Crnogorac i Srbin. A takođe i Srbijanac – pa u Beogradu u istom stanu živim od 1954!”</ref><ref name=adjilas4>Djilas, Aleksa: [http://books.google.de/books?id=ZMyZdvTympMC&printsec=frontcover&dq=editions:I4_wUiRXowIC&hl=de&sa=X&ei=24TKULbtHaeE4gSPiIC4BA&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Funeral Oration for Yugoslavia], u: [[Dejan Đokić|Djokić, Dejan]] (izd.): Yugoslavism. Histories of a Failed Idea, 1918 - 1992, London 2003, str. 323.<br>''“Indeed, in the next official population count, I intend to declare myself a Yugoslav. This is what I was in census of 1971, 1981 and 1991; this is what I am in 2001.”''</ref><ref name=adjilas5>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 83.<br>''“Đilas Aleksa, istoričar i publicista. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=adjilas6>[http://www.djilas.rs/PITANJE/Posmrtni_govor_Jugoslaviji.html Posmrtni govor Jugoslaviji - jedan zamišljeni dijalog sa zapadnim prijateljima]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Djilas.rs ''Aleksa Đilas''</ref><ref name=adjilas7>[http://www.djilas.rs/PITANJE/Braneci_Zapad.html Braneći Zapad]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Djilas.rs ''Aleksa Đilas''</ref> * [[Dejan Đokić]], historičar<ref name=ddjokic1>[http://www.opendemocracy.net/people-debate_36/article_325.jsp A farewell to Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707210022/https://www.opendemocracy.net/people-debate_36/article_325.jsp |date=2017-07-07 }} (na engleskom) openDemocracy. ''Dejan Đokić; 10.04.2002.''<br>''“I usually declared myself a Yugoslav, which had several advantages over being merely a Serb, which I also am, by virtue of being born in Serbia, to Serbian parents. True, by Yugoslav I don't just mean a citizen of a country called Yugoslavia, in Central and Eastern Europe national identities have primarily ethnic and not civic meaning. This effectively means that even though there is no country called Yugoslavia anymore, I can continue to declare myself a Yugoslav. But, I have an(other) ethnic identity, that of a Serb, and anyhow, being Yugoslav always meant something more to me than just a national identification. […] Although, as I already said, I always identified with Yugoslavia, I think I only became a real Yugoslav once the real Yugoslav state disintegrated, when I left Serbia for Britain.”''</ref> * [[Vladimir Dvorniković]], filozof i etnopsiholog<ref name=vdvornikovic1>[https://www.dw.com/sr/jugoslovenski-dert/a-44853062 Jugoslovenski dert] [[Deutsche Welle]]. ''Dragoslav Dedović; 28.07.2018.''<br>''“On nije bio samo Jugosloven po nacionalnom opredeljenju. On je o Jugoslovenima izrekao istine koje spadaju u najtačnije i najbolnije spoznaje do kojih je jedan etnopsiholog mogao doći.”''</ref> * [[Egon Fekete]], lingvista<ref name=efekete1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 134.<br>''“Fekete Egon, filolog, serbokroatista, leksikograf; naučni savetnik u Institutu za sh. jezik, Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=efekete2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 127.<br>''“Fekete B. Egon, filolog, serbokroatista, leksikograf, naučni savetnik u Institutu za srpskohrvatski jezik u Beogradu (r. 11. VI 1931, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ivan Filipović]], pedagog, književnik<ref name=ifilipovic1>Filipović, Ivan (Perić): Pravac naše književnosti, u: Neven, VII. god (1858), str. 73.<br>''“Važnost školskih i pučkih knjižnica uvidjeli su već mnogi narodi, samo mi Jugoslaveni ne.”''</ref> * [[Milutin Garašanin (arheolog)|Milutin Garašanin]], arheolog<ref name=mgarasanin1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 140.<br>''“Garašanin Milutin, arheolog, akademik; preds. Odbora za arheologiju SANU. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Andrej Grubačić]], sociolog<ref name=agrubacic1>Grubačić, Andrej: [http://books.google.de/books?id=zFDOQsocASMC&printsec=frontcover&dq=Don%27t+Mourn,+Balkanize!:+Essays+After+Yugoslavia&hl=de&sa=X&ei=Q4bHUYvYK8besgaa5IDoDg&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=Don%27t%20Mourn%2C%20Balkanize!%3A%20Essays%20After%20Yugoslavia&f=false Don't mourn, balkanize! Essays after Yugoslavia] Oakland 2010, str. 11. {{ISBN|1-60486-470-2}}.<br>''“I grew up in Belgrade—or, more precisely, between Belgrade and Sarajevo—but I always considered myself Yugoslav. I do not see any reason to stop doing so now.”''</ref> * [[Katica Hedrih]], mašinski inženjer, univ. profesorica<ref name=khedrih1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 163.<br>''“Hedrih (Stevanović) Katica, redovni profesor (za pr. Elastidinamika, Otpornost materijala i Teorija nelinearnih oscilacija) i šef Katedre za mehaniku Mašinskog fakulteta, Niš; gl. i odg. urednik časopisa "Facta Universitatis"; nauč. saradnik Matemat. instituta SANU; ekspert Sav. ministarstva za nauku i tehnologiju. […] P: Jugoslovenka, srpske nacionalnosti; […].”''</ref><ref name=khedrih2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 152.<br>''“Hedrih R. Katica, redovni profesor i šef Katedre za mehaniku Mašinskog fakulteta u Nišu (r. 28. VIII 1944, Bobovište). Jugoslovenka, srpske nacionalnosti.”''</ref> * [[Fedor Herbut]], fizičar<ref name=fherbut1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 163.<br>''“Herbut Fedor, redovni profesor Fizičkog fakulteta PMF, Bg.; dopisni član SANU. […] P: Rusin, Jugosloven.”''</ref><ref name=fherbut2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 152.<br>''“Herbut E. Fedor, redovni profesor Fizičkog fakulteta PMF u Beogradu; dopisni član SANU (r. 3. V 1932, Novi Vrbas). Rusin, Jugosloven.”''</ref> * [[Jelisaveta Ibrovac]], profesor, prevoditelj<ref name=jibrovac1>Ибровац, Јелисавета (Демирова, Мирка): [https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_E74E1D9A175FE5728805716D3DEA6D36/1922/k001?fullscreen#page/492/mode/1up Молиерова прослава у Паризу], у: Српски књижевни гласник, Нова серија, књ. V бр. 1 (1922), стр. 463.<br>''“Ми Југословени смо са поносом могли истаћи да је наш песник и народни мученик Франкопан дао један од првих превода Молиера у опште.”''</ref> * [[Fran Ilešič]], književni povjesničar, publicist<ref name=filesic1>Ilešič, Fr.: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:doc-P2B6NX9A/099c4d73-b7c1-4486-9729-7487689a5bd4/PDF Vse pleše. Balada — ballata.], u: Ljubljanski zvon, god. 19 br. 1 (1899), str. 49.<br>''“Pohlevno nasprotujoč, je nekdo iz ozadja izrekel svoje pomisleke o Čukovem modrovanju, češ, mi Jugoslovani s svojim »kolom« se pač dobro vrtimo v krogu, a naprej ne pridemo, ne napredujemo.”''</ref> * [[Ivan Ivić]], psiholog, univerzitetski profesor<ref name=iivic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 176.<br>''“Ivić Ivan, redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (za pr. Razvojna psihologija). […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Anton Janežič]], filolog<ref name=ajanezic1>Prijatelj, Ivan: [http://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:doc-CELRWWCE/29cc0c10-4627-410e-8ce0-7e49e74864a3/PDF Borba za individualnost slovenskega književnega jezika 1848–1857] Ljubljana 1937, str. 109.<br>''“Ti nam pripravljaš pot, da se naj popred Jugoslovani sjedinimo, zraven pa tudi drugim narečjem približamo, da ne zagazimo na stranputice, po kterih žalibog tako radi tumaramo i vagutamo...”''</ref> * [[Božidar Jezernik]], etnolog<ref name=bjezernik1>[https://pescanik.net/jugoslavija-zemlja-snova-2/ Jugoslavija, zemlja snova] Peščanik. ''03.12.2018.''<br>''“On je glavni lik Bože Jezernika, jer Boža je integralni Jugosloven i on žali – i to je jedna od teza ove knjige – što, po njegovom mišljenju, u Jugoslaviji, kako on kaže, nije bilo više jugoslovenskog nacionalizma.”''</ref> * [[Đokica Jovanović]], sociolog<ref name=djjovanovic1>[https://nova.rs/emisije/zasto-u-srbiji-ima-sve-vise-jugoslovena/ Zašto u Srbiji ima sve više Jugoslovena?] Nova.rs ''TV Nova; 02.05.2023.''<br>''“Sociolog Đokica Jovanović iz Niša na nedavnom popisu izjasnio se kao Jugosloven i to ne prvi put.”''</ref> * [[Nadežda Jovanović]], povjesničarka<ref name=njovanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 204-205.<br>''“Jovanović Nadežda, istoričar; naučni savetnik u Institutu za noviju istoriju Srbije, Bg. […] P: Srpkinja-Jugoslovenka.”''</ref><ref name=njovanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 189.<br>''“Jovanović S. Nadežda, istoričar; naučni savetnik u Institutu za istoriju radničkog pokreta Srbije, Beograd (r. 10. VIII 1931, Moskva). Srpkinja-Jugoslovenka..”''</ref> * [[Damir Kakaš]], univerzitetski profesor, političar<ref name=dkakas1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 214.<br>''“Kakaš Damir, potpredsednik Skupštine AP Vojvodine (od '94); potpredsednik Izvršnog odbora Reformske demokratske stranke Vojvodine; redovni profesor Fakulteta tehničkih nauka, N. Sad. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Aleksej Kišjuhas]], sociolog<ref name=akisjuhas1>[https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/krenula-kampanja-sve-veci-broj-javnih-osoba-nagovara-gradane-da-se-izjasne-kao-jugoslaveni-20221002 Krenula kampanja: Sve veći broj javnih osoba nagovara građane da se izjasne kao Jugoslaveni] tportal.hr. ''B. Stilin; 02.10.2022.''<br>''“Na njihov poziv prvi se odazvao sociolog, profesor na Sveučilištu u Novom Sadu i kolumnist lista Danas, Aleksej Kišjuhas, koji je na dan početka popisa podržao pokret poveznicom na svoju kolumnu pod naslovom 'Jugoslavija živi'.”''</ref> * [[Ivan Klajn]], jezikoslovac<ref name=iklajn1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 228.<br>''“Klajn Ivan, lingvista; redovni profesor Filološkog fakulteta, Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=iklajn2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 206.<br>''“Klajn H. Ivan, redovni profesor i šef Katedre za italijanistiku Filološkog fakulteta u Beogradu (r. 31.I 1937, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Maja Korać]], sociolog<ref name=mkorac1> Savić, Svenka/Korać, Maja: Naučnice iz Srbije u svetu: kroz dijalog i refleksiju, u: Prelić, Mladena/Stevanović, Lada/Lukić Krstanović, Miroslava (ur.): [https://etno-institut.co.rs/storage/710/63abe78a83ade_Etnografski-zbornik-2022-PRINT2.pdf Rod, znanje i moć. Istorija, nasleđe i značaj naučnica u Srbiji] Beograd 2022, str. 202.<br>''“Ja sam bila i ostala Jugoslovenka. Da pojasnim, multikulturna Južna Slovenka. To je moje duboko, i pre svega, lično opredeljenje, ne političko. Zasnovano na iskustvu i načinu života moje (primarne) porodice, kao i na istoriji mojih porodičnih predaka.”''</ref> * [[Ana Kotevska]], muzikolog i muzički kritičar<ref name=akotevska1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 246.<br>''“Kotevska Ana, muzikolog i muzički kritičar; glavni i odgovorni urednik muzičkog mesečnika "Bis"; […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=akotevska2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 220.<br>''“Kotevska M. Ana, muzikolog i muzički kritičar, zamenik glavnog i odgovornog urednika za muziku na II programu Radio Beograda (r. 18. III 1947, Strumica, Makedonija). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Boško Kovačević]], sociolog<ref name=bkovacevic1>[https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/sjecanje-na-boska-kovacevica-918183 Sjećanje na Boška Kovačevića] [[Oslobođenje (list)|Oslobođenje]]. ''27.12.2023.''<br>''“Za sebe je volio da govori da je Sokolčanin, Subotičanin, Ličanin, Vojvođanin, Srbin, Jugosloven, Evropljanin, Građanin sveta”''</ref> * [[Fran Kovačič]], teolog, historičar<ref name=fkovačič1>Kovačič, Fran: [https://books.google.de/books?id=Uuj64Xn6lc0C&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false Ob osemstoletnici križarskih vojsk. (1096 – 1896)], u: Katoliški obzornik, letnik I. (1897), str. 162.<br>''“Tem znamenitejše je to vprašanje za nas sedaj ob osemstoletnici križarskih vojsk, ker smo zlasti mi Jugoslovani v neposredni zvezi s križarskimi vojskami in se vprašanje cerkvenega zedinjenja posebno nas tiče.”''</ref> * [[Marija Kraljević-Balalić]], genetičar<ref name=mkraljevicbalalic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 252.<br>''“Kraljević-Balalić Marija, dekan i redovni profesor Poljoprivrednog fakulteta, N. Sad (za pr. Genetika, Populaciona genetika i Uvod u metodiku maučnog [sic!] rada). […] P: Jugosl., […].”''</ref> * [[Ivan Kukuljević Sakcinski]], istoričar, književnik, političar<ref name=iksakcinski1>I. K. S.: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qafecy6iKlcE4GRP36GCRjeS9AYE3ZKN4DtQb8v1YneKWwXP8ld5anxHTN8z7etr5CGTzYs6U5R0JEqz2r57g_dJAvk2YISjAh1_L-8uUNoKGjJ_3-K-qR5N5bwoZVY4HJKGA11VkUXgB6k-VFf_OZXWxAYg6f1kqWue6C8jtlemwhdXfI3_kI6Av7h8auSwL-rXpy_qyGym-ClQYCNiYHRT-RjqAtDzccX_9madJD6_gOeRNLXqDtoCqjO0ZnmjzqOAm-UFFo7e4PDGeFic2zoZak0UvgSC-cFMnrRlriWDKYrRrAM Politička pověstnica], u: Arkiv za pověstnicu jugoslavensku, knjiga II. (1852), str. 1.<br>''“Mi Jugoslaveni neimamo sve dosada našega diplomatara, pa ipak nećemo nikada bez njega moći razsvětliti i kritički napisati razgranjenu historiu našega naroda.”''</ref><ref name=iksakcinski2>Smičiklas, Tade; Marković, Franjo: Matica Hrvatska od godine 1842. do godine 1892. Spomen-knjiga. Zagreb 1892, str. 160.<br>''“Očekivamo pako od nje, da nam one strane što brže pridruži, koje po historiji i zakonu ili po krvi i poreklu našoj državi ili našemu jugoslavenskomu narodu pripadaju.”''</ref> * [[Đuro Kurepa]], fizičar<ref name=djkurepa1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 231-232.<br>''“Kurepa R. Đuro, redovni član SANU i ANU-BiH, dopisni član JAZU; profesor univerziteta - u penziji (r. 16. VIII 1907, Majske Poljane, Glina). Srbin-Jugosloven, […]. ”''</ref> * [[Milan Kurepa]], fizičar<ref name=mkurepa1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 263.<br>''“Kurepa Milan, redovni profesor Fizičkog fakulteta PMF, Bg. (za pr. Fizika molekula i Fizika opšti kurs); naučni savetnik u Institutu za fiziku, Bg.; preds. Nacionalnog komiteta za fiziku Jugoslavije (od '87). […] P: Jugosloven srpsko-jevrejskog porekla.”''</ref><ref name=mkurepa2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 232.<br>''“Kurepa V. Milan, fizičar; redovni profesor Fizičkog fakulteta PMF u Beogradu; predsednik Nacionalnog komiteta za fiziku SFRJ (r. 11. V 1933, Bačka Palanka). Jugosloven, srpsko-jevrejskog porekla.”''</ref> * [[Šime Ljubić]], istoričar, arheolog<ref name=sljubic1>Okuka, Miloš: Eine Sprache - viele Erben. Sprachpolitik als Nationalisierungsinstrument in Ex-Jugoslawien. Klagenfurt 1998, S. 23. (na njemačkom)<br>“»Hej, Ihr Jugoslawenbrüder, seien wir ruhmreich!« So ruft der Kroate Šime Ljubić 1864 in seinem Spiegel der jugoslawischen Literaturgeschichte (Ogledalo književne poviesti Jugoslavjanske na podučavanje mladeži) in der […].</ref> * [[Ivan Macun]], književni povjesničar<ref name=imacun1>Macun, Ivan: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-TZWJKXHW/f39ff886-a3b5-4dc5-967b-8f5d499a8755/PDF Cvetje slovenskiga pesničtva.] Trst 1850, str. 4.<br>''“Poglej samo nekaj malo na polje slavjanskih narodnih pesem in boš vidil u Čehih, Poljakih in posebno u nas Jugoslavjanih množinu sadja najlepšega, z katerim bo se težko kater si bodi drugi narod hvaliti zamogel.”''</ref> * [[Vlado Mađarić]], istoričar umetnosti<ref name=vmadjaric1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 403.<br>''“Mađarić Vlado, direktor Saveznog instituta za zaštitu spomenika kulture u Beogradu, r. 1915 u Ludbregu, Jugosloven.”''</ref> * [[Matija Majar]], etnograf, jezikoslovac<ref name=mmajar1>Majar, Matija: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-05AJDQXQ/0768df73-0700-4779-81e0-226111bc3825/PDF Naše slovstvo], u: Novice gospodarske, obertnijske in národske, tečaj XV. list 44 (03.06.1857), str. 174.<br>''“Mi Jugoslaveni, imenito Slovenci, smo v takih okolnostih, da moramo to pitanje tako le staviti: Čto moramo činiti, storiti, da se književno slože narečja serbsko, bulgarsko, horvatsko i slovensko?”''</ref> * [[Petar Matković]], geograf<ref name=pmatkovic1>Matković, Petar: Zemljopisni odlomci. Najnovija kartografija o Jugoslovjenskih zemljah, u: Književnik, god. III. sv. 1. (1866), str. 81.<br>''“Vojnički kartografički zavod u Beču, koji si je glede svojih kartografičkih proizvoda slavno ime stekao, objelodani za kratko vrieme koli za znanost u obće, toli za nas Jugoslovjene napose evo već drugu vele znamenitu i krasnu geografičku radnju: Dalmaciju naime, koja poput okvira sa zapada Balkanski poluotok zaprema, i gore navedenu kartu Bosne i Hercegovine, kojom je publikacijom sumnja o tajnom skrivanju kartografičkoga materijala iz političkoga obzira sasvim izčeznula.”''</ref> * [[Fedor Mesinger]], meteorolog, univerzitetski profesor<ref name=fmesinger1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 317.<br>''“Mesinger Fedor, meteorolog; redovni profesor PMF, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=fmesinger2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 277.<br>''“Mesinger Z. Fedor, meteorolog; redovni profesor PMF u Beogradu; dopisni član SANU i član Academia Europae (r. 7. III 1933, Sremska Mitrovica). Jugosloven.”''</ref> * [[Nada Milašin]], naučnik<ref name=nmilasin1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 328.<br>''“Milašin Nada, viši naučni saradnik u Institutu za arhitekturu i urbanizam Srbije, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=nmilasin2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 287.<br>''“Milašin Lj. Nada, viši naučni saradnik u Institutu za arhitekturu i urbanizam Srbije, Beograd (r. 23. IV 1929, Dvor na Uni). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vojin Milić]], sociolog<ref name=vmilic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 334.<br>''“Milić Vojin, redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Petar Miljanić]], inženjer elektrotehnike, univ. profesor<ref name=pmiljanic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 348.<br>''“Miljanić Petar, akademik, sekretar Odeljenja tehničkih nauka SANU, redovni profesor Mašinskog i Elektrotehn. fakulteta, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=pmiljanic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 302.<br>''“Miljanić N. Petar, redovni profesor Mašinskog i Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu; redovni član i sekretar Odeljenja tehničkih nauka SANU (r. 1927, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Jovan Nahman]], univ. profesor<ref name=jnahman1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 369.<br>''“Nahman Jovan, redovni profesor Elektrotehničkog fakulteta, Bg. (za pr. Elektrane i razvodna postrojenja i Opšta energetika); šef Katedre za elektroenergetske sisteme; preds. Komisije za naučni rad. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=jnahman2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 316.<br>''“Nahman M. Jovan, redovni profesor i šef Katedre za elektroenergetske sisteme Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu (r. 20. VIII 1936, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Navratil]], jezikoslovac<ref name=inavratil1>N., J.: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-7IS7KTWC/de1d2076-efac-45c3-b8f8-6afcd0997ccc/PDF Želja jezikoznanska o novem letu vsim Slovencom, posebno pisateljem slovenskim v prevdarek], u: Slovenska bčela, letnik 4, številka 8 (1853), str. 63.<br>''“Tudi govorimo vsi Slovenci in Jugoslovani; Ne dam mu naj manje […].”''</ref> * [[Aleksandar Nikolić (istoričar)|Aleksandar Nikolić]], istoričar, novinar<ref name=anikolic1>[https://boom93.rs/article/54985/jugosloveni-kulturno-povezivanje-trajnije-od-drzavnih-granica Jugosloveni: Kulturno povezivanje trajnije od državnih granica] Radio Boom93. ''Neda Stojićević/Jelena Milenković''.<br>''“Onda je bilo potpuno prirodno da 2022. kažem na popisu ću se izjasniti kao Jugosloven.”''</ref> * [[Viktor Novak]], istoričar<ref name=vnovak1>[https://www.rts.rs/page/rts/sr/Dijaspora/story/1526/srbija-na-vezi/2091781/-magnum-crimen---bez-cenzure-.html Magnum Crimen - bez cenzure] [[Radio-televizija Srbije]]. ''03.11.2015''<br>''“Prvo izdanje ove kultne knjige, Viktor Novak, Hrvat, ali i integralni Jugosloven, uspeo je da objavi u burnim posleratnim godinama, 1948.”''</ref> * [[Ljubisav Novaković]], univerzitetski profesor<ref name=ljnovakovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 384-385.<br>''“Novaković Ljubisav, redovni profesor Prirodno-matematičkog fakulteta, Kragujevac (za pr. Kvantna teorijska fizika i Izabrana poglavlja moderne fizike). […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Pavel Opavski]], univerzitetski profesor<ref name=popavski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 390.<br>''“Opavski Pavel [sic!], redovni profesor Fakulteta fizičke kulture, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=popavski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 334.<br>''“Opavski J. Pavle, redovni profesor Fakulteta za fizičku kulturu u Beogradu (r. 9. XI 1925, Stara Pazova). Jugosloven.”''</ref> * [[Milenko Panić]], univerzitetski profesor<ref name=mpanic1>[https://www.rts.rs/page/tv/ci/story/19/rts-svet/1290146/evropa-i-srbi-milenko-panic.html Европа и Срби: Миленко Панић] [[Радио-телевизија Србије]]. ''Војислав Лалетин; 26.03.2013.''<br>''“Премда је Југославија разбијена, он се и даље, с пуно разлога, осећа и понаша као Југословен.”''</ref><ref name=mpanic2>[https://www.youtube.com/watch?v=VZzu-CMhDjA Evropa i Srbi: Milenko Panić] [[YouTube]]. ''RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal; 22.08.2016.''<br>''“Pa, moram Vam reći da ovaj, ja sam uvijek bio, i odgojen, i… i ostao jugoslovenski orijentisan. […] Ali, ja sam se osjećao Jugosloven, i dalje se osjećam Jugosloven.”''</ref> * [[Đorđe Paunović]], univ. profesor<ref name=djpaunovic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 345.<br>''“Paunović S. Đorđe, dekan i redovni profesor Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu (r. 21. VII 1938, Beograd). Srbin, Jugosloven.”''</ref> * [[Jasna Pavešić-Popović]], univerzitetski profesor<ref name=jpavesicpopovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 402.<br>''“Pavešić-Popović Jasna, redovni profesor Poljoprivrednog fakulteta, Zemun (penz.). […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=jpavesicpopovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 345.<br>''“Pavešić-Popović Jasna, redovni profesor Poljoprivrednog fakulteta u Zemunu (r. 4. VI 1930, Zemun). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Zlatica Pavlovski]], naučni savjetnik iz područja živinarstva<ref name=zpavlovski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 409.<br>''“Pavlovski Zlatica, upravnik Zavoda za živinarstvo u Institutu za stočarstvo, Zemun. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Stevan K. Pavlowitch]], historičar<ref name=skpavlowitch1>[https://www.bbc.com/serbian/lat/srbija-60401608 Srbija i Velika Britanija: Ko je bio istoričar Stevan K. Pavlović - kosmopolita i džentlmen srpskog porekla] BBC na srpskom. ''Dejan Đokić; 25.02.2022.''<br>''“Istoričar Stevan K. Pavlović bio je kosmopolita i Evropljanin koji je govorio da je Jugosloven po rođenju, Srbin po porodičnom poreklu, Britanac po državljanstvu i Francuz po kulturnom afinitetu.”''</ref> * [[Aleksandar Perić]], univerzitetski profesor<ref name=aperic>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 412.<br>''“Perić Aleksandar, redovni profesor Fakulteta organizacionih nauka, Bg. (za pr. Engleski jezik i Nemački jezik); član redakcijskih kolegijuma časopisa "Prevodilac", "Živi jezici" i "Glossa". […] P: Jugosloven.''</ref><ref name=aperic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 352.<br>''“Perić Đ. Aleksandar, redovni profesor i šef katedre na Fakultetu organizacionih nauka u Beogradu (r. 13. VIII 1930, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Miljenko Perić]], fizikohemičar<ref name=mperic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 413.<br>''“Perić Miljenko, redovni profesor Fakulteta za fizičku hemiju PMF, Bg. (za pr. Kvantna hemija i molekulske strukture); šef Katedre za molekulske strukture; prodekan za nastavu. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mperic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 352.<br>''“Perić N. Miljenko, vanredni profesor Fakulteta za fizičku hemiju PMF u Beogradu (r. 16. I 1949, Zagreb). Jugosloven.”''</ref> * [[Vesna Pešić]], sociološkinja<ref name=vpesic1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/dragoslav-petrovic-jugoslavija-ce-se-vracati-zazivece-u-novim-formama/ Dragoslav Petrović: Jugoslavija će se vraćati, zaživeće u novim formama] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Beta; 15.11.2024.''<br>''“Ali, ja sam i danas ostala Jugoslovenka.”''</ref> * [[Nebojša Popov]], sociolog<ref name=npopov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 439.<br>''“Popov Nebojša, sociolog; viši naučni saradnik u Institutu za filozofiju i društveni teoriju, Bg. (od '81); odgovorni urednik lista "Republika" (od '91); član Saveta Beogradskog univerziteta. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=npopov2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 373.<br>''“Popov D. Nebojša, predsednik Udruženja za jugoslovensku demokratsku inicijativu (UJDI) za Srbiju; sociolog u Institutu za društvenu teoriju u Beogradu; odgovorni urednik lista Republika (r. 20. IX 1939, Petrovgrad, Zrenjanin). Jugosloven.”''</ref> * [[Tomislav Popović]], ekonomista, univerzitetski profesor<ref name=tpopovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 447-448.<br>''“Popović Tomislav, naučni savetnik, redovni profesor univerziteta. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=tpopovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 381.<br>''“Popović M. Tomislav, direktor Instituta ekonomskih nauka u Beogradu; direktor Konzorcijuma Instituta Jugoslavija u svetskoj privredi; redovni profesor Univerziteta u Novom Sadu (r. 27. XII 1937, Đakovica). Jugosloven.”''</ref> * [[Dušan Puhalo]], anglista<ref name=dpuhalo1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 455.<br>''“Puhalo Dušan, književni prevodilac; redovni profesor Filološkog fakulteta, Bg. (penz.) […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=dpuhalo2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 387.<br>''“Puhalo D. Dušan, redovni profesor Filološkog fakulteta u Beogradu u penziji (r. 4. XII 1919, Brlog, Otočac). Jugosloven.”''</ref> * [[Franjo Rački]], historičar, političar, katolički svećenik<ref name=fracki1>Novak, Viktor: Franjo Rački u govorima i raspravama. Zagreb 1925, str. 126.<br>''“Naš ugovor ima se navlaš na to obazrijeti, da smo Jugoslovjeni, da nam je bolja budućnost samo u Jugoslovjenstvu.”''</ref><ref name=fracki2>Novak, Grga (i drugi) (ur.): Spomenica. Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti 1866-1966. Zagreb 1966, str. 14.<br>''“Rački je bio ne samo velik učenjak nego i velik patriot u najširem smislu te riječi: Hrvat, Jugoslaven, Slaven.”''</ref><ref name=strossmayer-racki/><ref name=fracki31>Novak, Viktor: Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva (1390-1930). Beograd 1930, str. 216.<br>''“Mi Jugoslovjeni razdijeljeni smo jezikom, ovom pravom dušom naroda, glavnim, često i jedinim sidrom narodnosti.”''</ref> * [[Ivan Radetić]], jezikoslovac<ref name=iradetic1>Radetić, Ivan: Pregled hrvatske tradicionalne književnosti. Senj 1879, str. 199.<br>''“Ovo obće jamstvo ili poručanstvo počelo je kod zapadnih Slovjena; Čeha, Poljaka i Pomorana padati već XIII. vieka, dočim se kod nas Jugoslovjena imenice Hrvata i Srba po zakonu vinodolskom i Dušanovom još u XIV. vieku nalazilo, a gdješto se i do dana današnjega sačuvalo.”''</ref> * [[Božo Radman]], agronom<ref name=bradman1>[https://www.glassrpske.com/lat/plus/teme/in-memoriam-mr-bozo-radman-do-posljednjeg-daha-posvecen-nauci-i-pravdi/348739 In memoriam - mr Božo Radman: Do posljednjeg daha posvećen nauci i pravdi] Glas Srpske. ''Mladen Karić; 30.01.2021.''<br>''“Ja sam univerzalista i kosmopolita. Nacionalno se osjećam kao Jugosloven. Ako me neko detaljnije pita, ja sam Bosanac. Ako ide još detaljnije, ja sam Krajišnik. Najdetaljnije, ja sam Banjalučanin. Nakon toga, nemojte me dalje pitati!”''</ref> * [[Duško Radosavljević]], politolog i predsjednik Saveza antifašista Vojvodine<ref name=dradosavljevic>[https://sav-ns.wixsite.com/sav2017/struktura-sav-a Struktura i rukovodstvo SAV-a] SAV - Savez antifašista Vojvodine.<br>''“Sremac, Srbin, Vojvođanin, Jugosloven i Evropljanin.”''</ref> * [[Ljubiša Rajić]], lingvist<ref name=ljrajic1>[http://www.slobodnaevropa.org/content/sta_znaci_multikulturalnost/2276177.html Šta znači multikulturalnost] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Biljana Jovićević; 16.01.2011.''<br>''“Ja sam rođen u Jugoslaviji, tu sam odrastao, obrazovao se, oženio i dobio djecu. Nisam mogao biti ništa drugo nego Jugosloven, bez obzira što su moj otac i majka bili Srbi.”''</ref><ref name=ljrajic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 471.<br>''“Rajić Ljubiša, vanredni profesor za skandinavske jezike i književnosti na Filološkom fakultetu, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=ljrajic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 399.<br>''“Rajić R. Ljubiša, docent za skandinavske jezike i književnosti na Filološkom fakultetu u Beogradu (r. 4. IV 1947), Beograd. Jugosloven.”''</ref> * [[Slobodan Ribnikar]], fizikohemičar<ref name=sribnikar1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 481.<br>''“Ribnikar Slobodan, akademik; redovni profesor Prirodno-matematičkog fakulteta, Bg. (za pr. Nuklearna hemija i Fadiohemija). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=sribnikar2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 407.<br>''“Ribnikar V. Slobodan, redovni profesor Fakulteta za fizičku hemiju PMF u Beogradu; dopisni član SANU (r. 24. V 1929, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Nikola Rot]], profesor psihologije<ref name=nrot1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 487-488.<br>''“Rot Nikola, redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=nrot2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 412.<br>''“Rot E. Nikola, psiholog; profesor univerziteta - u penziji (r. 23. VI 1910, Koroš, Mađarska). Jugosloven, jevrejskog porekla.”''</ref> * [[Obrad Savić]], filozof<ref name=obradsavic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 495.<br>''“Savić Obrad, viši predavač na Katedri za društvene nauke Tehnološko-metalurškog fakulteta, Bg.; generalni sekretar Beogradskog kruga i gl. urednik časopisa "The Belgrade circle". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=obradsavic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 419.<br>''“Savić M. Obrad, filozof; asistent na Katedri za društvene nauke Tehnološko-metalurškog fakulteta u Beogradu (r. 4. XI 1948, Beršići, G. Milanovac). Jugosloven, Srbin.”''</ref> * [[Svenka Savić]], psihološkinja, lingvistkinja<ref name=ssavic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 496.<br>''“Savić Svenka, redovni profesor Filozofskog fakulteta, N. Sad (za pr. Psiholingvistika, Analiza diskursa i Uvod u lingvistiku). […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Ljubica Simaković]], univerzitetska profesorica<ref name=ljsimakovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 500.<br>''“Simaković Ljubica, redovni profesor Ekonomskog fakulteta, Kragujevac (za pr. Ekonomska filozofija i politika). […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=ljsimakovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 424.<br>''“Simaković D. Ljubica, redovni profesor i dekan Ekonomskog fakulteta u Kragujevcu (r. 13. IV 1944, Svetozarevo), Jugoslovenka.”''</ref> * [[Đorđe Stanković]], povjesničar<ref name=djstankovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 521.<br>''“Stanković Đorđe, redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (za pr. Istorija Jugoslavije); šef Katedre za istoriju Jugoslavije. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Dubravka Stojanović]], povjesničarka<ref name=dstojanovic1>[https://www.danas.rs/vesti/politika/demostat/dubravka-stojanovic-nismo-u-hladnom-ratu-vucic-nije-tito-a-ni-srbija-nije-jugoslavija/ Dubravka Stojanović: Nismo u Hladnom ratu, Vučić nije Tito, a ni Srbija nije Jugoslavija] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Demostat/Ivana Petronijević Terzić; 21.12.2022.''<br>''“Ni ja ne želim Jugoslaviju, ja jesam Jugoslovenka, ali ne želim Jugoslaviju zato što mislim da je njeni narodi nisu dorasli.”''</ref><ref name=dstojanovic2>[https://www.slobodnaevropa.org/a/most-nasledje-latinka-perovic-istorija-balkan-jugoslavija/32723484.html Latinka Perović - u Srbiji ignorisana i napadana, u regionu poštovana] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Omer Karabeg; 10.12.2023.''<br>''“Tek sam kasnije kroz duge razgovore s njom shvatila tu njenu poziciju bez obzira što se s njom na tom pitanju nisam slagala i ostala sam Jugoslovenka.”''</ref> * [[Svetomir Škarić]], profesor ustavnog prava<ref name=sskaric1>[http://www.dnevnik.mk/?ItemID=969BE953C56D4D4294BC6BE9769FDB93 Пратениците-торбеши бараат третман на помала етничка заедница]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (na makedonskom) Dnevnik. ''Tatjana Popovska; 18.09.2011.''</ref><ref name=sskaric2>[http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=121810833459&id=9&setIzdanie=22161 Ин мемориам]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (na makedonskom) Nova Makedonija. ''Svetomir Škarić; 18.12.2010.''</ref> * [[Slobodan Šoja]], historičar<ref name=ssoja1>[https://unaworld.tv/video/reaktor-bih-jugonostalgija Jugonostalgija] Una televizija, emisija ''Reaktor BiH''. ''04.12.2023.''<br>''“Pa znate šta, ja mislim da je bolje reći da... da sam Jugosloven nego jugonostalgičar.”''</ref> * [[Jorjo Tadić]], istoričar<ref name=jtadic1>Тадић, Јорјо: [https://books.google.de/books?id=bzCZCgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Сабласти круже Југославијом...], у: Историјски часопис, књ. 18 (1971), str. 48.<br>''“А још више зато што је мени лично сасвим свеједно да ли се нешто назива хрватским или српским, јер су за мене Срби и Хрвати један народ, без обзира што се о томе мислило или данас мисли, пише и прописује. Као Југословен, али не по линији државне већ по свом дубоком националном опредељењу, а и научном уверењу, јер сам то био и онда када смо о југословенској држави само сањали, сматрам да је ненаучно и смешно сврставати старе Дубровчане у Србе или Хрвате, а њихова културна дела, посебно књижевност, резервисати искључиво за једне или друге.“''</ref><ref name=jtadic2>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 715-716.<br>''“Tadić Jorjo, dr filozofije, red. prof. Filozofskog fakulteta u Beogradu za Opštu istoriju Novoga veka, dopisni član Srpske akademije nauka u Beogradu, dopisni član Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti u Zagrebu, r. 1899 u Starom Gradu, Srez hvarski, Jugosloven.”''</ref> * [[Nevenka Tadić]], neuropsihijatar<ref name=ntadic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 568.<br>''“Tadić Nevenka, neuropsihijatar. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Nikola Tesla]], izumitelj<ref name=ntesla1>[https://www.slobodnaevropa.org/a/nikola-tesla/30612584.html Svi hoće Nikolu Teslu] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Mila Đurđević/Una Čilić''.<br>''“Zbog toga, braćo i sestre, kao najstariji Srbin, Jugoslaven, Amerikanac naše krvi u Sjedinjenim Državama, upućujem vam ovo pismo moleći vas da se odazovete pozivu predsjednika Roosevelta.”''</ref> * [[Rajko Tomović]], naučnik, robotičar<ref name=rtomovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 585.<br>''“Tomović Rajko, akademik; direktor (sa N. Uzungoluom) Centra za multidisciplinarno praćenje pravaca razvoja informatike, Atina (od '96). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=rtomovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 495.<br>''“Tomović M. Rajko, član VANU i spoljni član SAZU; profesor univerziteta - u penziji (r. 1. XI 1919, Baja, Mađarska). Jugosloven.”''</ref> * [[Ana Tot]], ekonomista<ref name=atot1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 587-588.<br>''“Tot Ana, redovni profesor Ekonomskog fakulteta, Subotica (za pr. Istorija ekonomske misli). […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=atot2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 497.<br>''“Tot M. Ana, vanredni profesor i rukovodilac Katedre za makroekonomiju i teoriju društvenog razvoja Ekonomskog fakulteta u Subotici (r. 4. II 1948, Vajska). Jugoslovenka.''</ref> * [[Ljubinka Trgovčević-Mitrović]], povjesničarka<ref name=ljtrgovcevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 590.<br>''“Trgovčević Ljubinka, viši nauč. saradnik u Istorijskom institutu SANU, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=ljtrgovcevic2>[https://www.danas.rs/kultura/vece-secanja-na-ljubinku-trgovcevic-1948-2022-istoricarka-putnica-zena-nadasve-prijateljica/ Veče sećanja na Ljubinku Trgovčević (1948-2022): Istoričarka, putnica, žena, nadasve prijateljica] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''J. J.; 06.03.2023.''<br>''“Rođena u njenom središtu, u Bosni, u Sarajevu, ostala je Jugoslovenka do kraja.”''</ref> * [[Milan Trtanj]], fizikohemičar<ref name=mtrtanj1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 593-594.<br>''“Trtanj Milan, rukovodilac Laboratorije za hemijsku dinamiku i permanentno obrazovanje Instituta za nuklearne nauke "Vinca". […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mtrtanj2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 500.<br>''“Trtanj I. Milan, naučni savetnik u Institutu za nuklearne nauke Boris Kidrič Vinča - OOUR Institut za hemijsku dinamiku (r. 1. I 1947, Grabarje, Slavonski Brod). Jugosloven.”''</ref> * [[Vladeta Urošević]], fizičar<ref name=vurosevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 598.<br>''“Urošević Vladeta, osnivač i direktor preduzeća "Metrologia". […] P: Srbin, Jugosloven.”''</ref><ref name=vurosevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 504.<br>''“Urošević V. Vladeta, naučni savetnik i rukovodilac Laboratorije za interdisciplinarna istraživanja u Institutu za fiziku, Zemun (r. 20. VI 1925, Stopanja). Srbin, Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Vejvoda]], politikolog<ref name=ivejvoda1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 605.<br>''“Vejvoda Ivan, politikolog; profesor na Syssex [sic!] University, Engleska (od '93). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=ivejvoda2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 510.<br>''“Vejvoda I. Ivan, politikolog; istraživač u Institutu za evropske studije u Beogradu (r. 27. XII 1949, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Vuk Vernić]], sociolog, revolucionar<ref name=vvernic1>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_5.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 65.<br>''“Vernić Vuk, borac u prištapskim jedinicama VŠ, neutvrđenog mesta rođenja, profesor na Pravnom fakultetu u Zagrebu, Jugosloven, u NOV došao krajem marta 1943. iz ustaškog logora Jasenovac razmenom za zarobljene Nemce.”''</ref> * [[Radina Vučetić]], historičarka<ref name=rvucetic1>[https://www.pressreader.com/serbia/nin/20200806/281706912025220][http://www.nin.co.rs/pages/article.php?id=102354064] Неорадикалски рикверц води у провалију [[НИН]]. ''Радмила Станковић; 06.08.2020.''<br>''“Радина Вучетић је имала ту срећу: предмет њеног научног интересовања је превасходно Југославија, Краљевина и она социјалистичка, а за себе једнако каже да је Југословенка јер је рођена и васпитана у тој земљи, јер је формирана у југословенском духу и не може за првих двадесет година свог живота да каже „пуј, пике, више не важи“.”''</ref><ref name=rvucetic2>[https://www.youtube.com/watch?v=Icqc0scR63Q Prostori slobode - Radina Vučetić] YouTube. ''Remarker Media; 01.07.2020.''<br>''Jesi ti Jugoslovenka? - “Jesam, da. To moram da pomenem.”''</ref> * [[Sreten Vujović]], sociolog<ref name=svujovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 628.<br>''“Vujović Sreten, sociolog; redovni profesor Filozofskog fakulteta, Bg. (od '92); član Malog veća Beogradskog kruga. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Emir Zelenhasić]], univerzitetski profesor<ref name=ezelenhasic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 643-644.<br>''“Zelenhasić Emir, redovni profesor Građevinskog fakulteta, Subotica (za pr. Hidrologija i Osnovi hidrotehnike); šef Katedre za hidrotehniku. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=ezelenhasic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 542.<br>''“Zelenhasić F. Emir, redovni profesor i šef Katedre za hidrotehniku Građevinskog fakulteta u Subotici (r. 9. X 1938, Prokuplje). Jugosloven, Musliman.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Vjekoslav Babukić.jpg|Vjekoslav Babukić Datoteka:Jovo Bakic-mc.rs.jpg|Jovo Bakić Datoteka:Franjo Bradaška.jpg|Franjo Bradaška Datoteka:Jurij Caf.jpg|Oroslav Caf Datoteka:Јован_Цвијић,_географ_(1865-1927).jpg|Jovan Cvijić Datoteka:Vladimir Ćorović.jpg|Vladimir Ćorović Datoteka:Dejan Djokic LMU Book presentation.jpg|Dejan Đokić Datoteka:Ivan Filipović 1892 Mayerhofer.png|Ivan Filipović Datoteka:Andrej Grubačić at the SF anarchist bookfair 2010 (cropped).jpg|Andrej Grubačić Datoteka:Fran Ilešič.jpg|Fran Ilešič Datoteka:JanezicAnton.jpg|Anton Janežič Datoteka:Ivan Klajn.jpg|Ivan Klajn Datoteka:Fran Kovačič.jpg|Fran Kovačič Datoteka:Ivan Kukuljevic Sakcinski 1889 Mukarovsky.png|Ivan Kukuljević Sakcinski Datoteka:Kurepa georg2 (cropped).jpg|Đuro Kurepa Datoteka:Sime Ljubic 1885 Mayerhofer.png|Šime Ljubić Datoteka:MacunIvan.jpg|Ivan Macun Datoteka:Matija Majar (2).jpg|Matija Majar Datoteka:Vojinmilic.jpg|Vojin Milić Datoteka:Ivan Navratil.jpg|Ivan Navratil Datoteka:Nebojsa Popov-mc.rs.jpg|Nebojša Popov Datoteka:Božidar Jezernik 02.jpg|Božidar Jezernik Datoteka:Franjo_Rački_1897_Th._Mayerhofer.png|Franjo Rački Datoteka:Ljubiša Rajić.jpg|Ljubiša Rajić Datoteka:Dubravka Stojanović.jpg|Dubravka Stojanović Datoteka:Nevenka Tadić.jpg|Nevenka Tadić Datoteka:Tesla circa 1890.jpeg|Nikola Tesla Datoteka:Rajko Tomovic.jpg|Rajko Tomović Datoteka:Ivan Vejvoda - July 2015 (cropped).jpg|Ivan Vejvoda </gallery> </div> == Novinarstvo i publicistika == * [[Mihailo Bjelica]], novinar, univ. profesor<ref name=mbjelica1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 45.<br>''“Bjelica Mihailo, naučni savetnik u Institutu za političke studije, Bg.; redovni profesor Fakulteta političkih nauka, Bg. (za pr. Istorija novinarstva). […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Olga Božičković]], novinarka<ref name=obozickovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 45.<br>''“Božičković Olga, slobodni novinar. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Nikola Burzan]], novinar<ref name=nburzan1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 68.<br>''“Burzan Nikola, novinar; urednik-komentator u Spoljno-političkoj rubrici "Naše Borbe". […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Angelina Čakširan]], novinarka<ref name=acaksiran1>[https://www.mojnovisad.com/gradske-face/angelina-caksiran-novinar-i-urednik-pisanje-mora-imati-svrhu-i-poruku-jer-to-je-pravo-novinarstvo-id43596.html Angelina Čakširan, novinar i urednik: Pisanje mora imati svrhu i poruku jer to je pravo novinarstvo] mojnovisad.com ''Aleksandar Jovanović; 12.11.2021.''<br>''“Kao Jugoslovenka, što sam ostala do danas, prezirala sam svaki nacionalizam, srpski, hrvatski, bilo koji. To nas je i dovelo do raspada zemlje koja je definitivno bila najlepša na svetu. U svakom pogledu.”''</ref> * [[Đorđe Dragojlović]], novinar<ref name=djdragojlovic1>[http://www.index.hr/vijesti/clanak/sto-ce-kerum-na-ovo-reci-vojvodjanski-novinar-osniva-nacionalno-vijece-jugoslavena/462207.aspx Što će Kerum na ovo reći: Vojvođanski novinar osniva Nacionalno vijeće Jugoslavena] Index. ''27.11.2009.''</ref> * [[Milovan Đilas]], publicista, politički disident, političar, revolucionar<ref name=mdjilas1>[https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-53066157 Milovan Đilas: „Crnogorac, Srbin i Jugosloven koji po značaju daleko prevazilazi jugoslovenske okvire“] BBC na srpskom. ''Dejan Đokić; 17.07.2020.''<br>''“Đilas je bio Crnogorac, Srbin i Jugosloven. Ali je po svom značaju daleko prevazilazio jugoslovenske okvire, pa iako zvuči kao kliše, može se reći da je bio građanin sveta, pre svega onog sveta koji se borio za slobodu, pravdu i društvenu jednakost.”''</ref> * [[Veljko Đurović]], novinar<ref name=vdjurovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 131.<br>''“Đurović Veljko, novinar; snimatelj-dopisnik britanske TV "Worldwide Television News" (WTN). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=vdjurovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 123.<br>''“Đurović V. Veljko, filmski snimatelj i urednik časopisa YU - video, slobodni filmski radnik (r. 18. IV 1953). Jugosloven.”''</ref> * [[Nadežda Gaće]], novinarka<ref name=ngace1>[https://vreme.com/vreme/nadezda-gace-1950-2025/ Nadežda Gaće (1950–2025)] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Željko Bodrožić; 26.03.2025.''<br>''“Vulkan, stena, žena zmaj, rođena predvodnica, sjajna novinarka i urednica, velika i nepokolebljiva Jugoslovenka... Tim se rečima, između ostalih, proteklih dana prijatelji i kolege opraštaju od Nadežde Gaće, osnivačice i urednice nedeljnika “Novi magazin” i nekadašnje predsednice Nunsa.”</ref><ref name=ngace2>[https://novimagazin.rs/novi-horizont/im-memoriam-nadezda-gace-bila-je-iskrena-levicarka-i-jugoslovenka/ Im memoriam Nadežda Gaće: Bila je iskrena levičarka i Jugoslovenka] Novi magazin. ''Anja Ilić; 05.04.2025.''</ref><ref name=ngace3>[https://www.danas.rs/kultura/nadezda-gace-2/ In memoriam Nadežda Gaće: Osoba koja je imala sjaj zvezde] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Aleksandra Ćuk; 20.03.2025.''<br>''“Ona je umrla kao Jugoslovenka.”''</ref> * [[Jug Grizelj]], novinar<ref name=jgrizelj1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 144.<br>''“Grizelj, I. Jug, novinar (r. 2. VIII 1926, Vrlika). Jugosloven.”''</ref><ref name=jgrizelj2>[https://www.vreme.com/vreme/jug-grizelj-1926-1991/ Venci i reči za velikana novinarstva] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Živorad Kovaćević; br. 12, 14.01.1991.''<br>''“Jug Girzelj je bio Jugosloven u najboljem smislu te reči Zato je toliko voleo Beograd — onaj široki, neuskogrudi, neprovincijalni, tolerantni, kosmopolitski Beograd. Bio je ponosan što je Beograđanin. Njegov zvezdani čas je bio kad su kolege odlučile da on, po krvi Hrvat i Italijan, po ljudskom opredeljenju Jugosloven, bude predsednik Udruženja novinara Srbije.”''</ref> * [[Dinko Gruhonjić]], novinar i univerzitetski profesor<ref name=dgruhonjic1>[https://www.danas.rs/dijalog/licni-stavovi/a-vi-sto-biste-da-nas-koljete-vi-ste-dinko-sakic-autorski-tekst-dinka-gruhonjica-o-tome-sta-je-zaista-rekao-u-dubrovniku/ A vi, što biste da nas koljete, vi ste Dinko Šakić: Dinko Gruhonjić za Danas o tome šta je zaista rekao u Dubrovniku] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Dinko Gruhonjić; 25.03.2024.''<br>''“Ja sam dete bratstva i jedinstva, moja jedina domovina bila je i ostala Jugoslavija, a ja sam Jugosloven, Bosanac i Vojvođanin. Nikada nisam prestao da verujem u bratstvo i jedinstvo naših naroda i narodnosti.”''</ref><ref name=dgruhonjic2>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/hulje-vrebaju-iz-mraka-i-krecu-se-u-coporima/ Hulje vrebaju iz mraka i kreću se u čoporima] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Dinko Gruhonjić; 05.12.2020.''<br>''“Ja sam Jugosloven, dakle apatrid. Ali, odavno sam shvatio da je Jugoslavija bila prirodna tvorevina, a da su ove banane u kojima živimo totalno neprirodne.”''</ref><ref name=dgruhonjic3>[https://autonomija.info/dinko-gruhonjic-danas-je-sveti-avnoj-ideja-jugoslavije-je-ideja-slobode/ Dinko Gruhonjić: Danas je sveti AVNOJ – ideja Jugoslavije je ideja slobode] Autonomija. ''Dinko Gruhonjić; 29.11.2021.''<br>''“Kao Jugosloven, kažem da Jugoslavija nije bila savršena. Ali se mogla “popraviti”. A ovo, ovo što su nam servirale ubice Jugoslavije kao “novu normalnost”, e to je potpuno nepopravljivo!”''</ref> * [[Zdravko Huber]], novinar, urednik<ref name=zhuber1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 165.<br>''“Huber Zdravko, novinar, urednik u "Našoj Borbi". […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Dejan Ilić]], izdavač i urednik<ref name=dilic1>[https://pescanik.net/razgovor-u-jajcu/ Razgovor u Jajcu] Peščanik. ''Dejan Ilić; 26.07.2017.''<br>''“Da li to što sam Jugosloven isključuje mogućnost da budem Srbin?”''</ref> * [[Viktor Ivančić]], novinar<ref name=vivancic1>[https://www.021.rs/story/Info/Srbija/260982/Dezulovic-To-sto-radi-Vesic-moze-i-Baka-Prase.html Dežulović: To što radi Vesić može i Baka Prase] Portal 021. ''Danas; 15.12.2020.''<br>''“Inače, taj princip, da dobri Hrvati iz srpske perspektive smeju da seru samo po Hrvatskoj i njenim gradovima, i obratno, da je dobrim Srbima iz hrvatske perspektive dopušteno da seru isključivo po Srbiji i njenim gradovima, za mene je nakaradan. Ja se kao Jugosloven zalažem za to da svi seremo po svima, slobodno, velikodušno, bez kočnica i ustezanja.”''</ref> * [[Željko Ivanović]], novinar<ref name=zivanovic1>[https://www.nedeljnik.rs/priblizite-mi-to-kako-se-covek-oseca-ko-crnogorac-zeljko-ivanovic-u-novom-nedeljniku/ „Približite mi to, kako se čovek oseća ko Crnogorac?“ Željko Ivanović u novom Nedeljniku] Nedeljnik. ''Veljko Miladinović; 13.01.2024.''<br>''“Ja sam bio Jugosloven. I danas sam u kulturološkom smislu Jugosloven.”''</ref> * [[Josip Kirigin]], novinar, publicist, revolucionar<ref name=jkirigin1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 317.<br>''“Kirigin Josip, novinar, šef dopisništva zagrebačkog Vjesnika u Beogradu, rez. kapetan, r. 1918 u Australiji, Jugosloven.”''</ref> * [[Ferdo Kočevar]], publicist<ref name=fkocevar1>Žavčanin, K. [Ferdo Kočevar (pseudonim)]: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QafI8q6cWMCSYx5DASe5f4K9LHOzIvL2AH58YK0c7JYOkjJ7oZB_OTlRLbYsgT45Daa8UMBStsfx3pi2R9XZ7VFaUKFuoXfoeB2HQLn2j4NThGNY-GJv5JNACbJCNEhYJrBiCsAH9AQDPYDdn1be2GLBSUNd5tP1cFAY5VS6-FfgGs4mJiar0TuMEbqaYjlaWHj3R3SIm_8EUuu3jtoEpL2YMm_-8bETpnDxn990Z8ZR92XZcOJrRiwvfQ9Mob_AcKF4R4vM6KinlM9V2sgsh4VeP5LR10FjGptp9KroUmjhDomEeJw Jugoslavenska akademija], u: Novice gospodarske, obertniške in narodne, tečaj XIX. list 19 (08.05.1861), str. 150.<br>''“Mi Jugoslovani smo v tem obziru v dosta hujem položaji. […] Naravno je tedaj, da so zadobile te sosedne slovstva pretežni upljiv v nas Jugoslovane in sicer na veliko škodo in nevarnost za našo narodnost.”''</ref> * [[Mahmud Konjhodžić]], novinar, publicist<ref name=mkonjhodzic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 331.<br>''“Konjhodžić Mahmud, novinar, r. 1905 u Ljubuškom, srez Mostar, Jugosloven.”''</ref> * [[Anton Kos]], publicist<ref name=akos1>A[nton]. K[os]. Cestnikov: [http://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-I14QC4EA/fa8e646f-84d3-473a-9ea7-ebcbed6d420a/PDF Poljodelstvo in kemija], u: Novice gospodarske, obertnijske in národske, tečaj XV. list 53 (04.07.1857), str. 210.<br>''“Tudi mi Jugoslovani se moremo sponašati z možem, ki po vsej pravici zaslužuje, da ga v vesrto Mezzofantov vredimo.”''</ref> * [[Boro Krivokapić]], novinar<ref name=bkrivokapic1>[https://www.xxzmagazin.com/boro-krivokapic-poslednji-jugosloven Boro Krivokapić, poslednji Jugosloven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208063744/https://www.xxzmagazin.com/boro-krivokapic-poslednji-jugosloven |date=2023-02-08 }} XXZ magazin. ''Milivoj Bešlin; 28.11.2018.''<br>''“Ja sam bio i ostao prije svega Jugosloven”, neretko je ponavljao.''</ref> * [[Sergije Lukač]], novinar, univ. profesor<ref name=slukac1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 281.<br>''“Lukač Sergije, novinar; redovni profesor FPN, Bg. (penz.). […] P: Jugosloven-Srbin, […].”''</ref> * [[Svetlana Lukić]], novinarka<ref name=slukic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 283.<br>''“Lukić Svetlana, novinar; zamenik glavnog i odgovornog urednika za program Radija "B-92" (od '96). […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Petar Luković]], novinar<ref name=plukovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 284.<br>''“Luković Petar, novinar; zamenik glavnog i odgovornog urednika lista "Vreme". […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=plukovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 250.<br>''“Luković V. Petar, novinar časopisa Vreme (r. 21. I 1951, Kraljevo). Jugosloven.”''</ref> * [[Tomislav Marković (novinar)|Tomislav Marković]], novinar i književnik<ref name=tmarkovic1>[https://balkans.aljazeera.net/opinions/2022/10/21/budimo-jugosloveni-iako-smo-srbi Budimo Jugosloveni iako smo Srbi] [[Al Jazeera Balkans]]. ''Tomislav Marković; 21.10.2022.''<br>''“Izjašnjavajući se kao Jugosloveni po nacionalnosti podrivamo totalitarnu ideju nacionalnog identiteta, a o njenoj totalitarnosti dovoljno govori masovna histerija protiv jugoslovenstva kojoj svedočimo. […] Budimo Jugosloveni, iako smo Srbi.”''</ref> * [[Rusko Matulić]], publicista<ref name=rmatulic1>[https://www.vreme.com/vreme/poslednji-odlazak-jugoslovenskog-emigranta/ Poslednji odlazak jugoslovenskog emigranta] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Petar Lađević; broj 1283, 06.08.2015.''<br>''“Tridesetog jula ove godine u Nju Džersiju je umro veliki Jugosloven, istinski borac za ljudska prava, najbliži saradnik pokojnog Mihajla Mihajlova, saradnik i prijatelj Saveza Oslobođenje i jedan od najrespektabilnijih izučavalaca i sakupljača različitih izvora za stvaranje celovite slike o demokratskoj Jugoslaviji; politički emigrant koji je čitav život posvetio intelektualnoj i ljudskoj borbi za demokratsku Jugoslaviju.”''</ref> * [[Mihajlo Mihajlov]], publicista, politički disident<ref name=mmihajlov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 321.<br>''“Mihajlov Mihai [sic!], publicista; viši naučni saradnik u Elliott Schoo [sic!] of International Affairs, Vašington (od '94); član Centralnog komiteta Socijaldemokrata Amerike. […] Rus po rođenju, Jugosl. po opredeljenju; […]”''</ref> * [[Živko Milić]], novinar, publicista<ref name=zmilic>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 452.<br>''“Milić Živko, novinar, urednik «Borbe», član upravnog odbora Saveza novinara Jugoslavije, rez. kapetan, r. 1923 u Zagrebu, Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Mrđen]], novinar<ref name=imrdjen1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 364-365.<br>''“Mrđen Ivan, novinar; direktor Novinskog preduzeća "Vreme". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=imrdjen2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 314.<br>''“Mrđen A. Ivan, novinar; direktor NIP Borba (r. 2. X 1949, Vršac). Jugosloven.”''</ref> * [[Avdo Mujčinović]], novinar i pozorišni kritičar<ref name=amujcinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 366.<br>''“Mujčinović Avdo, pozorišni kritičar u listu "Politika ekspres", Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Ivan Rizinger]], novinar<ref name=irizinger1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 485.<br>''“Rizinger Ivan, muzički urednik Radio Kruševca (od '89), revije "Pobeda" (od '90) i diskografske kuće "Take It Or Leave It", Bg. (od '95). […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Teofil Pančić]], novinar<ref name=tpancic1>[https://karakter.rs/intervju/post/teofil-pancic-za-karakter-srbi-i-hrvati-su-u-kulturnom-smislu-jedan-narod/ Teofil Pančić za Karakter: Moja lista pet najboljih novinara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203054707/https://karakter.rs/intervju/post/teofil-pancic-za-karakter-srbi-i-hrvati-su-u-kulturnom-smislu-jedan-narod/ |date=2022-12-03 }} Karakter. ''Karakter; 03.12.2021.''<br>''“Aludirate na moj tekst u kome sam objasnio da su entiteti složeniji i da ne mora da bude samo jedan, jer sam ja celog života i Srbin i Vojvođanin i Jugosloven i da ne vidim u čemu je tu problem. Na popisima sam se uvek izjašnjavao kao Srbin, ali sad dolazim u iskušenje da se pomalo iz inata izjasnim kao Vojvođanin. Ako nacionalistima to već toliko smeta, onda malo da ih iritiram.”''</ref><ref name=tpancic2>[https://slobodnarec.rs/2021/08/31/teofil-pancic-srpstvo-vojvodjanstvo-i-ostale-koske/ Srpstvo, vojvođanstvo... i ostale koske] Slobodna reč. ''Teofil Pančić; 31.08.2021.''<br>''“A identiteti mogu da budu složeni, višestruki i isprepleteni, sve u jednom čoveku, i to ne nužno zato što ovaj ima „mešano poreklo“ po oveštalim etnocentričnim standardima. Evo, znam po sebi: u svakoj bih prilici mogao reći za sebe, i na svakom bih se popisu stanovnišva – ako se takvo izjašnjavanje već traži – mogao izjasniti i kao Srbin i kao Vojvođanin i kao Jugosloven, i ne bih nikada slagao baš ništa.”''</ref> * [[Rade Radovanović]], novinar, dramski pisac<ref name=rradovanovic1>[https://www.monitor.co.me/prikaz-ne-okreci-glavu/ Prikaz: Ne okreći glavu] Monitor. ''Monitor online; 28.01.2022.''<br>''“Rođen u Srbiji, po javno iskazanom opredjeljenju Jugosloven i dan-danas, po građanskoj vokaciji otvoreni borac protiv fašizacije politike i društva na ex -Yu prostoru, a po oštrini novinarskog pera u borbi za istinu očigledno ne odustaje od nje, bez obzira na cijenu.”''</ref><ref name=rradovanovic2>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 466.<br>''“Radovanović Rade, novinar i dramski pisac; slobodni novinar; član Izvršnog odbora Ujedinjenih gramskih sindikata "Nezavisnost" (od '92). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=rradovanovic3>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 395.<br>''“Radovanović D. Rade, novinar i dramski pisac; član Izvršnog odbora UJDI-a (r. 6. XI 1950, Kragujevac). Jugosloven.”''</ref> * [[Vlado Ribnikar]], novinar, političar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Milorad Roganović]], novinar<ref name=mroganovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 485.<br>''“Roganović Milorad, novinar. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=mroganovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 411.<br>''“Roganović D. Milorad, novinar, pomoćnik direktora i glavnog i odgovornog urednika Studija B (r. 2. I 1951, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Dževad Sabljaković]], novinar i književnik<ref name=dzsabljakovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 490.<br>''“Sabljaković Dževad, književnik, književni kritičar i novinar. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=dzsabljakovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 415.<br>''“Sabljaković J. Dževad, književnik, književni kritičar i novinar; urednik u YUTEL-u (r. 7. VII 1939, Beograd), Jugosloven.”''</ref> * [[Dragoslav Simić]], novinar<ref name=dsimic1>[https://portalforum.rs/blog/2022/10/12/bez-jugoslovena-na-popisu/ Bez Jugoslovena na popisu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014223724/https://portalforum.rs/blog/2022/10/12/bez-jugoslovena-na-popisu/ |date=2022-10-14 }} Forum - Portal građanske Srbije. ''D. B.; 12.10.2022.''<br>''“Redakciji Portala Forum javio se kolega Dragoslav Simić (Radio Beograd) i rekao da mu je pre dva dana došla popisivačica kojoj je na pitanje o nacionlanosti odgovorio da je Jugosloven.”''</ref> * [[Tamara Skrozza]], novinarka<ref name=tskrozza1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/nazalost-jedinica-sam-tamara-skrozza-o-odrastanju-u-somboru-i-tome-kako-je-posao-birao-nju-a-ne-ona-njega/ „Nažalost, jedinica sam“: Tamara Skrozza o odrastanju u Somboru i tome kako je posao birao nju, a ne ona njega] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Rade Radovanović; 16.04.2023.''<br>''“Dete sam iz mešovitog braka, nisam krštena, vaspitavana sam i uvek sam se izjašnjavala kao Jugoslovenka.”''</ref> * [[Karel Slanc]], publicista, političar<ref name=kslanc1>Slanc, Karel: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-S4HN0TV0/959837c4-8301-4745-ada5-32ea3243c15d/PDF Avstrijski Jugoslovani in morje.] Gorica 1912, str. 11.<br>''“Zdaj, ko ste Avstriji priklopljeni Bosna in Hercegovina, nas je v državi precej Jugoslovanov.”''</ref> * [[Jelena Sofronijevic]], novinarka<ref name=jsofronijevic1>[https://vittles.substack.com/p/yugonostalgic-cuisine Yugonostalgic Cuisine] (na engleskom) Vittles. ''Natasha Tripney; 23.08.2021.''<br>''“Sofronijevic regards herself as Yugoslav, though she was born in the UK in 1998.”''</ref> * [[Grujica Spasović]], novinar, urednik<ref name=gspasovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 514.<br>''“Spasović Grujica, novinar; dopisnik Švedskog radija (od '89). […] P: Jugosloven, […].''</ref><ref name=gspasovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 437.<br>''“Spasović M. Grujica, novinar, zamenik glavnog i odgovornog urednika lista Borba (r. 19. VIII 1950, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Anto Staničić]], novinar, književnik<ref name=astanicic1>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 440.<br>''“Staničić Đ. Anto, novinar i književnik (r. 18. XII 1909, Tivat). Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Stefanović (novinar)|Ivan Stefanović]], novinar<ref name=istefanovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 527.<br>''“Stefanović Ivan, novinar i prevodilac. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=istefanovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 448.<br>''“Stefanović I. Ivan, novinar, prevodilac; šef Biroa dopisništva The Associated Press u Beogradu (r. 3. VII 1932, Pančevo). Jugosloven.”''</ref> * [[Gordana Suša]], novinarka<ref name=gsusa1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 549.<br>''“Suša Gordana, novinar i komentator; novinar u listu "Naša Borba"; urednik Video nedeljnika "VIN"; član Izvršnog odbora Nezavisnog udruženja novinara Srbije i Malog veća Beogradskog kruga. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=gsusa2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 465.<br>''“Suša Ž. Gordana, novinar, urednik u YUTEL-u (r. 2. II 1946, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Hari Štajner]], novinar<ref name=hstajner1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 562-563.<br>''“Štajner Hari, novinar; spoljnopolitički komentator lista "Vreme"; direktor "Medija centra", Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=hstajner2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 477.<br>''“Štajner T. Hari, novinar, urednik spoljnopolitičke rubrike lista Vreme (r. 28. V 1930, Beograd). Jugosloven.”''</ref> * [[Aleksandar Timofejev]], novinar<ref name=atimofejev1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 576.<br>''“Timofejev Aleksandar-Saša, novinar, voditelj u Radiju "B-92"; član Izvršnog odbora Nezavisnog udruženja novinara Srbije. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Zaharije Trnavčević]], novinar<ref name=ztrnavcevic1>[http://www.danas.rs/dodaci/nedelja/mogu_li_jugosloveni_postati_etnicka_zajednica.26.html?news_id=272880 Mogu li Jugosloveni postati etnička zajednica?] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Katarina Živanović; 13.12.2013.''<br>''“Trnavčević se, inače, izjašnjava kao Jugosloven. Jedan je od 23.303 koliko ih po poslednjem popisu ima u Srbiji.”''</ref><ref name=ztrnavcevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 500.<br>''“Trnavčević M. Zaharije, novinar; predsednik Glavnog odbora Stranke Jugoslovena za Srbiju (r. 2. I 1926, Šabac). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Pavel Turner]], publicist<ref name=pturner1>Turner, Pavel (Dr. Ahasverus): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-FNQV7UL2/a4dbb24c-fb60-4883-89f7-5642a8a8d5d0/PDF Beseda o jugoslovanskih razmerah], u: Kres, godina 1 br. 7 (1881), str. 396.<br>''“Mi Jugoslovani bi se vselej morali naravno najbližje rodne brate čutiti in po tem čutenji bi se moralo naše strmljenje in občenje med seboj ravnati, pa je li tako?”''</ref> * [[Boris Varga]], novinar, politolog<ref name=bvarga1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/boris-varga-privilegija-je-danas-biti-u-manjini/ Boris Varga: Privilegija je danas biti u manjini] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Rade Radovanović; 29.09.2019.''<br>''“U Ukrajini sam među majdanistima kao neko ko se deklariše među ostalom i kao Jugosloven, Rusin i ukrajinski levičar, što je prema uspostavljenim tamošnjim stereotipima skoro sve do ekscesa potpuno isključivo.”''</ref> * [[Vekoslav Vakaj]], publicist<ref name=vvakaj1>Vakaj, Vekoslav: [https://dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-RSB1W1PC/7e8d6513-919f-4967-b288-eaa869d44904/PDF Jugoslovani v zlati Pragi in slavnem Velegradu. Potopisne črtice.] Maribor 1886, str. 58.<br>''“Jugoslovani smo obljubili tukaj pri altarju slovanske vzajemnosti: da se hočemo napiti tukaj slovanskega rodo- in domoljubja.''</ref> * [[Gordana Vujović]], novinarka, književnica<ref name=gvujovic1>[https://primorski.me/info/kultura/gordana-vujovic-jugoslovenka-zivi-u-meni-srcem-sam-pisala-tako-je-bilo-napisano-u-libru/ Gordana Vujović: Jugoslovenka živi u meni, srcem sam pisala “Tako je bilo napisano u libru”] Primorski Portal. ''Biljana Dabić; 10.09.2024.''<br>''“U duši sam bila i ostala Jugoslovenka i umrjeću kao Jugoslovenka.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Stevan Kragujevic, Milovan Djilas,1950.JPG|Milovan Đilas Datoteka:Nadežda Gaće in 2010 (cropped).jpg|Nadežda Gaće Datoteka:Dinko Gruhonjić.jpg|Dinko Gruhonjić Datoteka:ViktorIvancic.jpg|Viktor Ivančić Datoteka:Ferdo Kočevar.jpg|Ferdo Kočevar Datoteka:Anton Kos Cestnikov.jpg|Anton Kos Datoteka:Petar lukovic gm.jpg|Petar Luković Datoteka:Mihajlo Mihajlov wiki photo.jpg|Mihajlo Mihajlov Datoteka:Teofil Pancic-mc.rs.jpg|Teofil Pančić Datoteka:Karel Slanc.jpg|Karel Slanc Datoteka:Gordana Susa-mc.rs.jpg|Gordana Suša Datoteka:Zaharije Trnavčević.jpg|Zaharije Trnavčević </gallery> </div> == Obaveštajstvo == * [[Vojin Đurašinović]], obavještajac, revolucionar<ref name=vdjurasinovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 166.<br>''“Đurašinović Vojin-Kostja, inspektor u Državnom sekretarijatu za unutrašnje poslove NR Srbije, r. 1919 u Bastaji, srez Daruvar, Jugosloven.”''</ref> == Odvjetništvo == * [[Srđa Popović (advokat)|Srđa Popović]], advokat, borac za ljudska prava<ref name=spopovic1>Stehlík, Petr: Jugoslavenstvo Srđe Popovića kao temelj suvremenog promišljanja jedne naizgled umirovljene ideje, u: Štěpánek, Václav (ur.): Савремена српска и чешка славистичка истраживања. Реферати са Kолоквијума Београд–Брно одржаног 21. октобра 2021. на Филoлошком факултету Универзитета у Београду./Současná srbská a česká slavistická bádání. Příspěvky z Kolokvia Brno–Bělehrad, které se konalo 21. října 2021 na Filologické fakultě Univerzity v Bělehradě. Edice Brno–Bělehrad, sv. 2. Brno 2021, str. 73.<br>''“Oduvek sam bio Jugosloven. Prvo što sam u životu naučio bilo je kako se zovem, u kojoj ulici stanujem i to da sam Jugosloven. Druga stvar je bio režim prema kome sam bio vrlo kritičan. Najveći problem Jugoslavije bio je u tome što ona nije mogla da postane demokratska država. Desimir Tošić je to jednom lepo rekao: ‚Ideja Jugoslavije je bila velika, ali smo mi, nažalost, bili mali’.”''</ref><ref name=spopovic2>[https://www.vreme.com/vreme/advokat-od-lika-i-dela/ Advokat od lika i dela] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Aleksandar Ćirić; 02.12.2010.''<br>''“Neočekivano za mnoge, Srđa Popović otkriva da je oduvek bio Jugosloven, mada je imao problem "s tom vrstom identifikacije".”''</ref><ref name=spopovic3>[http://pescanik.net/2013/10/srda-popovic-intervju/ Srđa Popović – intervju] [[Peščanik]]. ''Esquire; 19.10.2013.''<br>''“Srđa Popović nikada nije odustao od svog opredeljenja da se izajšnjava kao Jugosloven, ali ni tome ne prilazi olako, jednostrano.”''</ref><ref name=spopovic4>[https://www.monitor.co.me/sra-popovi-i-tadeu-mazovjecki-odlazak-boraca-za-ljudska-prava/ Srđa Popović i Tadeuš Mazovjecki, odlazak boraca za ljudska prava] Monitor. ''Tamara Kaliterna; 01.11.2013.''<br>''“Srđa Popović se do kraja izjašnjavao kao Jugosloven.”''</ref> * [[Dinko Vitezić]], pravnik, političar<ref name=dvitezic1>Vitezić, Dinko: Govor, kojim g. Dinko Dr. Vitezić navadja u carev. vieću razloge, poradi kojih je glasovao proti zakonu o državnom zajmu, u: Naša Sloga, god. V. br. 1. (1874), str. 2.<br>''“U kratko ću, jer kao Jugoslavjanin nisam njemačkomu tako vješt, da bih se mogao pripušćati u široka razlaganja; a uz to častni predjašni govornici već su toliko temeljitih razlogah na sriedu donieli, da bi meni zaisto težko bilo što nova reći.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Srđa Popović advokat.jpeg|Srđa M. Popović Datoteka:Dinko Vitezić 1880 Theod. Mayerhofer.png|Dinko Vitezić </gallery> </div> == Politika == === 21. vijek === * [[Miroslav Kopečni]], političar, bivši diplomat<ref name=mkopecni1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 239.<br>''“Kopečni Miroslav, direktor Instituta za nuklearne nauke "Vinča". […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mkopecni2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 214.<br>''“Kopečni M. Miroslav, direktor Instituta za hemijsku dinamiku i permanentno obrazovanje u Institutu za nuklearne nauke Boris Kidrič - Vinča (r. 13. V 1946, Tuzla). Jugosloven.”''</ref> * [[Đorđe Subotić]], politički aktivista<ref name=djsubotic1>[https://www.danas.rs/dijalog/licni-stavovi/ni-od-mramora-ni-od-gvozdja-vec-covek-od-principa/ Ni od mramora, ni od gvožđa, već čovek od principa] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Duško Radosavljević; 10.12.2019.''<br>''“Po svome ličnom opredeljenju, i to je stalno naglašavao, Đorđe je bio Rumljanin, Sremac, Vojvođanin i Jugosloven. To je ono što ga je određivalo, činilo njegovu ličnost, opredeljivalo stavove i ponašanje.”''</ref> === 20. vek === * [[Božidar Adžija]], političar, revolucionar, publicist<ref name=badzija1>Prpić, Ivan (ur.): Komunisti o fašizmu (1919-1940). Zagreb 1976, str. 25.<br>''“Ali budući da talijanski fašizam postaje sve više predstavnikom službene Italije i kao takav ulazi u redove organizirane svjetske reakcije, koja se u unutarnjoj politici svake pojedine države svojim socijalnoreakcionarnim ciljevima i tendencijama, a u vanjskoj politici svojim imperijalističkim težnjama, sprema na jaku ofenzivu protiv općeg mira i demokracije, to je potrebno, naročito nama Jugoslavenima, da budnim okom pratimo razvoj fašističkog pokreta u Italiji, jer on može sutra-prekosutra, pobratimljen sa Horthyjevim »probuđenim Mađarima«, ugroziti mirni razvoj našeg državnog života.”''</ref> * [[Milka Agbaba]], političarka, revolucionar<ref name=magbaba1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 63.<br>''“Agbaba T. Milka (Izborni srez begejski, APV – NRS), politički radnik, rođena u siromašnoj seljačkoj porodici 24-XI-1921 godine u Banatskom Karađorđevu, APV – NRS. Jugoslovenka.”''</ref><ref name=magbaba2>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 11.<br>''“Agbaba Milka, nar. poslanik Savezne narodne skupštine za Srez begejski, član CK SK Srbije, pretsednik Saveza društava prijatelja dece i omladine za APV, r. 1921 u Banatskom Karađorđevu, Jugoslovenka.”''</ref> * [[Rade Bašić]], političar, revolucionar<ref name=rbasic1>Miljković, Dušan D.: Stradanja u Cazinskoj krajini i antifašistička borba (1941-1945). Beograd 2011, str. 228.<br>''“Rođen 1919, Garevice, Prijedor. Jugosloven, student.”''</ref> * [[Džemal Bijedić]], političar, revolucionar<ref name=dzbijedic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 57.<br>''“Bijedić Džemal, nar. posl. Republičkog veća Narodne skupštine NR BiH, član Izvršnog veća NR BiH, pretsednik Sreskog NO u Mostaru, član CK SK BiH, član Saveznog odbora Saveza boraca NOR, član Pretsedništva [sic!] Glavnog odbora SSRN BiH, rez. potpukovnik, r. 1917 u Mostaru, Jugosloven.”''</ref> * [[Josip Broz Tito]], državnik, revolucionar, vojskovođa<ref name=Tito1>Matvejević, Predrag: Jugoslavenstvo danas. Pitanja kulture. Zagreb 1982, str. 179-180.<br>''“Tito je bio Jugoslaven na jedan novi način, i kao državnik, i kao politički čovjek, i naprosto kao čovjek. […] Za vrijeme rata ustaše su nastojali prikriti Titovo hrvatsko porijeklo. On sam ga nije krio: kad je došao u oslobođeni Beograd svi su znali koje je nacionalnosti. Nije to previše isticao niti je smatrao da je to najvažnije. U nekim je prilikama ipak govorio o tome: i o svojoj nacionalnosti i o jugoslavenstvu. Postoje tri njegove veće izjave kojima se može poslužiti na različite načine. Prva je negdje s kraja pedesetih ili početka šezdesetih godina (objavio ju je zagrebački tjednik »Danas« na Titov devedeseti rođendan, 25. V 1982, bez preciznije datacije): »Tko hoće da bude Jugoslaven, neka bude Jugoslaven, kome to smeta. Ne smije se, naravno, to forsirati, na isti način kao što se tome ne treba ni suprotstavljati. I važno je da se zna da to ne može biti nacionalno opredjeljenje. I ja kažem da sam Jugoslaven. I to ću uvijek kazati, što ne znači da sam zaboravio da sam rođen u Zagorju, da sam po nacionalnosti Hrvat. Bitno je što radim i čemu težim«... 1. marta 1971. dao je još jednu izjavu o tome, koja, ako se ne varam, tada nije odmah puštena u javnost: »Ja sam protiv svakog pritiska u pogledu nacionalnog opredjeljenja, tj. da se ljudi moraju izjašnjavati da pripadaju ovoj ili onoj naciji. Ima čitav niz ljudi kojima to smeta. Dobro je da se ljudi, opredjeljuju, jer se od toga ne može pobjeći. Ja sam rođen u Hrvatskoj, kao i moji preci, u Zagorju. To svi znaju. Ali, ja sam Jugosloven, po svojoj funkciji, po svemu. I ne samo to. Ja sam internacionalista.« (navedeno prema »Politici«, Beograd 4. V 1982). Treća izjava, kojom se najviše operira, izgovorena je vrlo spontano, možda čak s ljutnjom, u jeku najveće poslijeratne međunacionalne krize u nas: u ljeto 1971, na manevrima »Sloboda 71«. Ona se u ponečem razlikuje od prve te se obično i citira s različitom namjerom: »Bilo je slučajeva da se počelo zaboravljati da smo mi Jugoslavija. Govorilo se o republici, a o Jugoslaviji se ćutalo. Bilo je skoro sramota da se prizna da si Jugosloven. Ja za sebe kažem: ja sam Jugosloven i ništa drugo ne mogu biti. Ja sam Jugosloven i po svojim obavezama, po svom položaju a i po svom duhu. Ali, ja nisam zatajio ni da sam rođen u Hrvatskoj. Zašto da sada ističem da sam Hrvat. Ja sam odrastao u Jugoslaviji u sredini radničke klase. A takvih ima stotine hiljada.« Razlika između prve i treće izjave posve je razumljiva: kad je zajedništvo dovedeno u pitanje, pogotovo kad je u krizi, Titu je jugoslavenstvo važnije nego nacionalnost. Da to nije bilo tako, zar bi bila moguća 1941, NOB, AVNOJ i sve drugo.”''</ref><ref name=Tito2>Ičević, Dušan: Savremeni smisao jugoslovenstva, u: Socijalizam, god. 30 br. 10 (1987), str. 57.<br>''Prigovara što se tada, 1969. godine, sve manje čuje riječ Jugoslavija, a piše i govori pretežno o federaciji: »Mi moramo jače isticati Jugoslaviju. Mi smo Slovenci, Hrvati, Srbi, Makedonci, Crnogorci i drugi, ali smo svi ujedno i Jugosloveni, svi smo građani socijalističke Jugoslavije... […].''«</ref> * [[Vice Buljan]], političar, revolucionar<ref name=vbuljan1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 92.<br>''“Buljan Vice, nar. posl. Saveznog veća Savezne narodne skupštine za srez Sinj, r. 1905 u Sinju, Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181>Matvejević, Predrag: Jugoslavenstvo danas. Pitanja kulture. Zagreb 1982, str. 180-181.<br>''“Uostalom, on nije bio jedini koji se u presudnim trenucima naše historije iskazao kao Jugoslaven. To je slučaj velikog broja njegovih najbližih drugova i suboraca koji su se u raznim prilikama u ratu i poratnim godinama, izjasnili na isti način: Kosta Nađ, Koča Popović, Svetozar Vukmanović-Tempo, Petar Drapšin, Peko Dapčević, Ivan Gošnjak, Vice Buljan, Vicko Krstulović, Avdo Humo, Osman Karabegović, Vlado Popović, Rato Dugonjić, Ivo i Jurica Ribar, dr Ivan Ribar, Grga Jankes, Zaim Šarac, Vlado Ribnikar, Šefket Maglajlić, Uglješa Danilović, Veljko Vlahović i mnogi drugi.”''</ref> * [[Uglješa Danilović]], političar, revolucionar<ref name=udanilovic1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 95.<br>''“Danilović J. ing. Uglješa (poslanik Veća naroda iz NR BiH), inženjer agronomije, rođen 7-II-1913 god. u selu Gnionici, srez Modriča, NR BiH. Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Peko Dapčević]], političar, diplomata, general-pukovnik, revolucionar<ref name=pdapcevic1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 96.<br>''“Dapčević J. Peko (Izborni srez žički, NRS), general-pukovnik, rođen 25-VI-1913 god. u Ljubotinju, kraj Cetinja, NR CG. Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Petar Drapšin]], revolucionar, general-lajtnant<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Ratomir Dugonjić]], političar, revolucionar<ref name=rdugonjic1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 102.<br>''“Dugonjić I. Ratomir (poslanik Veća naroda iz NR BiH), pravnik, rođen 10-I-1916 god. u Trebinju, NR BiH. Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Đuro Đaković]], politički djelatnik<ref name=djdjakovic1>Broz Tito, Josip: Sekretar mjesnog komiteta, u: Ahmetović, Lutvo (i drugi) (ur.): [https://znaci.org/00003/4_24_1.pdf Zbornik sjećanja. Zagreb 1941-1945.] Knjiga 1. Zagreb 1982, str. 17.<br>''»Ne treba zaboraviti ni to da mi Jugoslaveni imamo jednu rđavu osobinu«, rekao je Đaković, »a to je da sve odluke i prijedloge jednoglasno usvajamo ali ih ne provodimo u djelo«.''</ref> * [[Avdo Humo]], političar, revolucionar, general-major u rezervi<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Sava Kosanović]], političar, diplomata<ref name=skosanovic1>Kosanović, Sava N.: Jugoslavija bila je osuđena na smrt. Smisao Moskovskog sporazuma. Zagreb 1984, str. 71.<br>''“Rekao bih rađe da smo mi Jugoslaveni i Balkan u orbiti Teherana - orbiti skladne, prijateljske zajedničke politike u zajednici sa Sjedinjenim Državama, Velikom Britanijom i Sovjetskim Savezom.”''</ref><ref name=skosanovic2>Привремена народна скупштина ДФЈ: [https://www.sistory.si/media/legacy/publikacije/58001-59000/58139/III_zasedanje_Avnoj_1945_zvezek_III_A.pdf Треће заседање Антифашистичког већа народног ослобођења Југославије и заседање Привремене народне скупштине. 7—26 август 1945. Стенографске белешке] Београд 1945, str. 410-411.<br>''“Данас кад побеђује принцип самоодређења народа, када је тај принцип постављен за темељ Уједињених нација, када се уклања супремација оних који мисле да су супериорни, у томе часу ми Југословени, без разлике, Срби, Хрвати, Словенци, Македонци, ми Југословени не можемо да вјерујемо, да се народу који je политички зрео, који je цивилизован, који je показао и крвавим жртвама и крвавом борбом вољу своју да се уједини ca својом целином националном, да се томе народу та воља не испуни.”''</ref> * [[Hinko Krizman]], političar<ref name=hkrizman1>Привремена народна скупштина ДФЈ: [https://www.sistory.si/media/legacy/publikacije/58001-59000/58139/III_zasedanje_Avnoj_1945_zvezek_III_A.pdf Треће заседање Антифашистичког већа народног ослобођења Југославије и заседање Привремене народне скупштине. 7—26 август 1945. Стенографске белешке] Београд 1945, str. 71.<br>''“Moja vjera kao Hrvata, Jugoslovena, kao samostalnog demokrate bila je uvijek da jedinstvo Jugoslavije leži u demokratskoj i socijalnoj pravdi.”''</ref> * [[Vicko Krstulović]], političar, revolucionar, general<ref name=vkrstulovic1>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_5.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 48.<br>''“Krstulović Marka Vicko, komandant rasformirane 9. dalmatinske divizije, na raspoloženju u VŠ, rođen 1905, Split, radnik, Jugosloven, u NOB od 1941, član KPJ od 1922, član CK KPJ od 1940, većnik Prvog i Drugog zasedanja AVNOJ-a, krajem rata ministar u vladi NR Hrvatske.”''</ref><ref name=vkrstulovic2>Mihaljević, Josip: Dometi i granice kritičke misli u KPJ (SKJ) - Slučaj Vicko Krstulović, u: Republika, br. 480–483 (2010), str. 15-26. ''<br>''“Stoga, iako je etnički bio Hrvat, u nacionalnom smislu smatrao se Jugoslavenom.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Grga Jankes]], političar, revolucionar<ref name=gjankes1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 270.<br>''“Jankes Grga, nar. poslanik Saveznog veća Savezne nar. skupštine, pretsednik Odbora za pritužbe i žalbe, član Centralnog odbora Saveza ratnih vojnih invalida, r. 1906 u Ivanskoj, srez Bjelovar, Jugoslovan [sic!].”''</ref><ref name=gjankes2>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 122.<br>''“Jankes Đ. Grga (Izborni srez Bjelovar NRH), politički radnik, rođen 12-III-1906 u Ivanskoj, Srez bjelovarski, NRH. Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Asim Lošić]], političar, revolucionar<ref name=alosic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 392.<br>''“Lošić Asim, penzioner, član Glavnog odbora SSRN BiH, rez. kapetan, r. 1911 u Maglaju, srez Doboj, Jugosloven.”''</ref> * [[Šefket Maglajlić]], političar, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Romano Moric]], političar, revolucionar<ref name=rmoric1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 613.<br>''“Romano Moric, ekonomista, nar. posl. Republičkog veća Narodnog sobranja NR Makedonije, član Izvršnog veća NR Makedonije, član CK SK Makedonije, član pretsedništva Glavnog odbora SSRN Makedonije, rez. poručnik, r. 1921 u Bijeljini, NR BiH, Jugosloven.”''</ref> * [[Radovan Papić]], političar, revolucionar<ref name=rpapic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 518.<br>''“Papić Radovan, nar. poslanik Savezne narodne skupštine, posl. Veća Naroda za NR BiH, nar. posl. Republičkog veća Narodne skupštine NR BiH, sekretar Sekretarijata za socijalnu zaštitu Saveznog izvršnog veća, član Izvršnog komiteta CK Saveza komunista BiH, član Centralne revizione komisije Saveza komunista Jugoslavije, član Pretsedništva Glavnog odbora SSRN BiH, rez. pukovnik, r. 1910 u Vlahinji, srez Bileća, Jugosloven.”''</ref> * [[Puniša Perović]], političar, revolucionar<ref name=pperovic1>VII Kongres Saveza Komunista Jugoslavije. Ljubljana 22–26 aprila 1958. Stenografske beleške. Beograd 1958, str. 668.<br>''“Ustvari, radi se o neuspjeloj odbrani ideološkog monopola, istog onog monopola koji je godinama carovao u komunističkom pokretu i sa kojim smo mi Jugosloveni imali gorka iskustva.”''</ref> * [[Nikola I Petrović Njegoš]], knez i kralj Crne Gore<ref>''[[Glas Crnogorca]]'', br. 56 od ponedeljka 8. oktobra 1918. ([[:sr:s:Краљевска прокламација од 20. октобра 1918.|Wikisource]] i [[:c:File:List Glas Crnogoraca LVI broj.pdf|Wikimedia Commons]]), proklamacija kralja Nikole Jugoslovenima: „Kad sam, krajem jula 1914., objavio rat Austriji, rekao sam: „Tržem mač za ujedinjenje Jugoslovena“. [...] Jugoslavija ne može se zamisliti bez svih Slovenaca, Hrvata i Srba. U našoj Crnoj Gori, dobro znate, od davnina žive najbolji Srbi i Jugosloveni. [...] Pozdrav svoj dragoj braći Jugoslovenima od strane dugonapaćenog, a danas najsrećnijeg i najradosnijeg Jugoslovenina — Kralja Crne Gore.”</ref><ref>''[[Glas Crnogorca]]'', br. 62 od ponedeljka 2. januara 1919. ([[:sr:s:Краљевска прокламација од 15. јануара 1919.|Wikisource]]), proklamacija kralja Nikole Crnogorcima: „Od zvanične Srbije i njenih agenata optuživan sam kao protivnik jugoslovenskog jedinstva. Međutim, nijedan pojedinac u Srpstvu i Jugoslovenstvu nije više radio na njemu od mene, nastavljajući u tome djelo mojih besmrtnih predaka. [...] Ni ja ni moja kuća nijesmo se popeli i držali na prijesto Crne Gore silom; nećemo na njega ni ostati, ako to zahtijevaju interesi Crne Gore i jugoslovenskog naroda.”</ref> * [[Moša Pijade]], političar, revolucionar<ref name=mpijade1>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_5.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 57.<br>''“Pijade Samuila Moša Čiča Janko, načelnik odseka VŠ za vojne vlasti u pozadini i član CK KPJ, rođen 1890, Beograd, akademski slikar i novinar, Jugosloven, u NOB od 1941, član KPJ od 1920, bio član ilegalnog Izvršnog odbora KPJ od 1922, izdržao četrnaest godina robije, većnik Prvog i Drugog zasedanja AVNOJ-a.”''</ref> * [[Vladimir Popović Španac]], političar, diplomata, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Hamdija Pozderac]], političar, revolucionar<ref name=hpozderac1>Pozderac, Hamdija: U kontinuitetu revolucije. 2. izd. Sarajevo 1980, str. 52-53.<br>''“Svi smo u ovoj Jugoslaviji Jugosloveni i svi smo za ovu […].”''</ref> * [[Svetozar Pribićević]], političar<ref name=spribicevic1>Pribićević, Svetozar: Diktatura Kralja Aleksandra. II izdanje. Beograd 1953, str. 128.<br>''“Mi, Jugosloveni, ne bismo mogli da idemo za primerom Nemačke, pre svega, zato što u njoj vlada načelo da pravo države ima prvenstvo nad pravom zemalja koje sačinjavaju državu; a zatim, posle gorkog iskustva u četrnaestogodišnjem postojanju države, mi moramo da budemo načisto s tim: šta pripada zajedničkoj državi, a šta pripada državama ili samoupravnim jedinicima.”''</ref> * [[Gavrilo Princip]], revolucionar<ref name=gprincip1>Grujičić, Nebojša: Da je skrlet kao što je kuvet bio bi ibret, u: Bazdulj, Muharem/Grujičić, Nebojša (ur.): Stogodišnji rat. Sarajevski atentat i tumačenja. Beograd 2015, str. 74.<br>''Govoreći u ovom kontekstu o Mladoj Bosni, sociolog Todor Kuljić je napisao neveliki tekst koji zaslužuje da se ovde ponovi: “[…] Doduše, neki Principa i brane. To danas čine pretežno srpski istoričari. Zašto? Utisak je da to ne čine zbog solidarnosti sa težnjama sunarodnika (uostalom Gavrilo se izjašnjavao kao Jugosloven i to jeste bio njegov istinski identitet), nego više stoga što se time opiru demonizovanju vlastite nacije […].”''</ref><ref name=gprincip2>[https://www.politika.rs/sr/clanak/270960/Princip-bez-advokata Princip bez advokata] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Todor Kuljić; 23.09.2013.''<br>''“Doduše, neki Principa i brane. To danas čine pretežno srpski istoričari. Zašto? Utisak je da to ne čine zbog solidarnosti sa težnjama sunarodnika (uostalom Gavrilo se izjašnjavao kao Jugosloven i to jeste bio njegov istinski identitet), nego više stoga što se time opiru demonizovanju vlastite nacije.”''</ref><ref name=gprincip3>[http://www.slobodnaevropa.org/content/jugoslovenstvo-gavrila-principa/25296984.html Povodom predstave "Mali mi je ovaj grob": Jugoslovenstvo Gavrila Principa] [[Radio Slobodna Evropa]]. ''Branka Mihajlović; 14.03.2014.''<br>''Autorka teksta Biljana Srbljanović primećuje “da se istoričari utrkuju, otimajući se oko identiteta čoveka koji se vrlo jasno, na nekoliko zvaničnih mesta, potpisano i pisano, izjašnjavao o sopstvenom identitetu kao jugoslovenske nacionalnosti, vrlo nereligiozan čovek, koji nema nikakve veze sa velikosrpskom idejom.”''</ref> * [[Vaso Radić]], političar, revolucionar<ref name=vradic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 584.<br>''“Radić Vaso, narodni poslanik Saveznog veća Savezne narodne skupštine, član Revizione komisije CK SK BiH, član Glavnog odbora SSRN BiH i Vazduhoplovnog saveza BiH, rez. major, r. 1923 u Vlahinju, srez Visoko, Jugosloven.”''</ref> * [[Aleksandar Ranković]], političar, revolucionar<ref name=arankovic1>VII Kongres Saveza Komunista Jugoslavije. Ljubljana 22–26 aprila 1958. Stenografske beleške. Beograd 1958, str. 250.<br>''“Mi moramo o svemu tome razmisliti, jer se ne radi samo o našoj zemlji i našem Savezu komunista, o nama Jugoslovenima nego o čitavom radničkom pokretu.”''</ref> * [[Ivan Ribar]], državnik, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/><ref name=iribar1>Novak, Viktor: Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva (1390-1930). Beograd 1930, str. LXII.<br>''“Jedan narod, iako sa raznim plemenskim imenima i u zajedničkoj državi, nije u Ustavotvornoj skupštini, (kojoj je bio pretsednik Hrvat i osvedočeni Jugosloven Ivan Ribar), na žalost pod navalom gentilnog instinkta, u Ustavu dobio ni […].”''</ref> * [[Ivo Lola Ribar]], revolucionar, političar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Jurica Ribar]], revolucionar, slikar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/><ref name=jribar1>Petričević, Jozo: Jurica Ribar. Slikar i revolucionar. Zagreb 1988, str. 115.<br>''Jurica je umro na rukama Steve Dobrkovića. Njegovom susretljivošću uspio sam utvrditi točan datum Juričine smrti. “[…] Ovako nesvjesan živio je još oko dva sata kada ga je izdala i posljednja snaga i kada je zauvijek prestalo kucati mladenačko srce - divnog druga i borca Četvrte proleterske brigade, rođenog sina iz bratske Hrvatske i velikog Jugoslavena Jurice Ribara.”''</ref><ref name=jribar2>Petričević, Jurica Ribar, str. 99.<br>''“Iako je kasnije, u više navrata imao poći na novu dužnost, ostao je sa Crnogorcima. Nikako ih nije htio ostaviti. Crnogorce je volio neograničeno. S njima se toliko saživio. Juricu je kao Hrvata, odnjihao slobodarski Beograd, a Četvrta ga je sudbinski, trajno, zanavijek povezala za Crnu Goru i on ništa manje nije bio Crnogorac - bio je u stvari Jugoslaven. […] ...” (Dr Ivan Ribar).''</ref> * [[Paško Romac]], političar, revolucionar<ref name=promac1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 612-613.<br>''“Romac Paško, nar. poslanik Saveznog veća Savezne narodne skupštine, pretsednik Glavnog zadružnog saveza FNRJ, član CK SKH i CK SKS, organizacioni sekretar Pokrajinskog komiteta SKS za Vojvodinu, član Glavnog odbora SSRNS, sekretar Pokrajinskog odbora SSRNS, član Glavnog odbora Saveza boraca Srbije, rez. pukovnik, r. 1915 u Vukšiću, srez Benkovac, Jugosloven.”''</ref> * [[Frano Supilo]], političar<ref name=fsupilo1>Boban, Branka: [https://hrcak.srce.hr/file/333440 Stavovi hrvatske političke elite prema stvaranju jugoslavenske države] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230810230215/https://hrcak.srce.hr/file/333440 |date=2023-08-10 }}, u: Tragovi, god. 2 br. 2 (2019), str. 41.<br>''“Govorim kao slobodan, uvjeren, a i informiran narodni čovjek. Govorim kao Hrvat slobodnih misli, Jugoslaven, ali – last but not least – kao Dubrovčanin.”''</ref> * [[Zaim Šarac]], političar<ref name=zsarac1>Greble, Emily: Muslims and the making of modern Europe. New York 2021, str. 239. (na engleskom)<br>''“Šarac was a lifelong, self-identified Yugoslav who abhorred the fascists and had been among those responsible for spearheading the Muslim cultural association, Preporod.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Pero Šoć]], političar, književnik<ref name=psoc1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 701.<br>''“Šoć Pero, dr književnosti, ministar Crne Gore u penziji, r. 1884 u Ljubotinju, Srez cetinjski, Jugosloven.”''</ref> * [[Veljko Vlahović]], političar, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/><ref name=vvlahovicl>Vlahović, Veljko: Radnička klasa, samoupravljanje, međunacionalni odnosi, omladina. Beograd 1981, str. 32.<br>''“Nama, Jugoslovenima, često se prebacuje što proces svog razvitka karakterišemo borbom za razvitak socijalističke demokratije.”''</ref> * [[Nemanja Vlatković]], političar, revolucionar<ref name=nvlatkovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 769.<br>''“Vlatković Nemanja, učitelj, nar. posl. Republičkog veća Narodne skupštine NR BiH, član glavnog odbora Saveza boraca BiH, r. 1914 u Lješljanima, Srez bosansko-novski, Jugosloven.”''</ref> * [[Svetozar Vukmanović]], političar, revolucionar, general-pukovnik u rezervi<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Gregor Žerjav]], političar<ref name=gzerjav1>[https://kaldrma.rs/slovenac-koji-je-stitio-siromasne-beogradske-radnike/ Slovenac koji je štitio siromašne beogradske radnike] Kaldrma. ''Kaldrma; 01.05.2023.''<br>''“Slovenac po rođenju, Jugosloven po uverenju, čovek zanimljive biografije, političar, i nadasve neko ko je u opustošenom Beogradu posle Prvog svetskog rata imao itekako sluha za nevolje onih koji su u prestonom gradu nove države Srba, Hrvata i Slovenaca tražeći posao u nemaštini lutali ulicama.”''</ref> === 19. vijek === * [[Janko Drašković]], političar<ref name=jdraskovic-vbabukic>Ивић, Алекса: Архивска грађа о југословенским књижевним и културним радницима. Књига четврта. 1723–1887. Београд 1935, стр. 250.<br>''“Za Vaše pomnjive i neumorne trude koje Vi do sada pišući svakoverstne članke u različitih žurnalih, za razsvetlenje istinitih i čovečanstvu za bolji i plemenitii život neobhodno potrebitih koristnih stvarih, ne manje za uzdržanje i obranjenje našega naroda slavjanskoga u obće, a ilirskoga napose od nasilnih zlotvorah izkazaste: ne možemo mi prepustiti, da Vama, usled zaključka našega u obćenitom 24 sečnja t. g. obderžavanom saboru u ime celoga našega „družtva Čitaonice ilirske zagrebačke ne zahvalimo i u napredak i u Vašu nama dragocenu ljubav i prijateljstvo ne preporučimo.”</ref> * [[Andrej Einspieler]], političar, publicist<ref name=aeinspieler1>Einspieler, Andrej: Kaj storiti, da dobimo ilirskoslavenski jezik, u: Slovenska bčela, II. tečaj/svezak (1851), str. 10.<br>''“Kaj je pa storiti, da se serbsko, horvatsko in slovensko podnarečje složi u ilirsko narečje, da mi Jugoslaveni dobimo ilirskoslavenski jezik ?”''</ref> * [[Janez Bleiweis]], političar, publicist<ref name=jbleiweis1>Zajc, Marko: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:doc-EIPXXE4I/008b176a-dc1f-4503-8b43-3a155cb1de75/PDF Kje se slovensko neha in hrvaško začne. Slovensko-hrvaška meja v 19. in na začetku 20. stoletja.] Ljubljana 2006, str. 145.<br>''Ponovil je tezo o neprofitnosti slovenskega založništva, izpostavil primer jezikovno združenih Nemcev, Italijanov in Francozov, »ki imajo podnarečij še več kot mi Jugoslovani« in zaključil v apatičnem tonu: »Kaj čmo mi s svojo pohlevno slovenščino terdovratniki biti! To ni sedanjemu času več primerno /…/.«''</ref> * [[Josip Jelačić]], državnik, general<ref name=jjelacic1>Šidak, Jaroslav: [https://hrcak.srce.hr/file/76682 Prilozi hrvatskoj povijesti za revolucije 1848.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220617222234/https://hrcak.srce.hr/file/76682 |date=2022-06-17 }}, u: Radovi Zavoda za hrvatsku povijest, knj. 9, br. 1 (1976), str. 60.<br>''“Pri okolnostima takovim dakle, samo ako mi Jugoslaveni budemo složni i jedan drugoga budemo pomagali, naša pravedna stvar mora srećnim uspěhom uvienčana biti.”''</ref> * [[Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak]], političar, publicist<ref name=mbkljubusak1>Kapetanović-Ljubušak, Mehmed-beg: [https://books.google.de/books?id=JmsWAAAAYAAJ&pg=PR7&dq=istocno+blago+ljubusak&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwje8p-rgvSAAxVMZ_EDHek-A60Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q&f=false Istočno blago. Svezak I: Turske, arapske i perzijske poslovice i mudre rečenice.] Sarajevo 1896, str. 76.<br>''“Mi Jugoslaveni kao poznati gostoljubivi narod sa ovom se turskom poslovicom ni najmanje ne možemo složiti, već se držimo onoga, kao što veli naš narod: »Kako kojeg gosta, tako ga je i dosta«”''</ref> * [[Lovro Monti]], političar<ref name=lmonti1>Milutinović, Kosta: Vojvodina i Dalmacija 1760-1914. Novi Sad 1973, str. 288.<br>''“Možda baš zbog italijanskog porekla po ocu i srpsko-hrvatske simbioze po majci, Monti se osećao kao Jugosloven i najoštrije osuđivao ekstremiste na jednoj i na drugoj strani, a naročito klerikalce.”''</ref> * [[Radoslav Razlag]], političar, pisac<ref name=rrazlag1>Razlag, Radoslav: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-G4OT3B43/b07a49de-7e6e-4a69-b332-12a2554c89ee/PDF Vseučilišče jugoslavensko], u: Slovenska bčela, letnik 1, številka 4 (1850), str. 126.<br>''“Osobito je kod nas Jugoslavenah već najnuždnie, da se jednom probudimo, da već ozbiljno počnemo naslědovati bratre Ćese, koji nas u vsakoj struci daleko nadkriliše, jer kod nas neima one gvoždene dělavnosti i nevěrojetne uzterpljivosti kako kod njih.”''</ref> * [[Valentin Zarnik]], političar, odvjetnik, književnik<ref name=vzarnik1>Zarnik, Valentin: [https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeTxxosvosIUzL7hulhDWeL5IR37J32bzf08UScB9V8hJnmxS0V-lghCjpeqM_jr0rUUwHeFfArHmuOKakypp23WEavFbqa8w3eaMBDEoe2A7rYM0tc33MehF_6Ge87367e3GAxU0i1LdYQf_Ts1WZ2QvY4cxsozAG_9uO33svgDB-Bqi9Dt1nqliAWt6NB8A6YhoB3wJYS7j83NMzOiLwBtues3VkPYc6PjsGDYc2rrIqCaMHhfYVzhJaoGKwZsAO2Adg735yW56Rhb_H1vsU4Ij0KyAjC-Lgj1qxwfOH-VA0-JeA Originali iz domačega življenja], u: Novice gospodarske, obrtniške in narodne, tečaj XX. list 20 (14.05.1862), str. 155.<br>''“Slovenci in sploh Jugoslovani še dosedaj nimamo svojega domačega narodnega vseučilišča, in toraj se naša po znanostih hrepeneča mladež že od nekdaj večidel na Dunaj (Beč) podaja, ter v Gradcu komaj tretjina ostaja.”''</ref><ref name=vzarnik2>Zarnik, Valentin: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-E23ULBE5/f9350d9e-a1b9-472f-8e9a-73b048b28801/PDF Zbrani spisi Dr. V. Zarnika. I. zvezek: Pripovedni spisi.] Ljubljana 1888, str. 149-150.<br>''“Na tak način bi bili mi avstrijski Jugoslovani popolnoma od morja ločeni in kupčijski razvitek našega naroda uničen.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Božidar_Adžija.jpg|Božidar Adžija Datoteka:Milka Agbaba Crna grob (cropped).JPG|Milka Agbaba Datoteka:Spomenik Radetu Bašiću, Prijedor.jpg|Rade Bašić Datoteka:Visit of Džemal Bijedić, Yougoslav Prime Minister, to the CEC (cropped).jpg|Džemal Bijedić Datoteka:Portret Janeza Bleiweisa.jpg|Janez Bleiweis Datoteka:Marshal Tito (cropped).jpg|Josip Broz Tito Datoteka:Peko Dapčević1.jpg|Peko Dapčević Datoteka:Petar Drapšin 1944.jpg|Petar Drapšin Datoteka:Draskovicj.png|Janko Drašković Datoteka:Ratomir Dugonjić.jpg|Rato Dugonjić Datoteka:Đuro Đaković.JPG|Đuro Đaković Datoteka:Andrej Einspieler (2).jpg|Andrej Einspieler Datoteka:Ban-josip-jelacic.jpg|Josip Jelačić Datoteka:Mehmed-beg Kapetanovic Ljubusak.jpg|Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak Datoteka:Sava Kosanović (1950s).jpg|Sava Kosanović Datoteka:Vicko Krstulović (1).jpg|Vicko Krstulović Datoteka:Lovro-Monti.jpg|Lovro Monti Datoteka:Nicholas I of Montenegro.jpg|Nikola I Petrović Njegoš Datoteka:Moša Pijade.jpg|Moša Pijade Datoteka:Vladimirp (cropped).JPG|Vladimir Popović Datoteka:Svetozar Pribićević (1).jpg|Svetozar Pribićević Datoteka:Gavrilo Princip young.jpg|Gavrilo Princip Datoteka:Aleksandar Ranković (1).jpg|Aleksandar Ranković Datoteka:Razlag Radoslav.jpg|Radoslav Razlag Datoteka:Ivan Ribar (1995x2048) (cropped).png|Ivan Ribar Datoteka:Ivo Lola Ribar.jpg|Ivo Lola Ribar Datoteka:Jurica Ribar.jpg|Jurica Ribar Datoteka:Paško Romac.jpg|Paško Romac Datoteka:Frano Supilo rat.jpg|Frano Supilo Datoteka:Pero Šoć 2021 stamp of Montenegro.jpg|Pero Šoć Datoteka:Veljko Vlahović crop.jpg|Veljko Vlahović Datoteka:Stevan Kragujevic, Svetozar Vukmanovic, Tempo.jpg|Svetozar Vukmanović Datoteka:Valentin Zarnik4.jpg|Valentin Zarnik Datoteka:Gregor Zerjav.jpg|Gregor Žerjav </gallery> </div> == Privreda == * [[Dejan Cvetković]], inženjer elektrotehnike, direktor tehnološkog razvoja Microsoft razvojnog centra u Srbiji<ref name=dcvetkovic1>[https://www.akta.ba/licnosti/privreda-i-politika/72855/dejan-cvetkovic-uz-cvrstu-odluku-i-fokus-ostvarit-cete-sve-sto-zelite Dejan Cvetković: Uz čvrstu odluku i fokus ostvarit ćete sve što želite] Akta.ba ''Ivana Mihajlović; 27.12.2016.''<br>''“Dejan Cvetković za sebe voli reći da je nepopravljivi Jugosloven.”''</ref> * [[Vane Ivanović]], poslovni čovjek, politički aktivista<ref name=vivanovic1>Djokić, Dejan: A concise history of Serbia. London 2023, str. 447. (na engleskom)<br>''“The Serb democratic emigres, whose unofficial mentor was Božidar Vlajić (1888–1974), one of the leading members of the pre-war Democratic Party, campaigned for a democratic alternative to the communist government in Yugoslavia, together with their Bosnian (Adil Zulfikarpašić), Croat (Ilija Jukić, Branko Pešelj), Slovene (Nace Čretnik, Ljubo Sirc) and 'declared' Yugoslav (Vane Ivanović) colleagues.”''</ref><ref name=vivanovic2>[http://pescanik.net/2009/04/mini-manjina-vane-ivanovic/ Mini manjina – Vane Ivanović] Peščanik. ''Dejan Đokić; 04.04.2009.''<br>''“Vane je svakako sebe video pre svega kao Jugoslovena, pošto, kako je govorio, Jugoslavija nije bila teniski klub pa da bi mogao da promeni članstvo.”''</ref><ref name=vivanovic3>[http://www.vane.hr/Obituaries.htm Vane Ivanovic (1913-1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104060200/http://www.vane.hr/Obituaries.htm |date=2015-11-04 }} Vane.hr ''Nenad V. Petrovic''<br>''“U nedelju 4. aprila, na katolicki Uskrs, prestalo je da kuca srce jednog retko plemenitog coveka koji je sebe smatrao integralnim Jugoslovenom, Vaneta Ivanovica, brodovlasnika i pisca, politickog ideologa i pocasnog konzula Knezevine Monako u Londonu, velikog dobrotvora i poznatog sportiste, coveka izvanredne inteligencije i prefinjenog duha.”''</ref> * [[Aleksandar Josipović]], konsultant i direktor marketinga, bivši plesač<ref name=aleksandarjosipovic1>[http://wannabemagazine.com/wannabe-intervju-aleksandar-josipovic/ Wannabe intervju: Aleksandar Josipović] Wannabe Magazine. ''Marina Gusev; 15.08.2011.''<br>''“Ja se nikada nisam deklarisao kao Srbin, uvek za sebe kažem da sam Jugosloven, ili jugoslovenskog porekla.”''</ref><ref name=aleksandarjosipovic2>[http://www.nadlanu.com/pocetna/zabava/celebrity/Aleksandar--Josipovic-Odbio-sam-srpske-umetnice.a-236537.305.html Aleksandar Josipović: Odbio sam srpske umetnice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527214340/http://www.nadlanu.com/pocetna/zabava/celebrity/Aleksandar--Josipovic-Odbio-sam-srpske-umetnice.a-236537.305.html |date=2014-05-27 }} Nadlanu. ''Marija Milenković; 26.05.2014.''<br>''“Aleksandar za sebe kaže da je Jugosloven. Iz mešovitog je braka i jako je ponosan na svoje poreklo.”''</ref> * [[Žozef Lončar]], stručnjak za marketing<ref name=zlončar1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 278.<br>''“Lončar Žozef, predsednik Centra za marketing d.d. "Mark Plan", Pančevo. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=zlončar2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 246.<br>''“Lončar M. Žozef, suosnivač i direktor Centra za marketing Mark- plan - Pančevo (r. 21. VI 1940, Seraing S/M, Belgija). Jugosloven.”''</ref> * [[Milan Popović]], poduzetnik<ref name=milanpopovic1>[https://portalnovosti.com/milan-popovic-donirao-100-000-eura-za-kupnju-25-kontejnera Milan Popović donirao 100.000 eura za kupnju 25 kontejnera] Portal Novosti. ''G. Borković; 29.01.2021.''<br>''“Ja sam u duši još uvek Jugoslaven i to je za mene human i normalan gest. Ko će kome da pomogne ako neće komšija komšiji ili susjed susjedu. Govorim to posebno zato šta smo godinama zajedno sarađivali i živeli u istoj državi. Mi bi trebali svi jedni druge da pomažemo. Kažem to kao Jugoslaven, odnosno kao jugonostalgičar” – rekao je Popović za Novosti.''</ref> * [[Petar Tutavac]], privrednik<ref name=ptutavac1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 595.<br>''“Tutavac Petar, privrednik. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Boris Vukobrat]], poslovni čovjek i humanista<ref name=bvukobrat1>[http://www.audioifotoarhiv.com/knjige%20koje%20govore/knjige/vukobrat.html Boris Vukobrat] Audio i foto arhiv Simić.<br>''“Boris Vukobrat je rođen 1940. godine u Zagrebu. Po nacionalnosti je Jugosloven.”''</ref><ref name=bvukobrat2>[http://fondmir.com/sr/knjige/87-govor-borisa-vukobrata-o-svojoj-knjizi Govor Borisa Vukobrata o svojoj knjizi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108085334/http://fondmir.com/sr/knjige/87-govor-borisa-vukobrata-o-svojoj-knjizi |date=2023-01-08 }} Fondacija za mir i rešavanje kriza. ''06.06.2012.''<br>''“Ja sam Jugosloven, rođen u Zagrebu u srpskoj porodici.”''</ref> * [[Zvonimir Šimunec]], poslovni čovjek<ref name=zšimunec1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 558.<br>''“Šimunec Zvonimir, novinar; urednik Zabavnog programa i predstavnik TV Beograd u Atini (razmena programa); predsednik Udruženja propagandista Srbije. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=zšimunec2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 473.<br>''“Šimunec J. Zvonimir, novinar, urednik komercijalnih programa Radio Beograda (r. 29. X 1952, Leskovac). Jugosloven.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Dejan Cvetkovic proposal.png|Dejan Cvetković Datoteka:Aleksandar Josipović at Amsterdam fashion Week, July 2014.jpg|Aleksandar Josipović </gallery> </div> == Religija == * [[Hamdija Jusufspahić]], vjerski poglavar<ref name=hjusufspahic1>[https://www.vreme.com/vreme/musliman-jugosloven-i-levicar/ Musliman, Jugosloven i levičar] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]] ''Dragoslav Grujić i Dokumentacioni centar "Vreme"; broj 844, 08.03.2007.''<br>''“Ja sam i sada Jugosloven, neki kažu jugonostalgičar. Jesam, iskreno. […] Mnogi su insistirali da izjavim kako se osećam Srbinom. Ja nikada nisam rekao ni da sam Srbin ni da sam Hrvat. Ja sam Jugosloven, Bosanac, musliman.”''</ref><ref name=hjusufspahic2>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/05/20/srpski/I01051902.shtml Braća po krvi i jeziku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101182733/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/05/20/srpski/I01051902.shtml |date=2022-11-01 }} [[Glas javnosti]]. ''Slavica Jovović; 19.05.2001.''<br>''“Ja sam i dalje Jugosloven i ostajem u svim svojim političkim orijentacijama za Jugoslaviju. Mi smo svi bili Sloveni, oni koji su bili bliži istoku postali su pravoslavci, a oni koji su bili bliži rimskom carstvu prihvatili su katolicizam. Kada su došli Turci, prihvaćen je islam. Svi govorimo istim jezikom ali različitim narječjima. Mi smo svi braća po krvi i jeziku.”''</ref> * [[Nedeljko Kačavenda]], pastor<ref name=nkacavenda1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 213.<br>''“Kačavenda Nedeljko, pastor Pastoralnog okruga, Niš (od '95); adventista sedmog dana. […] P: Srbin-Jugosloven.”''</ref><ref name=nkacavenda2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 194.<br>''“Kačavenda R. Nedeljko, pastor; generalni sekretar Glavnog odbora Hrišćanske adventističke crkve u SFRJ (r. 23. V 1937, Prijedor). Srbin-Jugosloven, adventista sedmog dana.”</ref> * [[Dragotin Simandl]], kaplan, gramatičar<ref name=dsimandl1>Simandl, Dragotin (Rěsanski): [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-ZIF65GOO/cfb6bc21-c07f-47c8-a77d-8ced1f2cee3a/PDF Zmes], u: Slovenska bčela, letnik 3, številka 5 (1852), str. 39.<br>''“Stezo, po kteroj hoditi, je nam Jugoslavenom pokazal g. Majar v svojih: Pravilih, kterih cěno bo šele prihodnost prav spoznala.”''</ref> * [[Josip Juraj Strossmayer]], biskup, političar<ref name=jjstrossmayer1>Ćorić, Boris: Fra Grgo Martić i njegova saradnja u sarajevskoj »Nadi« (1895–1903), u: Radovi, knj. VI (1970-1971), str. 227.<br>''“Dva velikana jugoslavenskih naroda – veliki Jugoslaven i još veći mecena hrvatskog naroda J. J. Strossmayer i veliki književni povjesničar Antun Barac – težinom svoje riječi i svoga ugleda obilježili su ga biljegom koji nije uklonjen do danas.”''</ref><ref name=jjstrossmayer2>Боровњак, Т.: [https://www.uzzpro.gov.rs/doc/biblioteka/digitalna-biblioteka/Jugoslovenska%20misao%20znano-voljeno.pdf Југословенска мисао. „Знано-вољено.“] Београд 1936, str. 24.<br>''“У ствари био је овај велики Југословен некрунисани краљ југословенске мисли више од пола века.”''</ref><ref name=strossmayer-racki>Ćorović, Vladimir: Istorija Jugoslavije. Beograd 1933, str. 555.<br>''“Koliko je, međutim, to sumnjičenje iskrenosti pokreta bilo nepravedno svedoči danas najbolje nedavno objavljena prepiska između biskupa i F. Račkoga, koja nije bila namenjena javnosti, nego nosi intiman i čisto privatan karakter i koja nam otkriva do sitnica sve motive i akcije ove dvojice ljudi, istinskih Jugoslovena po njihovom najdubljem ličnom ubeđenju.”''</ref><ref name=jjstrossmayer3>Grbešić, Grgo: [https://hrcak.srce.hr/file/146668 Od ilirskoga pokreta i jugoslavenske ideje do neuralgičnih točaka u hrvatsko-srpskim odnosima u 20. stoljeću] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251111174501/https://hrcak.srce.hr/file/146668 |date=2025-11-11 }}, u: Diacovensia, god. 21 br. 1 (2013), str. 90.<br>''Prigodom stogodišnjice Matice srpske (1826.-1926.) Ljubomir Lotić zapisao je o Strossmayeru sljedeće: »Ovaj veliki Jugoslaven dao je Matici srpskoj legat od 1000 kruna. […]«''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Josip_Juraj_Strossmayer2.jpg|Josip Juraj Strossmayer </gallery> </div> == Sport == * [[Amir Alagić]], fudbalski stručnjak<ref name=aalagic1>[https://sportklub.rs/blog/blog-ostalo/od-verdera-do-sri-lanke-17-zemalja-5-kontinenata/ Od Verdera do Šri Lanke: 17 zemalja, 5 kontinenata...] Sport Klub. ''Bojan Marinković; 17.12.2020.''<br>''“Poreklom je iz Bihaća, sebe smatra Jugoslovenom, a loša situacija posle raspada nekadašnje države navela ga je da se otisne u pečalbu.”''</ref> * [[Radmilo Armenulić]], teniski stručnjak, bivši teniser<ref name=rarmenulic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 22.<br>''“Armenulić Radmilo, savezni kapiten Davis-cup reprezentacije Jugoslavije; šef Odseka za tenis na Fakultetu za fizičku kulturu, Bg. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=rarmenulic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 21.<br>''“Armenulić Đ. Radmilo, savezni kapiten Teniske reprezentacije Jugoslavije (r. 6. III 1938, Beograd). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Marijan Beneš]], boksač<ref name=mbenes1>[https://www.vreme.com/vreme/simbol-jugoslavije/ Simbol Jugoslavije] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Tanja Topić; broj 1445, 13.09.2018.''<br>''“Uprkos opštem nacionalističkom ludilu Marijan Beneš je do poslednjeg daha ostao Jugosloven.”''</ref><ref name=mbenes2>[https://ba.n1info.com/sport-klub/ostali-sportovi/marijan-benes-banjalucka-celicna-pesnica/ Marijan Beneš – banjalučka čelična pesnica] N1 BIH. ''Snežana Mitrović; 21.09.2022.''<br>''“Bio je i ostao Jugoslaven do kraja života.”''</ref><ref name=mbenes3>[https://sportal.blic.rs/ostali-sportovi/borilacki-sportovi/peca-popovic-pise-za-blic-ljuba-vrapce-moga-doba/2022042205421797665 Peca Popović piše za "Blic" Ljuba Vrapče moga doba] Sportal.rs ''Peca Popović; 09.09.2018.''<br>''“Stisnut, pola veka kasnije, između obostranog ekstremizma u svojoj Banjaluci, Beneš će kao žrtva međunacionalnih nesporazuma, odbačenosti i samoće ponavljati: Ja sam sve, Srbin i Hrvat i musliman. Jugosloven. Pacifista, čovekoljubac.”''</ref> * [[Stjepan Bobek]], fudbaler<ref name=sbobek1>[https://www.rtv.rs/sr_ci/sport/fudbal/oprostaj-od-stjepana-bobeka_208573.html Опроштај од Стјепана Бобека] Радио-телевизија Војводине. ''ФоНет; 27.08.2010.''<br>''“Караџић је рекао да је Бобек, сумирајући утиске о животу, најближим пријатељима говорио да је рођени Загрепчанин, срцем Београђанин, делимично и Атињанин, по осећају Југословен и, захваљујући фудбалу, грађанин света.”''</ref> * [[Miodrag Božović]], nogometni trener<ref name=mbozovic1>[https://www.vijesti.me/tag/7164/miodrag-bozovic Grof Božović: Bio sam i ostao Jugosloven] [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Vijesti sport; 19.08.2022.''<br>''“I dalje se osjećam i smatram Jugoslovenom.”''</ref><ref name=mbozovic2>[https://informer.rs/sport/fudbal/408521/bozovic-ocrnio-orlove-srbija-gora-nego-pre-mundijala-milivojevic-rekao-istinu Božović ocrnio "orlove": Srbija je gora nego pre Mundijala, Milivojević je rekao istinu!] [[Informer (novine)|Informer]]. ''informer.rs; 17.11.2018.''<br>''“Rođen sam u Juguslaviji. Bio sam i ostao Jugosloven.. Takav mi je osećaj. Ne mogu drugačije, niti da zaboravljam detinjstvo.”''</ref> * [[Dejan Damjanović]], bivši nogometaš<ref name=ddamjanovic1>[https://www.glassrpske.com/lat/sport/fudbal/ispovijest-dejana-damjanovica-nesudjenog-clana-najveceg-partizanovog-paketa-za-glas-umjesto-u-humsku-skrenuo-u-koreju/605666 Ispovijest Dejana Damjanovića, nesuđenog člana najvećeg Partizanovog "paketa", za "Glas": Umjesto u Humsku, skrenuo u Koreju] Glas Srpske. ''Dejan Kondić; 10.11.2025.''<br>''“Ja sebe smatram Jugoslovenom.”''</ref> * [[Vladimir Gudelj]], fudbalski funkcioner, ranije nogometaš<ref name=vgudelj1>[https://www.lavozdegalicia.es/noticia/ourense/o-carballino/2019/11/29/llegue-contrato-gente-lado-huian-guerra/00031575029961280295542.htm «Yo llegué con un contrato y gente a mi lado. Ellos huían de la guerra»] (na španskom) La Voz de Galicia. ''Pablo Varela; 29.11.2019.''<br>''“Yo soy de Tito, me considero yugoslavo.”''</ref> * [[Borislav Ivkov]], šahovski igrač i trener<ref name=bivkov1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 177.<br>''“Ivkov Borislav, šahovski velemajstor (od '55); selektor Jugoslovenske šahovske reprezentacije. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=bivkov2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 164.<br>''“Ivkov R. Borislav, šahovski velemajstor; selektor jugoslovenske šahovske reprezentacije (r. 12 XI 1933, Beograd), Jugosloven..”''</ref> * [[Anton Josipović]], bokser<ref name=antonjosipovic1>[https://www.politika.rs/sr/clanak/8360/Sport/Od-sampiona-do-drzavnika Od šampiona do državnika] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Slavko Trošelj; 02.12.2007.''<br>''“Nastavio sam da treniram i boksujem širom Jugoslavije, a onda su stigle devedesete... Mirisalo je na rat... Pri popisu stanovništva u rubriku "nacionalnost" upisao sam – Japanac, mada sam uvek bio Jugosloven i srcem i dušom. Da su svi tako učinili možda rata ne bi bilo.”''</ref><ref name=antonjosipovic2>[https://www.rtvbn.com/380937/Intervju--Anton-Josipovic-Holifild-mi-je-nudio-pomoc Intervju - Anton Josipović: Holifild mi je nudio pomoć...!] [[Radio-televizija BN]]. ''08.04.2016.''<br>''Brzo mu je u olimpijskom selu "skrenuta" pažnja, iako je nebrojeno puta tokom našeg razgovora naglasio da je još Jugosloven, a kamoli tada. […] Otišao je u Švajcarsku, putovao po cijeloj Evropi, živio i u Zagrebu, gdje je imao priliku da postane predsjednik Bokserskog saveza Hrvatske, ali se ipak odlučio na povratak u Banjaluku. “Nudili su mi za vrijeme Franje Tuđmana da budem predsjednik, ali nisam mogao, jer sam bio i ostao Jugosloven. Moje mišljenje se oko toga ni sada nije promijenilo. Zato ne mogu da shvatim ove današnje političare kako promijene po desetak različitih političkih opcija”, dodao je olimpijski šampion, koji živi od nacionalne penzije.''</ref> * [[Nikola Karabatić]], bivši rukometaš<ref name=nkarabatic1>[https://www.tportal.hr/sport/clanak/karabatic-otkrio-bilicu-ponosan-sam-na-hrvatske-i-srpske-korijene-20250415 Karabatić otkrio Biliću: 'Ponosan sam na hrvatske i srpske korijene'] tportal.hr ''A. H.; 15.04.2025.''<br>''“Uvijek smo bili vrlo ponosni na naše korijene. Bivša Jugoslavija, Hrvatska, Srbija… ali u isto vrijeme je tata bio ponosan kada smo dobili državljanstvo…nikada se nisam osjećao kao stranac. Uvijek kao Francuz. Pola Francuz, pola Jugoslaven.”''</ref> * [[Milivoj Karakašević]], stonoteniser<ref name=mkarakasevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 220.<br>''“Karakašević Milivoj, trener i kapiten stonoteniske reprezentacije Jugoslavije. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=mkarakasevic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 199.<br>''“Karakašević I. Milivoj, savezni trener i kapiten stonoteniske reprezentacije Jugoslavije (r. 30. VII 1948). Jugosloven.”''</ref> * [[Stanislav Karasi]], bivši fudbalski trener i igrač<ref name=skarasi1>[https://www.dan.co.me/sport/fudbal/legende-za-sva-vremena-5210766 Legende za sva vremena] Dan. ''D.K./D.P.; 28.11.2023.''<br>''“Ja sam još Jugosloven i otvoren čovjek i radim kako moja glava misli” - kazao je Karasi za "Dan".''</ref> * [[Dane Korica]], atletičar<ref name=dkorica1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 241.<br>''“Korica Daniel Dane, šef Stručnog štaba Atletskog saveza Jugoslavije; kapiten atletske reprezentacije Jugoslavije; član Predsedništva AK "Crvena zvezda", Bg.; prof. fizičke kulture. […] P: Jugosloven.''</ref><ref name=dkorica2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 216.<br>''“Korica D. Daniel - Dane, šef Stručnog štaba Atletskog saveza Jugoslavije i savezni kapiten atletske reprezentacije Jugoslavije; profesor fizičke kulture (r. 10. VI 1945, Kutina). Jugosloven.”''</ref> * [[Refik Kozić]], bivši nogometaš<ref name=rkozic1>[https://www.zurnal.rs/sr/clanak/179640/fudbal/partizan/igrao-sam-ostro-ali-nisam-bio-grubijan “Igrao sam oštro, ali nisam bio grubijan”] [[Sportski žurnal]]. ''Slađan Jeremić; 23.03.2024.''<br>''“Dolazim do Srbije i ostalih novostvorenih zemalja makar jedan put godišnje. Ostao sam veliki Jugosloven. Odem do Sarajeva, Banjaluke, u Pulu gde sam odrastao. Po Beogradu potrošim najviše vremena.”''</ref> * [[Ivan Matošević]], reli vozač<ref name=imatosevic1>[https://www.automotorevija.rs/rubrike/zemunski-bard-jugoslovenskih-gugutka Zemunski bard jugoslovenskih trka] Auto moto revija. ''AMR; 27.08.2022.''<br>''“Za sebe kaže da je Jugosloven i zakleti Zemunac, gde je odrastao i gde i danas živi.”''</ref> * [[Franjo Mihalić]], atletičar<ref name=fmihalic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 323.<br>''“Mihalić Franja [sic!], trener u atletskom klubu "Partizan". […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Predrag Mijatović]], fudbalski funkcioner, ranije nogometaš<ref name=pmijatovic1>[https://www.novosti.rs/sport/fudbal/1222121/sam-jugosloven-pedja-mijatovic-otvorio-dusu-spancima "Ja sam Jugosloven": Peđa Mijatović otvorio dušu Špancima] [[Večernje novosti]]. ''Novosti online; 31.03.2023.''<br>''“Zato moram da kažem da sam još uvek Jugosloven. Ja sam Crnogorac i Španac, ali deo mene je i dalje Jugosloven”''</ref> * [[Nikola Nikić]], nogometni trener, ranije igrač<ref name=nnikic1>[https://www.youtube.com/watch?v=SzYynxlLrCQ Face to Face] YouTube. ''10.05.2025.''<br>''“Ne da mi fali Jugoslavija, nego sam bio, ostao i umrijet ću kao Jugosloven.”''</ref> * [[Ivica Osim]], nogometaš i fudbalski trener<ref name=iosim1>[https://www.novosti.rs/vesti/sport.294.html:529442-Ivica-Osim-Velika-Jugoslavija-je-mnogima-smetala-ali-se-od-proslosti-ne-zivi Ivica Osim: Velika Jugoslavija je mnogima smetala, ali se od prošlosti ne živi] [[Večernje novosti]]. ''Predrag Vasiljević; 17.01.2015.''<br>''Ostali ste, čini se, poslednji nepopravljivi Jugosloven? - “Jesam, i ponosim se time.”''</ref><ref name=iosim2>[https://www.alo.rs/sport/fudbal/625315/ivica-osim-jugoslavija-argentina-viski/vest "Pijanac", penali protiv Argentine i viski umesto vode - Ko je bio Ivica Osim, legendarni selektor Jugoslavije?] Alo. ''Alo/M.M.; 01.05.2022.''<br>''Moglo bi se reći da je porodica Osim Evropa u malom, jer su mu deda i baka s očeve strane Slovenac i Nemica, a s majčine Poljak i Čehinja. On za sebe kaže da je Jugosloven.”''</ref> * [[Blagoje Paunović]], fudbaler i fudbalski trener<ref name=bpaunovic1>[https://www.telegraf.rs/sport/fudbal/3186341-emotivna-prica-veljka-paunovica-o-ocu-teskim-danima-u-partizanu-i-triku-za-osvajanje-svetskog-trona Kakva priča Veljka Paunovića: O ocu, teškim danima u Partizanu i triku za osvajanje svetskog trona] [[Telegraf.rs]]. 06.05.2020.<br>''“Otac mi je uvek govorio o Jugoslaviji, umro je osećajući se kao Jugosloven, ali je uvek bio veoma ponosan što je Srbin i to je sada moja zemlja.”''</ref> * [[Marko Pešić]], generalni direktor [[FC Bayern München (košarka)|KK FC Bayern München-a]]<ref name=mpesic>[https://www.glassrpske.com/lat/sport/sp-svijet/marko-pesic-generalni-menadzer-bajerna-za-glas-srspke-lucic-je-kao-levandovski/393996 Marko Pešić, generalni menadžer Bajerna za “Glas Srspke”: Lučić je kao Levandovski] Glas Srpske. ''Dušan Repija; 17.01.2022.''<br>''“Odrastao sam kao Jugosloven i tako se osećam, mada to možda nije ni popularno u ova vremena. Tri decenije sam u Nemačkoj, ali se osećam onako kako sam odgojen u porodici. Igrao sam za Nemačku, ali priznajem da sam sanjao dres Jugoslavije - rekao je Pešić.”''</ref> * [[Svetislav Pešić]], košarkaški trener<ref name=spesic1>[https://www.kurir.rs/sport/kosarka/1693560/svetislav-pesic-nostalgican-i-dalje-sam-jugosloven Svetislav Pešić nostalgičan: I dalje sam Jugosloven] [[Kurir (novine)|Kurir]]. ''01.03.2015.''<br>''“Rođen sam u Srbiji, ali sebe sam uvek smatrao Jugoslovenom, iako je sad na tom prostoru napravljeno više država. Za mene taj osećaj i dalje postoji. Osećam tu pripadnost, ali to ne znači da je moj dom samo jedno mesto.”''</ref><ref name=spesic2>[https://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2005&mm=01&dd=19&nav_id=160246 Pešić će pomagati Obradoviću] [[B92]]. ''B92, fibaeurope.com; 19.01.2005.''<br>''“Ja sam Jugosloven i učiniću sve da pomognem jugoslovenskoj košarci i Obradoviću kako bi stigli do evropskog zlata.”''</ref><ref name=spesic3>[https://www.tz.de/sport/fcb-basketball/svetislav-pesic-zuhause-zr-4751962.html "Ich bleibe Jugoslawe!"] (na njemačkom) tz. ''Lena Mayer; 20.02.2015''<br>''“Ich selbst bin in Serbien geboren, habe mich aber immer generell als Jugoslawe gefühlt und bezeichnet. Und das tue ich auch weiterhin – auch, wenn es Jugoslawien politisch gesehen nicht mehr gibt. Für mich existiert dieses Gemeinschaftsgefühl noch immer.”''</ref><ref name=spesic4>[https://www.elmundo.es/deportes/baloncesto/2019/02/14/5c642dbb21efa0f7638b45d8.html Pesic: "Hay dos cosas que me faltan en la vida: mis padres y mi Yugoslavia"] (na španjolskom) El Mundo. ''Francisco Cabezas; 14.02.2019.''<br>''“Aunque yo nací en Novi Sad, ahora Serbia, yo me siento todavía yugoslavo.”''</ref> * [[Velimir Petković]], rukometni trener<ref name=vpetkovic1>[https://www.svijet-rukometa.com/velimir-petkovic-i-za-njemce-kultni-trener/ Velimir Petković i za Njemce kultni trener] Svijet Rukometa. ''B. Božin; 01.02.2018.''<br>''“Pravi sam Jugosloven, što danas nije popularno. Vidim i pratim sve, bez obzira na to što sam 26 godina u Nemačkoj. Najlepša sećanja imam za taj period, iz igračkog i postigračkog vremena, privatnog života, i sve lepo sam imao u toj zemlji. Ni danas ne krijem ako sam u Beogradu, Zagrebu, Skoplju, a to potenciram i ovde u Berlinu. Tako da ko ima problem sa tim – ima problem sa samim sobom.”''</ref> * [[Dušan Popović (vaterpolista)|Dušan Popović]], vaterpolista<ref name=dusanpopovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 442.<br>''“Popović Dušan, vaterpolista, majstor sporta. […] P: Srbin-Jugosloven.”''</ref><ref name=dusanpopovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 376.<br>''“Popović M. Dušan, vaterpolista (r. 15. VI 1970). Srbin-Jugosloven.”''</ref> * [[Dževad Prekazi]], fudbaler<ref name=dzprekazi1>[https://www.bbc.com/serbian/lat/srbija-48368957 Zašto je Arton Zekaj izabrao fudbalsku reprezentaciju Kosova, a ne Srbije] BBC News na srpskom. ''Marko Protić; 22.05.2019.''<br>''“Dževad Prekazi je rođeni Albanac iz Kosovske Mitrovice, za sebe kaže da je Jugosloven, a značajan deo fudbalske karijere proveo je u Partizanu u kojem trenutno radi sa mlađim kategorijama.”''</ref><ref name=dzprekazi2>[https://www.vesti-online.com/dzevad-prekazi-decu-danas-uce-lap-top-strucnjaci/ Dževad Prekazi: Decu danas uče lap-top stručnjaci!] Vesti online. ''Srđan Antić; 12.09.2020.''<br>''“Zaljubljen sam u Jugoslaviju. Nacionalna pripadnost mi nikada nije bila bitna. Raspad Jugoslavije, najlepše zemlje na svetu mi je teško pao. Uvek ću biti Jugosloven.”''</ref> * [[Goran Rađenović]], predsjednik VK Budva, ranije vaterpolista<ref name=gradjenovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 469.<br>''“Rađenović Goran, vaterpolista; član VK "Roma" (od '92). […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=gradjenovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 398.<br>''“Rađenović M. Goran, vaterpolista (r. 4. XI 1966, Niš). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Monika Seleš]], bivša tenisačica<ref name=mseles1>[https://stil.kurir.rs/celebrities/153921/monika-seles-nesreca-nikad-ne-dolazi-sama-tragedija-koja-je-sunovratila-njen-zivot Monika Seleš: Nesreća nikad ne dolazi sama! Tragedija koja je sunovratila njen život!] Stil. ''Stil/story.rs; 25.06.2021.''<br>''“Dodala je i da se oseća kao Jugoslovenka, Mađarica i Amerikanka, kao i da nikada ne bi mogla da se odrekne svog porekla jer bi na taj način porekla ono što zapravo jeste.”''</ref> * [[Zoran Slavnić]], bivši košarkaš i košarkaški trener<ref name=zslavnic1>[https://sportal.blic.rs/kosarka/domaca-kosarka-i-aba/kosarkaski-bum-moke-slavnica-za-blic-bertomeu-je-separatista-evroliga-je-privatna-liga/2022042211290884632 Košarkaški bum Moke Slavnića za "Blic": Bertomeu je separatista, Evroliga je privatna liga] Sportal.rs ''Časlav Vuković/Miodrag Dimitrijević; 07.07.2018.''<br>''“Ja sam još uvek Jugosloven, a pošto sada imamo samo jednu našu zemlju, a to je Srbija, žao mi je što sve manje naših sportista odlazi u Španiju.”''</ref> * [[Aleksandar Šoštar]], vaterpolo trener, ranije vaterpolista<ref name=asostar1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 561.<br>''“Šoštar Aleksandar, vaterpolista, član VK "Barselona", Barselona. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Bogdan Tanjević]], košarkaški trener<ref name=btanjevic1>[http://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:451849-Tanjevic-Srbija-kao-2009-Zeljko-ce-da-napravi-dar-mar-u-Evroligi Tanjević: Srbija kao 2009, Željko će da napravi dar-mar u Evroligi!] [[Večernje novosti]]. ''D. Kontić; 01.09.2013.''<br>''“Bogdan Tanjević, koji, inače, za sebe kaže da je Jugosloven, ima neviđen dar, zračenje jačine nuklearne elektrane, ali pozitivno..”''</ref><ref name=btanjevic2>[https://reprezentacija.me/bogdan-tanjevic-nepopravljivi-jugosloven-1/ Bogdan Tanjević – Nepopravljivi Jugosloven] Reprezentacija.me ''Ognjen; 07.09.2017.''<br>''“Poznato je da je Tanjević nepopravljivi Jugosloven.”''</ref><ref name=btanjevic3>[https://tacno.net/bogdan-tanjevic-kad-ti-emerik-blum-drzi-leda-mozes-biti-prvak-evrope/ Bogdan Tanjević: Kad ti Emerik Blum drži leđa, možeš biti prvak Evrope] [[Tačno.net]]. ''Amer Obradović; 07.12.2023.''<br>''“O košarci zna sve. O književnosti, filmu i muzici skoro sve. Mada nije nikada postao svjetski košarkaški prvak Boša Tanjević je bez dvojbe svjetski šampion u šarmu. Boša – Crnogorac, Sarajlija, Italijan, Turčin ali prije svega Jugosloven – gost je nove episode Mikrofonije sa Amerom.”''</ref><ref name=btanjevic4>[http://www.pobjeda.me/2013/06/27/intervju-bogdan-tanjevic-navijam-za-sve-nase/#.UzhpaVcjyZE Intervju – Bogdan Tanjević: Navijam za sve naše] [[Pobjeda (novine)|Pobjeda]]. ''Ana Marković; 27.06.2013.''</ref> * [[Aleksandar Tirnanić]], fudbalski igrač i trener<ref name=atirnanic>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 725.<br>''“Tirnanić Aleksandar, savezni kapiten Fudbalskog saveza Jugoslavije, r. 1910 u Krnjevu, srez Veliko Orašje, Jugosloven.”''</ref> * [[Petar Trifunović]], šahist<ref name=ptrifunovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 736.<br>''“Trifunović Petar, dr prava, šahovski velemajstor, rez. kapetan, r. 1910 u Dubrovniku, Jugosloven.”''</ref> * [[Eleonora Vild]], košarkašica<ref name=evild1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 637.<br>''“Wild Eleonora, košarkašica, član KK "Vemeks", Berlin. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Duško Vujošević]], košarkaški trener<ref name=dvujosevic1>[http://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:438989-Vujosevic-I-Dzajic-je-morao-da-pretuce-svog-coveka-srecan-sam-sto-nisam-uhapsen Vujošević: I Džajić je morao da pretuče svog čoveka, srećan sam što nisam uhapšen...] [[Večernje novosti]]. ''Tanjug; 14.06.2013.''<br>''“Ja sam Jugosloven, partizanovac i Beograđanin.”''</ref><ref name=dvujosevic2>[https://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:551240-Vujosevic-U-medijima-se-pezorativno-nazivam-crnogorskim-strucnjakom-a-prvo-sam-Jugosloven Vujošević: U medijima se pežorativno nazivam crnogorskim stručnjakom, a prvo sam Jugosloven] [[Večernje novosti]]. ''Tanjug; 03.06.2015.''<br>''“Ja se u medijima pežorativno nazivam crnogorskim sručnjakom, a prvo sam Jugosloven, dok se za Radonjića nije reklo da je Crnogorac”, zaključio je Vujošević.''</ref><ref name=dvujosevic3>[http://sportskenovosti.rs/102383/vujosevic-naravno-da-hocemo-da-platimo-porez/ Vujošević: Naravno da hoćemo da platimo porez]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sportske novosti. ''14.06.2013.''</ref> * [[Veselin Vujović]], rukometni trener<ref name=vvujovic1>[https://lobsport.me/rukomet/veselin-vujovic-za-lob-sport-crna-goro-od-srca-ti-zelim-pobjedu-a-fer-plej-bas-me-briga-za-to/ Veselin Vujović za Lob Sport: Crna Goro, od srca ti želim pobjedu, a fer-plej – baš me briga za to] Lob sport. ''Aleksandar Popović; 11.01.2024.''<br>''“Ja se osjećam Jugoslovenom.”''</ref><ref name=vvujovic2>[https://narod.hr/sport/veselin-vujovic-jugoslaven-danas-cujem-himnu-hej-sloveni-produ-me-trnci Veselin Vujović: Jugoslaven sam. I danas kada čujem himnu ‘Hej Sloveni’ prođu me trnci] Narod.hr. ''Miroslav Herceg; 02.01.2018.''</ref><ref name=vvujovic3>[https://www.marca.com/balonmano/europeo/2016/01/18/569cd4e522601dcf118b467f.html Veselin Vujovic, yugoslavo de corazón] (na španjolskom) Marca. ''Javier Romano; 18.01.2016.''<br>''“Yo soy montenegrino, estuve cinco años en Macedonia, he sido seleccionador serbio, ahora lo soy esloveno, trabajo en Croacia, pero me siento siempre yugoslavo”, desgrana Vujo en el fluido español que conserva.''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Benes (cropped).jpg|Marijan Beneš Datoteka:S. Kragujević, Sjepan Bobek, fudbaler, 21. 8. 1949.jpg|Stjepan Bobek Datoteka:Miodrag Božović 2021.jpg|Miodrag Božović Datoteka:데얀 2018년.jpg|Dejan Damjanović Datoteka:Vladimir_Gudelj.JPG|Vladimir Gudelj Datoteka:Ivkov,Borislav 1998 Grieskirchen.jpeg|Borislav Ivkov Datoteka:NikolaKarabatic.jpg|Nikola Karabatić Datoteka:Dane Korica.jpg|Dane Korica Datoteka:Franjo Mihalić.jpg|Franjo Mihalić Datoteka:Predrag Mijatović 2007 b.jpg|Predrag Mijatović Datoteka:Ivica Osim - SK Sturm (1999) (cropped).jpg|Ivica Osim Datoteka:Svetislav Pešić (cropped).jpg|Svetislav Pešić Datoteka:Velimir Petkovic 01.jpg|Velimir Petković Datoteka:Cevad Prekazi.jpg|Dževad Prekazi Datoteka:Горан Рађеновић.jpeg|Goran Rađenović Datoteka:Monica Seles 1991.jpg|Monika Seleš Datoteka:Aleksandar Šoštar 01.jpg|Aleksandar Šoštar Datoteka:BogdanTanjevic.jpg|Bogdan Tanjević Datoteka:Aleksandar Tirnanić (1).jpg|Aleksandar Tirnanić Datoteka:Petar Trifunović 1962.jpg|Petar Trifunović Datoteka:Duško Vujošević (cropped).jpg|Duško Vujošević Datoteka:Veselin Vujović 2017.jpg|Veselin Vujović </gallery> </div> == Televizija i radio == * [[Sanja Kužet]], televizijska voditeljka<ref name=skuzet1>[https://gracija.me/sanja-kuzet-djeca-su-me-ojacala/ Sanja Kužet: Djeca su me ojačala] Gracija. ''Svetlana Peruničić; 20.07.2018.''<br>''“Majka nije nikada živjela u Crnoj Gori, tata je iz Dalmacije, tako da je, što se mene tiče, bio neki interesantan miks (smijeh). Majka je rođena u Makedoniji, gdje je provela dio života, jer je otac bio vojno lice, a onda je došla u Beograd, gdje je rođen i moj otac, a kasnije i ja. Zato stalno kažem, iako ta država ne postoji, da sam Jugoslovenka.”''</ref><ref name=skuzet2>[https://poslovnidnevnik.ba/2018/02/02/ocarala-dekolteom-sanja-kuzet-u-najprovokativnijem-izdanju-do-sada-pogledajte-sta-je-izludilo-muskarce/ Očarala dekolteom| Sanja Kužet u najprovokativnijem izdanju do sada: pogledajte šta je izludilo muškarce] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Poslovnidnevnik.ba ''02.02.2018.''<br>''“Za sebe često voli da istakne da je jedna „prava Jugoslovenka“, jer joj je otac Milovan poreklom iz Dalmacije, a majka Verica je iz Crne Gore.”''</ref> * [[Daško Milinović]], radijski voditelj<ref name=dmilinovic1>[https://www.danas.rs/svet/region/i-kraljevinu-i-republiku-ubijaju-zar-ne-jugoslovensko-nasledje-u-postjugoslovenskim-zemljama/ I kraljevinu i republiku ubijaju, zar ne?: Jugoslovensko nasleđe u postjugoslovenskim zemljama] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Matea Jerković/Srdan Kosović/Jelka Jovanović/Denis Romac; 19.06.2023.''<br>''Saglasan je i novosadski novinar Daško Milinović, deklarisani antifašista – zbog čega je i fizički napadan – ali i jedan od 23.303 građana/ki koji su se na Popisu 2022. izjasnili kao Jugosloveni. „Mi smo jedina etnička grupa koja je zabeležila rast“, kaže sa Milinović, inicijator stvaranja nacionalnog saveta jugoslovenske manjine.''</ref><ref name=dmilinovic2>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/sve-vise-jugoslovena-u-srbiji-u-novom-sadu-ih-cak-30-odsto-vise-podnose-zahtev-za-registraciju-svog-nacionalnog-saveta/ Sve više Jugoslovena u Srbiji, u Novom Sadu ih čak 30 odsto više: Podnose zahtev za registraciju svog Nacionalnog saveta] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''A. Latas; 30.04.2023.''<br>''“Da li se rodio koji Jugosloven ili su se neki setili da su Jugosloveni, a na prošlom popisu to nisu bili, nije bitno. Mi smo jedina prirodno rastuća zajednica u Srbiji“, kazao je jedan od najpoznatijih Jugoslovena u našoj zemlji.''</ref><ref name=dmilinovic3>[https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/krenula-kampanja-sve-veci-broj-javnih-osoba-nagovara-gradane-da-se-izjasne-kao-jugoslaveni-20221002 Krenula kampanja: Sve veći broj javnih osoba nagovara građane da se izjasne kao Jugoslaveni] tportal.hr. ''B. Stilin; 02.10.2022.''<br>''“Nedugo zatim na Twitteru se oglasio popularni radijski voditelj Daško Milinović, koji često sarkastično tvita s računa po imenu Uspeh Petrović. On je objavio da se radi na osnivanju Nacionalnog vijeća Jugoslavena u Srbiji, po uzoru na druge manjinske zajednice poput Roma, koje nemaju svoju matičnu državu. Dakako, za osnivanje manjinske zajednice koja bi uživala manjinska prava potrebno je da takva zajednica ima određenu brojnost.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:EXIT 2012 Red Union.jpg|Daško Milinović </gallery> </div> == Umetnost == * [[Marina Abramović]], umjetnica performansa<ref name=mabramovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 9.<br>''“Abramović Marina, slikar, multimedijalni umetnik; profesor na Likovnoj akademiji, Hamburg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=mabramovic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 9.<br>''“Abramović B. Marina, slikar; multimedijalni, konceptualni umetnik (r. 30. XI 1946, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Stevan Aleksić]], vizuelni umjetnik, scenograf<ref name=saleksic1>[https://www.instagram.com/p/DDPpnQctnSy/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA%3D%3D Drugarica Brena i moja malenkost. (…) Jugosloven, rame uz rame sa Jugoslovenkom, (…).] [[Instagram]]. ''stevan_aleksic_art; 06.12.2024.''</ref> * [[Mrđan Bajić]], vajar<ref name=mbajic1>[https://www.harpersbazaar.rs/kultura/umetnost-knjige-muzika/ne-propustite-poslednje-javno-vodenje-kroz-izlozbu-mrdana-bajica Ne propustite: Poslednje javno vođenje kroz izložbu Mrđana Bajića] Harper’s Bazaar. ''Milena Kitić; 19.01.2023.''<br>''“Nikakvo idealizovanje nije u pitanju i stalno ponavljam da nisam jugonostalgičan, već sam zapravo i Jugosloven, pored toga što sam i Srbin.”''</ref><ref name=mbajic2>[http://www.tanjug.rs/full-view.aspx?izb=753923 Mrđan Bajić za Tanjug: Spomenik Đinđiću mora biti postavljen] [[Tanjug]] ''15.10.2022.''<br>''“Vajar i konceptualni umetnik Mrđan Bajić kaže da nikada nije imao tako veliku i zahtevnu izložbu kao što je postavka "Nepouzdani pripovedač", da nije jugonostalgičan iako se smatra Jugoslovenom, i da očekuje da će njegova najbolja skulptura spomenik Zoranu Đinđiću jednom konačno biti postavljen na pravom mestu.”''</ref><ref name=mbajic3>[https://www.politika.rs/sr/clanak/521814/U-lokalnom-i-globalnom-dvoumlju U lokalnom i globalnom dvoumlju] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Marija Đorđević; 21.10.2022.''<br>''“Dakle nisam jugonostalgičan, ja sam naprosto i Jugosloven, poreklom, svetonazorom, poimanjem jezika, ljudi, zavičajnosti i kulturnih kodova.”''</ref> * [[Danica Basta]], slikarka<ref name=dbasta1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 35.<br>''“Basta Danica, slikar; profesor u Višoj školi likovnih i primenjenih umetnosti, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=dbasta2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 34.<br>''“Basta M. Danica, slikar, profesor u Višoj školi likovnih i primenjenih umetnosti u Beogradu (r. 11. VII, Beograd). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vjera Biller]], slikarica<ref name=vbiller1>Голубовић, Видосава/Суботић, Ирина: [https://monoskop.org/images/e/e6/Milenkovic_Nebojsa_Vujica_Resin_Tucic_Tradicija_avangarde_The_Tradition_of_Avant-garde_2011.pdf Зенит 1921–1926] Београд, 2008, str. 298.<br>''Из писама се види да јој је отац Аустријанац Емилио, да има аустријско држављанство, „али ипак, ја сам у ствари Југословенка, пошто сам рођена у... Хрватској и мој први језик је био хрватски; моја мајка Малвина Куглер, је такође Југословенка“</ref> * [[Ema Bregović]], vizuelna umjetnica<ref name=ebregovic1>[https://zadovoljna.nova.rs/njena-prica/ema-bregovic-mi-smo-prva-generacija-koja-ne-fantazira-o-kucici-sa-labradorom-i-velikom-porodicom/ Ema Bregović: Mi smo prva generacija koja ne fantazira o kućici sa labradorom i velikom porodicom] Zadovoljna.rs ''Ivana Stojanov; 17.06.2025.''<br>''“Bilo mi je nemoguće izabrati jer izbora nije bilo u mom srcu: uvijek sam se osjećala Jugoslovenka.”''</ref><ref name=ebregovic2>[https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3708363/ema-bregovic-dela-stvaram-uz-burek-i-cevape Dela stvaram uz burek i ćevape: Ema Bregović za Kurir: Odrasla sam kao Jugoslovenka i to će tako ostati] [[Kurir (novine)|Kurir]]. ''Kurir/Lj. Radanov; 14.06.2021.''</ref><ref name=ebregovic3>[https://www.ekspres.net/scena/ne-treba-traziti-nove-razloge-za-podjele-8-7-2021 Intervju Ema Bregović - "Ne treba tražiti nove razloge za podjele"] Ekspres. ''Mihailo Paunović; 08.07.2021.''<br>''“Rođena je u Parizu, ali sebe smatra Jugoslovenkom što je direktna posledica nasleđa koje je, u istim tim koferima, ponela iz kuće.”''</ref><ref name=ebregovic4>[https://www.blic.rs/zabava/ema-bregovic-izlozba-otac-goran-beograd/j0ydxtb (Video) Roditelji nisu došli da je podrže - Ćerka Gorana Bregovića o svom poslu i poznatom ocu! "Ja sam Jugoslovenka", a evo šta misli o Beogradu] [[Blic (novine)|Blic]]. ''F.J.; 12.06.2021.''<br>''“Ja se osjećam kao Jugoslovenka, jer ja nemam taj nacionalistički stav.”''</ref> * [[Eduard Čehovin]], grafički dizajner<ref name=ecehovin1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 80.<br>''“Čehovin Eduard, grafički dizajner. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=ecehovin2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 73.<br>''“Čehovin D. Eduard, grafički dizajner, art-direktor firme Art +- Bussines [sic!] - Beograd (r. 29. V 1951, Zemun). Jugosloven.”''</ref> * [[Božidar Damjanovski]], slikar<ref name=bdamjanovski1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 92.<br>''“Damjanovski Božidar, slikar, slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=bdamjanovski2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 87.<br>''“Damjanovski D. Božidar, slikar, samostalni umetnik (r. 12. IX 1947, Skoplje). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Evgenija Demnievska]], likovni umjetnik<ref name=edemnievska1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 97.<br>''“Demnievska Evgenia [sic!], slikar, slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref><ref name=edemnievska2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 91.<br>''“Demnievska A. Evgenia [sic!], slikar, slobodni umetnik (r. 4. XII 1946, Skoplje). Makedonka, Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Emir Dragulj]], grafičar<ref name=edragulj1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 109.<br>''“Dragulj Emir, slikar i grafičar; redovni profesor Fakulteta likovnih umetnosti, Bg. […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=edragulj2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 102.<br>''“Dragulj A. Emir, slikar; vanredni profesor Fakulteta likovnih umetnosti u Beogradu (r. 2. II 1939, Mravinjac, Goražde). Jugosloven.”''</ref> * [[Nikola Džafo]], slikar<ref name=ndzafo1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 114.<br>''“Džafo Nikola, slikar, slobodni umetnik; likovni urednik lista "Republika". […] P: Jugosloven, […].”''</ref><ref name=ndzafo2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 107.<br>''“Džafo M. Nikola, slikar, slobodni umetnik (r. 9. VI 1950, N.Sad [sic!]). Jugosloven, […].”''</ref> * [[Branko Gavrić]], grafički dizajner<ref name=bgavric1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 142.<br>''“Gavrić Branko, grafički dizajner; vlasnik i direktor firme "Total Design" DOO. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Nandor Glid]], vajar<ref name=nglid1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 145-146.<br>''“Glid Nandor, vajar; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, Jevrejin.”''</ref><ref name=nglid2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 137.<br>''“Glid A. Nandor, vajar; redovni profesor Fakulteta primenjenih umetnosti i dizajna - u penziji (r. 12. XII 1924, Subotica). Jugosloven, jevrejskog porekla.”''</ref> * [[Đorđe Ilić]], slikar, univ. profesor<ref name=djilic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 168.<br>''“Ilić Đorđe, slikar; redovni profesor Arhitektonskog fakulteta, Bg. (penz.) […] P: Srbin-Jugosloven, […].”''</ref> * [[Darija Kačić]], slikarka<ref name=dkacic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 213.<br>''“Kačić Darija, slikar; docent na Fakultetu likovnih umetnosti, Bg. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Nikola Kostandinović]], grafički dizajner<ref name=nkostandinovic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 242.<br>''“Kostandinović Nikola, grafički dizajner; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven.”''</ref> * [[Pjer Križanić]], slikar-karikaturista<ref name=pkrizanic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 358.<br>''“Križanić Pjer, slikar-karikaturista, novinar, r. 1890 u Mečenčanu, srez Glina, Jugosloven.”''</ref> * [[Ankica Oprešnik]], slikarica i grafičarka<ref name=aopresnik1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 390-391.<br>''“Oprešnik Ankica, slikar i grafičar; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka, […].”''</ref> * [[Gradimir Pankov]], balet majstor<ref name=gpankov1>[http://www.politika.rs/rubrike/Kultura/Moja-trupa-mora-uvek-da-iznenadi.lt.html Моја трупа мора увек да изненади] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Биљана Лијескић; 11.12.2013.''<br>''“То ми много значи, јер никада нисам изгубио везу са простором одакле сам дошао, иако живим у иностранству годинама. Имам обичај да кажем, са саркастичним хумором, да сам Југословен са канадским и америчким пасошем! Али, чак иако сам канадски и амерички држављанин, остајем Југословен у срцу и никада нећу заборавити своју матичну земљу.”''</ref> * [[Dragan Papić]], multimedijalni umjetnik<ref name=dpapic1>[https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:155431-Darovi-sa-buvljaka Darovi sa buvljaka] [[Večernje novosti]]. ''A. Šerer, N. Smiljić; 24.02.2004.''<br>''“Ipak, najviše volim da izlažem u našoj zemlji, pred domaćom publikom. Za sebe volim da kažem da sam prvo Beograđanin, pa Jugosloven.”''</ref> * [[Ljuba Popović]], slikar<ref name=ljpopovic1>[https://www.vreme.com/kultura/slikarstvo-je-muzika-za-oci/ Slikarstvo je muzika za oči] [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]]. ''Dragan Todorović; 30.10.2014.''<br>''“On lično je 51 godinu tamo, kad ga pitaju ko je, odgovara, Jugosloven, srpskog porekla, da pripada srpskom plemenu…”''</ref> * [[Verica Rakočević]], modna dizajnerka<ref name=vrakocevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 473.<br>''“Rakočević Verica, modni kreator. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Ivan Rendić]], kipar<ref name=irendic1>Kečkemet, Duško: Ivan Rendić: Život i djelo. Supetar 1969, str. 47.<br>''Rendić pisao je u starosti: »On me je uputio da moram biti svijestan, da sam Hrvat, dakle Jugoslaven.« Dalje veli da mu je knjige, iz kojih je učio naš jezik, slao također Strossmayer. I taj Strossmayerov kredo »Hrvat, dakle Jugoslaven« postaje otada i Rendićev kredo, kojeg se držao i za koji se borio dosljedno sve do smrti, u toku čitavog svog dugog i napornog rada i burnog života.''</ref> * [[Mateja Rodiči]], slikar<ref name=mrodici1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 485.<br>''“Rodiči Mateja, slikar i grafički dizajner; slobodni umetnik. […] P: Jugosloven, […].”''</ref> * [[Anđelka Slijepčević]], modni kreator, univ. profesor<ref name=aslijepcevic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 509.<br>''“Slijepčević Anđelka, redovni profesor Fakulteta primenjenih umetnosti i dizajna, Bg.; potpredsednik Saveta Univerziteta umetnosti. […] P: Jugoslovenka, Srpkinja, […].”''</ref> * [[Marija Tišma]], slikarka<ref name=mtisma1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 577.<br>''“Tišma Marija, slikar; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref> * [[Emma Varga]], dizajner stakla<ref name=evarga-marodic1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 308.<br>''“Marodić Emilija, dizajner stakla; slobodni umetnik. […] P: Jugoslovenka.”''</ref><ref name=evarga-marodic2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 270.<br>''“Marodić Emilija, dizajner stakla, samostalni umetnik (r. 22. III 1952, Ada). Jugoslovenka.”''</ref> * [[Vladimir Veličković]], slikar<ref name=vvelickovic1>[https://nova.rs/kultura/najbolji-izdanak-gradanskog-secanje-na-vladu-velickovica/ Najbolji izdanak građanskog – sećanje na Vladu Veličkovića] Nova.rs. ''Radmila Stanković; 29.08.2020.''<br>''“Ja sam duboko ukorenjen kao Jugosloven i takav ću ostati do kraja života. Dubokih korena sam i Beograđanin, što podrazumeva i da sam Srbin.”''</ref><ref name=vvelickovic2>[https://www.vesti-online.com/ostajem-jugosloven/ Ostajem Jugosloven] Vesti online. ''02.11.2014.''<br>''“Ja sam veoma privržen toj Srbiji, Beogradu, ja sam pre svega Beograđanin, naravno sa plemenitom idejom da ostajem Jugosloven, ono što mi se negde i zamera, a negde mi se i ne oprašta.”''</ref> * [[Sonja Vukićević]], koreografkinja, glumica, balerina<ref name=svukicevic1>[https://www.vijesti.me/zabava/19258/sonja-vukicevic-politicari-su-postali-i-glumci-i-reditelji Sonja Vukićević: Političari su postali i glumci i reditelji] [[Vijesti (Podgorica)|Vijesti]]. ''Jelena Kontić; 23.09.2018.''<br>''“Ja sam Jugoslovenka i van granica Jugoslavije, a danas sam Jugoslovenka i van granica bivše Jugoslavije.''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Marina Abramović. The Cleaner (45524492341).jpg|Marina Abramović Datoteka:Ljuba Popovic-mc.rs.jpg|Ljuba Popović Datoteka:Ivan Rendić 1885 Th. Mayerhofer.jpg|Ivan Rendić Datoteka:Velickovic Zarko-Vijatovic (cropped).jpg|Vladimir Veličković </gallery> </div> == Vojska == * [[Vicko Antić]], general-pukovnik, revolucionar<ref name=vantic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 22.<br>''“Antić Vicko, generalmajor avijacije JNA, r. 1912 u Selcu, srez Crikvenica, Jugosloven.”''</ref> * [[Tomo Buzov]], oficir, poznat po herojskom činu za vreme bratoubilačkog rata 1993. godine<ref name=tbuzov1>[https://www.nin.rs/english/news/50784/darko-buzov-my-father-was-murdered-because-he-didnt-want-to-stay-silent Darko Buzov for NIN: My father was murdered because he didn’t want to stay silent] (na engleskom) [[NIN]]. ''Tanja Nikolić Đaković; 06.06.2024.''<br>''“And my father never thought of himself as a Croat. He was, as I said, a Yugoslav, a JNA officer. For years after the abduction in Štrpci, various NGOs contacted us, they wanted us to insist on the idea that the Serbs killed my father because he was a Croat. And the truth is that my father was a Yugoslav.”''</ref><ref name=tbuzov2>[https://n1info.rs/vesti/bio-je-covek-i-jugosloven-tomo-buzov-dao-je-svoj-za-zivot-mladica-u-vozu-u-strpcima/ „Bio je čovek i Jugosloven“: Tomo Buzov, dao je svoj za život mladića u vozu u Štrpcima] N1 SRB. ''Sonja Kamenković; 31.05.2024.''<br>''On kaže da ima posebnu obavezu da naglasi da je Tomo Buzov bio oficir JNA, ali pre svega čovek i Jugosloven. „Bio je oficir JNA, učinio je taj gest koji mnogi nikada ne bi, ali presudno je bilo upravo to što je Toma bio Jugosloven i nije delio ljude po nacionalnosti. On je spasio mladića koji je pošao tim vozom u Bar. Tomo je umesto tog mladića izašao iz voza, važno je reći da nije ubijen kao Hrvat kako su to neki govorili, već kao Jugosloven.“''</ref> * [[Ivan Gošnjak]], general, političar, revolucionar<ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Nikola Karanović]], general-pukovnik, revolucionar<ref name=nkaranovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 307-308.<br>''“Karanović Nikola-Karan, generalpotpukovnik JNA, r. 1914 u Prkosima, srez Bosanski Petrovac, Jugosloven.”''</ref> * [[Vlado Lončarić]], partizanski i španski borac<ref name=vloncaric1>Lončarić, Vlado: Ponovo u Zagrebu, u: Ahmetović, Lutvo (i drugi) (ur.): [https://znaci.org/00003/4_24_3.pdf Zbornik sjećanja. Zagreb 1941-1945.] Knjiga 3. Zagreb 1984, str. 49.<br>''“Poslije neuspjeha oružane borbe demokratskih i progresivnih snaga, mi Jugoslaveni bili smo u logorima u Francuskoj oko 28 mjeseci.”''</ref> * [[Mirko Matković]], general-major, revolucionar<ref name=mmatkovic1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 431.<br>''“Matković Mirko, pukovnik JNA, r. 1915 u Podima, srez Hercegnovi, Jugosloven.”''</ref> * [[Kosta Nađ]], general, političar, revolucionar<ref name=knadj1>Nešović, Slobodan/Mitrović, Živan: Savezna narodna skupština: izabrana 22 i 24 novembra 1953 godine. Beograd 1955, str. 173.<br>''“Nađ S. Kosta (Izborni srez Zrenjanin, APV – NRS), general-pukovnik, rođen 15-V-1911 god. u Petrovaradinu, srez Novi Sad, APV – NRS, Jugosloven.”''</ref><ref name=jugoslavenstvodanas180-181/> * [[Alojz Peharnik]], vojnik-graničar, pjesnik<ref name=apeharnik1>Šurmin, Đuro: Hrvatski preporod. I. Od godine 1790. do 1836. Zagreb 1903, str. 187.<br>''“I doista, osim poznatih Gajevih davorija pjeva još iste godine barun Peharnik, koji je u njemačkoj „Luni“ napisao gdjekoju patriotičnu stvarcu, kao „Ilir iz Horvatske“ svoju „Poskočnicu junačku“ dičeći se svojim rodom junačkim i […].”''</ref> * [[Vladimir Pfeifer]], kapetan fregate<ref name=vpfeifer1>Vladimir Pfeifer, kapetan fregate u. p., u: Јадранска стража, год. XI бр. 1 (1933), стр. 26.<br>''“Kao osvjedočeni Jugosloven i zbog svojih rijetkih sposobnosti primjen je poslije oslobođenja u našu mladu mornaricu, gdje mu je povjerena zadaća da izvježba naš mladi podmornički naraštaj.”''</ref> * [[Rudolf Primorac]], general, diplomata, revolucionar<ref name=rprimorac>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_8.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 102.<br>''“Primorac Antuna Rudolf, načelnik Štaba divizije, rođen 1904, Sutomore, Bar, major jugoslovenske vojske, Jugosloven, u NOB od 1941, član KPJ od oktobra 1942, krajem rata šef Jugoslovenske vojne misije u SSSR-u.”''</ref> * [[Velimir Radičević]], general-potpukovnik, narodni heroj<ref name=vradicevic1>[https://www.danas.rs/vesti/drustvo/zaboravljeni-devedesetogodisnjaci/ Zaboravljeni devedesetogodišnjaci] [[Danas (dnevnik)|Danas]]. ''Dragoljub Petrović; 26.12.2011.''<br>''“Ja sam internacionalac bio ceo život. I Jugosloven.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Vicko Antić.jpg|Vicko Antić Datoteka:Memorial plaque for captain Tomo Buzov in New Belgrade.jpg|reljef Tome Buzova na spomen-ploči Datoteka:Ivan Gošnjak (1).jpg|Ivan Gošnjak Datoteka:Nikola Karanović.jpg|Nikola Karanović Datoteka:Kosta Nađ.jpg|Kosta Nađ Datoteka:Rudolf Primorac.jpg|Rudolf Primorac </gallery> </div> == Druge oblasti == * [[Anton Bezenšek]], stenograf, prevodilac<ref name=abezensek1>Bezenšek, Ant. J.: [https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-76POZL0A/a287f66c-8022-4d9f-80fb-dfd3c5294854/PDF Vabilo k naročbi], u: Slovenec, god. 4 br. 13. (1876), str. 4.<br>''“Ozrimo se na naše severne brate Čehe, Ruse in Poljake, koji so vže pred več leti začeli gojiti to Rimljanom in Grkom znano, a v novejem času od Nemcev iz nova prerojeno in modernim jezikom priredeno umetnost – stenografijo, pa primerjajmo naše delovanje na tem polju z njihovim, to moramo priznati, da smo zares precej zaostali, in da je skrajni čas, da se tudi v tem obziru prebudimo k delu in napredovanju, a to vsi Jugoslaveni zajedno v duhu bratske sloge in vzajemnosti.”''</ref> * [[Sonja Biserko]] aktivistica za ljudska prava, bivši diplomat<ref name=sbiserko1>Pavelić, Boris: [https://www.kucaljudskihprava.hr/wp-content/uploads/2019/12/Kad-glave-igraju__.pdf Kad glave igraju.] Zagreb 2019, str. 118.<br>''“Moji su živeli u tom jugoslovensko-dalmatinskom krugu. Tu sam i ja odrasla, pa nemam nacionalnost u smislu u kojem se danas govori o njoj: Beograđanka sam, Dalmatinka, Jugoslovenka. To je moj osećaj, ne mogu to da menjam.” - Osjećaj identiteta Sonje Biserko jasan je i osviješten – jugoslavenstvo koje ne negira nijednu svoju sastavnicu, od etničke preko regionalne do vjerske - ali danas, doslovno opasan. - “Biti Jugosloven i kosmopolita, to je danas proterana populacija.”''</ref><ref name=sbiserko2>Perović, Latinka: [https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Ziveti%20svoje%20ideale.pdf U ogledalu vremena. Skica za biografiju Sonje Biserko, s povodom.], u: Stanojlović, Seška/Kisić, Izabela (ur.): Živeti svoje ideale. Sonja Biserko, skice za portret. Beograd 2018, str. 33.<br>''“Samozatajna po prirodi, Sonja Biserko je, po svom tačnom samorazumevanju, ličnost sa složenim identitetom. Jugoslovenka, Beograđanka, Dalmatinka, Mediteranka, Evropljanka, kosmopolitkinja… Antifašizam i ideje jednakosti i solidarnosti levice utemeljene su u njenom porodičnom vaspitanju.”''</ref> * [[Aida Ćorović]], aktivistica za ljudska prava, novinarka<ref name=acorovic1>[https://nova.rs/vesti/politika/aida-corovic-grigorije-jedini-moze-da-ujedini-gradane/ Ćorović: Grigorije može da nas spasi od Vučića] Nova.rs ''Vojislav Milovančević; 09.07.2020.''<br>''“I neka mu se kaže da ja, Jugoslovenka, levičarka, feministkinja…mislim da je Srbiji potrebna njegova pomoć.”''</ref><ref name=acorovic2>[https://balkans.aljazeera.net/opinions/2024/7/14/novi-sad-antifa-grad-ustase-i-cetnici-zajedno-ste Novi Sad antifašistički grad: Ustaše i četnici, zajedno ste bježali] [[Al Jazeera Balkans]]. ''Aida Ćorović; 14.07.2024.''<br>''“Mirovna i građanska aktivistkinja od početka ratova '90-ih, antifašistkinja, feministkinja i braniteljka ljudskih prava. Kosmopolitkinja. Jugoslovenka.”''</ref> * [[Ervina Dabižinović]], aktivistkinja za ženska prava, psihološkinja<ref name=edabizinovic1>Domović Bulut, Senka: [https://www.faktcg.org/wp-content/uploads/2020/10/final-publikacija.pdf Ženske stvari. Women matters.] Herceg Novi 2018, str. 60.<br>''“Ja sam se osjećala, i osjećam se i danas, Jugoslovenkom.”''</ref> * [[Herta Haas]], službenica, revolucionarka<ref name=hhaas1>Kučan, Viktor: [https://znaci.org/00001/129_5.pdf Borci Sutjeske.] Beograd 1996, str. 44.<br>''“Has Herta, borac u službi veze VŠ, rođena 1917, Maribor, studentkinja, Jugoslovenka, u NOB od 1941. godine, član KPJ.”''</ref> * [[Eduard Ille]], kulturni funkcioner<ref name=eille1>Kovačević, Irena (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji '96. Intelektualna, umetnička, politička, finansijska, vojna, sportska elita Srbije. Biografski leksikon. Beograd 1996, str. 171.<br>''“Ille Eduard, direktor "Jugokoncerta", Bg. (od '86). […] P: Jugosloven.”''</ref><ref name=eille2>Đoković, Momir (i drugi) (ur.): Ko je ko u Srbiji 1991. Leksikon. Beograd 1991, str. 160.<br>''“Ille N. Eduard, direktor Jugokoncerta, Beograd (r. 21. VII 1936, Drniš). Jugosloven.”''</ref> * [[Ivan Kostrenčić]], knjižničar<ref name=ikostrencic1>Korunić, Petar: [https://hrcak.srce.hr/file/314359 Prilog poznavanju jugoslavenske ideje u hrvatskoj politici 1868–1874] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618015253/https://hrcak.srce.hr/file/314359 |date=2022-06-18 }}, u: [[Časopis za suvremenu povijest]], sv. 12 br. 3 (1980), str. 78.<br>''“Koji može nas Jugoslavenah konačni cilj biti, koji odgovara posve našoj naravi, našim narodnim zahtjevom?”''</ref> * [[Ljubica Krnjaić]], inženjer protivpožarne zaštite<ref name=ljkrnjajic1>[https://zenskimuzejns.org.rs/tag/ljubica-krnjajic/ Vatrogastvo i ženska emancipacija] ŽeNSki muzej. ''Vesna Nedeljković Angelovska; 21.12.2023.''<br>''“Za sebe kaže da je Jugoslovenka. Ima kritički stav prema politici savremenog društva ali smatra da je socijalistički poredak Jugoslavije bio najhumaniji poredak.”''</ref> * [[Ašok Murti]], poznati stilista<ref name=amurti1>[http://www.blic.rs/Intervju/160207/Ostao-sam-ovde-iz-inata- Ostao sam ovde iz inata] Blic Online. ''Žiža Antonijević; 23.03.2008.''<br>''“Nemam nikakav stid i sram da izgovorim da ću ja zauvek ostati Jugosloven i da je to jedino s čime mogu da se identifikujem.”''</ref><ref name=amurti2>[http://www.pulsonline.rs/licna-karta/228/asok-murti/biografija Ašok Murti - Biografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110325002131/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/228/asok-murti/biografija |date=2011-03-25 }} Puls Online<br>''“Ja sam Jugosloven, ali indijskog porekla, to je identitet koga se nikada neću odreći. Moja intimna istorija ne poklapa se sa opštom, a naročito ne sa geografijom. Nisam jugonostalgičar, to je kulturni i emotivni, ne geografski prostor.”''</ref> * [[Božidar Petranović]], pravnik, pisac<ref name=bpetranovic1>Antoljak, Stjepan: Dalmatinsko pitanje kroz vjekove. Vjekovne težnje i borbe Hrvata za ujedinjenje Dalmacije s Hrvatskom. Zagreb 1944, str. 166.<br>''“Tek poneki se nazivaju »Ilirima iz Dalmacije« kao Božidar Petranović, koji radi sa svojim prijateljima oko podizanja narodne knjige izdavajući […].”''</ref> * [[Bosiljka Schedlich]], kulturni radnik<ref name=bschedlich1>[https://balkandiskurs.com/2018/05/19/prelazeci-granice-dio-ii/ Prelazeći granice: bosanske migracije u Njemačkoj (Dio II)] Balkan Diskurs. ''Dženeta Karabegović; 19.05.2018.''<br>''“SüdOst centar, ili “südost Europa Kultur e.V.” osnovala je Bosiljka Schedlich, rođena u Hrvatskoj, koja se udomaćila u Njemačkoj, a sebe smatra Jugoslovenkom.”''</ref> * [[Jagoda Slijepčević]], popularna, dugogodišnja radnica JAT-a<ref name=jslijepcevic1>[https://www.politika.rs/sr/clanak/453773/Odlazak-stjuardese Odlazak stjuardese] [[Politika (novine)|Politika]]. ''Jovo Simišić; 08.05.2020.''<br>''“Bila je entuzijasta i velika Jugoslovenka.”''</ref> * [[Maja Veseli]], kulturni radnik<ref name=mveseli1>Janković, Slavko/Milanović, Mihajlo (ur.): Ko je ko u Jugoslaviji. Biografski podaci o jugoslovenskim savremenicima. Prvo izdanje. Beograd 1957, str. 759.<br>''“Veseli Maja, profesor, sekretar Saveta za prosvetu, nauku i kulturu NR Hrvatske, član Glavnog odbora SSRNS Hrvatske, član Saveza ženskih društava NR Hrvatske, r. 1908 u Irigu, Jugoslovenka.”''</ref> <div style="text-align:center;"> <gallery perrow=6> Datoteka:Anton Bezenšek2.jpg|Anton Bezenšek Datoteka:Sonja Biserko.jpg|Sonja Biserko Datoteka:Aida Ćorović 2011-mc.rs.jpg|Aida Ćorović Datoteka:Herta Has.jpg|Herta Haas Datoteka:Bozidar Petranovic 1885 Mayerhofer.png|Božidar Petranović </gallery> </div> == Povezano == * [[Jugoslaveni]] * [[Jugoslavenstvo]] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist|colwidth=30em}} [[Kategorija:Biografije, Jugoslavija|*]] [[Kategorija:Liste osoba|Jugoslaveni]] sk5aczddktqozccjx629ze1bl32ielp 0 4679045 42713694 42346741 2026-10-25T17:42:45Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713694 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Sonsonate | ime_genitiv =Sonsonata | izvorno_ime =<small>Villa de la Santísima Trinidad de Sonsonate</small> | translit_jezik1 = | slika_panorama =Sonso.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike = [[Panorama]] grada | utemeljenje_ime=Osnovan | utemeljenje_datum =[[1552]].<ref name=gua/> | širina-stupnjevi =13 | širina-minute =43 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =89 | dužina-minute =43 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Salvador}} | lokacija1_ime =[[Departmani Salvadora|Departman]] | lokacija1_info =[[Sonsonate (departman)|Sonsonate]] | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =[[Gradonačelnik]] | ime_vođe = Rafael Arévalo | dijelovi = | vrsta_dijelova = | površina_bilješke = | površina_ukupna =166,6 [[km²]]<ref name=gua/> | površina_uža = | površina_šira = | visina =22 [[metar|m]]<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2022]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo = | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže =25,237<ref name=cita/> | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire =58,846<ref name=city/> | stanovništvo_šire_gustoća =353,2 stan./[[km²]]<ref name=city/> | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC+5]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj = | pozivni_broj =502<ref name=city/> | gradovi_prijatelji = | države_gradova_prijatelja = | web_stranica = | slika_lokacijska_karta_država =El Salvador | slika_lokacijska_karta_opis =<center>Sonsonate na karti Salvadora | bilješke = }} '''Sonsonate''' je [[općina]] od 58,846<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/elsalvador/admin/sonsonate/0302__acajutla/ | title =''Sonsonate Municipality in El Salvador'' | accessdate =22.3.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> i [[grad]] od 49,129 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=cita>{{cite web | url =http://www.citypopulation.de/en/elsalvador/cities/?cityid=282 | title =''Sonsonate in Sonsonate'' | accessdate =22.3.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> na [[jugozapad]]u [[Salvador]]a u [[Sonsonate (departman)|Departmanu Sonsonate]] u kom je [[administrativni centar]]. == Geografija == Sonsonate leži na [[rijeka|rijeci]] [[Sensunapan]], udaljen 64 [[km]] [[zapad]]no od [[glavni grad|glavnog grada]] [[San Salvador]]a i 19 [[km]] od [[luka|luke]] [[Acajutla]] na [[Pacifik]]u. <ref name=brit/> == Historija == Sonsonate je nastao [[1552]]. pod [[ime]]nom ''Villa del Espíritu Santo'', kao [[selo]] od nekoliko [[kuća]] i skromnom [[crkva|crkvom]]. Službeno je osnovan u [[maj]]u te godine, kad je posvećena crkva sv. Trojstva.<ref name=gua/> Za [[Špansko Carstvo|kolonijalnog perida]] postao je centar velikih [[plantaža|hacijendi]] [[kakaovac|kakaovca]].<ref name=brit>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Sonsonate-El-Salvador |title = ''Sonsonate'' |publisher =Encyclopaedia Britannica |language = engleski |accessdate =22.3.2023.}}</ref> Od [[1770]]. je sjedište [[župa|župe]], a od [[septembar|septembra]] [[1821]]. više nije bio dio [[Špansko Carstvo|Španjolskog kolonijalnog carstva]] već dio [[Gvatemala|Gvatemale]]. Tek od [[1823]]. je dio [[Salvador]]a, u kom je u [[april]]u [[1824]]. kao ''Santísima Trinidad'' dobio [[Gradska prava|status grada]]. Nešto kasnije u [[jun]]u [[1824]]. kad je osnovan [[Sonsonate (departman)|Departman Sonsonate]] postao je njegov administrativni centar.<ref name=gua/> Jedno kraće vrijeme od [[oktobar|oktobra]] [[1833]]. do [[jun]]a [[1834]]. bio je [[glavni grad|prijestolnica]] [[Savezna Republika Centralne Amerike|Savezne Republike Centralne Amerike]], to je prestao biti kad je aministracija preseljena u [[San Salvador]].<ref name=gua>{{cite web | url =https://www.elsalvadormipais.com/historia-antigua-de-sonsonate | title =''Historia antigua de Sonsonate'' | accessdate =21.3.2023. | language=španjolski | publisher=El Salvador mi pais}}</ref> [[Željeznička pruga]] do luke [[Acajutla]] dovršena je [[1882]].<ref name=his/>.<ref name=his>{{cite web | url =https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Fwww.transparencia.gob.sv%2Finstitutions%2Fcepa%2Fdocuments%2F390543%2Fdownload&fname=Rese%C3%83%C2%B1a_de_Acajutla__IAIP_2020.pdf&pdf=true | title =''Resena Historica del Puerto de Acajutla'' | accessdate =21.3.2023. | language=španjolski | publisher=Comisión Ejecutiva Portuaria Autónoma}}</ref> == Privreda== Sonsonate je danas [[trgovina|trgovačko]]-[[industrija|industrijski]] centar [[stočarstvo|stočarsko]]-[[ratarstvo|ratarskog]] kraja koji proizvodi; [[tropi|tropsko]], [[voće]], [[kava|kavu]] i velike količine [[Koža (materijal)|koža]].<ref name=brit/> == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Sonsonate}} * [https://web.archive.org/web/20230322033728/http://alcaldiadesonsonate.gob.sv/amso/ ''Alcaldia Municipal de Sonsonate'' (službene stranice)] {{es icon}} [[Kategorija:Gradovi u Salvadoru]] 92nptgl4vrj7ul235t27jsst3k518fn 0 4680450 42713818 42712168 2026-10-26T03:30:18Z Edgar Allan Poe 29250 /* Nagrade */ 42713818 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Infookvir animanga/Header |ime = BLEACH |slika = [[Datoteka:Bleach_Anime.jpg|250px]] |opis_slike = Promotivni poster [[anime]] serije s glavnim likovima iz prve sezone |izvorno_ime = ''Burīchi'' |izvorno_pismo = ブリーチ |žanr = [[Pustolovni film|pustolovni]],<ref name="VizOfficial"/> [[Nadnaravna fikcija|nadnaravno]]<ref name="VizOfficial">{{cite web|url=https://www.viz.com/bleach|title=The Official Website for Bleach|publisher=[[Viz Media]]|access-date=October 24, 2017|archive-date=June 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614214009/https://www.viz.com/bleach|url-status=live}}</ref> }} {{Infookvir animanga/Anime |Tv-film = |naslov = |redatelj = [[Noriyuki Abe]] |producent = {{nowrap|{{ubl|[[Ken Hagino]]|[[Noriko Kobayashi]] {{small|(#1–86, 226–328)}}|[[Yutaka Sugiyama]] {{small|(#1–25, 355–366)}}|[[Yukio Yoshimura]] {{small|(#26–133)}}|[[Shunji Aoki]] {{small|(#87–225)}}|[[Aya Mizobuchi]] {{small|(#134–157)}}|[[Mai Nagai]] {{small|(#158–354)}}|[[Hatsuo Nara]] {{small|(#343–366)}}}}}} |scenarist = {{ubl|[[Masashi Sogo]] {{small|(#1–229, 266–316)}}|[[Tsuyoshi Kida]] {{small|(#230–265)}}|[[Kento Shimoyama]] {{small|(#317–366)}}}} |skladatelj = [[Shirō Sagisu]] |studio = [[Pierrot (studio)|Pierrot]] |licenca = |mreža = {{flagicon|JAP}} [[TV Tokyo]] |mreža_hrv = |ostale_mreže = |početak_emitiranja = [[5. listopada]] [[2004.]] |kraj_emitiranja = [[27. ožujka]] [[2012.]] |epizode = 366 ([[Lista epizoda animea Bleach|epizode]]) |trajanje = 24 minute |emitiranje = }} {{Infookvir animanga/Anime |Tv-film = |naslov = Bleach: Thousand-Year Blood War |redatelj = {{ubl|[[Tomohisa Taguchi]]|[[Mitsutoshi Satou]]|[[Hikaru Murata]]}} |producent = {{ubl|[[Makoto Hijikata]]|[[Tasuku Honda]]|[[Genki Negishi]]|[[Yoshihiro Tominaga]]}} |scenarist = {{ubl|[[Tomohisa Taguchi]]|[[Masaki Hiramatsu]]}} |skladatelj = [[Shirō Sagisu]] |studio = [[Pierrot (studio)|Pierrot]] |licenca = |mreža = {{flagicon|JAP}} [[TV Tokyo]] |mreža_hrv = |ostale_mreže = |početak_emitiranja = [[11. listopada]] [[2022.]] |kraj_emitiranja = [[27. listopada]] [[2026.]] |epizode = 50 ([[Lista epizoda animea Bleach|epizode]]) |trajanje = 24 minute |emitiranje = }} {{Infookvir animanga/Ostalo |naslov = Anime filmovi |sadržaj = * ''[[Bleach: Memories of Nobody]]'' (2006) * {{nowrap|''[[Bleach: The DiamondDust Rebellion]]'' (2007)}} * ''[[Bleach: Fade to Black]]'' (2008) * ''[[Bleach: Hell Verse]]'' (2010) }} {{Infookvir animanga/Footer}} '''''BLEACH''''' ([[japanski]]: ブリーチ, ''Burīchi'') [[japan]]ska je [[anime]] serija nastala prema [[Bleach (manga)|istoimenoj mangi]] [[Tite Kubo|Titea Kuba]]. Serija je premijerno prikazana [[5. listopada]] [[2004.]] godine te je neprekinuto emitirana sve do [[27. ožujka]] [[2012.]] godine kada je, bez da je adaptirala cijelu mangu, iznenada ukinuta nakon 366 epizoda, što je rijetkost u svijetu [[anime]]a, pogotovo s obzirom na činjenicu da je [[manga]] bila izrazito popularna. Ipak, nakon deset godina, službeno je potvrđeno kako će manga biti adaptirana do kraja te je nastavak, naslovljen ''Bleach: Thousand-Year Blood War'', započeo s emitiranjem [[11. listopada]] [[2022.]], a zaključen je [[27. listopad|27. listopada]] [[2026.]] godine nakon 50 epizoda. Tako je cjelokupni anime na kraju imao 416 epizoda. Serijal je producirao [[Pierrot (studio)|Studio Pierrot]], a prvi je dio režirao [[Noriyuki Abe]], dok je [[Tomohisa Taguchi]] preuzeo režijsku palicu drugog dijela. Glazbu je komponirao [[Shirō Sagisu]]. Kao i manga, radnja animea prati srednjoškolca [[Ichigo Kurosaki|Ichiga Kurosakija]] koji, nakon susreta s [[Rukia Kuchiki|Rukijom Kuchiki]], postaje [[Shinigami (Bleach)|Shinigami]] i zajedno sa svojim prijateljima spašava svijet od različitih protivnika. No, osim što je više-manje vjerno adaptirala originalnu mangu, anime serija sadržavala je i značajnu količinu originalnog sadržaja, uključujući cijele narativne cjeline i likove, koji nije bio u originalnoj mangi. Anime serija prikazivana je cijelom nizu zemalja te je, uz ''[[Naruto (anime)|Naruto]]'' i ''[[One Piece (anime)|One Piece]]'', jedna od "Velike trojke" anime serija s početka [[21. vijek|XXI. vijeka]]. Danas se smatra da je ''BLEACH'' jedna od najpopularnijih anime serija u historiji. == Sinopsis == === Agent of the Shinigami ''hen'' === [[File:Ep1IchigoTakesPower.webp|thumb|320px|left|[[Rukia Kuchiki]] sprema se dati [[Ichigo Kurosaki|Ichigu Kurosakiju]] moći [[Shinigami (Bleach)|Shinigamija]] kako bi mogao obraniti sebe i svoju obitelj od napada [[Hollow]]a po imenu [[Fishbone D]].]] Radnja animea započinje u [[Karakura|Karakuri]], fiktivnom [[japan]]skom gradiću u kojem živi [[Ichigo Kurosaki]], srednjoškolac koji živi s ocem [[Isshin Kurosaki|Isshinom]], liječnikom koji u obiteljskoj kući ima malu kliniku, te sestrama blizankama, [[Karin Kurosaki|Karin]] i [[Yuzu Kurosaki|Yuzu]]. Njihova majka, [[Masaki Kurosaki|Masaki]], poginula je nedugo nakon rođenja blizanki dok je bila u šetnji s Ichigom. Ichigo Kurosaki naizgled je obični srednjoškolac, ali ima sposobnost komunikacije s duhovima, što ga čini posebnim. Jedne večeri, u njegovoj se sobi pojavi mlada djevojka odjevena u crni [[kimono]] po imenu [[Rukia Kuchiki]], koja mu se predstavlja kao [[Shinigami (Bleach)|Shinigami]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|死神|しにがみ}}, ''Shinigami''; dosl. "Bog smrti") i objašnjava kako je ona zadužena za zaštitu stanovnika Karakure od zlih [[Hollow]]a ([[japanski]]: {{Ruby-ja|虚|ホロウ}}, ''Horō''; dosl. "Šupljina") kao i za slanje zaostalih duša u njezin dom, [[Soul Society]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|尸魂界|ソウル・ソサエティ}}, ''Souru Sosaeti''; dosl. "Zajednica duša"), gdje sve pročišćene duše idu poslije smrti. Ichigo joj nije sklon povjerovati, ali njihov razgovor prekida dolazak opasnog, snažnog Hollowa koji, prema Rukijinom tumačenju, cilja upravo Ichigovu obitelj, odnosno, kako se uskoro ispostavi, Ichiga. Nakon što Rukia ne uspije ubiti Hollowa, ponudi Ichigu da mu preda dio svojih moći kako bi se on mogao boriti, na što on pristane, ali dogodi se čudo i Ichigo pokupi sve Rukijine moći, s kojima postaje Shinigami i uspijeva pobijediti Hollowa. Kako Rukia nije u mogućnosti vratiti se kući dok joj se ne vrate moći, odlazi do trgovine koju vodi [[Kisuke Urahara]], misteriozni trgovac mješovitom robom za Shinigamije, ali i ljude, koji joj nabavlja [[Gigai]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|義骸|ぎがい}}, ''Gigai''; dosl. "Lažno tijelo"), lažno tijeli pomoću kojeg može normalno živjeti u Svijetu živih, ali u kojem ne može koristiti svoje moći. S druge strane, Ichigo je primoran mijenjati ju kao zamijenski Shinigami u Karakuri, što on isprva odbija, ali kada shvati kako time može pomoći ljudima, prihvaća svoju novu funkciju. Rukia ubrzo dolazi u Ichigov razred i upoznaje njegove prijatelje, među kojima su [[Orihime Inoue]] i "[[Yasutora Sado|Chad]]", ali i [[Quincy (Bleach)|Quincy]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|滅却師|クインシー}}, ''Kuinshī''; dosl. "Redovnik uništenja") [[Uryū Ishida]], koji se kasnije predstavlja kao Ichigov rival jer su, prema njegovom tumačenju, Quincyji i Shinigamiji prirodni neprijatelji. Naravno, Ichigovo djelovanje privuče pozornost Soul Societyja, gdje se Rukia nije javila dugo, tako da u Karakuru dolaze [[Byakuya Kuchiki]] i [[Renji Abarai]] kako bi odveli Rukiju natrag kući te joj sudili za teški zločin zbog davanja svojih moći smrtniku. Ichigo to pokuša spriječiti, ali unatoč svim svojim vještinama, Byakuya je previše snažan za njega i ostavlja ga u teškom stanju, nakon čega ga spašava Urahara. U međuvremenu su i Orihime i Chad aktivirali svoje moći i nakon što je Ichigo odlučio trenirati s Uraharom kako bi reaktivirao svoje prirodne moći, njih troje i Ishida odluče otići u Soul Society kako bi spasili Rukiju, koju čega pogubljenje. Uz pratnju mačke koja govori po imenu [[Yoruichi Shihōin|gospodin Yoruichi]], njih se četvoro upute u Soul Society, gdje njihova prisutnost aktivira alarm i oni su odmah identificirani kao neprijatelji. === Soul Society ''hen'' === Međutim, istovremeno dok se Ichigo i njegovi prijatelji pokušavaju probiti u [[Seireitei]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|瀞霊廷|せいれいてい}}, ''Seireitei''; dosl. "Dvor čistih duša"), unutar zidina istoga odvija se drama jer je Kapetan ([[japanski]]: {{Ruby-ja|隊長|たいちょう}}, ''Taichō''; dosl. "Zapovjednik jedinice") Pete divizije, [[Sōsuke Aizen]], ubijen. Dio Kapetana iz organizacije [[Gotei 13]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|護廷十三隊|ごていじゅうさんたい}}, ''Goteijūsantai''; dosl. "Trinaest carskih zaštitnika") smatra kako su Ichigo i njegovi saveznici krivi, dok drugi sumnjaju kako je ubojica netko od njih. I dok Ichigova grupa uspije prodrijeri u Seireitei, atmosfera među kapetanima sve je napetija. Kada uspiju prodrijeti kroz barijeru, Ichigo i njegovi prijatelji se razdvoje i svatko od njih suočava se s vlastitim protivnicima, kulminacija čega su borbe Ishide i [[Mayuri Kurotsuchi|Mayurija Kurotsuchija]], Kapetana Dvanaeste divizije, Chada i [[Shunsui Kyōraku|Shunsuija Kyōrakua]], Kapetana Osme divizije, i Ichiga i [[Kenpachi Zaraki|Kenpachija Zarakija]], Kapetana Jedanaeste divizije. Ishida i Ichigo su uspješni, dok Chad gubi svoju borbu, ali ne i život. Nakon svoje pobjede, Ichigo nastavlja put prema Rukiji, ali ga ponovo zaustavlja Byakuya; Yoruichi, za koju se ubrzo ispostavi da je žena i bivša Kapetanica Druge divizije koja ima sposobnost pretvoriti se u mačku, spasi Ichiga i uskoro ga nauči [[Bankai]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|卍解|ばんかい}}, ''Bankai''; dosl. "Finalno oslobađanje") kako bi mogao biti ravnopravan s Byakuyom. {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = left | direction = vertical | background color = | total_width = 350px | caption_align = | image1 = Ep34AizenFakesDeath.webp | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = | image2 = 278Aizen2C and Tosen are freed.webp | alt2 = | link2 = | caption2 = | footer = Kapetan [[Sōsuke Aizen]] prvo je lažirao svoju smrti (gore), a onda je zajedno sa svojim saveznicima [[Gin Ichimaru|Ginom Ichimaruom]] i [[Kaname Tōsen|Kanameom Tōsenom]] pobjegao u [[Hueco Mundo]], gdje je organizirao vojsku [[Arrancar]]a i sukobio sa sa svojim bivšim saveznicima (dolje). }} Ichigo uspijeva stići na vrijeme i spasiti Rukiju, međutim uskoro se otkrije kako su sva događanja u Seireiteiju dio izdajničkog plana bivšeg Kapetana Aizena, koji je zapravo živ. Aizen je lažirao svoju smrt uz pomoć svojih saveznika, [[Gin Ichimaru|Gina Ichimarua]] i [[Kaname Tōsen|Kanamea Tōsena]], s kojima - nakon što iz Rukijinog Gigaija izvuče [[Hōgyoku]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|崩玉|ほうぎょく}}, ''Hōgyoku''; dosl. "Raspadajuća kugla") - odlazi u [[Hueco Mundo]] i najavljuje skori rat protiv svojih bivših saveznika. === Arrancar ''hen'' === Dok se Gotei 13 pripremaju na sukob, Aizen je u Hueco Mundu formirao vojsku moćnih Hollowa, [[Arrancar]]a ([[japanski]]: {{Ruby-ja|破面|アランカル}}, ''Arankaru''; dosl. "Puknuta maska", prev. "otkinuti"), koje je nazvao Espade i rangirao ih po brojevima (1 do 10) temeljem njihove snage. Dvojica Espada, [[Yammy Llargo]] i [[Ulquiorra Cifer]], dolaze u Svijet živih kako bi testirali Ichigove moći, a nedugo zatim, Ulquiorra dolazi u Svijet živih i prisiljava Orihime, koja ima jako neobične moći, da dođe k Aizenu. Otkrivši što se dogodilo, Ichigo se ogluši o naredbe Soul Societyja te s Ishidom i Chadom odlazi u Hueco Mundo uz Uraharinu pomoć, kako bi spasili Orihime; na putu im se pridružuju Rukia i Renji. Po dolasku u Hueco Mundo upoznaju grupicu neobičnih i ekstenctričnih Hollowa koju čine [[Nelliel Tu Odelschwanck]], [[Dondochakka Birstanne]], [[Pesche Guatiche]] i [[Bawabawa]], koji im odluče praviti društvo i - koliko mogu - pomoći u njihovom nastojanju. Ichigo i ostali prolaze kroz Hueco mundo, pri čemu se bore s brojnim Hollowima, bivšim Espadama i aktualnim Espadama. U jednom trenutku u Hueco Mundo dolaze kapetani [[Byakuya Kuchiki]], [[Kenpachi Zaraki]], [[Mayuri Kurotsuchi]] i [[Retsu Unohana]], koji pomažu Ichigu dok ovaj odlazi na konačni okršaj s Ulquiorrom kako bi oslobodio Orihime. Tokom borbe, Ichigo bude ubijen te se pretvori u Hollowa, u kojem stanju uspijeva ubiti Ulquiorru. Nakon toga se uspijeva vratiti u normalno stanje. Kapetani ga tada informiraju o stanju u Svijetu živih. Naime, Aizenov je plan u tom trenutku postao jasan - planirao je iskoristiti Karakuru i sve ljude u njoj kako bi si omogućio put u do palače u kojoj obitava [[Soul King]], tamo ga ubio i postao novi vladar. Kako bi ga spriječio, Gotei 13 su uz Uraharinu pomoć napravili repliku Karakure na mjestu originalnog grada, koji su, zajedno sa stanovnicima, premjestili u Soul Society. Kada je Aizen s preostalim Espadama došao u Karakuru, shvatio je da se radi o lažnom gradu. Tamo su ga čekali ostali kapetani i počela je žestoka borba za spas Karakure. Ichigu su u međuvremenu objasnili da je on jedini koji može zaustaviti Aizena jer jedini nije bio izložen njegovoj hipnozi, tako da su se Ichigo i Unohana uputili u lažnu Karakuru nakon što je Ichigo spasio Orihime. Kapetani su uz pomoć [[Visoredi|Visoreda]], skupine bivših kapetana i njihovih pomoćnika ([[japanski]]: {{Ruby-ja|副隊長|ふくたいちょう}}, ''fukutaichō''; dosl. "pomoćni zapovjednik jedinice") koji su prije 110 godina protjerani iz Soul Societyja jer ih je Aizen pretvorio u hibride između Shinigamija i Hollowa pa su time dobili nove moći, koji su se svrstali na stranu Soul Societyja u ovoj borbi, uspjeli poraziti tri preostale Espade, kao i Tōsena, ali ne i Aizena i Gina, koji su nekako uspjeli otključati put u Soul Society i krenuti prema pravoj Karakuri. Ichigo je tokom ove borbe saznao da mu je otac zapravo bivši kapetan 10. Divizije, [[Isshin Kurosaki|Isshin Shiba]], jer se potonji borio protiv Aizena zajedno s Uraharom i Yoruichi. Isshin je pomogao sinu i naučio ga ultimativnu tehniku s kojom će moći poraziti Aizena, ali će ostati bez svih svojih moći, na što je Ichigo pristao. Nakon što je Gin izdao Aizena i pokušao ga ubiti, Aizen je ubio Gina i sukobio se s Ichigom, koji je aktivirao svoju tehniku i uspio svladati Aizena, koji je ubrzo onesposobljen i zatvoren zahvaljujući Uraharinoj pomoći. Ipak, Ichigo je nedugo zatim izgubio svoje moći. === Fullbringer ''hen'' === [[File:Ep346XcutionMembers.webp|350px|thumb|[[Fullbringer]]i iz skupine Xcution pomogli su Ichigu da vrati svoje moći, ali njihov vođa, [[Kūgo Ginjō]], imao je skriveni plan koji je stajao iza te pomoći.]] Ichigo se teško nosio s povratkom u normalu, pogotovo jer nitko od njegovih drugih prijatelja nije izgubio svoje moći u tom trenutku. Istovremeno, nepoznati muškarac s mačem počeo je napadati Ichigove prijatelje. Ichigu je tada prišao [[Kūgo Ginjō]] te mu objasnio da je on [[Fullbring]]er ([[japanski]]: {{Ruby-ja|完現術者|フルブリンガー}}, ''Furuburingā''; dosl. "Umjetnik potpune manifestacije"), čovjek s moćima koje potječu od Hollowa, te kako mu može pomoći da povrati svoje moći. Istovremeno mu je otkrio kako je nepoznati napadač [[Shūkurō Tsukishima]], njegov bivši prijatelj i saveznik koji je postao zločinac. Nakon intenzivnog treninga, Ichigo uspijeva povratiti dio svojih moći, ali mu pred sam kraj Ishida otkriva kako Tsukishima možda jest napao sve ostale Ichigove prijatelje, ali kako je njega napao stvarni zlikovac - Kūgo Ginjō. Ginjō tada otkriva da je i on, kao i Ichigo, bivši zamjenski Shinigami te kako se želi osvetiti Soul Societyju zbog načina na koji su ga odbacili. Prije borbe, Ichigo uz pomoć Rukije, Urahare, svog oca i skupine kapetana i pomoćnika iz Gotei 13 vraća svoje pune moći i kreće u borbu s Ginjōm dok se ostali Shinigamiji lako obraćunaju s ostalim Fullbringerima. Ichigo je na kraju prisiljen ubiti Ginjōa, ali kaže da vjeruje Soul Societyju i da ostaje njihov saveznik, unatoč novootkrivenim činjenicama. === Thousand-Year Blood War ''hen'' === Nedugo zatim, skupina nepoznatih osoba napada Hueco Mundo, Ichiga i Soul Society, pri ćemu pogiba [[Chōjirō Sasakibe]], pomoćnik glavnog kapetana [[Genryūsai Shigekuni Yamamoto|Yamamota]]. Nepoznati protivnici objavljuju rat Soul Societyju i ubrzo se otkriva kako su to preostali Quincyji koje predvodi [[Yhwach]]; Yhwach je 1,000 godina ranije pokušao napraviti istu stvari, ali ga je Yamamoto porazio zajedno s originalnim kapetanima netom formiranog Gotei 13, mada ga nisu uspjeli trajno ubiti. Tada je rečeno kako će se Yhwach ponovo probuti za 1,000 godina i započeti svoj pohod. Ichigo i njegovi prijatelji (osim Ishide) odlaze u Hueco Mundo kako bi pomogli Hollowima, što Yhwach iskoristi i vrši invaziju na Soul Society ranije nego najavljeno, pri čemu uspijeva ubiti Yamamota. Ichigov dolazak spriječio je potpuno uništenje Soul Societyja, jer je Ichigo dovoljno dugo zadržao Yhwacha da je potonjem ponestalo vremena i morao se povući u [[Wandenreich]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|見えざる帝国|ヴァンデンライヒ}}, ''Vandenraihi''; dosl. "Nevidljivo cartvo", prev. "Zidinama opasano carstvo"). Ichigo je tokom te borbe izgubio svoj mač tako da je morao izraditi novi; tu je uskočila [[Royal Guard]] ([[japanski]]: {{Ruby-ja|王属特務|おうぞくとくむ}}, ''Ōzokutokumu''; dosl. "Kralju podređena tajna služba"), skupina od pet najmoćnijih Shinigamija koji su inače zaduženi za zaštitu Soul Kinga, a nakon Yhwachovog dolaska su odlučili pomoći Soul Societyju i Ichigo. Ichigo je tada saznao cijelu priču o svom porijeklu i smrti svoje majke, što mu je omogućilo izradu novog [[Zanpakutō]]a ([[japanski]]: {{Ruby-ja|斬魄刀|ざんぱくとう}}, ''Zanpakutō''; dosl. "Mač za sječu duša"). Istovremeno dok se sve ovo odvijalo među Shinigamijima, Ishida se pridružio Quincyjima te je službeno primljen među Sternrittere pod slovom A, a kasnije je postao član Schutzstaffela. Dok Ichigo trenira s [[Ichibe Hyōsube|Ichibeom]], Yhwach i njegova vojska pripremaju drugu invaziju Seireiteija, koja uskoro započinje. Shinigamiji su ovoga puta puno spremniji te odnose nekoliko važnih pobjeda, a cijela situacija značajno se poboljšava kada se Ichigo i ostali vrate iz Palače Soul Kinga kako bi pomogli u borbi. Iako i Shinigamiji pretrpe gubitke, većina Yhwachovih Sternrittera pada u borbi tijekom druge invazije, međutim ispostavilo se da ih je njihov bešćutni vođa ionako bio spreman žrtvovati ih sve pa mu do žrtava nije ni bilo stalo, već je iskoristio borbe u Seireiteiju kako bi zajedno sa Schutzstaffelom otvorio put do Palače. Tamo ih je dočekala Nulta divizija, koja je preuzela članove Schutzstaffela, dok je Ichibe krenuo na Yhwacha. Nulta divizija relativno lako pobije Yhwachove borce, ali Yhwach tada aktivira ''Auswählen'' usred svoje borbe s Ichibeom te pokupi energiju preživjelih Sternrittera, efektivno ih žrtvujući, kako bi oživio članove Schutzstaffela. Borba počinje iznova, a kulminira kada Senjumaruaktivira svoj Bankai i naizgled svlada svoje protivnike, dok Ichibe istovremeno uspijeva poraziti Yhwacha. [[File:Ep372YamamotoSlashed.webp|thumb|left|320px|Smrt glavnog kapetana [[Genryūsai Shigekuni Yamamoto|Yamamota]] bila je presudan trenutak tijekom prve invazije te je olakšala Quincyjima provođenje daljnjih planova.]] Međutim, dok pada u smrt, Yhwach iznenada ponovo aktivira svoj Schrift i uspije se oporaviti i ubiti Ichibea; istovremeno, Ishida iskoristi svoj Schrift kako bi spasio ostale članove Schutzstaffela i ubio Senjumaru. Nakon te pobjede, Yhwach odlazi do Soul Kinga i probada ga svojim mačem, nakon čega dolaze Ichigo i njegovi prijatelji, koji napadaju vođu Quincyja. Yhwach je, dakako, nadmoćniji i koristeći činjenicu da Ichigo ima krv Quincyja u sebi, Yhwach natjera svog "sina" da ubije Soul Kinga. Dok svjetovima prijeti kolaps, na scenu stupa kapetan Ukitake, koji aktivira [[Mimihagi]]ja, desnu ruku Soul Kinga. Naime, Ukitake je kao dijete bolovao od fatalne plućne bolesti pa su se njegovi roditelji molili lokalnom božanstvu Mimihagiju, ne znajući da je to desna ruka Soul Kinga, da ga spasi; Mimihagi je tada ušao u njegovo tijelo i omogućio mu da živi dok su tako spojeni, iako ga nije izliječio. Sada, kada su svjetovi pred raspadom, Ukitake je aktivirao Mimihagija kako bi – po cijenu vlastitog života – održao balans svjetova do Yhcawhova pada. Yhwach je šokiran jer nije predvidio ovakav rasplet, ali svejedno se uspije spojiti sa Soul Kingom, iako ga nova forma čini iznimno nestabilnim. Istovremeno, Kyōraku je doveo Aizena iz Mukena da im pomogne u borbi, a dio preživjelih Sternrittera odlučio se pridružiti Shinigamijima jer su se osjetili izdano nakon što su shvatili da ih je Yhwach odbacio. Dok se to sve odvijalo, Urahara je također okupio dio Arrancara, Fullbringere i Visorede da im pomognu u borbi. Zajedničkim naporima, uspjeli su doći do Palače, koju je Yhwach potpuno promijenio i pretvorio u svoje novo sjedište po imenu Wahrwelt ([[japanski]]: {{Ruby-ja | 真世界城 | ヴァールヴェルト}}, ''Vāruveruto''; dol. "Stvarni svijet"). Nakon što ih snajperom napadne [[Lille Barro]], Shinigamiji i njihovi saveznici razdvajaju se kako bi se individualno mogli suočiti s članovima Schutzstaffela. Renji se bori s Ishidom, a iako se učini da ga je uspio svladati, Ishida aktivira ''Sklaverei'' ([[japanski]]: {{Ruby-ja | 聖隷 | スクラヴェライ}}, ''Sukuraverai''; dol. "Ropstvo") i tako si da neočekivano pojačanje, što se pokaže dovoljnim da Renija probode kroz prsa. Dok [[Bazz-B]] ide kod [[Jugram Haschwalth|Jugrama]], [[Liltotto Lamperd]] i [[Giselle Gewelle]] odlaze do Yhwacha, ali on ih svlada bez većih problema. Mayurijeva i Kenpachijeva grupa nailazi na [[Pernida Parnkgjas|Pernidu Parnkgjasa]], lijevu ruku Soul Kinga, koji relativno jednostavno svlada Kenpachija, nakon što ovaj bezglavo misli da ga može ubiti čistom silom. Mayuri tada koristi svoj intelekt kako bi naizgled nadvladao Pernidu, ali ne računa s njegovim iznimnim regeneracijskim vještinama. Tada odluči aktivirati svoj modificirani Bankai, koji proždre Pernidu na licu mjesta. Ni to ne bude dovoljno pa se Mayuri prebaci u defenzivu, ali u jednom se trenutku [[Nemu Kurotsuchi|Nemu]] odluči žrtvovati i dopustiti Pernidi da ju proždre, što se u konačnici pokaže kao kraj za Pernidu. Naime, Nemu je bila opremljena s nervnim otrovom i kada ju je Pernida proždro, otrovao se i umro, iako je Mayuri ostao bez svoje pomoćnice. Istovremeno, Kyōraku se odlučio suočiti s Lilleom te koristi igre svog Shikaija kako bi omogućio drugima da pobjegnu. Kako je Kyōraku vještiji borad od Lillea, Quincy je prisiljen aktivirati svoj ''Vollständig'' i pretvoriti se u anđeosko biće koje ne može biti ubijeno. Kyōraku tada aktivira svoj Bankai koji obuhvati dio Wahrwelta i kroz teatarsku predstavu u tri čina uspijeva dekapitirati Lillea, iako pritom pretrpi teške ozljede. Međutim, Lille uspije aktivirati još jedan oblik i smrtno rani Kyōrakua, koji tada zamoli Nanao za pomoć, otkrivši joj istinu o njenoj obitelji. Nanao tada iskoristi ceremonijalni mač svoga klana, Shinken Hakkyōken, i uspije presjeći ne samo Lillea, nego i dobar dio Wahrwelta, nakon čega Lille pada u Soul Society, gdje njegove preživjele klonove dočekuje oživljeni [[Izuru Kira]]. [[File:Ep394YhwachRevealsImpalement.webp|thumb|320px|Kako bi ostvario svoj plan, [[Yhwach]] je morao ubit i apsorbirati [[Soul King]]a, svog oca i na taj način steći moći da uništi sve svjetove.]] Bazz-B je uspio pronaći Haschwaltha, ali nije imao nikakvih izgleda u borbi sa svojim bivšim prijateljem, koji se promijenio kada ga je Yhwach uzeo pod svoje. Bazz-B pada mrtav, a Haschwalth odlazi do Ishide, kojeg optužuje da će izdati Yhwacha u skoroj budućnosti, nakon čega njih dvoje započnu borbu. [[Askin Nakk Le Vaar]] uspio je zarobiti Ichiga, Orihime i Chada, ali prije nego ih je uspio ubiti, spasila ih je Yoruichi, koja nastavlja borbu s Askinom. Iako bivša kapetanica uspijeva značajno ozlijediti Askina, njegova sposobnost adaptacije pokaže se previše snažnom za nju. Uraharin dolazak im pruži novu kratkotrajnu prednost, ali Askin ponovno aktivira svoje vještine i gotovo ubije Uraharu, koji tada aktivira svoj Bankai. Dok se Askin pokušava prilagoditi novim uvjetima, s leđa mu se prišulja [[Grimmjow Jaegerjaquez]], koji mu rukom probije prsa i iščupa srce, završivši tako i tu borbu. Ostatak Shinigamija i Visoreda nailazi na [[Gerard Valkyrie|Gerarda Valkyriea]], koji – čini se – brzo pada, ali koristeći svoju sposobnost da dozove čudo, svaki put kada ga Shinigamiji ubiju, on se vrati još jači. Hitsugayin puni Bankai u suradnji s Byakuyom uspije usporiti Gerarda, ali Shinigamiji ne pronalaze način kako ga pobijediti. Čak ni Kenpachi, koji uspije aktivirati svoj Bankai, ne uspijeva ubiti Gerarda, koji dodatno pojačava svoje moći i postaje divovsko stvorenje koje je spremno pobiti ih sve. Gerard, srce Soul Kinga, na kraju je pao kada mu je Yhwach uzeo njegove moći tijekom naknadne borbe s Ichigom. Ichigo, Orihime i Chad, kojima se uskoro pridružuju Renji i Rukia, uspijevaju doći do Yhwacha; istovremeno, Ishida koristi svoje moći kako bi izdržao u borbi s Jugramom, koji trenutno posjeduje Yhwachove moći jer je još uvijek noć. No, u trenutku kada se čini da bi Ichigo mogao sasjeći Yhwacha, vođa Quincyja dobije svoje moći natrag, a Ishida neočekivanu prednost u borbi, koju uspijeva iskoristiti i ubiti Jugrama. Ichigo i njegovi saveznici, međutim, nemaju nikakvih šansi protiv Yhwacha, a iako Orihime koristi svoje moći kako bi ih osposobljavala za daljnju borbu, i ona je nemoćna pred Yhwachovom snagom. U tom trenutku, Orihime uspije objedniti moći svoje tehnike Santen Kesshun i u neočekivanom obratu poništi sve što je Yhwach učinio, pri čemu sebe, ali i njega izbriše iz egzistencije. Naravno, Yhwach, koji je u međuvremenu dobio moći boga, uspije poništiti i to te planira ujediniti svjetove i postati njihov jedini vladar. Ishida, koji se sastao s oporavljenim Kyōrakuom i [[Tier Harribel]], koju je oslobodila Nel, objašnjava kako mogu odgoditi uništenje svjetova te dobije njihovu podršku. Yhwach misli kako će pobijediti, međutim objedinjene snage Quincyja, Shinigamija i Arrancara uspijevaju spriječiti uništenje, ali ne uspijevaju ubiti Yhwacha, koji odlazi u Seireitei, gdje ga dočekuje Aizen, kojemu se uskoro pridružuju Ichigo i Renji. Aizen iskoristi svoj Shikai kako bi nakratko prevario Yhwacha, što Ichigu, Renjiju i Ishidi, koji im se uskoro pridružuje, daje dovoljno prostora da ga konačno ubiju i na taj način stabiliziraju situaciju. Yhwach nakon toga postaje novi Soul King, a u sva je tri svijeta ponovo uspostavljen balans. == Likovi == {{main|Lista likova iz serijala Bleach}} {| class="wikitable sortable mw-datatable sort-under static-row-numbers sticky-header col1left col5left" style="font-size:95%;" |- ! class="unsortable" |Lik{{efn|Žuta pozadina znači da je lik originalni lik iz [[anime]]a koji se nije pojavio u mangi.}} !! class="unsortable" |Glas posudio |- ! colspan="2"| Glavni likovi |- |[[Ichigo Kurosaki]] |[[Masakazu Morita]] |- |[[Rukia Kuchiki]] |[[Fumiko Orikasa]] |- |[[Uryū Ishida]] |[[Noriaki Sugiyama]] |- |[[Orihime Inoue]] |[[Yuki Matsuoka]] |- |[[Yasutora Sado|Yasutora Sado (Chad)]] |[[Hiroki Yasumoto]] |- |[[Kisuke Urahara]] |[[Shin'ichirō Miki]] |- |[[Yoruichi Shihōin]]{{efn|Kada se pretvori u mačku, glas joj posuđuje [[Shirō Saitō]].}} |[[Satsuki Yukino]] |- ! colspan="2" | Shinigamiji |- |rowspan="2"| [[Genryūsai Shigekuni Yamamoto]] |[[Masaaki Tsukada]] |- |[[Binbin Takaoka]]{{efn|name=S17|Samo u 17. sezoni.}} |- |[[Chōjirō Sasakibe]] |[[Taro Yamaguchi]]{{efn|U 17. sezoni, glas mladom Sasakibeu posudio je [[Ryōta Suzuki]].}} |- |rowspan="2"|[[Soi Fon]] |[[Tomoko Kawakami]] |- |[[Hōko Kuwashima]]{{efn|name=S17}} |- |[[Marechiyo Ōmaeda]] |[[Shōto Kashii]] |- |[[Gin Ichimaru]] |[[Kōji Yusa]] |- |[[Izuru Kira]] |[[Takahiro Sakurai]] |- |[[Rōjūrō Ōtoribashi]] |[[Shōto Kashii]] |- style="background:#FFD;" |[[Shūsuke Amagai]] |[[Ken'yū Horiuchi]] |- style="background:#FFD;" |[[Makoto Kibune]] |[[Hikaru Midorikawa]] |- |[[Retsu Unohana]] |[[Aya Hisakawa]] |- |[[Isane Kotetsu]] |[[Yukana]] |- |[[Hanatarō Yamada]] |[[Kōki Miyata]] |- |[[Sousuke Aizen]] |[[Shō Hayami]] |- |[[Shinji Hirako]] |[[Masaya Onosaka]] |- |[[Momo Hinamori]] |[[Kumi Sakuma]] |- |[[Byakuya Kuchiki]] |[[Ryōtarō Okiayu]] |- |[[Renji Abarai]] |[[Kentarō Itō]]{{efn|U scenama gdje je bio dijete, glas mu je posudila [[Reiko Kiuchi]].}} |- |[[Sajin Komamura]] |[[Tetsu Inada]] |- |[[Tetsuzaemon Iba]] |[[Rintarō Nishi]] |- |[[Love Aikawa]] |[[Tetsu Inada]] |- |[[Shunsui Kyōraku]] |[[Akio Ōtsuka]]{{efn|Mladom Kyōrakuu glas je posudio [[Ayane Sakura]].}} |- |[[Nanao Ise]] |[[Hitomi Nabatame]] |- |rowspan="2"| [[Lisa Yadōmaru]] |[[Kanako Hattori]] |- |[[Sayori Ishizuka]]{{efn|name=S17}} |- |[[Kaname Tōsen]] |[[Toshiyuki Morikawa]] |- |[[Shūhei Hisagi]] |[[Katsuyuki Konishi]]{{efn|U scenama gdje je bio dijete, glas mu je posudila [[Yū Kobayashi]].}} |- |[[Kensei Muguruma]] |[[Tomokazu Sugita]] |- |[[Mashiro Kuna]] |[[Akemi Kanda]] |- |[[Tōshirō Hitsugaya]] |[[Romi Park]]{{efn|U epizodama 17. sezone u kojem manifestira svoj potpuni Bankai, glas mu je posudio [[Yūki Kaji]].}} |- |[[Rangiku Matsumoto]] |[[Kaya Matsutani]] |- |[[Kenpachi Zaraki]] |[[Fumihiko Tachiki]] |- |[[Yachiru Kusajishi]] |[[Hisayo Mochizuki]] |- |[[Ikkaku Madarame]] |[[Nobuyuki Hiyama]] |- |[[Yumichika Ayasegawa]] |[[Jun Fukuyama]] |- |[[Mayuri Kurotsuchi]] |[[Ryūsei Nakao]] |- |[[Nemu Kurotsuchi]] |[[Rie Kugimiya]] |- |[[Akon (Bleach)|Akon]] |[[Keijin Okuda]]{{efn|U scenama gdje je bio dijete, glas mu je posudila [[Kaya Miyake]].}} |- |[[Jūshirō Ukitake]] |[[Hideo Ishikawa]]{{efn|U 17. sezoni, glas mladom Ukitakeu posudila je [[Natsumi Fujiwara]].}} |- |[[Kaien Shiba]] |[[Toshihiko Seki]] |- |[[Ichibe'e Hyōsube]] |[[Naomi Kusumi]] |- |[[Tenjirō Kirinji]] |[[Senjumaru Shutara]] |- |[[Kirio Hikifune]] |[[Ayumi Tsunematsu]] |- |[[Ōetsu Nimaiya]] |[[Yōji Ueda]] |- |[[Senjumaru Shutara]] |[[Rina Satō]] |- ! colspan="2"| Hollowi |- | [[Grand Fisher]] | [[Chafūrin]] |- | [[Yammy Llargo]] | [[Kenji Nomura]] |- | rowspan="2"|[[Aaroniero Arruruerie]] | [[Ryūzaburō Ōtomo]] (duboki glas) |- | [[Mayumi Yamaguchi]] (visoki glas) |- | [[Szayelaporro Granz]] | [[Kōsuke Toriumi]] |- | [[Zommari Rureaux]] | [[Taiten Kusunoki]] |- | [[Grimmjow Jaegerjaquez]] | [[Jun'ichi Suwabe]] |- | [[Luppi Antenor]] | [[Daisuke Kishio]] |- | [[Nnoitra Gilga]] | [[Nobutoshi Kanna]] |- | [[Ulquiorra Cifer]] | [[Daisuke Namikawa]] |- | [[Tier Harribel]] | [[Megumi Ogata]] |- | rowspan="2"| [[Nelliel Tu Odelschwanck]] | [[Tomoko Kaneda]] |- | [[Arisa Kiyoto]]{{efn|name=S17}} |- | [[Baraggan Louisenbairn]] | [[Shōzō Iizuka]] |- | [[Coyote Starrk]] | [[Rikiya Koyama]] |- | [[Lilynette Gingerbuck]] | [[Kiyomi Asai]] |- | [[Dordoni Alessandro Del Socaccio]] | [[Kōji Ishii]] |- | [[Cirucci Sanderwicci]] | [[Hōko Kuwashima]] |- | [[Gantenbainne Mosqueda]] | [[Masato Funaki]] |- | [[Wonderweiss Margela]] | [[Hisayoshi Suganuma]] |- | [[Rudbornn Chelute]] | [[Taro Yamaguchi]] |- | [[Pesche Guatiche]] | [[Takehito Koyasu]] |- | [[Dondochakka Birstanne]] | [[Daisuke Gōri]] |- | [[Bawabawa]] | [[Hiroki Yasumoto]] |- ! colspan="2"| Fullbringeri |- |[[Kūgo Ginjō]] |[[Hiroki Tōchi]] |- |[[Shūkurō Tsukishima]] |[[Daisuke Ono]] |- |[[Riruka Dokugamine]] |[[Megumi Toyoguchi]] |- |[[Yukio Hans Vorarlberna]] |[[Mitsuhiro Ichiki]] |- |[[Jackie Tristan]] |[[Atsuko Yuya]] |- |[[Giriko Kutsuzawa]] |[[Atsushi Ono]] |- ! colspan="2"| Quincyji |- | rowspan="2"| [[Sōken Ishida]] | [[Eiji Maruyama]] |- | [[Akio Nojima]]{{efn|name=S17}} |- | [[Yhwach]] | [[Takayuki Sugō]] |- | [[Jugram Haschwalth]] | [[Yū'ichirō Umehara]]{{efn|U 17. sezoni, u scenama u kojima je prikazan kao dijete glas mu je posudila [[Marina Inoue]].}} |- | [[Lille Barro]] | [[Satoshi Hino]] |- | [[Pernida Parnkgjas]] | [[Bin Shimada]] |- | [[Askin Nakk Le Vaar]] | [[Shunsuke Takeuchi]] |- | [[Gerard Valkyrie]] | [[Tsuyoshi Koyama]] |- | [[Quilge Opie]] | [[Kō'ichi Yamadera]] |- | [[Äs Nödt]] | [[Yoshitsugu Matsuoka]] |- | [[Bazz-B]] | [[Yūki Ono]]{{efn|U 17. sezoni, u scenama u kojima je prikazan kao dijete glas mu je posudila [[Chiaki Kobayashi]].}} |- | [[Gremmy Thoumeaux]] | [[Natsuki Hanae]] |- |[[Liltotto Lamperd]] |[[Aoi Yūki]] |- |[[Giselle Gewelle]] |[[Nao Tōyama]] |- |[[Bambietta Basterbine]] |[[Ayana Taketatsu]] |- ! colspan="2"| Ostali likovi |- |[[Kon (Bleach)|Kon]] |[[Mitsuaki Madono]]{{efn|U OVA epizodi "[[memories in the rain]]", glas mu je posudio [[Tite Kubo]].}} |- |[[Isshin Kurosaki]] |[[Toshiyuki Morikawa]] |- |[[Masaki Kurosaki]] |[[Sayaka Ōhara]] |- |[[Yuzu Kurosaki]] |[[Ayumi Sena]] |- |[[Karin Kurosaki]] |[[Rie Kugimiya]] |- |[[Ryūken Ishida]] |[[Ken Narita]] |- |[[Tatsuki Arisawa]] |[[Junko Noda]] |- |[[Keigo Asano]] |[[Katsuyuki Konishi]] |- |[[Mizuiro Kojima]] |[[Jun Fukuyama]] |- |[[Ikumi Unagiya]] |[[Yūko Kaida]] |- |[[Tessai Tsukabishi]] |[[Kiyoyuki Yanada]] |- |[[Hachigen Ushōda]] |[[Takashi Nagasako]] |- |[[Jinta Hanakari]] |[[Takako Honda]] |- |[[Ururu Tsumugiya]] |[[Noriko Shitaya]] |- style="background:#FFD;" |[[Ririn]] |[[Yumi Kakazu]] |- style="background:#FFD;" |[[Nozomi Kujō]] |[[Hisako Kanemoto]] |- style="background:#FFD;" |[[Kagerōza Inaba]] |[[Toshio Furukawa]] |- style="background:#FFD;" |[[Jin Kariya]] |[[Tōru Ōkawa]]{{efn|U scenama u kojima je prikazan kao dijete, glas mu je posudila [[Hitomi Nabatame]].}} |- |[[Kūkaku Shiba]] |[[Akiko Hiramatsu]] |- |[[Ganju Shiba]] |[[Wataru Takagi]] |- style="background:#FFD;" |[[Rurichiyo Kasumiōji]] |[[Reiko Takagi]] |} === Sinkronizacije === S obzirom na činjenicu da je ''Bleach'' bio globalno popularan, distribuiran je na brojna svjetska tržišta. Neka od njih otkupila su samo izvornu japansku verziju koja je emitirana uz titlove, ali dobar dio tržišta snimio je i vlastite, sinkronizirane verzije animea. Među njima se posebno ističe [[engleski|engleska]] sinkronizacija, međutim i drugi su europski jezici imali vlastite verzije animea, poput [[njemački|njemačkog]], [[francuski|francuskog]], [[portugalski|portugalskog]] (različite sinkronizacije za Portugal i Brazil), [[španjolski|španjolskog]] (različite sinkronizacije za Španjolsku i Latinsku Ameriku) i [[katalonski|katalonskog]], [[talijanski|talijanskog]], [[ruski|ruskog]], [[češki|češkog]] i [[mađarski|mađarskog]]. Azijsko tržište također je distribuiralo sinkronizirane verzije za gledatelje u [[Kina|Kini]], [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]], [[Filipini]]ma, [[Tajland]]u, [[Malezija|Maleziji]] i [[Indonezija|Indoneziji]], a producirana je i sinkronizirana verzija na [[arapski|arapskom]]. == Produkcija == Animaciju ''Bleacha'' preuzeo je studio [[Pierrot (studio)|Pierrot]], koji je dvije godine ranije dobio i animaciju [[anime]]a ''[[Naruto (anime)|Naruto]]'', tako da je Pierrot dobio dva od tri animea iz tzv. "Velike trojke" (''[[One Piece (anime)|One Piece]]'' je projekt [[Toei Animation]]a). Redateljem je imenovan [[Noriyuki Abe]], dok je za glavnog scenarista isprva postavljen [[Masashi Sogo]], koji je vodio projekt do 229. epizode te kasnije od 266. do 316. epizode. Od 230. do 265. epizode glavni scenarist bio je [[Tsuyoshi Kida]], dok je od 317. godine do kraja izvornog emitiranja tu ulogu preuzeo [[Kento Shimoyama]]. [[Masashi Kudō]] bio je dizajner likova, a povremeno je bio i glavni animator te je osobno nadzirao animaciju. [[Datoteka:Shirō Sagisu.jpg|lijevo|mini|292x292piksel|[[Shirō Sagisu]] bio je kompozitor serijala kroz obje faze emitiranja.]] Prvih 167 epizoda animea emitirano je u tada standardnom 4:3 formatu, a od 168. epizode do kraja korišten je 16:9 format. Izvorni anime podijeljen je na ukupno 16 sezona nejednakog trajanja, pri čemu je zbog činjenice da je ''Bleach'' bio ''[[de facto]]'' cjelogodišnji serijal, a što je značilo da je bilo trenutaka kada je anime dostigao mangu pa nije bilo više novog kanonskog materijala za adaptirati, produciran je značajan broj ''filler'' epizoda te pet cijelih ''filler'' sezona. Prema podacima, ''Bleach'' je imao visoku stopu ''fillera'' od 45%,<ref>{{Cite web |title=Bleach Filler List |url=https://www.animefillerlist.com/shows/bleach |url-status=live |access-date=2026-10-15 |website=animefillerlist.com}}</ref> što znači da je ta količina animea bila potpuno originalna i nije bila temeljena na mangi; danas je takva praksa u anime produkciji rijetka, međutim u tom je razdoblju to bilo uobičajeno pa su tako i druge anime serije iz istog perioda, među kojima i ''Naruto'' i ''One Piece'', imale značajnu količinu ''fillera''. Iako Tite Kubo nije imao nikakve veze s većinom sadržaja iz ''filler'' epizoda, u intervjuu iz [[2009.]] godine govorio je o sadržaju 13. sezone animea (''Zanpakutō: The Alternate Tale''), koja je bila ''filler'', rekavši kako je želio iskoristiti neke od koncepata iz te sezone u mangi. Najbolji primjer toga su utjelovljenja [[Shunsui Kyōraku|Kyōrakuovog]] [[Zanpakutō]]a, koja su kasnije potvrđena kao kanonska u posljednjoj velikoj narativnoj cjelini mange, kada Kyōraku aktivira svoj Bankai u borbi protiv Lillea Barroa. Također, mač Muramasa, čije je utjelovljenje bilo glavni negativac 13. sezone, u [[light novel]]u ''[[Bleach: Can't Fear Your Own World]]'' postao je dio kanona, iako nije potvrđeno da je priča iz 13. sezone u cijelosti točna. Kubo je također potvrdio da je njegov stil u mangi fiksiran tek nakon što je anime počeo s emitiranjem; priznao je da mu je stil varirao te da je tek u kasnijoj fazi jasno definiran, a kao jedan od primjera naveo je da više nije crtao kosu svojih likova iza njihovih ušiju. Nakon emitiranja 366. epizode u ožujku [[2012.]] godine, ''Bleach'' je službeno išao na pauzu neodređenog trajanja. Razlozi te pauze nikada nisu službeno objašnjeni, međutim mediji su s vremenom identificirali nekoliko razloga koji su se poklopili u tom trenutku i rezultirali onime za što se vjerovalo da je kraj animea.<ref name=":1">{{Cite web |last=Freeman |first=Nik |date=2015-11-06 |title=Whatever Happened to Bleach? |url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2015-11-06/whatever-happened-to-bleach/.95031 |url-status=live |access-date=2026-11-06 |website=[[Anime News Network]]}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Kemner |first=Louis |date=2024-06-16 |title=Why The Bleach Anime Took Such a Long Hiatus |url=https://www.cbr.com/bleach-anime-cancellation-hiatus-thousand-year-blood-war/ |url-status=live |access-date=2026-10-15 |website=[[CBR]]}}</ref> Naime, iako je prodaja kućnih izdanja animea bila dobra, priča je u trenutku završetka 16. sezone potpuno sustigla mangu. Istovremeno, popularnost mange opala je nakon Aizenovog pada, a Fullbringer ''hen'' je naišao na dosta kritika, kao i narativni tijek, pri čemu su fanovi kritizirali Kuboa da je žrtvovao dobru narativnu izgradnju nauštrb repetitivnih borbi i loše razrađenih likova.<ref name=":1" /> Kako je anime u tom trenutku trebao producirati još ''fillera'', koji su i ranije bili kritizirani od strane fanova, Pierrot se zbog neisplativosti produkcije odlučio potpuno stopirati anime. I dok je Kubo u međuvremenu završio mangu, posljednja narativna cjelina također je naišla na brojne kritike jer je djelovala zbrzano i nedovoljno razrađeno, a što je bila posljedica ozbiljnih zdravstvenih problema koji su mučili autora u to vrijeme; jedno je vrijeme bilo govora i o tome da manga naprosto završi u tom trenutku,<ref name=":2" /> ali Kubo i izdavači su se dogovorili da će Kubu dati rok od jedne godine da završi priču, a što je rezultiralo skraćenom verzijom posljednje narativne cjeline. [[Datoteka:Taguchi Tomohisa from "The Tunnel to Summer, the Exit of Goodbyes" at Red Carpet of the Tokyo International Film Festival 2022 (52461533160).jpg|mini|375x375piksel|[[Tomohisa Taguchi]] preuzeo je redateljsku palicu kada se ''Bleach'' vratio [[2022.]] godine.]] I dok se činilo da se ''Bleach'' više neće vratiti, u ožujku [[2020.]] godine, u sklopu ''Bleach 20th Anniversary Projecta'' objavljeno je kako će posljednji dio Kubove mange, Thousand-Year Blood War ''hen'', dobiti svoju anime adaptaciju, odnosno kako će anime doista adaptirati cijelu mangu nakon 20 godina pauze.<ref>{{Cite web||url=https://www.viz.com/blog/posts/bleach-anime-is-coming-back|title=BLEACH ANIME IS COMING BACK!|website=[[Viz Media]]|date=March 20, 2020|access-date=August 23, 2026|archive-date=October 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031232249/https://www.viz.com/blog/posts/bleach-anime-is-coming-back|url-status=live}}</ref> Prvi ''trailer'' i vizuali otkriveni su tijekom [[Jump Festa|Jump Feste]] u prosincu [[2021.]] godine, zajedno s tehničkom ekipom. [[Pierrot (studio)|Pierrot]] je potvrđen kao povratnički studio. [[Tomohisa Taguchi]] najavljen je kao novi redatelj, dok je potvrđeno da su se [[Masashi Kudō]] i [[Shirō Sagisu]] vratili kao dizajner likova, odnosno kompozitor.<ref>{{Cite web||last=Harding|first=Daryl|title=Bleach Thousand-Year Blood War TV Anime Trailer, Key Visual Released for October 2022 Start|url=https://www.crunchyroll.com/news/latest/2021/12/18/first-bleach-thousand-year-blood-war-arc-tv-anime-trailer-key-visual-released-for-october-2022-start|website=[[Crunchyroll]]|date=December 18, 2021|access-date=August 23, 2026|archive-date=August 24, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260824030545/https://www.crunchyroll.com/news/latest/2021/12/18/first-bleach-thousand-year-blood-war-arc-tv-anime-trailer-key-visual-released-for-october-2022-start|url-status=live}}</ref> Tite Kubo je bio uključen kao glavni nadzornik produkcije.<ref>{{Cite web||url=https://bleach-anime.com/en/staffcast/|title=Staff & Cast|website=Bleach: Thousand-Year Blood War Official Website|access-date=August 23, 2026|archive-date=August 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823141021/https://bleach-anime.com/en/staffcast/|url-status=live}}</ref> [[Masaki Hiramatsu]], jedan od pisaca na animeu, kasnije je rekao da je rad na adaptaciji oblik "prevođenja", ističući razlike u ''pacingu'' između tjedne mange i jedne epizode animea.<ref name="HiramatsuInterview">{{Cite web|script-title=ja:シリーズ構成 平松正樹インタビュー|trans-title=Interview with Series Composition Writer Masaki Hiramatsu|url=https://bleach-anime.com/special/interview/06.html|website=Bleach: Thousand-Year Blood War Official Website|language=ja|access-date=August 23, 2026|archive-date=August 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823234454/https://bleach-anime.com/special/interview/06.html|url-status=live}}</ref> Kubova uključenost u produkciju pokazala se tim važnijom jer su producenti potvrdili kako su s autorom raspravljali o promjenama i uključivanju materijala koji nije bio uvršten u mangi, pri čemu je Kubo dobio pravo da nadzire i ispravlja originalne scene, ali i da predlaže vlastite promjene. Hiramatsu je kao primjer toga naveo susret između Aizena i Yhwacha iz šeste epizode, koji je značajno proširen, a Kubo je osobno značajno preradio dijalog za tu scenu.<ref name="HiramatsuInterview"/> Kako je anime napredovao, količina novog sadržaja postala je sve veća. Produkcija je potvrdila da su originalne scene za drugi ''cour'' bile ideje animacijske ekipa te da su naknadno pokazanu autori, koji je ponekad vraćao crteže u stilu mange kako bi im pojasnio svoje ideje. Novi sadržaj uključivao je dodane dijaloge, nove dijelove priče koji su davali pozadinu događanjima u glavnoj radnji te scene koje nisu bile prisutne u mangi.<ref name="Part2Production">{{Cite web|script-title=シリーズ構成・平松正樹様×チーフ演出・村田光様×プロデューサー・富永禎彦様（studioぴえろ）インタビュー|trans-title=Interview with Masaki Hiramatsu, Hikaru Murata and Yoshihiko Tominaga|url=https://bleach-anime.com/special/interview02/18.html|website=Bleach: Thousand-Year Blood War Official Website|language=ja|access-date=August 23, 2026|archive-date=August 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823144923/https://bleach-anime.com/special/interview02/18.html|url-status=live}}</ref> Sam Kubo je rekao da je jedna originalna borba iz drugog ''coura'' izvorno trebala biti u mangi, ali je izbačena, tako da je animatorima dostavio pet-šest stranica materijala za tu borbu.<ref>{{Cite web||title=Tite Kubo x Masakazu Morita Interview|url=https://www.viz.com/blog/posts/tite-kubo-x-masakazu-morita-interview|website=[[Viz Media]]|date=April 10, 2023|access-date=August 23, 2026|archive-date=August 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823153336/https://www.viz.com/blog/posts/tite-kubo-x-masakazu-morita-interview|url-status=live}}</ref> Kako je produkcija napredovala, Kubo je sve više osobno dolazio u studio te je pomagao ili pojašnjavao glumcima određene aspekte njihovih likova ako je bilo potrebno.<ref name="Part2Production" /> U listopadu [[2024.]] godine [[Aniplex]] je objavio posebni video povodom 20. obljetnice anime, a koji je prikazao neke od ključnih scena iz originalnog anime, ali sada animiranih u stilu novog animea, s poboljšanom kvalitetom i animacijom.<ref>{{cite web|title=ja:アニメ「BLEACH」20周年記念PVを公開、ルキアらの視点で"黒崎一護の姿"を描く|url=https://natalie.mu/comic/news/594085|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|access-date=October 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005235448/https://natalie.mu/comic/news/594085|archive-date=October 5, 2024|language=ja|date=October 5, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Tai|first=Anita|title=Bleach Anime Gets 20th Anniversary Video With New Animation|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-10-05/bleach-anime-gets-20th-anniversary-video-with-new-animation/.216383|website=[[Anime News Network]]|access-date=October 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005225147/https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-10-05/bleach-anime-gets-20th-anniversary-video-with-new-animation/.216383|archive-date=October 5, 2024|date=October 5, 2024|url-status=live}}</ref> Taguchi je za treći ''cour'' postao glavni redatelj, dok je [[Hikaru Murata]] preuzeo njegovu raniju funkciju, a animaciju je preuzeo filmski odjel, Pierrot Films. Taguchi je nadzirao cjelokupnu produkciju i scenarije, dok je Murata radio na pojedinačnim epizodama i vodio je sastanke s produkcijom.<ref>{{Cite web||script-title=ja:総監督・田口智久×監督・村田光インタビュー|trans-title=Interview with Chief Series Director Tomohisa Taguchi and Series Director Hikaru Murata|url=https://bleach-anime.com/special/interview03/29.html|website=Bleach: Thousand-Year Blood War Official Website|language=ja|access-date=August 23, 2026|archive-date=August 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823212155/https://bleach-anime.com/special/interview03/29.html|url-status=live}}</ref> Taguchi je kasnije rekao da su se tijekom prva dva ''coura'' jako zbližili s Kubom, što im je olakšalo suradnju i omogućilo lakšu integraciju originalnog sadržaja. Murata je potvrdio da je treći ''cour'' imao više originalnog sadržaja nego prethodna dva, pri čemu je Kubo odobrio sav novi materijal i osmislio kako će ga povezati s mangom.<ref>{{Cite web||script-title=ja:『BLEACH』原作にないシーン増加へ 某作品に匹敵するクオリティ目指し制作「費用は嵩むしスケジュールは長期（笑）」|trans-title=Bleach to Increase Scenes Not in Original Manga; Production Aims for High Quality|url=https://www.oricon.co.jp/news/2352374/full/|website=[[Oricon|Oricon News]]|language=ja|date=November 1, 2024|access-date=August 23, 2026|archive-date=August 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823200621/https://www.oricon.co.jp/news/2352374/full/|url-status=live}}</ref> Iste uloge zadržane su i za četvrti i posljednji ''cour'', koji je dodatno povećao broj originalnog materijala, toliko da su tijekom emitiranja gotovo cijele epizode bile originalne.<ref>{{Cite web||web|url=https://bleach-anime.com/en/staffcast/|title=Staff & Cast|website=Bleach: Thousand-Year Blood War Official Website|access-date=August 23, 2026|archive-date=August 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823141021/https://bleach-anime.com/en/staffcast/|url-status=live}}</ref> Nakon emitiranja osme epizode četvrtog ''coura'', produkcija je objavila kako će anime ići na jednomjesečnu pauzu jer je animatorima potrebno više vremena da kvalitetno animiraju posljednje dvije epizode, koje su na kraju emitirane krajem listopada [[2026.]] godine.<ref name="49-50">{{Cite web|last=Loo|first=Egan|date=September 12, 2026|title=Bleach: Thousand-Year Blood War – The Calamity Anime Episodes 49, 50 Delayed to October 19, 26|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2026-09-12/bleach-thousand-year-blood-war-the-calamity-anime-episodes-49-50-delayed-to-october-19-26/.241707|website=[[Anime News Network]]|access-date=September 12, 2026|quote=Monday, October 19 and Monday, October 26, respectively, at 24:00 (effectively, midnight the next day)}}</ref> == Epizode == {{main|Lista epizoda animea Bleach}} {| class="wikitable" width="45%" |- ! colspan="4" rowspan="2" width=3% |Sezona ! rowspan="2" width=5% |Epizoda ! colspan="2" |Originalno emitiranje |- ! width=20% |Početak sezone ! width=20% |Kraj sezone |- |bgcolor="#4E5A66"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 1)|1]] |{{center|20}} |{{nowrap|{{center|[[5. listopada]] [[2004.]]}}}} |{{center|[[22. veljače]] [[2005.]]}} |- |bgcolor="#5DADEC"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 2)|2]] |{{center|21}} |{{nowrap|{{center|[[1. ožujka]] [[2005.]]}}}} |{{center|[[19. srpnja]] [[2005.]]}} |- |bgcolor="#FFBF00"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 3)|3]] |{{center|22}} |{{nowrap|{{center|[[26. srpnja]] [[2005.]]}}}} |{{center|[[10. siječnja]] [[2006.]]}} |- |bgcolor="#ED872D"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 4)|4]] |{{center|28}} |{{nowrap|{{center|[[17. siječnja]] [[2006.]]}}}} |{{center|[[1. kolovoza]] [[2006.]]}} |- |bgcolor="#F66D58"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 5)|5]] |{{center|18}} |{{nowrap|{{center|[[8. kolovoza]] [[2006.]]}}}} |{{center|[[4. siječnja]] [[2007.]]}} |- |bgcolor="#00A987"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 6)|6]] |{{center|22}} |{{nowrap|{{center|[[10. siječnja]] [[2007.]]}}}} |{{center|[[27. lipnja]] [[2007.]]}} |- |bgcolor="#395F53"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 7)|7]] |{{center|20}} |{{nowrap|{{center|[[4. srpnja]] [[2007.]]}}}} |{{center|[[5. prosinca]] [[2007.]]}} |- |bgcolor="#89CFF0"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 8)|8]] |{{center|16}} |{{nowrap|{{center|[[12. prosinca]] [[2007.]]}}}} |{{center|[[16. travnja]] [[2008.]]}} |- |bgcolor="#4B5F2A"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 9)|9]] |{{center|22}} |{{nowrap|{{center|[[23. travnja]] [[2008.]]}}}} |{{center|[[7. listopada]] [[2008.]]}} |- |bgcolor="#30BFBF"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 10)|10]] |{{center|16}} |{{nowrap|{{center|[[14. listopada]] [[2008.]]}}}} |{{center|[[3. veljače]] [[2009.]]}} |- |bgcolor="#BDB76B"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 11)|11]] |{{center|7}} |{{nowrap|{{center|[[10. veljače]] [[2009.]]}}}} |{{center|[[24. ožujka]] [[2009.]]}} |- |bgcolor="#C3A78B"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 12)|12]] |{{center|17}} |{{nowrap|{{center|[[31. ožujka]] [[2009.]]}}}} |{{center|[[21. srpnja]] [[2009.]]}} |- |bgcolor="#ECEBBD"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 13)|13]] |{{center|36}} |{{nowrap|{{center|[[28. srpnja]] [[2009.]]}}}} |{{center|[[6. travnja]] [[2010.]]}} |- |bgcolor="#701C1C"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 14)|14]] |{{center|51}} |{{nowrap|{{center|[[13. travnja]] [[2010.]]}}}} |{{center|[[5. travnja]] [[2011.]]}} |- |bgcolor="#14663D"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 15)|15]] |{{center|26}} |{{nowrap|{{center|[[12. travnja]] [[2011.]]}}}} |{{center|[[4. listopada]] [[2011.]]}} |- |bgcolor="#18453B"| !colspan="3"| [[Bleach (sezona 16)|16]] |{{center|24}} |{{nowrap|{{center|[[11. listopada]] [[2011.]]}}}} |{{center|[[27. ožujka]] [[2012.]]}} |- |rowspan="4" bgcolor="#a51b19"| !rowspan="4" | [[Bleach (sezona 17)|17]] |bgcolor="#C82321"| !1 |{{center|13}} |{{nowrap|{{center|[[11. listopada]] [[2022.]]}}}} |{{center|[[27. prosinca]] [[2022.]]}} |- |bgcolor="#1335A9"| !2 |{{center|13}} |{{nowrap|{{center|[[8. srpnja]] [[2023.]]}}}} |{{center|[[30. rujna]] [[2023.]]}} |- |bgcolor="#000000"| !3 |{{center|14}} |{{nowrap|{{center|[[5. listopada]] [[2024.]]}}}} |{{center|[[28. prosinca]] [[2024.]]}} |- |bgcolor="#F6832E"| !4 |{{center|10}} |{{nowrap|{{center|[[25. srpnja]] [[2026.]]}}}} |{{center|[[27. listopada]] [[2026.]]}} |- |} == Muzika == {{main|Lista soundtrackova animea Bleach}} === Soundtrack === Cjelokupni [[soundtrack]] za anime seriju ''Bleach'' komponirao je [[Shirō Sagisu]], koji je radio na glazbi i za originalnu seriju i za povratak. Službeni [[soundtrack]] za originalnu seriju izdan je u četiri dijela (''[[Bleach Original Soundtrack]]'' 1–4),<ref>{{cite web|url=http://www.cdjapan.co.jp/detailview.html?KEY=SVWC-7253|title=TV Animation BLEACH Original Soundtrack 1 日本語タイトル: TV Animation BLEACH Original Soundtrack 1/ アニメサントラ|publisher=CD Japan|access-date=2 November 2013|archive-date=November 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104115857/http://www.cdjapan.co.jp/detailview.html?KEY=SVWC-7253|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cdjapan.co.jp/detailview.html?KEY=SVWC-7364|title=TV Animation BLEACH Original Soundtrack 2 日本語タイトル: TV Animation BLEACH Original Soundtrack 2/ アニメサントラ|publisher=CD Japan|access-date=2 November 2013|archive-date=November 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104115854/http://www.cdjapan.co.jp/detailview.html?KEY=SVWC-7364|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cdjapan.co.jp/detailview.html?KEY=SVWC-7590|title=TV Animation Bleach Original Soundtrack 3 日本語タイトル: TV Animation BLEACH Original Soundtrack 3/ アニメサントラ|publisher=CD Japan|access-date=2 November 2013|archive-date=November 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104115921/http://www.cdjapan.co.jp/detailview.html?KEY=SVWC-7590|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yesasia.com/us/tv-animation-bleach-original-soundtrack-4-japan-version/1021441600-0-0-0-en/info.html|title=TV Animation Bleach Original Soundtrack 4 (Japan Version) Japan Animation Soundtrack|publisher=YesAsia|access-date=2 November 2013|archive-date=November 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104214646/http://www.yesasia.com/us/tv-animation-bleach-original-soundtrack-4-japan-version/1021441600-0-0-0-en/info.html|url-status=live}}</ref> dok je službeni soundtrack za nove epizode objavljen u dva dijela (''[[Bleach: The Blood Warfare Soundtrack]]'' Vol. 1–2).<ref>{{cite web|language=ja|publisher=[[Oricon]]|title=TV Animation BLEACH THE BLOOD WARFARE Original Soundtrack Ⅰ|access-date=October 21, 2024|url=https://www.oricon.co.jp/prof/183/products/1485476/1/}}</ref><ref>{{cite web|language=ja|publisher=[[Oricon]]|title=TV Animation BLEACH THE BLOOD WARFARE Original Soundtrack ⅠⅠ|access-date=December 24, 2024|url=https://www.oricon.co.jp/prof/183/products/1523554/1/}}</ref> Izvorni soundtrackovi dobili su i posebno ''box set'' izdanje povodom pete obljetnice [[2009.]], koje je sadržavalo 21 dotad neobjavljenu kompoziciju.<ref>{{cite web|url=http://www.yesasia.com/us/tv-animation-bleach-5th-anniversary-box-dvd-first-press-limited-edition/1014538080-0-0-0-en/info.html|title=TV Animation Bleach 5th Anniversary Box (DVD) (First Press Limited Edition) (Japan Version)|publisher=YesAsia|access-date=2 November 2013|archive-date=November 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104214718/http://www.yesasia.com/us/tv-animation-bleach-5th-anniversary-box-dvd-first-press-limited-edition/1014538080-0-0-0-en/info.html|url-status=live}}</ref> U prosincu [[2022.]] godine Sagisu je izdao i posebni album ''[[SHIRO'S SONGBOOK BLEACH Bankai!]]'' koji nije bio službeni [[soundtrack]] album za anime, već solo izdanje povezano s ''Bleachom'', s tim da su kompozicije s ovog albuma svejedno korištene u 17. sezoni animea. Osim ovih glavnih soundtrackova, izdana je i serija dodatnih glazbenih kompilacija. Među njima je i serijal ''[[Bleach Beat Collection]]'', koji je sadržavao snimke japanskih glasovnih glumaca koje daju dodatni uvid u njihove likove, ali i same glumce. Prvi CD pojavio se [[2005.]] godine, a ukupno je izdan 21 CD kroz četiri sabrane kolekcije znane kao ''Sessions''.<ref>{{cite web|url=http://www.sonymusic.co.jp/Music/Arch/SV/BLEACH/m_disco.html|title=BLEACH: ディスコグラフィ|publisher=[[Sony Music]]|language=ja|access-date=January 1, 2009|archive-date=March 6, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306204620/http://www.sonymusic.co.jp/Music/Arch/SV/BLEACH/m_disco.html|url-status=live}}</ref> U sklopu ove serije izdane su i dvije posebne kompilacije, svaka s po 24 kompozicije na 2 diska, koje sadrže izbor kompozicija iz serijala ''[[Bleach Beat Collection]]'', a izdane su pod naslovom ''[[Bleach Beat Collection: The Best]]''.<ref>{{cite web|title=BLEACH BEAT COLLECTION THE BEST 1|url=https://www.aniplex.co.jp/lineup/bleach/products/detail/?id=935|publisher=[[Aniplex]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918131650/https://www.aniplex.co.jp/lineup/bleach/products/detail/?id=935|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=BLEACH BEAT COLLECTION THE BEST 2|url=https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7617|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918132042/https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7617|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}</ref> Tu je još i ''[[Bleach Breathless Collection]]'', serijal od šest diskova fokusiranih na individualne likove, a odrabani likovi bili su Ichigo, Rukia, Renji, Hitsugaya, Hisagi i Byakuya.<ref>{{multiref2|1={{cite web|title=BLEACH BREATHLESS COLLECTION:01 黒崎一護 with 斬月|url=https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7653|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918132420/https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7653|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|2={{cite web|title=BLEACH BREATHLESS COLLECTION:02 朽木ルキア with 袖白雪|url=https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7657|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918132624/https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7657|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|3={{cite web|title=BLEACH BREATHLESS COLLECTION:03 阿散井恋次 with 蛇尾丸|url=https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7660|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918132552/https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7660|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|4={{cite web|title=BLEACH BREATHLESS COLLECTION:04 日番谷冬獅郎 with 氷輪丸|url=https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7666|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918132638/https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7666|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|5={{cite web|title=BLEACH BREATHLESS COLLECTION:05 檜佐木修兵 with 風死|url=https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7674|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918132643/https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7674|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|6={{cite web|title=BLEACH BREATHLESS COLLECTION:06 朽木白哉 with 千本桜 and 村正|url=https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7675|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918132525/https://www.sonymusic.co.jp/artist/BLEACH/discography/SVWC-7675|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}}}</ref> Tu je još i posebni serijal ''Radio DJCD Bleach "B" Station'', koji se sastoji od pet ''sessionsa'' – prve dvije sadržavale su šest CD-ova svaka, dok su ostale sadržavale pet CD-ova – koji su izdavani od [[2005.]] do [[2011.]] godine.<ref>{{multiref2|1={{cite web|title=RADIO DJCD［BLEACH "B" STATION］Vol.1|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007298|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134436/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007298|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|2={{cite web|title=RADIO DJCD［BLEACH "B" STATION］Vol.6|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007388|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134534/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007388|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|3={{cite web|title=RADIO DJCD [BLEACH "B" STATION] Second Season 1|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007441|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134533/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007441|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|4={{cite web|title=RADIO DJCD [BLEACH "B" STATION] Second Season 6|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007531|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134606/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007531|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|5={{cite web|title=RADIO DJCD [BLEACH "B" STATION] Third Season Vol.1|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007545|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134707/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007545|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|6={{cite web|title=RADIO DJCD [BLEACH "B" STATION] Third Season Vol.5|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007649|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134620/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007649|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|7={{cite web|title=RADIO DJCD [BLEACH"B"STATION] Fourth Season Vol.1|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007667|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134724/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007667|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|8={{cite web|title=RADIO DJCD [BLEACH"B"STATION] Fourth Season Vol.5|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007739|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134734/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007739|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|9={{cite web|title=RADIO DJCD [BLEACH"B"STATION] Fifth Season Vol.1|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007741|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134807/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007741|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}|10={{cite web|title=RADIO DJCD [BLEACH"B"STATION] Fifth Season Vol.5|url=https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007745|publisher=[[Sony Music Entertainment Japan|Sony Music Shop]]|access-date=September 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260918134811/https://www.sonymusicshop.jp/m/item/itemShw.php?site=S&ima=2825&cd=SVWC000007745|archive-date=September 18, 2026|language=ja|url-status=live}}}}</ref> Pet posebnih kompilacija s OP i ED pjesmama izdano je u sklopu serije CD-ova naslovljene ''[[Bleach: The Best]]'', s tim da ta izdanja pokrivaju samo originalni anime, a ne OP i ED pjesme iz 17. sezone. Godine [[2010.]] izdan je i posebni [[konceptualni album]] ''[[BuriCon～BLEACH CONCEPT COVERS～]]''. === OP i ED pjesme === Kroz godine emitiranja, ukupno su 54 pjesme bile korištene kao OP i ED pjesme za ''Bleach''; ukupno je bilo 19 OP pjesama i 35 ED pjesma (34 "redovne" i jedna posebna). Izvođači su uglavnom bili različiti, s tim da su [[Aqua Timez]] (3), [[YUI (pjevačica)|YUI]], [[SCANDAL (japanski bend)|SCANDAL]], [[RSP (bend)|RSP]] , [[SunSet Swish]] i [[Tatsuya Kitani]] (svi po dva) doprinijeli s više od jedne pjesme. Uz ove, u sklopu 17. sezone objavljeni su i posebni AMV-ovi (Anime Music Video) s dodatnim pjesmama koje nisu bile korištene u animeu, ali su služile kao popratni materijal za te kompilacijske uratke. Svaki ''cour'' 17. sezone dobio je po jednu, a autori su bili [[Tatsuya Kitani]], [[SennaRin]] i [[Aqua Timez]]. ==== Popis ==== {| class="wikitable" style="font-size:80%;" width="100%" |- ! colspan="4" | OP pjesme ! width="1" rowspan="32" | ! colspan="4" | ED pjesme ! width="1" rowspan="32" | ! colspan="4" | AMV pjesme |- !{{Abbr|Br.|Redni broj prilikom prikazivanja}} !Pjesma !Izvođač !Epizode !{{Abbr|Br.|Redni broj prilikom prikazivanja}} !Pjesma !Izvođač !Epizode !{{Abbr|Br.|Redni broj prilikom prikazivanja}} !Pjesma !Izvođač !''Cour'' |- ! rowspan="2"| 1. | rowspan="2"| "[[*~Asterisk~]]" | rowspan="2"| [[ORANGE RANGE]] | rowspan="2"| {{center|1–25}} ! 1. | "[[Life is Like a Boat]]" | [[Rie fu]] | {{center|1–13}} | colspan="4" rowspan="30" {{N/A}} |- ! 2. | "[[Sankyū!!|サンキュー!!]]" ("Sankyū!!") | [[HOME MADE 家族]] | {{center|14–25}} |- ! rowspan="2"| 2. | rowspan="2"| "[[D-tecnoLife]]" | rowspan="2"| [[UVERworld]] | rowspan="2"| {{center|26–51}} ! 3. | "[[Hōkiboshi|ほうき星]]" ("Hōkiboshi") | [[Younha]] | {{center|26–38}} |- ! 4. | "[[happypeople]]" | {{nowrap|[[Skoop On Somebody]]}} | {{center|39–51}} |- ! rowspan="2"| 3. | rowspan="2"|"[[Ichirin no Hana|一輪の花]]"<br>("Ichirin no Hana") | rowspan="2"|[[HIGH and MIGHTY COLOR]] | rowspan="2"|{{center|52–74}} ! 5. | "[[LIFE (pjesma, YUI)|LIFE]]" | [[YUI (pjevačica)|YUI]] | {{center|52–63}} |- ! 6. | "[[Mai Pēsu|マイペース]]" ("Mai Pēsu") | [[SunSet Swish]] | {{center|64–74}} |- ! rowspan="2"| 4. | rowspan="2"|"[[TONIGHT,TONIGHT,TONIGHT]]" | rowspan="2"|[[BEAT CRUSADERS]] | rowspan="2"|{{center|75–97}} ! 7. | "[[Hanabi (pjesma, Ikimonogakari)|花火]]" ("Hanabi") | [[Ikimonogakari]] | {{center|75–86}} |- ! 8. | "[[MOVIN!!]]" | [[Takacha]] | {{center|87–97}} |- ! rowspan="2"| 5. | rowspan="2"|"[[Rolling star]]" | rowspan="2"| [[YUI (pjevačica)|YUI]] | rowspan="2"|{{center|98–120}} ! 9. | "[[Baby It's You (pjesma, JUNE)|Baby It's You]]" | [[JUNE (pjevač)|JUNE]] | {{center|98–109}} |- ! 10. | "[[Sakura Biyori|桜日和]]" ("Sakura Biyori") | [[Mai Hoshimura]] | {{center|110–120}} |- ! rowspan="2"| 6. | rowspan="2"|"[[ALONES]]" | rowspan="2"| [[Aqua Timez]] | rowspan="2"|{{center|121–143}} ! 11. | "[[Tsumasaki|爪先]]" ("Tsumasaki") | [[ORESKABAND]] | {{center|121–131}} |- ! 12. | "[[Daidai (pjesma)|橙]]" ("Daidai") | [[chatmonchy]] | {{center|131–143}} |- ! rowspan="2"| 7. | rowspan="2"|"[[Afutā Dāku|アフターダーク]]"<br>("Afutā Dāku") | rowspan="2"| {{nowrap|[[ASIAN KUNG-FU GENERATION]]}} | rowspan="2"| {{nowrap|{{center|144–167}}}} ! 13. | "[[Tane wo Maku Hibi|種をまく日々]]" ("Tane wo Maku Hibi") | [[Kōsuke Atari]] | {{center|144–154}} |- ! 14. | "[[Kansha|感謝。]]" ("Kansha") | [[RSP (bend)|RSP]] | {{center|155–167}} |- ! rowspan="2"| 8. | rowspan="2"|"[[CHU-BURA]]" | rowspan="2"| [[KELUN]] | rowspan="2"|{{center|168–189}} ! 15. | "[[Orenji (pjesma, Lil'B)|オレンジ]]" ("Orenji") | [[Lil'B]] | {{center|168–179}} |- ! 16. | "[[Gyaroppu|ギャロップ]]" ("Gyaroppu") | [[pe'zmoku]] | {{center|180–189}} |- ! rowspan="2"| 9. | rowspan="2"|"[[Velonica]]" | rowspan="2"| [[Aqua Timez]] | rowspan="2"|{{center|190–214}} ! 17. | "[[Hitohira no Hanabira|ヒトヒラのハナビラ]]" ("Hitohira no Hanabira") | [[STEREOPONY]] | {{center|190–201}} |- ! 18. | {{nowrap|"[[Sky chord ~Otona ni Naru Kimi e~|Sky chord 〜大人になる君へ〜]]" ("Sky chord ~Otona ni Naru Kimi e~")}} | [[Shion Tsuji]] | {{center|202–214}} |- ! rowspan="2"| 10. | rowspan="2"|"[[Shōjo S|少女S]]"<br>("Shōjo S") | rowspan="2"| [[SCANDAL (japanski bend)|SCANDAL]] | rowspan="2"|{{center|215–242}} ! 19. | "[[Kimi wo Mamotte, Kimi wo Aishite |君を守って君を愛して]]" ("Kimi wo Mamotte, Kimi wo Aishite") | [[Sambomaster]] | {{center|215–229}} |- ! 20. | "[[Mad Surfer]]" | [[Ken'ichi Asai]] | {{center|230–242}} |- ! rowspan="2"| 11. | rowspan="2"|"[[Anima Rossa|アニマロッサ]]"<br>("Anima Rossa") | rowspan="2"| [[Porno Graffitti]] | rowspan="2"|{{center|243–265}} ! 21. | "[[Sakurabito|さくらびと]]" ("Sakurabito") | [[SunSet Swish]] | {{center|243–255}} |- ! 22. | "[[Tabidatsu Kimi e|旅立つキミへ]]" ("Tabidatsu Kimi e") | [[RSP (bend)|RSP]] | {{center|256–265}} |- ! rowspan="2"| 12. | rowspan="2"|"[[chAngE]]" | rowspan="2"| [[miwa]] | rowspan="2"|{{center|266–291}} ! 23. | "[[STAY BEAUTIFUL (pjesma, Diggy-MO')|STAY BEAUTIFUL]]" | [[Diggy-MO']] | {{center|266–278}} |- ! 24. | "[[echoes (pjesma, universe)|echoes]]" | [[universe (japanski bend)|universe]] | {{center|279–291}} |- ! rowspan="2"| 13. | rowspan="2"|{{nowrap|"[[Ranbu no Merodi|乱舞のメロディ]]"<br>("Ranbu no Merodi")}} | rowspan="2"| [[SID (bend)|SID]] | rowspan="2"|{{center|292–316}} ! 25. | "[[Last Moment (pjesma, SPYAIR)|Last Moment]]" | [[SPYAIR]] | {{center|292–303}} |- ! 26. | "[[Song for...]]" | {{nowrap|[[ROOKiEZ is PUNK'D]]}} | {{nowrap|{{center|304–316}}}} |- ! rowspan="2"| 14. | rowspan="2"| "[[BLUE (pjesma, ViViD)|BLUE]]" | rowspan="2"| [[ViViD (bend)|ViViD]] | rowspan="2"|{{center|317–342}} ! 27. | "[[Aoi Tori (pjesma, fumika)|アオイトリ]]" ("Aoi Tori") | [[fumika]] | {{center|317–329}} |- ! 28. | "[[Haruka Kanata (pjesma, UNLIMITS)|ハルカカナタ]]" ("Haruka Kanata") | {{nowrap|[[UNLIMITS]]}} | {{nowrap|{{center|330–342}}}} |- ! rowspan="2"| 15. | rowspan="2"| "[[HARUKAZE]]" | rowspan="2"| [[SCANDAL (japanski bend)|SCANDAL]] | rowspan="2"|{{center|343–366}} ! 29. | "[[Re:pray]]" | [[Aimer]] | {{center|343–354}} |- ! 30. | "[[MASK (pjesma, Aqua Timez)|MASK]]" | {{nowrap|[[Aqua Timez]]}} | {{nowrap|{{center|355–366}}}} |- ! width="1" colspan="14" | |- ! rowspan="2"| 16. | rowspan="2"| "[[Sukā|スカー]]"{{efn|name=TK|Pjesma "[[Sukā|スカー]]" bila je službeni OP prvog ''coura'' 17. sezone, ali nije korištena u 367. epizodi, gdje je jedina korištena pjesma bio posebni ED "[[Rapport (pjesma, Tatsuya Kitani)|Rapport]]" istog izvođača. Istovremeno, glavni ED za taj ''cour'' bila je pjesma "[[Saihate|最果て]]", koju izvodi [[SennaRin]].}}<br>("Sukā") | rowspan="2"| [[Tatsuya Kitani]] | rowspan="2"| {{center|368–379}} ! width="1" rowspan="5" | ! SP | "[[Rapport (pjesma, Tatsuya Kitani)|Rapport]]"{{efn|name=TK}} | [[Tatsuya Kitani]] | {{center|367}} ! width="1" rowspan="5" | ! rowspan="2"| 1. | rowspan="2"| {{nowrap|"[[Eien (pjesma, Tatsuya Kitani)|永遠]]" ("Eien")}} | rowspan="2"| {{nowrap|[[Tatsuya Kitani]]}} | rowspan="2"| {{center|1}} |- ! 31. | "[[Saihate|最果て]]" ("Saihate"){{efn|name=TK}}{{efn|Prilikom izvornog emitiranja, u epizodi 379 je tijekom odjavne špice bila pjesma "Number One", koja je službeni dio [[soundtrack]]a, a izvodi ju [[Hazel Fernandes]]. Na Blu-ray izdanju korištena je pjesma "[[Saihate|最果て]]".}} | [[SennaRin]] | {{center|368–379}} |- ! 17. | "[[STARS (pjesma, w.o.d.)|STARS]]" | [[w.o.d.]] | {{center|380–392}} ! 32. | "[[Endroll]]" | [[Yō Kamiyama]] | {{center|380–392}} ! 2. | "[[Reaper (pjesma, SennaRin)|Reaper]]" | [[SennaRin]] | {{center|2}} |- ! 18. | "[[Kotoba ni Sezu tomo|言葉にせずとも]]"<br>("Kotoba ni Sezu tomo") | [[SIX LOUNGE]] | {{center|393–406}} ! 33. | "[[MONOCHROME (pjesma, Suisō)|MONOCHROME]]" | [[Suisō|水槽]] | {{center|393–406}} ! 3. | "[[OLDROSE]]" | [[Aqua Timez]] | {{center|3}} |- ! 19. | "[[I-BULL]]" | [[jo0ji]] | {{center|407–416}} ! 34. | "[[Rasen|螺旋]]" ("Rasen") | [[9Lana]] | {{center|407–416}} ! 4. | colspan="2" {{N/A|TBD}} | {{center|4}} |} == Emitiranje i distribucija == ''Bleach'' je započeo emitiranje [[5. listopada]] [[2004.]] godine na [[TV Tokyo|TV Tokyu]].<ref>{{cite web|url=http://www.tv-tokyo.co.jp/anime/bleach/archive.html|title=List of Bleach episode titles (1-13)|publisher=[[TV Tokyo]]|language=ja|access-date=January 28, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306142417/http://www.tv-tokyo.co.jp/anime/bleach/archive.html|archive-date=March 6, 2009}}</ref> Sukladno praksi tog vremena, ''Bleach'' je bio cjelogodišnji anime uz neznatne pauze među epizodama, što je dovelo do produkcije ''filler'' epizoda i sezona, kojima je popunjavano vrijeme do dolaska novih poglavlja mange. Anime je emitiran neprekidno kroz period od osam godina, a emitiranje je zaključeno [[27. ožujka]] [[2012.]] godine nakon emitiranja 366. epizode.<ref name="Bleach TV Anime Ending on March 27">{{cite web|last=Loo|first=Egan|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-02-23/bleach-tv-anime-ending-on-march-27|title=Bleach TV Anime Ending on March 27|website=[[Anime News Network]]|access-date=November 23, 2019|date=February 23, 2012|archive-date=April 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406125815/https://www.animenewsnetwork.com/news/2012-02-23/bleach-tv-anime-ending-on-march-27|url-status=live}}</ref> Inicijalno je to najavljeno kao pauza, međutim ispostavilo se da je anime zapravo otkazan. Kada se anime vratio [[2022.]] godine, nove su epizode opet emitirane na [[TV Tokyo|TV Tokyu]] te na filijalama [[TX Network]]a, počevši s [[11. listopada|11. listopadom]] [[2022.]] godine.<ref>{{Cite web|title=「BLEACH 千年血戦篇」は来年10月放送！ビジュアル&PV発表、監督は田口智久|url=https://natalie.mu/comic/news/458312|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|access-date=December 18, 2021|language=ja|date=December 18, 2021|archive-date=December 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219090118/https://natalie.mu/comic/news/458312|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Pineda|first1=Rafael|last2=Hodgkins|first2=Crystalyn|title=Bleach Thousand Year Blood War Anime's Video Reveals October 2022 TV Premiere|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-12-18/bleach-thousand-year-blood-war-anime-video-reveals-october-2022-tv-premiere/.180730|website=[[Anime News Network]]|access-date=December 18, 2021|date=December 18, 2021|archive-date=February 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216050131/https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-12-18/bleach-thousand-year-blood-war-anime-video-reveals-october-2022-tv-premiere/.180730|url-status=live}}</ref><ref name="Natalie-debut">{{Cite web|title=「BLEACH 千年血戦篇」森田成一が掲げた黒崎一護のテーマは"任せる"|url=https://natalie.mu/comic/news/493280|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|access-date=September 11, 2022|language=ja|date=September 11, 2022|archive-date=September 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924062431/https://natalie.mu/comic/news/493280|url-status=live}}</ref> Ta sedamnaesta sezona podijeljena je na četiri ''coura'', uz pauze između njih,<ref name="Natalie-debut" /><ref name=":0">{{Cite web|last=Loo|first=Egan|date=September 11, 2022|title=Bleach: Thousand-Year Blood War Anime Unveils 2nd Video, More Cast, Song Artists, Split 4-Cours Length, October 10 Debut|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-09-11/bleach-thousand-year-blood-war-anime-unveils-2nd-video-more-cast-song-artists-split-4-cours-length-/.189566|access-date=September 24, 2022|website=[[Anime News Network]]|archive-date=September 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924083447/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-09-11/bleach-thousand-year-blood-war-anime-unveils-2nd-video-more-cast-song-artists-split-4-cours-length-/.189566|url-status=live}}</ref> a emitiranje je zaključeno [[27. listopada]] [[2026.]] godine, nakon što su posljednje dvije epizode posljednjeg ''coura'' emitirane s mjesec dana pauze kako bi animacija bila dovoljno kvalitetna.<ref name="49-50">{{Cite web|last=Loo|first=Egan|date=September 12, 2026|title=Bleach: Thousand-Year Blood War – The Calamity Anime Episodes 49, 50 Delayed to October 19, 26|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2026-09-12/bleach-thousand-year-blood-war-the-calamity-anime-episodes-49-50-delayed-to-october-19-26/.241707|website=[[Anime News Network]]|access-date=September 12, 2026|quote=Monday, October 19 and Monday, October 26, respectively, at 24:00 (effectively, midnight the next day)}}</ref> S tih dodatnih 50 epizoda sedamnaeste sezone, ''Bleach'' je završio adaptaciju mange s ukupno 416 epizoda. Anime je emitiran diljem svijeta, pri čemu su neke države dobile vlastite sinkronizacije, a druge su gledale originalnu verziju s titlovima. [[Viz Media]] je [[15. ožujka]] [[2006.]] godine otkupio prava za globalnu distribuciju, kućna izdanja i promotivne materijale od TV Tokya i [[Shueisha|Shueishe]],<ref name="Viz license">{{Cite press release|url=http://www.viz.com/news/newsroom/2006/03_bleach.php|title=Viz Media named master licensor for hit Japanese action manga Shōnen Jump's Bleach|publisher=Viz Media|access-date=April 1, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504033042/http://www.viz.com/news/newsroom/2006/03_bleach.php|archive-date=May 4, 2007}}</ref> nakon čega je svoja individualna prava za promotivne materijela dalje izdala različitim kompanijama.<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2006-11-02/viz-announces-bleach-merchandise-licenses|title=Viz Announces Bleach Merchandise Licenses|website=[[Anime News Network]]|access-date=March 24, 2007|archive-date=March 26, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070326181450/http://www.animenewsnetwork.com/news/2006-11-02/viz-announces-bleach-merchandise-licenses|url-status=live}}</ref> Anime je dostupan i na ''streaming'' servisima. Isprva je globalna prava imao [[Crunchyroll]], ali kada su [[Hulu]] i [[Disney+]] otkupili prava za emitiranje sedamnaeste sezone izvan Japana,<ref>{{Cite web|first=Crystalyn|last=Hodgkins|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-10-03/bleach-thousand-year-blood-war-anime-streams-on-hulu-in-u.s-disney-internationally/.187306|title=Bleach: Thousand-Year Blood War Anime Streams on Hulu in U.S., Disney+ Internationally|website=[[Anime News Network]]|date=October 3, 2022|access-date=October 3, 2022|archive-date=October 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003161524/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-10-03/bleach-thousand-year-blood-war-anime-streams-on-hulu-in-u.s-disney-internationally/.187306|url-status=live}}</ref> licenca i za stare epizode prešla je na njih pa je anime uklonjen s Crunchyrolla, koji nikada nije prikazao 17. sezonu. Anime je u originalu s titlovima prikazivan na [[Happy TV]]-u na području [[Srbija|Srbije]] od [[3. ožujka]] [[2009.]],<ref>{{cite news|url=http://www.happytv.tv/marketing.php?page=hocu_ja2|title=BLEACH (Happy TV)|date=|accessdate=7. 9. 2014|work=[[Хепи ТВ|Happy TV]]|archivedate=13. 12. 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091213140739/http://www.happytv.tv/marketing.php?page=hocu_ja2#bleach}}</ref> dok u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[BiH|Bosni i Hercegovini]] te [[Crna Gora|Crnoj Gori]] nikada nije prikazan na televiziji. Danas je anime u svim zemljama dostupan preko ''streaminga''. === Kućna izdanja === Cijela anime serija dobila je i kućna izdanja u [[Japan]]u. [[Aniplex]] je izdao cijelu seriju na ukupno 88 DVD kompilacija,{{efn| *''The Substitute''; 5 diskova<ref name="DVD1">{{cite web|title=BLEACH [死神代行篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd01.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=June 19, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619194604/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd01.html|url-status=live}}</ref> *''The Entry''; 5 diskova<ref>{{cite web|title=BLEACH [尸魂界・潜入篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd02.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022724/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd02.html|url-status=live}}</ref> *''Soul Society: The Rescue''; 5 diskova<ref>{{cite web|title=BLEACH [尸魂界･救出篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd03.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022719/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd03.html|url-status=live}}</ref> *''The Bount''; 7 diskova<ref>{{cite web|title=BLEACH [バウント篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd04.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022723/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd04.html|url-status=live}}</ref> *''The Assault''; 4 diska<ref>{{cite web|title=BLEACH [尸魂界･強襲篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd05.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022658/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd05.html|url-status=live}}</ref> *''The Arrancar''; 5 diskova<ref>{{cite web|title=BLEACH [破面･出現篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd06.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022707/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd06.html|url-status=live}}</ref> *''The Arrancar Part 2: The Hueco Mundo Sneak Entry''; 5 diskova<ref>{{cite web|title=BLEACH [破面･虚圏潜入篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd07.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022710/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd07.html|url-status=live}}</ref> *''The Arrancar Part 3: The Fierce Fight''; 4 diska<ref>{{cite web|title=BLEACH [破面･激闘篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd08.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022716/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd08.html|url-status=live}}</ref> *''The New Captain Shūsuke Amagai''; 5 diskova<ref>{{cite web|title=BLEACH [新隊長天貝繍助篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd09.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022711/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd09.html|url-status=live}}</ref> *''The Arrancar Part 4: Arrancar vs Soul Reaper''; 4 diska<ref>{{cite web|title=BLEACH [破面･VS.死神篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd10.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022736/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd10.html|url-status=live}}</ref> *''The Past''; 2 diska<ref>{{cite web|title=BLEACH [過去篇 上]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd11.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022738/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd11.html|url-status=live}}</ref> *''The Arrancar Part 5: Battle in Karakura''; 4 diska<ref>{{cite web|title=BLEACH [破面・空座決戦篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd12.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022724/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd12.html|url-status=live}}</ref> *''Zanpakutō: The Alternate Tale''; 9 diskova<ref name="DVD13">{{cite web|title=BLEACH [斬魄刀異聞篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd13.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022702/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd13.html|url-status=live}}</ref> *''The Arrancar Part 6: Fall of the Arrancar''; 12 diskova<ref>{{cite web|title=BLEACH [破面・滅亡篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd14.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022714/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd14.html|url-status=live}}</ref> *''Gotei 13 Invading Army''; 6 diskova<ref>{{cite web|title=BLEACH [破面・滅亡篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd15.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=December 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227022710/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd15.html|url-status=live}}</ref> *''The Lost Agent''; 6 diskova<ref>{{cite web|title=jBLEACH [死神代行消失篇]|url=https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd16.html|publisher=[[Aniplex]]|access-date=May 19, 2020|language=ja|archive-date=June 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620212336/https://www.aniplex.co.jp/bleach/dvd/dvd16.html|url-status=live}}</ref> }} a izdavana su i razna posebna izdanja te zasebna kompilacijska izdanja. Serija je kasnije reizdana i na [[blu-ray]]u. Sedamnaesta sezona izdana je samo na [[blu-ray]]u, pri čemu je svaki ''cour'' podijeljen na dva diska. Kućna izdanja izdavana su i na drugim tržištima, ali ne i na [[srpskohrvatski|srpskohrvatskom]] govornom području. == Ostali materijali == Popularnost animea rezultirala je produkcijom dodatnih animiranih sadržaja te sadržaja povezanih s anime serijom, koji su dodatno popularizirali cijeli serijal. Uobičajeno tadašnjoj praksi, producirani su dugometražni anime filmovi, ukupno njih četiri, koji su prikazivani u kinima i koji su dodatno proširili priču iz animea. Iako su svi filmovi imali originalne priče koje nisu dio službenog narativnog kanona, produkcija filmova bila je zanimljiva po tome što je [[Tite Kubo]] radio na dizajnu originalnih likova, što je bilo suprotno uobičajenoj praksi, jer autori često nisu imali nikakvu ulogu u produkciji nekanonskih filmova.<ref>{{cite AV media notes|title=Bleach: The DiamondDust Rebellion|title-link=Bleach: The DiamondDust Rebellion|year=2008|last=Abe|first=Noriyuki|publisher=[[Toho]]|location=Japan|language=ja}}</ref> Sve filmove režirao je [[Noriyuki Abe]], a producirana su ukupno četiri filma. Uz to, [[2026.]] godine u kinima se pojavio i ''[[Bleach: Thousand-Year Blood War – The Calamity]]'', posebni uvodni film koji je najavljivao posljednji ''cour'' 17. sezone, a prikazao je prve tri epizode animea te sadržavao dodatni intervju s redateljima i Titeom Kuboom. Filmovi su: {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" width="100%" ! Film ! Premijera ! Redatelj(i) ! Scenarist(i) ! Zarada |- ! scope="row" | ''[[Bleach: Memories of Nobody]]'' | [[16. prosinca]] [[2006.]]<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/intl/japan/yearly/?yr=2006&p=.htm|title=Japan Box Yearly Box Office 2006|access-date=July 3, 2009|publisher=[[Box Office Mojo]]|archive-date=February 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211001113/http://www.boxofficemojo.com/intl/japan/yearly/?yr=2006&p=.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-04-17/first-bleach-film-to-run-in-u.s-theaters-june-11-12|title=First Bleach Film to Run in U.S. Theaters June 11–12|website=[[Anime News Network]]|date=April 17, 2008|access-date=July 21, 2009|archive-date=March 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140330123104/http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-04-17/first-bleach-film-to-run-in-u.s-theaters-june-11-12|url-status=live}}</ref> | rowspan="4" | [[Noriyuki Abe]] | [[Masashi Sogo]] i [[Natsuko Takahashi]] | ¥660,000,000<ref>{{Cite journal |year = 2008|script-title = ja:2007年 日本映画・外国映画 業界総決算 経営/製作/配給/興行のすべて |journal = [[Kinema Junpo]] |issue = 2008年（平成20年）2月下旬号 |page = 164 |publisher = Kinema Junposha}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Bleach: The DiamondDust Rebellion]]'' | [[22. prosinca]] [[2007.]]<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/intl/japan/yearly/?yr=2007&p=.htm|title=Japan Box Yearly Box Office 2007|access-date=July 3, 2009|publisher=[[Box Office Mojo]]|archive-date=February 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211000824/http://www.boxofficemojo.com/intl/japan/yearly/?yr=2007&p=.htm|url-status=live}}</ref> | [[Michiko Yokote]] i [[Masahiro Ōkubo]] | ¥800,000,000<ref>{{Cite journal|year = 2009|script-title = ja:2008年 日本映画・外国映画 業界総決算 経営/製作/配給/興行のすべて |journal = [[Kinema Junpo]] |issue = 2009年（平成21年）2月下旬号 |page = 172 |publisher = Kinema Junposha}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Bleach: Fade to Black]]'' | [[13. prosinca]] [[2008.]] | rowspan="2"| [[Natsuko Takahashi]] i [[Masahiro Ōkubo]] | ¥700,000,000<ref>{{Cite journal |year = 2010 |script-title = ja:2009年 日本映画・外国映画 業界総決算 経営/製作/配給/興行のすべて |journal = [[Kinema Junpo]] |issue = 2010年（平成22年）2月下旬号 |page = 173 |publisher = Kinema Junposha}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Bleach: Hell Verse]]'' | [[4. prosinca]] [[2010.]]<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-07-12/december-bleach/jigoku-hen-film-overseen-by-kubo|title=December's Bleach: Jigoku-Hen Film Overseen by Kubo|access-date=July 13, 2010|archive-date=April 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140401122305/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-07-12/december-bleach/jigoku-hen-film-overseen-by-kubo|url-status=live}}</ref> | ¥610,000,000<ref>{{Cite journal |year = 2012 |title = 2012年2月下旬決算特別号 206頁 |journal = [[Kinema Junpo]] |page = 206 |publisher = Kinema Junposha}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Bleach: Thousand-Year Blood War – The Calamity]]'' | [[26. lipnja]] [[2026.]] | [[Hikaru Murata]] i [[Tomohisa Taguchi]] | [[Masaki Hiramatsu]] i [[Tomohisa Taguchi]] | $5,036,105 (svijet)<ref>{{Cite web |title=BLEACH: Thousand-Year Blood War - The Calamity (2026) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt43383343/credits/?ref_=bo_tt_tab#tabs |url-status=live |access-date=2026-10-18 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |} U ožujku [[2010.]] godine, kompanija [[Warner Bros. Pictures]] potvrdila je da su u tijeku razgovoru za snimanje igrane adaptacije ''Bleacha''. [[Peter Segal]] i [[Michael Ewing]] angažirani su kao producenti na budućem filmu,<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-03-22/warner-brothers-in-talks-for-live-action-bleach-film|title=Warner Brothers in Film Talks for Bleach Manga|website=[[Anime News Network]]|access-date=May 4, 2014|archive-date=March 31, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331102248/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-03-22/warner-brothers-in-talks-for-live-action-bleach-film|url-status=live}}</ref> a [[2012.]] godine projektu su se pridružili [[Dan Mazeau]] kao scenarist i [[Masi Oka]] kao još jedan producent.<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-02-22/warner-develops-live-action-film-of-tite-kubo-bleach-manga|title=Warner Develops Live-Action Film of Tite Kubo's Bleach Manga|work=[[Anime News Network]]|access-date=October 20, 2014|archive-date=October 18, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018205151/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-02-22/warner-develops-live-action-film-of-tite-kubo-bleach-manga|url-status=live}}</ref> Nakon godina pauze, [[Bleach (film, 2018)|istoimeni igrani film]] izašao je [[20. srpnja]] [[2018.]] godine<ref>{{cite web|url=http://www.polygon.com/2016/8/19/12555420/live-action-bleach-movie-in-development-at-warner-bros|title=Live-action Bleach movie in development at Warner Bros.|last=Alexander|first=Julia|date=2016-08-19|website=Polygon|language=en-US|access-date=2016-08-20|archive-date=April 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401030747/https://www.polygon.com/2016/8/19/12555420/live-action-bleach-movie-in-development-at-warner-bros|url-status=live}}</ref> u režiji [[Shinsuke Satō|Shinsukea Satōa]].<ref>{{cite web|url= http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-08-18/bleach-manga-gets-live-action-film-in-2018-starring-sota-fukushi/.105510|title= Bleach Manga Gets Live-Action Film in 2018 Starring Sōta Fukushi|date= August 18, 2016|access-date= August 18, 2016|work= [[Anime News Network]]|archive-date= August 18, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160818214244/http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-08-18/bleach-manga-gets-live-action-film-in-2018-starring-sota-fukushi/.105510|url-status= live}}</ref> Glavne uloge u filmu tumačili su [[Sōta Fukushi]] i [[Hana Sugisaki]]. Uz ovo, Aniplex je izdao i 13 [[CD drama]] koje su snimili originalni glasovni glumci iz animea. Ti su CD-ovi bili dostupni samo u sklopu DVD izdanja animea.<ref name="DVD1"/><ref name="DVD13"/> Popularnost animea<ref name="autogenerated11">{{cite book|title=A Gathering of Spirits: Japan's Ghost Story Tradition from Folklore and Kabuki to Anime and Manga|publisher=iUniverse|author=Drazen, Patrick|date=Jun 29, 2011|pages=11–12}}</ref> dovela je i do toga da su studio Pierrot i Nelke Planning producirali i serijal [[rock mjuzikl|rock mjuzikala]]. Producirano je ukupno pet mjuzikala koji su pokrili Substitute Shinigami i Soul Society ''henove'', kao i tri dodatne izvedbe pod nazivom ''Live Bankai Shows'', koje nisu adaptirale priče iz mange. Premijerne izvedbe bile su od [[17. kolovoza|17.]] do [[28. kolovoza]] [[2005.]] godine u centru Space Zero Tokyo u [[Shinjuku]]u.<ref>{{cite web|url=http://pierrot.jp/title/bleach/musical/|title=Studio Pierrot's official Bleach musical site|access-date=September 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208123618/http://pierrot.jp/title/bleach/musical/|archive-date=December 8, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nelke.co.jp/flier/BLEACH/musical.html|title=ロックミュージカル『BLEACH』|work=Nelke.co.jp|publisher=Nelke Planning Co., LTD|access-date=December 30, 2011|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20070321152651/http://www.nelke.co.jp/flier/BLEACH/musical.html|archive-date=March 21, 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2005-04-11/bleach-rock-musical|title=Bleach Rock Musical|website=[[Anime News Network]]|date=April 11, 2005|access-date=September 16, 2008|archive-date=September 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914134820/http://www.animenewsnetwork.com/news/2005-04-11/bleach-rock-musical|url-status=live}}</ref> Režirao ih je [[Takuya Hiramitsu]], dok je adaptacije napisao [[Naoshi Okumura]], uz glazbu [[Shoichi Tama|Shoichija Tame]]. Sve su pjesme bile potpuno originalne i nisu preuzete iz animea. Glavne uloge igrali su [[Tatsuya Isaka]] kao [[Ichigo Kurosaki]], [[Miki Satō]] kao [[Rukia Kuchiki]] te [[Eiji Moriyama]] kao [[Renji Abarai]].<ref>{{cite web|url=http://www.cdjapan.co.jp/detailview.html?KEY=SVWC-7359|title=Rock Musical BLEACH Saien – Live|publisher=CDJapan.co.jp|access-date=July 21, 2009|archive-date=April 29, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080429211046/http://www.cdjapan.co.jp/detailview.html?KEY=SVWC-7359}}</ref> == Prijem == === Gledanost i prodaja === === Kritike === === Nagrade === {{Small|'''Napomena:''' Popis nagrada i nominacija moguće nije potpun.}} {{sticky header}} {| class="wikitable sticky-header" width="100%" |- ! Godina ! Nagrada ! Kategorija ! Ishod ! Primatelj(i) ! width="30%"|Bilješke ! Ref. |- ! [[2005.]] | 28. [[Anime Grand Prix]] | Najbolji naslov | style="background: #DFF;"| {{center|4. mjesto}} | [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | | {{center|<ref name="twentyeight">{{cite web |url=http://animage.jp/gp_new/gpx_2006.html |title= 第28回アニメグランプリ ［2006年6月号］ |publisher=[[Tokuma Shoten]] |archivedate=October 19, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101019030248/http://animage.jp/gp_new/gpx_2006.html}}</ref>}} |- ! [[2006.]] | 29. [[Anime Grand Prix]] | Najbolji naslov | style="background: #DFF;"| {{center|7. mjesto}} | [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | | {{center|<ref name=":20">{{Cite web |title=第29回アニメGP |url=http://www.chikimato.net/maniacs/gp/gp29.htm |access-date=2022-10-25 |website=www.chikimato.net}}</ref>}} |- ! rowspan="9"| [[2007.]] | rowspan="5"| [[American Anime Awards]] | Najbolji glumac | {{Nom}} | [[Johnny Yong Bosch]] | {{small|Nominiran još i za ''[[Akira (film)|Akiru]]'' i ''[[Eureka 7|Eureku 7]]''.}} | rowspan="5"| {{center|<ref>{{cite web|url= http://www.icv2.com/articles/news/10043.html|title= Finalists for the American Anime Awards|publisher= icv2.com|date= February 8, 2007|access-date= May 30, 2009|archive-date= July 7, 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090707033210/http://www.icv2.com/articles/news/10043.html|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.icv2.com/articles/news/10138.html|title= American Anime Award Winners|publisher= icv2.com|date= February 26, 2007|access-date= February 13, 2008|archive-date= April 26, 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130426085819/http://www.icv2.com/articles/news/10138.html|url-status= live}}</ref>}} |- | Najbolja glumica | {{Nom}} | [[Michelle Ruf]] | {{small|Nominirana još i za rad na serijalu ''[[Lupin III]]''.}} |- | Najbolji dizajn omota DVD-a | {{Nom}} | ''Bleach'' vol. 1 | |- | Najbolja pjesma | {{Nom}} | "[[*~Asterisk~]]" | {{small|Izvodi ju [[ORANGE RANGE]].}} |- | Najbolja manga | {{Nom}} | [[Tite Kubo]] | |- | rowspan="4"| 1. [[Seiyū Awards]] | Najbolji glavni glumac | {{Nom}} | [[Masakazu Morita]] | | rowspan="4" | {{center|<ref>{{Cite web |last=Miller |first=Evan |date=2007-03-05 |title=Results of Japan's First Ever Seiyuu Awards Announced |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2007-03-05/results-of-japan%27s-first-ever-seiyuu-awards-announced |website=[[Anime News Network]]}}</ref>}} |- | Najbolji sporedni glumac | {{Nom}} | [[Ryōtarō Okiayu]] | {{small|Za film ''[[Bleach: Memories of Nobody]]''.}} |- | Najbolja sporedna glumica | {{Nom}} | [[Yuki Matsuoka]] | |- | Najbolji debitantski glumac | {{Won}} | [[Masakazu Morita]] | {{small|Nagradu je dobio i [[Tetsuya Kakihara]].}} |- ! rowspan="3"| [[2013.]] | rowspan="10"| [[Behind the Voice Actors Awards]] | rowspan="2"| Najbolja sporedna muška uloga | {{Nom}} | [[Tony Oliver]] | {{small|Za ulogu [[Ulquiorra Cifer|Ulquiorre Cifera]].}} | rowspan="10"| {{center|<ref name="IMDb">[https://www.imdb.com/title/tt0434665/awards/?ref_=tt_awd ''Bleach'' – Nagrade i nominacije (IMDb)]</ref>}} |- | {{Nom}} | [[Keith Silverstein]] | {{small|Za ulogu [[Coyote Starrk|Coyotea Starrka]].}} |- | Najbolja sporedna ženska uloga | {{Nom}} | [[Megan Hollingshead]] | {{small|Za ulogu [[Rangiku Matsumoto]].}} |- ! rowspan="2"| [[2014.]] | Najbolja muška sporedna uloga | {{Nom}} | rowspan="2"| [[Kyle Hebert]] | rowspan="2"| {{small|Za ulogu [[Sousuke Aizen|Sousukea Aizena]].}} |- | People's Choice nagrada za najbolju mušku sporednu ulogu | {{Won}} |- ! rowspan="5"| [[2015.]] | Najbolja muška glavna uloga | {{Nom}} | rowspan="2"| [[Johnny Yong Bosch]] | rowspan="2"| {{small|Za ulogu [[Ichigo Kurosaki|Ichiga Kurosakija]].}} |- | People's Choice nagrada za najbolju mušku glavnu ulogu | {{Won}} |- | Najbolja ženska glavna uloga | {{Nom}} | [[Michelle Ruff]] | {{small|Za ulogu [[Rukia Kuchiki|Rukije Kuchiki]].}} |- | Najbolja muška sporedna uloga | {{Nom}} | [[Dan Woren]] | {{small|Za ulogu [[Byakuya Kuchiki|Byakuye Kuchikija]].}} |- | Najbolji vokalni ansambl | {{Nom}} | | |- ! rowspan="8"| [[2022.]] | rowspan="8"| [[Anime Trending Awards]]<br>(sezonske nagrade) | Anime sezone | style="background: #DFF;"| {{center|6. mjesto}} | [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | | rowspan="8"| {{center|<ref name="IMDb"/><ref>[https://www.anitrendz.com/awards/seasonal/posts/XA82A69 AniTrendz – Jesen 2023.]</ref>}} |- | Najbolji muški lik | style="background: #DFF;"| {{center|6. mjesto}} | [[Ichigo Kurosaki]] | |- | Najbolji muški sporedni lik | style="background: #DFF;"| {{center|6. mjesto}} | [[Kenpachi Zaraki]] | |- | Najbolji par ili ''ship'' | style="background: #DFF;"| {{center|5. mjesto}} | [[Ichigo Kurosaki|Ichigo]]×[[Orihime Inoue|Orihime]] | |- | Najbolja OP pjesma | style="background: #DFF;"| {{center|8. mjesto}} | "[[Sukā|スカー]]" | {{small|Izvodi ju [[Tatsuya Kitani]].}} |- | Najbolja ED pjesma | style="background: #DFF;"| {{center|6. mjesto}} | "[[Saihate|最果て]]" | {{small|Izvodi ju [[SennaRin]].}} |- | Najbolji akcijski ili avanturistički anime | style="background: silver;"| {{center|2. mjesto}} | rowspan="2"| [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | |- | Najbolji nadnaravni anime | style="background: silver;"| {{center|2. mjesto}} | |- ! rowspan="7"| [[2023.]] | 7. [[Crunchyroll Anime Awards]] | Najbolja glasovna izvedba (arapski) | {{Nom}} | Nadži Makhul | {{small|Za ulogu [[Ichigo Kurosaki|Ichiga Kurosakija]].}} |- | 17. [[Seiyū Awards]] | Najbolja sporedna uloga | {{Won}} | [[Ryōtarō Okiayu]] | {{Small|Nominran i za anime ''[[Ya Boy Kongming!]]''. Nagradu su dobili i [[Shūichi Ikeda]] te [[Atsumi Tanezaki]].}} | {{center|<ref name="awards2">{{cite news|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-03-11/chika-anzai-takuya-eguchi-atsumi-tanezaki-win-17th-annual-seiyu-awards/.195827|title=Chika Anzai, Takuya Eguchi, Atsumi Tanezaki Win 17th Annual Seiyū Awards|date= March 11, 2023|accessdate= March 17, 2023|website=[[Anime News Network]]}}</ref>}} |- | [[Anime Awards Brasil]] | Najbolji ''storyboard'' | {{Nom}} | [[Tomohisa Taguchi]] | | {{center|<ref>{{cite web |last=Canhisares |first=Pedro Henrique Ribeiro and Mariana |url=https://www.omelete.com.br/mangas-animes/anime-awards-brasil-2023-vencedores |title=Bocchi the Rock! faz a limpa no Anime Awards Brasil 2023; veja os vencedores |date=2023-06-11 |access-date=2024-08-08 |website=Omelete |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |url=https://jovemnerd.com.br/noticias/animes-e-mangas/anime-awards-brasil-2023-votacao-indicados |title=Anime Awards Brasil 2023 abre votação; veja lista de indicados |access-date=2024-08-08 |website=Jovem Nerd |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jbox.com.br/2023/04/24/confira-os-indicados-ao-anime-awards-brasil-2023/ |title=Confira os indicados ao Anime Awards Brasil 2023 |date=2023-04-24 |access-date=2024-08-08 |website=JBox |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |last=Queiroz |first=Talles |url=https://www.crunchyroll.com/pt-pt/news/latest/2023/4/24/esto-abertas-as-votaes-confira-todos-os-indicados-ao-anime-awards-brasil-2023 |title=Está aberta a votação! Confira todos os indicados ao Anime Awards Brasil 2023 |date=2024-04-23 |access-date=2024-08-08 |website=Crunchyroll |language=pt-BR}}</ref>}} |- | rowspan="4"| [[Anime Trending Awards]]<br>(godišnje nagrade) | Muški lik godine | style="background: #DFF;"| {{center|13. mjesto}} | [[Ichigo Kurosaki]] | | rowspan="4"| {{center|<ref name="IMDb"/><ref>[https://www.anitrendz.com/ata/winners/2023 AniTrendz – 2023.]</ref>}} |- | Najbolja glasovna uloga – muška | style="background: #DFF;"| {{center|5. mjesto}} | [[Masakazu Morita]] | |- | Najbolji akcijski ili avanturistički anime | style="background: #DFF;"| {{center|7. mjesto}} | rowspan="2"| [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | |- | Najbolji nadnaravni anime | style="background: #DFF;"| {{center|6. mjesto}} | |- ! rowspan="8"| [[2024.]] | rowspan="2"| {{nowrap|8. [[Crunchyroll Anime Awards]]}} | Najbolji akcijski anime | {{Nom}} | [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | {{small|Za ''Bleach: Thousand Year Blood War — The Separation''.}} | rowspan="2"| {{center|<ref>{{Cite web|last=Hazra|first=Adriana|title=All the Winners of the Crunchyroll Anime Awards 2024|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2024-03-02/all-the-winners-of-the-crunchyroll-anime-awards-2024/.208219|website=[[Anime News Network]]|date=March 2, 2024|access-date=March 2, 2024|archive-date=March 2, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302162325/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2024-03-02/all-the-winners-of-the-crunchyroll-anime-awards-2024/.208219|url-status=live}}</ref>}} |- | Najbolja glasovna izvedba (engleski) | {{Nom}} | [[Johnny Yong Bosch]] | |- | [[Tōkyō Anime Awards]] | Nagrada fanova za najbolji anime | {{Nom}} | [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | | {{center|<ref>{{cite web|title=Award-winning works|url=https://animefestival.jp/ja/award/aoy/archive/ |website=animefestival.jp|access-date=9 February 2023}}</ref>}} |- | rowspan="4"| [[Anime Awards Brasil]] | Najbolji akcijski anime | {{Nom}} | rowspan="3"| [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | | rowspan="4"| {{center|<ref>{{cite web |url=https://jovemnerd.com.br/noticias/animes-e-mangas/anime-awards-brasil-anuncia-edicao-2024 |title=Anime Awards Brasil anuncia edição 2024 com novas categorias |access-date=2024-08-10 |website=Jovem Nerd |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |last=Fiore |first=Matheus |url=https://www.omelete.com.br/mangas-animes/anime-awards-brasil-2024 |title=Frieren é principal destaque no Anime Awards Brasil 2024; veja os vencedores |date=2024-06-07 |access-date=2024-08-10 |website=Omelete |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |url=https://jovemnerd.com.br/noticias/animes-e-mangas/anime-awards-brasil-2024-abre-formulario-para-categorias-de-dublagem |title=Anime Awards Brasil 2024 abre formulário para categorias de dublagem |access-date=2024-08-10 |website=Jovem Nerd |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jbox.com.br/2024/01/24/anime-awards-brasil-2024-apresenta-novidades/ |title=Anime Awards Brasil 2024 apresenta novidades |date=2024-01-24 |access-date=2024-08-10 |website=JBox |language=pt-BR}}</ref><br><ref>{{cite web |url=https://melhordocinema.com.br/noticia/anime-manga/anime-awards-brasil-anuncia-edicao-2024-com-novas-categorias/ |title=Anime Awards Brasil anuncia edição 2024 com novas categorias |date=2024-01-28 |access-date=2024-08-10 |website=Melhor do Cinema |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.uol.com.br/splash/noticias/2024/05/10/anime-awards-brasil-inicia-a-votacao-para-edicao-de-2024.htm |title=Anime Awards Brasil inicia a votação para os melhores do ano |date=2024-05-10 |access-date=2024-08-10 |website=UOL |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |last=ANMTV |url=https://anmtv.com.br/anime-awards-brasil-2024-nao-realizara-live-apresentando-os-vencedores/ |title=Anime Awards Brasil 2024 não realizará live apresentando os vencedores |date=2024-06-05 |access-date=2024-08-10 |website=ANMTV |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite web |url=https://jovemnerd.com.br/noticias/animes-e-mangas/anime-awards-brasil-2024-anuncia-vencedores-veja-lista |title=Anime Awards Brasil anuncia vencedores da edição 2024; veja lista |access-date=2024-08-10 |website=Jovem Nerd |language=pt-BR}}</ref>}} |- | Najbolji nastavak | {{Nom}} | |- | Najbolji ljetni anime | {{Nom}} | |- | Najbolja glazba | {{Nom}} | [[Shirō Sagisu]] | |- | [[Anime Trending Awards]]<br>(godišnje nagrade) | Najbolji dizajn likova | {{Nom}} | [[Masashi Kudō]] | | {{center|<ref name="IMDb"/><ref>[https://www.anitrendz.com/ata/winners/2024 AniTrendz – 2024.]</ref>}} |- ! rowspan="9"| [[2025.]] | rowspan="3"| 9. [[Crunchyroll Anime Awards]] | Najbolji serijal u nastavcima | {{Nom}} | [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | rowspan="2"| {{small|Za ''Bleach: Thousand-Year Blood War – The Conflict''.}} | rowspan="3"| {{center|<ref>{{Cite web|last=Cayanan|first=Joanna|title=All the Winners of the Crunchyroll Anime Awards 2025|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2025-05-25/all-the-winners-of-the-crunchyroll-anime-awards-2025/.224777|website=[[Anime News Network]]|date=May 25, 2025|access-date=May 25, 2025|archive-date=May 25, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250525114635/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2025-05-25/all-the-winners-of-the-crunchyroll-anime-awards-2025/.224777|url-status=live}}</ref>}} |- | Najbolji akcijski anime | {{Nom}} | [[Pierrot (studio)|Pierrot]] |- | Najbolja glazba | {{Nom}} | [[Shirō Sagisu]] | |- | rowspan="6"| [[Anime Trending Awards]]<br>(godišnje nagrade) | Najbolja OP pjesma | style="background: #DFF;"| {{center|17. mjesto}} | "[[Kotoba ni Sezu tomo|言葉にせずとも]]" | {{small|Izvode ju [[SIX LOUNGE]].}} | rowspan="6"| {{center|<ref name="IMDb"/><ref>[https://www.anitrendz.com/ata/winners/2025 AniTrendz – 2025.]</ref>}} |- | Najbolji adaptirani scenarij | {{Nom}} | {{ubl|[[Tomohisa Taguchi]]|[[Masaki Hiramatsu]]}} | |- | Najbolja animacija | {{Nom}} | {{ubl|[[Michio Hasegawa]]|[[Kumiko Takayanagi]]|[[Masashi Kudō]]|[[Kiyoshi Komatsubara]]}} | |- | Najbolja glazba | {{Nom}} | [[Shirō Sagisu]] | |- | Najbolji akcijski ili avanturistički anime | style="background: #DFF;"| {{center|5. mjesto}} | rowspan="2"| [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | |- | Najbolji nadnaravni anime | style="background: #bf8970;"| {{center|3. mjesto}} | |- ! rowspan="2"| [[2026.]] | rowspan="2"| [[Anime Trending Awards]]<br>(sezonske nagrade) | Najbolja ED Pjesma | {{Won}} | "[[Rasen|螺旋]]" | {{small|Izvodi ju [[9Lana]].}} | rowspan="2"| {{center|<ref name="IMDb"/><ref>[https://www.instagram.com/p/DeRUxTJAGL8/?img_index=20 AniTrendz – Ljeto 2026.]</ref>}} |- | Najbolji nadnaravni anime | {{Won}} | [[Pierrot (studio)|Pierrot]] | |} == Bilješke == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Official website|https://bleach-anime.com/|Official website}} {{ja}} * {{Official website|https://pierrot.jp/title/bleach/|Official website at Pierrot}} {{ja}} * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200301111859/https://www.tv-tokyo.co.jp/anime/bleach/index2.html|date=March 1, 2020|title=Official website at TV Tokyo}} {{ja}} ** {{Official website|https://www.tv-tokyo.co.jp/anime/bleach/|''Thousand-Year Blood War'' official website at TV Tokyo}} {{ja}} * {{Official website|https://www.aniplex.co.jp/bleach/|Official website at Aniplex}} {{ja}} * {{Official website|https://bleach.viz.com/|Official website at Viz Media}} {{Bleach}} {{Authority control}} [[Kategorija:Bleach]] [[Kategorija:Anime serije]] [[Kategorija:TV serije započete 2004.]] hxt40seq7qif561fcjts78a74eprhww 0 4685422 42713663 42389165 2026-10-25T16:16:37Z ~2026-57013-46 405243 /* Nematerijalna svjetska baština */ 42713663 wikitext text/x-wiki {{UNESCO-nematerijalna svjetska baština |ime baštine = Duduk, balaban ili mej |slika = Դուդուկի դաս «Մշակութամետ» ծրագրի շրջանակներում.jpg |godina = 2023. |regija = Evropa i Azija |id = 01704 |ugroženost = - |poveznica = https://ich.unesco.org/en/RL/craftsmanship-and-performing-art-of-balaban-mey-01704; |država = <center>{{flag|Armenija}}<br>{{flag|Azerbejdžan}}<br>{{flag|Turska}} }} '''Duduk''' je stoljećima star drveni duvački instrument koji se sastoji od tri dijela: tijela, široke i ravne duple trske i kopče. Karakteriše ga topao, mekan, blago nazalan zvuk. Instrument je tradicionalno napravljen od drveta [[Šljiva|šljive]] ili [[Kajsija|kajsije]] i premazan [[lan]]enim ili [[Maslina|maslinovim]] uljem. Nakon što se osuši, majstori izbuše nekoliko rupa u prednjem dijelu tijela i jednu rupu u stražnjem dijelu. Veličine, broj rupa i korišteni materijali razlikuju se ovisno o regiji. Spada u kategoriju aerofona, koja uključuje slične instrumente: * balaban koji se svira u [[Azerbejdžan]]u i [[Iran]]u * duduki uobičajen u [[Gruzija|Gruziji]] * jasti alaban u [[Dagestan]]u * mej u [[Turska|Turskoj]] * Hichiriki ([[Japan]]) * Piri ([[Koreja]]) * Guanzi ([[Kina]]) * Kamis Sirnaj ([[Kirgistan]]) == Nematerijalna svjetska baština == Sviranje na balabanu ili meju nalazi se na [[UNESCO]]-voj Reprezentativnu listu [[Nematerijalna svjetska baština|nematerijalnog kulturnog nasleđa]]. Prvi put je postavljen pod nazivom - duduk i njegova muzika, na zasjedanju Međuvladinog komiteta za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa koje je održano od 4. do 8. novembra 2008. god. u [[Istanbul]]u, u [[Turska|Turskoj]], po zahtjevu Armenije.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/duduk-and-its-music-00092 UNESCO duduk i njegova muzika - ich.unesco.org, Pristupljeno, 17.12.2023]</ref><ref>[https://ich.unesco.org/en/state/armenia-AM UNESCO: Nematerijalna kulturna baština u Armeniji - ich.unesco.org, Pristupljeno, 7.12.2023]</ref> Balaban igra značajnu ulogu u muzičkim kulturama Azerbejdžana i Turske i obično se koristi kao solo ili prateći instrument na narodnim feštama, svadbama i koncertima. Kao zajednički element nematerijalnog kulturnog nasleđa u te dvije zemlje, pod imenom balaban/mej, po drugi put se našao na osnovu odluke o upisu istog komiteta na zasjedanju održanom od 5. do 8. decembra 2023. god. u Mowani, [[Bocvana]].<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/craftsmanship-and-performing-art-of-balaban-mey-01704 UNESCO izvođenja na balabanu ili meju - ich.unesco.org, Pristupljeno, 17.12.2023]</ref><ref>[https://ich.unesco.org/en/state/turkiye-TR UNESCO: Nematerijalna kulturna baština u Turskoj - ich.unesco.org, Pristupljeno, 7.12.2023]</ref> {{Izvori}} {{Commonscat|Duduk}} {{Commonscat|Balaban (instrument)}} [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Armeniji]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Azerbejdžanu]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Turskoj]] 5m3hijqoq3cbp3u6amidgrx4o2d6dhc 0 4686313 42713614 41809545 2026-10-25T12:56:24Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rani pleistocen]] 42713614 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rani pleistocen]] byip9sv794qz1jzkg02oze9g9q9rpcb 0 4687740 42713781 42707119 2026-10-26T01:18:58Z Kent Wang 396758 Batalha September 2021-6.jpg 42713781 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Belem_Lissabon_(9562673377).jpg|mini|[[Mosteiro dos Jerónimos|Samostan sv. Jeronima]] u [[Belém (Lisabon)|Belému]]]] '''Manuelinski stil''' ([[portugalski]]: ''Estilo manuelino'') je jedna varijanta [[Gotička arhitektura#Podjela|kasnogotičke arhitekture]] u [[Portugal]]u == Historija i karakteristike== Taj stil pojavio se u Portugalu za vladavine [[Popis kraljeva Portugala|kralja]] [[João II od Portugala|Joãa II]]. (vladao [[1481]].-[[1495]].), a svoj vrhunac imao za vladavine kralja [[Manuel I od Portugala|Manuel I]] (vladao [[1495]].-[[1521]].), po kom je kasnije i nazvan. Koristio se i kasnije za vladavine kralja [[João III od Portugala|Joãa III]] ([[1521]]-[[1557]]).<ref name=art/> Manuelinski stil proširio se u periodu kad je Portugal zahvaljujući otkriću novih pomorskih puteva prema [[Afrika|Africi]], [[Daleki istok|Dalekom istoku]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], zavladao unosnom [[trgovina|trgovinom]] [[začin]]ima i došao do velikog bogatsva.<ref name=art/> To se dogodilo zahvaljujući viziji [[Henrik Moreplovac|Henryja Moreplovca]] u [[Doba velikih geografskih otkrića]] kad je [[Vasco da Gama]] doplovio do [[Indija|Indije]] [[1498]]., a [[Pedro Álvares Cabral]] do [[Brazil]]a [[1500]].<ref name=art/> Manuelinski stil je svoj fokus imao u raskošnoj [[skulptura]]lnoj [[ornament]]ici koja se vidi na [[portal]]ima, [[bifora]]ma, [[svod]]ovima i [[čipka]]stim [[luk (arhitektura)|lukovima]]. To se najbolje ogleda kod građevina kao što su [[Torre de Belém]] i [[Mosteiro dos Jerónimos]], koje je podigao [[arhitekt]] [[Diogo Boitaca]] u [[Belém (Lisabon)|Belému]].<ref name=art/> Kako je portugalsko bogatstvo ovisilo o [[pomorstvo|pomorskoj]] [[trgovina|trgovini]], i vokabular manuelske [[dekoracija|dekoracije]] bio je izrazito [[pomorstvo|pomorski]], a sastojao se od [[klesarstvo|isklesanih]] [[koral]]a, [[školjke|školjki]], [[alga|algi]], [[brod]]skih [[uže|užadi]], [[sidro|sidra]] do [[navigacija|navigacijskih]] instrumenata u nešto [[križ]]eva i [[štit]]ova.<ref name=brit>{{cite web | url =https://www.britannica.com/art/Manueline | title =''Manueline architectural style'' | accessdate =05. 03. 2024 | language=engleski | publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[datoteka:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, upper floor 8486.jpg|thumb|left|240px|<center>[[Klaustar]] [[Mosteiro dos Jerónimos|Samostana sv. Jeronima]] </center>]] Izvrstan primjer za to je [[Samostan Kristovog reda]] iz [[Tomar]]a (orginalno podignut u [[12. vijek]]u) ponovno izgrađen između [[1510]].-[[1514|14]].<ref name=brit/> U svomu ostalom koristio je elemente tipične za [[gotička arhitektura|gotičku arhitekturu]], tro[[brod (arhitektura)|brodne]] [[crkva|crkve]] bez [[transept]]a. Inspiracija za taj [[stil]] bila je [[francuska]] [[Gotička arhitektura#Podjela|plamena gotika]] i [[Španjolska|španjolski]] [[Mudéjar]].<ref name=art>{{cite web | url =https://en.citaliarestauro.com/manueline-architecture-portuguese-style/ | title =''Manueline Architecture – What is the Manueline style'' | accessdate =05.03. 2024 | language=engleski | publisher=Citaliarestauro}}</ref> Ostali značajni arhitekti tog stila bili su; Mateus Fernandes i braća Diogo i Francisco de Arruda.<ref name=lex>{{cite web |url =https://www.enciklopedija.hr/clanak/manuelski-stil | title =''manuelski stil'' | accessdate =05.03. 2024 | language=hrvatski | publisher=Hrvatska enciklopedija LZMK}}</ref> == Povezano == * [[Torre de Belém]] * [[Mosteiro dos Jerónimos]] ==Galerija== <gallery> datoteka:Tracerías góticas (Claustro de D. João I, Monasterio de Batalha).jpg|Klaustar samostana Batalha datoteka:Mosteiro da Batalha 19a.jpg|Detalj dekoracije datoteka:Batalha September 2021-6.jpg|Samostan Batalha datoteka:Evora,_Palace_(3921100752).jpg|[[Kralj]]evska [[palača]] u [[Evora|Evori]] </gallery> == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Manueline architecture}} * [https://www.britannica.com/art/Manueline ''Manueline architectural style'' (na portalu Encyclopædia Britannica Online)] {{en icon}} Manuelinski stil [[Kategorija:Gotička arhitektura]] [[Kategorija:Arhitektura po razdobljima]] [[Kategorija:Portugalska umjetnost]] pc0a0s5hvrrlm8gm7wynv1jg3ownqpp 0 4690760 42713602 42712447 2026-10-25T12:52:53Z ~2026-52047-51 396422 42713602 wikitext text/x-wiki {{Sređivanje|razlog=Preterana upotreba citata}} [[File:Lukačević i Nemci.jpg|thumb|Četnički potpukovnik [[Vojislav Lukačević]], dvojica nemačkih oficira i neidentifikovani četnički komandant. Fotografija je verovatno nastala tokom [[Bitka za Konjic 1943.|bitke za Konjic]], od 19. do 26. februara 1943. godine, kada su snage pod Lukačevićevom komandom sadejstvovale s Nemcima.]] [[File:Četnici i Nemci u okupiranoj Jugoslaviji.jpg|thumb|Četnici i Nijemci u okupiranoj Jugoslaviji.]] {{TranslitN|Kolaboracija četnika s Trećim Reichom|Колаборација четника с Трећим Рајхом}} '''Kolaboracija četnika s Nemcima''' odvijala se, sa manjim ili većim intenzitetom, tokom većeg dijela perioda [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu]]. Glavna usluga koju su četnici vršili Nemcima bila je borba protiv [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|partizanskih jedinica]], hvatanje pripadnika [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|pokreta otpora]] po naseljenim mestima, te njihovo likvidiranje ili slanje u logore pod kontrolom okupacionih ili kvislinških vlasti. Zbog njegovog inicijalnog učešća u [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanku u Srbiji 1941]], Nemci su [[Draža Mihailović|Dražu Mihailovića]] dugo smatrali neprijateljem, za kojim je raspisana poternica.<ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941.</ref><ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D1%98%D1%83%D0%BB%D0%B0_1943.</ref> Istovremeno, njegovi odredi širom okupiranog područja sarađivali su sa nemačkom vlašću na razne načine (npr. [[legalizacija četnika u Srbiji]] 1941–1943). Saradnja četnika sa Vermahtom postala je sveobuhvatna nakon novembra 1943. godine, kada je politički vrh u [[Berlin]]u konačno odlučio da prihvati Dražu Mihailovića za saradnika, što je rezultiralo potpisivanjem niza [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovora o saradnji]] sa njegovim glavnim komandantima u Srbiji. Nakon potpisivanja ugovora o primirju i saradnji, okupator je počeo isporučivati municiju i vojnu opremu četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod nadzorom njemačkih oficira, borile protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] i [[Sandžak]]u.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 12058.</ref> U [[NDH]], četnici su služili Nemcima za razne namene: dostavljanje obaveštenja o komunistima, pomoć nemačkim nabavkama stoke, pomoć trupama u svojstvu vodiča, pomoć u ljudstvu, učestvovanje u osovinskim operacijama (na primer [[operacija Citen|operacija Ziethen]], [[operacija Bora]]), i druge potrebne radnje za gušenje ustaničkog pokreta.<ref name="ReferenceA">[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u Dalmaciji i zapadnoj Bosni]</ref> Nemci su četnike snabdevali oružjem i opremom i dozvoljavali im da po potrebi koriste njihove garnizone za smeštaj i motorizaciju za transport. Partizanske pokrete po Bosni i Hercegovini te Hrvatskoj Nijemci su u mnogo navrata doznavali na osnovu četničkih dojava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1071&rec=314&roll=563 NAW, T-314, Roll 563, frames 001061-1062: Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa (31. januar 1944.)]</ref> Prve dve godine rata, četnici su formalno bili deo [[Savezničke sile u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] koalicije, ali zbog stavljanja [[Četnički odredi Jugoslovenske vojske|četničkih odreda Jugoslovenske vojske]] pod komandu Vermahta, krajem 1943. je došlo do konačnog napuštanja Draže Mihailovića od strane Saveznika, a potom 1944. godine i do napuštanja i osude četnika od strane jugoslovenskog kralja.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0_II_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D1%98_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%81%D1%86%D0%B8_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5 Poziv kralja Petra II na pristupanje Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije]</ref> Zbog kolaboracije sa nemačkim okupatorom, mnogim je četničkim vođama, uključujući samog Dražu Mihailovića, suđeno u [[Beogradski proces|beogradskom]] i drugim procesima. Pored kolaboracije sa Nemcima, četnici na teritoriji italijanske okupacione zone su tesno [[Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom|sarađivali sa fašističkom Italijom]]. == Nemačka politika prema četnicima == Česte njemačke promjene kursa u odnosu prema četnicima Draže Mihailovića (npr. [[Sastanak u Divcima|pregovori u Divcima]] u novembru, pa [[Operacija Mihailović|napad na štab Draže Mihailovića]] u decembru 1941, zatim ponovna obustava progona Mihailovićevih četnika i skidanje ucjene na njegovu glavu u proljeće 1942. godine, itd.) tokom čitavog ratnog perioda, bile su u potpunosti u skladu sa politikom koja je vođena u okupiranim zemljama. Najplastičniji prikaz ovakvog pristupa prezentovao je [[Felix Benzler]], opunomoćenik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova u [[Beograd]]u, u izvještaju koji je poslao u [[Berlin]] 11. marta 1942. godine ministru vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]]: {{izdvojeni citat|To što nemačka vojna mesta vode pregovore s pojedinim četničkim vođama, nije ništa neobično u srpskom prostoru. To se zbiva svesno, u okviru naše politike, uslovljene slabošću naših vojn[ičk]ih snaga i dosad ne bez uspeha vođene, da Srbe, a naročito ustanike usmeri jedne protiv drugih (komuniste protiv četnika, četnike među sobom, vladine dobrovoljce protiv komunista i četnika) i da se time po mogućnosti omete obrazovanje jednog jedinstvenog fronta.<ref>AVII, NAV, N-T-120, 200/153555-58.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/154_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.], str. I/272.</ref><ref>Branislav Božović – Mladen Stefanović: MILAN AĆIMOVIĆ – DRAGI JOVANOVIĆ – DIMITRIJE LJOTIĆ, Centar za informacije i publicitet, Zagreb, 1985, str. 90.</ref>}} Njemačko konstantno opiranje uspostavi saradnje s četnicima Draže Mihailovića bilo je generirano sa samog političkog vrha. U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta prenesena je informacija da je 23. septembra 1942. održan sastanak vođe Trećeg Reicha [[Adolf Hitler|Adolfa Hitler]]a s predsjednikom [[Rumunija|rumunjske]] vlade [[Ion Antonescu|Ionom Antonescuom]] i poglavnikom [[NDH]] [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]]. Na sastanku se uglavnom raspravljalo „o hrvatskim problemima“. Pored njemačkog veleposlanika u [[Zagreb]]u [[Siegfried Kasche|Siegfrieda Kaschea]], sastanku je prisustvovao i opunomoćeni general u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau]] koji se nije ustručavao da „otvoreno kritikuje hrvatsku vlast“, ali je i „skrenuo pažnju na četnike, koje su naoružali Italijani“. General von Horstenau je predložio da bi četnike trebalo „upotrebiti da na svom području [tj. u njemačkoj okupacionoj zoni] postanu organi reda“: {{izdvojeni citat|Hitler je na taj predlog negativno odgovorio, jer da mu se čini veoma opasno da se četnicima pruži podrška. Četnici su pre svega srpske patriote, koji zastupaju [[Velika Srbija|velikosrpsku]] misao. Time hranimo zmiju koja će jednoga dana da poraste. Istina, danas je ona još mala, ali jednog dana mogla bi da bude opasna.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Nakon sagledavanja situacije na Balkanu u jesen 1943, Nemci su jugoslovenske partizane proglasili najvećim neprijateljima.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_156.htm PROCENA KOMANDANTA JUGOISTOKA FELDMARŠALA VAJKSA OD 1. NOVEMBRA 1943. VOJNO-POLITIČKE SITUACIJE NA BALKANU KRAJEM OKTOBRA 1943. GODINE</ref> U cilju borbe protiv partizana, tolerisali su i koristili četnike kao antikomunističku miliciju, iako im je bilo dobro poznato da oni održavaju veze sa [[London]]om. == Hronologija == === Mihailovićeva ponuda Nemcima i pregovori u Divcima (jesen 1941) === {{main|Ustanak u Srbiji 1941.|Sastanak u Divcima}} {{izdvojeni citat|Četnički odredi jugoslovenske vojske pod komandom pukovnika Draže Mihailovića stavljaju se na raspolaganje za borbu protiv komunista u saradnji sa nemačkim Vermahtom.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_30._%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941._%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0 Извештај капетана Матла претпостављенима од 30. октобра 1941. о разговорима са представницима Драже Михаиловића]</ref>|Ponuda Draže Mihailovića Nemcima iz oktobra 1941.}} {{Wikisource|Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} {{Wikisource|Izveštaj kapetana Matla pretpostavljenima od 30. oktobra 1941. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića}} {{Wikisource|Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.}} Nemci su za gušenje [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji 1941.]] angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva. Vezu je uspostavio preko pukovnika [[Branislav Pantić|Branislava Pantića]], njegovog predstavnika i obaveštajca u [[Beograd]]u. Pukovnik Pantić je nakon rata svjedočio da je odluka o pregovorima s predstavnicima njemačkih okupacionih snagâ donijeta krajem oktobra 1941. godine, i to na sastanku održanom u kući [[Živojin Mišić|vojvode Mišića]] u [[Struganik]]u. Sastanku su, pored Draže Mihailovića i Branislava Pantića, prisustvovali i [[Dragiša Vasić]], potpukovnik [[Dragoslav Pavlović]], major [[Aleksandar Mišić]] i kapetan [[Nenad Mitrović]]. Pukovnik Pantić piše: {{izdvojeni citat|O potrebi pregovora nije bilo reči. Situacija je svima bila jasna. Ona ih je neodstupno zahtevala. Sporno je bilo: sa kime treba razgovarati, da li sa Nemcima ili sa Nedićem? Posle duže diskusije većina se složila da treba pregovarati sa Nedićem. Ovome se odsudno usprotivio Draža i major Mišić. Njegov zaključak po ovom pitanju bio je izražen rečima: – KAD JE SITUACIJA TAKVA DA MORAM DA PREGOVARAM, ONDA ĆU DA PREGOVARAM SA NEPRIJATELJEM. NA TO ME OVLAŠĆUJE I MEĐUNARODNO RATNO PRAVO. UOSTALOM, ŠTA MI MOŽEMO DA DOBIJEMO OD NEDIĆA? SVE ŠTO NAMA TREBA, ORUŽJE I MUNICIJA, NEDIĆ MORA TRAŽITI OD NEMACA. JER OVDE NISU U PITANJU MALE I SITNE KOLIČINE. ZAŠTO IĆI POSREDNO, KAD MOŽEMO NEPOSREDNO? Njegovo odsudno držanje, po ovom pitanju, odnelo je prevagu... Isto tako bilo je sporno pitanje da li da se o pregovorima obavesti Nedić. Posle kraće diskusije, a pošto sam ja izložio da kapetan g. dr. Matl nalazi da Nedića treba obavestiti, doneta je odluka da se tako i učini. Tako je doneta odluka da se pregovara sa Nemcima.<ref>[https://sr.m.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BE_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98_%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%B8_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0 Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima]</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 138.</ref><ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115.</ref>|Izjava pukovnika [[Branislava Pantića]] o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} 1. novembra 1941. godine, pukovnik Draža Mihailović je uputio generalu [[Walteru Hinghoferu]], komandantu [[342. divizija|342. pješadijske divizije]], ponudu sljedeće sadržine: {{izdvojeni citat|1) Na kolubarskom frontu nema komunista. Ukoliko ih je bilo oni su postali bezopasni. <br /> 2) Organizacija četnika je u stanju da održava red na području zapadne Srbije. <br /> 3) Komunistička opasnost će prestati od momenta kada se četničkoj organizaciji pruži mogućnost da neometano radi. Broj nacionalista je tako veliki da komunista ima samo 5%. Uz pomoć svoje brojne nadmoćnosti nacionalni elemenat pod komandom četnika može rešiti komunistička pitanja bez obostrane borbe. <br /> Uslov je: dovoljno naoružanje, koje nedostaje. <br /> 4) Ulazak u pojedine gradove je bio neophodan da se ne bi komunističke jedinice predstavljale kao oslobodioci i da ne bi povukle za sobom narodne mase. To se moralo događati i radi toga da bi se sprečili komunisti da vrše teror nad stanovništvom. <br /> 5) Četnička akcija nije usmerena protiv nemačkih jedinica, ukoliko one ne napadaju četnike i narod. <br /> 6) Naš narod voli slobodu i radovao bi se kada se na njegovoj teritoriji ne bi nalazile nemačke jedinice. To odgovara četničkom načinu vođenja rata, bez obzira na žrtve koje donosi. Oblast zapadne Srbije nema nikakav vojni značaj za nemačke jedinice, i trebalo bi da bude slobodna zona, u kojoj četnici održavaju red, pod uslovom da ih se u tome ne sprečava i da su dovoljno naoružani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_240.htm Izjava Draže Mihailovića od 1. novembra 1941. komandi nemačke 342. pešadijske divizije]</ref>}} Prethodno, general Hinghofer je 30. X 1941. obavijestio njemačkog opunomoćenog generala i zapovjednika u Srbiji [[Franz Böhme|Franza Böhmea]] da lokalni četnički komandanti u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] nude saradnju, očekujući zauzvrat pomoć u oružju od okupatora: „Četničke vođe iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Slovac|Slovca]] i [[Lajkovac|Lajkovca]] daju važne podatke o organizaciji i izjavljuju spremnost da se sa nemačkim trupama bore protiv komunista. Traže oružje.“<ref>BA-MA, RH 26-342/14, 10-odnevni Hinghoferov izvještaj Bemeu, 30. 10. 1941.</ref> Odmah po pristizanju Mihailovićeve ponude, štab 342. pješadijske divizije je istoga dana (1. XI) dostavio izvještaj svojoj pretpostavljenoj komandi u kome, između ostalog, stoji i sljedeće: {{izdvojeni citat|Masa četnika, koja se nalazi u rejonu Valjeva, do sada se držala potpuno lojalno. Oni su prema komunistima zauzeli jasan odbijajući, takoreći, neprijateljski stav i može se reći uspešno se protiv njih borili. Oni su spremni i voljni da zajedno sa Vermahtom razbiju komuniste, kao i da u zemlji ponovo uspostave red i mir i zato traže nemačku pomoć.<ref>AVII, NAV—N—T—315, rolna 2130, snimci 626—632.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_10.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje MIHAILOVIĆ TRAŽI POMOĆ OD OKUPATORA]</ref>}} No, na samom početku sastanka sa nemačkim predstavnicima u selu [[Divci]] 11.11.1941. pukovniku Mihailoviću je rečeno: {{izdvojeni citat|Pre dve nedelje poručili ste nam preko Vaših poverenika u Beogradu da je Vaša namera "da nećete više dozvoliti da se srpska krv beskorisno proliva i srpska imovina dalje uništava". Istovremeno ste ponudili da se zajedno sa nemačkim Vermahtom i organima Nedićeve vlade borite protiv komunizma. Ponuda je od strane Glavne komande odbijena jer: 1) Nemački Vermaht će sam u najkraćem vremenu okončati sa komunizmom i 2) glavni komandant ne može imati poverenja prema Vama kao savezniku.}} Nemci su procenili da Draža zna za dolazak njihovih oklopnih trupa, da kao generalštabni oficir pravilno ocenjuje da će se nastavak nemačkih operacija rđavo završiti po njega, i stoga "nemački Vermaht ne može da se optereti takvim saveznicima koji mu se privremeno priključuju iz razloga oportuniteta".<ref name="Divci">[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%83_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D0%94%D0%B8%D0%B2%D1%86%D0%B8_11.11.1941. Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.]</ref> U daljem razgovoru pukovnik Mihailović se pravdao nacistima zbog učešća u ustanku: {{izdvojeni citat|Nije moja namera da ratujem protiv okupatora, jer kao generalštabni oficir poznajem snage obeju snaga.<ref name="Divci"/>}} Pukovnik Mihailović se pravdao da je morao uzeti neke gradove od Nemaca da ih komunisti ne bi uzeli,<ref>„Moji ljudi su [[Bitka za Loznicu 1941.|krenuli na Loznicu]] zato da je komunisti ne zauzmu.”</ref> tvrdeći da nije na strani ustanika, tj. „onih koji žele da isteraju Nemce”.<ref name="Divci"/> Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju kako bi nastavio borbu protiv Titovih partizana.<ref>„Neophodno je imati municiju! Računajući s tim, došao sam ovamo.”</ref> Međutim, on je želio da njegovo „delovanje na nacionalnoj osnovi” ostane skriveno od javnosti kako ne bi prošao poput vojvode [[Kosta Pećanac|Koste Pećanca]], koji je sklopio otvoreni sporazum sa okupatorom, čime je izgubio ugled u narodu i dobio žig izdajnika.<ref name="Divci"/> Nakon opetovanih zahtjeva okupatoru za isporukom municije, pukovniku Mihailoviću je nedvosmisleno stavljeno do znanja da je jedina opcija za njega i njegove trupe bezuslovna kapitulacija. I pored nepopustljivog njemačkog stava, Mihailović, kao i major Mišić, pokušali su u više navrata uvjeriti svoje sagovornike da uvaže njihove prijedloge, pružajući Nijemcima čvrsta uvjeravanja da im ne prijeti nikakva opasnost sa četničke strane: „Nećemo se boriti protiv Nemaca, pa ni onda ako nam ova borba bude nametnuta... '''Mi vam nećemo biti neverni'''... Mi idemo tako daleko da Vas molimo da do nas uputite oficire za vezu da biste se, uz punu garanciju, mogli uveriti u našu borbu protiv komunista.” Uprkos svim četničkim pokušajima, njemački su pregovarači ostali rezolutni: {{izdvojeni citat|Ponuda pukovnika Mihailovića da stavi svoje snage na raspolaganje za borbu protiv komunista je odbijena i zatražena je bezuslovna predaja. Mihailović je tražio da se konsultuje sa svojim komandatima. Mihailović također tražio oružje za borbu protiv komunista. Ovo je igra, borba između bandi za izvor oružja. Ipak, čini se da jedan dio bandi D. Mihailovića iskreno želi da se bori protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=127&rec=311&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frames no. 000121—000122.] <br /> ({{jez-njem|"Angebot des Oberstlt Mihailowitsch, seine Banden zum gemeinsamen Kampf gegen die Kommunisten zur Verfügung zu stellen, wurde abgelehnt und bedingungslose Kapitulation gefortdert[sic!]. Mihailowitsch hat geantwortet, er müsse erst seine Unterführer fragen. Mihailowitsch verlangte Waffen zur Bekämpfung der Kommunisten! Ein Spiel mit den Waffen, Kampf um die Futtergrippe[sic!] zwischen den einzelnen Banden! Immerhin scheint da einen Teil der Mihailowitsch–Banden mit dem Kampf gegen die Kommunisten ernst zu sein."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za septembar 1941 (30. 9. 1941.).}} Među brojnim njemačkim dokumentima u kojima se pominje sastanak u Divcima, izdvaja se bilješka potpukovnika [[Rudolfa Kogarda]] (koji je prisustvovao sastanku) o četničkom komandantu, kao i o razgovorima vođenim sa Mihailovićevim oficirima pri povratku za [[Beograd]]. Potpukovnik Kogard zapisuje da je „pukovniku Mihailoviću (je) mnogo stalo do toga da se vrhovni komandant u Srbiji [tj. general Franz Böhme — prim.] uveri u iskrenost njegovih namera”: {{izdvojeni citat|Obustaviti borbu protiv nemačkog Vermahta i povesti je samo protiv komunista. Na samo vođenje borbe druga strana ne sme da utiče. Izuzimajući to što sâm ne želi da se potčini, živi u ubeđenju da komuniste u njihovom gerilskom načinu ratovanja regularne trupe ne mogu da poraze. On, dakle, želi da preuzme specijalni zadatak i garantuje uspeh... U izlaganju pukovnika Mihailovića samo uzgred je nagovešteno da pre uništenja komunista ne može ni da pomišlja na polaganje oružja. Pri povratku u Beograd njegovi poverenici su naglasili da je pukovnik Mihailović spreman da položi oružje čim uništi komuniste. A za uspešno okončanje ove borbe potrebna mu je municija, jer je komunisti imaju u ogromnim količinama... Potpukovnik Kogard je pitao srpskog kapetana [Nenada — prim.] Mitrovića šta Mihailovićeva grupa radi sa zarobljenim komunistima. Odgovoreno mu je da se ubeđeni komunisti ubijaju, a oni koji su samo pošli s njima odvode se u koncentracione logore. [...] Mihailović izjavljuje da mu nikada nije bila namera da se bori protiv nemačkih trupa i saopštava da će i sada naložiti svojim trupama da se ne bore protiv nemačkog Vermahta.<ref>NAW, Mikrofilm T—314, Roll 1457, snimci 1332—1335.</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 161—162.</ref>}} Iako su iz [[Berlin]]a bili jasno upozoreni da pregovori s »banditima« ne dolaze u obzir, njemački komandanti u okupiranoj Srbiji jasno prepoznaju potencijal<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> za razbijanje jedinstva u ustaničkom pokretu u trenutku kada je, inicirano s Mihailovićeve strane, nastupilo otvoreno neprijateljstvo između četnika i partizana: {{izdvojeni citat|Pukovnik Mihailović, komandant ustaničkih četničkih grupa, koji se do sada nalazio u iščekivanju u planinama između Čačka i Valjeva, pod prinudom i pritiskom prilika, saopštio je tokom poslednjih dana da je on sada odlučio da napadne komuniste... Dejstvo našeg zahteva o bezuslovnoj kapitulaciji njegovih jedinica mora se sačekati. Međutim, u svakom slučaju, zauzimanje stava protiv komunista od strane Mihailovića, znači slabljenje ustanika.|Izveštaj načelnika štaba Opunomoćenog komandanta u Srbiji od 11. novembra 1941, feldkomandanturama i krajskomandanturama o proceni vojno-političke situacije kod ustanika u Srbiji od 30. oktobra do 8. novembra 1941.}} Obavještajni oficiri, raspoređeni u njemačkim ustanovama u Srbiji, registrovali su da je s jeseni 1941. godine došlo do raspada jedinstvenog ustaničkog fronta, kao i da je pukovnik Mihailović naredio [[Napad četnika na Užičku Republiku|napad]] na [[Slobodne teritorije u Narodnooslobodilačkom ratu|partizansku slobodnu teritoriju]]. U skladu s novonastalom situacijom, Wehrmachtovi oficiri predlažu svojim pretpostavljenim u Berlinu koordinaciju okupatorskih dejstava s onima četničkih odredâ, što bi doprinijelo efikasnijem gušenju partizanskog otpora, čiji je centar bilo [[Užice]]: {{izdvojeni citat|Mihailović treba da sada pokrene akciju protiv Užica, gde se navodno nalazi celokupno rukovodstvo komunista, a zbog čega treba da se stavi u izgled i bombardovanje sa nemačke strane. U kontaktima sa nemačkim okupacionim vlastima koji su niže opisani, Mihailović je navodno molio da mu se stavi na raspolaganje 100.000 metaka da bi mogao nastupiti protiv Užica.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XII, knjiga 1, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova Nemačkog Rajha: 18. april — 31. decembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1973, dok. 236, str. 630.</ref>|IZVEŠTAJ OBAVEŠTAJNOG CENTRA VERMAHTA U BEOGRADU OD 14. NOVEMBRA 1941. VRHOVNOJ KOMANDI VERMAHTA O ODNOSU ČETNIKA DRAŽE MIHAILOVIĆA PREMA NOP-u, O PREGOVORIMA PREDSTAVNIKA VERMAHTA I DRAŽE MIHAILOVIĆA I O VOJNO-POLITICKOJ SITUACIJI U SRBIJI}} Nakon rata, pukovnik [[Branislav Pantić]] je u pisanoj izjavi jednom [[ZBOR|ljotićevskom]] autoru u emigraciji detaljno objasnio okolnosti u kojima je došlo do odluke da se vode pregovori sa Nijemcima. Pukovnik Pantić se prisjeća da je prethodno održan sastanak u Mihailovićevom štabu, na kom je sačinjen spisak uslovâ koje je trebalo postaviti pred okupatora. Međutim, osnovni razlog pregovora je bio da se četnicima daju odriješene ruke i pruži pomoć za »borbu protiv komunista«, tj. Titovih partizana: {{izdvojeni citat|Posle duže diskusije složili smo se da Nemcima treba podneti ove zahteve: 1. Moja [Mihailovićeva — prim.] akcija ima se posmatrati isključivo kao borba protivu komunizma. A kako je ta borba u neposrednom interesu i Nemaca, potrebno je, da se mojim oružanim odredima ostavi sloboda akcije i da se oni, svim sredstvima, pomognu. 2. Spremni smo da kooperišemo u svakoj borbi protivu komunista, koju bi izvodile nemačke oružane snage. 3. Kako su za borbu protivu komunista potrebna sredstva to, da mi se iz nemačkog ratnog plena, za prvi momenat, stavi na raspoloženje: <br /> — 20.000 pušaka; <br /> — 200 mitraljeza; <br /> — 2.000 puškomitraljeza; <br /> — 100 lakih bacača; <br /> — 100.000 ručnih bombi; <br /> — municija: 500 metaka na pušku; po 2.000 metaka na mitraljez i puškomitraljez i po 100 bombi na svaki bacač. <br /> Celokupno naoružanje, po vrstama, da bude istog modela i kalibra. <br /> — 20.000 jugoslovenskih vojničkih uniformi <br /> — 20.000 pari vojničkih cipela. [...] Iz prednjih izlaganja jasno se vidi, da je glavni i jedini cilj sastanka i razgovora sa Nemcima bio: DA NAM OMOGUĆE ODSUDNU BORBU SA KOMUNISTIMA, DAKLE NJIHOVO UNIŠTENJE, A TIME I OBUSTAVU KRVAVIH NEMAČKIH ODMAZDA. DAKLE ONO ŠTO JE ZAHTEVAO CEO NAROD.<ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115—116.</ref>}} Za Dražom Mihailovićem je decembra 1941. godine raspisana poternica, nakon čega je bio u bekstvu. === Predaja zarobljenih partizana Nijemcima (1941) === {{main|Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.}} [[File:Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima.jpg|thumb|Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima]] Iako je njegov prijedlog okupacionim vlastima u Divcima odbijen, pukovnik Mihailović je želio pružiti njemačkom okupatoru dokaz četničke gotovosti za saradnju. Stoga su četnici Draže Mihailovića, uz posredstvo samozvanog vojvode [[Jovan Škavović|Jovana Škavovića]], predali 13. novembra 1941. Njemcima oko [[Predaja zarobljenih partizana Nemcima novembra 1941.|365 zarobljenih partizana]]. [[Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.|Predaja zarobljenih partizana Nemcima]] se desila tokom [[ustanak u Srbiji 1941|ustanka u Srbiji]] novembra [[1941]]. godine. Tokom [[Četničko-partizanski sukob|sukoba]] između [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] četnika i partizana u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]] početkom novembra [[1941]], četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u [[Gornji Milanovac|Gornjem Milanovcu]],<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_110.htm Relacija Takovskog četničkog odreda od 17. juna 1942, Zbornik NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, dokument 110]</ref> Kosjeriću,<ref>[https://www.znaci.org/00001/59_2_124.pdf Užička republika, Zapisi i sećanja, Narodni muzej, Užice 1981]</ref> Karanu i Planinici, četnici su prikupili na [[Ravna Gora|Ravnoj Gori]]. Oko [[13. novembar|13. novembra]] [[1941]]. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u [[Mionica|Mionicu]], i zatim u [[Slovac]]. Tu su prihvaćeni od [[Milan Nedić|Nedićevih]] i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u [[Valjevo]]. Transport zarobljenika do [[Valjevo|Valjeva]] je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio [[Kosta Pećanac|Pećančev]] četovođa, dok je u tom periodu priznavao [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevu]] komandu. U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir [[Pavle Mešković]]. Predaji partizana prethodio je [[Sastanak u Divcima 1941.|sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci]]. Od ove grupe zarobljenika, Nemci su 263 streljali dana [[27. novembar|27. novembra]] [[1941]]. godine na Krušiku u Valjevu.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_21.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Streljanja na Krušiku u Valjevu]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44_4.pdf Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009: Krušik, Valjevo streljanje po grupama]</ref> Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u [[Koncentracioni logor|logore]], a delom pušteni na slobodu. Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_24.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Decembarski pokolj]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44.htm Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009]</ref> === Legalizacija četnika i hvatanje ustanika (1941-1942) === {{main|Legalizovani četnici}} [[Datoteka:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|minijatura|Legalizovani četnici Draže Mihailovića čuvaju [[Logor Metino brdo|logor na Metinom brdu]] kod [[Kragujevac|Kragujevca]] [[1942]].]] Četnički odredi u Srbiji su delom raspustili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih Nedićevih formacija. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, pripadnici [[Legalizovani četnici|legalizovanih ravnogorskih odreda]] pružili su najznačajniji doprinos u hvatanju nekoliko hiljada odbjeglih ili pasiviziranih partizana i njihovih saradnika u [[Zapadna Srbija|zapadnoj]] i djelovima [[Centralna Srbija|centralne Srbije]], kao i u njihovoj predaji Njemcima. Učešćem u masovnom hvatanju i likvidaciji pripadnika partizanskih odreda i njihovih saradnika, čak i ako se zanemari aktivna borba protiv partizana, legalizovani ravnogorski četnici su učinili krupne usluge njemačkom okupatoru u uništenju partizanskog pokreta na području dotadašnje [[Užička Republika|Užičke republike]].<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> Već krajem novembra 1941. godine na Metinom brdu kod Kragujevca je formiran [[Logor na Metinom brdu|logor]] za zarobljene srpske ustanike i civilne taoce. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine.<ref>[http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1322 Metino brdo]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]]. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije Kragujevca i okolnih opština.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |access-date=2014-05-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |deadurl=yes }}</ref> Logor je rasformiran u junu 1942. Preostali logoraši su transportovani u [[Koncentracijski logor Banjica|logor na Banjici]], gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj.<ref>{{Cite web |url=http://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |title=Archive copy |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708214249/https://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |url-status=dead }}</ref> Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli faktičku kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove. Mihailovićev stav u odnosu na njemačkog okupatora jasno je izražen u depeši, koju je opunomoćeni poslanik Ministarstva inostranih poslova Trećeg Rajha u Beogradu [[Felix Benzler]], 31. marta 1942. godine, uputio centrali u Berlinu: {{izdvojeni citat|Sve dosad se nije postiglo da se ličnost pukovnika Mihailovića stavi pod kontrolu. Po svoj prilici ni on nije u stanju ili nije voljan da na srpskom području nešto preduzme, već je, naprotiv, preko jednog posrednika ovih dana ponudio vladi Nedića da prihvata da se objavi: 1) da on ne namerava da se bori protiv Nemaca; 2) da neće ništa da preduzima protiv Nedićeve vlade; 3) da se zalaže za održanje mira i reda u zemlji; 4) da poziva na borbu protiv komunista. Posredniku je ponovo odgovoreno da za Mihailovića jedino u obzir dolazi da se bezuslovno potčini.<ref>[https://znaci.org/00001/11_18.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje POD ZAŠTITOM LEGALIZOVANIH ODREDA]</ref>}} Nemački dokument od [[15. maj]]a 1942. godine navodi četničkog majora [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubu Jovanovića]] kao jednog od njihovih lokalnih saradnika za [[Zaječar]].<ref>NAW, T501, roll 248 frames 0121-0126; dostupno na http://znaci.net/temp/T-501_R-248-0126.jpg</ref> [[Datoteka:SS-Obergruppenführer Werner Lorenz accompanied with unknown chetnik officer in NE Bosnia.JPG|mini|[[SS]]-[[Obergruppenführer]] [[Werner Lorenz]] u društvu neimenovanog četničkog oficira u sjeveroistočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]], jesen 1942. godine]] U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom|uz dopuštenje Italijana]]. Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem. U Srbiji, znatan broj Mihailovićevih snaga se legalizovao. Nemački popis glavnih vladinih legalnih odreda od [[15. maj]]a 1942, pod rednim brojevima 1 do 18 navodi Ljotićeve odrede, od 19 do 39 su Mihailovićevi, a od 40 do 100 Pećančevi. Tu na okupatorskom spisku snaga su neki od glavnih Mihailovićevih četnika: [[Predrag Raković]], [[Miloje Mojsilović]], [[Dušan Smiljanić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Miloš Glišić]], [[Ljuba Jovanović]]... Do početka 1942. godine "ravnogorski pokret istopio se u redovima Nedićeve milicije i konačno se ponovo pojavio, umanjen, u Crnoj Gori."<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref> Kako ne bi izgubio podršku naroda kao saradnik okupatora, Mihailović je odsustvo oružane borbe u Srbiji sredinom [[1942]]. godine nastojao da nadoknadi činjenjem smicalica nemačkim vojnicima po gradovima, ubacivanjem "smrdljivih bombi", "svrabećih praškova", "praškova za kijanje", upućivanjem pretećih pisama, uznemiravanjem telefonom...<ref name="Kosta Nikolić 2004"/> Ovo nije ostalo neprimećeno. Britanski kapetan Bil Hadson je u drugoj polovini 1942. ponovo uspostavio vezu i javio da "Mihailović još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", da su "u Dalmaciji Trifunovićevi četnici legalizovani" te, podsticani od Italijana, sanjaju o nekoj "Srbo-Sloveniji i Dalmaciji". Na osnovu stanja na terenu on izvlači zaključak: {{izdvojeni citat|U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.... Mihailoviću bi trebalo konačno reći da Britanci pretpostavljaju komuniste kvislinzima.<ref name="Deakin2"/>|Britanski kapetan Bil Hadson}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Lopare 1942.jpg|mini|[[Radivoje Kerović]] (u sredini u bijeloj košulji) sa njemačkim tenkistima, [[Lopare]] 1942.]] 27. avgusta 1942, komandant Bosanskih četničkih odreda kapetan [[Rade Radić]] naređuje načelniku štaba (»poručniku bratu«) [[Vukašin Marčetić|Vukašinu Marčetiću]] sljedeće: {{izdvojeni citat|Ova komanda stavila ti je u dužnost, da odmah stupiš u vezu sa Nemačkim vojnim vlastima u B. Luci, povodom zauzimanja Mrkonjić-Grada od strane komunista i njihovim daljim nadiranjem ka Manjači, a u cilju organizovanja zajedničke akcije protiv komunista. Kako iz primljenog izveštaja ne vidimo, šta si po ovome do sada uradio, naređuje ti se, da se odmah vratiš u B. Luku, da stupiš u vezu sa komandantom Nemačkih trupa radi izvršenja zadatka koji ti je stavljen u dužnost... Nemačkog komandanta isto tako upozori na činjenicu, da se danas u Bos. Krajini nalaze komunisti, koji su proterani iz svih srpskih zemalja: Srbije, Crne Gore, Hercegovine, Istočne i srednje Bosne sa celokupnim vođstvom i naoružanjem. Krajina im služi kao glavno uporište. Srpski narod u Krajini isto tako kao i u ostalim pokrajinama srpstva je u ogromnoj većini protivkomunistički raspoložen, ali ovaj srpski narod nije dovoljno naoružan, da bi suzbio ovu komunističku najezdu... Na osnovu svega ovoga zahtevaj od Nemačkog komandanta, ako slučajno [ne] bi bilo dovoljno pušaka, municije a naročito automatskog oružja u njihovim magacinima, da se razoružaju Hrvatske jedinice, a naročito ustaške formacije i da se oružje preda u naše ruke, a mi ćemo naoružati svoje rezerve u ljudstvu i voditi uspešne borbe protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_1_153.htm Naređenje komandanta bosanskih četničkih odreda od 27. avgusta 1942. načelniku štaba za organizaciju sadejstva nemačkim snagama u sprečavanju prodora partizana ka Banjaluci]</ref>}} Posljednjeg dana kolovoza 1942, održan je sastanak kod načelnika štaba Komande Jugoistoka. Ovom prilikom je podijeljena informacija da se oko [[Banja Luka|Banje Luke]] vode žestoke borbe s partizanima, u kojima okupatoru pomažu četnici (“srpski nacionalisti“), bez preciziranja o kom odredu JVuO iz [[Bosna (oblast)|Bosne]] je riječ: {{izdvojeni citat|Velike borbe su izbile u blizini Banje Luke. Ustanici su upotrijebili teško naoružanje, topove, minobacače itd., kao i tenkove. Hiljadu srpskih nacionalista je sudjelovalo u borbi protiv ustanika na našoj strani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=490&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000485.] <br /> ({{jez-njem|"Bei Banja Luka größeres Gefecht, Aufständische traten mit schweren Waffen, Geschützten, Minenwerfern u.sw. auf, auch mit Panzer. 1000 serbische Nationalisten haben sich dort auf unserer Seite im Kampfe gegen die Aufständischen beteiligt."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka održanog 31. augusta 1942.}} U drugom njemačkom izvještaju iz istog perioda se navodi da je 26. augusta jedan bataljun Wehrmachta južno od Banje Luke bio priklješten od strane nadmoćnijeg neprijatelja (i ovdje se napominje da su partizani raspolagali teškim naoružanjem), kao i da je Nijemcima u pomoć priskočilo čak „2000 bosanskih četnikâ“, što će rezultirati potiskivanjem jedinicâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOP i DVJ]] prema jugu do kraja mjeseca.<ref>BA/MA, RH 19 XI/81 (Die Bekämpfung der Aufstandsbewegung im Südostraum, Teil I), S. 244.</ref><ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 155. <br /> ({{jez-njem|"Bereits am 26. August sah sich ein deutsches Bataillon bei dem Versuch, südlich von Banja Luka den ersten dieser Einfälle abzublocken, weit überlegenen, auch mit erbeuteten Panzern und Geschützen bewaffneten Verbänden gegenüber; nur mit Hilfe von 2.000 bosnischen Cetniks, die den Deutschen zu Hilfe eilten, gelang es bis Ende des Monats, die Partisanen wieder nach Süden abzudrängen."}})</ref> Takođe, u jednom izvještaju upućenom iz štaba njemačkih trupa u [[NDH]] od 18. novembra 1942. o četnicima se, između ostalog, navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|U zoni 714. pješadijske divizije nalazi se 6-8.000 četnika, naoružanih puškama i nešto automatskog oružja. Diviziji su dosad pružili vrijedne usluge time što su branili svoju teritoriju od partizana i time oslobodili njemačke i trupe NDH za dejstvo na drugim sektorima. K tome obezbjeđuju i željeznicu i pribavljaju važna obavještenja njemačkim trupama. Četnici su pri zajedničkim akcijama snabdjevani od strane NDH; također im pripada i naknada od otprilike 3 Rajshsmarke dnevno, čiju isplatu oni, međutim, dosad nisu tražili.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=361&rec=314&roll=566 Nacionalni arhiv Vašington, T-314, rolna 566, frejm 000357; Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj-/Veza sa neprijateljski orijentisanim krugovima u Srbiji/ (18. novembar 1942.).] <br /> ({{jez-njem|"Bei 714.Div. haben die im Div.–Bereich beheimateten Cetnikverbände eine ungefähre Stärke von 6–8000 Mann. Sie sind mit Gewehren und verhältnissmässig wenig automatischen Waffen ausgestattet. Sie leisten der Div. wertvolle Dienste, indem sie ihr Heimatgebiet gegen Einfälle der Partisanen schützen, sodass, von grösseren Unternehmen abgesehen, in diesem Raume weder deutsche noch kroatische Truppen gebunden werden. Sie entlasten hiedurch den Bahnschutz und versorgen die deutsche Führung mit wertvollen Feindnachrichten. <br /> Die Cetnikverbände werden durch den kroatischen Staat bei Einsätzen mit Munition versorgt und verpflegt. Vertragsmässig steht ihnen neben anderen Zusagen /z.B. Versorgungsansprüchen/ auch Wehrsold von etwa RM 3.— täglich zu, den sie jedoch bisher nicht beansprucht haben."}})</ref>|Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj (18. novembar 1942. godine)}} === Operacija Weiss i bitka na Neretvi (1943) === {{main|Operacija Weiss|Bitka za Konjic 1943.}} [[File:Četnici i Nemci na Neretvi.jpg|thumb|Četnici i Nemci tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]] 1943.]] Van Srbije, postojala je intenzivna saradnja četnika i Nemaca. Iako su mnogi četnici na lokalu pomagali nemačkim trupama protiv partizana, [[Hitler]] je do sredine 1943. godine strogo branio svojim jedinicama svaku saradnju sa četnicima.<ref>Nacionalni arhiv Vašington, Mikrofilm T-311, rolna 175, snimka 378: Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka za novembar 1942 (30. novembar 1942.). „Svaka, pa i privremena, veza sa antikomunistički nastrojenim četnicima u Hrvatskoj je protivna naređenju Fuehrera, Ia 3071/42 o borbi protiv bandi.“</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=383 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000378.] <br /> ({{jez-njem|"Haltung gegenüber feindlich eingestellten Kreisen in Serbien/Kroatien: An Bev.Kmdr.Gen. in Serbien, Befehlshaber der dt. Truppen in Kroatien, Kdr.Gen. in Kroatien und Dt.Verb.Kdo. bei Supersloda ergeht ein Befehl betreffend klarer und eindeutiger militärischer Haltung gegenüber allen uns feindlich eingestellten Kreisen. Jede – wenn auch nur vorübergehende – Bindung mit antikommunistisch eingestellten Cetniks in Kroatien steht im Widerspruch zu den bzgl. Bandenkämpfung gegebenen Befehlen des Führers Ia Nr. 3071/42 g.K."}})</ref> Za vrijeme izvođenja [[Operacija Weiss|operacije Weiss]], njemački komandanti na terenu su bili u nedoumici da li da se povinuju naređenjima svojih viših vojnih komandi, ali i političkih instanci, ili da nastave sarađivati s četnicima Draže Mihailovića: {{izdvojeni citat|Uprkos borbenoj pomoći hrabrih četnika, koja je doprinijela deblokadi opkoljenih dijelova 718. pješadijske divizije, njemačke trupe imaju zadatak da se brzo probiju do boksitne oblasti. One imaju instrukcije da smatraju četnike neprijateljima. Sada se ispostavilo da se situacija kod mjesta Dobro (?), čija se posada sastojala od Nijemaca, Italijana i četnika, poboljšala zahvaljujući četničkom prodoru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=549 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000544.] <br /> ({{jez-njem|"Trotz der Waffenhilfe tapferer Cetnik, die auch zur Befreiung der eingeschlossenen Gruppe der 718.I.D. mit beigetragen haben, ergibt sich für die deutschen Truppen die Aufgabe, möglichst schnell in das Bauxitgebiet von Mostar vorzustoßen. Die deutschen Truppen haben den Auftrag die Cetniks als Feind anzusehen. Es ergab sich nun das Bild, daß die Besatzung von Dobro (?), die aus Deutschen, Italiener und Cetniks bestand durch den Vorstoß der Cetniks Luft bekam."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka (1. mart 1943.).}} Major [[Slavoljub Vranješević]], komandant Zapadne Bosne JVuO, šalje 2. marta 1943. godine dopis »bratu« [[Uroš Drenović|Urošu Drenoviću]] kojim ga obavještava da je od strane njemačke komande u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] zakazana konferencija na koju su pozvani najvažniji četnički zapovjednici s teritorije [[Bosanska krajina|Bosanske Krajine]]: {{izdvojeni citat|Pre nekoliko časova primio sam izveštaj od Komandanta Bosanskih četničkih odreda brata Rade Radića, u kome mi javlja, da su Nemci pozvali na konferenciju u Banja Luci sve Komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića radi rešavanja važnih pitanja. Konferencija će se održati u nemačkoj komandi u B. Luci. Ovoj konferenciji neće prisustvovati pretstavnici hrvatskih ni vojnih ni civilnih vlasti. Komandant mi je naredio, da pozovem sve Komandante na predkonferenciju, koja će se održati u Karanovcu na dan 4 o.m. u 12 časova.— Prema napred izloženom pozivam te, da bez ikakvog izgovora i odlaganja bez obzira na situaciju na položaju, dođeš 4 o.m. do određenog časa u Karanovac.— Ovo smatraj vrlo važnim i NAJHITNIJIM. Molim Te koristi sva moguća prevozna sredstva, pa i motorcikl i na vreme dođi na predkonferenciju.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 31, str. 64.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_64.htm Naređenje Komande bosanskih četničkih odreda od 2. marta 1943. komandantu odreda »Kočić« za prisustvovanje konferenciji radi usaglašavanja stavova o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Već 3. februara 1943. godine, major Vranješević je upoznao Vrhovnu komandu JVuO o činjenici da se bosanski četnici nalaze u službi njemačkog okupatora, ali i da su potpisali [[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|sporazume o saradnji sa kvislinškim vlastima Nezavisne Države Hrvatske]]: {{izdvojeni citat| NEMCI Četnički odredi učestvuju u borbi zajedno sa Nemcima češće puta, ali na zasebnim sektorima. Pre našeg dolaska, Nemci su uspeli da u borbu protiv komunista uvode četnike tako, da im ovi osiguravaju krila i da se mešaju u komandovanje. Ovome se je odmah stalo na put, ma da sa dosta poteškoća. Po sebi se razume da se mnogo interesuju o tome, da li mi imamo kakve veze sa Dražom Mihailovićem — što mi odbijamo, navodeći da je to samo komunistička propaganda kako bi izazvali Nemce protiv nas, pa nas tako priklještene, uveli u svoje redove. Ipak, često puta Nemci čuju kako svi četnici pevaju »Od Topole pa do Ravne Gore« ili »Od Manjače pa do Ravne Gore«, »sve su straže generala Draže« itd., dakle jasno primećuju, ali moraju da trpe. Njihova nemoć oseća se. HRVATI Ovi se redovno predaju komunistima, gde god ovi na njih udare. Hrvatski oficiri nalaze spas u komunizmu. Zbog sporazuma sa Hrvatima, koji su ovi [četnički — prim.] odredi sklopili pre našeg dolaska, borbe sa Hrvatima ne vode se. Naprotiv, za većinu starešina i boraca može se reći, da su taj sporazum shvatili kao definitivan svršetak rata, pa i otuda javašluk i slaba disciplina. Sada, dok se ne raščisti sa komunistima, ovakvo stanje mora da ostane.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_27.htm Izveštaj majora Slavoljuba Vranješevića od 3. februara 1943. majoru Zahariju Ostojiću o vojno-političkoj situaciji u četničkim odredima zapadne Bosne i saradnji sa nemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama]</ref>}} Vojvoda [[Vukašin Marčetić]], komandant puka »Manjača«, bio je takođe jedan od potpisnikâ sporazuma sa vlastima satelitske NDH. Tokom operacije »Weiss«, vojvoda Marčetić se povezuje i sa njemačkim okupatorom, konkretno sa [[117. lovačka divizija (Nemačka)|117. divizijom]]: {{izdvojeni citat|Posebno: [...] [[369. legionarska divizija|369. pješ. div.]] će prvo dovršiti borbe na [[Grmeč]]u. Uspostavljena veza sa četničkom grupom Marčetića, koja će preuzeti osiguranje vlastitog istočnog boka.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=315&roll=2263 NARA, T315, Roll 2263, frame no. 000670.] <br /> ({{jez-njem|"369. J.D. führt vorerst Kampfhandlungen in der Grmec durch. Verbindung mit Cetnikgruppe Marcetic aufgenommem, die Schutz der eigenen Ostflanke übernehmen will."}})</ref>|Ratni dnevnik 117. divizije, unos za 5. februar 1943.}} O (prinudnom) sadjejstvu 117. divizije sa četničkim odredima pod komandom kapetana [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] u [[Bitka za Konjic 1943.|bici za Konjic]], februara 1943. godine, nakon rata će posvjedočiti i general [[Alexander Löhr]]: {{izdvojeni citat|117. lovačka divizija, koja je prodirala od Ivan-sedla ka severozapadu, vodila je od početka teške borbe, pa je na kraju odbijena i odbačena. Jedan njen deo morao je da se spasava u Konjicu, koji je bio utvrđen i posednut od Italijana i četnika. Ovo mesto su partizani okružili i tako je došlo do toga da su se ovde, pod pritiskom događaja, borili na istom frontu Nemci i četnici – doduše odvojeni jedni od drugih italijanskim jedinicama. Konjic je doduše bio oslobođen iz okruženja sa trupama iz [[Sarajevo|Sarajeva]], ali je partizanima uspelo da se probiju preko Neretve i povuku svi bez izuzetka u severnu [[Crna Gora|Crnu Goru]].<ref>{{cite web|url=http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html | title = Записи Александра Лера, часопис СРПСКО НАСЛЕЂЕ, број 7/1998 | publisher = Srpsko-nasledje.co.rs |date=3. 1. 1943. | accessdate=4. 1. 2023. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130216202528/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html# | archive-date=16. 2. 2013 |url-status=dead | df = }}</ref>|General [[Alexander Löhr]], komandant Jugoistoka}} Pored 117. divizije, četnici generala Mihailovića će sarađivati i sa ostalim njemačkim divizijama koje su uzele učešća u operaciji »Weiss«, što se može zaključiti i na osnovu podataka iz ratnog dnevnika [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] od 12. marta 1943. godine: {{izdvojeni citat|12. III 1943. (00,30 sati) — Izvještaji divizijskih jedinicâ: Operativno odjeljenje (Ia) Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Operativnom odjeljenju [369. divizije] (telefonski): <br /> 1.) Snažne neprijateljske snage opkoljene su od strane [četnikâ] D.M., 717., [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718]]., 369. i [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije]]. 717. divizija započinje potjeru takođe 12. marta i doseže crtu [[Prozor (BiH)|Rama]] — [[Ostrožac (Jablanica)|Ostrožac]]. 718. divizija napreduje od Ivan-sedla opštim smjerom ka [[Mostar]]u.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=404&rec=315&roll=2154 NARA, T315, Roll 2154, frame no. 000399.] <br /> ({{jez-njem|"12.3.1943. 00,30 Uhr <br /> Meldungen der Div. Einheiten <br /> Ia des Befh.d.dt.Tr.i.Kr. an Ia fernmündl.: <br /> 1.) Starke feindl. Kräfte sind durch D.M. 717., 718., 369. und SS–Div. umstellt. <br /> 717. tritt 12.3. ebenfalls zur Verfolgung an und gewinnt Linie Rama–Ostovac [sic]. <br /> 718. geht von Ivan–Sattel [sic] in allgemeiner Richtung auf Mostar vor."}})</ref>|Ratni dnevnik [[369. legionarska divizija|369. divizije]]}} Tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]], četnici su bili obilno snabdijevani streljivom i hranom iz italijanskih i njemačkih magacina. Kapetan Vojislav Lukačević, koji se zajedno sa svojim četnicima tukao uz borbenu grupu »Anacker«, [[5. mart]]a iz [[Konjic]]a je javio majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] da mu »11« (tj. Nijemci) daju municiju, kao i da je vojvoda [[Dobroslav Jevđević]], sa svoje strane, zadužen za obezbjeđivanje logistike: {{izdvojeni citat|Vidim da je glavna tvoja briga kako ćemo sa 11. Verujem da si o njima dobio preterane izveštaje. Svaka njihova kolona koja nastupa ima najviše jednu trećinu Nemaca a ostalo su domobrani i po nešto ustaša. Oni sami ne mogu ništa da urade, toga su svesni. Ja mislim da je nama najpreči za sada cilj uništenje komunista i to što brže. Ne sme nas zateći iskrcavanje u borbi sa komunistima, a isto tako ne smemo početi borbu sa 11 dok komunisti nisu likvidirani a oni nisu likvidirani i pored uspeha koje smo postigli. Čvrsto sam ubeđen da nas 11 neće napasti sve dok se vode borbe sa komunistima te je strahovanje u tom pravcu preterano... Najvažnije i najbolje snabdevanje preko [[Sarajevo|Sarajeva]] koje neka Jevđo forsira. Dobio sam sinoć preko 11, 30.000 metaka obećali još čim im stigne neki transport koji očekuju u Sarajevo.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_2_71.htm IZVEŠTAJ KOMANDANTA KONJIČKE GRUPE OD 5. MARTA 1943. KOMANDANTU ISTAKNUTOG DELA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA O BORBENOM RASPOREDU ČETNIKA I NEMACA NA SEKTORU KONJIC—JABLANICA]</ref>}} O isporuci municije jedinicama JVuO (najvjerovatnije o onoj koja je data kapetanu Lukačeviću), Komanda Jugoistoka je 7. marta javila vojnom vrhu u [[Berlin]]u: {{izdvojeni citat|– 7. mart 1943: Municija za četnike. Vrhovna komanda je obaviještena telegramom o isporuci 30.000 metaka četničkim jedinicama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=453 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000448.] <br /> ({{jez-njem|"Munition für die Cetniks: <br /> An OKW/WFSt. ergeht eine Meldung betraf. der Übergabe von 30.000 Schuß Inft. Munition an Cetnikverbände."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za mart 1943. godine (31.3.43.)}} [[File:Chetniks and German Officers meet in Bosnia, 1943.jpg|thumb|Sastanak njemačkih oficira sa četnicima u [[Bosna (regija)|Bosni]], [[1943]]. godina]] 9. [[Mart|ožujka]] 1943. godine, [[Fašizam|fašistički]] [[Poglavnik|duce]] [[Benito Mussolini]] šalje pismo [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]],<ref>''Tajna pisma Hitler – Mussolini (1940—1943)'', edicija Dokumenti i svjedočanstva (priredio i preveo: Dr Bogdan Krizman), Novinarsko izdavačko poduzeće (NIP), Zagreb, 1953, str. 78.</ref> vođi [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]], u kom navodi da je upoznat sa suradnjom njemačkih okupacionih trupa s četnicima: {{izdvojeni citat|Više tisuća četnika naoružali su, na lokalnoj bazi, komandanti talijanskih jedinica, da vode gerilu, za koju imaju, kao svi stanovnici Balkana, naročite sklonosti. Do danas su ti četnici suzbijali partizane vrlo odlučno. Upravo sam primio izvještaj. U njemu mi javljaju, da su njemačke snage, koje su uspostavile dodir sa četnicima u dolini gornje Neretve, pristale da surađuju s njima i da su naoružale četnike metcima i ručnim bombama.|[[Benito Mussolini]] u pismu [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]] (9. III 1943)}} O pristizanju Mussolinijeva pisma istog je dana javila i Vrhovna komanda njemačkih oružanih snaga: {{izdvojeni citat|''9. mart'' <br /> Duče poslao pismo Hitleru, u kome zastupa mišljenje da su četnici i partizani neprijatelji Osovine. O tome je razgovarao i sa nemačkim ministrom spoljnih poslova. Priznaje da su Italijani do sada naoružali nekoliko hiljada četnika za gerilski rat protiv komunista i oni su se do sada energično borili protiv partizana. Ali, sada je Duče izdao energičnu naredbu, da se četnicima više ne daje oružje i da njih, nakon što se partizani poraze, treba razoružati. Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.}} Pošto је za katastrofalni poraz četnika u bici na Neretvi optužio Jevđevića, [[Petar Baćović|Baćovića]] i [[Bajo Stanišić|Baja Stanišića]] a istakao za primjer Vojislava Lukačevića, major Ostojić im је 10. marta naredio da se kod Italijana zauzmu za dozvolu o prebacivanju četnika na zapadnu obalu Neretve. Odgovarajući na optužbe, Jevđević i Ваćоvić istoga dana izvještavaju Mihailovića da је za proboj operativne grupe NOVJ kriv upravo Lukačević, te da Ostojić, komandujući iz [[Kalinovik]]a, nema pravu predstavu о toku događaja. Jevđević navodi: „Kada sam zvao delove Vrhovne komande da komanduju nа licu mesta, odgovorili su neljubazno da neće da radе sa okupatorom, tražeći u isto doba hranu, municiju, topove i vojsku od okupatora.“ Као argument da četnici moraju bespogovorno slušati naređenja okupatorskih oficirâ, vojvoda Jevđević navodi podatak da Nijemci i Italijani hrane i snabdijevaju municijom cjelokupnu masu četnikâ od 13.200 ljudi. Riječ je o 2000 četnika pod komandom Вајa Stanišića, 4.000 iz Lukačevićeve konjičke gruре, 6.000 pod komandom majora Petra Baćovića (hercegovački četnici) i 1.200 četnika kojima komanduje major Andrija Vesković. Jevđević Mihailoviću piše i da su okupatori dali toliko hrane da је on, na osnovu lažnog brojnog stanja, uspio da uštedi 110.000 obroka, kao i da su mu za posljednjih nekoliko dana isporučili 1.100.000 metaka.<ref>AVII, reg. br. 3/1, kut. 293, dep. 2248.</ref><ref>Branko Latas, Saradnja četnika i Nemaca u borbama protiv Glavne operativne grupe divizija NOVJ u dolini Neretve (februar — mart 1943), Prilozi Instituta za istoriju (br. 17), Sarajevo, 1980, str. 214.</ref> General [[Rudolf Lüters]], komandant njemačkih trupa u NDH, piše u procjeni situacije od 16. marta 1943. da je „operacija „[[Operacija Weiss|Vajs II]]“ u suštini završena“. O četničkim snagama u njemačkoj zoni operacija, Lüters navodi: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje nije se dalje zaoštrilo. U području [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizije]] nisu zabeležena nikakva prekoračenja u tuđu nadležnost. Četničko rukovodstvo se potčinilo naređenjima nemačkog Vermahta i potvrdilo svoju lojalnost. Četnici koji se nalaze na području [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718. pešadijske divizije]], naročito u rejonu [[Zenica|Zenice]] i [[Han-Pijesak|Han-Pijeska]], neprijateljski se suprotstavljaju hrvatskoj državi i nemačkom Vermahtu i pokušavaju da izazovu nemire putem sabotaža i razoružavanja hrvatskih odreda. Divizije koje su učestvovale u operaciji „Vajs II“ jedinstveno se povoljno izražavaju o držanju četničkih jedinica. Dragocenim izviđačkim podacima i napadima za rasterećenje pomagali su našim jedinicama, mada ni u jednom slučaju nije sa nemačke strane tražena podrška.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=372&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 000366—000367.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cetnikfrage hat sich nicht weiter zugespitzt. Im Bereich der 714.J.D. sind keine Übergriffe zu verzeichen. Die Cetnikführung hat sich den Befehlen der deutschen Wehrmacht untergeordnet und ihre Loyalität versichert. Die im Bereich der 718.J.D. befindlichen Cetniks, besonders im Raum ZENICA und HAN PIJESAK stehen kroat. Staat und deutscher Wehrmacht feindlich gegenüber und versuchen durch Sabotageakte und Entwaffnung kroat. Abteilungen Unruhe zu stiften. Die im "Weiss II"–Einsatz befindlichen Divisionen äussern sich übereinstimmend günstig über das Verhalten der Cetnikverbände. Durch wortwolle Kundschafterdienste und Entlastungsangriffe haben sie der Truppe geholfen, obwohl in keinem Falle deutscherseits Unterstützung erbeten worden war."}})</ref>}} General Lüters zapaža i kako je, u tom trenutku, situacija u partizanskom taboru gotovo bezizgledna: {{izdvojeni citat| II. NEPRIJATELJSKA SITUACIJA Neprijateljski otpor protiv nemačkih divizija koje su napadale uglavnom je slomljen. [...] Ostaci ustanika, bez izuzetka teško tučene jedinice sa malo municije i ishrane, deprimirane nemačkim udarima i zadržavane mnogobrojnim ranjenicima i bolesnicima, stoje za sada južno od linije [[Konjic]] — [[Prozor (BiH)|Rama]]. Oni su na severu pritisnuti nemačkim jedinicama, na jugu četnicima, i pokušavaju da se izvuku prema jugoistoku, dolinom Neretve, na teritoriju Crne Gore.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=373&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000367.] <br /> ({{jez-njem|"II.) FEINDLAGE: </br> Der feindliche Widerstand gegenüber den deutschen angreifenden Divisionen ist im wesentlichen zerschlagen. </br> Reste der Aufständischen, durchweg schwer angeschlagene Verbände mit wenig Munition und Verpflegung, durch die deutschen Schläge deprimiert und durch zahlreiche Verwundete und Kranke behindert, stehen z.Zt. südlich der Linie KONJIC–RAMA. Sie werden im Norden durch deutsche Verbände und im Süden durch Cetniks bedrängt und versuchen nach SO durch das NARENTA–Tal in montenegrinisches Gebiet auszuweichen."}})</ref>}} U iscrpnom izvještaju<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, str. 1015—1018.</ref> koji je [[5. maj]]a 1943. godine podnio [[SAD|američki]] [[Ured za strateške usluge]] (preteča današnje [[Centralna obaveštajna agencija|Centralne obavještajne agencije]]), sumiraju se rezultati netom završene operacije »Weiss«: {{izdvojeni citat|Krajem januara 1943. godine zajedničke nemačke, hrvatske, italijanske i četničke snage povele su veliku ofanzivu protiv jugoslovenske oslobodilačke armije. Neprijatelj je potpomognut od Drenovićevih četnika uspeo da potisne jugoslovenske patriote u Hercegovini i jugoistočnoj Bosni. Glavni udar u sadašnjoj neprijateljskoj ofanzivi vrše kombinovane četničke snage u Hercegovini (V.[ojislav] Lukačević, član Mihailovićevog glavnog štaba), u Crnoj Gori (Bajo Stanišić) i u Sandžaku (Pavle Đurišić, član Mihailovićevog glavnog štaba). Ishod ove borbe je još neizvestan. Partizani govore da su oni odneli pobedu, dok četnici insistiraju na tome da su gotovo potpuno očistili ove jugoslovenske krajeve od antifašističkih snaga. Tačno je, međutim, da su jugoslovenski antifašistički gerilci pretrpeli teške teritorijalne gubitke, ali daleko je od toga da su njihove snage uništene ili razbijene. Na drugoj strani, mnogo slavljeni četnici generala Mihailovića danas su angažovani u jednoj od najžešćih ofanziva za uništenje jugoslovenskih demokratskih snaga.}} === Četnički teror u Srbiji (1943) === {{main|Srbija u Drugom svetskom ratu|Zločini četnika u Drugom svjetskom ratu}} Mihailovićeva taktika u Srbiji se početkom 1943. sastojala u tome da organizuje i štedi svoje snage za "planirani narodni ustanak". Nemci navode da je izbjegavao svaki konflikt sa okupacionim trupama.<ref>NAW, T-78, Roll 332, 6289915, 919: Procjena situacije komande Jugoistoka za feburar 1943 (2. mart 1943.).</ref> Izveštaji Nedićeve vlade konstatuju da je četnička akcija gotovo svuda upravljena na obračunavanje sa komunistima, koje se sprovodi beskompromisno, do istrebljenja. Inače, četnici na sastancima sa narodom naređuju lojalno držanje prema domaćim vlastima i okupatorskoj vojnoj sili kao i "odricanje svake pomoći partizansko-komunističkim bandama".<ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 59/1—1, k. 22.</ref><ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 54/5—1, k. 22.</ref> 12. februara 1943. godine, kapetan [[Miloš B. Marković]], komandant Ariljske brigade iz sastava Požeškog korpusa JVuO, prenosi Mihailoviću ideju poručnika [[Zvonimir Vučković|Zvonka Vučkovića]] da iskoristi vezu sa njemačkim oficirom u cilju »gonjenja komunista«: {{izdvojeni citat|Po povratku sa puta iz štaba 1a sastao sam se sa Vučkovićem koji me je zamolio da Vas izvestim o sledećem: <br /> U srezu Kačerskom nalaze se dve komunističke grupe, prva jačine 60 a druga oko 150 ljudi. Ove se grupe prebacuju i u Oplenački srez. Za likvidaciju ovih grupa potrebno mu je oko 300 ljudi, no kada bi ih skupio izazvao bi potere od strane okupatora. Ima jednu drugu mogućnost a to je da uputi Nemce da gone ove grupe. Posredno, no obazrivo ima vezu sa jednim od nemačkih komandanata, koji je izjavio gotovost za usluge svake vrste a naročito u gonjenju komunista. Zvonko će ga upotrebiti no ne uspeli to preduzeće sam potrebno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_33.htm Izveštaj komandanta Ariljske brigade od 12. februara 1943. Draži Mihailoviću o borbama protiv pripadnika NOP-a u zimu 1942. godine i dostignutoj organizaciji u brigadi]</ref>}} Poručnik [[Predrag Raković]], u svojstvu komandanta 2. ravnogorskog korpusa JVuO, informiše 3. marta 1943. generala Mihailovića o tajnom sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom: {{izdvojeni citat|Okupator, kako Nemci tako i Bugari svu svoju akciju uputili su na komuniste, na njihovo gonjenje i istrebljenje. U smislu depeše koju sam podneo G. Ministru, sastao sam se 2 marta t.g. na Savincu u jednoj šumi sa Nemačkim komandantom potporučnikom Krigerom iz Gor. Milanovca. Sastanak je izveden potpuno tajno. Na sastanak je od strane Nemaca došao potporučnik Kriger i njegov tumač. A sa naše strane bio sam ja i moj Načelnik štaba p.por. Lazarević. Tema razgovora bila je isključivo uništenje komunističkih bandi, na teritoriji koju obezbeđuje Nemačka jedinica iz Gor. Milanovca. Uglavnom dolazi u obzir komunistički vođa [[Milorad Labudović|Labud]] koji ima oko 150 komunista pod svojom komandom u okolini Rudnika, u srezovima: Kačerskom i Orašačkom. Utvrdili smo plan za ovaj rad. O izvođenju ove akcije detaljno sam se dogovorio sa Zvonkom noću između 2/3 - III t.g., u čemu smo postigli potpunu saglasnost.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 127, reg. br. 7/3 (S-X-12/4).</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_67.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 3. marta 1943. Draži Mihailoviću o borbi protiv pripadnika NOP-a i pregovora sa predstavnicima nemačkih okupacionih trupa]</ref>}} I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, te je dogovoreno da se za ubijene Nemce neće više paliti kuće redom, već "samo po našem spisku", partizanske, i samo će se partizani ubijati: {{izdvojeni citat|Hapšenje naših ljudi više neće biti na reonu nemačke komande G. Milanovac. Ako pogine okupatorski vojnik na ovome terenu neće se paliti redom kuće, već samo po našem spisku i to partizanske i samo će se partizani ubijati. [...] Dobio sam 5000 metaka za čišćenje moga reona od komunista.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV, knjiga 2, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova četničkog pokreta Draže Mihailovića: 1. januar — 8. septembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. 113, str. 550.</ref>}} [[Datoteka:Četnici batinaju narod.jpg|thumb|Četnici batinaju seljaka u Srbiji.]] Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama [[NOP|pokreta otpora]] u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova: {{izdvojeni citat|Ilegalni odredi poručnika Vlaste Antonijevića, Dače Simovića, Milutina Jankovića, poručnika Vasića i kapetana Rakovića nemilosrdno ubijaju sve one koji su makar i jedan dan bili i sarađivali sa partizanima. Neki od ovih odreda vode tako bezumnu akciju da se njihova delatnost može ravnati sa radom običnih odmetnika.<ref>http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/102680-aak-Gornji-Milanovac-Luani.html</ref>|Izveštaj kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova (april 1943)}} Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere: {{izdvojeni citat|1) Protiv zaludele, potpuno obezglavljene i pomahnitale komunističke bande u šumi, sve određene starešine i svo nacionalno naoružano ljudstvo ima povesti beskompromisnu borbu za njihovo potpuno uništenje. Izuzetka u ovome pogledu ne može biti. 4) Ko se uhvati da nosi hranu ili druge potrebe komunistima, a to se tačno utvrdi, komandant brigade sa čije bi teritorije bio takav krivac, odmah će ga streljati i porodicu potpuno uništiti. Kuću spaliti, a stoku zapleniti za izdržavanje gorskih jedinica. 5) Ko se uhvati, a to se od strane komandanta brigade utvrdi, da je krio komuniste, primio u svoju kuću ili im slao makakva obaveštenja, biće najstrožije kažnjen. 6) Ko se uhvati i bude dokazano, da je neko lice videlo komuniste, a nije na najbrži način izvestilo najbližu četničku komandu, biće takođe kažnjeno, u čemu se komandantima brigada ostavlja puna inicijativa. 7) '''Ako u nekom selu bude ubijen makoji četnik, komandant brigade dotične teritorije odmah će streljati deset simpatizera'''.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%92%D0%B5%D1%9A%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%9A%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B0_4.9.1943. Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica 4.9.1943.]</ref>|Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica (4.9.1943).}} Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".<ref name="Deakin2"/> === Zabrana sabotaža u Srbiji i učvršćivanje vezâ s Nijemcima na području Nezavisne Države Hrvatske (1943) === {{main|Sabotaže u Srbiji u Drugom svjetskom ratu|Neil Selby}} [[Datoteka:Plakat o streljanju DM pristalica iz 1942.jpg|mini|Plakat o streljanju „50 DM pristalica“ zbog rušenja mosta na pruzi Požarevac - Petrovac na Mlavi iz decembra [[1942]].]] U Srbiji, iako su neke četničke pristalice vršile sabotaže, trpeći nemačke odmazde zbog toga, četničko vođstvo je posebno branilo ozbiljnije sabotaža na bitnim saobraćajnicama, pa su čak sprečavali britanske komandose na terenu da ih vrše: {{izdvojeni citat|[[Neil Selby|Major Selby]] imao zadatak da organizuje sabotaže i dotur materijala za iste; „Prema Selbyevim navodima, '''do sabotaža nije došlo zato što ih D.M., odn. njegovi komandanti na terenu na terenu još nisu odobrili'''.“<ref>NAW, T-313, Roll 482, 000544: Izvještaj obavještajnog odjeljenja Vojnog komandanta Jugoistoka o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca u noći 18./19. augusta 1943 (26. august 1943.).</ref>|Izvještaj nemačkog obavještajnog odjeljenja o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca (26. august 1943).}} U izvještaju potpukovnika Klamrotha iz Generalštaba njemačkih oružanih snaga, nakon inspekcijskog putovanja po Balkanu u avgustu 1943. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> konstatuje se da je general Mihailović najstrožije zabranio izvođenje sabotažâ protiv okupacione sile prije eventualnog [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkog]] iskrcavanja. Pored toga, pominje se i to da su njemačke obavještajne strukture detaljno upoznate sa kretanjem četničkog komandanta i Vrhovne komande JVuO po Srbiji: {{izdvojeni citat|Pokret Draže Mihailovića: U Srbiji tinja latentni ustanak. Draža Mihailović je liderska priroda i veoma je aktivan. Svaki preuranjeni napad protiv okupacionih snaga u startu je strogo zabranjen. Trenutno se jedino vodi borba protiv komunista. Mora se očekivati jedinstveni napad na okupacione snage, uključujući sabotaže i prepade. Pretpostavlja se da je angloameričko iskrcavanje na Jadranu trenutak za to. Stav Draže Mihailovića prema Angloamerikancima opisan je na sledeći način: „Kao pomagači ste dobrodošli, ali ja ću sâm obnoviti Jugoslaviju!“ Nadzor nad Dražom Mihailovićem je dobar. Nemačke službe vrlo brzo saznaju za njegova boravišta koja neprestano menja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=638&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289888.] <br /> ({{jez-njem|"b) Draga [sic!] Mihailowitsch Bewegung: <br /> In Serbien schwelt der latente Aufstand. Draga Mihailowitsch ist eine Führernatur und sehr aktiv. Jedes vorzeitige Losschlagen gegen die Besatzungstruppen ist zunächst streng verboten. Zur Zeit nur Kampf gegen Kommunisten. <br /> Mit dem einheitlichen Beginn von Sabotage, Überfallen usw. auf Besatzungstruppen muss gerechnet werden. Als Zeitpunkt dafür wird die Landung der Anglo–Amerikaner in der Adria vermutet. Die Einstellung des Draga Mihailowitsch den Anglo–Amerikanern gegenüber wird geschildert: "Als Helfer willkommen, aber ich selbst baue Jugoslawien wieder auf!" Die Überwachung des Draga Mihailowitsch ist gut. Die deutschen Dienststellen kennen sehr bald seine ständig wechselnden Standorte."}})</ref>}} Ipak, kako bi i dalje stvarao privid otpora i zadržao status saveznika, povremeno je inicirao bezazlene diverzije, koje neće izazvati nemačku odmazdu: {{citiranje|Udružite se sa apotekarima. Uzmite od njih praškova za kijanje, suzavce i supervodonik. Na igrankama svrabeće praškove. Upućujte preteća pisma, uznemiravajte telefonom, stvarajte svuda strah i zabunu.<ref name="Kosta Nikolić 2004">Bojan Dimitrijević - Kosta Nikolić: Đeneral Mihailović - biografija, Beograd : Institut za savremenu istoriju, 2004, str 378-9.</ref>|[[Draža Mihailović]] naređuje „misteriozne” sabotaže po gradovima septembra 1943.}} 1. avgusta 1943. godine, komandant njemačkih trupa u Hrvatskoj ([[NDH]]) general [[Rudolf Lüters]] na sljedeći način analizira djelovanje Mihailovićevih četnika (većinom onih koji su bili obuhvaćeni [[Saradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|ugovorima sa vlastima NDH]]) po okončanju [[Operacija Schwarz|operacije »Schwarz«]]: {{izdvojeni citat|Stav četnika s obje strane [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]] te na području između rijekâ Bosne i [[Una|Une]] i [[Sana|Sane]] i dalje se može opisati kao lojalan, iako ustaška politika — koju je hrvatska vlada u posljednje vrijeme iznova naglasila — nije ostala bez povratnog dejstva na njihovo držanje, što se pokazalo uzdržanošću prema komunističkim bandama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=357&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000352.] <br /> ({{jez-njem|"Die Haltung der Cetniks beiderseits der Bosna und zwischen Bosna und Una–Sana kann noch als loyal bezeichnet werden, obwohl der wohl der in letzter Zeit seitens der kroat. Regierung wieder betonte Ustascha–Kurs nicht ohne Rückwirkung auf ihre Haltung geblieben ist und sich Zurückhaltung gegen die kommunistischen Banden zeigte."}})</ref>|Izvještaj komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj za mjesec jul 1943. upućen štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]}} Kao paradigmatične za držanje spram nastupajućih njemačkih trupa mogu se uzeti preporuke iz naređenja kapetana Jovana Dabovića, komandanta Ličko-kordunaške četničke oblasti, upućene 6. septembra 1943. godine kapetanu Dušanu Đakoviću: {{izdvojeni citat|NAREĐUJEM 1) Svi komandanti narediće svima svojim jedinicama i patrolama da, ako Nemci budu naišli na njihov reon dejstva, ne otvaraju vatru i da se drže pasivno sve do mog daljeg naređenja. 2) Kada bude primećen dolazak Nemaca da se jedinice povlače u šume i da sa njima izbegavaju dodir. 3) Ako se desi da se neka jedinica, patrola ili pojedinac nađe u takvoj situaciji da Nemce ne može izbeći pri dodiru sa njima da kaže da se bori protivu komunizma. Napominjem ovom prilikom da su se Nemci prema četnicima u Hercegovini poneli vrlo korektno.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dok. br. 42, str. 81.</ref><ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dokument br. 202, strane 942—943.</ref>}} 18. rujna 1943. godine, poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] sastavlja izvještaj o posjetu poručnika [[Milana Cvjetićanina]], komandanta Bosanskog korpusa „[[Gavrilo Princip]]” [[Dinarska četnička divizija|Dinarske četničke divizije]] JVuO, kojega je [[Kapitulacija Italije|kapitulacija Italije]] zatekla na liječenju u [[Split]]u. Tom prilikom, Cvjetićanin nedvosmisleno poentira: {{izdvojeni citat|Mi četnici znamo da se samo uz pomoć njemačkih trupa može postići efikasno uništenje bandita, jer smo mi četnici za to isuviše slabi.<ref>[https://znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.], str. 273.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=984&rec=313&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000981.] <br /> ({{jez-njem|"Wir Cetniks wissen, dass nur durch die deutschen Truppen eine wirksame Vernichtung der Banditen erfolgen kann, da wir Cetniks hierzu zu schwach sind."}})</ref><ref>[https://pescanik.net/pismo-citateljima-blica-i-gledateljima-serije-ravna-gora/ Boris Dežulović: Pismo čitateljima Blica i gledateljima serije “Ravna gora”]</ref>}} [[Datoteka:Marsz wojsk niemieckich w Dalmacji (2-515).jpg|mini|Četnici Dinarske divizije u mimohodu pored motorizovane kolone njemačke 114. divizije (Dalmacija, septembar 1943).<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2018/01/bk0306.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0306 | Photo | 114. Jäger-Division]</ref>]] Četnički odredi u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]] kooperiraju s njemačkim okupatorom, između ostalog, i na taj način što navode njegovu [[Avijacija|avijaciju]] kako bi ova preciznije tukla po položajima partizanskih jedinicâ: {{izdvojeni citat|Izviđački izvještaj — 14,50 h: </br> Četnici napuštaju kotu 366 (16 km ji. od [[Banja Luka|Banje Luke]]) i povlače se na kotu 346 (1 km z-jz. od kote 366). Prema instrukcijama četnika, po šumi ist. od kote 366 dejstvovano je bombama i mitraljeskom vatrom iz letjelica. </br> Uočeni pojedinačni partizani u blizini kote 471 (2 km ist. od kote 366). Vatra sa zemlje dolazi iz šume duž željez. pruge (Banja Luka — Kotor Varoš).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=258&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000255.] <br /> ({{jez-njem|"Aufklärungsmeldung 14.50 Uhr: </br> Cetniks verlassen Höhe 366 (16 km SO Banja Luka) und ziehen sich auf Höhe 346 (1 km WSW Höhe 366) zurück. Der Wald ostwärts Höhe 366 wurde auf Weisung der Cetniks mit Bomben und Bordwaffen bekämpft. </br> Bei Punkt 471 (2 Ost Punkt 366) einzelne Partisanen. Aus Wald an Bahnlinie (Banja Luka – Kotos Varos) Erdbeschuss."}})</ref>|Telegram Komande avijacije /Hrvatska/ (19. IX 1943.).}} Nakon [[Kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]] [[8. septembar|8. septembra]] [[1943]]. godine, sve četničke snage iz italijanske okupacione zone su, nakon [[Antiosovinska ofanziva JVuO 1943.|sporadičnih sukoba]], uspostavile punu saradnju sa novouspostavljenim nemačkim okupacionim vlastima.<ref>Vidi: [[s:Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade|Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade]], [[s:Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.|Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.]], [[s:Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.|Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.]], itd.</ref> Mihailović je 7. oktobra 1943. naređivao svojim četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_9.htm Naređenje Draže Mihailovića od 7. oktobra 1943. komandantima kopusa u zapadnoj Srbiji za mobilizaciju ljudstva i borbu protiv NOVJ u Sandžaku]</ref> Poručnik [[Jovan Pupavac]] pojašnjava u pismu upućenom 10. februara 1944. komandantu Zapadne Bosne JVuO majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]] kako je tekao proces prilaženja četnikâ pod komandom vojvode Momčila Đujića njemačkoj okupacionoj sili: {{izdvojeni citat|Dinarsku oblast sam napustio iz sledećih razloga: 1) Posle propasti Italije u Dalmaciju su došli Nemci. Komandant Dinarske oblasti pop Đujić stupio je u saradnju sa njima, najpre preko [[Mane Rokvić|Mane Rokvića]] koji je došao sa njima iz [[Bosanski Petrovac|Bosanskog Petrovca]]. Kasnije je delegirao kod štaba 114. Nemačke divizije svoga načelnika štaba kapetana Mijovića Novaka. Ljudstvo je postalo Nemačka milicija, primajući od njih redovnu hranu, municiju i dopunu oružja. Nemci su vrlo rado primili saradnju četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_73.htm Izveštaj komandanta 1. brigade Bosanskokrajiškog četničkog korpusa od 10. februara 1944. komandantu korpusa o saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji]</ref>}} U odgovoru koje je 4. oktobra 1943. poslalo Obavještajno odjeljenje 114. lovačke divizije, odbacuju se navodi iz telegrama poslatog od strane štaba 15. brdskog korpusa, u kojem se vojvoda [[Momčilo Đujić]] optužuje za prepade na njemačke trupe, i kojim se traži njegovo hapšenje. Nasuprot takvom zahtjevu, za komandanta [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]] se tvrdi sljedeće: „Uvjerljiva obavještenja i dokumenti nedvojbeno ukazuju da se Đujićeva četnička grupa u dosadašnjoj borbi protiv komunizma pokazala kao pouzdana... Sabotažni akti i prepadi na njemačke trupe dosad se nijesu događali.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=792&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000788.] <br /> ({{jez-njem|"Nach hiesigen sicheren Nachrichten und einwandfreien Unterlagen ist die Cetnikgruppe des Vojvoden Djujic im Kampf gegen die kommunistische Aufstandsbewegung bisher als zuverlässig zu bezeichnen. <br /> Sabotageakte und Überfälle gegen die Deutsche Wehrmacht sind bisher nicht erfolgt."}})</ref> U poređenju sa oružanim snagama NDH, obavještajni oficiri 114. divizije Wehrmachta daju i mnogo povoljniju ocjenu za učinkovitost četnika: „Hrvatske trupe i ustaše, već zbog svoje brojnosti, ne mogu predstavljati značajniju podršku; osim toga, njihova borbena vrijednost je poznata. Četnički odredi su se dosad svuda pokazali kao izuzetno aktivni i pouzdani.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=793&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000789.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroatische Wehrmacht und Ustaschaverbände im Bereich sind schon rein zahlenmässig keine nennenswerte Unterstützung; darüber hinaus ist deren Kampfwert hinreichend bekannt. Die Cetnikverbände erweisen sich bisher überall als äusserst rege und zuverlässig."}})</ref> [[File:Četnički komandant u zapadnoj Bosni Uroš Drenović s nemačkim oficirima na terenu.jpg|thumb|Vojvoda [[Uroš Drenović]] (desno), četnički zapovjednik u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]], zajedno sa njemačkim oficirima na terenu.]] U jesen 1943. godine, Vrhovna komanda Vermahta konstatuje prestanak bilo kakve aktivnosti DM protiv njih: {{izdvojeni citat|U jesen 1943. Titov pokret sve je više uzimao maha, a Mihailovićev pokret bio je potisnut na teritoriju Srbije. Komunisti nisu primali samo pomoć od sovjetske Rusije, nego sve više i od Engleza. Italijanska armija je kapitulirala. U ovakvoj novonastaloj situaciji četnički pokret bio je prisiljen da preispita svoj stav prema nemačkoj okupacionoj sili… Bilo kako, od tog vremena prestali su svi napadi Mihailovićevih ljudi protiv nemačke okupacione sile.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Četnici u Hercegovini su počeli sarađivati sa njemačkim nadležnim komandama odmah po ulasku njihovih trupa u bivšu italijansku okupacionu zonu: {{izdvojeni citat|Banda koja je napadala u području sjeverno od [[Bileća|Bileće]] i ojačana na oko 1200 ljudi ([[10. hercegovačka udarna brigada|X herceg. brigada]]), uz potporu 800 četnika je odbačena natrag na sjever.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1081&rec=313&roll=190 NARA, T311, Roll 195, frame no. 7450860.] <br /> ({{jez-njem|"Die im Raum N Bileca angreifende und auf etwa 1200 Mann verstärkte Bande (X.He.Brig.) mit Unterstützung von 800 Cetniks nach N zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 18. septembar 1943. godine}} {{izdvojeni citat|SS-divizija „Prinz Eugen“: Komunistička grupa (jačine 1.200 ljudi), koja je sa sjevera nastupala ka Bileći, odbačena je ka sjeveru akcijom 6. čete 2. SS brdskog puka ojačane sa 800 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=483&broj=293 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000290.] <br /> ({{jez-njem|"Von Norden gegen Bileca vordringende komm. Gruppe (1200) durch herangeführte 6./SS 2 und 800 Cetniks nach Norden zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj 15. brdskog korpusa za 18. septembar 1943.}} {{izdvojeni citat|U oblasti [[Stolac|Stoca]], kao što je već napomenuto, Stolačka i [[Ljubinje|Ljubinjska]] četnička brigada su u saradnji sa našim trupama postigle uspjeh protiv glavnine Desete herceg. brigade.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=636&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000631.] <br /> ({{jez-njem|"b.) Cetniks: <br /> Im Raum von STOLAC hat, wie bereits erwähnt, im Zusammengehen mit eigenen Truppen die Cetnikbrig. von STOLAC und LUBINJE gegen die Hauptkräfte der X-herzeg.Brig. Erfolge erzielt."}})</ref>|Komanda 21. brdskog korpusa, Obaveštajno odeljenje, izveštaj o stanju, 27. septembar 1943.}} U odlomku iz mjesečnog izvješća [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije »Prinz Eugen«]], inače njemačke elitne postrojbe na teritoriji okupirane Jugoslavije, sastavljenog 5. septembra 1943, blagonaklon stav četnika na divizijskom području (Hercegovina) opisan je na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Srbi [četnici — prim.] su se, djelimično, nastavili dokazivati ​​kao '''najpouzdaniji saveznici u borbi protiv crvenih bandi''', a time i protiv komunizma. U borbi protiv bandita uvijek su spremni sarađivati ​​s njemačkim Wehrmachtom, pa čak i podvrgnuti se njegovoj komandi.<ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 307.</ref><ref>[https://www.znaci.org/NARA/T315.php?broj=1272&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001266.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben haben sich z.T. weiterhin als die zuverlässigsten Verbündeten im Kampf gegen die roten Banden und damit gegen den Kommunismus erwiesen. Im Kampf gegen die Banditen sind sie jederzeit bereit, mit der deutschen Wehrmacht zusammenzugehen und sich ihr sogar zu unterstellen."}})</ref>|Mjesečni izvještaj 7. SS divizije XV brdskom armijskom korpusu za avgust 1943. godine}} U četničkim izvorima se potvrda ovih navodâ nalazi u naređenju koje je kapetanu Dušanu Đakoviću 6. septembra 1943. uputio potpukovnik [[Slavko Bjelajac]] (pseudonim »Nikola Dekić«), komandant Ličko-kordunaške četničke oblasti. Informišući svog podređenog oficira o ogromnim partizanskim gubicima u [[Bitka na Sutjesci|bici na Sutjesci]], Bjelajac zapisuje: {{izdvojeni citat|Po podatcima koje imamo partizani su kod Sutjeske strašno tučeni. Tvrdi se da su imali 5.000 mrtvih te da su samo naši s mrtvih lješeva partizanskih skinuli oko 200 puškomitraljeza. Četnici u Hercegovini drže pored ostalih mjesta i [[Kalinovik]], [[Foča|Foču]], i [[Čajniče]]. Ustaše su u [[Goražde|Goraždu]]. Njemci se također nalaze u Hercegovini. Dozvolili su bez ikakovih uslova da se na reonu svakog sreza može nalaziti i kretati 400 četnika (jednoj četničkoj grupi dali su 300 pušaka). <br /> U opšte izuzev situacija Hercegovine, Crne Gore, i Istočne Bosne stoji vrlo dobro. <br /> Ove podatke iz Hercegovine javljam Vam radi orjentacije. A u koliko se tiče Njemaca tek da naše stanovništvo zna da ih se ne treba plašiti i da neće vršiti represalije nad mirnim stanovništvom. <br /> Njemci govore u Hercegovini protiv Italijana i kažu da su oni spriječili širenje Srbije do rijeke Bosne protiv volje Njemaca. Optužuju Italiju da je ona dovela Pavelića na vlast. (To sve može i nemora biti tačno). <br /> Naši su zarobili čuvenog [[Nurija Pozderac|Nuriju Pozderca]] i [[Simo Milošević|Simu Miloševića]] u Hercegovini i streljali ih.<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knj. 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. br. 203, str. 946.</ref>}} U izvještaju 7. SS brdske divizije »Prinz Eugen« od 10. oktobra 1943. godine, poslatom štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], pohvaljuje se lojalno držanje koje su, do tog trenutka, formacije [[Hercegovina|hercegovačkih]] četnikâ pokazale spram njemačkih okupacionih jedinica: {{izdvojeni citat|Četnici: Za borbu protiv komunista u istočnoj Hercegovini mobilisane su jače snage u okruzima [[Trebinje]], [[Bileća]], [[Stolac]] i [[Nevesinje]]. Dosadašnja iskustva s hercegovačkim četnicima mogu se ocijeniti dobrim, a njihovo držanje prema vlastitim trupama lojalnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1335&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001329.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks: Zur Bekämpfung der Kommunisten in der Ost–Herzegowina wurden in den Bezirken Trebinje, Bileca, Stolac u. Nevesinje stärkere Kräfte mobilisiert. Die bisherigen Erfahrungen mit den herzegowinischen Cetniks können als gut, das Verhalten gegenüber der eigenen Truppe kann als loyal bezeichnet werden."}})</ref>}} Kao karakteristično za odnošenje prema četnicima na području NDH (u konkretnom slučaju, riječ je o odredu sa [[Ozren (Bosna i Hercegovina)|Ozren]]a), može se uzeti telegram komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj od 30. septembra 1943, proslijeđen od strane [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], uz napomenu da se o bilo kakvim pregovorima mora obavezno dojaviti višoj instanci: {{izdvojeni citat|''Predmet: Sporazumi sa četnicima'' </br> 1. U lokalnim vanrednim prilikama, komandanti divizija i vođe samostalnih borbenih grupa mogu se naći u situaciji da, kao izuzetak, moraju sklopiti vremenski i prostorno ograničene sporazume sa četničkim grupama, u svrhu zajedničkog nastupanja protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=566&broj=685 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000681.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Abmachungen mit Cetniks </br> Bez. Pz.A.O.K.2, Ic/AO, Nr. 293/43 geh. </br> 1. Bei örtlichen Notlagen können die Div.Kdre. und Führer selbstständiger Kampfgruppen in die Lage kommen, ausnahmweise zeitlich und örtlich begrenzte Abmachungen mit Cetnik–Banden zum gemeinsamen Vorgehen gegen Kommunisten treffen zu müssen. </br> 2. Derartige Abmachungen sind umgehend an XV. (Geb.) A. K., Ic, zu melden. </br> 3. Politische Verhandlungen sind grundsätzlich verboten. Wird deren Aufnahme für zweckentsprechend gehalten, ist dies zu melden."}})</ref>|Telegram štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Njemačkom štabu za osiguranje željeznica u Hrvatskoj, 30.09.43.}} Detaljna analiza stava koje su četničke jedinice s teritorije hrvatske marionetske države pokazale prema okupatoru tokom jeseni 1943. sadržana je u izvještaju [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] od 28. X: {{izdvojeni citat|Držanje četnika ostalo je ambivalentno. Pojedine manje grupe su prešle komunistima. Opasnost od saradnje [sa komunistima], kako se pokazalo ovog mjeseca, postoji ondje gdje su male četničke grupe vezane uz određeno područje (npr. područja Olova i Vareša); u takvim slučajevima nedostaje trajne volje za otporom tokom sukoba. S druge strane, zatvorene operativne četničke jedinice bez porodičnih veza i bez straha od odmazde usuđuju se da se suoče sa većim komunističkim jedinicama. U oblasti j. od Višegrada četnici su prvi put uspjeli poraziti jednu od Titovih brigada (1. krajišku). U jugoistočnoj Bosni četnici su djelovali otvoreno neprijateljski prema njemačkim trupama; krajem mjeseca pripadnici 1. sarajevske brigade izveli su sabotažu na željeznici. U čitavoj preostaloj bivšoj zoni odgovornosti Korpusa veće četničke grupe (jedinice Drenovića, Đujića, Ozrenski odred, kao i one u Hercegovini) zadržale su lojalan stav, dijelom uspješno sarađujući sa njem. trupama protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=95 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000090.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K: Ic Lagebericht vom 27.9.43 bis 27.10.43. <br /> 2.) Cetniks <br /> Die Haltung der Cetniks ist nach wie vor zwiespältig geblieben. Einzelne kleinere Gruppen sind in den Kommunisten aufgegangen. Die Gefahr eines Zusammenwirkens besteht, wie der Verlauf dieses Monats gezeigt hat, dort, wo die kleineren Cetnikgruppen ortsgebunden sind (Umgebung Olovo, Vares). Überall dort fehlt bei Zusammenstössen der nachhaltige Widerstandswille. Wo dagegen geschlossene operative Cetnikeinheiten ohne Familienbindung und also ohne Furcht vor Racheakten in dem Befehlsbereich eingedrungen sind, lassen sie es auch auf Kämpfe mit grösseren Kommunisteneinheiten ankommen. Im Raum S Visegrad ist es dabei den Cetniks erstmalig gelungen, eine der Brigaden Titos (I.Kraj.Brig.) zu schlagen. <br /> Die Cetniks sind in Südost–Bosnien offen feindselig auch gegen deutsche Truppen vorgegangen; gegen Ende des Monats haben Angehörige der I.Sarajevo–Brig. Bahnsabotage betrieben. <br /> Im gesamten übrigen früheren Korpsbereich haben die grösseren Cetnik–Gruppen (Drenovic –, Djujic –, Ozren–Verbände, in der Herzegovina) eine loyale Haltung bewahrt, z.T. auch erfolgreich im Kampf gegen die Kommunisten mit der deutschen Truppe zusammengewirkt."}})</ref>|Komanda 15. brd. arm. korpusa, Obavještajno odjeljenje, izvještaj o stanju od 27. septembra do 27. oktobra 1943. godine}} Novembra 1943, Nijemci nabrajaju koje su se sve četničke vojvode u NDH upustile u saradnju s njima, kao npr.: [[Mane Rokvić]] („izjašnjava se za Nemačku i u slučaju neprijateljskog iskrcavanja stoji sigurno na našoj strani“), [[Momčilo Đujić]] („Ljotićev pristalica“ čijim „prisluškivanjem je više puta dokazano da je slao lažne izveštaje D. M. kako bi se izvukao ispod njegovog uticaja“), [[Uroš Drenović]] („nepomirljiv protivnik komunista“; „više od godinu dana sarađuje otvoreno sa nemačkim Vermahtom“) i drugi.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikführer, mit denen zusammengearbeitet wurde: <br /> Vojvode Rokvic. Energischer Führer der ohne Unterbrechung rückhaltlos mit der deutschen Truppe zusammenarbeitet. Bekennt sich zu Deutschland und steht im Falle einer feindlichen Landung sicher auf unsere Seite. <br /> Vojvode Djujic, Ljotic–Anhänger. DM. sucht ihn durch ständigen Druck zu beeinflussen. Durch Überwachung ist bereits mehrfach nachgewiesen, dass Djujic falsche Meldungen an DM. abgesetzt hat, um sich seinem Einfluss zu entziehen. Djujic wird seitens der. Div. im bewusster Übertreibung als besonders aktiver Kämpfer gegen den Kommunismus in Verbindung mit der deutschen Wehrmacht herausgestellt. <br /> Vojvode Drenovic. Gerade Persönlichkeit, unversöhnlicher Kommunistengegner (kommunistische Untaten an seiner Ehefrau, die den Tod herbeiführten), bezeichnet sich als Beschützer seiner pravoslavischen Volksgenossen. Arbeitet länger als 1 Jahr offen mit deutscher Wehrmacht zusammen. Von DM. angestrebte Beeinflussung bisher ohne Erfolg."}})</ref> U ovom strogo povjerljivom izvještaju, obavještajni oficiri XV brdskog armijskog korpusa dopisuju još i sljedeće: „Čitav niz drugih četničkih vođâ na području južno od [[Bihać]]a, neumoljivi su protivnici komunizma i dobri vojnici. Svi su se istakli u saradnji sa [našim] trupama, a kao svoj zadatak označavaju zaštitu pravoslavnog stanovništva od uništenja.“<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 44, str. 86.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Eine Reihe weiterer Cetnikführer im Raum südl. Bihac unerbittliche Kommunistengegner und gute Soldaten haben sich in der Zusammenarbeit mit der Truppe bewährt, und sehen es als ihr Ziel an, den pravoslavischen Volksteil vor der Ausrottung zu bewahren."}})</ref> U izvještaju [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. godine zaključuje se da bi osiguranje dugih linija snabdijevanja bez četnika bilo „nezamislivo“.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=343&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000339.] <br /> ({{jez-njem|"Die Sicherung der langen Nachschubwege der Division ist ohne Unterstützung det zugeteilten Cetnik–Stützpunkte, wenn nicht ausreichend deutsche Kräfte oder kampffähige kroatische Truppen zur Verfügung gestellt werden, undenkbar."}})</ref> 19. novembra 1943. potpisani su i na snagu stupaju prvi [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta]], koji četnicima nameću obavezu "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih".<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm</ref> 30. novembra 1943. godine [[Dragoljub Draža Mihailović|general Mihailović]] naređuje [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubi Patku]], komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši akcije protiv Nemaca bez njegovog dopuštenja: {{izdvojeni citat|Kod vas je tamo engleski major Grinvud sa telegrafistom. To je posledica prosjačenja materijala. Nije došao da vas pomogne u materijalu već da uništi naša sela za neku sitnu sabotažu. '''Naređujem da Grinvuda sa celom pratnjom najurite kao kučku''' po mom naređenju jer je pošao na teren bez mog odobrenja. Ponavljam najurite ga kao kučku i izvestite.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_3_42.htm</ref>|Depeša generala Mihailovića Ljubi Patku od 30. novembra 1943.}} Saveznički komandant Sredozemlja uskoro i sam uviđa da se Mihailović bavi sporednim aktivnostima, uz izbegavanje da preduzme nešto na komunikacijama vitalnim za [[Saveznici|Saveznike]] i za Nemce. Stoga je [[9. decembar|9. decembra]] [[1943]]. poslao [[Dragoljub Mihailović|Mihailoviću]] telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikacije, a koji počinje rečima: {{izdvojeni citat|Sloboda kojom se Nemci služe železničkim prugama od Grčke do Beograda za prevoz i izdržavanje trupa nepodnošljiva je.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_250.htm, Obaveštenje brigadira Armstronga od 9. decembra 1943. Draži Mihailoviću o zahtevu Komande britanskih trupa na Srednjem istoku da četnici izvrše dve sabotaže protiv Nemaca]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd - prilog II</ref>}} === Potpisivanje ugovora o saradnji četnika i Vermahta u Srbiji (1943—1944) === {{Poseban članak|Ugovori o saradnji četnika i Vermahta}} [[Datoteka:Zone odgovornosti četnika, prema sporazumu sa Nemcima.png|thumb|Zone odgovornosti četničkih komandanata u okupiranoj Srbiji, prema sporazumu sa Nemcima 1943. [[Jevrem Simić]] i [[Nikola Kalabić]] (roze), [[Vojislav Lukačević]] (plavo), [[Ljuba Jovanović Patak]] (zeleno) i [[Mihailo Čačić]] (sivo).]] [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Jugoistok, inicirao je pregovore koji će rezultirati potpisivanjem [[Ugovori o saradnji između JVuO i komande Jugoistoka|ugovora o zajedničkoj borbi]]. Mihailović je polovinom novembra 1943. svojim komandantima naredio da sarađuju sa Nemcima; on sam nije mogao javno da stupi u saradnju "zbog raspoloženja naroda".<ref>https://www.znaci.org/images/ktb_okw_III_6_1304.jpg KTB OKW (Kriegstagebuch des Oberkommando der Wehrmacht) - Ratni dnevnik vrhovne komande Vermahta, šesta knjiga</ref> Ugovore su to potpisivali ovlašćeni Mihailovićevi komandanti i ljudi iz vojnog rukovodstva. Prvi ugovor o saradnji potpisan je 19. 11. 1943. između [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]], komandanta Mileševskog korpusa JVuO i nemačkog komandanta Jugoistoka koga je predstavljao fon Frede, glasio je: {{Wikisource|Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.}} {{izdvojeni citat| 2) Primirje treba da bude pretpostavka za zajedničku borbu protiv komunista. 4) Obaveza Lukačevića da nijedan pripadnik njemu potčinjenih jedinica neće delovati na strani sila koje su u ratu sa Nemačkom. 5) Prepuštanje područja borbenih dejstava četničkim odredima radi samostalnog vođenja borbe, koju vodi i nemački Vermaht. 6) Uključivanje četničkih odreda prilikom većih zajedničkih operacija pod nemačko zapovedništvo. U tom periodu nemačko vodstvo izdaje borbene naloge četničkim odredima. 8) Razmena štabova za vezu. 9) Isporuke nemačke municije radi sprovođenja zajedničkih borbenih zadataka u skladu sa vojnim potrebama. 10) Sporazum se mora držati u tajnosti.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_260.htm SPORAZUM IZMEĐU KOMANDANTA JUGOISTOKA I MAJORA VOJISLAVA LUKAČEVIĆA OD 19. NOVEMBRA 1943. O SARADNJI ČETNIKA SA NEMAČKIM TRUPAMA U BORBAMA PROTIV NARODNOOSLOBODILACKE VOJSKE JUGOSLAVIJE]</ref>|Sporazum Nemaca i majora [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] (19. 11. 43.)}} 21. novembra 1943, feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] daje svojevrsno objašnjenje potčinjenim njemačkim komandama o logici vođenja pregovora i sklapanja sporazuma sa četničkim odredima u Srbiji. Prva tačka ovog strogo povjerljivog dokumenta glasi: {{izdvojeni citat|Kao rezultat pregovora koje duže vremena vode, u najužoj saradnji, specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova i komandant Jugoistoka sa vođama četničkih odreda, sklopljen je sporazum koji predviđa oružano primirje ograničeno na određeni prostor i povremeno zajedničko vođenje borbe protiv komunizma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o sklapanju sporazuma s komandantima četničkih odreda Draže Mihailovića]</ref>}} 27. novembra je potpisan ugovor sa [[Nikola Kalabić|Nikolom Kalabićem]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_262.htm Sporazum od 27. novembra 1943. između pukovnika Jevrema Simića i kapetana Nikole Kalabića sa nemačkim predstavnikom o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> U narednim nedeljama ugovori su potpisani i sa drugim komandantima korpusa od operativne važnosti. Iako Mihailović lično nije potpisao ni jedan ugovor, ovim ugovorima je bio pokriven veći deo nemačke okupacione zone u Srbiji. {{izdvojeni citat|Ovaj ugovor, kao i buduće mjere, trebalo bi da se baziraju na međusobnom povjerenju i volji da se komunizam uništi, zemlja umiri a Srbiji omogući stabilna budućnost u okvirima Evrope oslobođene od komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=974&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frames no. 000969—000970: Sporazum između Krajskomandanture Zaječar i potpukovnika Ljube Jovanovića Patka o nenapadanju i saradnji u borbi protiv NOVJ (23./25. decembar 1943.)] <br /> ({{jez-njem|"Diese Vereinbarung sowie die zukünftigen Massnahmen sollen getragen sein vom gegenseitigen Vertrauen und dem Willen, den Kommunismus zu vernichten, das Land zu befrieden und Serbien einer geordneten Zukunft im Rahmen eines vom Kommunismus befreiten Europas entgegenzuführen."}})</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Ljuba Jovanović Patak|Ljube Jovanovića Patka]] o borbi protiv partizana u Srbiji (decembar [[1943]]).}} Generalna tendencija priklanjanja Mihailovićevih četnikâ okupacionoj vojnoj sili bila je primijećena 28. XI 1943. i od strane njemačke Komande Jugoistoka: {{izdvojeni citat|Srbija: U oblasti Kruševca borbe između [četnika] DM i komunista. Kod četnika znaci približavanja Vermahtu, verovatno zbog nestašice municije.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=639&roll=485 NARA, T313, Roll 485, frame no. 000636.] <br /> ({{jez-njem|"3.) Serbien: <br /> Raum Krusevac: Kampf zwischen DM u. Komm. Bei Cetniks Anzeichen für Annäherung an dt. Wehrmacht vermutl. Mun. Mangel."}})</ref>|Dnevni izveštaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 28. novembar 1943.}} 30. novembra 1943. godine i poručnik Milorad Vasić moli generala Mihailovića da mu odobri vezu sa Nijemcima, u cilju opskrbe streljivom, garantujući mu potpunu diskreciju u radu: {{izdvojeni citat|Molim da mi dozvolite da ovu priliku iskoristim i dobijem municiju i ostalo, što mi je neophodno potrebno, a da pritom čast organizacije i Vaš autoritet u narodu ne bude ničim povređen.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 11690—11691.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943-1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 344.</ref>}} Ugovori su bili u znatnoj meri tipizirani, nalik na sporazum između vojnog zapovednika Jugoistoka i inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića: {{izdvojeni citat|Cilj sporazuma je zajednička borba protiv komunističkih partizana, pa će stoga sve jedinice DM-četnika, potčinjene pukovniku Jevremu Simiću, biti uključene u borbu nemačke i bugarske vojske, kao i srpskih vladinih trupa, protiv komunista. U vezi s tim predviđa se uspostavljanje zajedničke obaveštajne službe kao i uzajamna podrška.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_23.1.1944 Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.]</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]] (januara [[1944]]).}} Komandant Jugoistoka i [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] [[Maksimilijan fon Vajhs|fon Vajhs]] izdao je [[21. novembra]] [[1943]]. uputstvo o saradnji sa četnicima koje, između ostalog, predviđa izručenje članova [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkih]] misijâ pri JVuO (tj. da četnici prekinu "sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih"). Fon Vajhs upozorava da se "lojalna orijentacija pojedinih četničkih odreda ne sme uopštiti", jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o cilju i načinu sklapanja sporazuma sa četničkim komandantima]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/291.htm Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45], Musterschmidt-Verlag Göttingen, strana 268</ref> Sporazum između Vermahta i četničkog komandanta [[Mihajlo Čačić|Mihajla Čačića]], komandanta Ravaničke brigade JVuO, uključuje i hvatanje [[rudar]]a koji su pobegli u šumu, i njihovo vraćanje u [[rudnik]]e uglja.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_264.htm Sporazum komandanta Jugoistoka sa komandantom Ravaničke brigade od 14. decembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv NOVJ]</ref> Sporazum Vermahta i [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]], inspektora odreda Draže Mihailovića, predviđa da "četnici DM stavljaju na raspolaganje snagama poretka svoje podatke i svoju obaveštajnu službu" za borbu protiv partizanskog pokreta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_267.htm Izveštaj Abver-grupe od 23. januara 1944. o sklopljenom sporazumu između vojnoupravnog komandanta Jugoistoka i inspektora četničkih jedinica u Srbiji]</ref> Sporazum Vermahta i potpukovnika Ljube Jovanovića, vođe Dražinih odreda u okrugu [[Zaječar]], četnicima omogućuje punu sloboda kretanja "danju i noću na celom području na koje se odnosi sporazum".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_266.htm Sporazum između Krajskomandanture u Zaječaru i komandanta Timočkog korpusa od 25. decembra 1943. o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> {{izdvojeni citat|Srbija i Hrvatska: kao i ranije, na ovom prostoru stoje dva suprotstavljena tabora — komunistički pod Titom i nacionalistički pod generalom Mihailovićem. Zbog brojčane premoći i veće borbene vrijednosti, komunisti su u posljednje vrijeme zadali nacionalistima niz teških udaraca. To je rezultiralo u traženju njemačke pomoći od strane nekoliko DM-komandanata. Već je došlo i do niza sporazuma, kojima se DM-jedinice obavezuju na obustavljanje neprijateljstava protiv Wehrmachta, čime im se omogućuje nesmetana borba protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=900&rec=311&roll=175 NARA, T-311, r. 175, s. 895: Prikaz neprijateljskog stanja u Sredozemlju od strane generalštabnog majora Varnstorfa (Warnstorff) – dodatak zabelešci sa sastanka kod načelnika štaba Grupe armija „E“ od 9. decembra 1943.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien–Kroatien: Hier stehen sich nach wie vor die nationalen Kräfte des Draca Michaylovic [sic!] und die kommunistischen Kräfte des Tito gegenüber. Infolge der zahlenmässigen und in Bezug auf die Kampfstärke starken Uberlegenheit der kommunistischen Verbände ist in der letzten Zeit DM mit seinen Kräften stark angeschlagen worden. Dies hatte zur Folge, dass verschiedene DM–Führer mit ihren Verbänden Anlehnung an die deutsche Besatzungsmacht suchten. Es sind bereits Abmachungen zu Stande gekommen, auf Grund deren DM–Verbände ihre Kampfhandlungen der deutschen Wehrmacht gegenüber einstellen und ihnen ungestörte Kampfführung den Kommunisten gegenüber zugesichert wurde."}})</ref>|Nemački prikaz stanja u Sredozemlju od 9. decembra 1943.}} Njemački opunomoćeni general u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] [[Edmund Glaise von Horstenau]] opisuje u ratnom dnevniku kontekst u kom dolazi do potpisivanja ovih ugovorâ: {{izdvojeni citat|Izgleda da je Srbija najmirnija zemlja na Balkanu, a neko reče da je ona čak i najmirnija zemlja u Evropi. Činjenica je da stanje u NDH ne može da se uporedi sa stanjem u Srbiji iako se i u Srbiji događaju neprijatne stvari... Draža Mihailović je iskoristio opšte stanje, pa su naši oblasni komandanti sklopili ugovore sa pojedinim četničkim vođama.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 412.</ref>}} I prije nego je došlo do parafiranja ugovorâ, kapetan [[Dušan Radović (četnik)|Dušan Radović]], komandant Zlatiborskog korpusa JVuO, obavijestio je 18. novembra 1943. generala Mihailovića da njemačke i bugarske okupacione trupe, uz velike poteškoće, nastoje zaustaviti ofanzivu snaga NOVJ nadomak [[Užice|Užica]], kao i da im četničke jedinice pod njegovom komandom pružaju značajnu borbenu pomoć, tj. napadaju partizane kako bi oslabili njihov pritisak na okupatora. Iz izvještaja se vidi i da je ravnogorski kapetan Milorad Mitić bio zadužen za održavanje kontakatâ s Nijemcima: {{izdvojeni citat|Noću, 17/18 ov.m-ca oko 21,30 časova, komunisti su jačim snagama napali Bugare i Nemce u Kremnima i posle osmočasovne borbe komunisti su potpuno razbili oko 1800 Bugara i 200 Nemaca... Bugari se u najvećem neredu i bez oružja povlače za Užice. Beže glavom bez obzira. Tenkove su odvukli za Užice, dok je izgleda bugarska artilerija pala u ruke partizanima. U momentu pisanja ovog izveštaja jedan izvesni deo Bugara, koji se organizovano povlači, vodi borbu sa komunistima u Biosci. Naši delovi stupili su u borbu kod Bioske iz pravca s. Kneževići. Mišljenja sam da će u toku današnjeg dana pasti i Bioska i da će komunisti navaliti za Užice. Ja gde god mogu napadaću. Stanje je vrlo ozbiljno! Kapetan Mitić, presvučen u civilno odelo, viđen je u Užicu sa Nemcima. Posle je u jednom nemačkom automobilu otišao kako kažu za Beograd kamo ga Vi šaljete radi hvatanja neke veze i sporazuma. Ova se vest širi naglo.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_34.htm Izveštaj komandanta Zlatiborskog korpusa od 18. novembra 1943. Draži Mihailoviću o borbama četnika i nemačkih i bugarskih jedinica protiv NOVJ kod Kremana]</ref>}} Neposredni rezultati potpisanih sporazuma mogli su se uočiti učešćem četničkih jedinica u [[Operacija Kugelblitz|operaciji »Kugelblitz«]], gdje se, uz jednog od potpisnika ugovorâ (majora Vojislava Lukačevića, naime), s njemačkim i bugarskim trupama borio i poručnik [[Filip Ajdačić]], komandant Crnogorske brigade JVuO: {{izdvojeni citat|Stanje operacijâ „Kugelblic” i „Citen” na dan 13. 12. 1943. u 24:00 časa. „Kugelblic” (1. brdska divizija): [...] Namjera: prebacivanje grupe Lukačevića u rejon Pljevlja–Prijepolje 16/17. decembra. [...] Vojni zapovjednik Jugoistoka: 24. bugarska divizija (3 bataljona) i četnička grupa Ajdačića sporo napreduju iz rejona Bajine Bašte, krećući se uzvodno Drinom, bez kontakta sa neprijateljem, ka određenoj odbrambenoj liniji.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=80&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frames no. 6287983—6287984.] <br /> ({{jez-njem|"LAGE "KUGELBLITZ" UND "ZIETHEN" STAND VOM 13.12.43. 2400 UHR <br /> "KUGELBLITZ" <br /> 1. GEB. DIV. <br /> ABSICHT: ZUFUEHRUNG GRUPPE LUKACEVIC 16./17. 12 RAUM PL[J]EVLJA – PRIJEPOLJE. <br /> MIL. BFH. SUEDOST: <br /> 24. BULG. DIV. 3 BTL. U. CETNIK–GRUPPE AIDACIC IM SCHLEPENDEN VORGEHEN AUS RAUM BANJA [sic] BASTA DRINA AUFWAERTS OHNE FEINDBERUEHRUNG IN BEFOHLENE ABWEHRFRONT."}})</ref>|Izvještaj Vrhovne komande Wehrmachta o operacijama »Kugelblitz« i »Ziethen« od 14. decembra 1943. godine}} 14. decembra 1943, u Vrhovnu komandu JVuO stigla je depeša od majora [[Siniša Ocokoljić|Siniše Ocokoljića]] (pseudonim »Ev-Ev«), komandanta Mlavskog korpusa JVuO, kojom se kapetan Mitić još jednom imenuje osobom koja je lično involvirana u pregovore s njemačkim okupatorom: „Tufegdžić [Vojislav, komandant Cerskog korpusa JVuO — prim.] danas je doneo sledeći izveštaj: [...] 2. — Kapetan Mitić, koji je ranije u Užicu pregovarao za naš račun sa komunistima, bio je poslednjih dana na pregovorima i sa Nemcima gde je sa njima ručao u Mažestiku. Pregovore je javno sa Nemcima vršio neki kapetan Nešković, poslat od Kalabića. 3. — Nemci su povodom toga štampali letke blizu 2.000.000 primeraka sledeće sadržine: Narodni borci četnici, u radosti pozdravljam prestanak besmislenog međusobnog prolivanja krvi i zdrav razum koji je zavladao u vašim redovima. Sada možemo da se zajednički borimo protivu komunizma, tog smrtnog neprijatelja Evrope i ja vas ubrajam u nacionalne borce zato što smo i mi sami nacionalni borci. Mi ćemo udruženim silama da odbranimo Vašu lepu Otadžbinu, da je ne bi uništile komunističke bande. Primamo u svoje redove Vašu narodnu organizaciju kao čeličnu. Nije potrebno da vam ubrizgavamo narodni duh. Herojstvo je Vama u krvi i sa vama zajedno koji dobro poznajete svoju lepu zemlju poćiće nam za rukom da je oslobodimo. Stavom koga vi zauzimate osigurana je vaša budućnost. Pozdravljam vas kao svoje ratne drugove i želim vam istu vojničku sreću kao i našim vojnicima. Komandant nemačkih trupa. br. 1243. Ovaj letak Nemci su rasturili i već se pojedini primerci nalaze i kod nas. 4. — Tufegdžić javlja dalje, da je puk. Simić naveo hotimično Kalabića da se ovim vezama sa Nemcima naša organizacija kompromituje u narodu što koriste mošinovci [tj. partizani — prim.].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16. do 23. decembra 1943. godine]</ref> U depeši od 28. decembra 1943. poslatoj Vrhovnoj komandi JVuO od strane potpukovnika [[Petar Baćović|Petra Baćovića]], govori se o sastanku koji je [[Todor Perović]], predstavnik Komande operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, održao u [[Sarajevo|Sarajevu]] sa njemačkim generalom Wernerom Frommom: {{izdvojeni citat|Perović se vratio iz Sarajeva. U Sarajevu bio je kod generala Froma, komandanta pozadine celog Balkana. Između ostalog rekao mu je: »Srbi su istinski borci protivu partizana, mi Nemci cenimo borbu vaših ljudi. U tome se ističe naročito vaš kraj. Naročito cenimo saradnju majora Lukačevića. U kratko vreme prisajediniće se srpski krajevi Srbiji i u tom slučaju srpski će narod dobiti punu ekonomsku pomoć. U najkraćem roku dolazi još 12 divizija naših na teritoriju Jugoslavije radi potpunog likvidiranja partizana. Imamo jedan letak koji je izdao potpukovnik Borota za istočnu Bosnu, gde poziva narod da ga sluša kao novog komandanta, ali mi znamo da je komandant Baćović. Budite uvereni da će do proleća biti raščišćeno sa partizanima«.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16-30. decembra 1943. godine]</ref>}} Iako je Draža Mihailović sugerisao svojim komandantima da »koriste jedne neprijatelje protiv drugih«,<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 1a/1, depeša br. 361.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> u praksi se ova floskula isključivo odnosila na borbu četnika protiv partizana, skupa sa okupatorima i kvislinzima. U depeši majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] (pseudonim »Sto-Sto«) od 30. januara 1944. godine, poslatoj u povodu pokušaja snagâ [[NOV i POJ]] da prodru u [[Sandžak]], general Dragoljub Mihailović otkriva što je zapravo pravi cilj četničke kolaboracije: {{izdvojeni citat|Vodite računa o Nemcima i Bugarima i iskoristite njihovu akciju protiv crvenih do krajnjih mogućnosti. Napad na [[Pljevlja|Pljevlje]] iskoristite za napad s leđa na komuniste.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} Vrlo moguće da je general Mihailović samo usvojio prijedloge koje mu je major Ostojić uputio u pismu od 6. decembra 1943. godine, gdje apostrofira sljedeće: {{izdvojeni citat|Koristeći se akcijom okupatora protiv komunista, mi ćemo verovatno u roku od mesec-dva dana opet imati situaciju u Sandžaku, Crnoj Gori, Hercegovini i Bosni u našim rukama. [...] Učeći se na sopstvenim greškama, smatram da se mora najhitnije preduzeti sledeće: 1) Stvoriti u najkraćem roku što jače pokretne borbene snage — leteće brigade i korpuse — a naročito tamo gde se za to ima mogućnosti. 2) '''Koristeći se akcijom okupatora i satelita, upotrebiti sve raspoložive snage za potpuno čišćenje od komunista svih srpskih pokrajina'''. 3) U radu pod 2) ostvariti međusobno potpomaganje iz susednih pokrajina do maksimuma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_43.htm Pismo majora Zaharija Ostojića od 6. decembra 1943. Draži Mihailoviću o potrebi većeg angažovanja četnika s okupatorskim trupama radi sprečavanja prodora jedinica NOVJ u Srbiju]</ref>|Pismo majora Ostojića generalu Mihailoviću od 6. decembra 1943. godine}} Četničko-njemački odnosi bili su opterećeni međusobnim nepovjerenjem i sviješću o suprotstavljenosti ciljeva i interesa dviju stranâ. U telegramu koji je 29. januara [[1944]]. godine [[Joachim von Ribbentrop]], njemački ministar vanjskih poslova, uputio specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu [[Hermann Neubacher|Hermannu Neubacheru]], reflektuje se jasan stav političkog i vojnog vrha u [[Berlin]]u o generalu Draži Mihailoviću, dok su podređenima date precizne smjernice za držanje prema četničkom pokretu: {{izdvojeni citat|Jedino se mogu ćuteći trpeti privremeni aranžmani nižih vojnih komandi sa Dražom Mihailovićem s ciljem suzbijanja zajedničkog neprijatelja Tita. On i njegovi ljudi ostaju i dalje, na kraju, naši neprijatelji. Zato je sada, kao i do sada, potrebno biti krajnje oprezan prema Draži Mihailoviću i njegovim četnicima, a naročito se ne sme nijednog trenutka izgubiti iz vida da će pomoć koju mu mi sada direktno ili indirektno pružamo radi vođenja borbe protiv Tita, kasnije najverovatnije biti upotrebljena protiv nas... Rat na Balkanu Nemačka je vodila zato da bi jednom zauvek uništila srpsko žarište nemira... Mi nemamo, otud, nikakvog interesa da ponovo razbuktavamo velikosrpski duh.<ref>Akten zur deutschen auswartigen Politik — ADAP/E/VII, s. 374–375.</ref><ref>Vasa Kazimirović, NDH u svetlosti dokumenata, Nova knjiga/Narodna knjiga, Beograd, 1987, str. 169.</ref><ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005. str. 20.</ref>}} Izveštaje o sklapanju ugovora četnika sa Wehrmachtom presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, što je imalo bitnu ulogu u konačnom opredeljivanju [[Čerčil]]a za Tita, a protiv Mihailovića.<ref>Cripps, John (2001). "Mihailović or Tito? How the Codebreakers Helped Churchill Choose". {{ISBN|0593 049101}}</ref> No, Nemci nisu bili zadovoljni primenom nekih sporazuma, jer je uprkos njima dolazilo do incidenata, odnosno diverzija i napada na pripadnike [[Srpska Državna Straža|Srpske Državne Straže]] od strane četnika, usled čega je general [[Hans Felber]] pokrenuo nekoliko hapšenja i racija protiv četnika počev od februara [[1944]]. === Borbe pod nemačkom komandom (1943) === {{main|Operacija Kugelblic}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Herzegovina in 1943.jpg|minijatura|Četnici i Nemci u Hercegovini 1943.]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-005-0018-07, Jugoslawien, Polizeieinsatz mit Spähpanzer.jpg|thumb|Nemačka lokalna milicija sa italijanskim bornim kolima (izvor: ''Bundesarchiv'', [[1943]]).]] {{izdvojeni citat|„Borbeno sadejstvo sa četničkim grupama duž glavne saobraćajnice [[Bihać]] — [[Gračac]] — [[Knin]] — [[Drniš]] — [[Šibenik]] sastoji se u tome što su četnici okupljeni u posebnim uporištima uz oslonac na nemačke trupe. Četničke vođe primaju naloge i uputstva o vršenju zadataka obezbeđenja i izviđanja od zapovednika nemačkih uporišta.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=346&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgemeinschaften mit Cetnikgruppen bestehen entlang der Hauptversorgungsstrasse Bihac – Gracac – Knin – Drnis – Sibenik derart, dass die Cetniks in besonderen Stützpunkten in Anlehnung an deutsche Truppen zusammengefasst sind. Die Cetnikführer erhalten Aufträge und Weisungen für Sicherungs– und Aufklärungsaufgaben durch deutsche Stützpunktführer."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u NDH]</ref>|Njemački izveštaj o saradnji sa četnicima protiv partizana u Dalmaciji i Bosni (19. novembar [[1943]]).}} Kratko po zauzimanju italijanske okupacione zone od strane njemačkih trupâ, četnici s teritorije [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] stupaju u borbeno savezništvo sa njima. Kako javlja obavještajno odjeljenje [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], u blizini [[Plitvička Jezera (općina)|Plitvičkih Jezera]] došlo je krajem septembra 1943. godine do prvog krupnijeg angažiranja lokalnih četničkih jedinicâ na njemačkoj strani. Ovom prilikom su četnici nanijeli partizanima ozbiljne gubitke: {{izdvojeni citat|Agent za vezu javlja o izviđanju od 27. IX: Jaka skupina lojalnih četnika s njemačkom opremom provalila je 20. septembra na područje [[Korenica|Korenice]], [[Prijeboj (Plitvička jezera)|Prijeboj]]a (16 km zap. od [[Bihać]]a), Babinog Potoka (28 km z. od Bihaća), [[Krbavica|Krbavice]] (23 km jz. do Bihaća), te uništila sve komunističke prometne veze. Četnici su nanijeli velike gubitke komunistima kod Mirić Štropine (3 sjz. od Prijeboja), 350 mrtvih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=196&broj=390 NARA, T313, Roll 196, frame no. 7457118.] <br /> ({{jez-njem|"29.9. V–Mann meldet Beobachtung vom 27.9.: <br /> Starke Gruppe loyaler Cetniks mit deutscher Ausrüstung an 20.9. in Raum Korenica (1558), Prijeboj (16 W), Babin Potok (28 W), Krbavica (23 SW), alles Bihac, eingebrochen und haben alle Verkehrsverbindungen der Kommunisten vernichtet. Cetniks haben bei Miric Stropina (3 NW Prijeboj) den Kommunisten große Verluste, 350 Tote, beigebracht."}})</ref>|Dodatak dnevnom izvještaju obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 3. oktobar 1943.}} U izvorima njemačke provenijencije iz ovog perioda navodi se da su četničke jedinice asistirale okupatoru i pri izbacivanju partizana iz [[Bosansko Grahovo|Bosanskog Grahova]]: {{izdvojeni citat|Četnici na putu za snabdijevanje Gospić — Gračac, Knin — Vrlika i Knin — Drniš, i pored oprečnih poruka DM-u, nikad ne pokazuju neprijateljstvo; naprotiv, dobro su sarađivali sa 114. lovačkom divizijom u zasjedama i [zajedno] zauzeli Bos. Grahovo.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=98&rec=314&roll=560 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000093.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Lagebericht vom 27.9. bis 27.10.1943. <br /> Die Cetniks an den Nachschubstrassen Gospic – Gracac, Knin – Vrlika und Knin – Drnis sind bisher trotz abweichender Meldungen an DM. nirgends feindselig aufgetreten, haben vielmehr in Hinterhalten mit der 114.Jäg.Div. gut zusammengearbeitet und Bos.Grahovo genommen."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], izvještaj za period od 27. septembra do 27. oktobra 1943.}} U naređenju poslatom 23. oktobra 1943. iz [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] Wehrmachta, koja je bila smještena na teritoriji kvislinške NDH, navodi se sljedeće: {{izdvojeni citat|Od 1. novembra 1943. svi pripadnici domaćih jedinica (četnici, ustaše i hrvatska žandarmerija) moraju biti u posjedu njemačkih propusnicâ.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=315&roll=1295&broj=606 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000600.] <br /> ({{jez-njem|"7.) Ausweispflicht landeseigener Verbände. <br /> Ab 1.11.43 müssen sämtliche Cetnik–, Ustascha–, und kroatische Gendarmerie–Angehörige im Besitz von Ausweisen der Abteilung Ic sein."}})</ref>|Divizijska naredba br. 122 od 23. X 1943. godine}} Obavještajni oficiri 114. divizije javljaju kako su lokalni četnički odredi bili ekspeditivni u izvršavanju ove naredbe okupacionih vlasti: {{izdvojeni citat|Zahtjev da civilno stanovništvo — a osobito naoružane skupine, uključujući četnike — posjeduje identifikacijske isprave, kako je to naredila divizija, nije polučio očekivane rezultate sve dok nisu primijenjene mjere prisile. Glavni razlog tome bila je sporost u radu hrvatskih upravnih tijela. S druge strane, četničke postrojbe promptno su postupile prema zapovijedima; danas su one bolje opskrbljene identifikacijskim ispravama nego hrvatsko civilno stanovništvo. </br> Odnosi s četničkim postrojbama su dobri; međutim, unutar [[Hrvatsko domobranstvo|hrvatskih oružanih snagâ]] i [[Ustaše|ustaških postrojbi]] često je potrebno poduzeti odlučne mjere kako bi se riješio problem nedostatka odgovarajućeg nadzora, kao i raširenog osjećaja ravnodušnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=555&broj=752 NARA, T314, Roll 555, frame no. 000746.] <br /> ({{jez-njem|"Die von der Division befohlene Ausweispflicht für die Zivilbevölkerung und insbesondere für die bewaffnete Verbände einschliessl. der Cetniks, führte nicht die früher zu dem erwarteten Erfolg, als bis mit Zwangsmassnahmen durchgegriffen wurde. Schuld ist in erster Linie der schleppenden Geschäftsgang der kroat. Verwaltungsdienststellen. Dagegen haben die Cetnikverbände sich schnell die Befehlen gefügt, und sind heute besser mit Ausweisen aufgestattet, als die kroat. Zivilbevölkerung. </br> Das Verhältnis zu den Cetnikverbände ist gut, bei der kroat. Wehrmacht und den Ustaschaverbänden must oft gegen mangelnde Dienstaufsicht und Gleichgültigkeit durchgegriffen werden."}})</ref>|Procjena situacije 114. lovačke divizije (11. XI 1943. godine)}} U jednoj procjeni stanja snabdijevanja, poslatoj 25. oktobra 1943. štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] iz 114. divizije, razmotreni su modaliteti „skladištenja zalihâ [hrane] tokom zime i opskrbe za 9.500 četnika, ustaša, zarobljenika i civilnog stanovništva“, i data je projekcija da bi tovarni prostor zapremine 12 [[Tona|tona]] bio dovoljan za podmirenje dnevnih potrebâ ove grupe („9.500 ustaša, četnika, itd.“).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1362&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 001356—001357.] <br /> ({{jez-njem|"Anlage 1 zur Beurteilung der Versorgungslage vom 25. Oktober 1943. <br /> a.) Berücksichtigung der Winterbevorratung und Versorgung der 9500 Cetniks, Ustaschen, Gefangenen und Zivilbevölkerung; <br /> Dabei ist die Versorgung der 9.500 Ustaschen, Cetniks usw. im hiesigen Raum nicht in Rechnung gestellt. Es würden also hierfür noch täglich 12 to Laderaum möglich sein."}})</ref> Takođe, u naredbi o snabdijevanju iz 114. divizije Wehrmachta s početka decembra 1943. godine, precizno je određeno dnevno sljedovanje četničkih jedinicâ u zoni odgovornosti divizije (najvjerovatnije je riječ o [[Dinarska divizija JVuO|Dinarskoj diviziji JVuO]] pod [[Momčilo Đujić|Đujićevom]] komandom): {{izdvojeni citat|Od sada se četnicima izdaje sljedovanje koje se sastoji od: <br /> 1 porcija hljeba; 1 porcija povrća; 1 porcija namaza (mast ili marmelada); 1 porcija soli; 2 porcije napitka; 1 porcija duhana.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=822&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frames no. 000815—000816.] <br /> ({{jez-njem|"Verpflegung der Cetniks: <br /> Als Verpflegung für Cetniks sind ab sofort nur folgende Portionen auszugeben bezw. zu empfangen: <br /> 1 Brotportion, <br /> 1 Gemüseportion, <br /> 1 Brotaufstrichportion (Fett oder Marmelade), <br /> 1 Salzportion, <br /> 2 Getränkeportionen, <br /> 1 Tabakportion."}})</ref>|Posebna direktiva za snabdijevanje br. 65/43 (2.12.43)}} Snabdijevanje četnikâ hranom i municijom bilo je pod konstantnim nadzorom nadležnih njemačkih službi: {{izdvojeni citat|Četnici dobijaju snabdijevanje u skladu sa listama imena koje se stalno kontrolišu; municija za pješadijsko naoružanje se izdaje povremeno, uz strogu kontrolu potrošnje; svaki četnik nosi zvaničnu iskaznicu – oni bez iskaznice se hapse i razoružavaju.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=342&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000338.] <br /> ({{jez-njem|"Die Division gewährt den nach eigenen Wünschen beweglich und abseits ihrer Wohnorte eingesetzten Cetniks Verpflegungszuschüsse. Der Verpflegungsempfang wird nach namentlichen Listen getätigt, die Verteilung wird überwacht. Nach den gleichen Richtlinien werden von Zeit zu Zeit Gewehr– und MG–Munition im Rahmen des nachgewiesenen Verschusses ausgegeben. Der Verbrauch wird nach der jeweiligen Lage auch einigermassen genau überprüft. Jeder Cetnik muss einen namentlichen Ausweis mit der Nummer seiner Handwaffe (Gewehr– oder Pistolen–Nr.), der Unterschrift des zuständigen Kommandanten und des Ic der Division versehen, besitzen. Ohne Ausweis angetroffene Cetniks werden im Einvernehmen mit den Cetnik–Führern festgenommen und entwaffnet."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima (5. novembar 1943).}} U izvještaju [[114. lovačka divizija|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. detaljno se opisuje saradnja jedinica [[Wehrmacht]]a sa snagama pod komandom vojvodâ [[Momčilo Đujić|Momčila Đujića]], [[Mane Rokvić|Maneta Rokvića]] i [[Radomira Ðekića Ðeda]]. Njemački oficiri zaključuju da okupator ima veliku korist od četnika: {{izdvojeni citat|Četnički vojvoda Mane Rokvić može se opisati kao apsolutno pouzdan. Već je pružio vrijedne usluge u oblasti [[Bosanski Petrovac|Bos. Petrovca]] gdje je bio raspoređen u prethodnici tokom čitavog napredovanja divizije, svuda uspostavljajući kontakt sa lokalnim četničkim jedinicama i značajno doprinoseći uspostavljanju povjerenja civilnog stanovništva u njemački Vermaht. Njegove mjere za održavanje discipline među četnicima i njegov oštar obračun sa sumnjivim [licima] i banditima dobro su poznati. [...] Iako se Đujić ne može smatrati potpuno pouzdanim, njegova podrška u borbi protiv komunizma trenutno je dragocjena. Divizija će učiniti sve što je u njenoj moći da ga u javnosti prikaže toliko pronjemački nastrojenim kako bi njegov povratak u neprijateljski tabor jednog dana bio onemogućen. [...] Četnički vojvoda Ðedo potiče iz Crne Gore i pristalica je pokreta Koste Pećanca, koji je, na osnovu prethodnog iskustva, održavao jasnu distancu od pokreta DM. Ðedo ostavlja veoma dobar lični utisak, izrazito je drzak [u borbi] protiv bandita i sumnjivih, i jasno je naklonjen njemačkom Vermahtu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=341&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000337—000341.] <br /> ({{jez-njem|"Der Cetnik–Vojvode Mane Rockvic [sic!] ist als unbedingt zuverlässig zu bezeichnen. Er hat bereits im Raum Bos. Petrovac wertvolle Dienst geleistet und war auch während des ganzen Vormarsches der Division bei der Spitze eingesetzt, stellte überall die Verbindung mit den örtlichen Cetnik–Einheiten her und hat in starken Masse für die Begründung des Vertrauens der Zivilbevölkerung zur deutschen Wehrmacht beigetragen. Seine Massnahmen zur Erhaltung der Disziplin unter den Cetniks, sein scharfes Durchgreifen gegen Verdächtige und Banditen, sind bekannt. <br /> Wenn auch Djujic als nicht voll zuverlässig angesehen werden kann, so ist aber seine Unterstützung im Kampf gegen den Kommunismus z.Zt. wertvoll. Seitens der Division wird alles versucht werden, um ihm in der Öffentlichkeit soweit als deutschfreundlich herauszustellen, dass ihm eines Tages der Rückzug in das feindliche Lager unmöglich gemacht wird. <br /> Der Cetnik–Vojvode Dzedo stammt aus Montenegro, ist Anhänger Richtung Kosta Pecanac, die nach bisherigen Erfahrungen klaren Abstand zur D.M.–Bewegung gehalten hat. Dzedo macht persönlich einen sehr guten Eindruck, ist ein ausgesprochener Draufgänger gegen Banditen wie Verdächtige und der Deutschen Wehrmacht eindeutig zugeneigt."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima od 5. novembra 1943.}} {{izdvojeni citat|Glavna komanda predlaže stvaranje oficirske ispostave pri štabu XV brd. korpusa za nadzor i vođenje četničkih grupâ koje se koriste za zaštitu cesta za snabdijevanje, željezničkih pruga i važnijih ratnih pogona.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=554&broj=90 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000084.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. beantragt Schaffung einer Offz.–Planstelle beim Stab XV.Geb.A.K. zur Überwachung und Anleitung der Cetnikverbände, die zur Sicherung von Nachschubstrassen, Eisenbahnen und kriegswichtiger Anlagen eingesetzt sind."}})</ref>}} Jedan od četničkih komandanata koji se dosljedno isticao kontinuiranom kolaboracijom sa njemačkim okupatorom bio je vojvoda [[Uroš Drenović]]. Nadležni okupacioni organi bili su zadovoljni ostvarenim stepenom saradnje s Drenovićem, što se vidi i iz izvještaja XV brdskog armijskog korpusa od 26. XI 1943, u kom se pohvaljuje njegovo „lojalno držanje“: {{izdvojeni citat|Predmet: <br /> Nemačka komanda za vezu kod četničkog vođe Drenovića: <br /> Četnička grupa Drenović z. i j-z od Banje Luke od jedno 1500 ljudi ima već godinu i po prema nemačkom Vermahtu i prema hrvatskoj državi lojalno držanje, i naše izviđačke i bezbednosne akcije korisno podržava. U nekim slučajeva bili su podržani sa nešto municije. Hrvatska vlada razmatrala je ideju da dovede Drenovića u Sabor za predstavnika svih pravoslavnih. Komanda Kirhner (puk Brandenburg) poslala je u dogovoru sa obaveštajnim odeljenjem [korpusa] Drenoviću komandu za vezu, i postigla je značajne rezultate u pogledu specijalnih misija.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=390 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000384.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K, Abt.Ic, Betr.: Dtsch.Verb.Kdo. bei Cetnikführer Drenovic. An Pz.A.O.K.2.Ic/AO, 26.11.43: Die Cetnikgruppe Drenovic w. u. sw. Banja Luka mit etwa 1500 Mann hat seit über 1 1/2 Jahre der deutschen Wehmacht und dem kroat. Staat gegenüber eine loyale Haltung eingenommen und die eigene Aufklärung und Sicherung stets wertvoll unterstützt. In einzelnen Fällen wurde sie mit Inf.Mun. unterstützt. Die kroatische Regierung hat die Berufung des Drenovic in den Sabor (Landtag) als Vertreter aller Pravoslaven erwogen. Das Kdo. Kirchner (Rgt.Brandenburg) hat im Einvernehmen mit der Abt.Ic für seine Zwecke ein Verbindungs–Kommando zu Drenovic entsandt und in kürzester Zeit wertvolle Ergebnisse im Sinne des Sonder–Auftrages erzielt."}})</ref>|Komanda 15. brd. korpusa, Obaveštajno odeljenje, za obav. odeljenje komande 2. okl. armije, 26.11.43.}} Četnički su odredi na teritoriji marionetske NDH pružali veoma značajnu potporu njemačkim vlastima, bez koje ove ne bi uspjele efikasno održavati okupacioni sistem. U izvještaju [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] [[Wehrmacht]]a iz prve nedjelje decembra 1943. provijava upravo ovakvo gledište; istaknuto je, pak, da bi četnike trebalo (zbog „ispadâ prema hrvatskom stanovništvu“) ograničiti „na rad u srpskim selima“: {{izdvojeni citat|Budući da vlastite snage i ustaše nisu dovoljne da same umire i osiguraju golemo područje, divizija se ne može odreći suradnje četnika. Trenutačno, drugačije rješenje ne bi bilo moguće zbog nedostatka dodatnih snaga. No, ne zanemaruje se da se suradnja s četnicima ne čini dugoročno održivom zbog njihovih političkih ciljeva. Stoga će se i dalje jačati utjecaj ustaša, a time i hrvatske države, kako bi se postupno udaljili od četničkih snaga i deportirali oni [četnici] koji nisu mještani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=788&rec=314&roll=555 NARA, T314, Roll 555, frames no. 000782—000783.] <br /> ({{jez-njem|"Da die eigene Kräfte und die Ustascha allein zur Befriedung und Sicherung des weiten Raumes nicht ausreichen, kann auf eine Mitarbeit der Cetniks noch nicht verzichtet werden. Im Augenblick wäre eine Lösung von ihnen mangels anderer Kräfte nicht möglich. Es wird jedoch nicht verkannt, dass auf die Dauer eine Zusammenarbeit mit den Cetniks auf Grund ihrer politischen Zielsetzung nicht tragbar orscheint. Es wird daher der Einfluss der Ustascha und damit des kroatischen Staates weiterhin gestärkt werden, um allmählich von den Cetnik–Verbänden abrücken zu können, die nicht ortsansässigen abzuschieben. Der Anfang hierzu ist gemacht. Um die Unzuträglichkeiten zu beenden, die sich daraus ergeben, dass in rein kroatischen Gegenden die eingesetaten Cetnik–Verbände die Bevölkerung belästigen und auch ausplündern, ist in Durchführung, sie aus diesen Gebieten herauszuziehen und nur noch in Orten mit pravoslavischer Bevölkerung zu Sicherungszwecken einzusetzen."}})</ref>|Procjena situacije 264. pješadijske divizije (7.12.43)}} Komanda Jugoistoka je istog dana izvijestila Vrhovnu komandu njemačkog Wehrmachta o sadjejstvu [[114. lovačka divizija (Nemačka)|114. lovačke divizije]] i četnika u borbi protiv snaga [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]: {{izdvojeni citat|114. lovačka divizija: čišćenje prostora oko [[Vrlika|Vrlike]] u saradnji sa četnicima završeno; neprijatelj je izgubio 22 mrtva i 20 zarobljenih; veliki plen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=89&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frame no. 6287993.] <br /> ({{jez-njem|"114. JG. DIV: SAEUBERUNG IN RAUMES VRLIKA IM ZUSAMMENWIRKEN MIT CETNIKS NACH WEITEREN 22 FEINDTOTEN U. 20 GEFANGENEN BEI EINBRINGUNG GROESSERER BEUTE ABGESCHLOSSEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 6. decembra 1943 (7. decembar 1943.).}} Dnevni izvještaj 114. lovačke divizije Wehrmachta od 6. prosinca 1943. godine ilustruje u kojoj mjeri su četničke jedinice pod komandom vojvode Momčila Đujića bile integrisane u okupacioni sistem: {{izdvojeni citat|U noći s 5. na 6. decembar i tokom jutarnjih časova, neprijatelj je više puta napadao [[Obrovac|obrovački]] mostobran sa jugoistoka, istoka, sjevera i sjeverozapada. Napadačke snage sastojale su se od manjih do srednje velikih neregularnih skupina, podržane teškim pješadijskim naoružanjem — prvenstveno minobacačima srednjeg kalibra. Ustaše su napustile svoje položaje na mostobranu. U poslijepodnevnim časovima situacija je razriješena protivudarima naših snaga, uz podršku tenkova, u pravcu ji. i z.-sjz. </br> Neprijateljski gubici: 18 poginulih, 2 zarobljena, 4 prebjega. </br> Vlastiti gubici: 6 poginulih četnika, 11 ranjenih, 7 nestalih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=840&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000834.] <br /> ({{jez-njem|"Ic Beitrag zur Tagesmeldung. </br> Feind vor Brückenkopf Obrovac griff während Nacht zum 6.12. und in Vormittagsstunden Brückenkopf wiederholt mit schwächeren und mittleren Banden aus SO, O, N und NW Richtung mit Unterstützung schwerer Inf. Waffen, besonders mittlerer Gr. Werfer, an. Ustaschen flüchteten aus Brückenkopfstellung. In Nachmittagsstunden gelang Entlastung durch eigene Vorstösse mit Panzerunterstützung in SO und WNW Richtung wenden. </br> Feindverluste: 18 Tote, 2 Gefangene, 4 Überläufer. </br> Eigene Verluste: 6 Cetniks gefallen, 11 verwundet, 7 vermisst."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje (Ic), dodatak dnevnom izvještaju za 6. XII 1943.}} === Borbe pod njemačkom komandom u Crnoj Gori (1943—1944) === {{main|Operacija Frühlingserwachen (1944)}} [[File:Collaborationist Jakov Jovović with Germans on Cetinje.jpg|thumb|Četnički komandant [[Jakov Jovović]] sa svojim saborcima i Nemcima na [[Cetinje|Cetinju]], jesen 1943.]] Od 17. do 24. oktobra [[1943]]. godine, njemačke okupacione snage su organizovale [[Operacija Balkanski klanac|operaciju Balkanski klanac]] (njem. ''Balkanschlucht''). Osnovni cilj operacije je bio likvidacija snagâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] i [[Divizija Garibaldi|Italijana]] koji su prešli na stranu partizana u Crnoj Gori, kao i ovladavanje [[Jadransko more|jadranskim]] zaleđem. Pored sopstvenih snaga, njemački okupator je za ovu priliku angažovao dva italijanska fašistička puka (oko devet bataljona), čiji su štabovi bili u [[Bar]]u i [[Podgorica|Podgorici]], kao i muslimansku fašističku miliciju i ostatke četnika Draže Mihailovića.<ref>https://www.znaci.org/00001/151_5.pdf</ref> Dakle, pored dvije divizije [[Wehrmacht]]a, u operaciji je učestvovalo i oko 5.000 [[Balli Kombëtar|balista]], talijanskih fašista i četnika.<ref>https://www.znaci.org/00001/33_9.pdf</ref> U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 20. oktobra 1943,<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, Knjiga predatih depeša CG—3, Depeša br. 211.</ref><ref>Др Радоје Пајовић, Контрареволуција у Црној Гори: Четнички и федералистички покрет 1941—1945, Обод, Цетиње, 1977, стр. 408.</ref> delegat VK JVuO u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u major [[Rudolf Perhinek]] piše o učešću crnogorskih četnika na strani okupatora u ovoj [[Sile Osovine|osovinskoj]] operaciji: {{izdvojeni citat|Žalosno ali tačno. Da nisu Nemci angažovali ovolike snage, nas ovde više ne bi bilo, jer se više niko nije hteo boriti, već samo begati, ali nije se više imalo kud... Mi se izvlačimo i gledamo da smo pozadi njih, da bi iskoristili njihovu borbu sa komunistima i uništavanje istih.}} Informacija o potpunoj potčinjenosti četničkih jedinica u okupiranoj Crnoj Gori njemačkim vlastima, kao i tijesnim vezama sa kvislinškom ''Narodnom upravom'' koju je okupator formirao, Draži Mihailoviću je bila dostavljena 1. decembra 1943. godine iz štaba majora [[Petar Baćović|Petra Baćovića]] (pseudonim »Nav-Nav«): {{izdvojeni citat|Nemci daju oružje i odelo s a s d j k a c a m a [nedešifrovana riječ; moguće "žandarmima" — prim.] i nešto plate. Milicija će biti formirana kao prava vojska. Za komandanta cetinjskog bataljona major Zdravko Kasalović. Za nikšićki bataljon Boško Pavić, a mene su naimenovali za komandanta žandarmerijskog bataljona za srez šavnički. Pojava Narodne uprave i svega ovoga što se sada stvara, nije izraz želje niti naroda niti naša, već je ovo nužno zlo, između dva zla, jer drugog izlaza nema. Mi nismo u stanju samo pomoću naroda da ma šta učinimo bez pomoći Nemaca.<ref>AVII, kut. 276, reg. br. 7/1-35.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 47, str. 89.</ref>}} [[Ljubomir Lazarević]], inženjer iz [[Kolašin]]a (pseudonim »Bene«), 28. januara 1944. godine obavještava Dražu Mihailovića da četnici u Crnoj Gori sarađuju sa njemačkim okupacionim vlastima u svakom obliku: {{izdvojeni citat|Svi komandanti u Crnoj Gori primili su saradnju sa Nemcima, potpisali obavezu a sa ostatcima vojske nalaze se u žici, ili u neposrednoj blizini nje. Nema ni jedne grupe u šumi koja bi pretstavljala našu borbu, oko koje bi se moglo okupljati. Vukadinović isto tako nalazi se u Podgorici ili u okolini. Nagovešteni dolazak Srbijanske vojske pozdravljen je burno svuda, ali dolazak Ljotićevaca učinio je Ljotićevce vrlo aktivnim i prete da ko god ne bude s njima, on je komunista. Po varošima teško će se iko održati jer ta formula svakoga će staviti pod udar okupatora kao komunistu. Ovaka saradnja sa njima je nemoguća, jer ovi traže prilazak njima, ne saradnju. Po selima Crne Gore gospodare komunisti. Naše akcije vrše se samo u cilju osiguranja ili odbrane nemačkih kolona. Nemačke snage na ovom terenu vrlo su male i nesposobne za ma kakvu širu akciju. Do sada nema ni izgleda na akciju. Svako dalje čekanje, pogoršava našu situaciju. Narod gubi veru u našu dobru volju i našu sposobnost.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Koliko su četnici u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u bili od koristi njemačkom okupatoru za zaustavljanje partizanske ofanzive ka Srbiji, svjedoče i navodi iz izvještaja Komande Jugoistoka polovinom februara 1944. godine.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=15 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000011.] <br /> ({{jez-njem|"In einer Aussprache mit General Foertsch (H.Gr.F) wird festgestellt, dass der Vertrag mit Lukacevic in Geltung bleiben muß, weil dessen Cetniks in Montenegro zur Bekämpfung der Roten benötigt werden."}})</ref> Naime, i nakon stavljanja van snage [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|ugovorâ]] potpisanih krajem 1943. i početkom 1944, major [[Vojislav Lukačević]] je ostao jedini četnički komandant s kojim sporazum nije raskinut: {{izdvojeni citat|U razgovoru sa načelnikom štaba Armijske grupe »F« generalom (Hermannom) Foertschom, zaključeno je da sporazum sa Lukačevićem ostane na snazi, zato što su četnici u Crnoj Gori potrebni za borbu protiv crvenih.|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi njemačkih oružanih snaga od 16. februara 1944. godine}} Četnički odredi s teritorije Crne Gore i Sandžaka su, tokom zime i proljeća 1944. godine, njemačkom okupatoru bili krucijalno važni u smislu zatvaranja jugozapadne granice [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]] od [[Prodor Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Srbiju|upada partizanskih jedinicâ]]. Iz strogo povjerljive naredbe od 17. III 1944. vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] (upućene i Feldkomandanturi 610 za teritoriju Crne Gore) ovo postaje bjelodano: {{izdvojeni citat|1.— 2. i 5. crvena div. približavaju se s prethodnicama jugozapadnoj granici Srbije. Prednji delovi na liniji Zmajevac (12 km ji. od Vardišta) — visovi južno od Vardišta. Dalje snage u nastupanju preko Strmice (10 km jz. od Višegrada). 2.— Potrebno je što pre tačno ustanoviti grupisanje snaga i jačinu četničkih odredâ Đurišića i [[Vuk Kalaitović|Kalaitovića]], koji se nalaze duž granice. 3.— 1. bug. okup. korpus povući će svoje isturene snage ispred nadmoćnog neprijateljskog pritiska na liniju Mokra Gora — Semegnjevo — Palisad. Ovu treba po svaku cenu držati blagovremenim angažovanjem rezervi. 4.— Ojačani peš. p. i art. divizion, koji su određeni za rezervu vojnoupr. k-ta Jugoistoka prebaciće se železnicom u rejon Užice—Požega. Angažovanje i delova istog samo uz saglasnost vojnoupr. k-ta Jugoistoka. 5.— Naročito je važno blagovremeno saznati težište neprijateljskog napada. U tu svrhu treba stalno vršiti izviđanja.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_34.htm Naređenje vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 17. marta 1944. nemačkom štabu za vezu pri 1. bugarskom okupacionom korpusu za preduzimanje mera u vezi pokreta 2. proleterske i 5. NOU divizije prema jugozapadnoj Srbiji]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000277.] <br /> ({{jez-njem|"Dt.Verb.Stab b.I.Bulg.Okk.Korps <br /> Nachr. 24.Bulg.Division über Dt.Verb.Offz. <br /> F.K. 610 <br /> 1.) Rote 2. und 5. Div. nähern sich mit Anfängen der Südwestgrenze Serbiens. Vorderste Teile in Linie Zmajevac (12 SO Vardiste), Höhen südlich Vardiste. Weitere Kräfte im Nachziehen über Strmica. (10 SW Visegrad) <br /> 2.) Baldige Klarheit über Kräftegruppierung und Stärke längs der Grenze stehenden Cetnikverbände des Djuirisic [sic] und Kalaitovic ist erforderlich. <br /> 3.) I.Bulg.Okk.Korps nimmt seine vorgeschobenen Kräfte vor überlegenem Feindruck auf die Linie Mokragora–Semegnjevo–Palisat zurück. Diese ist unter allen Umständen unter rechtzeitigem Einsatz von Reserven zu halten. <br /> 4.) Das als Reserve des Mil.Befh.Südost bestimmte verstärkte Inf.Rgt. einschl. Art.Abt. wird mit Eisenbahn in den Raum Uzice – Pozega herangeführt. Einsatz auch von Teilen nur mit Zustimmung des Mil.Befh.Südost. <br /> 5.) Rechtzeitiges Erkennen des Schwerpunktes des feindl. Angriffs ist besonders wichtig. Hierzu ständige Aufklärung geboten."}})</ref>}} [[File:Chetniks and Germans in Podgorica 1944.jpg|thumb|Četnički komandanti i njemački okupatori u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. [[Đorđije Lašić]] (prvi zdesna), šef njemačke uprave za Crnu Goru pukovnik Hajnke (treći zdesna) i Jakov Jovović (drugi slijeva) u [[Podgorica|Podgorici]], proljeće 1944.]] Krajem februara i početkom marta 1944. godine, u tzv. [[staroj Crnoj Gori]] (preciznije u [[Katunska nahija|Katunskoj nahiji]]) organizovana je [[Operacija Bura (1944)|operacija »Bura«]]. Specifičnost ove operacije ogleda se u činjenici da su za njeno izvođenje većinu ljudstva obezbijedili četnici, dok su oficiri iz Feldkomandanture na [[Cetinje|Cetinju]] i komandant mjesta [[Podgorica|Podgorice]] rukovodili borbenim djejstvima: {{izdvojeni citat|1.) Sumarni i iskustveni izveštaj: Operacija »Bora« od 27. 2. do 3. 3. 44. Sprovedena je četnička operacija »Bora«, pod nemačkom komandom, radi čišćenja rejona Danilovgrad — Čevo — Cetinje — Podgorica. 2.) Jedinice koje su učestvovale: 4000 ljudi nacionalne žandarmerije, milicije, 215. abver-trup, jedna brdska baterija iz ratnog plena, lovačko poterno odeljenje 181. peš. div. [...] 5.) Sprovođenje: U delom. oštrim borbama, kolone, koje su nastupale od i,, ji., i j., polako su osvajale teren. 29. 2. zauzeto je Čevo. Neprijatelj (jačine 250 ljudi) izvukao se prema sz. Posle odlaska nemačkih snaga i započinjanja neprij. protivnapada, četnici su se delom, u paničnom strahu, povukli na svoje polazne položaje. Neprijatelj je ponovo zauzeo teren očišćen operacijom. 6.) Gubici neprijatelja: 32 mrtva, 68 ranjenih, 23 zarobljena. Plen: 2 p. mitr., 1 mitr., 15 pušaka, 1 radio-stanica, propagandni materijal i hrana. Sopstveni gubici: 20 mrtvih, 31 ranjen, 46 nestalih. 7.) Iskustva: a) Građanska zaštita, usled nedovoljne opremljenosti i slabog borbenog morala, nije pogodna za izvršavanje borbenih zadataka; žandarmi, milicija, četnici, uz učešće nemačkih trupa, podesni za borbene zadatke i zadatke osiguranja... e) Prilikom sličnih operacija preduslovi za uspeh su učešće nemačkih trupa, podrška teškim naoružanjem i veza do pojedinih borbenih grupa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_30.htm Izveštaj Komande 21. brdskog armijskog korpusa od 9. marta 1944. Komandi 2. oklopne armije o zajedničkoj nemačko-četničkoj operaciji »Bora« protiv jedinica 2. korpusa NOVJ na prostoru Danilovgrad — Cetinje — Podgorica]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&broj=72&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000065.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An Pz.AOK.2 <br /> 1.) Abschluss– und Erfahrungsbericht Unternehmen "Bora": <br /> Vom 27.2. bis 3.3.44 wurde Cetnik–Unternehmen "Bora" unter deutscher Führung zur Säuberung des Raumes Danilovgrad – Cevo – Cetinje – Podgorica durchgeführt. <br /> 2.) Beteiligte Truppen: <br /> 4000 Mann nationaler Gendarmerie, Miliz, Abwehrtrupp 215, 1 Beutegebirgsbatterie, Bandenjägertrupp 181.Inf.Div. <br /> Bewaffnung: Gewehre, 60 le.M.G. <br /> 3.) Leitung: <br /> Selbst.Feldkdtr. 1040 Cetinje <br /> 4.) Führung: <br /> Platzkdt. Podgorica <br /> 5.) Durchführung: <br /> In zum Teil harten Kämpfen gewannen die von O, SO u. S vorrückenden Kolonnen langsam Boden. Am 29.3. Cevo genommen. Feind (Stärke 250 Mann) nach NW ausgewichen. Nach Abrücken deutscher Kräfte und Einsetzen feindl. Gegenangriffe zogen sich Cetniks in z.T. panikartiger Flucht auf ihre Ausgangsstellungen zurück. Feind besetzte erneut das im Unternehmen gesäuberte Gebiet. <br /> 6.) Feindverluste: <br /> 32 Tote, 88 Verwundete, 23 Gefangene. <br /> Beute: <br /> 2 le.MG., 1 s.MG., 15 Gewehre, 1 Funkgerät, Propagandamaterial und Verpflegung. <br /> Eigene Verluste: <br /> 20 Tote, 31 Verwundete, 46 Vermisste. <br /> 7.) Erfahrungen: <br /> a) Einwohnerwehren infolge mangelhafter Ausrüstung und geringer Kampfmoral zu Kampfaufgaben nicht geeignet; Gendarmen, Miliz, Cetniks bei Beteiligung deutscher Truppen für Kampf– u. Sicherungsaufgaben geiegnet. <br /> b) Kaukasische Freiwillige des Abwehrtr. 215 gut bewährt. <br /> c) Mitnahme schwerer Waffennur mit deutscher Sicherung. <br /> d) Truppenverpflegung für einheimische Verbände ungeignet, Marschverpflegung zweckmässig. <br /> e) Bei derartigen Unternehmungen sind Beteiligung deutscher Truppen, Unterstützungen durch schwere Waffen und Nachrichtenverbindung zu den einzelnen Kampfgruppen Voraussetzungen für den Erfolg."}})</ref>|Izvještaj komande 21. brdskog korpusa o rezultatima operacije »Bura« od 9. marta 1944. godine}} Prilikom jedne manje akcije u blizini granice sa [[Hercegovina|Hercegovinom]] došlo je do oružanog okršaja lokalnih četnika i snagâ [[NOVJ]]. U izvještaju 21. brdskog armijskog korpusa Wehrmachta za 16. mart 1944. godine, četnički se gubici računaju kao sopstveni: {{izdvojeni citat|[[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. pješadijska divizija]]: Četnici, koji su napredovali 4 km sjeverno od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], povukli su se u Grahovo pred neprijateljskim napadom. Gubici neprijatelja: 8 poginulih (izbrojano), 20 poginulih i ranjenih (procijenjeno). Sopstveni gubici (četnici): 1 poginuo, 8 ranjenih. Namjera: nastavak nasilnog izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=663&broj=137 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000130.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 16.3.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div.: Bis 4 N Grahovo vorgegangene Cetniks vor angreifenden Feind wieder auf Grahovo zurückgegangen. <br /> Feindverluste 8 gezählte Tote, 20 geschäzte Tote und Verwundete. <br /> Eigene Verluste (Cetniks) 1 Toter, 8 Verwundete. <br /> Absicht: Fortsetzung der gewaltsamen Aufklärung."}})</ref>}} [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. nemački korpus]] u Crnoj Gori pokrenuo je [[10. april]]a [[1944]]. [[Operacija "Frilingservahen" (april-maj 1944)|operaciju "Frilingservahen"]], uz masovno učešće četnika. Operacija je pripremljena u saradnji sa [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]] i započeta tako što su četnici zajedno sa Nemcima iz nemačkih garnizona napali na slobodnu teritoriju. Plan napada je bio sledeći: {{izdvojeni citat|'''Đurišićeve snage''': Prva borbena grupa, 700 ljudi, iz si. pravca preko rejona 5 km j. Bijelo Polje za Mojkovac. Druga borbena grupa, 1200 ljudi, pod komandom Đurišićevog Operativnog štaba, od Brodareva preko Šahovića za Mojkovac — Kolašin. Treća borbena grupa, 1000 ljudi, od sredine puta Pljevlja — Prijepolje pravcem Mojkovac. Četvrta borbena grupa, 1500 ljudi, od Pljevalja pravcem Mojkovac. Mojkovac treba da bude dostignut za 2 dana. Posle toga skretanje glavnine u rejon z. Tara — sz. Kolašin — Mojkovac. '''Nemačke snage''': 1 ojač. mot. č. prodire od Brodareva do Bijelog Polja. 1 ojač. mot. č. od Pljevalja do prelaza preko Tare 22 jjz. Pljevlja. Bat. [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 600 ljudi, sledi nemačke snage za Bijelo Polje, onda skreće za Mojkovac. Milicija iz Brodareva, 700 ljudi, čisti svoj rejon i prodire od Brodareva ka jjz. Početak napada: 10. 4. 44. [[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. peš. div.]] obezbediće odgovarajuće informisanje četničke Grupe "Jug" (major Lašić i Bukatonović [pogreška; vjerovatno je u pitanju major [[Savo Vukadinović]] — prim.] u Podgorici) kao i Grupe "Nikšić".<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=364&rec=314&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000357.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An 181.Inf.Div. <br /> Betr.: Unternehmen "Frühlingserwachen". <br /> 1.) Nachstehende Plannung des Major Djurisic für Durchführung des Unternehmens "Frühlingserwachen" zur Kenntnis: <br /> Erste Kampfgruppe 700 Mann aus NO Richtung über Raum 5 km S Bijelopolje nach Mojkovac (16 km NNO Kolasin). <br /> Zweite Kampfgruppe 1200 Mann unter Führung Stab Djurisic von Brodarevo über Sahovici nach Mojkovac – Kolasin. <br /> Dritte Kampfgruppe 1000 Mann von Mitte Strasse Pljevlja – Prijepolje Richtung Mojkovac. <br /> Vierte Kampfgruppe 1500 Mann von Pljevlja Richtung Mojkovac. Mojkovac soll in 2 Tagen erreicht werden. Anschliessend Abdrehen der Masse in den Raum W Tara NW Kolasin – Mojkovac. <br /> Deutsche Kräfte: 1 verst.mot.Kp. stösst von Brodarevo bis Bijelopolje. <br /> 1 verst.mot.Kp. von Pljevlja bis Taraübergang 22SW Pljevlja SFK–Btl. 600 Mann folgt deutschen Kräften nach Bijelopolje, dann Abdrehen nach Mojkovac. <br /> Miliz Brodarevo 700 Mann säubert eigenen Raum und stösst von Brodarevo nach SSW. <br /> Angriffsbeginn: 10.4.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div stellt entsprechende Unterrichtung der Cetnikgruppe Süd (Major Lasic und Bukatonovic in Podgorica) sowie der Gruppe Niksic sicher. <br /> Absichten für Beteiligung an den Unternehmen sind Gen.Kdo.XII.Geb.A.K. zu melden."}})</ref><ref>Obaveštenje Komande 21. brdskog korpusa Komandi 181. brdske divizije od 08.04.1944., Vojnoistorijski institut, NAV--T-314, r. 663, s. 357.</ref>}} U dijelu dnevnog izvještaja za 28. april 1944. godine koji se odnosi na Crnu Goru, vojnoupravni komandant Jugoistoka [[Hans-Gustav Felber]] (dokument potpisuje general Kurt von Geitner, načelnik štaba) zabilježio je: {{izdvojeni citat|Ustrajni pritisak crvenih na vlastite i četničke snage u centralnoj C. Gori.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Montenegro. Anhaltender roter Druck auf eigene und Cetnik–Kräfte in Mittel–Montenegro."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u NDH (1944) === [[File:August Šmidhuber, komandant 7. SS divizije, Todor Perović, lekar Trebinjskog korpusa i kapetan Milorad Vidačić, komandant Trebinjskog korpusa JVuO.jpg|thumb|Žena u crnini moli za milost Milorada Vidačića, komandanta Trebinjskog korpusa JVuO. Prisutni su još [[August Schmidhuber]], komandant 2. puka [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] (prvi lijevo), Todor Perović, predstavnik četničke komande istočne Bosne i Hercegovine (drugi lijevo) i neimenovani oficir [[Schutzstaffel|SS]]-a. Fotografija je nastala tokom njemačke [[Operacija Gama|operacije Gama]] protiv partizana u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]] (ljeto/jesen 1943. godine).<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2015/08/bk0034.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0034 | Photo | SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division "Prinz Eugen"]</ref>]] Kolaboracija četnika u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] sa njemačkim okupacionim snagama postala je intenzivnija tokom zime 1943-1944, makar u slučaju hrvatskih kvislinških snaga i četnika bila pod neprestanom tenzijom. Podaci navedeni u izvještaju generala [[Edmund Glaise von Horstenau|Glaisea von Horstenaua]] od 26. februara 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=236&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000236.]</ref> zasnovani na službenim podacima NDH otkrivaju opseg kolaboracije: 11. februara bilo je na teritoriju NDH trideset i pet posebno imenovanih četničkih grupa sa procijenjenih 23.300 ljudi pod oružjem. Neke manje jedinice su brojale od 200 do 400 pripadnika, dok su ostale, poput [[Momčilo Đujić|Đujić]]eve grupe, imale i do 2.500 vojnika i oficira. Od toga je s Nijemcima i vlastima NDH kolaboriralo devetnaest grupa (ukupno 17.500 ljudi); šesnaest ostalih grupa s oko 5.800 ljudi ubrajane su u pobunjene četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=237&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000237—000240.]</ref> S iznimkom odreda vojvode [[Uroš Drenović|Uroša Drenovića]] u sjeverozapadnoj Bosni (oko 400 ljudi), kojeg su vlasti NDH smatrale potpuno lojalnim, za sve druge četničke kolaborirajuće grupe ustaške su vlasti držale da se prema Nijemcima odnose osobito prijateljski kako bi od njih izvukle što više oružja i municije, dok se istovremeno drže neprijateljski prema NDH.<ref>[https://znaci.org/00001/40_64.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje KOLABORACIJA IZVAN SRBIJE DO OKTOBRA 1944.]</ref> Iako se vojvoda [[Radivoje Kerović]], komandant [[Majevica|majevičkih]] četnika, u Horstenauovom izvještaju ubraja među »pobunjene četnike« (i to kao prvi na spisku, dok se za njegov odred tvrdi da ima 1000 ljudi, tj. da je najbrojniji), u dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 18. februar 1944. godine njegova lojalnost uopšte nije dovedena u pitanje: {{izdvojeni citat|Upit kod [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]] u vezi snabdijevanja municijom Kerovića koji se smatra lojalnim, i 200 ljudi tzv. [[Zeleni kadar|zelenog kadra]], koji se bore protiv crvenih zapadno od [[Koviljača|Koviljače]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=17&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000013.] <br /> ({{jez-njem|"Beim Pz.AOK. 2 wird angefragt, ob Bedenken bestehen gegen Unterstützung mit Munition der im Raume westlich Koviljaca stehenden Cetniks des Kerovic, die als loyal angesehen werden und 200 Mann des sog. "Grünen Kaders" in Kampf gegen die Roten."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnog zapovjednika Jugoistoka (18. februar 1944.)}} U mjesečnom izvještaju za januar 1944. godine, koji je štabu [[LXVIIII rezervnog korpusa]] Wehrmachta poslao 12. februara Viši SS i policijski vođa u Hrvatskoj ''[[Gruppenführer]]'' [[Konstantin Kammerhofer]], ujedno i predstavnik ''[[Reichsführer]]a'' SS-a [[Heinrich Himmler|Heinricha Himmlera]] za Hrvatsku, podvučena je stalno prisutna politička tenzija među saveznicima (tj. [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] i [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]), usljed njemačkog protežiranja četnikâ: {{izdvojeni citat|Često se ističe kako je njemački Wehrmacht stekao sve veći upliv na angažiranje četničkih jedinica protiv odmetništva. Ovakav razvoj događaja ne posmatra se [od strane ustašâ — prim.] kao vojna nužnost, već kao zahtjev diktiran srpskim interesima — zahtjev koji je u suprotnosti s interesima [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]. [...] Na poticaj njemačkih vlasti, zabilježeni su čak i slučajevi u kojima su četnici i lokalne milicije (sastavljene prvenstveno od [[Bošnjaci|Muslimana]]) udružili snage kako bi zaštitili svoja sela od „crvenih” (npr. [[Trnovo (FBiH)|Trnovo]]). Četnici su od strane [[V SS brdskog korpusa]] sve više korišteni za suzbijanje partizana, kao i za zaštitu određenih područja naseljenih [[Pravoslavlje|pravoslavnim]] stanovništvom, pri čemu su se oni, u okviru svojih mogućnosti, dobro pokazali.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=1548&broj=179 NARA, T314, Roll 1548, frames no. 000173—00179.] <br /> ({{jez-njem|"Immer wieder stark empfunden wird, daß die deutsche Wehrmacht mehr und mehr Einfluß auf den Einsatz von Cetnikverbänden gegen das Bandentum gewonnen hat. Diese Tatsache wird nicht als militärische Notwendigkeit, sondern immer wieder als gegen die Interessen des Unabhängigen Staates Kroatien gerichtete Forderung des Serbentum gewertet. </br> Auf deutsche Anregung ist es in einzelfällen sogar schon dazu gekommen, daß sich die Cetniks mit den örtlichen Milizen (meist Muselmanen) zum gemeinsamen Schutz ihrer Dörfer gegen die Roten zusammen gefunden haben (z.B. Trnovo). </br> Die Cetniks waren seitens des SS–Ge. Korps in vermehrten Umfange bei den Bekämpfung der Partisanen und zun Schutz bestimmter pravoslavischer Wohngebiete eingesetzt und haben sich im Rahmen ihrer Möglichkeit bewährt."}})</ref>}} Od 23. do 25. januara 1944. godine, na području između [[Knin]]a i [[Kistanje|Kistanja]] organizovana je [[Operacija Frühlingswetter|operacija »Frühlingsgewitter«]]. Vodeći borbe protiv jedinicâ iz sastava [[19. sjevernodalmatinska divizija NOVJ|19. divizije NOVJ]], operaciju su izveli dijelovi [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] Wehrmachta, zatim 92. motorizovani grenadirski puk i 3. bataljon 98. brdskog lovačkog puka [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdske divizije]]. Njemačkom okupatoru pridružile su se snage lokalnih četnikâ, najvjerovatnije iz [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]]. U izvještaju 264. pješadijske divizije od 25. januara 1944, poslatom Komandi [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|15. brdskog armijskog korpusa]], njemačkim gubicima tokom operacije pribrojani su oni iz četničkih redovâ: {{izdvojeni citat| Sumarni izveštaj »Frilingsgeviter«: 1.) Delimičan ogorčeni otpor neprijatelja kod Ervenika, Bratiškovaca, Kistanja, Radučića slomljen je energičnim zahvatom. Banditi iznenađeni prodorom 92. gren. p. (mot.) od sz. prema Kistanju. 2.) Gubici: A.) sopstveni: 1 poginuo, 3 ranjena, 1 četnik poginuo. B.) neprijatelj: 66 poginulih izbrojano, procenjuje se daljih 60 do 70 poginulih i ranjenih. 35 zarobljenika u eng. uniformama iz Štaba 19. dalm. div. i 5. brig. C.) Zaplenjeno: 1 mitr., 3 puš. mitr., 42 autom., 2 pt puške, 1 l. minob., 1 telefon, 46 karab., 30 eng. mina, 10.000 metaka peš. mun., 60 kom. mina za 1. minob., 3 engl. bicikla.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_21.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 25. januara 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o sopstvenim i neprijateljskim gubicima u operaciji »Frilingsgeviter« na prostoru Knin — Kistanje]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=293&rec=314&roll=561 NARA, T314, Roll 561, frame no. 000287.] <br /> ({{jez-njem|"ABSCHLUSSMELDUNG ”FRUEHLINGSGEWITTER”: <br /> 1.) TEILWEISE HEFTIGER FEINDWIDERSTAND BEI ERVENIK, BRATISKOVCI, KISTANJE, RADUCIC WURDE IM ENERGISCHEN ZUGREIFEN GEBROCHEN. BANDITEN DURCH EINBRUCH GREN. RGT. (MOT) 92 VON NW NACH KISTANJE UEBERRASCHT. <br /> 2.) VERLUSTE: <br /> A.) EIGENE: 1 TOTER, 3 VERWUNDETE, 1 CETNIK TOT. <br /> B.) FEIND: 66 GEZAEHLTE TOTE, 60 BIS 70 WEITERE TOTE UND VERWUNDETE GESCHAETZT. 35 GEFANGENE IN ENGL. UNIFORM VON STAB 19. DALM. DIV. UND ROEM. 5. BRIG. <br /> C.) BEUTE: 1 S.MG., 3 LE. MG., 42 MP., 2 PZ. BUECHSEN, 1 LE. GR. W., 1 FERNSCHRECHGERAET, 46 KARAB., 30 ENGL. MINEN, 10000 SCHUSS INF. MUN., 60 SCHUSS LE. GR.W. MUN., 3 ENGL. FAHRRAEDER."}})</ref>}} [[File:Hercegovački četnici i njemački vojnici s narodnim herojem Miletom Okiljevićem uoči njegovog strijeljanja juna 1944.jpg|thumb|Pripadnici [[369. legionarska divizija|369. „Vražje“ divizije]] i četnici Gatačke brigade Nevesinjskog korpusa JVuO sa vezanim [[Miletom Okiljevićem]], zamjenikom političkog komesara II čete I bataljona XI hercegovačke brigade, zarobljenim u borbama za Gat 15. maja 1944. godine (istog mjeseca je i strijeljan). Okiljević je proglašen 1951. godine za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja Jugoslavije]].<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2017/10/bk0272.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0272 | Photo | 369. (kroatische) Infanterie-Division]</ref>]] Vojvoda [[Dobroslav Jevđević]] je, pored Momčila Đujića i [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]], vjerovatno najdalje otišao u kolaboraciji s njemačkim okupatorom, kada su u pitanju četničke jedinice van teritorije okupirane Srbije. Nakon kapitulacije Italije, boravio je u Rimu okupiranom od nacista. Nakon toga, našao se u Trstu, gdje je uspostavio čvrste veze s njemačkom obaveštajnom službom: {{izdvojeni citat|Ja sam javio Đujiću da preko naših ljudi u Sušaku i Trstu prihvate naše oficire koji idu iz Italije i upućuje u Liku i zap. Bosnu. Ovo sam javio i našima u Rim. Kap. Đaković javlja da su Nemci pobili oko 14000 partizana na prostoriji Crikvenica — Sušak — Rijeka, od kapitulacije Italije do danas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} U izvještaju od 20. februara 1944, poslatom majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]], komandantu Zapadne Bosne JVuO, kapetan [[Ilija Jevtić]] piše o totalnoj subordinaciji [[Dinarska divizija|Dinarske divizije]] Nijemcima, koji u potpunosti kontrolišu četnike pod komandom vojvode Đujića: {{izdvojeni citat|Sem samog vojvode Đujića i jednog malog broja četnika, svi četnici Dinarske oblasti (oko hiljadu devet stotina i nekoliko) nalaze se pod nemačkom komandom. Hranu, odeću, obuću, cigarete i novac svaki četnik i njegov starešina prima kao i nemački vojnik odn. oficir. Svu municiju i oružje primaju takođe od Nemaca. Četnici pod nemačkom komandom nalaze se po bunkerima počev od Knina do Šibenika i Splita. U pojedinim bunkerima su izmešani, pola četnici pola ustaše. Nemački oficiri dolaze na Kosovo polje u četničku diviziju, a isto tako naši četnički oficiri i ostale starešine na čelu sa Đujićevim načelnikom štaba odlaze u Nemačku diviziju. Voze se na nemačkim automobilima kroz Knin i t.d. Jednom rečju između četnika i Nemaca postoji najtešnja saradnja i nemačka puna kontrola nad radom četnika. Jedino se pop Đujić, kao komandant divizije, sa svojom užom pratnjom ne pojavljuje pred njima.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_78.htm Izveštaj kapetana Ilije Jevtića od 20. februara 1944. komandantu zapadne Bosne o svom radu i saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji i Lici]</ref>}} Njemački poručnik [[Reinhard Kopps]], poznatiji kao ''Konrad'', bio je šef jedne obavještajne grupe [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]. Kada je 3. marta 1944. došao iz [[Beograd]]a u [[Dalmacija|Dalmaciju]], sobom je doveo nekoliko [[ZBOR|ljotićevaca]], između ostalih i Roka Kaleba, pripadnika antikomunističke organizacije »[[Beli Orlovi]]«. Od ostataka Đačkog bataljona (ranije: Splitsko-šibenska četa), koji su uglavnom bili ljotićevci, i dijela četnika koje mu je ustupio vojvoda Đujić, poručnik Kopps je formirao odred »Konrad« čiji je zadatak bio da vrši diverzije na partizanske štabove, organe narodne vlasti, ubija simpatizere NOP-a i da spriječi veze iz unutrašnjosti sa jedinicama i štabovima NOVJ na otocima. Grupa »Konrad« brojila je oko 30 ljudi — četnika i Nijemaca, sa sjedištem u selu [[Zablaće]], pokraj [[Šibenik]]a.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_167.htm Izveštaj Štaba Dinarske četničke oblasti od 29. maja 1944. komandantu oblasti o akciji Grupe "Konrad" protiv pripadnika NOP-a na području Dalmacije]</ref> U izvještaju koji je 11. marta 1944. godine uputio komandi [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]], o suradnji sa četnicima vojvode Đujića Kopps je zapisao sljedeće: {{izdvojeni citat|''Predmet: Četničke jedinice u sjevernoj Dalmaciji.'' Četnici su u sjevernoj Dalmaciji grupisani u jednu [[Dinarska divizija JVuO|diviziju »Dinara«]], čiji se štab nalazi u [[Kosovo polje (Dalmacija)|Kosovu]], 11 km južno od Knina. Komandovanje je u rukama vojvode Momčila Đujića, uz podršku majora Kapetanovića i kapetana Mijovića. Jačina grupâ, podređenih ovoj komandi, trenutno iznosi oko 6500 ljudi. Utjecajna zona se poklapa sa rajonom naseljenim Srbima unutar trokuta [[Knin]]—[[Šibenik]]—[[Zadar]] i doseže do zone [[Lika|Like]]. Operaciona zona je cijeli ovaj trokut, a naročito veće komunističke, partizanske oblasti, koje su naseljene Hrvatima. Do sada su vojne operacije izvođene u suradnji sa njemačkim divizijama, o čijim su rezultatima ove izvještavane. Znatni dijelovi ovih četničkih jedinica angažirani su na osiguranju njemačkih puteva za dotur. Posmatrano s vojne strane, trenutno se četnička suradnja sa njemačkim jedinicama ocjenjuje kao pozitivna. Na osnovu snaga, koje nam se ovdje nude, može se zaključiti da ona nije iskorištena u potpunosti, ali i ono što je do sada učinjeno upućuje na činjenicu, da bi njihovo dalje angažiranje u vojnom pogledu za nas bilo povoljno.<ref>[https://znaci.org/zb/4_21_10.pdf#page=1414 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, Narodnooslobodilačka borba u Dalmaciji, knjiga 10: siječanj—ožujak 1944. godine (tom 21, dokument br. 402, str. 1414—1418.)]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=696&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000692.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Cetnik–Verbaende Norddalmatien. <br /> In Norddalmatien sind die Cetniks in einer Division "Dinara" zusammengefasst, deren Hauptquartier in Kosovo, 11 km s. Knin, liegt. Die Fuehrung liegt in den Haenden des Wojwoden Momcilo Djujitsch, der seinerseits unterstuetzt wird von Major Kapetanowitsch und Hauptmann Miowitsch. Die Staerke der diesem Kommando unterstellten Gruppen belaeuft sich z.Zt. auf etwa 6500 Mann. Das Einflussgebiet stimmt ueberein mit dem serbischen Siedlungsraum innerhalb des Dreiecks Knin–Sibenik–Zara und reicht bis ins Lika–Gebiet hinein. Operationsgebiet ist dieses gesamte Dreieck, insbesondere die in ihm liegenden groesseren, kroatisch besiedelten kommunistischen Partisanbereiche. Militaerische Operationen wurden bislang in Zusammenarbeit mit deutschen Divisionen durchgefuehrt und deren Ergebnisse dorthin gemeldet. Darueber hinaus sind wesentliche Teile dieser Cetnik–Verbaende zur Sicherung deutscher Nachschubstrassen eingesetzt. <br /> Militaerisch gesehen ist somit die Zusammenarbeit der Cetniks mit deutschen Verbaenden zur Zeit positiv zu beurteilen. Sie fuehrt wohl noch keineswegs zu voller Ausnutzung der sich hier uns anbietenden Kraefte, doch berechtigt das bisher Geleistete zu der Auffassung, dass ein weiterer Einsatz sich fuer uns militaerisch guenstig auswirken muss."}})</ref>|Izvještaj jedinice »Konrad« od 11. ožujka 1944. Komandi Druge oklopne armije o četničkim jedinicama u sjevernoj Dalmaciji}} Na osnovu svega iznesenog, poručnik Konrad predlaže nadređenim: „Što se tiče upotrebe četničkih jedinica sjeverne Dalmacije u vojne svrhe, treba reći da one predstavljaju samo nastavak prakse talijanskih jedinica. Uz to se prije svega mora dodati i to, da se Talijani nikada nisu usuđivali — i pored svih hrvatskih suprotnih tvrdnji — da u većem obimu sprovedu vojnu suradnju, jer oni nisu željeli da se ojačaju četnici, tada još neoprobani u težoj političkoj situaciji. Dok su Talijani sprovodili samo djelomične operacije, danas je, uz strogu kontrolu i rukovođenje, moguća mnogo obimnija mobilizacija četničkih jedinica. Đujić nam je rekao da će se njegove jedinice, nakon čišćenja partizanskih oblasti u dalmatinskom području, angažirati tako što će u suradnji sa njemačkim komandama izvršiti zapriječavanja Titovih kanala za snabdijevanje. Na osnovu ovdje poznatih činjenica ovo izgleda apsolutno moguće.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=700&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000696.] <br /> ({{jez-njem|"Zur militaerischen Verwendung der Cetnikverbaende Norddalmatiens ist zu sagen, dass sie nur eine Fortsetzung der italienischen Verbindungen darstellen wuerde. Dazu muss allerdings hinzugefuegt werden, dass die Italiener es niemals gewagt haben – trotz aller gegenteiligen wiederholten kroatischen Behauptungen – in grossem Stil militaerische Zusammenarbeit durchzufuehren, da sie die damals noch nicht erprobten Cetniks in einer im uebrigen noch unreiferen groesseren politischen Lage nicht zu stark werden lassen wollten. Waehrend somit die Italiener nur Teilunternehmen durchfuehrten, waere bei straffer Kontrolle und Steuerung der Cetnikverbaende heute ein Heranziehen in weit groesserem Umfang moeglich. Djujitsch hat sich uns gegenueber bereiterklaert, seine Verbaende nach Saeuberung der Partisanengebiete im dalmatinischen Raum so einzusetzen, dass in Zusammenarbeit mit deutschen Dienststellen eine Sperrung der Versorgungskanaele Titos erfolgt. Auf Grund der hier bekannten Unterlagen erscheint dies vollkommen moeglich."}})</ref> [[File:Helmuth von Pannwitz and Chetniks.jpg|thumb|Njemački general [[Helmuth von Pannwitz]], zapovjednik [[15. SS kozački konjanički korpus|15. SS kozačkog korpusa]], u društvu četničkih oficirâ s teritorije NDH.]] U izvještaju Višeg SS i policijskog vođe u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ''Gruppenführera'' Konstantina Kammerhofera za mjesec mart 1944. godine, iskazano je stanovito nezadovoljstvo učinkovitošću četnikâ u Bosni i Hercegovini u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Policijska oblast II ([[Sarajevo]]): [...] <br /> Borbena vrijednost četnika stacioniranih u policijskoj oblasti Sarajevo nastavila je opadati; borbe u okolici [[Višegrad]]a i [[Trebinje|Trebinja]] pokazale su da se oni mogu uspješno oduprijeti [neprijatelju] samo uz njemačku podršku. U [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], četnici nisu pokazali nikakvu vlastitu inicijativu tijekom izvještajnog perioda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=228&rec=314&roll=1548 NARA, T314, Roll 1548, frame no. 000222.] <br /> ({{jez-njem|"Polizeigebiet II (Sarajevo): <br /> Der Kampfwert der im Polizeigebiet Sarajevo stehenden Cetniks ist weiter gesunken, bei den Kämpfen im Raum von Visegrad und Trebinje hat sich gezeigt, daß sie sich nur mit deutscher Unterstützung erfolgreich zur Wehr setzen können. In Ostbosnien zeigten sich die Cetniks im Berichtsmonat ohne eigene Initiative."}})</ref>|Mjesečni izvještaj za mart 1944. godine Višeg SS i policijskog vođe u Hrvatskoj (6. IV 1944).}} Konverzacija vođena između njemačkog opunomoćenog generala u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau|Edmunda Glaisea von Horstenaua]] i feldmaršala [[Wilhelm Keitel|Wilhelma Keitela]], prilikom posjete Hitlerovom glavnom štabu početkom marta 1944, otkriva kakva je bila percepcija statusa četnika u NDH od strane vojnog vrha Trećeg Reicha: „U [[Berchtesgaden|Berhtesgaden]]u ljubazno me je primio Kajtel. Informisao me je o toku razgovora sa [[Nikola Mandić|Mandić]]em i Perićem [predsjednik vlade i ministar vanjskih poslova NDH, respektivno — prim.]. U više navrata morao sam da ga prekinem kako bih ga ispravio, a pre svega u pogledu četničkog pitanja. On je mislio da se četnici sastoje samo od nekoliko dobrovoljaca (skraćeno „Hiwis“, dolazi od nemačke reči „Hilfswilligen“, prim. prev.), koji služe u nemačkim divizijama.“<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 456.</ref> Njemački nadležni organi su ukazivali svojim višim komandama i na vidljivu diskrepanciju u domaćem antikomunističkom taboru u kontekstu »borbe protiv bandi«. Tako se u izvještaju 264. pješadijske divizije od 10. aprila 1944. na jednoj strani tvrdi da „hrvatske vlasti očigledno poseduju vrlo malo poverenja u trajno postojanje vlastite vlade“,<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_43.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji]</ref> dok se za četnike Dinarske divizije pod Đujićevom komandom navodi: {{izdvojeni citat|Nasuprot ovom, četnike treba ceniti kao jedini pouzdani faktor borbe protiv komunističkih bandi. Oni raspolažu, pored jednog boljeg rukovođenja i organizacije, i potrebnom inicijativom u borbi protiv bandi za sopstvena obaveštavanja i poduhvate i redovno javljaju upotrebljive rezultate izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=494&rec=314&roll=562 NARA, T314, Roll 562, frames no. 000489—000490.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroat. Behoerden besitzen anscheinend nur geringes Vertrauen in der dauernden Bestand der eigenen Regierung. <br /> Im Gegensatz hierzu sind die Cetniks als einzig zuverlaessiger Faktor im Kampf gegen die kommunistischen Banden zu werten. Sie verfuegen neben einer besseren Fuehrung und Organisation ueber die im Bandenkampf notwendige Initiative zu eigenen Erkundungen und Unternehmen und melden regelmaessig brauchbare Aufklaerungsergebnisse."}})</ref>|Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. [[V SS korpusu]] iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], o držanju vojvode Momčila Đujića je data veoma povoljna ocjena: {{izdvojeni citat|Đujić neupitni pristalica DM. Hrvatski državljanin, lojalno radi sa vlastitim trupama protiv komunista, nasilno mobiliše pravoslavce. Prema povjerljivom izvještaju, nedavno je više puta izrazio antibritanska osjećanja. Jačina: 7000. Jesu li Đujićeve jedinice na području V SS korpusa?<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1208&rec=314&roll=565 NARA, T314, Roll 565, frame no. 001203.] <br /> ({{jez-njem|"Djujic einwandfrei DM Anhänger. Kroat. Staatsangehöriger, arbeitet mit eigener Truppe gegen Kommunisten loyal zusammen, zwangsmobilisiert Pravoslaven. In letzter Zeit nach V—Meldungen wiederholt englandfeindlich geäussert. Stärke 7000. Sind Djujic—Verbände im Bereich V. SS—Korps?"}})</ref>}} U izvještaju od 10. maja 1944, oficiri 15. brdskog korpusa navode da Nijemci snabdijevaju ukupno 6.318 četnika u NDH („Hrvatska borbena zajednica“). Za skrb 4.421 četnika starala se [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. divizija]], dok se o ostalih 1.897 brinula [[373. legionarska divizija|373. divizija]] Wehrmachta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=828&rec=314&roll=565 NAW, T-314, Roll 565, frame 000823: Zabilješka o broju četnika koje snabdijeva 15. brdski korpus (10. maj 1944.).]</ref> Sredinom srpnja 1944. godine, u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]] je organizirana [[Operacija Muholovka|operacija »Muholovka«]] ({{jez-njem|Fliegenfänger}}). U ratnom dnevniku [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] zabilježeno je da je izvođenje operacije povjereno [[13. SS oružana brdska divizija Handžar|13. SS brdskoj diviziji »Handžar«]] i lokalnim četnicima: {{izdvojeni citat|14. 7. 1944: <br /> ''SS-brdska divizija »Handžar«'': <br /> Za operaciju »Fligenfenger«, čišćenje prostora [[Osmaci]] (25 km jugoistočno od [[Tuzla|Tuzle]] — aerodrom bandi), krenula su 2 ojačana bataljona i četnici.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_218.htm ZBORNIK DOKUMENATA VOJNOISTORIJSKOG INSTITUTA: TOM XII — DOKUMENTI NEMAČKOG RAJHA — KNJIGA 4]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=960&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000820.] <br /> ({{jez-njem|"W–SS–Geb.Div. Handschar: <br /> Zum Unternehmen "Fliegenfänger" Säuberung Raum Osmaci (25 SO Tuzla) (Bandenflugplatz) 2 verst. Btlne. und Cetniks angetreten."}})</ref>}} Pored operacije »Fliegenfänger«, četnici u sjevernoj i istočnoj Bosni (koji su brojali oko 13.000 ljudi) uzeli su, tokom proljeća i ljeta 1944. godine, učešća u više poduvhata koje je predvodila 13. SS brdska divizija »Handžar« (kao npr. [[Operacija Maiglöckchen|»Maiglöckchen«]], [[Operacija Vollmond|»Vollmond«]], [[Operacija Heiderose|»Heiderose«]] ili [[Operacija Röslein|»Röslein«]]). Visoki oficiri [[Sicherheitsdienst|SS]]-a bili su u velikoj mjeri zadovoljni obostrano izgrađenim povjerenjem. Dok je ''Hauptsturmführer'' Hermann Schifferdecker, zapovjednik 27. brdske lovačke pukovnije iz sastava divizije, decenijama nakon rata tvdio da je „saradnja između divizije i četnika bila (je) veoma labava”, kao i da su se četnici „javljali našem obavještajnom oficiru onda kada im je bila potrebna hrana ili municija”, u junu 1944. komandant 13. SS brdske divizije general [[Karl-Gustav Sauberzweig]] je pohvaljivao iskreno savezničko držanje pripadnikâ JVuO (najvjerovatnije vojvode Radivoja Kerovića): {{izdvojeni citat|Nakon što ih naše trupe razbiju, partizani u povlačenju često upadaju u zasjede četničkih jedinica koje traže oružje... Tokom posljednjih operacija, četničke snage su se dobro pokazale u borbi. Uspostavljena je prihvatljiva, gotovo drugarska saradnja [Nijemaca — prim.] sa četnicima. Srpsko pravoslavno stanovništvo (sigurnosne zone) predstavlja jedini marljivi, konstruktivni i vitalni element na ovoj teritoriji. Kada je divizija tek stigla u (sjeveroistočnu Bosnu), među četnicima je zavladala panika zbog straha od [[Bošnjaci|muslimanske]] osvete. U međuvremenu, konstruktivniji među Srbima su shvatili da će divizija uključiti sve dijelove stanovništva u svoju misiju oslobađanja [od partizana — prim.]. To je, u određenom smislu, dovelo do svojevrsne saradnje.<ref>George Lepre, Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945. Atlgen, PA: Schiffer Military History, 1997, pp. 198–199. <br /> ({{jez-eng|"With an estimated strength of over 13,000 effectives, the Četniks of northeastern Bosnia were divided into four large groups, with one each operating in the Posavina, Bijeljina, Tuzla, and Zvornik areas. "The cooperation between the division and the Četniks was very loose," wrote one critical SS officer. "Most of the time they simply reported to our intelligence officer when they needed food or ammunition." Sauberzweig was more optimistic: "After being routed by our troops, retreating Partisans are often ambushed by Četnik units seeking weapons... During the latest operations, the Četnik forces have fought well. An acceptable, almost comradely cooperation with the Četniks has emerged. The Serbian-Orthodox population of the (security zone) is the sole industrious, constructive, and vital element in the territory. When the division first arrived in (northeastern Bosnia), the Četniks panicked, fearing Muslim revenge. In the meantime, the constructive-minded Serbians have realized that the division shall include all portions of the population in its mission of liberation. This has led, in a certain sense, to a sort of cooperation.""}})</ref>}} Nemački izveštaj iz jula 1944. godine ocenjuje da četnici Momčila Đujića broje oko 8.000 ljudi, od čega 7.000 naoružanih; ovi su dobro organizovani te neprijateljski orijentisani prema Englezima i bez engleske pomoći. Nijemci zaključuju da im oni zamjenjuju jednu do dvije divizije u Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Jedinica Konrad [srednja Dalmacija]: Saradnja sa četnicima izvanredna. '''Oni zamenjuju jednu do dve divizije'''. Samo se oni bore — ustaše manje aktivne.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=790 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000781.] <br /> ({{jez-njem|"Zusammenarbeit der Truppe mit Cetniks hervorragend. Cetniks ersetzen 1 — 2 Divisionen. Nur sie kämpfen. Ustascha wenig aktiv. <br /> In Norddalmatien (serbischer Volksraum) Cetnikführer Djujic. Etwa 8 000 Mann, davon 6–7 000 Bewaffnete. Gut organisiert. Englandfeindliche Stimmung. Keine englische Unterstützung. Zweifel, ob diese Cetniks bei englische Landung gegen deutsche Besatzungsmacht kämpfen werden."}})</ref>|Izveštaj kapetana Merrema, drugog obaveštajnog oficira Komande Jugoistoka (Armijske grupe F) o inspekcijskom putu po Srbiji, Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj u periodu 20. jun — 4. juli 1944.}} Kapetan Merrem, njemački oficir koji je sastavio ovaj izvještaj, imao je samo riječi hvale na račun četnikâ Dinarske divizije JVuO i vojvode Momčila Đujića: {{izdvojeni citat|[[373. legionarska divizija|373. pešadijska divizija]]: Saradnja sa četnicima vrlo dobra (1. lički korpus sa sedištem u [[Gračac]]u). Oni nemaju direktnu vezu sa Đujićem. Rukovođenje njima direktno od strane obaveštajnog odjeljenja divizije. Njihovim akcijama uvek prisustvuje nekoliko Nemaca koji kontrolišu isporuke municije i snabdevanja. [...] '''Oni su jedini stvarno korisni saborci''' [podvučeno u originalu — prim.]. Jedino od njih dolaze korisna obaveštenja o neprijatelju. [...] Jedan četnički komandant odaje utisak potpuno pouzdanog saborca, koji je i neprijateljski nastrojen prema Englezima. [...] Četnici su vrlo častoljubivi i drago im je kada Nemci primete njihove podvige. [...] Podoficir Bartl poznaje lično vojvodu Đujića. Đujić mu šalje čak i sopstvene naredbe u vezi s područjem [[Donji Lapac|Lapca]]. [Najbolja taktika protiv partizana sastoji se u upotrebi specijalnih jedinica] i kombinovanju četnika u jedinice snage jednog bataljona sa jednim nemačkim vodom sa radio stanicom i, po mogućstvu, teškim oružjem.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=793 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Aussenstelle der 373. (kroat.) Div. – Uffz. Bartl. <br /> Sehr gute Zusammenarbeit mit Cetniks. (1. Lika–Korps Sitz Gracac.) Kein unmittelbarer Einfluss Djuic. Direkte Führung durch Ic–Aussenstelle. Bei Cetnik–Einsatz nehmen meist einige deutsche Soldaten teil. Dadurch Kontrolle der Munitions– und Verpflegungslieferung gewährleistet. "Kroatische Kampfgemeinschaft" bezeichnet Bartl nur als Ausdruck im deutschen Schriftverkehr. Cetniks können diesen Begriff nicht und würden bei Bekanntgabe feindselige Haltung einnehmen. Cetniks sind die einzigen brauchbaren Mitkämpfer. Diese allein liefern auch brauchbare Feindmeldungen. <br /> Kurze Rücksprache mit einem örtlichen Cetnik–Führer ergab den Eindruck eines absolut zuverlässigen, sogar englandfeindlichen Mitkämpfer. <br /> Cetniks sind sehr ehrgeizig und sehen es gerne, wann ihre Taten von Deutschen beobachtet werden. Geschriebenes Wort (Flugblätter) gilt bei ihnen wenig. Das gesprochene Wort ist alles. Gute Flüsterpropaganda hat grossen Einfluss. <br /> Von Invasion sprechen Cetniks kaum. <br /> Uffz. Bartl kennt den Vojvoden Djuic persönlich. Djuic schickt ihm sogar die den Raum Lapac berührenden eigenen Befehle. <br /> Auf die Frage, wie man nach seiner Ansicht der kommunistischen Banden Herr werden könne, antwortete Uffz. Bartl: "Durch andauerndes Jagen mit kleinen Jagdkommandos (Kleinkrieg nach Bandenart), durch Einsatz von Tarneinheiten und durch Zusammenfassen der Cetniks in Batl.–Stärke, dabei etwa 1 deutscher Zug mit Funk und möglichst mit schweren Waffen." <br /> Uffz. Bartl macht einen sehr guten Eindruck, scheint sich aber doch sehr viel zuzutrauen, wenn er behauptet, er könne die gesamten Djuic–Cetniks dahin bringen, wo wir sie haben wollen, falls er an die entsprechende Stelle gesetzt werden wurde."}})</ref>}} Visoka ocjena za doprinos četničkih formacijâ s teritorije marionetske NDH ratnim naporima njemačkog okupatora data je 25. jula 1944. godine i od strane nadležnih instanci iz [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]]: {{izdvojeni citat|Hrvatska: [...] Četnici su, s obzirom na vlastitu slabost, naši prirodni saveznici u borbi protiv komunizma. '''Samo se oni bore'''! “Hrvatska borbena zajednica” postoji samo na papiru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=716&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000707.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks unter Berücksichtigung eigener Schwäche im Kampf gegen Kommunisten unsere natürlichen Verbündeten. Sie allein kämpfen! "Kroatische Kampfgemeinschaft" steht nur auf dem Papier."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka od 25. jula 1944.}} U izvještaju od 11. avgusta 1944, nakon proputovanja koje je Vojni zapovjednik Jugoistoka poduzeo u zoni odgovornosti V SS brdskog korpusa na teritoriju NDH, o tamošnjim četnicima te suradnji s njima kazano je: {{izdvojeni citat|Dobro iskorištavanje četničkih komandanata. Zahtjev za premještaj [[369. legionarska divizija|369. pješadijske divizije]] zbog sve češćih incidenata između četnika, o čijoj suradnji divizija apsolutno ovisi, i hrvatskih pripadnika divizije. 369. pješadijska divizija se sastoji od otprilike 70% Hrvata. Zapovjednik divizije napominje da se najmanje 40% njih smatra nepouzdanim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=192&broj=445 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000440.] <br /> ({{jez-njem|"Gute Ausnutzung der Cetnikführer. Antrag auf Herauslösung der 369.I.D. da sich Zwischenfälle zwischen Cetniks, auf deren Zusammenarbeit Division unbedingt angewiesen, und kroat.Div.Angehörigen mehren. (Siehe Ic–Bericht). 369.I.D. besteht aus ca. 70 % Kroaten. Div.Kdr. bemerkt, dass hiervon minderstens 40 % als unzuverlässig anzusehen sei."}})</ref>|Izvještaj o posjeti OBSO-a zoni odgovornosti 5. SS brdskog korpusa od 7. do 11. avgusta 1944. godine (11.8.44).}} Major Adolf von Ernsthausen je bio zapovjednikom 392. artiljerijske pukovnije iz sastava [[392. legionarska divizija|392. (hrvatske) pješačke divizije]], jedne od tri njemačko-hrvatske divizije (pored [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] i [[373. pješadijska divizija|373. pješadijske divizije]]). Kao veteran [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] sa iskustvom ratovanja na [[balkanskom bojištu]], major von Ernsthausen biva upućen [[1944]]. godine u okupiranu Jugoslaviju. Von Ernsthausen će [[1959]]. godine objaviti ratne memoare pod naslovom ''Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944'' (“Vukovi [[Lika|Like]]. Sa legionarima, ustašama, domobranima i četnicima protiv Titovih partizana. Doživljaji u Hrvatskoj 1944.”).<ref>[https://winkelried-verlag.de/buecher/landser-am-feind/744/die-woelfe-der-lika Winkelried Verlag: Adolf von Ernsthausen, Die Wölfe der Lika]</ref><ref>[https://www.booklooker.de/B%C3%BCcher/Adolf-von-Ernsthausen+Die-W%C3%B6lfe-der-Lika-Mit-Legion%C3%A4ren-Ustaschi-Domobranen-und-Tschetniks-gegen/id/A02Iwx5I01ZZ3 Ernsthausen, Adolf von — Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944 — Landser am Feind, Band 5 (www.booklooker.de)]</ref> O sveobuhvatnoj saradnji Dobroslava Jevđevića s okupacionim vlastima bio je general Mihailović, u više navrata, obaviješten i od strane Jovanke Krištof (pseudonim »Mira«), četničke obavještajke u [[Slovenija|Sloveniji]]. U veoma opširnom izvještaju od 29. juna 1944, Krištof o Jevđeviću (pseudonim »Aero«) daje nedvosmislenu ocjenu: „Aero je drugi [[Milan Nedić|Nedić]].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_198.htm Izveštaj obaveštajnog organa od 29. juna 1944. Draži Mihailoviću o stanju četničkih organizacija u Sloveniji, Hrvatskom primorju, Gorskom kotaru i Lici i saradnji sa nemačkim okupatorima]</ref> Pored toga, Krištof karakteriše Jevđevića kao „vrlo kompromitovanu osobu“ (najprije zbog „jakog sudelovanja sa okupatorom“), te zaključuje da ovaj ne bi mogao organizovati četničku ilegalu. Iz izvještaja Krištof može se zaključiti kako su vojvoda Dobroslav Jevđević i kapetan [[Dušan Đaković]], komandant 4. brigade iz sastava Ličko-kordunaške oblasti JVuO, bili podređeni okupatoru i suštinski i u simboličkoj ravni: {{izdvojeni citat|Odred u Ab.[aciji, tj. [[Opatija|Opatiji]] — prim.] likvidiran. 19 ljudi otišlo u [[Postojna|Postojnu]], a 10 ih ide u Nem.[ačku] kom. na [[Rijeka|Reci]], gde će služiti kao [[Gestapo]]. Tu će biti sa njima i Aero i kap. Đak., pa čak i r. stanica. [...] Svi su ti odredi pod Nem. kom. i bez međusobne veze, razbacani po [[Istra|Istri]], da se pokaže celom narodu, kako su Srbi Nem. sluge. Plaćeni su — vojnici 360 L.[ira] mesečno, podnar. 450 naredn. 525 podpor. mislim 3.000 a kap. Đak. 5.800 L. [...] U Josipdol je poslao Aero 11 ljudi, navodno da osnuju tamo četničku komandu. Međutim ti su ljudi Nem. tajna policija, a od četnika iz šume, koji su im dolazili u vezi, da je to četn. komanda, napravili Nem. radni bataljon, koji vode Nem. Tu je oko 40 ljudi, ostali su prestali dolaziti kad su videli šta se sa ovima desilo. [...] Kud ćemo veće poniženje za našu vojsku nego da komanduje Nem. poručnik našem kapetanu, pa i vojvodi, samo sreća, da je taj vojv. surogat, inače propadosmo od bruke... Sve ove i slične akcije vodi kap. Đaković, naravno pod komandom Nem. poručnika. Odluke o njima donosi Aero u dogovoru sa Nem. Upravo je gnusno gledati, kako se obojica klanjaju pred Nem. potpor. i por., pa kaplarima. Đak. sve pozdravlja fašistički uzdignutom rukom, a Aero samo veće činove oficire, inače našim pozdravom. [...] U Lici saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi — tamo mora okupator popuštati, jer inače odoše ljudi u šumu, a vođe su potpuno Nem. sluge i nemaju kamo bežati. [...] '''U krvi im je šurovanje sa okupatorom, a nama prikazuju kako vode vele politiku i kolike žrtve za narod s tim pridonašaju — dok u stvari nisu ništa drugo nego ponizne Nem. sluge'''. [...] Potrebno je već jednom započeti sa ozbiljnim i poštenim radom, jer će nas katastrofa preteći. Saradnju sa okupatorom trebalo bi napraviti na čisto drugoj bazi i ne sme biti vidna. Bar ovde.}} Na drugoj strani, Jovanka Krištof izdvaja kao pozitivan primjer vojvodu Momčila Ðujića: „Ovi ljudi ovde vide jedini spas u vojv. Đujiću, jer ga smatraju poštenim i iskrenim borcem za našu stvar. Isto ima org. dobro sprovedenu. Pljačkati i krasti ne dozvoljava o čemu su se uverili iz njegove prop. gde su imena poubijanih ljudi zbog nediscipline i raznih prekršaja. To ljudima imponira — pošten rad i samo to žele, a i zaslužuju, jer ih nepoštenje tuče već 3 1/2 god. I pored svega toga, ostali su verni našoj ideji. Isto saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi i ne vodi se trgovina sa ljudima, kao ovde. Ovo vodstvo se jako boji Đujića i gaji mržnju prema njemu zato hoće ljudima dokazati, da Đujić nema ništa odnosno samo par sto vojnika bez oružja koji kao čudo gledaju mitraljez. A isto, da su pod Nem. kao ovi ovde.“ U pokušaju da prebaci teret odgovornosti za sopstvenu kolaboraciju s okupatorom na komandanta Dinarske divizije JVuO, vojvoda Jevđević piše Mihailoviću 8. avgusta 1944. godine: „Garantujem i imam stotine dokaza da trupe Đujića u velikom delu stoje u tešnjoj vezi od mene, ali to niko ne vidi. Vi bi se začudili, kad bi vam sve ispričao kakve mi izveštaje pokazuju Nemci o svojim vezama sa našim jedinicama, naročito kod [[Uroš Drenović|Drenovića]] i ostalih, prebacujući mi da ih mi sabotiramo i podmuklo rušimo.“<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 156, reg. br. 51/1—1.</ref> I u izvještaju od 10. avgusta 1944, Jovanka Krištof je upozorila Mihailovića na činjenicu da se [[Lika|lički]] četnici pod komandom vojvode Jevđevića nalaze u [[Istra|Istri]] u službi okupatora, kao i da su pred [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|nacistima]] (»broj 11«) dužni salutirati [[Rimski pozdrav|fašističkim pozdravom]]: {{izdvojeni citat|Kolben [potpukovnik [[Karl Novak]] — prim.] se povratio 3 ov. meseca. Zgrozio se nad ovim radom. Nije mogao svega verovati kad su mu referisali oficiri i vojnici, dok nije neke stvari i na vlastite oči video. Mislim, da je dosta ako Vam kažem da stalno uzdiše i govori pri svakoj prilici: »Jadni Čiča, kako ga upropastiše, zar [[Vermaht]] i [[Gestapo]], da predstavlja Čičinu vojsku.« Prebleđuje slušajući i gledajući ovo. 3. mu referiraše četnici da su dobili naređenje da moraju svi nacistički pozdravljati. A jučer se sam uverio da ima oficira, koji profaniraju našu uniformu, te u njoj putuju iz [[Postojna|Postojne]] u Trst i daju povoda komun. za prop. Isti oficir Korać je tako i u Ab.[aciju] došao samo da je još imao natpis na rukavu i kapi »Lika« što po naređenju moraju svi u Postojni nositi. Ja sam ga napala zbog toga, a isto tako i Jovanovog brata, te su jučer svi na putu skinuli te sramotne natpise. [...] Čujem da Jovan sad ostaje kod Vas. Neka Vam ispriča kako su part.[izani] u okolici Post.[ojne] natiskali plakate o četn. banditima sa natpisom »Lika« na rukavu i kapi, koji su pljačkali selo sa br. 11 i odveli x ljudi i t.d. [...] Nadam se da će sad sigurno uspeti četnicima, da se odele od br. 11. Samo mnogi su od njih mišljenja da su ovim radom upropas[ti]li i ovde i Liku.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_21.htm Izveštaj Jovanke Krištof od 10. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o stanju ličkih četnika u Istri, njihovoj saradnji sa Nemcima i ponašanju Dobrosava Jevđevića u vezi sa problemom vraćanja četnika u Liku]</ref>}} === Saradnja JVuO sa njemačkim okupatorom na Kosovu (1944) === {{main|Kosovo i Metohija u Narodnooslobodilačkoj borbi}} Proljeća 1944. godine, u vrijeme [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodora Udarne grupe divizije NOVJ u dolinu Ibra]], dolazi do čvrste saradnje između četnika na [[Kosovo|Kosovu]] i njemačkog okupatora u borbi protiv [[NOP]]. 8. aprila 1944. godine, kapetan [[Živojin Marković]], komandant Drugog kosovskog korpusa JVuO, obavještava<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref> generala Dragoljuba Mihailovića da se sastao sa njemačkim šefom SD policije iz [[Kosovska Mitrovica|Mitrovice]], koji mu je obećao hvatanje komunista sa Kosova (i [[Srbi|Srba]] i [[Albanci|Albanaca]]): {{izdvojeni citat|Obećao je da će da pohvata sve komuniste sa Kosova, bilo Srbe bilo Arnaute o čemu smo dali dokaze i podatke... Učinio sam pokušaj da dobijem i municiju od Nemaca. Obećali su, jer sam im predstavio strašno stanje u vezi sa partizanima.}} Kapetan Živojin Marković upozoravao je generala Mihailovića na posljedice javne i otvorene saradnje sa okupatorima, tj. na četničku kompromitaciju pred stanovništvom. Kapetan Marković piše 23. aprila 1944. kako je nastupila potpuna konfuzija, budući kako se protiv snagâ NOVJ zajedno bore: „Mi [tj. JVuO — prim.], Nemci, Bugari, nedićevci, dobrovoljci, [[Albanci|Arnauti]] dobrovoljci, Albanska legija.“<ref>AVII, ČA, kut. 246a, reg. br. 1/1–23.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943—1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 358.</ref> 11. juna 1944. kapetan Marković izveštava komandanta [[Sicherheitsdienst|SD policije]] u [[Kosovska Mitrovica|Kosovskoj Mitrovici]] o borbama koje vodi protiv jedinica NOP. Pored toga, kapetan Živojin Marković izvještava njemačkog oficira o spuštanju engleskih i američkih padobranaca na teren pod kontrolom snagâ JVuO: {{izdvojeni citat|Nastojaću da proverim tačno gde su pali i ko ih je uhvatio i gde će se nalaziti, pa ću vas izvestiti. Ja sam na položaju sa celim korpusom. Noćas sam blokirao dva srpska sela i uhvatio jednu komunističku trojku koju sam odmah likvidirao... Ako me sada ne pomognete u najtežoj situaciji u borbi sa partizanima, biću prinuđen da se povučem.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Sjutradan, 12. juna 1944, uslijedio je odgovor njemačkog komandanta SD policije iz Mitrovice: {{izdvojeni citat|Mnogo Vam hvala za Vaša dva izveštaja. Juče sam imao duži razgovor sa Vašim oficirom za vezu koji Vas je sigurno već sada o svemu što smo razgovarali izvestio. Raduje me mnogo što imate takve uspehe u borbi protiv komunista i čestitam Vam na tome... Primite puno pozdrava i moje želje da postignete još mnogo uspeha i slave u borbi protiv komunista.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Polovinom septembra 1944. godine, saradnja kosovskih četnika sa njemačkim okupatorom postaje legalna. Štab 2. kosovskog korpusa JVuO dobija od Nijemaca 10. septembra 1944. „tri vagona municije i ukupno 800.000 metaka od 7,9 mm”. U [[Raška|Raškoj]] su se mogli vidjeti njemački vojnici skupa sa četnicima. Krajem oktobra 1944. godine u [[Zvečan]]u pregovaraju predstavnici četnika, Nijemaca i [[Balli Kombëtar|albanskih kvislinga]] o zajedničkoj borbi protiv NOV i PO Jugoslavije.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref><ref>Ненад Миодраг Антонијевић, Ратни злочини на Косову и Метохији 1941—1945. годинe. Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, Београд, 2015, стр. 453—454.</ref> Komanda [[Armijska grupa E|Armijske grupe »E«]] javljala je 29. oktobra 1944. godine o susretu generalštabnog potpukovnika Warnstorffa sa kapetanom Markovićem, vjerovatno radi dogovora o zajedničkom povlačenju na zapad: {{izdvojeni citat| ''29. 10. 1944. Operat. odeljenje (Kos. Mitrovica)'' Sastanak 20. 10. načelnika Obaveštajnog odeljenja potpukovnika Varnštorfa sa komandantom 4. četničkog korpusa Markovićem.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref>}} Iz iste je komande javljano 11. novembra 1944. da su Markovićevi četnici, kao i oni s teritorije [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]], »samo saputnici« njemačkog Wehrmachta. Međutim, nepovjerenje je i dalje postojalo među dvjema stranama, pa je preporučen određeni oprez: {{izdvojeni citat|Grupa Marković (2500—3000), u sporazumu sa nem. vojskom, osigurava odsek Mitrovica — Raška (mesta uklj.) — Novi Pazar. Izviđanje protiv Bugara, Tita i Sovjeta. Do sada nije bilo ozbiljnijih incidenata. Potrebna je opreznost.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0_%22%D0%95%22_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_11.11.1944. Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.], Vojnoistorijski institut, NAV--T-311, r. 184, s. 501.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gruppe Markovic (2500–3000) sichert im Einvernehmen mit dt. Truppe Abschnitt Mitrovica – Raska (Orte ausschl.) – Novi Pazar. Aufklärung gegen Bulgaren, Tito und Sowjets. Bis jetzt keine ernsteren Zwischenfälle. Vorsicht geboten."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u Srbiji (1944) === {{main|Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|Topličko-jablanička operacija}} [[File:Nemci predaju minobacač četnicima.jpg|thumb|Nemci predaju minobacač četnicima u Srbiji 1944.]] {{Quote box | citat = „D.M.-bande dosada nisu nikad napale okupacione trupe.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1115&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001111: Izvještaj o bandama u okolini katarakti Dunava (bez datuma, približno mart 1944).] <br /> ({{jez-njem|"Bisher haben die D.M.Banden die Besatzungstruppen noch nie angegriffen."}})</ref> | izvor = Nemački izvještaj o četnicima u okolini katarakti Dunava od marta 1944. | width = 40% | align = right}} {{Quote box | citat = „Titove bande imaju se napasti i uništiti, odn. zarobiti. Pristalice D.M.-a (četnici) ne smatrati neprijateljima.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1264&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001260: Naredba 923. Landeschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ (29. Juli 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"Angetroffene Titobanden sind anzugreifen und zu vernichten bzw. gefangen zu nehmen. DM—Anhänger (Cetniks) sind nicht als Feind anzusehen."}})</ref> | izvor = Naredba 923. Landesschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ od 29. jula 1944. | width = 40% | align = right}} Oko [[Nova godina|Nove godine]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] 1944. dolazi do žestokih [[Bitka za Ivanjicu (januar 1944.)|borbi za Ivanjicu]]. Ovom prilikom, četnici Draže Mihailovića stupaju u borbu protiv snagâ NOVJ skupa sa Nijemcima, [[Bugari|Bugarima]] i kvislinškim formacijama (Državna i Poljska straža). 11. januara 1944, u Vrhovnu komandu JVuO stiže depeša kapetana [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] (pseudonimi »Švarc« i »Ras-Rasa«), u kojoj se navodi: „Nemci i Bugari uz pomoć četnika ušli u Ivanjicu, a tenkovi produžili dalje. Komunisti otstupaju u pravcu Javor — Kušići. Od naših u borbi [[Vuk Kalaitović|Kalait]] i Marković. Gubici nisu još utvrđeni. Nemci danas prošli kroz [[Kosjerić]] i sutra stižu na bojište. Od komunista učestvuju u borbi muslimanska i dalmatinska brigada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> Kapetan [[Predrag Raković]] (»Kar-Kar« i »Pre-Pre«) šalje 13. januara dvije depeše kojima obavještava VK JVuO i generala Mihailovića o stanju na terenu: {{izdvojeni citat|Primio sam sva Vaša naređenja za prikupljanje snaga za dejstvo prema Ivanjici protivu komunista. Situacija kod Ivanjice 12-I uveče: partizani su izbačeni iz Ivanjice i odbačeni prema Mučnju, a štab mi je još u Katićima. Partizani tamo imaju 1, 2 i 5 proletersku brigadu i srbijansku proletersku brigadu. Ukupno oko 3000 ljudi. Odlično naoružani sa dosta municije. Od okupatora: Nemaca vrlo malo sa 5 tenkova, a Bugara 1000. Nemci ne nameravaju da dovedu u ovu oblast jače snage za borbu, jer su radi da ove partizane likvidiraju sa Bugarima, srpskom državnom stražom i da im pomognu četnici D. M. I jedna i druga strana drže se u toku 13-I pasivno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Kad je sredinom marta 1944. operativna grupa sastavljena od [[Druga proleterska divizija NOVJ|Druge]] i [[Peta krajiška divizija NOVJ|Pete divizije]] NOVJ iz [[Sandžak]]a [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodrla u zapadnu Srbiju]], nesuglasice između četnika i Nijemaca u Srbiji potisnute su u drugi plan. Trupe sastavljene od jedinica [[Vermaht]]a i [[Vafen-SS|SS]], korpusâ JVUO, bugarskog okupacionog korpusa, [[Srpska državna straža|SDS]], [[Srpski Doborvoljački Korpus|SDK]] i [[Ruski Zaštitni Korpus|Ruskog zaštitnog korpusa]] pod objedinjenom nemačkom komandom generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] funkcionisale su kao jedinstvena operativna grupa u [[Operacija Kamerjeger|operaciji »Kammerjäger«]]. Kod nadležne je četničke komande majora [[Neško Nedić|Neška Nedića]] bio akreditovan nemački kapetan Vajel kao oficir za vezu. Zajedničke operacije trajale su nešto duže od dva meseca.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj Vojnoupravnog komandanta jugoistoka od 13. maja 1944.]</ref> Kao znak otopljavanja odnosa na liniji četnici–okupator, nakon unilateralnog raskidanja (sa četničke strane) [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|sporazuma potpisanih]] u zimu 1943/1944. godine te organiziranja [[Operacija Treibjagd|operacije »Hajka«]] protiv [[Nikola Kalabić|Kalabićevih]] četnika, u drugoj polovini marta 1944. upriličen je sastanak komandanta Drugog ravnogorskog korpusa kapetana [[Predrag Raković|Predraga Rakovića]] sa oficirom [[Schutzstaffel|SS]]-a Biermannom, inače njemačkim zapovjednikom [[Čačak|Čačka]]. Tom prilikom je kapetan Raković garantovao „da ne postoje ni najmanje namere da se planira opšti ustanak ili da se sprovedu sabotažne akcije“ protiv Nijemaca, odnosno da će „na teritoriji Srbije“ iznova nastupiti primirje. U Mihailovićevo ime, četnički komandant je iskazao spremnost „za borbu protiv komunista i izvan Srbije, uz isporuke municije“, a nije čak odbacio ni mogućnost angažovanja „na drugim evropskim frontovima“.<ref>[https://web.archive.org/web/20221206140940/https://znaci.org/00001/4_14_3_269.htm Izveštaj Feldkomandanture u Čačku od 25. marta 1944. komandantu Jugoistoka o pregovorima sa komandantom 2. ravnogorskog korpusa]</ref> U izvještaju Komandi Jugoistoka, [[obersturmführer]] Biermann navodi da Draža Mihailović od njemačke strane očekuje diskretnost u održavanju kontakata, naročito stoga što bi srpske kvislinške vlasti u JVuO mogle vidjeti konkurenciju: {{izdvojeni citat|Kapetan Raković mi je kazao lično, takoreći u povjerenju kao prijatelju, da sve što mi je do sada rekao i sve što sam ja zapisao, on rekao po nalogu Draže Mihailovića, s kojim je imao svakodnevnu radio-vezu i od koga je dobivao stalna uputstva o predmetu prethodnih razgovora. Pritom me uvjerava da će sa strane Mihailovića, naravno, sve biti demantirano, ukoliko se o sadržaju razgovorâ ponovno dozna u [[Beograd|beogradskim]] krugovima ([[Milan Nedić|Nedić]], [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]). Sasvim je prirodno da ovi krugovi pokušavaju svim sredstvima osujetiti sporazum između njemačke okupacijske vlasti i Draže Mihailovića, jer trenutno su oni legalni predstavnici srpskog naroda te bi možda mogli strahovati za svoje pozicije. Pregovore između DM–pokreta i njemačkih vlasti ovi bi krugovi odmah iskoristili u propagandne svrhe i predstavili ih kao kraj ili slabost DM–pokreta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000268—000269.] <br /> ({{jez-njem|"Hauptmann Rakovic sagte mit persönlich, sozusagen vetraulich zu einem Freund, dass alles, was er mir bisher gesagt und ich aufgeschrieben habe, von ihm im Auftrage von DM gesagt worden sei, mit dem er tägliche Funkverbindung habe und von dem er laufend Anweisungen für den Stoff der bisherigen Besprechungen erhalten habe. Er versichert mir gleichzeitig dass selbverstandlich von DM–Seite alles abgestritten werde, falls wieder der Inhalt der Besprechungen in Belgrader Kreisen (Nedic, Ljotic) bekannt werde. Es sei zu natürlich, dass diese Kreise mit allen Mitteln eine Verständigung zwischen der deutschen Besatzungsmacht und DM zu hintertreiben versuchen, denn sie seien ja gegenwärtig die legalen Vertreter des serbischen Volkes und müssten evtl. um ihren Posten fürchten. Verhandlungen der DM–Bewegung mit deutschen Behörden würden sofort von diesen Kreisen propagandistisch aufgeschlachtet und als Ende bezw. Schwäche der DM–Bewegung hingestellt."}})</ref>|Njemački izvještaj od 25. marta 1944. o pregovorima šefa [[Sicherheitsdienst]]a u Čačku obersturmführera Biermanna sa kapetanom [[Predrag Raković|Predragom Rakovićem]], komandantom 2. ravnogorskog korpusa JVuO}} Kapetan Predrag Raković, jedan od glavnih četničkih komandanata zaduženih za održavanje [[Saradnja četnika sa Nedićevom vladom|veze s Milanom Nedićem]] i Nijemcima, ponovo se sastaje sa Biermannom u Čačku 26. aprila.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=331&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000314.]</ref> Raković je tada naveo da mu je general Mihailović povukao punomoć za obavljanje poslovâ s Nijemcima i da zbog toga na ovom sastanku ne sudjeluje kao njegov predstavnik. Očigledno da je Draža Mihailović bio sasvim upoznat sa ovim kontaktima i davao je za njih odobrenja, dok je Raković održavao kontakte i obavljao poslove s Nijemcima, iako su mu ovlaštenja bila povučena.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Ubrzo je uslijedilo potčinjavanje Rakovićevog Drugog ravnogorskog korpusa JVuO (kao i Javorskog korpusa pod komandom majora [[Radomir Cvetić|Radomira Cvetića]]) njemačkim trupama u jugozapadnoj Srbiji, što se može zaključiti iz jednog izvještaja Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka s početka aprila 1944: {{izdvojeni citat|Cvetićevi četnici osiguravaju lijevi bok grupe Jug i izviđaju u pravcu [[Golija|Golije]] od Drinića ka sjeveru. Zadatak Rakovićeve grupe nepromijenjen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=413 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000408—000409.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cvetic–Cetniks sind zum Schutz der linken Flanke der Angriffsgruppe Süd und zur Aufklärung über das Golija–Gebirge über Dramici nach Norden vorzuführen. Auftrag für Rakovic–Cetniks bleibt unverändert."}})</ref>|Izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka svim potčinjenim jedinicama za 3. april 1944. godine}} Kapetan Raković javlja 30. marta 1944. Vrhovnoj komandi JVuO kako okupator, bez pomoći njegovih snagâ, ne može zatvoriti liniju odbrane u dolini [[Ibar|Ibra]]: {{izdvojeni citat|Nemci kažu da se na dan 29 ov. m. u 2 časa ujutru pojavila veća grupa komunista u blizini s. Biljanovca kod ušća Jošaničke reke u Ibar. Kažu da su uhvatili i dešifrovali depešu koju je [[Tito]] poslao [[Peko Dapčević|Peku]] da Peko ima zadatak da što pre poruši mostove na pruzi i putu [[Kraljevo]] — [[Raška]] — [[Mitrovica]] — [[Skoplje]] i da mu je to i bio cilj prodiranja ka toj pruzi. Nemci su bacili dosta svojih snaga u Ibarsku dolinu da sačuvaju prugu. '''Vapiju za našom pomoći'''. Ovu prugu su do sada čuvali Rusi [tj. [[Ruski zaštitni korpus|RZK]] — prim.], sada su oni smenjeni i u bunkerima su [[Srpski dobrovoljački korpus|Ljotićevci]]. Verovatno da će komuniste zaustaviti na ovoj liniji okupator. Ja ću danas biti sa celim korpusom na mestu kako mi je naređeno, sa štabom u Roćevićima. Uputio sam manja odelenja u daljno izviđanje prema Studenici. Čim nešto dobijem izveštavaću Vas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_104.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 30. marta 1944. četničkoj Vrhovnoj komandi o dobijenim podacima od Nemaca za dejstvo NOVJ u dolini r. Ibra]</ref>}} U dnevnom izvještaju iz Komande Jugoistoka za 18. april 1944, predviđa se koji će sektor zauzeti jedinice pod Rakovićevom komandom u vrijeme izvođenja operacije »Kammerjäger«, kojom prilikom je okupator s uspjehom osujetio [[Drugi prodor NOVJ u Srbiju|drugi prodor NOVJ u Srbiju]]: {{izdvojeni citat|Rakovićeva grupa dobila zadatak da postavi osiguranja prema jugu na sjevernoj obali Studenice.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=514&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000510.] <br/> ({{jez-njem|"Unternehmen Kamerjägger. II. Eigene Lage: <br /> F/ Cetnik–Gruppe Rakovic erhielt Auftrag zur Abschirmung nach S gegen Feind auf dem nördl. Studenica–Ufer."}})</ref>|Dnevni izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka tokom operacije Kammerjäger, 18. april 1944.}} Jedan od prvih dokumenata gdje se pominje učešće četnika na strani [[Sile Osovine|snaga Osovine]] tokom operacije »Kammerjäger« predstavlja dnevni izvještaj Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka za 27. mart 1944. godine. Neuspjeh snagâ NOV i POJ u pokušaju da pređu rijeku Ibar ogleda se i u činjenici da su im ovom prilikom naneseni značajni gubici u ljudstvu: {{izdvojeni citat| SRBIJA: Operacija »Kamerjeger«: 2. i 5. crvena div. prekinule su borbe u rejonu Ivanjice i posle probijanja slabijeg bug. odbrambenog fronta j. od Ivanjice glavninom snaga prešle put Ivanjica — Sjenica u pravcu planina Golija — dolina Ibra. Dosadašnji gubici kod neprijatelja navodno preko 340 mrtvih i ranjenih. Kao protivmere otpočeto je: 1.) Gonjenje od strane 4 oj.[ačana] bug. bat., uz sadejstvo četničkih odredâ. Preostali delovi 24. bug. div. čiste dosadašnje bojište uz osiguranje doline Moravice. 2.) Formiranje Borbene grupe »Šreder« u cilju zaprečavanja doline Ibra. Ovoj su potčinjeni: 4. puk [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], koji je tamo angažovan za osiguranje pruge, nem. i srp. jedinice koje se tamo nalaze, kao i alarmne jedinice [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|2. okl. armije]] iz pozadinskih jedinica. Spremaju se za dovlačenje: 2. puk [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 4. puk SDK, 1 bat. 1. puka SDK (ukupno 5 bataljona), 696 (mot.) bat. polj. žand. i 1 nem. pol. dobr. bat. Za dolinu Ibra naređen je 1. stepen bojne gotovosti, a za mesto Rašku — 2. stepen bojne gotovosti. Otežani su pokreti usled stalnih snežnih padavina.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_37.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. marta 1944. Grupi armija »F« o prodoru 2. i 5. NOU divizije i preduzetim protivmerama u operaciji »Kamerjeger« kao i o odbijanju zahteva kvislinške crnogorske vlade za pripajanje Sandžaka Crnoj Gori]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=361&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000357.] <br/> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 27.3.1944 </br> Serbien. </br> Unternehmen "Kamerjägger": </br> 2. u. 5. rote Div. haben Kämpfe im Raum Ivanjica abgebrochen und nach Durchstossen der unterlegenen bulg. Abwehrfront S Ivanjica mit Masse die Strasse Ivanjica–Sijenica [sic] in Richtung Golija–Gebirge–Ibartal überschritten. Bisherige Feindverluste angeblich über 340 Tote und Verwundete. </br> Als Gegenmassnahmen sind eingeleitet: </br> 1.) Verfolgung durch 4. verst.bulg.Btle. unter Mitwirkung von Cetnik–Abteilungen. Uebrige Teile 24.bulg.Div. säubern bisheriges Kampffeld unter Sicherung des Moravica–Tales. </br> 2.) Bildung einer Kampfgruppe Schröder zur Sperrung des Ibartales. Dieser sind unterstellt: </br> das zur Bahnsicherung dort eingesetzte 4.Rgt. RSK </br> die dort befindlichen dt. u. serb. Einheiten sowie </br> Alarmeinheiten der 2.Pz.Armee aus Versorgungstruppen. </br> In Zuführung begriffen: </br> 2.Rgt. SFK, 4.Rgt. SFK, 1 Btl.1.Rgt. SFK (ingesamt 5 Btle.) </br> Feld.Abt.(mot) 696 u. 1 dt. Pol.Frw.Btl. </br> Für Ibartal Alarmstufe 1, den Ort Raska Alarmstufe 2 befohlen. Bewegungen durch anhaltende Schneefälle erschwert."}})</ref>}} Iz jednog razgovora na visokom nivou (prisutni: general [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka i [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova), održanom 11. aprila 1944. godine, može se nazrijeti koliko su okupacioni dužnosnici bili zadovoljni saradnjom sa četnicima i ostalim [[Kolaboracija|kolaboracionističkim]] snagama na [[Balkan]]u: {{izdvojeni citat|Neubacherovo mišljenje o vrijednosti srpskih formacijâ: [[Srpska državna straža|SDS]] loša, Hipo (pomoćna policija) isto, [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] dobar, četnici veoma različito. U Crnoj Gori se dobro tuku [[Crnogorski dobrovoljački korpus|dobrovoljci pod njemačkim vođstvom]]. Kosovski Albanci se bore s nama. Evzoni u Grčkoj nijesu za odbranu obale, ali su korisni u unutrašnjosti zemlje i sigurno neće pucati na nas.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"Auffassung Neubacher über den Wert der serbischen Verbände: SSW schlecht, Hipo desgleichen, SFK gut, Cetniks sehr unterschiedlich. In Montenegro schlügen sich die Freiwilligen unter deutscher Führung gut. Die Kosovoalbaner kämpfen mit uns. Evzonen in Griechenland sind nichts für Küstenverteidigung, brauchbar wohl aber im Innern des Landes, werden bestimmt nicht auf uns schiessen."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/155_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604192713/https://znaci.org/00001/155_4.pdf |date=2023-06-04 }}, str. II/294.</ref>|Vojni zapovjednik Jugoistoka (Razgovor Felber-Neubacher, 11. april 1944.)}} Hermann Neubacher se i ovom prilikom očitovao kao entuzijastični zagovornik sveobuhvatne saradnje sa JVuO, budući da u prvom pasusu zapisnika stoji: {{izdvojeni citat|Poslanik Nojbaher smatra da je jačanje nacionalnih srpskih snagâ apsolutno neophodno. On traži mišljenje Vojnoupravnog komandanta o tome da li treba nastaviti pregovore sa DM-om. DM je navodno dobio ultimatum od [[Englezi|Engleza]], koji su zahtevali njegovo potpuno svrstavanje uz njih. DM je to odbio. Nojbaheru je — preko [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]], jednog od najbližih saradnika DM-a — stavljeno do znanja da se DM mora udružiti sa Nemcima. Trifunović je tvrdio da bi, ukoliko dođe do sporazuma, DM bio u stanju da mobiliše čak 50.000 ljudi protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gesandter Neubacher hält eine Verstärkung der nationalen serbischen Kräfte für unbedingt geboten. Er holt die Auffassung des Oberbefehlshaber ein, ob mit DM. weiter Verhandlungen gepflegt werden sollen. DM habe angeblich eine ultimative Forderung der Engländer erhalten, die von ihm restloses Mitgehen forderte. DM. habe diese abgelehnt. Ihm, Neubacher, sei durch Trifunovic (nächster Mitarbeiter DM's.) nahegebracht worden, dass DM. mit den Deutschen zusammengehen müsse. Er habe behauptet, dass bei einer zu Stande kommenden Vereinbarung, DM in der Lage sei, gegen Kommunisten glatt 50 000 Mann zu mobilisieren."}})</ref>}} U izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera (u odjeljku naslovljenom „Stanje kod neprijatelja“), sačinjenom 22. aprila iste godine, ambivalento držanje jedinicâ JVuO prema okupatorskim vlastima smatra se glavnom karakteristikom četničkog pokreta u Srbiji: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Pokret DM je podijeljen unutar sebe. Dok se neki aktivno bore na strani njemačkog Wehrmachta protiv komunista — a da nijesu odustali od temeljnih rezervi prema svakom okupatoru — manje bande DM u centralnoj i istočnoj Srbiji spremne su činiti štetu. Izvještaji koji se stalno pojavljuju o pregovorima Draže Mihailovića i Tita nijesu potvrđeni i takođe se doimaju nevjerovatnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=556 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000552.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist in sich aufgespalten. Während ein Teil aktiv an der Seite der deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten kampft – ohne dadurch die grundsätzlichen gegen jeden Okkupator vorhandenen Vorbehalte aufgegeben zu haben – treiben kleinere DM–Banden in Mittel–und Ostserbien nach wir vor ihr Unwesen. Immer wieder auftauchende Meldungen über Verhandlungen zwischen DM und Tito bestätigen sich nicht und erscheinen auch unglaubwürdig."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka o stanju u periodu od 16. marta do 15. aprila 1944. godine}} 12. aprila 1944. godine, pukovnik [[Jevrem Simić]] izdaje jednom četničkom nižem oficiru objavu o kretanju na terenu brigade kojom komanduje, kako bi ovaj mogao što efikasnije uništavati jatake i simpatizere [[Narodnooslobodilački pokret|NOP]]-a: {{izdvojeni citat|OBJAVA Za G. Milića Majstorovića p.poručnika, komandanta II bataljona III leteće kosmajske brigade, koja mu se izdaje s tim da može slobodno da se kreće sam ili sa svojom vojskom po terenu koji je ugovoren sa našim saveznicima Nemcima i Bugarima i da u ime Kralja Petra II Karađorđevića oduzima svu rekviziciju i kolje sve partizanske jatake i simpatizere zbog čega će dobiti čin majora.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_115.htm Objava komandanta četničke oblasti u Srbiji od 12. aprila 1944. komandantu 2. bataljona 3. kosmajske brigade za nesmetano kretanje od okupatora i klanje simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta]</ref>}} 1. maja 1944. godine, u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka, koji potpisuje načelnik štaba general [[Kurt Geitner]], navodi se cifra od nekoliko hiljada pripadnika JVuO koji pomažu okupatoru u zaustavljanju ofenzive NOVJ: {{izdvojeni citat|Srbija — Stanje u sopstvenim redovima: <br /> Borbena grupa Weyel: 500. SS padobranski lovački bataljon, sa otprilike 1.000 četnika, odbacio je neprijatelja kod [[Seča Reka|Seče Reke]] (6 km zap. od [[Kosjerić]]a) i sa manjom borbenom grupom vrši napad na neprijatelja kod Varde. Izbrojano 10 mrtvih neprijatelja; vjerovatni veći gubici. [...] <br /> Četnici su raspoređeni duž linije [[Požega]]—Kosjerić—[[Ražana]]—[[Povlen]], sa ukupnom jačinom od približno 5.000 ljudi. Pojedine grupe su poslale oficire za vezu. Draža Mihailović, koji je preuzeo jedinstveno zapovjedništvo, namjerava uspostaviti radio-vezu s njemačkom komandom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=673&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000669—000670.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. Eigene Lage. <br /> B. Kampfgruppe Weyel. Fg.Abt. 696 bis Kostojevici an Straße 4 OSO Rogacica durchgestossen. SS–Fallschirmjäger–Btl. hat mit etwa 1000 Cetniks Feind bei Sjecareka [sic!] (6 W Kosjerici) geworfen und steht mit einer schwächeren Kampfgruppe im Angriff gegen Feind bei Varda. 10 gezählte Feindtote, weitere Feindverluste wahrscheinlich. <br /> F. Cetniks stehen im allg. Linie Pozega–Kosjerici–Razana–Povlen in Gesamtstärke ca. 5000 Mann. Einzelen Gruppen haben V.Offz. abgestellt. DM., der Gesamtführung übernommen hat, will Funkverbindung zu deutschem Kommando herstellen."}})</ref>}} U monografiji “Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941—1945” [[Jozo Tomašević]] zaključuje: „Ne mogu ipak dati nikakvu potvrdu toj slutnji da je Mihailović održavao direktnu radio-vezu s Nijemcima, a uzimajući u obzir njegov način ponašanja u cijelom ratu, malo je vjerojatno da jest.“<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Međutim, Hermann Neubacher svjedoči u memoarima kako je, makar tokom nekoliko dana u zimu [[1945]], održavao izravnu radio-vezu s Mihailovićevim štabom.<ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005, str. 161—162.</ref> U dnevniku Vojnog zapovjednika Jugoistoka od 2. maja 1944,<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=677&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000673.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgruppe Weyel. SS–Fallschirmjägger–Btl. hat mit Cetniks bei Varda Tross der 5.Div. zerschlagen. Hohe blutige Feindverluste. Cetniks haben sämtl. Gefangene erschossen. Zahlen werden nachgemeldet."}})</ref> sa pohvalom se ističe kooperacija onih snagâ JVuO u zapadnoj Srbiji koje sačinjavaju taktički sklop pod komandom majora [[Ericha Weyela]]: {{izdvojeni citat|Borbena grupa Weyel: SS padobranski lovački bataljon, zajedno sa četnicima, uništio komoru [[Peta krajiška divizija|Pete divizije]] kod [[Varda (selo)|Varde]]. Veliki neprijateljski gubici. Četnici postrijeljali sve zarobljenike. Brojke će biti objavljene naknadno.}} U izvodu iz ratnog dnevnika generala Hansa-Gustava Felbera za 3. maj 1944. godine, navodi se da je načelnik štaba Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka general Kurt Geitner išao u posjetu njemačkim trupama na ratištu u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]]: {{izdvojeni citat|(3.5.44) 6,00: Putovanje do Parišta [svakako je riječ o [[Donje Vardište|Vardištu]] — prim.] zbog razgovora sa majorom Weyelom i nekim četničkim vođama o formiranju zajedničkog štaba za borbu protiv komunista. Povratak za Beograd 3. maja u 15 časova.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=807&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000803.] <br /> ({{jez-njem|"3.5.44 6.oo Uhr Fahrt nach Pariste zur Besprechung mit Major Weyel und einigen Cetnik–Führern über Bildung eines gemeinsamen Stabes zur Bekämpfung der Kommunisten. Rückkehr nach Belgrad am 3.5., nachmittags 15.oo Uhr."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka, 3. maj 1944. godine}} Kolike je razmjere poprimila kolaboracija četnikâ Draže Mihailovića sa njemačkim okupatorom i srpskim kvislinškim jedinicama u proljeće 1944. godine, postaje očigledno i iz navodâ u izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja, u kom su snage JVuO ubrojane u vlastite formacije: {{izdvojeni citat| I. Sopstvene snage A) Grupa “Holman” 696. bat. feldžand. krenuo je jutros sa četnicima u napad duž puta Nova Varoš — Ljubiš. 11/4. p. “Brand.” na maršu Sjenica — Maskova. Komandno mesto grupe “Holman” — Nova Varoš. I I/4. p. “Brand.” na maršu Užice — Ivanjica — Maskova. B) Grupa “Vajel” Napad Severne četničke grupe na jakog neprijatelja jugoistočno od Rožanstva nije uspeo uprkos visokih gubitaka i na strani četnika i na strani neprijatelja, pa će jutros biti ponovljen sa I/“Brand.”. Podređeni 1. bataljon 63. puka u obezbeđenju na visovima između Čajetine i Rožanstva. C) 24. bug. div. I I /64. nije uspeo u noći 11/12. 5. da kod Mokre Gore spreči neprijateljske zaštitnice da izmaknu ka jugu. Danas je sa 1/1. srp. puka i 1.000 četnika počelo čišćenje prostora Semegnjevo — Čajetina. 8. bataljon teških mitraljeza na maršu Požega — Arilje. 11/63. biće naknadno privučen. D) Grupa “Tatalović” Srpski dobrovoljački korpus uključio se kod Ljubovije u borbe na hrvatskoj obali Drine i prihvatio četnike koji su se povlačili. Kod Rogačice 4 prebeglice.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja 1944. Vrhovnoj komandi Vermahta o borbama sa 2. i 5. NOU divizijom na komunikaciji Užice — Višegrad]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000732—000733.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. II. Eigene Lage. <br /> A) Gruppe Hollmann. Fg.Abt.696 heute morgen mit Cetniks zum Angriff entlang Str. Nova Varos–Ljubis angetreten. II./4.Brdbg. auf Marsch Sjenica–Maskovo. Gefechtsstand Gruppe Hollmann Nova Varos. III./4.Brdbg. auf Marsch Uzice–Ivanjica–Maskovo. <br /> B) Gruppe Weyel. Angriff nördl. Cetnik–Gruppe gegen starken Feind SO Rozanstvo drang bei hohen Cetnik–u. Feindverlusten nicht durch und wird seit heute morgen mit I./Brdbg. wiederholt. Unterstelltes I./63 sichert auf Höhen zwischen Cajetina u. Rozanstvo. <br /> C) 24.bulg.Div. III./64 konnte in der Nacht 11./12.5. bei Mokra Gora Ausweichen feindl. Nachhuten nach S nicht verhindern und tritt heute mit I./Serb.Rgt.1 u. 1000 Cetniks zur Säuberung des Raumes Semegnjevo–Cajetina an. 8.sMG.Btl. auf Marsch Pozega–Arilje. II./63 wird nachgezogen. <br /> D) Gruppe Tatalovic. Bei Ljubovija griff SFK in Kämpfe auf kroat.Drina–Ufer ein u. nahm ausweichende Cetniks auf. Bei Rogacica 4 Überläufer."}})</ref>}} U istom izvještaju je prenijeta i sljedeća informacija: {{izdvojeni citat|Prema pouzdanom izvoru, četnički komandant [[Dragoslav Račić|Račić]], koji je učestvovao u borbi protiv Grupe “[[Milutin Morača|Morača]]” u [[Valjevo|valjevskom]] kraju, zatražio je da se vrati u svoje dotadašnje operacijsko područje, jer ne želi više da se „prlja“ saradnjom sa okupatorom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000732.] <br /> ({{jez-njem|"Nach s.Qu. hat Cetnikführer Racic, der im Kampf gegen Gruppe Moraca im Raume Valjevo beteiligt war, die Rückkehr in sein bisheriges Einsatzgebiet beantragt, da er sich durch Zusammenarbeit mit der Okkupator nicht länger "beschmutzen" wolle."}})</ref>}} Istog dana, u izvještaju koji je poslao Glavnom komandantu Jugoistoka feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|von Weichsu]], general Felber zapaža kako formiranje ''Borbene grupe Weyel'' označava novu etapu u četničko-njemačkim odnosima s ciljem saradnje u borbi protiv NOVJ, koja u tom obimu nije bila izvodiva u prethodnom periodu: {{izdvojeni citat|Utisak o upotrebljivosti pojedinih potčinjenih narodâ i jedinicâ: [...] Četnici uvjeravaju da će se uzdržati od bilo kakvog neprijateljstva prema njemačkim trupama i da će učestvovati u borbi protiv komunista do konačne pobjede. U operacijama četničke jedinice predvodi [[Neško Nedić]], a s njemačke strane major Weyel. Razgovori na bojnom polju pokazuju da su četničke vođe poput Kalabića i Rakovića spremne sarađivati sa Nijemcima. Kod ljudstva preovlađuje prijateljski pristup, uz samo nekoliko neprijateljskih lica. Naoružanje im je skromno; manjak mitraljeza. Situacija sa zalihama municije, kao i dosad, nejasna.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=727&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000723—000724.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Eindruck über die Brauchbarkeit der einzelnen unterstellten Nationen und Verbände: <br /> f) Cetniks versichern jede Feindseligkeit mit deutschen Truppen auszugeben und sich am Kampf gegen die Kommunisten bis zum Endsieg zu beteiligen. Leitung der Cetnik–Verbände durch Nesko Neditsch, deutscherseits durch Major Weyel. Besprechungen auf dem Gefechtsfeld zeigen, daß die Führer der Cetniks wie Kalabic und Rakovic gewillt sind, mit den Deutschen zusammenzuarbeiten. Unter den Leuten vielfach freundliches Entgegenkommen, nur zum Teil feindselige Gesichter. Ausrüstung mit Waffen mäßig, wenig Maschinenwaffen. Über Munitionslage nach wie vor Unklarheit."}})</ref>|Raport generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|Maximilianu von Weichsu]] od 13. maja 1944. godine}} Draža Mihailović je imenovao [[Milorad Mitić|Milorada Mitića]] za oficira za vezu između svojih jedinica i njemačke komande, kako bi saradnja četničkih komandanata sa okupatorom dobila organizovaniju formu. General Mihailović je preko kapetana Mitića dostavljao svoje zahtjeve njemačkoj komandi koja je snabdijevala municijom i hranom njegove jedinice, angažovane u borbi protiv NOVJ. Mitić je o situaciji na frontovima, o svome radu i o količini pomoći primljenoj od okupatora gotovo svakodnevno izvještavao generala Mihailovića. U depeši od 28. marta 1944, između ostalog, kapetan Mitić piše: {{izdvojeni citat|O nekoj akciji Bugara ili Br. 11 (šifra koja označava Njemce — nap.) protivu crvenih dublje na terenu nema ni govora. Doručak i večera su uvek u garnizonu. Ako se hoće uništenje komunista, onda to moramo mi da uradimo. Možemo da računamo na pomoć uzduž komunikacija, na municiju i avijaciju, mada ona ne može mnogo da pomogne. Ali moraju biti hitno bačene masovne snage i lično da vodite operacije, naravno kao 'siva eminencija', inače [[Peko Dapčević|Peko]] ode u Toplicu i dalje... Moral kod naših ljudi u reonima gde su prošli komunisti je mnogo opao. Sve veća sumnja u snagu naših i Br. 11 i sve veći respekt prema crvenima... Pred svim ovim mi ne možemo da zatvorimo oči. Ovoga puta opasnost je stvarno velika, skoro ogromna...<ref>AVII, arhivski fond Draže Mihailovića, S—X—57/2.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_62.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje KORPUSI DRAŽE MIHAILOVIĆA POLAŽU ISPIT PRED OKUPATOROM U SRBIJI]</ref>}} 18. aprila 1944. godine, glavni inspektor Vrhovne komande JVuO pukovnik Jevrem Simić izvještava generala Mihailovića da se kapetan [[Zvonimir Vučković]], komandant Prvog ravnogorskog korpusa, nalazi pod izravnom komandom njemačkih oficira: {{izdvojeni citat|Zvonkov odred pod komandom poručnika Nenadića zajedno sa Nemcima je u Negbini.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_120.htm Pismo delegata Vrhovne komande od 18. aprila 1944. Draži Mihailoviću o saradnji četnika sa nemačkim i bugarskim trupama u borbama protiv NOVJ u jugozapadnom delu Srbije]</ref>}} U telegramu od 20. IV 1944. pukovnik Simić piše generalu Mihailoviću: {{izdvojeni citat|Vučković sa 130 odabranih četnika stavio se pod komandu nemačkog poručnika Kerpera i nalazi se južno od Jasenova na Beloj Glavi.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kutija 277, registarski broj 4/1—56.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 99—100.</ref>}} U proljeće 1944. godine, prilikom njemačke kontraofanzive protiv partizana u jugozapadnoj Srbiji u kojoj su učestvovale i značajne četničke snage, zabilježena je i fotografija komandanta 1. ravnogorskog korpusa JVuO sa njemačkim oficirom, vjerovatno iz Wehrmachtove divizije [[Brandenburger|''Brandenburg'']].<ref name="yuhistorija.com"/> [[Datoteka:Zvonimir_Vuckovic_i_Nemci.jpg|minijatura|Kapetan [[Zvonimir Vučković]] (desno), komandant 1. ravnogorskog korpusa JVuO, pozira sa njemačkim oficirom tokom [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|partizanskog prodora u Srbiju]] (april/maj 1944. godine)]] Istog dana kada je došlo do formiranja ''Borbene grupe Weyel'' (28. april 1944), u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka zapisano je: {{izdvojeni citat|Srbija — I. Stanje kod neprijatelja: <br /> A) Divizijska grupa “Morača” nalazi se sa istočnom kolonom u oblasti južno od Kosjerića u borbi sa vlastitim snagama i četnicima, koji su, navodno, lično bili vođeni od strane DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000628.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 28.4.1944. <br /> Serbien. <br /> I. Feindlage. <br /> A) Div.Gruppe Moraca steht mit O–Kollone im Raum S Kosjerici im Kampf mit eigenen Kräften u. Cetniks, die von DM angeblich persönlich geführt werden."}})</ref>}} Pored ovoga, u izvještaju se pominje traženje veze s njemačkim okupatorom i u drugim dijelovima zemlje: {{izdvojeni citat|Ostatak Srbije: Slabija lokalna aktivnost bandi. Grupe DM-a u centralnoj Srbiji, pod pritiskom crvenih, ponovo traže kontakt sa okupacionom silom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Übriges Serbien: <br /> Geringe örtliche Bandentätigkeit. DM–Gruppen in Mittelserbien suchen unter rotem Druck erneut Fühlung mit Besatzungsmacht."}})</ref>}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. godine generalu Mihailoviću, kapetan [[Neško Nedić]] piše o uspostavljanju fronta prema snagama NOVJ u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], odnosno da je stvoren jedinstveni borbeni sklop koji sačinjavaju četnici, [[Srpski dobrovoljački korpus|srpski dobrovoljci]] i njemačke okupacione trupe: {{izdvojeni citat|Snage potčinjene meni prešle su trenutno u odbranu na liniji Bačevci—Kosjerić i to: valjevski korpus sa delom Nemaca drži levo obalu Graca u visini Lipa—Ravan. Juče su na ovom odseku odbijeni svi napadi komunista. Ajdačić sa delom Nemaca zatvara položaj Bukovi—Ražana. Na prostoru Ražana—Kosjerić ima jedan bataljon Nemaca. Brigada Negovanova kao rezerva drži Divčibare. Rakovićev korpus u Kosjeriću sa ofanzivnom ulogom. Moja težnja je da sa naslonom na Nemce, stvorim čvrstu odbranu linije Bačevci—Kosjerić, dok se snage ne prikupe i ne stvore preduslovi za uništavajući udar, a tada uništi prva, druga a potom peta divizija. U ovom cilju front ostaje prema drugoj diviziji danas u odbrani dok na ovu diviziju sa zapada napadaju jedan bataljon Nemaca i tri bataljona ljotićevaca a mi je dočekujemo. Prema petoj diviziji preduzima se napad danas sa angažovanjem.<ref>AVII, Ča, kut. 276, reg. br. 2/1—11.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 100.</ref>}} U svojstvu komandanta Valjevskog korpusa JVuO, u depešama od 17. maja 1944. kapetan Nedić je poslao Vrhovnoj komandi i Mihailoviću sljedeće informacije: „Peta divizija uglavnom na prostoru Mučanj i južno... Prema ovima snagama u pokretu su Nemci sa juga i jugoistoka tri bataljona Nemaca. Bugari sa Rakovićem i sa javorcima [Javorski korpus JVuO pod komandom majora Radomira Cvetića — prim.] u pokretu su sa istoka. Ja sa Gardom i valjevskim korpusom napadam danas sa severa sa težnjom da ovladam [sa] Okruglicom... Požeški korpus i Ajdačić [Filip, komandant Crnogorske brigade Požeškog korpusa JVuO — prim.] zatvaraju otstupanje Crvenih na sever na položaju: Vranjevina, Crveni Vrh, Treštena Stena. Užička brigada sa jednim bataljonom Nemaca napada od Kokinog Broda na sever. Druga komunistička divizija na Zlataru: Jablanica, Dobroselica, Negbina, Draglica. Sa juga je napadaju Nemci i Zlatiborski korpus [pod komandom kapetana Dušana Radovića Kondora — prim.].“<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 2/1—38.</ref> U prvoj polovini maja 1944. godine, Vrhovna komanda JVuO je javljala o zajedničkim borbama četnikâ i Nijemaca širom okupirane Jugoslavije: „Naši i nemački delovi zatvorili put [[Užice]] — [[Kokin Brod]]. Isto tako zatvorena i [[Lim (rijeka)|Limska dolina]]. Od strane Nemaca i naših 2. maja počela ofanziva od [[Podgorica|Podgorice]]. Komunisti u oblasti [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]]. Nemci u [[Šavnik]]u, [[Žabljak]]u i [[Brodarevo|Brodarevu]]. U [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] šesnaesta, sedamnaesta i tridesetšesta komunistička divizija pri uništenju od dve nemačke divizije.“ General Mihailović je naređivao i majoru Dragiši Rakiću (pseudonim »Gis-Gis«), komandantu Vojvodine JVuO, da pokuša dobiti municiju od okupatora, koristeći se pritom i srpskim kvislinškim strukturama, budući da je [[Banat]] formalno bio dijelom [[Vojna uprava u Srbiji|Nedićeve Srbije]]: „Postarajte se za nabavku municije kako ste predvideli. Iskoristite raspoloženje Nemaca u Banatu za jačanje naše organizacije. Isto tako iskoristite i Nacionalnu službu rada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> 11. maja 1944, general Mihailović (pseudonim »Hans«) piše da je naredio »Viktoru« (major [[Mladen Mladenović]], komandant Čegarskog korpusa JVuO), »Hermanu« (potpukovnik [[Radoslav Đurić]], komandant Južne Srbije JVuO), »Orelu« (potpukovnik [[Dragutin Keserović]], komandant Rasinsko-topličkog korpusa JVuO) i »Minču« (major [[Branivoj Petrović]], komandant Deligradskog korpusa JVuO) da „iskoriste akciju“ okupatora protiv snaga NOVJ u [[Južna Srbija|južnoj Srbiji]], kao i da „na pogodan način“ nabave naoružanje i municiju: {{izdvojeni citat|Po podacima od Viktora, Hermana i Georgija [potpukovnik Milutin Radojević, delegat VK JVuO za područje Jablanice i Toplice — prim.] jedna nemačka divizija jačine oko 15.000 nalazi se u [[Kuršumlija|Kuršumliji]], [[Prokuplje|Prokuplju]], [[Žitorađa|Žitorađi]], [[Pukovac|Pukovcu]] i [[Leskovac|Leskovcu]]. Ima 70 tenkova. Pripremaju se za akciju protiv komunista. [[Gestapo]]vci iz [[Niš]]a traže Viktora i nude oružje i municiju i da ne diraju naše. Keserović 8 i 9 napadao na komuniste u okolini [[Ribarska Banja|Ribarske Banje]] sa [[Jastrebac|Jastrepca]] i od sela Zdravinja. Crveni dobili pojačanje i Orel se povukao na polazni položaj [[Zdravinje]] — [[Veliki Šiljegovac]]. Orel se sprema za ponovni napad. Naredio sam: Viktoru: Da Knjaževački korpus uputi Orelu za akciju na Jastrepcu i Moravskom srezu, ako ga već nije uputio. Sa ostalim snagama da zatvori prelaze na [[Morava|Moravi]] od Niša do Leskovca. Da iskoristi na pogodan način ponudu oružja i municije, jer sada moramo tući komuniste i treba iskoristiti nemačku akciju. 2. — Hermanu: Treba iskoristiti akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice. Da prikupi svoje snage u Jablanici i da dejstvuje najpogodnijim pravcem protivu komunista imajući u vidu akciju Nemaca. Na pogodan način da dođe do municije. 3. — Orelu: Da iskoristi akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice i da mu se stavlja pod komandu Knjaževački i Deligradski korpus. Na pogodan način da dođe do municije. 4. — Minču: Da odmah pomogne Orela u akciji na Jastrepcu i Moravskom srezu kako je već naređeno i da je pod komandom Orela.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref>}} 12. maja 1944, Draža Mihailović obavještava potpukovnika [[Zaharije Ostojić|Zaharija Ostojića]] (pseudonim »Sto-Sto«) sljedeće: „2 i 5 divizija su sada u srezu Zlatiborskom. Napadi se vrše sa svih strana.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> Napad su vršile njemačke i bugarske trupe, zajedno sa ljotićevcima i četnicima. U depešama<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 2/1—28.</ref> koje je komandant Cersko-majevičke grupe korpusa major [[Dragoslav Račić]] poslao Mihailoviću prethodnog dana o saradnji četnika i Njemaca, između ostalog, stoji: {{izdvojeni citat|Saznajem da su [[Užice]] pune Jankovićevih [Milutin — prim.] četnika i da [[Predrag Raković|Raković]], [[Neško Nedić|Neško]], Ajdačić, Janković i Mitić drže neke konferencije sa Nemcima. Ako boga znate sprečavajte ovo... Ako dalje budem vodio borbu protiv komunista zajedno sa Nemcima, ja ću duboko zaglaviti... Zbog ovoga molim da mi odobrite da se vratim na moj teren i povedem samo štabnu akciju u [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] i [[Srem]]u. Neko od nas mora ostati čist.}} General [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka, 16. maja 1944. godine podvlači svojim potčinjenim: „'''Pokret DM bio je i ostaje neprijateljski.'''”<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=758&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000754.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist und bleibt Feind."}})</ref> Felber podsjeća kako četnička saradnja u borbi protiv »crvenih« proističe samo iz činjenice da su komunisti njihov neprijatelj br. 1, ali neprijatelj br. 2 i dalje ostaje okupaciona sila. General Felber stoga preporučuje da se »borba protiv partizanskih bandi« oprezno nastavi voditi skupa s jedinicama generala Mihailovića: {{izdvojeni citat|Četničke grupe koje se nalaze u borbi protiv komunista, ne treba nikako ometati niti ih napadati, već ih podupirati u borbi. Saradnja s četnicima u borbi protiv komunista, uz najštedljiviju isporuku municije i pod nadzorom okupacione sile, može biti samo lokalna i radi akutne borbe protiv partizanskih bandi. U tom slučaju potrebno je isporučivati i sanitetski materijal i negovati ranjenike. Za svaku isporuku potrebno je odobrenje Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka. Preporučujemo da se u svim prilikama obraća nesmanjena pažnja pokretu DM i njegovim postupcima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=759&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000755.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikgruppen, die sich im Kampf mit Ko. befinden, sind dagegen nicht zu hindern und nicht anzugreifen, sondern in ihrem Kampf zu fördern. Ein Zusammengehen mit Cetniks im Kampf gegen die Ko. unter sparsamter Lieferung von Munition unter Aufsicht der Besatzungsmacht darf nur örtlich und nur zum Zwecke des akuten Kampfes gegen die Partisanenbanden erfolgen. In diesem Falle ist auch Lieferung von Sanitätsmaterial und Pflege der Verwundeten erforderlich. Munitionslieferung bedarf in jedem Falle der Zustimmung des Mil.Befh. Südost. Ungeschwächte Aufmerksamkeit gegenüber der DM–Bewegung und deren Maßnahmen ist nach wie vor überall geboten."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_272.htm Informacije Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 16. maja 1944. potčinjenim komandama i štabovima o držanju prema četnicima]</ref>}} Komanda Jugoistoka će, takođe, u mjesečnom izvještaju iz druge polovine maja 1944. konstatovati rastrzanost Mihailovićevog pokreta između osnovnog antiokupatorskog usmjerenja i saradnje s njim u antikomunističkom frontu, kao i strah od gubitka [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] podrške i naklonosti najširih slojeva stanovništva okupirane Srbije, s obzirom na to da je kolaboraciju bilo gotovo nemoguće sakriti: {{izdvojeni citat|II. Situacija kod neprijatelja <br /> a) Srbija <br /> Uprkos saradnji između jakih četničkih jedinica i nemačkog Vermahta — koju je odobrio sam DM — radi borbe protiv nadirućih Titovih snagâ, pokret DM je u svom stavu ostao suštinski neprijateljski nastrojen. Popuštanje pritiska od strane crvenih odmah je dovelo do pojačane aktivnosti usmerene protiv okupatorskih snaga i SDK-a. Tvrdnje područnih komandanata — da je većinu napada podstakao neodgovoran starešinski kadar nižeg ranga — tek treba dokazati. Psihološka osnova za ovu obnovljenu aktivnost može se pronaći u želji da se povrati politički ugled, koji je praktično izgubljen u očima Saveznika, a navodno i u očima srpskog naroda, usled iznuđene saradnje sa nemačkim Vermahtom. U tom smislu, ovi nacionalistički aktivisti su nesumnjivo u suprotnosti sa opštim javnim mnjenjem, koje bi pozdravilo nagodbu između okupacione sile, srpske vlade i pokreta DM.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=784&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000780.] <br /> ({{jez-njem|"II. Feindlage. <br /> a) Serbien <br /> Die DM–Bewegung ist trotz der von DM gebilligsten Zusammenarbeit starker Cetnik–Verbände mit der deutschen Wehrmacht im Kampf gegen die eingebrochenen Tito–Kräfte in ihrem grundsätzlichen Haltung unverändert Feind geblieben. Dass Nachlassen des roten Drucks hat auch sofort eine verschärfte Aktivität gegenüber der Besatzungsmacht und dem SFK zur Folge gehabt. Es muss sich die Behauptung der Gebietsführer, dass die Mehrzahl der Überfalle durch unverantwortliche Unterführer hervorgerufen ist, erst noch beweisen. Der psychologische Grund für die neuerliche Aktivität könnte darin gefunden werden, das durch die notgedrungene Zusammenarbeit mit der deutschen Wehrmacht vor den Allierten tatsächlich und vor dem serbischen Volke vermeintlich verlorengegangene politische Prestige wiederzugewinnen. Damit stehen diese nationalen Aktivisten zweifellos im Gegensatz zur allgemeinen Volksmeinung, die einen Ausgleich zwischen der Besatzungsmacht, der serbischen Regierung und der DM–Bewegung begrüssen wurde."}})</ref>|Mjesečni izvještaj Komande Jugoistoka za period od 16.4 do 15.5.44. (23. maj 1944. godine)}} Major Erich Weyel se vrlo povoljno izjašnjavao o saradnji sa Mihailovićevim četnicima, zapažajući da su oni naklonjeniji oficirima Wehrmachta nasuprot policijskim službenicima ili političkim ličnostima: {{izdvojeni citat|Major Vajel izveštava o svojim iskustvima pri rukovođenju četničkim jedinicama. Oni [četnici] nameravaju da nastave borbu protiv komunista nakon kraćeg perioda oporavka. Žele da pregovaraju isključivo sa nemačkim oficirima, a ne sa [[Gestapo]]om ili diplomatama. [[Pavle Đurišić]] je bliski saveznik DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=661 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000657.] <br /> ({{jez-njem|"Major Weyel berichtet über seine Erfahrungen bei der Führung von Cetnikverbänden. Sie wollen weiterkämpfen gegen die Kommunisten nach einer gewissen Erholungszeit. Sie wollen nur mit deutschen Offizieren verhandeln und nicht mit de Gestapo und nicht mit Diplomate. Pavle Đurišić ist stark DM-[A]liiert."}})</ref>|Izvod iz ratnog dnevnika Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. maja 1944.}} U zapisniku generala Felbera s kraja maja 1944, apostofira se korištenje Mihailovićevih četnika i Ljotićevih dobrovoljaca za odbranu jugozapadne granice okupirane Srbije od partizanskog prodora: {{izdvojeni citat|Predviđeno je da se veći dio četnikâ Draže Mihailovića pošalje kući, da se najpouzdaniji koriste kao izviđači na granici, i da se dobrovoljci (SDK), poslije apsolutno neophodnog odmora i osvježenja, kasnije iskoriste kao graničari.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=817&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000813.] <br /> ({{jez-njem|"Es ist beabsichtigt, von den DM–Cetniks einen größeren Teil nach Hause zu schicken, die Zuverlässigsten als Aufklärer an der Grenze zu verwenden, und später das SFK nach einer unbedingt notwendigen Ruhepause und Auffrischung als Grenzschutz einzusetzen."}})</ref>|Zapisnik o putovanju za Niš i Sofiju 25-28.05.1944.}} General [[Edmund Glaise von Horstenau]], vršio je od 15. juna do 25. juna 1944. dužnost komandanta Jugoistoka, zamjenjujući generala Hansa Felbera, koji se po službenom zadatku nalazio u Njemačkoj. Opisujući u svom ratnom dnevniku stanje u Srbiji, tj. odnose između njemačkih i bugarskih okupacionih trupa, s jedne, kao i četnika i kvislinga, s druge strane, Horstenau navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|'''Nemci gotovo da nemaju svojih trupa u Srbiji'''. Postoji samo nekoliko policijskih jedinica. Najveći deo Srbije nalazi se pod kontrolom bugarskog okupacionog korpusa. Bugarskih vojnika nema samo u severozapadnom delu Srbije i Banata. No, bugarske trupe u Srbiji jesu najlošije bugarske jedinice. Tek što sam na kratko vreme preuzeo Vrhovnu komandu u Beogradu, dve bugarske čete, zajedno sa svojim oficirima, prebegle su partizanima kod Leskovca. Jedine trupe na koje je čovek mogao da se osloni u borbi protiv partizana bili su srpski dobrovoljci, a donekle i ruski. Upotrebljivi za borbu protiv partizana bili su i ljudi Draže Mihailovića. Vezu sa njim za mene je održavao jedan nemački major [Erich Weyel], nosilac odlikovanja „viteškog krsta“.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 508.</ref>}} U vrijeme izvođenja [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Trumpf«]], u kojoj se [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pridružila njemačkim trupama u borbi protiv partizana, došlo je 14. jula 1944. u [[Kruševac|Kruševcu]] do sastanka vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera sa kapetanom [[Neško Nedić|Neškom Nedićem]], načelnikom štaba ove četničke formacije. Tom prilikom, Nedić je istaknuo da su „četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali“, ponudivši svoje usluge u „borbi protiv komunizma“. General Felber je ocijenio da je riječ „o potpuno ozbiljnoj ponudi četnika koju treba prihvatiti“, s čim se složio i major Erich Weyel, oficir za vezu kod kapetana Nedića: {{izdvojeni citat|Neško Nedić je sada načelnik štaba četničke grupe koja se sa nama bori u akciji »Trumpf« i čija se jačina može proceniti na oko 10.000 ljudi. [...] Pošto su oni sami u borbi protiv komunizma i suviše slabi, uvideli su da moraju tražiti oslonac u nemačke oružane snage, ''kojima će se bezuslovno potčiniti sa puno poverenja''. Oni su spremni da se bore protiv komunizma svuda tamo gde bih ih ja postavio. Na drugoj strani, Nedić je molio ponovnu pomoć u vidu ''isporuke municije i naoružanja, a naročito teškog naoružanja''. Četnici su spremni da daju svaku garanciju da će se isporučeno naoružanje i municija upotrebiti samo protiv komunizma. [...] Neško Nedić je još jednom molio za poverenje ne samo ovdašnjih nemačkih komandi nego i čitavog nemačkog naroda, kao i za priznanje srpskog naroda kao najvećeg neprijatelja komunizma na Balkanu. ''Kao dokaz svog unutarnjeg raspoloženja ponudio je da se lično dalje bori na [[Istočni front|istočnom frontu]] posle čišćenja Srbije od komunizma'' i siguran je da bi to, slično njemu, učinio i jedan veliki broj četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_93.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 15. jula 1944. Komandi Grupe armija »F« o razgovoru vođenom 14. jula 1944. u Kruševcu, sa četničkim komandantom Neškom Nedićem u vezi zajedničkih dejstava protiv jedinica NOV i POJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=734&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frames no. 000725—000726.] <br /> ({{jez-njem|"Nesko Nedić ist z.Zt. Chef des Stabes der beim Unternehmen "Trumpf" mit uns kämpfenden Cetnikgruppe, deren Stärke auf etwa 10 000 Mann zu schätzen ist. <br /> Da sie im Kampf gegen den Kommunismus alleine zu schwach seien, sähen sie ein, dass sie Anlehnung an die deutsche Wehrmacht suchen müssten, der sie sich voller Vertrauen bedingungslos unterstellten. Sie seien bereit, gegen den Kommunismus zu kämpfen überall da, wo ich sie hinstellen würde. Auf der anderen Seite erbat Nedić erneut Unterstützung durch Lieferung von Munition und Waffen, insbesondere schweren Waffen. Die Cetniks seien bereit, jegliche Garantie zu bieten, dass das Gelieferte nur gegen den Kommunismus verwendet würde. <br /> Nesko Nedić bat nochmals um Vertrauen nicht nur der hiesigen deutschen Stellen, sondern des ganzen deutschen Volkes und um Anerkennung des serbischen Volkes als stärksten Feind des Kommunismus auf dem Balkan. Als Beweis seiner inneren Haltung bot er sich an, nach Säuberung Serbiens vom Kommunismus für seine Person an der Ostfront weiterzukämpfen, und er sei sicher, dass auch eine grosse Anzahl Cetniks es ihm gleich tun würde."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka Komandi Grupe armija »F« od 15. jula 1944. godine}} Oportuni stav generala Draže Mihailovića i njegovih komandanata, sračunat na skoro njemačko povlačenje, dok bi u međuvremenu okupatora trebalo što više iskoristiti za uništenje glavnog neprijatelja ([[NOVJ]]), zapažen je od strane oficirâ Armijske grupe »F«, prilikom savjetovanja sa specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Hermann Neubacher|Hermannom Neubacherom]], krajem jula 1944. godine: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje: Njemačka je za DM neprijatelj br. 2 — neprijatelj br. 1 su komunisti. DM računa — uostalom, kao i ostale banditske vođe — na skoro povlačenje Nijemaca iz zemlje. Nastojanje za očuvanjem snage četničkih jedinica je prvenstveno sračunato na trenutnu i docniju borbu protiv komunizma. U cilju ostvarivanja ove namjere, DM je tražio velike količine oružja, što je, naravno, bilo odbijeno. Pojedinačni ugovori sa četničkim komandantima (npr. Neško Nedić, Keserović itd.), koji osiguravaju ograničenu lokalnu i taktičku saradnju u borbi protiv komunista, nisu rizični i mogu se nastaviti. Oni su u ovom momentu — i samo u ovom — povoljni za nas, jer odgovaraju našim interesima. Oni ne znače podršku za veliki obračun između nacionalnih Srba i Titovih komunista, koji se ima tek odigrati u daljnoj budućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikfrage: <br /> Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten. D.M. rechnet – wie auch andere Bandenführer – mit einem baldigen Abzug des Okkupators. Das Interesse an Erhaltung der Kampfkraft aller Cetnik–Banden gilt in erster Linie der derzeitigen und späteren Auseinandersetzung mit dem kommunistischen Widerpart. <br /> D.M.s Forderungen nach grossen Mengen von Waffen, die vorstehende Absicht praktisch ermöglich sollen, kann selbstverständlich nicht ersprochen werden. Einzelabmachungen mit Unterführern (z.B. Nesko Nedic, Keserovic usw.), die dem gemeinsamen örtlichen und durch die Lage bedingten jeweiligen Kampf gegen die Tito–Banden dienen, können ohne Risiko eingegangen werden, da sie für den Augenblick – und nur für diesen – zugleich deutschen Interessen entgegenkommen, eine Unterstützung für den Kampf von übermorgen, d.h. für die grosse Auseinandersetzung der nationalen Serben mit dem Kommunisten Titos jedoch nicht bedeuten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« (Heeresgruppe F) sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944. godine}} Major Weyel je još od kraja aprila 1944. godine tijesno surađivao s kapetanom Neškom Nedićem (general Kurt von Geitner je 28. IV zabilježio da je formirana „nova Borbena grupa major[a] Vajel[a]“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000628—000629.] <br /> ({{jez-njem|"Neue Kampfgruppe Major Weyel."}})</ref>) u koordiniranju njemačko-četničkih operacija protiv partizana.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> U izvodu iz ratnog dnevnika Armijske grupe »F« za 18. jul 1944.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=978&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000837.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Major v.Geitner unterrichtet Oberst i.G. Selmayr über neue Lage in Serbien: Am 17.7. eröffneten rote Kräfte südl. Korsumlja [sic!] (S–Serbien) Angriff gegen Cetnikverband. unter Major Weyel. Cetnik zum Ausweichen in NW–Richtung gezwungen. Zielsetzung der Kommunisten wahrscheinlich lokale Verschiebung einer Division, da für Offensive Richtung Ibartal, vorherige Versammlung stärkerer Kräfte notwendig gewesen wäre. Abwehr nur durch Cetnik, nach Ibartal ein weiteres Russenbtl. als Sicherheitskoeffizient unter Schwächung der neu aufgebauten Drinaverteidigung verschoben."}})</ref> navedeno je da je ovo savezništvo, makar taktičko, još uvijek na snazi: {{izdvojeni citat|''General fon Gajtner obaveštava generalštabnog pukovnika Zelmajera o novoj situaciji u Srbiji'': <br /> Dana 17. 7. crvene snage otpočele su napad južno od Kuršumlije (južni deo Srbije) na četničke jedinice pod komandom majora Vajela. Četnici su bili prinuđeni da se povuku u pravcu severozapada. Cilj komunista je verovatno lokalno pomeranje jedne divizije, pošto bi za ofanzivu u pravcu Ibarske doline bilo potrebno prethodno prikupljanje jačih snaga. Odbrana počiva samo na četnicima, a upućen je još jedan bataljon Rusa kao koeficijent sigurnosti, uz slabljenje organizovane odbrane na Drini.}} U dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 26. jul 1944. godine, četničkim se jedinicama odaje priznanje za krupne usluge koje su u vrijeme [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Kehraus«]] učinili okupatoru defanzivnim dejstvima pri zadržavanju glavnine snagâ NOVJ: {{izdvojeni citat|''Srbija: Operacija »Kehraus«'' [Čistka]: <br /> Očigledno da je glavnina neprijateljskih snaga snažno potučena i kao takva povukla se preko srpsko-albanske demarkacione linije. Dodir sa neprijateljem održava se samo sa zaštitnicama. Operacija je time završena, naknadno čišćenje se produžava borbenim grupama koje učestvuju. Mada se u toku operacije nije uspelo u razbijanju glavnine neprijateljskih snaga, ipak je pošlo za rukom, naročito masovnom upotrebom četnika, da se osujeti namera neprijatelja da prodre u pravcu Ibra. U prostoru Sokobanje, pod pritiskom naših i četničkih snaga, delovi bandi prešli su, pod borbom sa jedinicama iz pripravnosti za zaštitu železnice, prugu Zaječar — Knjaževac u pravcu bugarske granice, dok je glavnina, uz velike gubitke u borbama sa četnicima, prodrla u prostor Aleksinca. Od 23. 7. četničke grupe su prodrle preko Save u Srem i tamo se od tog vremena nalaze u borbi sa komunistima. U ostalim delovima Srbije lokalna delatnost bandi, dok se u Banatu vrše neprekidne sabotaže u žetvi.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=204&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289457—6289458.] <br /> ({{jez-njem|"SERBIEN: ”KEHRAUS” MASSE FD–KRAEFTE ANSCHEIN. STARK ANGESCHLAGEN, UEBER SERB–ALB. DEMARKATIONSLINIE AUSGEWICHEN. FD–BERUEHRUNG NUR NOCH MIT NACHHUTEN. UNTERNEHMEN DAMIT ABGESCHLOSSEN, NACHSAEUBERUNG DURCH BETEILIGTE KGRN. FORTGESETZT. WENN ES IM VERLAUF DES UNTERNEHMENS NICHT GELANG MASSE FD–KRAEFTE ZU SCHLAGEN, SO IST ES DOCH, INSBESOND. DURCH MASSENEINSATZ DER CETNIKS GELUNGEN, FD–ABSICHT, IN RICHTUNG IBAR VORZUSTOSSEN, ZU VEREITELN. UNTER DRUCK EIG. UND CETNIK KRAEFTE BANDEN RAUM SOKOBANJA MIT TLN. UNTER KAMPF MIT ALARMEINHEITEN BAHNLINIE ZAJEZAR KNJAZEVAC RICHTUNG BULGAR GRENZE UEBERSCHRITTEN, MIT MASSE UNTER VERLUSTREICHEN KAEMPFEN MIT CETNIKS BIS IN RAUM ALEKSINAC VORGEDRUNGEN. SEIT 23.7. CETNIKS–GRUPPEN UEBER SAVE NACH SYRMIEN VORGEDRUNGEN UND DORT SEITDEM IM KAMPF MIT KOMM. IM UEBRIGEN SERBIEN OERTL. BANDENTAETIGKEIT, BANAT ANHALTENDE ERNSTSABOTAGE.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (26. VII 1944)}} Nakon dva dana, poslat je iz Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta sljedeći dopis: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Završni izvještaj [o operaciji] „Kehraus“: Uz približno 70 sopstvenih mrtvih iz svih borbenih grupa koje su učestvovale (uključujući četnike), izbrojano 363 mrtva neprijatelja, 464 zarobljenika i dezertera.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000242.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Abschlussmeldung "Kehraus": Bei etwa 70 eig. Toten aller beteiligten Kgrn. (einschl. Cetniks) 363. gez. Fd.–Tote, 464 Gefangene und Überläufer.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (28. VII 1944)}} 27. jula 1944, centrali u Berlinu javljali su iz komande Grupe armija »F«: „Srbija: Glavnina snažno potučenih neprijateljskih snaga u operaciji »Keraus«, koja se povukla ka jugu, ponovo je, posle neuspelog pokušaja da se povuče u oblast Albanije, napadnuta od strane Borbene grupe »Dizener« i četnika u prostoru jugoistočno od [[Medveđa|Medveđe]]. Gubici neprijatelja u akciji »Keraus« na dan 24. i 25. 7.: 29 mrtvih, 302 zarobljena, 8 mitraljeza, 2 minobacača i preko 200 pušaka.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=210&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289463.] <br /> ({{jez-njem|3.) SERBIEN <br /> MASSE DER BEI ”KEHRAUS” STARK ANGESCHLAGENEN UND NACH S AUSGEWICHENEN FD.– KRAEFTE NACH MISSLUNGEN VERSUCH IN ALBAN. GEBIET AUSZUWEICHEN, IM RAUM SO MEDVEDJA DURCH. KGR. DIESENER UND CETNIKS ERNEUT ANGEGRIFFEN. FEINDVERLUSTE ”KEHRAUS” AM 24. U. 25.7.: 29 GEZ. TOTE, 302 GEFANGENE, 8 M. G., 2 GR. W. UEBER 200 GEWEHR.}})</ref> Sjutradan, sumirani su rezultati ove operacije: „U Srbiji operacija »Keraus« je postigla potpuni uspeh; neprijatelj je bio prinuđen da izmakne u pravcu juga. Pošlo nam je za rukom da prodorom u pravcu Ibarske doline osujetimo njegovu nameru.“<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/> Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka za 30. jul 1944, takođe upućen Vrhovnoj komandi njemačkog Wehrmachta, bilježi da jedinice JVuO nastavljaju davati doprinos naporima okupatora u slamanju ofanzive koju je NOVJ poduzela u južnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Prilikom nastavljanja čišćenja u operaciji »Keraus«, dijelovi neprijateljskih snaga istočno od [[Lebane|Lebana]] prodrli su u pravcu sjevera. Glavnina je napadnuta u prostoru Lebana od strane Borbene grupe »Dizener« i četnikâ. 5. policijski puk (bez III bataljona) stupio je u akciju sa istoka. Borbene grupe 27. bugarske divizije (5 bataljona) ponovo će stupiti u akciju 31. 7. u cilju naknadnog čišćenja iz doline Toplice u pravcu juga. Neprijateljski gubici — 27. 29. 7. Kod Borbene grupe »Dizener« i četničke grupe »Vajel«: 117 izbrojanih mrtvih [neprijatelja], 604 zarobljenih; zaplijenjeno 9 mitraljeza, 5 automobila, 5 minobacača, 560 pušaka, 6 radio-uređaja, velike količine municije i [vojne] opreme svake vrste.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=221&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289474—6289475.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: <br /> BEI NACHSAEUBERUNG ”KEHRAUS” TLE. FD–KRAEFTE O LEBANE NACH N VORGEDRUNGEN. MASSE RAUM S LEBANE DURCH KGR. DIESENER UND CETNIKS ANGEGRIFFEN. POL. RGT. 5 OHNE ROEM 3. ) VN O ANGESETZT. <br /> KGR. 27. BULG. DIV. (5 BTLNE) ANTRITT 31. 7. ERNEUT ZUR NACHSAEUBERUNG AUS TOPLICA – TAL NACH S. FEINDVERLUSTE 27.<br /> 29.7.: BEI KGR. DIESENER UND CETNIK–GRUP[P]E WEYEL: 117 GEZ. TOTE, 604 GEFANGENE, 9 MG, 5 M PI, 5 GR W., 560 GEWEHRE, 6 FUNKGERAETE, GROSZE [sic!] MENGEN MUN. UND GERAET ALLER ART.}})</ref>}} Nakon što je krajem jula i početkom avgusta 1944. došlo do »naknadnog čišćenja«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1028&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000886.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Nachsäuberung "Kehraus" Fd.–Kräfte beiderseits Lebane gegen Bulgaren, die hohe Verluste an Waffen und Vermissten, nach N vorgedrungen. <br /> Absicht: Zerschlagen Fd.–Kräfte beiderseits Strasse Medvedja – Lebane mit Kgr. Diesener, Tln. Cetnikgruppe Weyel und 5 Btln. 27.bulg.Div."}})</ref> u ovoj operaciji, 6. VIII Vrhovna komanda Wehrmachta zaključuje: {{izdvojeni citat|Srbija: Protiv neprijateljskih raštrkanih grupa koje su prodrle prema istoku i na mnogim mestima prešle Ibar upućeni su delovi četničke grupe »Vajel« iz prostora Brus u pravcu planine Kopaonik. Operacija »Keraus« je završena.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=266&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289519.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: GEGEN DIE AN MEHREREN STELLEN UEBER IBAR NACH O VORGEDRUNGENE FDL. SPLITTERGRUPPE TLE. CETNIKGRUPPE WEYEL AUS RAUM BRUS RICHTUNG KOPAONIK– GEBIRGE IM VORGEHEN. <br /> ”KEHRAUS” BEENDET.}})</ref>}} Komanda Jugoistoka obavještava 11. avgusta 1944. da se Rasinsko-toplička grupa korpusa JVuO, pod komandom potpukovnika Dragutina Keserovića, i formalno stavila pod komandu njemačkog Wehrmachta tokom [[Topličko-jablanička operacija 1944|Topličko-jablaničke operacije]]: {{izdvojeni citat|Situacija kod Borbene grupe Diesener mirna. Četnička grupa Keserovića se dobrovoljno stavila pod komandu Borbene grupe Diesener. Obnovljen napad na neprijateljske snage južno od Lebana uslijediće 13. VIII.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=288&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289541: Dnevni izvještaj komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 10. augusta 1944 (11. august 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"C ) LAGE BEI KGR. DIESENER RUHIG. <br /> CETNIK–GRUPPE KESEROVIC FREIW. UNTER BEFEHL KGR. DIESENER GETRETEN. <br /> ERNEUTER ANGRIFF GEGEN FD– KRAEFTE S LEBANE LAEUFT AM 13.8. AN."}})</ref>|Izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Vermahta za 10. avgust 1944. godine}} Neposredna četničko-nemačka operativna saradnja ponovila se i prilikom nemačkih operacija [[Operacija "Trumpf"|"Trumpf"]] i [[Operacija "Halali"|"Hallali"]] u jablaničko-topličkoj oblasti protiv [[21. srpska divizija NOVJ|21]]. [[22. srpska divizija NOVJ|22]]. [[24. srpska divizija NOVJ|24]]. i [[25. srpska divizija NOVJ|25]]. divizije NOVJ tokom jula i avgusta 1944. {{izdvojeni citat|Ministar [[Nojbaher]] konstatuje da je premijer [[Milan Nedić|Nedić]] — ukazujući na neudovoljene zahteve za oružjem ponovno izrazio nameru da demisionira — verno služio nemačkim interesima. Slično je i s Mihailovićem, koji se do danas trudio da ne zauzme neprijateljsko držanje prema okupatoru. To isto Važi i za ostale vodeće Srbe, koji su se, pod parolom »Dajte nam oružje — onda pripadamo Vama«, lojalno držali.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_231.htm Zabeleška obaveštajne grupe nemačkih komandi na Jugoistoku od 30. avgusta 1944. sa savetovanja u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=980&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000974—000978.] <br /> ({{jez-njem|"Hierzu stellt Minister Neubacher fest, dass Ministerpräsident Nedic – der unter Hinweis auf die unerfüllten Waffenwünsche erneut Rücktrittsabsichten geäussert habe – in gutem Glauben zur deutschen Sache handelte. Ähnlich verhält es sich bei DM, der sich bis heute bemüht habe, keine feindselige Haltung dem Okkupator gegenüber einzunehmen. Das gleiche gilt für die anderen führenden Serben, die sich unter dem Motto: "Gebt uns Waffen – dann gehören wir zu Euch!" loyal verhalten hätten."}})</ref>|Nemački obaveštajni izveštaj od 30. avgusta 1944.}} Ove tri operacije (»Kehraus«, »Trumpf« i »Halali«) poznate su u jugoslovenskoj vojnoj istoriografiji pod objedinjenim nazivom '''Topličko-jablanička operacija'''. Cilj antipartizanske koalicije bio je sprječavanje prodora Operativne grupe divizija NOVJ preko masiva [[Kopaonik]]a i njenog spajanja sa partizanima u Toplici i Jablanici. Budući da njemački okupator na tlu Srbije nije raspolagao frontovskim, već policijskim i teritorijalnim trupama, najznačajniju ulogu okupator je namijenio četnicima generala Mihailovića (4. grupa jurišnih korpusa JVuO, Rasinsko-toplička grupa korpusa, Južnomoravska grupa korpusa). Major Erich Weyel je za vrijeme izvođenja operacije boravio u štabu potpukovnika Račića. U okviru operacije bilo je angažovano između 10.000 i 14.000 četnika.<ref>Gaj Trifković, ''The Key to the Balkans: The Batlle for Serbia 1944.'', str. 537.</ref> Ovo predstavlja najveći broj do tada angažovanih srbijanskih četnika u nekom vojnom poduhvatu.<ref name="yuhistorija.com"/> === Desant na Drvar (1944) === {{main|Desant na Drvar}} Za [[Desant na Drvar]] (operacija »Rösselsprung«), preduzet maja i juna 1944, komanda [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade [[Momčilo Đujić|Đujićevih]] četnika.<ref name="Pop izdaje">[https://www.znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.]</ref> Četnici su bili dragoceni kao nemački informatori, pa su upravo oni doneli Nemcima tačan podatak o lokaciji Titovog štaba: {{izdvojeni citat|Prema četničkim podacima, Tito se nalazi u drvarskoj pećini, prema drugim izvorima u Oštrelju sjeverno od Drvara.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=459&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000455.] <br /> ({{jez-njem|"IIc: Tito nach Cetnikmeldg. in Höhle Drvarska Pecina bei Drvar, nach anderer Meldg. in Ostrelj N Drvar."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Nemačka)|15. brdskog korpusa]] za 10. mart 1944.}} U izvještaju 2. oklopnoj armiji iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], poslatom 19. maja 1944. godine, navedeno je da će četničke jedinice biti u potpunosti podređene njemačkom Wehrmachtu u ovoj operaciji: {{izdvojeni citat|''Telegram K-di 2. okl. armije'' Tiče se: »Reselšprunga« [...] 7) Ojačani 105. SS-izv. bat. sa potčinjenim 369. izv. bat. napada X-dana, nastupajući od Livna duž Livanjskog polja preko Bosanskog Grahova na Drvar, sprečava neprijateljske proboje prema jugoistoku i razbija neprijateljski komandni aparat. U Bosanskom Grahovu naši četnici, u Drvaru naši padobranci.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_63.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o izvršenim pripremama i zadacima potčinjenih jedinica za operaciju »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=724&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frames no. 000715—000716.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An PzAOK 2 <br /> Betr. Rösselsprung <br /> 7.) Verstärkte SS–AA 105 mit unterstellter AA 369 stösst am X–Tag antretend von Livno entlang Livanskopolje über Bosn.Grahovo auf Drvar vor, verhindet feindl. Ausbruch nach Südosten und zerschlägt feindl. Führungsapparat. In Bosn.Grahovo eigene Cetniks, in Drvar eigene Fallschirmjäger."}})</ref>}} Komanda Druge oklopne armije je uzvratila XV brdskom armijskom korpusu dopisom od 21. maja 1944. iz kojeg se zaključuje da se četnici nalaze pod komandom majora Ernsta Benescha iz divizije [[Brandenburger]], kao i da se za njih počeo koristiti službeni naziv »[[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|Hrvatska borbena zajednica]]«: {{izdvojeni citat|1) Crveni komandni centar u Drvaru (po svoj prilici Vrhovni štab Tito, u Drvaru, na staroj stočnoj pijaci, Američka vojna misija Trninić Breg, u Prnjavoru Engleska vojna misija, preostala Ruska misija neotkrivena). Treba računati sa mesnim obezbeđenjem, pre svega na visovima severoistočno, istočno i zapadno od Drvara, u datom slučaju i na protivvazdušnu odbranu. Dalji podaci o neprijatelju postepeno se saopštavaju komandantu 500. padobranskog lov. bat. od strane Ic K-de 2 okl. armije i majora Beneša. 2) Operacija »Reselšprung« treba da ukloni crveni komandni centar oko Drvara. Komandovanje »Reselšprung«: XV brd. AK, istaknuto komandno mesto Bihać. Za operaciju »Reselšprung« nastupaju X-dana (spuštanje padobranskog lov. bat.) na Drvar: [...] d) Ojačana Borbena grupa 1. puka »Brandenburg« (bez 1. bat.) sa potčinjenom Hrvat. borbenom zajednicom, od Knina na Bosansko Grahovo, odatle u više borbenih grupa protiv linije Prekaja (14 km ji. od Drvara) — Drvar. Zadatak: Doček bandi i štabova koji se povlače prema jugu. Grupe nose maskirno odelo. 3) 500. SS-padobranski lov. bat., komandant šturmbanfirer Ribka, sa potčinjenom SS-padob. nast[avnom] četom (očekuje se konačno odobrenje [[Heinrich Himmler|rajhsfirera SS]]), 40 ljudi odreda »Beneš« i 6 ljudi kontraobaveštajne službe spuštaju se X-dana, u trenutku što je moguće ranije, u crveni komandni centar Drvar i uklanjaju munjevitim napadom naročito Vrhovni štab Tito, kao i ostale crvene komandne štabove i savezničke, odnosno ruske vojne misije.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_66.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 21. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za dejstva u operaciji »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=698&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000690.] <br /> ({{jez-njem|"1.) Rotes Führungszentrum in DRVAR (voraussichtlich Hauptstab TITO DRVAR am alten Viehmarkt, amerik.Mil.Missionen TRNIC BREG, in PRNJAVOR engl.Mil.Mission, Verbleib russ.Mission nicht geklärt). Mit örtlichen Sicherungen, vor allem auch auf den Höhen NO, O und W DRVAR, gegebenenfalls auch mit Flak, ist zu rechnen. Weitere Feindfeststellungen werden an Kdr. Fallschirmjäg.Btl.500 durch Pz.AOK.2 I c und Major BENESCH laufend übermittelt. <br /> 2.) Das rote Führungszentrum um DRVAR soll durch das Unternehmen "RÖSSELSPRUNG" ausgeschaltet werden. <br /> Führung "RÖSSELSPRUNG": XV.Geb.AK., vorgeschobener Gefechtsstand BIHAC. <br /> Zu "RÖSSELSPRUNG" treten am x–Tag (Absprungtag des Fallschirmjäg–Btl.) auf DRVAR an: <br /> d) Kampfgruppe verst. 1.Rgt.Brandenburg (ohne I.Btl.) mit unterstellten kroat. Kampfgemeinschaften von KNIN auf BOS.GRAHOVO, von dort in mehreren Kampfgruppen gegen Linie PREKAJA (14 SO DRVAR) – DRVAR. Auftrag: Auffangen von nach Süd ausweichenden Banden und Stäben. Gruppe trägt Tarnbekleidung. <br /> 3.) SS–Fallschirmjäg.Btl.500, Führer Sturmbannführer RYBKA mit unterstellter SS–Fallsch.Ausb.Komp. (endgültige Genehmigung Reichsführer SS steht noch aus), 40 Mann Abt. BENESCH und 6 Mann Abwehr landet am X–Tag zum frühest möglichen Zeitpunkt in roten Führungszentrum DRVAR und schaltet in blitzatrigem Zugriff insbesondere den Hauptstab TITO sowie weitere rote Führungsstäbe und allierte bzw. russ.Mil.Missionen aus."}})</ref>}} U izvještaju poslatom 12. juna 1944, oficiri 1. puka »Brandenburg« kritički su se osvrnuli na doprinos u borbi četničkih jedinicâ (i ovdje nazvanih »Hrvatska borbena zajednica« — ''Kroatische Kampfgemeinschaft (KKG'')) tokom operacije »Rösselsprung«. I pored toga, njemački oficiri, što je čest običaj tokom okupacije Jugoslavije, ističu vrijednost davanja pravovremenih i kvalitetnih informacija od strane pripadnika JVuO: {{izdvojeni citat|10.) Saradnja sa jedinicama K.K.G. neprestano nailazi na poteškoće usljed nedisciplinovanosti njihovog ljudstva, haotične unutrašnje političke situacije i problema sa snabdijevanjem hranom i — prije svega — municijom. Njihova velika brojnost nema nikakvog značaja prilikom ozbiljnih borbenih dejstava. Jedina korist koju je puk imao od prisustva ovih jedinicâ ogledala se u tome što je bio stalno obavještavan o kretanju neprijatelja i njegovoj približnoj jačini, čime mu je bilo omogućeno da pojača vlastite mjere sigurnosti. Stoga se prilikom planiranja ofanzivnih dejstava [puk] mora isključivo osloniti na sopstvene borbene snage.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=739&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000731.] <br /> ({{jez-njem|"10.) Die Zusammenarbeit mit den K.K.G. stösst immer wieder auf Schwierigkeiten auf Grund der Undiszipliniertheit ihrer Angehörigen, Verwirrung der innerpolitischen Verhältnisse und in Fragen der Versorgung mit Verpflegung und vor allem mit Munition. Die hohe Zahl ihrer Kopfstärke hat keinerlei Bedeutung bei ernsthaften Kampfhandlungen. Den einzigen Nutzen, den das Regiment durch die Anwesenheit dieser Verbände hatte, bestand darin, daß das Regiment laufend über den Stand der Feindbewegungen und die ungefähre Stärke des Gegners orientiert war und die eigenen Sicherungen damit verdichten konnte. Beim Ansatz eigener Angriffs–Unternehmen darf deshalb nur mit eigener Gefechtsstärke gerechnet werden."}})</ref>}} Nemci su nakon operacije ocenili da četnici izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno, vođstvo im je dobro, ljudstvo naviklo na fizičke napore. Nemci zaključuju da su im četnici "neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa".<ref>NAW, T-314, Roll 566, 000048-9: Izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa o rezultatima formiranja „Hrvatskih borbenih grupa“ (30. juni 1944).</ref> === Mihailovićeva ponuda Nemcima (1944) === {{Poseban članak|Ponuda Draže Mihailovića Adolfu Hitleru}} [[Datoteka:First Vrede sa četnicima.jpg|thumb|Nemački kapetan von Wrede i četnički komandanti kapetan [[Nikola Kalabić]], major [[Dragoslav Račić]] i kapetan [[Neško Nedić]], nakon potpisanog sporazuma o zajedničkoj borbi protiv partizana, u Topoli 11. avgusta 1944. (''nemački izvor'')<ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_536.jpg Wredeova zabeleška str.1]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_537.jpg Wredeova zabeleška str.2]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_538.jpg Wredeova zabeleška str.3]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_539.jpg Wredeova zabeleška str.4]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Tokom jula i avgusta [[1944]]. intenzivirani su kontakti između predstavnika nemačke komande Jugoistoka [[Herman Nojbaher|Nojbahera]], predsednika vlade [[Milan Nedić|Nedića]] i predstavnika Mihailovića.<ref>[http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%83_%D1%81_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_14.7.1944. Nemački izveštaj o razgovoru s četnicima od 14.7.1944]</ref> Njemačka strana je nakon sastanka između predstavnika Obavještajnog odjeljenja komandanta Jugoistoka i trojice visokih oficira JVuO, Mihailovićevih izaslanika ([[Dragoslav Račić]], [[Neško Nedić]] i [[Nikola Kalabić]]), održanom u Topoli 11. avgusta 1944, na osnovu ponude JVuO zaključila da se „političko zauzimanje stava Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno izmenilo. Oni su spremni da u potpunosti sa nama sarađuju“. Mihailovićevi izaslanici su stavili do znanja da je za JVuO najvažnije objedinjavanje domaćih antikomunističkih snaga, opšta mobilizacija i „stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji“. Pošto je za ostvarenje tog cilja bila neophodna njemačka dozvola i naoružanje, JVuO je bila spremna da se obaveže na lojalnost i vjernost okupatoru.<ref name="yuhistorija.com"/> Rittmeister Fürst von Wrede citira riječi četničkih oficira sa sastanka: {{izdvojeni citat|»Srbi, koje vi niste poznavali, ipak se bore za vas. Mi se obavezujemo našom časnom oficirskom rečju da ćemo biti verni. Pokret Draže Mihailovića je spreman da dâ sve garancije koje Nemci budu zahtevali. '''Naše smrtno neprijateljstvo protiv komunizma je najbolja garancija naše vernosti'''. Nas ne interesuje budućnost, svejedno kako će se rat završiti, mi smo odlučili, ako tako mora biti, da viteški propadamo.«<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_227.htm Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 11. avgusta 1944. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića o uslovima za sastanak Draže Mihailovića sa Nojbaherom]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000502.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben, die Ihr nicht bekannt habt, aber kämpfen für Euch. Wir verpflichten uns mit unserem Offz.Ehrenwort, dass wir treu sein werden. Die DM—Bewegung ist bereit, sämtliche von den Deutschen verlangten Garantien zu geben. Unser Todfeindschaft gegen den Kommunismus ist die beste Garantie für unsere Treue. Die Zukunft interessiert uns nicht, gleichgültig wie der Krieg ausgehen mag, wir sind entschlossen, wenn es sein muss, ritterlich zugrunde zu gehen."}})</ref>}} Rittmeister Fürst Wrede je sumirao predloge predstavnika Draže Mihailovića na sledeći način: {{izdvojeni citat| 1. DM želi da razgovara sa opunomoćenikom [[Hitler|firera]] za jugoistočni prostor. 2. On teži okupljanju svih nacionalnih srpskih snaga. 3. Mobilizacija i naoružavanje svih za oružje sposobnih Srba za borbu protiv komunizma. Naoružavanje i vođstvo pod nemačkim Vermahtom. 4. DM moli da sam ostane u ilegali. 5. Pripadnici DM—pokreta ne treba da budu u nemačkim uniformama. 6) Mesto sastanka ne treba ni u kom slučaju da bude Beograd ili neki veći grad.<ref name="B0_11 1944">[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000502—000503.] <br /> ({{jez-njem|"1.) DM wünscht mit dem Bevollm. des Führers für den Südostraum zu sprechen. <br /> 2.) Er fordert Zusammenschluss aller nat. serb. Kräfte. <br /> 3.) Mobilisierung und Bewaffnung aller waffenfähigen nat. Serben zum Kampf gegen den Kommunismus. Ausrüstung und Führung durch die deutsche Wehrmacht. <br /> 4.) DM bittet selbst illegal bleiben zu können <br /> 5.) Die Angeh. der DM–Bewegung sollen nicht in dt. Uniform gekleidet werden. <br /> 6.) Ort der Zusammenkunft soll keinesfalls Belgrad oder eine grössere Stadt sein."}})</ref>}} O saradnji sa četnicima Draže Mihailovića u jednoj se njemačkoj preporuci s početka avgusta 1944. navodi: {{izdvojeni citat| ''Saradnja sa četničkim bandama'' Komandantu Jugoistoka upućen je dopis Ob. od./oficir Abvera str. pov. br. 6161/44, u vidu naređenja, o isporuci oružja i municije četničkim bandama i o saradnji između nemačkih operativnih jedinica i pojedinih lojalnih četničkih bandi u cilju zajedničke borbe protiv komunističkog neprijatelja. Postavljanjem oficira za vezu u četničkim bandama treba njihovo držanje stalno nadzirati.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1035&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000893.] ({{jez-njem|"Zusammenarbeit mit Cetnik—Banden. An den Mil.Befh. Südost ergeht mit Ic/AO Nr. 6161/44 g. Kdos. v. 2.8.44 ein Befehlschreiben über die Belieferung der Cetnikbanden mit Waffen und Munition und über die Zusammenarbeit zwischen deutschen Verbänden und einzelnen lojal erscheinen den Cetnik—Banden für Zwecke des gemeinsamen Kampfes gegen den kommunistischen Feind. Durch Abstellung von Verbindungsoffzen.zu den Cetnik—Banden ist deren Verhalten laufend zu überwachen."}})</ref>}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 16. avgusta 1944, prenosi se vijest da je general Draža Mihailović, u koordinaciji sa predsjednikom srpske vlade generalom Milanom Nedićem, pred okupacione vlasti iznio ponudu o »potpunom potčinjavanju četničkih jedinica«: {{izdvojeni citat| Srbija: Sporazumno sa Nedićem, Draža Mihailović je ponudio nemačkom komandovanju potpuno potčinjavanje četničkih jedinica. Pored postojanja problema davanja talaca, unutrašnjih srpskih suprotnosti i ponude za lični dogovor Draže Mihailovića sa specijalnim opunomoćenikom Ministarstva inostranih poslova, sada postoji samo zahtev za oružje za zajedničku borbu. Srpska vlada je jednovremeno zamolila prijem kod komandanta Jugoistoka i verovatno će tom prilikom biti iznesena i namera o njenoj ostavci.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1090&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000948.] <br /> ({{jez-njem|"In Übereinstimmung mit Nedic hat DM dtsch. Führung volle Unterstellung der Cetnik Verbände angeboten. Bei Geiselgestellung, Einstellung alle Innerserbischen Gegensätze und Angebot persönlicher Aussprache DM mit Sonderbevollm.Ausw.Amtes liegt allein Waffenforderung für den gemeinsamen Kampf vor. Serbische Regierung hat zugleich um Empfang bei Mil.Befh. Südost ersucht und wird dabei voraussichtl. Rücktrittsabsicht vortragen."}})</ref>}} Povodom Mihailovićevog predloga, 17. i 18. avgusta je održan sastanak na najvišem nivou u nemačkoj komandi Jugoistoka. Tu su još jednom sumirani Dražini predlozi: {{izdvojeni citat| a) Bezuslovno obećanje, da nijedan nemački vojnik neće biti napadnut od četnika. Davanje talaca. b) Zajednička borba isključivo protiv komunista u cilju uspostavljanja mira i reda. Nemci i četnici ne moraju biti neprijatelji. c) Neprijatelj br. 1 su komunisti i svi oni koji ih podržavaju ili ne sadejstvuju u borbi protiv komunista. d) Draža Mihajlović moli da ga se privuče organizovanju Srpskog dobrovoljačkog korpusa i organizovanju Dobrovoljačkog korpusa. e) Bilo kakva veza s partizanima je nemoguća. f) Draža Mihailović moli da se stvori prijateljskije raspoloženje, da bi se oslobodilo četnike, koji su uhapšeni u Srbiji, bez posredovanja četnika. g) U slučaju invazije nema borbe protiv Nemaca. Borba protiv komunista će se produžiti. Četnici hoće da spreče vezu partizana s invazionim trupama. h) Draža Mihajlović nema veze s Englezima. On i ne želi više da je ima, odgovarajući engleskom držanju prema srpskom narodu.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=581&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000576—000577.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Das Verhandlungsangebot des DM sieht folgende wesentlichen Punkte vor: <br /> a) Unbedingtes Versprechen, kein deutscher Soldat werde von Cetniken überfällen. Geiselgestellung. <br /> b) Gemeinsamer Kampf ausschliesslich gegen Kommunisten zur Herstellung von Ruhe und Ordnung. Deutsche und Cetniken brauchen nicht Feinde zu sein. <br /> c) Feind Nr. 1 sind Kommunisten und alle, die sie unterstützen oder im Kampfe gegen Kommunisten nicht mitwirken. <br /> d) DM bittet, ihn zu Ausbau des SFK und Aufbau Freikorps heranzuziehen. <br /> e) Irgendeine Verbindung mit Partisanen ist unmöglich. <br /> f) DM bittet zur Hebung freundschaftlicher Stimmung um Freilassung der in Serbien verhafteten Cetniken ohne Vermittlung der Cetniken. <br /> g) Im Invasionsfall kein Kampf gegen Deutsche. Kampf gegen Kommunisten wird weitergeführt. Verbindung der Partisanen zu Invasionstruppen wollen Cetniken verhindern. <br /> h) DM ohne Verbindung zu Engländern. Er will auch keine mehr haben, entsprechend engl. Verhalten gegen serb. Volk."}})</ref>}} Jedan iskaz<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=585&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000580.] ({{jez-njem|"Durchführung der Zusammenarbeit mit dem Cetnik–Banden, Ausbildung und Führung im Kampf wird den in erster Linie hierfür zuständigen Sicherheitsdienst und SD übertragen. Dieser ist allein für die politische Kampfführung vorgesehen, hat die engsten Verbindungen zu den Cetniks und führt in einem Raume, der als eine Art Heeresgebiet Domäne des Sicherheitsdienstes und des SD ist."}})</ref> sa ovog sastanka ubjedljivo svjedoči o uspostavljenim tijesnim vezama između [[Sicherheitsdienst|njemačkih obavještajnih struktura]] i četničke Vrhovne komande: {{izdvojeni citat|Sprovođenje sadejstva s četničkim bandama, obuka i komandovanje u borbi biće preneti Službi obezbeđenja i SD koji su u prvom redu nadležni za ovo. Ta je služba isključivo predviđena za političko vođenje rata, '''ima najuže veze s četnicima''' i komanduje na jednom određenom području, koje je, kao neka vrsta vojnog područja, domen Službe obezbeđenja i SD.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref>|Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 18. avgusta 1944. povodom ponude Draže Mihailovića za saradnju u borbi protiv NOVJ}} U izvještaju poslatom 20. avgusta 1944. godine iz Operativnog odjeljenja [[Beograd]] [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], navodi se da je za prijem kod vođe [[Treći Reich|Reich]]a [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] pripremljen zajednički referat feldmaršala [[Maximilian von Weichs|Maximiliana von Weichsa]], komandanta Jugoistoka i specijalnog opunomoćenika Ministarstva inostranih poslova na Jugoistoku [[Hermann Neubacher|Hermanna Neubachera]], na temu ''saradnje sa Dražom Mihailovićem i buduće politike u Srbiji'', kao i da je sa ovim upoznat feldmaršal [[Wilhelm Keitel]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frames no. 000971—000972.]</ref> Tog je dana sačinjena i službena bilješka u kojoj je sadržan sljedeći prijedlog: {{izdvojeni citat|Po predmetu ponude Nedić — Draža Mihailović, ministar Nojbaher predlaže da se organizacija četničkih jedinica prenese u nadležnost Višeg SS i policijskog vođe u Srbiji. Načelnik štaba komandanta Jugoistoka se saglasio s ovim predlogom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000972.] <br /> ({{jez-njem|"In der Angelegenheit Angebot Nedic – DM schlagt Minister Neubacher vor, die Organisation der Cetnik–Verbände dem Höh.SS–Pol.Führer in Serbien zu übertragen. Chef des Gen.Stabes–O.B.Südost ist mit diesem Vorschlag einverstanden."}})</ref>}} Sâm Neubacher je 20. avgusta uputio opširan izvještaj ministru vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]], u kojem je urgirao za prihvatanje ponude Nedić—Mihailović, navodeći da je Nedić garantirao da će se „pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak“. O odnosu Mihailovića i JVuO prema okupatoru od trenutka kada ga je Hitler imenovao ''Specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih djela za Jugoistok'', Hermann Neubacher piše: {{izdvojeni citat|U pogledu Draže Mihailovića, upućujem na svoje mnogobrojne ranije telegrame. Svoje dosledno antikomunističko držanje dokazao je nedvosmisleno, uprkos najvećem pritisku od strane Engleza, odrekavši se njihove pomoći u naoružanju dok su Englezi istovremeno, preteći naoružavali Tita. Iskustva poslednjih 12 meseci u pogledu njegovog držanja prema nemačkim oružanim snagama, dosadašnje zajedničke borbe na antikomunističkom frontu i dosadašnja ozbiljna ugroženost srpske nacije, koju on priznaje u punom opsegu, smatram dovoljnim osnovom za to da će D. M. održati reč koju nam je dao ako u ovom odlučujućem trenutku budemo pružili preko Nedića odlučujuću pomoć. Spreman sam, posle jednog ličnog razgovora sa D. M., da preuzmem odgovornost za to da nas taj čovek neće napasti s leđa i da će on sam učiniti bezopasnim one elemente svoga pokreta koji su nepouzdani u pogledu nas.<ref>AVII, Mikroteka, NAV, N—T—312, rol. 780, f. 371746.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_69.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje PORAZ MIHAILOVIĆEVIH SNAGA U SRBIJI I NOVI SPORAZUMI SA OKUPATOROM I KVISLINGOM MILANOM NEDIĆEM]</ref>}} Nakon [[Sporazum Nedića i Mihailovića 1944.|sastanka Draže Mihailovića i Milana Nedića]], ugovorenog 13. avgusta 1944. između majora [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] i [[Dragomir Jovanović|Dragog Jovanovića]] i održanog iste večeri u selu [[Ražani]] kod [[Kosjerić]]a,<ref>Радосав Р. Туцовић, Полицијски репресивни апарат нацистичке Немачке и његови домаћи инструменти: Анализа делатности Драгомира Јовановића и Аугуста Мајснера у окупираној Србији (1941–1944). Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, 2021, стр. 291—292.</ref> stvoreni su uslovi da se sve srpske nacionalističke oružane formacije ''de facto'' stave pod zajedničku komandu. Najviše vojne instance u [[Berlin]]u obavještavaju 25. avgusta 1944. Ministarstvo vanjskih poslova Trećeg Reicha da njihov specijalni izaslanik Neubacher u ujedinjenju „najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka“ vidi posljednju šansu da se „nacionalno srpstvo u srcu Balkana suprotstavi boljševicima“, tj. partizanima: {{izdvojeni citat|Srpske nacionalne jedinice su pod Nedićevom komandom, koga priznaje pokret Draže Mihajlovića, spremne za odlučnu borbu protiv komunizma. [...] d) Specijalni opunomoćenik sa punom odgovornošću veruje u Nedićevu lojalnost i u toj prilici vidi poslednju mogućnost da se nacionalno srpstvo suprotstavi boljševicima, e) Davanje odlučujuće pomoći Nediću, specijalni opunomoćenik je uslovio time da se posle ličnog dogovora sa D. Mihajlovićem preuzme odgovornost da ovaj neće udariti Nemcima u leđa. f) Na osnovu Firerovog naređenja od 29. 10. 43. o potrebi borbenog jedinstva protiv komunizma na Jugoistoku, specijalni opunomoćenik zamolio je opštu punomoć za političku mobilizaciju nacionalnog srpstva i istovremeno zatražio od vojnog rukovodstva da se bezodložno da pomoć u naoružanju. [...] Specijalni opunomoćenik zaključuje na osnovu informacije sa grčkog, albanskog i srpskog prostora da je moguća preorijentacija engleske partizanske politike... Zbog toga bi mogao pokret Draže Mihajlovića, koji se danas nudi Nemcima, ponovo da se orijentiše na Engleze. Ovo zahteva vezivanje Draže Mihajlovića i najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka na Nemačku, pre no što se Engleska na tom prostoru suprostavi sovjetskom napredovanju sredstvima građanskog rata. Ovo vezivanje je u ovom trenutku najveće izloženosti ovih snaga moguće pa izgleda da je opravdano preuzeti i rizik koji iz toga proizilazi.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_230.htm Obaveštenje generalštaba Vrhovne komande Vermahta od 25. avgusta 1944. ministarstvu inostranih poslova o razgovorima Milana Nedića sa komandantom Jugoistoka o saradnji Draže Mihailovića sa Nemcima u borbi protiv NOVJ]</ref>}} Specijalni nemački izaslanik Hermann Neubacher je ocenio da obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je dokazao on "da je toliki antikomunista, da je '''usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora''' pred slogom s crvenom stranom".<ref name="ReferenceB"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=575&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000570.] <br /> ({{jez-njem|"D.M. habe zweifellos bewiesen, dass er <br /> 1. Burgfrieden mit Besatzungsmacht halten will und <br /> 2. So sehr Antikommunist ist, dass er trotz Angeboten von englischer Seite einen Bettelgang beim Okkupator der Einigung mit der roten Seite vorgezegen hat. <br /> Zusicherungen D.M.'s auf loyale Einstellung sind ernst zu nehmen, da D.M. in antikommunistischer Frage stets konsequente Haltung eingenommen hat."}})</ref> Ovi pregovori završili su formulisanjem inicijative za formiranje srpske armije od 50.000 ljudi za borbu protiv komunizma kojom bi rukovodio [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]], a koju bi opremila nacistička Nemačka. Pored toga, Hitleru su specijalni izaslanik Neubacher i feldmaršal von Weichs prezentirali situaciju u Srbiji: „Četnici su u Srbiji od marta do avgusta 1944. izgubili u borbama sa komunistima oko 5.000 boraca, a prema nemačkoj okupacionoj sili u poslednje vreme nisu više neprijateljski raspoloženi. Oko 10.000 četnika bore se zajedno sa nemačkim trupama u južnoj Srbiji i to pod komandom nemačkog majora Vajela“.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref> Uz naglasak da će dato oružje „jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca“, vođa [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] je odbacio ovu inicijativu, formulisavši konačnu svoju odluku na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Zaključujući, Führer je ustanovio, da on a) nema ništa protiv “malih taktičkih manevara“ s pokretom DM, b) da zatraženo formiranje armije, koja bi bila jačine 50.000 ljudi, nikako ne bi moglo doći u obzir.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.] <br /> ({{jez-njem|"Abschliessend, stellte der Führer fest, daß er <br /> a) gegen "kleine taktische Manöver" mit der DM–Bewegung keine Bedenke habe, <br /> b) daß die Aufstellung der gefordeten 50 000 Mann starken Armee auf keinen Fall in Frage kommen könne."}})</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22. avgusta 1944. godine}} Ipak, u skladu sa idejom o formiranju srpskog korpusa pod komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]] koji bi se borio na strani Nemaca, [[6. septembra]] [[1944]]. [[Srpska državna straža]] i [[Srpska granična straža]] (ukupno oko 13.000 ljudi) stavljene su pod komandu Mihailovićevog komandanta Srbije generala [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]]. Potom su jedinice [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpska granična straža|Srpske granične straže]] 6. oktobra [[1944]]. sabrane su u Jagodini gde je od njih formiran [[Srpski udarni korpus]] sa tri divizije, koji je brojao oko 6.800 ljudi. Komanda Srpske straže i Granične straže predana je naredbom generala Felbera generalu [[Miodrag Damjanović|Miodragu Damjanoviću]], šefu Nedićevog kabineta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=875&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000871.] <br /> ({{jez-njem|"An den Präsidenten den serbischen Ministerrates Herrn Generaloberst Nedić. Herr Ministerpräsident! <br /> Ich bin damit einverstanden, dass der Generalmajor Damjanović mit der Führung der serbischen bewaffneten Verbände mit Ausnahme des SFK betraut wird. Dieses Korps muss meiner Auffassung noch in den bewährten Händen des General Mušićki [sic] bleiben. Mit dem Ausdruck meiner vorzüglichen Hochachtung."}})</ref> Damjanović je bio i glavni Mihailovićev pouzdanik u Nedićevoj upravi, te su se on i komandanti Straže odmah stavili pod Mihailovićevu komandu. Ove jedinice, preimenovane u Srpski udarni korpus Jugoslovenske vojske u otadžbini, pridružile su se tako drugim četnicima u povlačenju prema Sandžaku. Njihovo je savezništvo ipak bilo nesigurno i ubrzo će se raspasti.<ref>[https://znaci.org/00001/40_74.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNICI SE POVLAČE IZ SRBIJE]</ref> === Bitka za Srbiju (1944) === {{Poseban članak|Bitka za Srbiju 1944.}} [[Datoteka:Četnici i Nemci u Srbiji 1944.jpg|minijatura|Grupa nemačkih vojnika i četnika Draže Mihailovića u vreme proboja u Srbiju 2. proleterske i 5. krajiške divizije NOVJ.]] U povjerljivom izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 26. avgusta 1944. godine, analizirano je stanje na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] nakon objave rata Trećem Reichu od strane [[Bugarska|Bugarske]] te proglašenja neutralnosti [[Rumunija|Rumunjske]] (i jedna i druga su do tada bile potpisnicama [[Trojni pakt|Trojnog pakta]]), neposredno po ulasku jedinica [[Crvena armija|Crvene armije]] na teritorij dvije države. Oficiri Wehrmachta anticipiraju držanje četnika Draže Mihailovića u novonastaloj, kompliciranoj situaciji: {{izdvojeni citat|Ustanički pokreti na području Balkana – izuzev pokreta Draže Mihailovića – dobit će pojačan zamah, tako da ubrzo treba očekivati prekid svih vlastitih veza s cijelim južnim Balkanom. '''Pokret Draže Mihailovića predstavlja jedinu antiboljševičku organizaciju koja, uz odgovarajuću potporu, može biti dugoročno korisna našim interesima u borbi protiv boljševizma'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=874&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000870—000871.] ({{jez-njem|"Darüber hinaus werden die Aufstandsbewegungen im Balkan–Raum – abgesehen von der DM–Bewegung – verstärkten Auftrieb erhalten, so dass in Kürze mit einer Unterbrechung sämtlicher eigenen Verbindungen nach gesamtem Süd–Balkan gerechnet werden muss. Die DM–Bewegung stellt bei entsprechender Unterstüzung die einzige antibolschewistische Organisation dar, die im Kampf gegen den Bolschewismus auf längere Sicht unseren Interessen nutzbar gemacht werden kann."}})</ref>}} [[Bitka za Srbiju 1944.]] je bila zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu. Dejstva na tlu izvršavala je [[NOVJ]], a [[Saveznici]] su obezbeđivali borbeno sadejstvo, snabdevanje i pomoć iz vazduha. Četnici su se u ovim borbama našli direktno na strani [[Wehrmacht]]a. U to vreme, Saveznici su već promenili odnos prema [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevim]] snagama, a njihov prioritet u Jugoslaviji postalo je jačanje snaga [[NOVJ]] u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Ficroj Meklejn: RAT NA BALKANU, glava 11 - NOVI DOGOVOR |url=http://www.znaci.org/00001/1_11.htm |access-date=2023-08-14 |archive-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902100016/https://www.znaci.org/00001/1_11.htm }}</ref> Vrhovni štab NOVJ nameravao je da partizanske snage u Srbiji pomogne prodorom jačih snaga iz [[Bosna|Bosne]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Nemačka komanda, kao i Mihailović, bili su rešeni da to spreče. Ključnu fazu bitke za Srbiju predstavlja [[Durmitorska operacija|operacija »Rübezahl«]]. Njemačka Komanda Jugoistoka prikupila je za ovu operaciju sljedeće raspoložive snage: {{izdvojeni citat|''Predmet'': Planiranje »Ribecal«,  1.) Snage koje učestvuju: a) Južna grupa: glavni deo 1. brd. div., albanska milicija i delovi SS-divizije »Skenderbeg«, b) Bor[bena] grupa »Jugozapad«: 2 ojačana bataljona 181. peš. divizije sa III/13. SS-puka, c) S[evero] z[apadna] grupa: 2. puk Brandenburg (bez 1 bat.), 3/12. tenk. bat. z. b. V., CDK i četnici (Drinski korpus), d) S[everna] grupa: 14. SS-puk (bez III), e) I[stočna] grupa: Viša k-da III/363. puka, 696. bat. feldžandarmerije, delovi 297. izv. bat., 2/201. brig. jur. topova, f) Grupa »Krempler«, g) Padobranski lov. bat. »Brandenburg«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=491&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000486.] <br /> ({{jez-njem|"Betr.: Plannung "Rübezahl". <br /> 1.) Beteiligte Kräfte: <br /> a) Südgruppe: Masse 1. Geb. Div., alban. Milizen und Tle. SS–Div. Skanderbeg. <br /> b) Kgr. Südwest: 2 verst. Btlne. 181 J.D. mit III./SS–13 <br /> c) NW–Gruppe: 2. Rgt. Brandenburg (o. 1 Btln.) 3./Pz. Abt. z.b.V. 12, MFK, und Cetniks (Drina–Korps). <br /> d) N–Gruppe: SS–Rgt. 14 (ohne III.). <br /> e) O–Gruppe: Höh. Kdo. mit III./363, Feld Gend.Abt. 696, Tle. A.A. 297, 2./Stu. Gesch.Brig 201. <br /> f) Gruppe Krempler. <br /> g) Fallschirm–Jg.Btl. Brandenburg."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_108.htm Izveštaj Komandanta Jugoistoka od 12. avgusta 1944. Vrhovnoj Komandi Vermahta o sastavu borbenih grupa i njihovim pravcima napada u operaciji »Ribecal«], Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 4, dokument br. 108.</ref>}} [[NOVJ]] je nastojala da koncentriše snage na levoj strani [[Lim (reka)|Lima]] za proboj u [[Srbija|Srbiju]]. Nemačka [[Komanda Jugoistoka (Nemačka)|Komanda Jugoistoka]] je rešila da brani [[Srbija|Srbiju]] aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica [[NOVJ]] kroz [[Bosna|Bosnu]] prema zapadu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u [[Sandžak]]u i istočnoj [[Bosna|Bosni]] sračunatih na razbijanje koncentracija [[NOVJ]] i njihovo onesposobljavanje za ofanzivna dejstva. Snage [[JVuO]] sa velikim entuzijazmom učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant [[Srbija|Srbije]] protiv lokalnih partizana i povremenih prodora. Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu [[1944]],<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[Službena beleška oficira Abvera Komande Jugoistoka od 22. avgusta 1944. sa referisanja komandanta Jugoistoka Adolfu Hitleru, http://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230814062743/https://znaci.org/00001/4_12_4_112.htm |date=2023-08-14 }}] Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 112</ref> kada su se odvijala najintenzivnija i najmasovnija dejstva. U izvještaju Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. godine upućenom Vojnoupravnom komandantu Jugoistoka, konstatuje se ozbiljna političko-bezbjednosna kriza uzrokovana uspješnim partizanskim manevrom, tj. prodorom u Srbiju: {{izdvojeni citat|Započeo je očekivani veliki Titov napad na Srbiju. Dok su u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], na [[Drina|Drini]], pripremljene jedinice bile tako desetkovane našim akcijama da mu tamo samo slabe snage stoje na raspolaganju, dotle je jačim delovima Titovih jedinica, koje su bile u centralnom delu [[Crna Gora|Crne Gore]], oko 3 divizije, pošlo za rukom da upadnu u [[Južna Srbija|južnu Srbiju]] i da pređu dolinu [[Ibar|Ibra]]. One sada u rejonu između Ibra i [[Južna Morava|Južne Morave]], po sjedinjavanju sa tamošnje 3 srpske crvene divizije, ugrožavaju obe glavne saobraćajne arterije prema jugu. Slobodu pokreta ovih, oko 10.000 ljudi jakih i dobro naoružanih, združenih jedinica uspeli smo, istina u teškim borbama i uz mnogo gubitaka, pomoću nemačkih, bugarskih i srpskih snaga (četnici i [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]]) da suzimo; ipak, one su preslabe da bi, s obzirom na otkazivanje bugarskih jedinica, izborile odlučujuće uspehe.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_109.htm Izveštaj Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. komandantu Jugoistoka o vojno-političkoj i privrednoj situaciji u Srbiji]</ref>}} Koliki su značaj najviši okupacioni dužnosnici u Jugoslaviji pridavali upotrebi četničkih jedinicâ u borbi protiv snaga NOVJ, može se zaključiti i na osnovu jedne naredbe od 26. avgusta 1944. godine, koju potpisuje feldmaršal [[Maximilian von Weichs]]: {{izdvojeni citat| ''Naređenje komandanta Jugoistoka'' Suštinski zadatak [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]] i Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od sada pa nadalje jeste dovesti i držati sve četničke jedinice u Srbiji i Crnoj Gori u borbenom dodiru s crvenim snagama, kako im ne bi bilo dopušteno preuzimanje vlastite inicijative, koja bi zbog cjelokupne situacije mogla biti uperena i protiv Njemačke. Odbijanje borbe protiv komunista mora se odmah prijaviti kao prijeteći simptom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=13&rec=311&roll=191 NARA, T311, Roll 191, frame no. 000007.] <br /> ({{jez-njem|"Befehle OB.Südost <br /> Eine wesentl. Aufgabe Pz.AOk 2 und Mil.Befh.Südost ist ab sofort sämtl. in Serbien und Montenegro stehenden Cetnikverbände in Gefechtsberührung mit roten Kräften zu bringen und zu halten, um sie nicht zu einer eigenen Initiative die in Auswirkung der Gesamtlage auch gegen Deutschland gerichtet sein könnte gelangen zu lassen. Weigerung, dem Kampf gegen den Komm. aufzunehmen, ist als bedrohliches Symptom sofort zu melden."}})</ref>}} Uoči bitke sa partizanima, nemački Wehrmacht je snabdeo četnike svim raspoloživim zalihama italijanskog pešadijskog oružja i municije: {{izdvojeni citat|U nadovezi na dogovor od 15. 8. saopštava se, da se za izdavanje četničkim jedinicama mogu staviti na raspolaganje, u najboljem slučaju, sledeća oružja: 7.000 pušaka 6,5 mm (ital.) sa po 100 metaka, <br /> 50 teš. mitraljeza 8 mm (ital.) sa po 13.000 metaka, <br /> 42 laka bacača 4,5 mm (ital.) sa po 250 metaka. Upozorava se na to, da je time iscrpljena celokupna zaliha italijanske pešadijske municije u domenu Komandanta Jugoistoka i da se nove pošiljke mogu očekivati tek od oktobra 1944. godine i to u ograničenom obimu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=587&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000582.] <br /> ({{jez-njem|"Im Nachgang zur Besprechung vom 15.8. wird mitgeteilt, dass für Ausgabe an Cetnik–Einheiten äusserstenfalls folgende Waffen zur Verfügung gestellt werden können: <br /> 7 000 Gewehre 6,5 mm (i) mit je 100 Schuss, <br /> 50 s.M.G. 8 mm (i) mit je 13 000 Schuss, <br /> 42 le.Gr.W. 4,5 cm (i) mit je 250 Schuss. <br /> Es wird darauf aufmerksam gemacht, dass damit der gesamte Bestand an ital. Inf. Munition im Bereich O.B.Südost erschöpft ist und Neulieferung in beschränktem Maße erst ab Oktober 44 erwartet werden darf."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/4_14_4_228.htm Obaveštenje operativnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 16. avgusta 1944. obaveštajnom odeljenju o odobrenim količinama oružja i municije četničkim jedinicama]</ref>|Obaveštenje komande Jugoistoka o odobravanju oružja i municije četnicima (16. avgust 1944.)}} U nacrtu jednog izvještaja, sastavljenog od strane oficirâ Armijske grupe »F« u ljeto 1944. godine, sumira se iskustvo njemačkih okupacionih organa sa Mihailovićevim četnicima u [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupiranoj Jugoslaviji]]: {{izdvojeni citat|Dosadašnje držanje D.M.-a ima sljedeće karakteristike: a) Aktivna borba protiv komunista u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj, s tim što je ova borba zbog brojčane, a naročito materijalno-tehničke nadmoći komunista, uvijek rizična za snage D.M.-a, b) Neispunjavanje od Saveznika postavljenih specijalnih zadataka, c) Lokalna, ponekad vrlo aktivna saradnja sa njemačkim trupama, obavještajnim i ostalim okupacionim organima, d) Potpuna spremnost za izvršavanje taktičkih instrukcija izdatih od strane njemačkih oficira za vezu, e) Stalno ponavljanje zahtjeva za municijom i oružjem radi borbe protiv komunista, kao nagrada za dokazanu lojalnost.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=970&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000960.] <br /> ({{jez-njem|"Das bisherige Verhalten der DM–Bewegung ist gekennzeichnet: <br /> a) durch eine aktive Kampfführung gegen den kommunistischen Feind in Serbien, Kroatien und Montenegro, die bei zahlenmässiger und vor allem waffentechnischer Überlegenheit der kommunistischen Banden in jedem Falle mit einem besonderen Risiko für die DM–Kräfte verbunden ist, <br /> b) durch die Nichtausführung der von den Allierten generell und im Form von Spezialaufgaben gegebenen Sabotageaufträge, <br /> c) durch eine örtliche, z.Zt. sehr rege Zusammenarbeit der DM–Cetniks mit der deutschen Sicherungstruppe, den Abwehrorganen und den für Ausnutzung des Landes eingesetzten deutschen Dienststellen bezw. deren Organisationen, <br /> d) durch eine absolute Bereitwilligkeit, sich den taktischen Weisungen der deutschen Verbindungsoffiziere zu unterwerfen, <br /> e) durch die wiederholten Versuche, für bewiesene Loyalität Munition und Waffen zum Kampf gegen den kommunistischen Feind zu erhalten."}})</ref>}} Kada su partizani konačno uspeli da se probiju u Srbiju i krenu ka Beogradu, nastupila je panika u redovima okupatora i kvislinga/kolaboracionista: {{izdvojeni citat|Titovi partizani upali su u septembru 1944. u Srbiju i to na više mesta. Zapadni deo Srbije bio je potpuno nezaštićen. Tamo je bio stacioniran samo mali broj nemačkih policijskih jedinica, koje su, zajedno sa četnicima, tu i tamo još vodile borbe. Sa svih strana neprijatelj je krenuo ka Beogradu. U gradu je vladao mir. '''Mi smo sedeli u Beogradu ne na buretu baruta, nego smo se nalazili u njemu'''.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 164–165.</ref>|[[Hermann Neubacher]], “Sonderauftrag Südost”}} U izveštaju od 18. septembra 1944, komandant Jugoistoka feldmaršal Maximilian von Weichs jasno sagledava težinu situacije u kojoj su se našle okupacione snage u Srbiji usljed nezadržive partizanske ofanzive. Von Weichs smatra da se njemačkom vođstvu poput imperativa nameće nastavak saradnje sa Mihailovićevim četnicima: {{izdvojeni citat|Loša situacija u Srbiji: zbog pomanjkanja vlastitih snaga, napredovanje partizana se može još samo usporiti; politika upotrebe četnika pri tome je od nesmanjene važnosti, te će biti nastavljena svim sredstvima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=763&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000758.] <br /> ({{jez-njem|"Es kommt also darauf an, gegenüber den Banden in Serbien weiterhin mit unterlegenen Kräften eine Verzögerungstaktik zu betreiben in der Hoffnung, daß durch innerpolit. Gegensätze oder Versorgungsschwierigkeiten ihre Stoßkraft geschwächt wird. Ein Einspannen noch kampfbereiter Cetniks ist dabei von unverminderter Bedeutung u. wird mit allem Mitteln betrieben."}})</ref>|V. Weichs-ova ocjena situacije od 17.9.44 (18.9.44)}} Četnici su nudili okupatoru sadjejstvo u borbi protiv snaga NOVJ u zamjenu za municiju i naoružanje: {{izdvojeni citat|Više četničkih vođa s područja Beograda nudi se za borbu protiv komunista pri isporuci oružja i municije od strane Nijemaca.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=789&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: Kampfangebote mehrerer Cetnik–Führer Raum Belgrad gegen Kommunisten bei Waffen– und Munitionslieferung durch Deutsche."}})</ref>|Večernji izvještaj obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 19. septembar 1944. godine}} Krajem septembra 1944, četnici učestvuju s njemačkim jedinicama u borbi protiv partizana u raznim dijelovima Srbije. Tako u zapadnoj Srbiji, [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pod komandom potpukovnika [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]] i trupe Wehrmachta pokušavaju spriječiti prodor snaga NOVJ: {{izdvojeni citat|Zapadna i centralna Srbija: [...] Dijelovi Borbene grupe fon Jungenfeld prebačeni u Šabac, odakle su 26. septembra, u sadejstvu sa četničkom formacijom Račića, vršili napad na [[12. vojvođanski korpus NOVJ|12. korpus NOVJ]] koji nadire s juga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1027&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 001015.] <br /> ({{jez-njem|"West– und Mittel– Serbien: <br /> Tle. Kgr. v. Jungenfeld nach Sabac verlegt, von dort 26.9. im Zusammenwirken mit Cetnik–Verband Racic Angriff auf von Süd vordringendes XII. rotes Korps."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta od 25. septembra 1944. godine}} Ova elitna četnička formacija pomagala je okupatoru u zapadnoj Srbiji već početkom septembra te godine: {{izdvojeni citat|[[Požega (Srbija)|Požegu]] zauzele vlastite trupe u sadejstvu sa četnicima (Račića).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000246.] <br /> ({{jez-njem|"Pozega durch eigene Truppe in Zusammenwirken mit Cetniks (Racic) genommen."}})</ref>|Večernji izvještaj Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 6. septembar 1944. godine}} Pukovnik von Jungenfeld se nalazio na čelu 5. policijskog puka, sa štabom u [[Šabac|Šapcu]]. O saradnji visokih četničkih oficira sa Jungenfeldom, poput komandanta Kolubarskog korpusa JVuO kapetana Milorada Lapčevića, generala [[Svetomira Đukića]], komandanta Severnih pokrajina JVuO (tj. [[Vojvodina|Vojvodine]] i [[Slavonija|Slavonije]]) ili majora Ilije Orelja, u vezi sa planiranjem krupnije operacije protiv snagâ [[NOV i POJ]] u [[Srem]]u avgusta 1944. godine, general Dragoljub Mihailović je bio obaviješten od strane pukovnika Dragomira Radovanovića, delegata Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini za Vojvodinu: {{izdvojeni citat|Dobro je što je kapetan Lapčević postavljen za komandanta Sremske jurišne grupe, no on je svojim radom za poslednji mesec dana stalno radio sa nemačkim komandantom iz [[Šabac|Šapca]]. On — kapetan Lapčević je izvodio akciju u [[Kupinovo|Kupinskom]] kutu po zapovesti nemačkog komandanta iz Šabca, javno sa njim sedeo obilazio Kupinski kut naravno da su u ovom pogledu sudelovali đeneral Đukić i major Orelj. Major Orelj je potpuno zabrljao. Nezgodno je što se svuda prestavlja za Vašeg Delegata te u ime Vaše onako pijan naređuje i govori. Sve ovo vide ovi naši mladi komandanti koji vode ljude i koji treba da nose ceo teret borbe na svojim leđima. Oni nemogu da dozvole da im neko prebaci da su saradnici Nemaca. Kapetan Lapčević, đeneral Đukić i major Orelj mogli su i trebali da rade, ali samo tajno, a nikako javno svakog dana sedeti u kafani u s. [[Ušće (Obrenovac)|Ušće]] pored puta [[Obrenovac]]—Šabac, još đeneral Đukić sa đeneralskom kapom i t.d. Da umirim ove mlade ljude i da im objasnim da će se ovo zabraniti i da će se ako se šta radi, u buduće tajno raditi, trebalo je dosta vremena i muke.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_37.htm Izveštaj delegata Vrhovne komande za Vojvodinu od 22. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o akcijama protiv NOV i POJ u Sremu i o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Iz Armijske grupe »F« javljeno je 13. septembra 1944. godine da Mihailovićevi četnici pomažu okupacionoj sili i prilikom defanzivnih akcijâ u zapadnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Sjeverozapadna Srbija: Noćni napad crvenih bandi na [[Valjevo]] odbijen od strane četnika i vlastitih snaga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=553&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000550.] <br /> ({{jez-njem|"NW–Serbien: <br /> Nachtangriff roter Banden auf Valjevo durch Cetniks und eig. Kräfte abgeschlagen."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«) za 13. IX 1944.}} U [[Istočna Srbija|istočnoj Srbiji]] četnici su asistirali okupatoru pri zaštiti objekata od strateškog značaja za ratnu privredu Trećeg Reicha, čime je Nijemcima znatno olakšavana eksploatacija rudnih bogatstava u zemlji: {{izdvojeni citat|Napad bandi na rudnik uglja [[Bogovina]] odbijen od strane DM–jedinicâ i mešovite borbene grupe (Landesschützen iz [[Bor]]a i delovi 1. policijskog dobrov. bataljona).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=403&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289656.] <br /> ({{jez-njem|"BANDENANGRIFF AUF KOHLENBERGWERK BOGOVINA DURCH DM–VERBAENDE UND GEMISCHTE KGR (LDS AUS BOR UND TLE. POL. FREIW.BTL. 1) ABGEWIESEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 27. VIII 1944. godine}} Načelnik štaba Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kapetan [[Neško Nedić]] je 13. septembra izdao naredbu kapetanu Vojislavu Markoviću da u najtješnjoj vezi sa njemačkim okupacionim snagama odbace [[1. proleterska divizija|Prvu proletersku diviziju]] prilikom napada na Valjevo: {{izdvojeni citat|Tvoj korpus za sada ostaje za akciju prema Valjevu — prema komunističkoj grupi dejstvuje u Kolubari. Pošto ovu akciju vode uglavnom Nemci to će tvoja uloga biti da naslonom naših i u sporazumu sa njima izvršiš tučenje crvenih sugerišući Nemcima najpogodnija rešenja. Od Nemaca ćeš neposredno da se snabdevaš municijom, a glavni zadatak ti je da prisustvom uz nemačke trupe goniš i hvataš komuniste koje oni razbijaju.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_69.htm Naređenje načelnika štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 13. septembra 1944. komandantu 7. jurišnog korpusa da sadejstvuje s nemačkim trupama u odbijanju napada 1. proleterske divizije NOVJ na Valjevo]</ref>}} Istovremeno, Nijemci otpočinju s izvođenjem [[Operacija Cirkus|operacije »Cirkus«]] ({{jez-njem|Zirkus}}), čiji je cilj bio ovlađivanje [[Kolubara|kolubarskim]] pobrđem. Operacija je počela 24. septembra 1944, uz učešće [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije »Prinz Eugen«]], [[Brandenburger|1. puka »Brandenburg«]] (bez 1. bataljona), 202. tenkovskog bataljona, dijelova 5. policijskog puka i pripadnikâ Šumadijske i Kolubarske grupe korpusa JVuO.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.pdf Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref> Prethodnog dana, ispred Komande Jugoistoka je načelnik štaba Armijske grupe »F« general [[Arthur Winter]] uputio izvještaj kojim najavljuje početak operacije, napominjući da će se i brojne četničke jedinice boriti na strani Wehrmachta: {{izdvojeni citat|Početak "Cirkusa" 24. septembra. [...] Sve naše snage u sjeverozapadnoj Srbiji potčinjene su Borbenoj grupi fon Jungenfeld. U kruševačkom kraju uspješno napredovanje većih četničkih snaga, uz podršku 12. bataljona iz sastava [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], protiv crvenih bandi u području sjeverozapadno od Kruševca. Pothvat će biti nastavljen sa 6.000 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=941&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000931.] <br /> ({{jez-njem|"Beginn "Zirkus" 24.9. Durch Aufkl.– Vorstoss 1. Rgt. Brandenburg Arandjelovac stark feindbesetzt festgestellt. Sämtl. eig. Kräfte in NW–Serbien Kgr. v. Jungenfeld unterstellt. Raum Krusevac erfolgreicher Vorstoss stärkerer Cetnik–Kräfte, unterstützt durch 2./Pz.Abt.z.b.V.12 gegen rote Banden Raum NW Krusevac. Unternehmen wird mit 6000 Cetniks fortgeführt."}})</ref>|Povjerljivi izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 23. IX 1944.}} 1. oktobra 1944. godine, potpukovnik Dragoslav Račić i kapetan Neško Nedić naređuju potčinjenim zapovjednicima korpusâ iz sastava Četvrte grupe da, skupa sa njemačkim jedinicama, krenu u pomoć okupatorskom garnizonu u Šapcu koji je blokiran: {{izdvojeni citat|Drugoga oktobra u šest časova polaze u napad nemačke trupe: — Iz Šapca bataljon Brandenburga sa deset bornih kola, koji će se prikupiti na drumu šest kilometara severozapadno od Debrca (no ako most na Oridu bude porušen, ovaj bataljon krenuće na Vladimirce) odakle u 7,30 časova napada u pravcu sela Jalovik. — Iz Obrenovca ojačana četa pešadije sa tri tenka biće spremna za napad u 7,30 časova na Ušću i napašće preko Beljina ka selu Mesarci — Debrcu a potom selu Krniću. — Kolona iz Uba od dve čete pešadije i dva tenka, stoji spremna u sedam časova u Banjanima za napad pravcem selo Kožur — Krnić. Naše trupe će učestvovati sa jedinicama u napadu dok se ne očisti prostor Debrc — Jalovik — Krnić — Kožur, da bi potom produžile marš po zapovesti za prodor od prvog oktobra. NAREĐUJEM: 1. — Drugi jurišni korpus u sedam časova spreman u selu Ušće stupa u vezu sa nemačkom kolonom iz Obrenovca i napada sa njom zajedno. 2. — Treći korpus u sedam časova prikupljen u Banjanima stupa u vezu sa nemačkom kolonom sa Uba i napada sa njom zajedno. 3. — Valjevski korpus sa štabom grupe polazi iz Skele u 7 časova pravac Debrc, gde će se zadržati u rezervi. Radio vezu održavaće jedinice sa Štabom svakog časa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_79.htm Zapovest Štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 1. oktobra 1944. komandantima 2, 3. i 7. jurišnog korpusa za sadejstvo s nemačkim trupama u deblokadi Šapca]</ref>}} U septembru su kvislinške formacije [[Srpska državna straža|Srpska državna]] i [[Srpska granična straža|granična straža]] preformirane u [[Srpski udarni korpus]] (jačine 6.800), stavljen pod Mihailovićevu komandu.<ref>[http://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Izveštaj komandanta Armijske grupe "Srbija" od 4. novembra 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230714172817/https://znaci.org/00001/4_12_4_168.htm |date=2023-07-14 }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 168</ref> U prvoj polovini septembra, četničko-nemačka odbrana [[Srbija|Srbije]] sa zapada doživela je slom usled prodora [[NOVJ]]. Bitka za [[Srbija|Srbiju]] definitivno je rešena tokom oktobra [[Beogradska operacija 1944.|Beogradskom operacijom]], uz sadejstvo [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] sa oklopnim snagama [[Crvena armija|Crvene armije]]. No, i pored toga, JVuO je nastavila sadejstvovati sa Vermahtom: {{izdvojeni citat|Glavni štab DM-a premješten je u Bosnu usljed napredovanja komunista u Srbiji; međutim, povlačenje četničkih snaga iz Srbije u Bosnu još uvijek nije sprovedeno. Uprkos slabijoj borbenoj efikasnosti, Račićevi četnici nastavljaju borbu protiv komunista. Pod jakim komunističkim pritiskom, još se četničkih vođâ, uključujući i one iz ist. Srbije, izjasnilo spremnim za borbu protiv komunista zajedno s njemačkim Wehrmachtom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=101&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame 000095: Izvještaj o neprijatelju u Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Albaniji (Dodatak za savjetovanje kod načelnika štaba jugoistoka od 2. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Der Hpt.Stab DM ist infolge Vorrückens der Kommunisten in Serbien nach Bosnien verlegt worden, ein Abzug von Cetnik–Kräften aus dem Serbischen Raum nach Bosnien hat dagegen noch nicht stattgefunden. Trotz ihrer Unterlegenheit an Kampfwert stehen die Cetniks des Racic weiterhin im Kampf gegen die Kommunisten. <br /> Unter dem starken kommunistischen Druck haben sich weitere Cetnik–Führer, auch aus O–Serbien bereit erklärt, gemeinsam mit der Deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten zu kämpfen."}})</ref>|Izvještaj [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 2. oktobra 1944.}} {{izdvojeni citat|Četnička grupa [[Siniša Ocokoljić|Ocokoljića]] iz istočne Srbije osiguravala je pozadinu Müllerovom korpusu prilikom borbi protiv Rusa u rejonu okuka Dunava–Zaječar.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000562-000564: Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Die ostserbische Cetnikgruppe des Ocokoljic hat dem Korps Müller bei den Verteidigungskämpfen gegen die Russen im Raum Donauschleife–Zajecar Dienste zur Freihaltung der rückwärtigen Verbindungen geleistet."}})</ref>|Njemački izvještaj od 19. oktobra 1944.}} Opšta (pozitivna) ocjena o doprinosu četničkih snaga u borbi na strani njemačkog Wehrmachta tokom bitke za Srbiju, data je u izvještaju štaba [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], poslatom 21. avgusta 1944. godine Vojnom zapovjedniku Jugoistoka generalu [[Hans Felber|Felberu]]: {{izdvojeni citat|Njemačko vođstvo u Srbiji je stoga moralo tražiti pomoć većih dijelova četnika Draže Mihailovića. Oni su slabo naoružani i nedavno su teško pogođeni usljed izostanka obuke pojedinačnih boraca. Ipak, dobro su se borili, pretrpjeli su znatne krvave gubitke i mogu se označiti kao bezuslovno antikomunistički.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=985&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000975.] ({{jez-njem|"Die deutsche Führung in Serbien mußte sich daher schon bisher der Mithilfe stärkerer Teile der DM–Cetniks bedienen. Diese sind schlecht bewaffnet und infolge geringer Ausbildung des Einzelkämpfers in der letzten Zeit stark angeschlagen worden. Sie haben sich aber gut geschlagen, erhebliche blutige Verluste zu verzeichnen und können als unbedingt antikommunistisch bezeichnet werden."}})</ref>|Njemačka procjena brojnosti partizanskih, njemačkih i kvislinških jedinica u Srbiji (21. august 1944).}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije|Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J28413, Jugoslawien, deutscher Rückzug.jpg|thumb|Nemački vojnici se povlače iz Srbije.]] Tokom septembra [[1944]]. glavna četnička mobilna formacija u centralnoj i zapadnoj Srbiji, [[Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa]] pod komandom [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]], skupa sa drugim pridruženim jedinicama, poražena je od nadirućih snaga [[NOVJ]] i potisnuta prema [[Beograd]]u. Ove su jedinice Nemci tokom [[3. oktobra|3]], [[4. oktobra|4.]] i [[5. oktobra]] 1944. vozovima prebacili sa željezničkih stanica Topčider i Ripanj do [[Kraljevo|Kraljeva]].<ref name="ReferenceC">Ratko Parežanin; MOJA MISIJA U CRNOJ GORI, Rim, 1974, str. 17-18.</ref><ref>Radomir Milošević-Čeda: ZAKASNELI RAPORT, Interprint, Beograd, 1996, str. 78-79.</ref> {{izdvojeni citat|Noću, iza ponoći, između 3. i 4. oktobra 1944, krenuli smo iz Beograda, sa železničke stanice u Topčideru... Uveče sam se oprostio sa komandantom Korpusa, generalom Kostom Mušickim... Kod Mušickog je u tom trenutku bio [[Nikola Kalabić]], a u štabu Dobrovoljačkog Korpusa sam primetio i Neška Nedića... Došli su da se dogovaraju sa Dobrovoljačkom komandom i da traže opremu i ostalo. Na brzinu progovorio sam nekoliko reči sa Neškom Nedićem. U vozu su s nama putovali i Kalabićevi četnici. Rekoše nam da idu do Kraljeva, gde se vrši koncentracija četnika za borbu.<ref name="ReferenceC"/>|Nedićev ministar [[Ratko Parežanin]]}} O oštrini borbi koje su se vodile između snaga NOVJ, s jedne, te okupatorsko-kolaboracionističkih jedinica s druge strane, svjedoči i jedan njemački izvještaj neposredno pred [[Beogradska operacija|pad Beograda]]. U izvještaju se apostofira strateški značaj koji je, za odbranu glavnog grada Srbije, predstavljala bojišnica u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], koju su držale jedinice Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kojom je komandovao potpukovnik Račić: {{izdvojeni citat|Račićeva jurišna grupa korpusa, koja je u septembru u teškim borbama na savskom zavoju bila potisnuta iz područja Čačak–Požega–Užice zbog napredovanja Titovih snaga u zapadnoj Srbiji ka severu, probila se natrag u područje Užice–Požega–Čačak zapadno ka Drini u pojedinačnim grupama, trpeći velike gubitke, nakon što su nemačke snage raspoređene u ovom području povučene na [[Istočni front]]. Usled nedostatka municije i oružja te u odsustvu nemačkih snaga koje bi ga poduprle, Račić je od tada mogao izvoditi samo manje operacije protiv komunističkih grupa. <br /> Brzo napredovanje Rusa preko doline Morave do saobraćajnice Beograd–Kraljevo potpuno je promenilo situaciju kod četnika. Čini se da je bliski kontakt s nemačkim trupama bio poremećen brzim pokretima nemačkih trupa uzrokovanim borbama, tako da se s te strane teško mogao vršiti bilo kakav kontinuirani uticaj na četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000562.] <br /> ({{jez-njem|"Die im September durch den Nordvormarsch der Tito–Kräfte im westserbischen Gebiet aus dem Raum Cacak–Pozega–Uzice in harten Kämpfen gegen den Savabogen zurückgedrückte Sturmkorpsgruppe Racic hat sich nach Abzug der in diesem Raum eingesetzten deutschen Kräfte an die Ostfront wiederum unter starken Verlusten in Einzelgruppen in das Gebiet westlich der Drina und den Ausgangsraum Uzice–Pozega–Cacak durchgekämpft. Wegen Mangel an Munition und Waffen und im Hinblick auf das Fehlen deutscher Kräfte als Rückhalt hat Racic seitdem nur kleinere Aktionen gegen komm. Gruppen durchführen können. <br /> Das rasche Vordringen der Russen über das Moravatal bis zur Straße Belgrad–Kraljevo hat die Lage der Cetniks völlig verändert. Die Tuchfühlung mit der deutschen Truppe scheint durch die im Kampfverlauf notwendig gewordenen raschen deutschen Truppenverschiebungen unterbrochen zu sein, sodass von dieser Seite die Möglichkeit zu laufender Einwirkung auf die Cetniks kaum mehr bestand."}})</ref>|Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] za 23. oktobar 1944. godine ponovo se pominje da je povučena nova linija [[Istočni front|Istočnog fronta]], kao i da ona prolazi preko teritorije okupirane Srbije i [[Balkan]]a. Iz dokumenta se može zaključiti kako četnička formacija potpukovnika Dragoslava Račića sudjeluje u frontu kao dio osovinskih snagâ, što je njemačkom Wehrmachtu svakako olakšalo povlačenje jedinicâ iz Grčke: {{izdvojeni citat|Istočni front: <br /> Pokušaj očigledno slabijih snaga [neprijatelja] da sa juga opkole našu borbenu grupu zapadno od [[Kriva Palanka|Krive Palanke]]. Uništenje neprijateljske grupe 24 km severoistočno od [[Priština|Prištine]] (300 poginulih neprijateljskih vojnika; uništeno ili zaplenjeno brojno oružje, vozila i vojna oprema). Vazdušno izviđanje ukazuje na pokret jakih snaga iz područja [[Kragujevac|Kragujevca]] ka [[Gornji Milanovac|Gor. Milanovcu]]. Četnička grupa Račića blokira rejon [[Čačak]]–[[Kraljevo]]–[[Požega (Srbija)|Požega]]. Pokreti naših snaga radi povlačenja u oblast severozapadno od [[Beograd]]a i dalje se odvijaju bez ometanja od strane neprijatelja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=655&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000649.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Abendmeldung vom 23.10.1944. <br /> Ostfront: <br /> Umfassungsversuch eigener Kampfgruppe W Kriva Palanka mit anscheinend schwachen Kräften von S. Vernichtung einer Feindgruppe 24 NO Pristina (300 Feindtote, zahlreiche Waffen, Fahrzeuge und Kriegsgerät vernichtet oder erbeutet). <br /> Aus Raum Kragujevac nach Luftaufklärung Bewegung starker Kräften gegen Grn. Milanovac. Cetnik–Gruppe Racic blockiert Raum Cacak, Kraljevo, Pozega. Eigene Absetzbewegungen Raum NW Belgrad auch weiterhin von Feind nicht verstört."}})</ref>}} O »formiranju novog istočnog fronta« pišu 4. novembra 1944. i feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] i general [[Hans Felber]]. U izvještaju koji predstavlja svojevrsni pregled najvažnijih događaja za period avgust—novembar 1944, najviši oficiri Wehrmachta na teritoriji okupirane Jugoslavije računaju da se, pored četnika Draže Mihailovića, na strani Nijemaca u ovom »frontu« bore i [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] i [[Srpska državna straža|SDS]], zaključujući da je situacija kritična za okupatora i kolaboracioniste: {{izdvojeni citat|Uprkos mobilizaciji jedinica za uzbunu i koncentraciju neznatnih rezervi, uz bezobzirno ostavljanje otkrivenih širih delova zemlje, prodor Titovih snaga preko Ibarske doline prema jugoistoku Srbije u žestokim borbama nije mogao da bude sprečen. Grupa armija »F« je protiv Titovih snaga, pripremljenih u Crnoj Gori, bacila u borbu 1. brd. div.[iziju]. Izmičući njenom pritisku, druge Titove jedinice su početkom avgusta prešle jugozapadnu granicu Srbije. Isprva je namera vojnoupravnog komandanta Srbije bila da otkloni glavno ugrožavanje u jugoistočnoj Srbiji. U tu svrhu je 28. avgusta Komandi Grupe »Auleb« povereno komandovanje nad svima jedinicama koje su bile angažovane u jugoistočnoj Srbiji. Trebalo je da napad počne posle dovođenja 1. brd. div. iz Crne Gore. Tada je kapitulacija Rumunije od 23. 8. iz temelja izmenila situaciju u političkom i vojničkom pogledu. Na Dunavu i na granici Banata nastao je novi istočni front, a podređene bugarske snage otpale su i koncentrisale su se, napuštajući prostore koje su obezbeđivale, krajem meseca, duž glavne pruge od Velike Plane do Leskovca, u cilju odlaska za Bugarsku. Rus[ke] i srpske, kao i pol.[icijske] dobr.[ovoljačke] jedinice i četničke jedinice, koje su se do tada, uprkos svih razočarenja, borile na strani nemačkog Vermahta, postale su nesigurne, poslednje čak i delom neprijateljske. Situacija je zahtevala momentalnu mobilizaciju svih snaga koje su u tom prostoru stajale na raspolaganju, kao i dovođenje drugih nemačkih snaga iz ostalog jugoistočnog područja i njihovo angažovanje za formiranje novog istočnog fronta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref>}} U mjesečnom izvještaju Armijske grupe »F« ({{jez-njem|Heeresgruppe F}}) za oktobar 1944, poslatom Komandi Jugoistoka, konstatuje se da četnici u Srbiji nijesu u stanju održati svoje pozicije bez prisustva njemačkih okupacionih trupâ. Oficiri Wehrmachta tvrde da je „prebacivanje najvećeg dijela četničkih jedinica koje su se nalazile u sjevernoj i istočnoj Srbiji u suštini izvršeno da bi se izbjegli sukobi sa Rusima“, na čiju ih je „podmuklost“ upozorila Vrhovna komanda JVuO: {{izdvojeni citat|U borbi sa snagama 1. komun. korpusa koje su napredovale ka Beogradu, krajem septembra je Rudnički korpus [JVuO] u rejonu Lazarevca (32 km si. od Valjeva) potpuno uništen, dok je Kosmajski korpus uspio da se održi u rejonu sjeverno od Mladenovca (4 km j–ji. od Beograda). Nakon povlačenja njemačkih trupa, budući u nemogućnosti da zadrže dotadašnja operativna područja zbog premoći Rusa i komunista, četničke jedinice koje su se borile u sjeverozapadnoj i centralnoj Srbiji prebačene su do sredine oktobra na područje južno od Zapadne Morave.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001138.] <br /> ({{jez-njem|"Die Verlegung des grössten Teiles der in Nord– und Ostserbien befindlichen Cetnik–Einheiten wurde im wesentlichen zur Vermeidung von Zusammenstössen mit den Russen vorgenommem, vor deren Hinterlist das Obkdo. die Stäbe dringend warnte. <br /> Im Kampf mit den auf Belgrad vorgehenden Kräften des I.komm.Korps wurde Ende September das im Raum Lazarevac (32 NO Valjevo) stehende Rudnik–Korps völlig zerschlagen, während das Kosmaj–Korps sich im Raum Nord Mladenovac (4 SSO Belgrad) behaupten könnte. <br /> Angesichts der Unmöglichket, nach dem Abzug der deutschen Truppen die bisherigen Einsatzräume gegen die Übermacht der Russen und Kommunisten zu halten, wurden die in Nordwest– und Mittel– Serbien kämpfenden Cetnik–Einheiten biss Mitte Oktober in den Raum südlich der Westl. Morava verlegt."}})</ref>}} Izbijanje [[Crvena armija|Crvene armije]] na severoistočnu granicu Jugoslavije izazvalo je pometnju u četničkim redovima. Znatan deo četničkih trupa tokom septembra razbijen je od strane NOVJ u zapadnoj Srbiji. Sam [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]] sa manjom grupom boraca je nateran na povlačenje u Bosnu. Neki su pokušali da napadom na Nemce pred sam dolazak Crvene armije ponovo steknu saveznički status ([[Predrag Raković|Raković]], [[Dragutin Keserović|Keserović]], [[Dragoslav Račić|Račić]]), ali je i ovaj pokušaj bio kratkotrajan. Nakon neuspeha, glavnina se krajem oktobra koncentrisala u oblasti Ivanjice. Upravo u tom periodu vrh Armijske grupe E iz Grčke izbio je do [[Novi Pazar|Novog Pazara]]. Četnici su se priključili [[Proboj Armijske grupe E kroz Sandžak|prodoru Armijske grupe E kroz Sandžak]] u istočnu [[Bosna|Bosnu]]. {{Wikisource|Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.}} {{izdvojeni citat|Draža Mihailović će nastaviti borbu protiv komunizma. Njegove jedinice se već bore sa Titovim trupama i imaju djelomično vezu sa njemačkim jedinicama (pukovnik v. Jungfeld, general Müller). Sada je stvar u tome, kako upotrebiti četničke jedinice kao prethodnice i osiguranje za komunikacije prilikom predstojećeg izmještanja njemačkih trupa iz Srbije. Pritom se neće moći izbjeći da četnici, prateći moguće pokrete njemačkih trupa ka zapadu, ne dospiju na tlo Hrvatske.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=51&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"D.M. wird weiterhin Kampf gegen den Kommunismus führen. Seine Verbände stehen nach wie vor gegen den Titobanden und haben zum Teil auch die notwendige Bindung an die deutsche Truppe (Oberst von Jungfeld, General Müller). Es wird nunmehr darauf ankommen, die Cetniks bei den zu erwartenden Absatzbewegungen der deutschen Truppe in Serbien als eine Art Vorhut einzusetzen, die die rückwärtigen Verbindungen durch Kampf gegen die dortständigen kommunistischen Banden öffnen. Dabei ist nicht zu vermeiden, dass die Cetniks im Zuge möglicher Rückverlegung der deutschen Kräfte in Serbien nach Westen auf kroatisches Gebiet übertreten."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Prvog dana oktobra 1944, u Komandi Jugoistoka je održano savjetovanje na kojem je upozoreno na promjenljivo raspoloženje četnika prema njemačkoj oružanoj sili u okupiranoj Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Srbija: [...] Četničko držanje i dalje različito. Srbijanski četnici se bore zajedno sa Wehrmachtom protiv komunista. Čak je i sam Draža Mihailović tražio njemačko osiguranje za planirano prebacivanje svog štaba iz sjeverozapadne Srbije u područje jugozapadno od Beograda. Ovaj plan se ipak nije ostvario. Suprotno tome, četnici u Istočnoj Bosni, Hercegovini i južnoj Crnoj Gori su neprijateljski nastrojeni. Kreću se ka obali, kako bi u slučaju savezničkog iskrcavanja s njima uspostavili kontakt i dobili savezničku zaštitu od crvenih. Iz sigurnog izvora se doznaje da D.M. izričito osudio njihovo protivnjemačko držanje.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=111&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000105—000106.] ({{jez-njem|"Cetnik–Haltung weiterhin uneinheitlich. Serbische Cetniks kämpfen zusammen mit deutscher Truppe gegen komm. Banden. DM. selbst bat sogar um deutsche Hilfe zur Sicherung beabsichtigter Verlegung seines Hauptstabes von NW–Serbien in Raum SW Belgrad. Diese Absicht jedoch nicht durchgeführt. Demgegenüber feindselige Haltung der Cetniks im O–Bosnien, Herzegovina und S–Montenegro und Bewegung dieser Kräfte zur Küste in den Raum Dubrovnik mit dem Ziel, bei erwarteter engl.Landung Verbindung mit Allierten aufzunehmen und Schutz gegen Rote zu suchen. Nach S.Qu. bekannt, dass DM. die deutschfeidliche Haltung dieser Cetniks aussdrücklich missbilligt."}})</ref>|Izvještaj sa savjetovanja kod načelnika štaba Jugoistoka od 2. oktobra 1944 (1. oktobar 1944.).}} Koliki je stepen kontrole nad četničkim snagama u Srbiji uspjela ostvariti njemačka Komanda Jugoistoka, vidljivo je i iz zapisnika sa sastanka na vrhu, održanog neposredno pred početak [[Beogradska operacija|Beogradske operacije]] (8. X 1944), kada su zabilježene i riječi Višeg SS i policijskog vođe [[Hermanna Behrendsa]]: {{izdvojeni citat|Na pitanje g-dina feldmaršala [tj. [[Maximilian von Weichs|von Weichs]]a — prim.] postoji li mogućnost komunističkog ustanka u Beogradu, Viši SS i policijski vođa Obergruppenführer Behrends je odgovorio odrečno, ističući da su stalnim pročešljavanjem u posljednje vrijeme uklonjeni svi oni komunisti koji bi na bilo koji način mogli učestvovati u takvoj akciji. Na pitanje gdje se nalaze komunisti zatvoreni u koncentracioni logor, Behrends je odgovorio da su svi pobijeni. Na kraju je skrenuo pažnju na to da je u četničke redove uspio ubaciti dovoljno jake grupe Službe sigurnosti [SD-Sicherheitsdienst], koje imaju ostati sa četnicima i ubuduće. Na to je glavnokomandujući primijetio da je samo to dovoljan razlog zašto bi se vodstvo nad četnicima trebalo povjeriti isključivo Višem SS i policijskom vođi.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=52&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"Die Frage des Herrn Feldmarschall an den Obergruppenführer Behrends, ob er mit einem kommunistischen Aufstand in Belgrad rechne, verneinte dieser unter Hinweis darauf, dass er in letzter Zeit durch dauernde Durchkämmungen alle irgendwie für einen Putsch infrage kommenden Kommunisten beseitigt habe. Die Frage nach dem Verbleib der im Konzentrationslager erfassten Kommunisten beantwortete er dahingehend, dass diese alle umgelegt seien. Abschliessend wies Obergruppenführer Behrends noch daraufhin, dass er bei den Cetniks ausreichend starke SD—Kommandos eingebaut habe, die bei den Cetniks verbleiben würden. Von seiten O.B.Südost wurde daraufhin festgestellt, dass allein schon durch diese Tatsache die weitere Führung der Cetnikverbände durch den Höh.SS und Pol.Führer gegeben sei."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Nakon poraza u [[Bitka na Jelovoj gori|bici na Jelovoj gori]], Vrhovna komanda JVuO na čelu sa Dražom Mihailovićem obrela se u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]]. Potpukovnik [[Zaharije Ostojić]], komandant Istaknutog dela štaba Vrhovne komande, šalje 30. septembra 1944. komandantu Zlatiborskog korpusa kapetanu Dušanu Radoviću (pseudonim »Kondor«) upozoravajuću depešu: {{izdvojeni citat| ''Za Kondora — ultra urgent'' Imam obaveštenje da ste Vi, [Miloš] Marković i [Filip] Ajdačić upućeni u [[Višegrad|višegradski]] srez sa specijalnim zadatkom i da ćete isti izvršiti u punoj vezi sa [[Gestapo]]m i Švabama. Vaši ljudi pričaju da su kaznena ekspedicija. Još u toku današnjeg dana očekujem Vaše objašnjenje, jer ću u protivnom preduzeti potrebno, a narod i istorija reći će ko je izdajnik?<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_133.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša Istaknutog dela štaba Vrhovne komande od 7. avgusta 1944. do 7. januara 1945. godine]</ref>}} Jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[NOVJ]] u prvoj polovini oktobra [[1944]]. zaposele su komunikaciju dolinom [[Morava (reka)|Morave]] između [[Vranje|Vranja]] i [[Velika Plana|Velike Plane]], što je otežalo [[Proboj Armijske grupe "E" iz Grčke 1944|proboj Armijske grupe "E" iz Grčke]]. Ova formacija time je bila usmerena na komunikaciju [[Skoplje]] - [[Kosovska Mitrovica]] - [[Raška]], odnosno dolinom [[Ibar (reka)|Ibra]], i zatim na otvaranje puteva prema [[Sarajevo|Sarajevu]] pod borbom. Tokom ovog četvoromesečnog proboja saradnja između Armijske grupe "E" i četnika iz [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]] imala je više vidova. U izvještaju [[91. armijskog korpusa]] Wehrmachta od 25. oktobra 1944. godine, što ga je potpisao general [[Werner von Erdmannsdorf]],<ref>NARA, T314, Roll 1360, frame no. 000889.</ref> odato je svojevrsno priznanje generalu Mihailoviću i njegovim četnicima kao najvrjednijim antikomunističkim (sa)borcima na čitavom okupiranom području [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]: {{izdvojeni citat|Među antikomunističke grupe u Srbiji spadaju i sljedbenici srpskog pukovnika Draže Mihailovića [Mihailović je unaprijeđen u čin generala još decembra 1941. — prim.] i neke nezavisne četničke jedinice (četnik — borac za slobodu). Pukovnik Draža Mihailović igra u Srbiji ulogu sličnu onoj koju igra general [[EDES]]-a [[Napoleon Zervas|Zervas]] u Grčkoj. On jeste anglofil, ali i apsolutno antikomunistički nastrojen. Na osnovu njegova antikomunističkog stava, saradnja [četnika i Nijemaca] u borbi protiv Titovih komunističkih bandi bila je uglavnom zadovoljavajuća. Srbin je dobar vojnik i u tom pogledu nalazi se na prvom mjestu na Balkanu. Disciplinovan je, žilav i uporan, te stoga stoji iznad prosječnog Grka. Srpske bande se bore žešće od Grka i imaju se više cijeniti od grčkih bandita. Njihovo naoružanje je dobro.|Uputstvo za srpsko-albansku teritoriju, izdato od strane Obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa, 25. X 1944.}} Prilikom proboja od [[Sjenica|Sjenice]] prema [[Prijepolje|Prijepolju]] [[24. oktobra|24]]-[[31. oktobra]] [[1944]]. Nemci su nastupali zajedno sa borcima [[Srpski udarni korpus|Srpskog udarnog korpusa]] protiv snaga [[37. sandžačka divizija|37. sandžačke divizije]]. Od Prijepolja se glavnina [[Armijska grupe "E"|Armijske grupe "E"]] kroz Sandžak usmerila na pravac Prijepolje — Višegrad — Rogatica — Sarajevo. Jednim motorizovanim bataljonom Nemci su 1. novembra otvorili su put Prijepolje - Pljevlja, i usmerili celokupne četničke snage iz [[Srbija|Srbije]] na pravac [[Sjenica]] — [[Prijepolje]] — [[Pljevlja]] — [[Goražde]]. Time su iskoristili snage [[JVUO]] iz Srbije kao svoju levu pobočnicu. Nakon toga, svojim napadom na NOVJ u pravcu Tuzle ([[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944]]) sadejstvovale su snagama [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] u njihovom proboju na sever. U dnevnom izvještaju za 13. novembar 1944. o situaciji na teritoriji okupirane Jugoslavije iz štaba Armijske grupe »F«, u paragrafu naslovljenom “Njemačke i savezničke trupe“, navodi se, očigledno na osnovu presretnute komunikacije snaga NOVJ, da se general Dragoljub Mihailović nalazi u rejonu [[Sjenica|Sjenice]] sa „aktivnim jugoslovenskim generalom” (moguće da je riječ o [[Miroslav Trifunović|Miroslavu Trifunoviću]]).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=719&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001217.] <br /> ({{jez-njem|"I. Deutsche und verbündete Truppen. <br /> Draza Mihajlovic befindet sich mit einem aktiven jugosl. General im Sjenica. (VII.mont.Brig. an 3.Div. 4.11.)"}})</ref> Dok komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] general [[Aleksander Ler|Ler]] u svom pregledu brojnog stanja od [[16. novembra]] [[1944]]. ubraja 10.000 četnika Pavla Đurišića u vlastite (njemačke) trupe,<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_174.htm Pregled brojnog stanja jedinica potčinjenih Grupi armija »E« na dan 16. 11. 1944. godine, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII — dokumenti Nemačkog rajha, knjiga 4], Vojnoistorijski institut, Beograd — dokument br. 174.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frames no. 000376—000377.]</ref> dotle se za četnike iz Srbije u izveštaju poslatom Vrhovnoj komandi u [[Berlin]]u kaže da se "drže u senci Vermahta". Nevoljno savezništvo veoma dobro ilustruje i sljedeći izveštaj: {{izdvojeni citat|[General] [[Miroslav Trifunović|Trifunović]] sa oko 18.000 četnika [[Dragoslav Račić|Račića]] i [[Dragutin Keserović|Keserovića]], uporedno sa nem. pokretima u rejonu [[Prijepolje]]. Pravac marša [[Foča]]. U početku učešće u borbenim dejstvima na nemačkoj strani (zaštita bokova). U poslednje vreme samo saputnici. Utisak: dokle god postoje zajednički interesi — uopšte mir. Ako vide mogućnost uspeha, bezuslovno treba očekivati prepade na nemački [[Vermaht]], naročito na odvojene grupe. <br /> Moli se da se dostavi rezultat pregovora DM — [[Hermann Neubacher|zastupnik Ministarstva spoljnih poslova]].<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"2.) Trifunovic mit ca. 18000 Cetniks des Racic und Keserovic gleichlaufend mit dt. Bewegungen im Raum Prijepolje Marschrichtung Foca. Anfangs Teilnahme an Kampfhandlungen auf deutscher Seite (Flankenschutz). Neuerdings nur Mitläufer. Eindruck: Solange gleichlaufende Interessen im allgemeinen Ruhe. Wenn erfolgversprechend, Überfälle gegen deutsche Wehrmacht, besonders Splittergruppen, unbedingt zu erwarten. <br /> 3.) Um Übermittlung des Verhandlungsergebnisses DM – Vertreter AA wird gebeten."}})</ref>}} Načelnik štaba Armijske grupe »E« general-major [[Erich Schmidt-Richberg]] piše 5. decembra 1944. godine o pokušajima da se s četnicima Draže Mihailovića nađe, u vrijeme zajedničkog povlačenja, obostrano korisno rješenje u smislu nastavka saradnje u borbi protiv snagâ [[NOV i POJ]]: {{izdvojeni citat| ''Borbenoj grupi pukovnika Bemera <br /> Glavni štab [[V SS brdskog korpusa]]'': 1) Pošto nemačka Vrhovna komanda sa opunomoćenicima DM već pregovara (preko izaslanika pukovnika [[Gojko Borota|Borote]]), molimo da se generalu Trifunoviću predoči da sačeka uputstva od svog pretpostavljenog starešine. 2) Utvrđivanje neke neutralne zone ist. od [[Sokolac|Sokolca]] ne može se dovesti u sklad sa nemačkim planovima. 3) Ostali predlozi DM već su dostavljeni. 4) U držanju nemačkog Vermahta, koje je ranije utvrđeno, prema četnicima ništa se nije promenilo. Nemački Vermaht ima nameru da zadovolji potrebe četnika u što većoj meri uzimajući u obzir i pružanje materijalne pomoći.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=868&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000862.] <br/> ({{jez-njem|"An Kampfgruppe Oberst Böhmer nachrichtl.: <br /> Gen.Kdo.V.SS-Geb. Korps (durch Schreiben, 2. Ausf.) <br /> 1.) Da deutsches Okdo. nur mit einer DM Vertretung verhandeln kann, und dies bereits geschiet (von entsandter Oberst Borota), wird gebeten, dass General Trifunovic nahezulegen, Weisungen seiner vorgesetzten Stelle abzuwarten. <br /> 2.) Festlegung eines neutralen Raumes ostw. Sokolac läst sich mit deutschen Planungen nicht in Einklang bringen. Entsprechende andere Vorschläge wurden bereits DM übermittelt. <br /> 3.) An dem ursprünglich festgelegten Verhalten der deutschen Wehrmacht gegenüber den Cetniks hat sich nichts geändert. <br /> 4.) Die deutsche Wehrmacht wird versuchen, den Bedürfnissen der Cetniks weitgehend gerecht zu werden und beabsichtigt hierzu auch materielle Hilfeleistung."}})</ref>}} U posljednjim mjesecima okupacije Jugoslavije, dužnosnici njemačkog Wehrmachta mogli su dati konačni i zaokruženi sud o karakteru kolaboracije JVuO sa okupacionim snagama. Tako uputstvo iz štaba 91. armijskog korpusa od 26. decembra 1944. godine sadrži veoma iznijansirano tumačenje kvaliteta dosadašnje njemačko-četničke saradnje, prvenstveno uslovljene spoznajom da [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] predstavlja zajedničkog neprijatelja. Pored toga, oficiri iz štaba 91. koprusa analiziraju kako se može proći s najmanje političke štete usljed stalno prisutnog antagonizma između vlasti NDH i četnikâ, preporučajući oprez u odnosima s potonjima zbog njihovih neprekinutih veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]: {{izdvojeni citat|Srpski četnici: <br /> Upotreba četničkih jedinica dala je u raznim oblastima dobre rezultate. Poznavanje zemljišta od strane četnikâ i njihove izviđačke aktivnosti protiv Titovih snaga od koristi su njemačkom Wehrmachtu. Međutim, oslanjanje četnika na njemački Wehrmacht proizilazi isključivo iz činjenice da su inferiorni u odnosu na Titove snage — [[Angloamerika|angloamerička]] oružana intervencija bi ih navela da odmah promijene kurs. Njihovi pokušaji da se svrstaju uz angloameričkog neprijatelja se nastavljaju. Stoga se savjetuje veliki oprez kada se postupa sa četnicima. Za vlastiti stav prema četnicima presudno je sljedeće: <br /> 1) Upotreba četničkih jedinica mora se sprovesti na način tako da, u slučaju nagle promjene kursa, šteta ostane u granicama podnošljivog; <br /> 2) Nijemci moraju iskoristiti neprijateljstvo između četnika i boljševičkih bandi; <br /> 3) Saradnja s četnicima od slučaja do slučaja u zamjenu za opskrbu borbenom municijom, zdravstvenu njegu i snabdijevanje namirnicama, ukoliko su dostupne; <br /> 4) Cjelokupno hrvatsko stanovništvo mrzi četnike; kompromis između njih i hrvatskih vlasti (posebno ustaša) teško da je moguć. Stoga, moramo spriječiti njihov upad na hrvatski teritorij, posebno između [[Drina|Drine]] i [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Prelazak [natrag] preko Drine u Srbiju, naročito od strane četnika iz Stare Srbije [misli se na teritoriju Nedićeve Srbije — prim.], treba podržati, jer se time izbjegava konflikt s NDH. Na hrvatskom tlu, taktički nužan kontakt s četnicima tokom operacija protiv Titovih snaga treba održati što je moguće više neprimjetnijim, s obzirom na odnos s ustašama; <br /> 5) Postojeća mržnja između srpskih četnika i [[Bošnjaci|Muslimana]] zahtijeva poseban oprez tokom pregovora s obje strane i njihovog upošljavanja, jer će se i jedna i druga strana ili povući ili odmah zauzeti neprijateljski stav ako se za takve pregovore sazna; <br /> Da li se četnici mogu iskoristiti u njemačku svrhu u borbi protiv Titovih bandi, '''čime bi se uštedjela njemačka krv''', zavisiće od razumnog i vještog pregovaranja s njima.<ref>[https://znaci.org/ok/T317.php?sta1=etni&sta2=D.M&idem=1404 NARA, T314, Roll 1630, frame no. 000770.] <br /> ({{jez-njem|"Die serbischen Cetniks. <br /> Der Einsatz von Cetnik–Verbänden hat in verschiedenen Gebieten guten Ergebnissen geführt. Von Nutzen für die Deutsche Wehrmacht ist die Landeskenntnis der Cetniks und ihre Aufklärungstätigkeit den Titobanden gegenüber. <br /> Anlehnung der Cetniks an die Deutsche Wehrmacht beruht jedoch nur auf die Tatsache, daß sie den Titokräften unterlegen sind: ein bewaffnetes angloameriknisches Eingreifen wird ihr sofortiges Umschwenken veranlassen, Ihre Versuche, sich dem angloamerikanischen Gegner zu nähern, laufen weiter. Große Vorsicht den Cetniks gegenüber ist daher angebracht. <br /> Für die eigene Haltung den Cetniks gegenüber ist maßgebend: <br /> 1.) Der Einsatz der Cetnik–Verbände ist so durchzuführen, daß bei plötzlichem Umschwenken der Schaden in erträglichen Grenzen bleibt. <br /> 2.) Die Feindschaft zwischen den Cetniks und bolschewistischen Banden muß deutscherseits ausgenützt werden. <br /> 3.) Zusammenarbeit mit Cetniks von Fall zu Fall gegen Bereitstellung von Gefechtsmunition, sanitäre Betreuung und Verpflegung, soweit diese vorhanden. <br /> 4.) Die Cetniks sind bei der gesamten kroatischen Bevölkerung verhasst, ein Ausgleich zwischen ihnen und den kroatischen Dienststellen (bes. Ustascha) ist kaum möglich, daher muss ein Eindringen in den innerkroatischen Raum insbesondere zwischen Drina und Bosna unsererseits verhindert werden. Ein Übertritt insbesondere der altserbischen Cetniks über die Drina nach Serbien ist zu unterstützen, da so Konflikt mit Kroatien vermieden wird. Auf kroatischem Boden ist taktisch notwendige Fühlung mit Cetniks bei Einsatz gegen Titobanden im Hinblick auf Verhältnis zur Ustascha möglichst wenig in Erscheinung treten zu lassen. <br /> 5.) Der bestehende Haß zwischen serbischen Cetniks und Muselmanen verpflichtet bei Verhandlungen und Einsatz beider Teile zu besonderer Vorsicht, da bei Bekanntwerden solcher Verhandlungen beide Parteien entweder abspringen oder sofort eine feindselige Haltung einnehmen werden. <br /> Von einer verständnisvoll und geschickt geführten Verhandlung mit den Cetniks wird es abhängen, ob diese durch Einsatz gegen Titobanden für deutsche Zwecke nutzbar gemacht werden können, somit also deutsches Blut gespart werden kann."}})</ref>|Uputstvo načelnika štaba 91. armijskog korpusa o „srpskim četnicima“ iz decembra 1944.}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore|Pavle Đurišić|Crnogorski dobrovoljački korpus}} [[File:Spisak vlastitih trupa njemačke Armijske grupe E 1944, decembra 1944.jpg|thumb|Spisak trupa njemačke Armijske grupe »E« iz decembra 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000376.]</ref> Na spisku se nalazi i “10.000 Crnogoraca“ ({{jez-njem|"10.000 Montenegriner"}}). Riječ je o četnicima [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] (tj. CDK), koji su se povlačili zajedno sa okupacionim snagama.]] Dok su srbijanski četnici sadjejstvovali snagama Armijske grupe »E« u njihovom proboju na sjever, četnici iz Crne Gore uzeli su učešća u [[Proboj XXI brdskog korpusa iz okruženja|proboju XXI brdskog korpusa iz okruženja]]. Jedinice crnogorskih četnika, koje su od Njemaca takođe preformirane u dobrovoljačke pukove ("[[Crnogorski dobrovoljački korpus]]"), borile su se u sastavu njemačkog [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. brdskog korpusa]] između [[Danilovgrad]]a i [[Cetinje|Cetinja]] rame uz rame sa njemačkim vojnicima. Ove snage učestvovale su zajedno sa njemačkim snagama u operacijama protiv NOVJ ([[Operacija Frilingservahen aprila 1944|Frilingservahen]], [[Operacija Ribecal avgusta 1944|Ribecal]]). Komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe "E"]] je u svom izvještaju od ove četnike ubrojao u brojno stanje svojih jedinica: {{izdvojeni citat|C. D. K. od 3 puka, pod komandom potpukovnika [[Pavle Đurišić|Đurišića]], formiran neposredno od strane K-de 2. OkA ([[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]]), bio je do sada u službenom pogledu potčinjen K-di 2. OkA a u snabdevačkom i taktičkom pogledu 181. peš. div., koja je trebalo da se obimno uključi u obuku. [...] C.D.K. se do sada dokazao u borbi protiv komunista, ali je upitna njegova pouzdanost prema njemačkom Wehrmachtu zbog Đurišićeva kontradiktornog stava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=825&rec=314&roll=664 NARA, T314, Roll 664, frame 000817.] <br /> ({{jez-njem|"M.F.K. zu 3 Rgt. unter Führung Oberstleutnant Djurisic, wurde von Pz.AOK 2 unmittelbar aufgestellt, unterstand bisher truppendienstlich Pz.AOK, versorgungsmässig und taktisch 181.Inf.Div., die sich ausbildungsmässig weitgehend einzuschalten hatte. <br /> M.F.K. im Kampf gegen Kommunisten bisher bewährt, jedoch in seiner Zuverlässigskeit gegenüber der deutschen Wehrmacht durch widerspruchsvolle Haltung Djurisic fragwürdig."}})</ref>|Izvještaj Komande 21. brdskog korpusa Komandi Grupe armija "E" od 23. septembra 1944. godine}} O odluci komandanta Crne Gore, Boke i Sandžaka JVuO potpukovnika Pavla Đurišića da slijedi kolonu njemačkih armijâ pri povlačenju s Balkana, te o značajnoj pomoći pruženoj okupatoru od strane crnogorskih četnika tom prilikom, piše u svojim ratnim memoarima i [[Hermann Neubacher]]: {{izdvojeni citat|On je bio opasan nemački saveznik. Meni je uvek bilo savršeno jasno da bismo mi za Pavla Đurišića, u slučaju invazije zapadnih sila na Balkan, ponovo postali njegov najveći neprijatelj. Kada je započelo povlačenje nemačkih trupa iz Crne Gore, Pavle Đurišić je krenuo sa njima. Tokom napornih marševa po planinskom terenu, tokom operacije povlačenja prolazili smo i kroz područja koja su kontrolisali partizani. Njegove trupe vodile su borbu sa partizanima i time nemačkim trupama olakšale evakuaciju sa tog prostora. Kasnije je Pavle Đurišić sklopio ugovor sa ustaškim trupama Ante Pavelića, da bi mogao da prođe sa svojim jedinicama kroz Hrvatsku i Istru. Tamo su se već nalazile i druge četničke jedinice, kao i Ljotićevi dobrovoljci.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN], str. 176—177.</ref>|[[Hermann Neubacher]]}} === Prelazak sa Nemcima u Bosnu (1944-1945) === {{main|Proboj Armijske grupe E kroz istočnu Bosnu|Četnička ofanziva u istočnoj Bosni 1944.|Bosanska golgota}} [[File: Četnički oficir Dinarske divizije, SS-Sturmbannführer Ernst Lerch i neidentificirani SS-Hautsturmführer tokom ofanzive protiv IX. korpusa.jpg|thumb|Oficir [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije JVuO]], SS-Sturmbannführer [[Ernst Lerch]] i neidentificirani SS-Hauptsturmführer tokom ofanzive protiv [[9. korpus NOVJ|9. korpusa NOVJ]] u Sloveniji, mart 1945. godine<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2016/05/bk0164.html Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0164 | Photo | Höherer SS- und Polizeiführer Adriatisches Küstenland]</ref>]] [[Armijska grupa "E"]] imala je u planu otvaranje komunikacija kroz istočnu Bosnu, pa je krajem novembra jedna njena divizija ([[11. poljska vazduhoplovna divizija (Nemačka)|11. poljska vazduhoplovna divizija]]) započela napad pravcem od [[Rogatica|Rogatice]] prema [[Zvornik]]u, protiv snaga [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg udarnog korpusa]] [[NOVJ]]. Međutim, kako su tokom ofanzive [[NOVJ]] i Crvene armije od 3. decembra nemačke pozicije na [[Sremski front|Sremskom frontu]] ozbiljno ugrožene, ova divizija hitno je izvučena i transportovana prugom [[Sarajevo]] - [[Slavonski Brod]] na [[Sremski front]]. Na njeno mesto usmerena je glavnina četnika iz [[Srbija|Srbije]]. U izvještaju Operativnog odjeljenja u [[Sarajevo|Sarajevu]] Armijske grupe »E« od 10. decembra 1944, koji potpisuje potpukovnik Warnstorff, istaknuto je: {{izdvojeni citat| Telegram 34. i 91. arm. korpusu, 5. SS-brd. arm. korpusu i Korpusnoj grupi »Kibler«: 1) Četnici na maršu u širi rejon Valjeva privremeno će preći preko područja Rogatica — Ljubovija — Zvornik — Kladanj. 2) DM garantuje najlojalnije držanje prema nemačkim jedinicama i nudi saradnju. Znak raspoznavanja za saradnju između nemačkih jedinica i četnika je: Mitrovica. 3) Četnike u što većoj meri koristiti za službu izviđanja. Materijalna pomoć može im se obezbediti u ograničenim razmerama ukoliko se stave na raspolaganje za borbu protiv bandi. 4) K-da Grupe armija obavestila je hrvatske vlasti o navedenom kretanju.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=998&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000992.] ({{jez-njem| <br /> "1.) Cetniks überschreiten auf dem Marsch in den Großraum Valjevo vorübergehend das Gebiet Rogatica – Ljubovija – Zvornik – Kladanj. <br /> 2.) DM hat loyalste Haltung gegenüber deutscher Truppe zugesichert und bietet Zusammenarbeit an. Kennwort zwischen deutscher Truppe und Cetniks für Zusammenarbeit ist "Mitrovica". <br /> 3.) Die Cetniks sind weitgehend für Erkundungsaufträge zu verwenden. Materielle Hilfe darf ihnen in beschränktem Ausmaß gewährt werden, soweit sie sich zum Kampf gegen die Banden zur Verfügung stellen. <br /> 4.) Die kroatischen Behörden sind über obige Bewegung durch Okdo. unterrichtet worden."}})</ref>}} U izvještaju njemačkog opunomoćenog generala u [[NDH]] od 24. decembra 1944. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_82.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje POSLJEDNJI DANI NA VUČJAKU]</ref> navodi se da je general Draža Mihailović izrazio spremnost za suradnju i sa formacijama NDH u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Prema izvješću pouzdanog agenta, Draža Mihajlović je izrazio namjeru da se bori skupa sa ustašama i domobranima, jer je njihov zajednički glavni cilj uništenje komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=443&rec=311&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000427.] <br /> ({{jez-njem|"Nach zuverlässiger V–Mann–Meldung soll Draza Mihajlovic geäussert haben, er wolle mit den Ustascha und Domobranen zusammen kämpfen, da das gemeinsame Hauptziel die Vernichtung des Kommunismus sei."}})</ref>|Izvještaj njemačkog opunomoćenog generala u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 24. XII 1944.}} Četnici su, pod ličnom komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]], nakon koncentrisanja unutar nemačko-ustaških linija, izvršili [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|napad na snage NOVJ]]. 8. decembra [[1944]]. ujutro sa nemačko-ustaških položaja u okolini [[Rogatica|Rogatice]] krenuli u silovit napad prema [[Zvornik]]u. Ovaj napad bio je usklađen sa napadom nemačkog 34. armijskog korpusa sa druge strane, pravcem [[Užice]] - [[Ljubovija]] - [[Zvornik]]. Ovom prilikom četnicima su Nemci obezbedili snabdevanje municijom, kao i zbrinjavanje ranjenika u nemačkim bolnicama u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Pošto je prodor četnika prema [[Zvornik]]u odbijen, njihova glavnina usmerila se prema oslobođenoj [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|neizvesnim borbama od 24. do 28. decembra]] [[Treći udarni korpus NOVJ]] krajnjim naporom odbio je ovaj napad. Nakon ovog poraza, glavnina [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] snaga razmestila se u [[Modriča|Modriči]] i okolini, gde su nakon kraćeg sukoba uspostavili sporazum sa snagama NDH. Tako su se našli na za Nemce vitalnoj komunikaciji Sarajevo - Brod, vodeći zajedno sa Nemcima teške dvomesečne borbe protiv [[Druga armija JA|Druge jugoslovenske armije]], koja je nastojala da je prekine. Preko pukovnika Borote, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, uspostavljena je saradnja sa nemačkim štabom u [[Sarajevo|Sarajevu]], od kojeg je obezbeđeno snabdevanje municijom i bolničko zbrinjavanje ranjenika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_130.htm Opšti uslovi sporazuma o saradnji između četnika i nemačkih jedinica pripremljeni za pregovore decembra 1944. godine], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - dokument broj 130</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Ratni dnevnik Armijske grupe E 1.10.1944-31.12.1944], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - prilog broj 2, (10. decembar 1944)</ref> [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićeva]] grupacija takođe je uspostavila vezu sa Štefanom Hedrihom ({{jez-nem|Stefan Hedrich}}), SS-oberfirerom i inspektorom u glavnom štabu SS, komandantom SS-oblasti Severozapadna Bosna.<ref>[https://www.znaci.org/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß], četvrti deo: Das Kriegsjahr 1944 (Ares verlag, Graz), strana 268.</ref> [[3. april]]a 1945. godine, kada su nemačke trupe napuštale Bijeljinu i okolinu, Mihailović je pokušao da ih pridobije da ostanu pod njegovom komandom kao jugoslovenski državljani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_192.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša štaba Vrhovne komande od 12. decembra 1944. do 7. aprila 1945. godine]</ref> [[Schutzstaffel|SS]]-Sturmbannführer (major) [[Ernst Lerch]], u izvještaju od 8. marta 1945. godine, piše da je [[Aleksandar Nikolić (četnik)|Aleksandar Nikolić]], zapovjednik Sremsko-slavonske komande JVuO, zajedno sa svojim trupama (za koje navodi da broje oko 80 ljudi, ali i da bi po pristizanju ostatka jedinice ta cifra mogla dostići i 400) došao u [[Istra|Istru]], tj. u [[Operativna zona Jadransko primorje|Operativnu zonu Jadransko primorje]], gdje se stavlja na raspolaganje njemačkim vlastima. Ernst Lerch moli nadređene da naznače rejon u kojem bi »grupa pukovnika Nikolića« mogla da bude »upotrebljena«: {{izdvojeni citat|1.) U prostor [[Jurdani]], prov. [[Rijeka (grad)|Rijeka]], stigli su delovi četničke grupe pukovnika Nikoliča u jačini oko 80 ljudi. 2.) Prema telegr. Glavnog ureda SS od 7. 2. 45, delovodn. pov. br. 375/45, grupa Nikolić potčinjena je komandantu SS i policije u [Operativnoj zoni] Jadr. primorje. [...] 6.) Pukovnik Nikolić je samostalni četnički komandant i njegov načelnik Štaba major Miladinović je izjavio da ova grupa ne želi nikakvu zavisnost od ministra [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]a, odn. od drugih četničkih grupa. <br /> Oni obećavaju da će se stoprocentno zajedno s Nemcima boriti kako protiv komunista tako i protiv regularnih engleskih trupa koje oni navodno preziru iz dubine duše. <br /> Ovaj osnovni stav oni će zadržati u svakoj situaciji pa ma šta se desilo.<ref>[https://znaci.org/zb/4_6_19.htm Zbornik NOR-a – tom VI – Borbe u Sloveniji – knjiga 19. – 1. III – 15. V 1945. godine, Vojnoistorijski institut], Beograd, 1975, dokument br. 161, str. 822–823.</ref>|Obaveštenje komandanta SS i policije u Operativnoj zoni Jadransko primorje od 8. marta 1945. o pristizanju četnika pukovnika Nikolića u Istru}} [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnu Evropu]], u svojim poslijeratnim memoarima ističe da je sa četničkim komandantom održavao vezu sve do aprila 1945, tj. do [[Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)|zajedničkog povlačenja Nijemaca i četnika]] pred jedinicama NOVJ i [[Crvena armija|Crvene armije]]. Neubacher navodi da je postojala i zamisao o susretu između njega i generala Mihailovića, ali [[Joachim von Ribbentrop]] nije dao dopuštenje za taj sastanak: {{izdvojeni citat|Tokom sukoba četnika sa Englezima, stiglo je do mene pitanje da li bih bio spreman da razgovaram sa Dražom Mihailovićem. Ovu sam molbu prosledio ministru spoljnih poslova Ribentropu, tražeći od njega da mi dozvoli da do takvog susreta dođe. U principu, nije mi bilo zabranjeno da uspostavim kontakt. Ali, za vođenje razgovora morao sam da dobijem specijalnu dozvolu. Bilo mi je, međutim, zabranjeno da stupim na teren koji kontroliše Draža Mihailović. Moja spremnost i želja da se sretnem sa njim bili su veliki, te sam uskoro morao da sam sebi priznam da je moj glavni motiv bio – radoznalost. Da se sretnem sa četničkim vođom, a da se prethodno ne izvrše potrebne pripreme, razgovor bi bio besmislen, i jedino bi doneo neugodnost i neprilike za Dražu Mihailovića, jer bi dobio etiketu „kolaboratera“. Trebalo je susret dobro organizovati, kako bi bilo sigurno da će doneti senzacionalan rezultat. Verovatno je i sam Draža Mihailović tako razmišljao, pa zato, najzad, nije nikada ni došlo do našeg susreta. Ali, ostali smo u vezi preko naših posrednika. I jedna i druga strana bila je u tim kontaktima veoma oprezna. Jedan moj poverljiv čovek čak je tri puta bio u Dražinom glavnom štabu. Da ne bih bio suviše opširan, zadovoljiću se samo tvrdnjom da Draža Mihailović svoju politiku sve do kraja rata nije menjao. Tek početkom 1945, u vreme naših poslednjih borbi u Hrvatskoj, kada je povlačenje naših trupa sa tog prostora bilo samo pitanje dana, Draža Mihailović mi se obratio direktnom molbom – i to preko svojih poverljivih ljudi u Beču – da mu pružim pomoć u vezi sa naoružanjem njegovih jedinica. Tokom nekoliko dana ja sam čak imao direktnu radio-vezu sa njegovim glavnim štabom u Bosni. Moj poverljiv čovek bio je poslednji put kod Draže u aprilu 1945.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 161–162.</ref>}} General Mihailović je odbijao da osobno uđe u bilo kakav aranžman s okupatorom, i od ove je politike odstupio samo u četiri ili pet navrata tokom rata. Riječ je o [[Sastanak u Divcima|sastanku u Divcima]] sredinom novembra 1941. godine, zatim o dva sastanka s predstavnikom Hermanna Neubachera, [[Rudolfom Stärkerom]], u jesen 1944 (prvi u zapadnoj Srbiji na kojem je Mihailovića pratio pukovnik [[Robert H. McDowell]], šef američke vojne misije pri njegovu štabu, a drugi u sjeveroistočnoj Bosni), kao i o posljednjem sastanku sa Stärkerom na planini [[Vučjak]], početkom aprila 1945. Neubacher pokušava u svojoj knjizi ekskulpirati Mihailovića od odgovornosti za kolaboraciju.<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> == Nemci o generalu Mihailoviću i JVuO == [[Datoteka:Draža pred sudom.jpg|mini|desno|Optuženi [[Dragoljub Mihailović]] na [[Beogradski proces|suđenju u Beogradu]] [[1946]].]] {{izdvojeni citat|'''Njemačka je za D.M.-a neprijatelj br. 2 – neprijatelj br. 1 su komunisti'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944.}} Jedna od najrječitijih evaluacijâ komandne sposobnosti načelnika štaba Jugoslovenske vojske u Otadžbini, a koja potiče iz primarnih izvora njemačke provenijencije, sadržana je u mjesečnom izvještaju Komande Jugoistoka za mart 1943. godine<ref>[https://znaci.org/00001/40_51.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje BITKA NA NERETVI I NJENE POSLJEDICE]</ref>: {{izdvojeni citat|Dosadašnje borbe pokazuju da je Mihailović kao vojni komandant zatajio. Mihailović snosi glavnu krivnju za dosadašnje neuspjehe zbog nepravilne procjene vremena, prostora i zemljišta i zbog toga što nije iskoristio opće date mogućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=813&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame 6290063.] <br /> ({{jez-njem|"Die bisherigen Kämpfe zeigen, daß Mihailovic als militärischer Führer versagte. Die gegebenen Möglichkeiten infolge Unkenntnis von Zeitbedarf, Raum und Gelände nicht erkennend, trägt er die Hauptschuld an den bisherigen Mißerfolgen."}})</ref>|Procjena situacije Komande Jugoistoka za mart 1943. (1. april 1943.)}} Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i [[feldmaršal]] [[Maximilian von Weichs]], koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće: {{izdvojeni citat|Mihailovićeve trupe su se nekada borile protiv naših okupacionih trupa iz lojalnosti prema svome kralju. U isto vreme su se borile protiv Tita, zbog svojih antikomunističkih ubeđenja. Ovaj rat na dva fronta nije mogao dugo potrajati, posebno kada je britanska podrška počela favorizovati Tita. Sledstveno, Mihailović je pokazao pronemačka stremljenja. Bilo je angažmana tokom kojih su se srpski četnici borili protiv Tita zajedno sa nemačkim trupama. Sa druge strane, dešavalo se da neprijateljski raspoložene četničke grupe napadnu nemačke vozove za snabdevanje da bi popunili sopstvene zalihe. Mihailović je voleo da ostane u pozadini, i prepusti takve poslove svojim podređenima. On se nadao da će dočekati svoje vreme ovom igrom moći, dok mu anglo-američko iskrcavanje ne obezbedi dovoljnu podršku protiv Tita. Nemačka je prigrlila njegovu podršku, koliko god privremenu. Četničke izviđačke aktivnosti naši komandanti su visoko cenili.<ref>http://znaci.org/00002/318_4.htm ({{jez-eng|"MIHAILOVIC's troops once fought against our occupation troops out of loyalty to their King. At the same time they fought against TITO, because of anti—Communist convictions. This two front war could not last long, particularly when British support favored TITO. Consequently MIHAILOVIC showed pro-German leanings. There were engagements during which Serbian Chetniks fought TITO alongside German troops. On the other hand, hostile Chetnik groups were known to attack German supply trains in order to replenish their own stocks. ''MIHAILOVIC liked to remain in the background, and leave such affairs up to his subordinates. He hoped to bide his time with this play of power until an Anglo—American landing would provide sufficient support against TITO. Germany welcomed his support, however temporary. Chetnik reconnaissance activities were valued highly by our commanders''."}})</ref>}} Takođe, feldmaršal von Weichs na drugom mjestu podcrtava da, dok se general Mihailović nastojao držati po strani, taktička je njemačko-četnička kolaboracija na terenu poprimala sve veći obim: {{izdvojeni citat|Iako se on sâm [Mihailović] oštroumno suzdržavao od iznošenja svog ličnog stava u javnosti, bez sumnje kako bi imao odriješene ruke za svaku eventualnost (npr. savezničko iskrcavanje na Balkanu), dopustio je svojim komandantima da pregovaraju s Nijemcima te da s njima sarađuju. I oni su to činili, sve više i više...<ref>Röhr, Werner, ed. (1994). Europa unterm Hakenkreuz: Okkupation und Kollaboration (1938–1945). Berlin: Hüthig. s. 358. <br/ > ({{jez-eng|"Though he himself [Draža Mihailović] shrewdly refrained from giving his personal view in public, no doubt to have a free hand for every eventuality (e.g. Allied landing on the Balkans), he allowed his commanders to negotiate with Germans and to co-operate with them. And they did so, more and more..."}})</ref>|[[Maximilian von Weichs]]}} Specijalni [[Adolf Hitler|Hitler]]ov izaslanik [[Hermann Neubacher]] u svojim memoarima tumači politiku Draže Mihailovića. On piše da je Mihailović „ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva”. Neubacher primjećuje da su Mihailovićevi komandanti sarađivali sa Nijemcima, dočim je on nastavio voditi antiokupatorsku propagandu: {{izdvojeni citat|Politiku Draže Mihailovića nije bilo teško razumeti. On je bio impresioniran nemačkim vojnim podvizima. Pa ipak, sa sigurnošću je računao na to da će Nemačka izgubiti rat. Dovoljno sam čuo od pouzdanih izvora, koji su me obavestili o Dražinom stavu prema Rajhu. On je ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva. Saveznici su Dražu ostavili na cedilu, pa je zato pokušao da od Nemaca – koji su za njega sada bili samo neprijatelj broj dva – dobije što je moguće više oružja. Namera četničkog vođe bila je ova: da se, kada započne nemačko povlačenje, bez borbe dokopa nemačkih strateških pozicija i da se na njima utvrdi. On se spremao za konačan obračun sa Titom, koji je trebalo da se vodi beskompromisno, na život ili smrt, a u pitanju je bila budućnost Jugoslavije. Dok su, dakle, Dražini podređeni komandanti tu i tamo sarađivali sa Nemcima, on je sam nastavio da i dalje vodi propagandu protiv Nemaca.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 160–161.</ref>}} Čak i kada je odobravao kolaboraciju svojih komandanata sa okupatorima, general Mihailović je strogo vodio računa da se na taj način lično ne kompromituje, prvenstveno iz straha od negativne reakcije stanovništva okupirane Jugoslavije. Presretanjem komunikacije između Mihailovića i vojvode Đujića ujesen 1943, njemački nadležni organi su registrovali ovu tendenciju kod četničkog vođstva: {{izdvojeni citat|18.11. Radio-naređenje D.M. Đujiću da još više nego do sada ratuje zajedno sa njemačkim Wehrmachom protiv komunista, jer su oni izdali srpsku nacionalnu stvar. On sam ne može tako postupiti zbog stava naroda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=235&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000223.] <br /> ({{jez-njem|"18. 11. FUNKBEFEHL D. M. AN DJUJIC, MIT DEUTSCHER WEHRMACHT GEGEN KOMMUNISTEN MEHR ALS BISHER ZU KAEMPFEN, DA NATIONALE SACHE SERBIENS VERRATEN. ER SELBST KOENNE WEGEN VOLKSMEINUNG NICHT MITMACHEN."}})</ref>|Depeša komande Druge oklopne armije komandi [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 21. novembra 1943. godine}} General [[Schutzstaffel|SS]]-a [[Otto Kumm]], treći komandant [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS dobrovoljačke brdske divizije »Prinz Eugen«]], u knjizi ratnih memoara naslovljenoj ''Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"'' („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”), ostavio je svoje tumačenje prirode odnosâ između JVuO i njemačkog okupatora: {{izdvojeni citat|Kao ostatak „u šumi“ regularne armije nakon okupacije Jugoslavije, oni su nosili stare uniforme – i nove brade, jer su se zakleli da se neće brijati dok okupator ne bude isteran iz zemlje. Oni su bili verni kraljevini i borili su se za svog mladog kralja Petra II, ali radije su se držali udaljenih sela i oblasti, ne napadajući naše jedinice, osim ako se nisu osećali dovoljno nadmoćnim. Disciplina i naoružanje bilo im je relativno dobro, a u odnosu prema drugim jugoslovenskim narodnim i verskim grupama bili su nepredvidljivi – što je često išlo do napada na hrvatska sela i muslimanske žene. Kao prijatelje još su imali Engleze – i njihov radio. Na volovskim kolima ili na konjskim leđima oni su se povremeno prebacivali u druge oblasti, najčešće neuzdrmani, jer smo ih mi puštali, smatrajući da ih dugoročno možemo pridobiti za nas – kao '''braću po oružju protiv komunizma'''. To je donekle nejasna situacija, oni nisu prijatelji, ali ni neprijatelji, i situacija se menja s vremena na vreme.<ref>[http://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], [http://www.znaci.org/00001/200_5.pdf Aufstellung der Division "Prinz Eugen"] str. 52. <br /> ({{jez-njem|"Als Reste der nach der Besetzung Jugoslawiens 'in den Wald' gegangenen regulären Armee tragen sie die alte Uniform – und neue Bärte, da sie geschworen haben, sich nicht früher zu rasieren, bevor nicht der Okkupator aus dem Land gejagt ist. Sie sind königstreu und kämpfen für ihren Jung-König Peter II., doch weichen sie lieber aus in abseits gelegene Dörfer und Gebiete und stellen sich nur selten unseren Verbänden, es sei denn, sie fühlen sich in ausreichender Ubermacht. Disziplin und Bewaffnung sind relativ gut, gegenüber den anderen jugoslawischen Volks- und Glaubensgruppen sind sie unberechenbar, weshalb es oft zu Ubergriffen gegen kroatische Dörfer oder muselmanische Frauen kommt. Als stille Freunde haben sie die Engländer – und ihre Funkgeräte. Auf Ochsenkarren oder hoch zu Roß verlegen sie manchmal in eine andere Gegend, meist ungeschoren, da wir sie ziehen lassen und sie auf lange Sicht für uns gewinnen wollen – als Waffengefährten gegen den Kommunismus. Es ist eine etwas unklare Situation, sie sind nicht Freund, auch nicht Feind, die Lage wechselt von mal zu mal."}})</ref>}} Saradnju sa četničkim formacijama generala Mihailovića u borbi protiv zajedničkog neprijatelja pominje u svojim memoarima i [[Schutzstaffel|SS]]-potpukovnik [[Otto Skorzeny]], vođa njemačkih komandosa, zaslužan za izvođenje brojnih specijalnih operacija tokom rata. Neposredno pred [[Kapitulacija Nacističke Njemačke|kapitulaciju nacističke Njemačke]], ''Obersturmbannführer'' Skorzeny je tri dana (od 5. do 8. maja [[1945]]. godine) vršio dužnost šefa njemačke vojno-obavještajne službe ''[[Abwehr]]''. Po osobnom ''[[Adolf Hitler|Führer]]ovom'' naređenju, potpukovnik Skorzeny biva upućen proljeća 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju, kako bi koordinirao [[Operacija Konjićev skok|operacijom uništenja]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOVJ]] i zarobljavanja [[Josip Broz Tito|maršala Tita]]: {{izdvojeni citat|U proljeće 1944. dobio sam naredbu Vrhovne komande Wehrmachta da lociram [[Josip Broz Tito|Titov]] štab, uništim ga i uhvatim Tita, koji je, prema [[Winston Churchill|Churchill]]ovoj volji, već bio zamijenio generala Mihailovića. Mihailović, ratni ministar mladog kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II]] od Jugoslavije, koji je živio u egzilu u [[London]]u, bio je uplašen sve većim uticajem komunizma. Na njegovo zaprepaštenje, njegovi su se četnici ponekad borili zajedno čak s mađarskim trupama, Hrvatima [[Ante Pavelić]]a, pa čak i sa našim vojnicima protiv Titovih trupâ.<ref>Otto Skorzeny, ''Meine Kommandounternehmen. Krieg ohne Fronten'', Universitas Verlag in F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München, 1993, s. 201. <br /> ({{jez-njem|"Im Frühjahr 1944 bekam ich den Befehl vom OKW, das Hauptquartier Titos ausfindig zu machen, es zu zerstören und Tito gefangenzunehmen, der nach dem Willen Churchills schon den General Mihailowitsch abgelöst hatte. Der Kriegsminister des im Exil in London lebenden jungen Königs Peter II. von Jugoslawien, Mihailowitsch, war über den fortschreitenden Einfluß des Kommunismus erschreckt. Seine Tschetniks schlugen sich zu seinem Erstaunen manchmal sogar gemeinsam mit den ungarischen Truppen, den Kroaten des Ante Pawelitsch und selbst unseren Soldaten gegen die Truppen Titos."}})</ref>}} == Reference == {{izvori|2}} == Povezano == * [[Kolaboracija četnika sa silama Osovine]] * [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom]] == Vanjske veze == {{commonscat|Chetnik collaboration with Axis occupation}} * [https://www.znaci.org/00001/40.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)] {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} {{Authority control}} [[Kategorija:Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu| ]] roy5ntqqlmd3td99aynt3h3llhevjad 42713618 42713602 2026-10-25T13:00:05Z ~2026-52047-51 396422 42713618 wikitext text/x-wiki {{Sređivanje|razlog=Preterana upotreba citata}} [[File:Lukačević i Nemci.jpg|thumb|Četnički potpukovnik [[Vojislav Lukačević]], dvojica nemačkih oficira i neidentifikovani četnički komandant. Fotografija je verovatno nastala tokom [[Bitka za Konjic 1943.|bitke za Konjic]], od 19. do 26. februara 1943. godine, kada su snage pod Lukačevićevom komandom sadejstvovale s Nemcima.]] [[File:Četnici i Nemci u okupiranoj Jugoslaviji.jpg|thumb|Četnici i Nijemci u okupiranoj Jugoslaviji.]] {{TranslitN|Kolaboracija četnika s Trećim Reichom|Колаборација четника с Трећим Рајхом}} '''Kolaboracija četnika s Nemcima''' odvijala se, sa manjim ili većim intenzitetom, tokom većeg dijela perioda [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu]]. Glavna usluga koju su četnici vršili Nemcima bila je borba protiv [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|partizanskih jedinica]], hvatanje pripadnika [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|pokreta otpora]] po naseljenim mestima, te njihovo likvidiranje ili slanje u logore pod kontrolom okupacionih ili kvislinških vlasti. Zbog njegovog inicijalnog učešća u [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanku u Srbiji 1941]], Nemci su [[Draža Mihailović|Dražu Mihailovića]] dugo smatrali neprijateljem, za kojim je raspisana poternica.<ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941.</ref><ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D1%98%D1%83%D0%BB%D0%B0_1943.</ref> Istovremeno, njegovi odredi širom okupiranog područja sarađivali su sa nemačkom vlašću na razne načine (npr. [[legalizacija četnika u Srbiji]] 1941–1943). Saradnja četnika sa Vermahtom postala je sveobuhvatna nakon novembra 1943. godine, kada je politički vrh u [[Berlin]]u konačno odlučio da prihvati Dražu Mihailovića za saradnika, što je rezultiralo potpisivanjem niza [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovora o saradnji]] sa njegovim glavnim komandantima u Srbiji. Nakon potpisivanja ugovora o primirju i saradnji, okupator je počeo isporučivati municiju i vojnu opremu četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod nadzorom njemačkih oficira, borile protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] i [[Sandžak]]u.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 12058.</ref> U [[NDH]], četnici su služili Nemcima za razne namene: dostavljanje obaveštenja o komunistima, pomoć nemačkim nabavkama stoke, pomoć trupama u svojstvu vodiča, pomoć u ljudstvu, učestvovanje u osovinskim operacijama (na primer [[operacija Citen|operacija Ziethen]], [[operacija Bora]]), i druge potrebne radnje za gušenje ustaničkog pokreta.<ref name="ReferenceA">[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u Dalmaciji i zapadnoj Bosni]</ref> Nemci su četnike snabdevali oružjem i opremom i dozvoljavali im da po potrebi koriste njihove garnizone za smeštaj i motorizaciju za transport. Partizanske pokrete po Bosni i Hercegovini te Hrvatskoj Nijemci su u mnogo navrata doznavali na osnovu četničkih dojava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1071&rec=314&roll=563 NAW, T-314, Roll 563, frames 001061-1062: Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa (31. januar 1944.)]</ref> Prve dve godine rata, četnici su formalno bili deo [[Savezničke sile u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] koalicije, ali zbog stavljanja [[Četnički odredi Jugoslovenske vojske|četničkih odreda Jugoslovenske vojske]] pod komandu Vermahta, krajem 1943. je došlo do konačnog napuštanja Draže Mihailovića od strane Saveznika, a potom 1944. godine i do napuštanja i osude četnika od strane jugoslovenskog kralja.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0_II_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D1%98_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%81%D1%86%D0%B8_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5 Poziv kralja Petra II na pristupanje Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije]</ref> Zbog kolaboracije sa nemačkim okupatorom, mnogim je četničkim vođama, uključujući samog Dražu Mihailovića, suđeno u [[Beogradski proces|beogradskom]] i drugim procesima. Pored kolaboracije sa Nemcima, četnici na teritoriji italijanske okupacione zone su tesno [[Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom|sarađivali sa fašističkom Italijom]]. == Nemačka politika prema četnicima == Česte njemačke promjene kursa u odnosu prema četnicima Draže Mihailovića (npr. [[Sastanak u Divcima|pregovori u Divcima]] u novembru, pa [[Operacija Mihailović|napad na štab Draže Mihailovića]] u decembru 1941, zatim ponovna obustava progona Mihailovićevih četnika i skidanje ucjene na njegovu glavu u proljeće 1942. godine, itd.) tokom čitavog ratnog perioda, bile su u potpunosti u skladu sa politikom koja je vođena u okupiranim zemljama. Najplastičniji prikaz ovakvog pristupa prezentovao je [[Felix Benzler]], opunomoćenik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova u [[Beograd]]u, u izvještaju koji je poslao u [[Berlin]] 11. marta 1942. godine ministru vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]]: {{izdvojeni citat|To što nemačka vojna mesta vode pregovore s pojedinim četničkim vođama, nije ništa neobično u srpskom prostoru. To se zbiva svesno, u okviru naše politike, uslovljene slabošću naših vojn[ičk]ih snaga i dosad ne bez uspeha vođene, da Srbe, a naročito ustanike usmeri jedne protiv drugih (komuniste protiv četnika, četnike među sobom, vladine dobrovoljce protiv komunista i četnika) i da se time po mogućnosti omete obrazovanje jednog jedinstvenog fronta.<ref>AVII, NAV, N-T-120, 200/153555-58.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/154_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.], str. I/272.</ref><ref>Branislav Božović – Mladen Stefanović: MILAN AĆIMOVIĆ – DRAGI JOVANOVIĆ – DIMITRIJE LJOTIĆ, Centar za informacije i publicitet, Zagreb, 1985, str. 90.</ref>}} Njemačko konstantno opiranje uspostavi saradnje s četnicima Draže Mihailovića bilo je generirano sa samog političkog vrha. U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta prenesena je informacija da je 23. septembra 1942. održan sastanak vođe Trećeg Reicha [[Adolf Hitler|Adolfa Hitler]]a s predsjednikom [[Rumunija|rumunjske]] vlade [[Ion Antonescu|Ionom Antonescuom]] i poglavnikom [[NDH]] [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]]. Na sastanku se uglavnom raspravljalo „o hrvatskim problemima“. Pored njemačkog veleposlanika u [[Zagreb]]u [[Siegfried Kasche|Siegfrieda Kaschea]], sastanku je prisustvovao i opunomoćeni general u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau]] koji se nije ustručavao da „otvoreno kritikuje hrvatsku vlast“, ali je i „skrenuo pažnju na četnike, koje su naoružali Italijani“. General von Horstenau je predložio da bi četnike trebalo „upotrebiti da na svom području [tj. u njemačkoj okupacionoj zoni] postanu organi reda“: {{izdvojeni citat|Hitler je na taj predlog negativno odgovorio, jer da mu se čini veoma opasno da se četnicima pruži podrška. Četnici su pre svega srpske patriote, koji zastupaju [[Velika Srbija|velikosrpsku]] misao. Time hranimo zmiju koja će jednoga dana da poraste. Istina, danas je ona još mala, ali jednog dana mogla bi da bude opasna.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Nakon sagledavanja situacije na Balkanu u jesen 1943, Nemci su jugoslovenske partizane proglasili najvećim neprijateljima.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_156.htm PROCENA KOMANDANTA JUGOISTOKA FELDMARŠALA VAJKSA OD 1. NOVEMBRA 1943. VOJNO-POLITIČKE SITUACIJE NA BALKANU KRAJEM OKTOBRA 1943. GODINE</ref> U cilju borbe protiv partizana, tolerisali su i koristili četnike kao antikomunističku miliciju, iako im je bilo dobro poznato da oni održavaju veze sa [[London]]om. == Hronologija == === Mihailovićeva ponuda Nemcima i pregovori u Divcima (jesen 1941) === {{main|Ustanak u Srbiji 1941.|Sastanak u Divcima}} {{izdvojeni citat|Četnički odredi jugoslovenske vojske pod komandom pukovnika Draže Mihailovića stavljaju se na raspolaganje za borbu protiv komunista u saradnji sa nemačkim Vermahtom.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_30._%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941._%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0 Извештај капетана Матла претпостављенима од 30. октобра 1941. о разговорима са представницима Драже Михаиловића]</ref>|Ponuda Draže Mihailovića Nemcima iz oktobra 1941.}} {{Wikisource|Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} {{Wikisource|Izveštaj kapetana Matla pretpostavljenima od 30. oktobra 1941. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića}} {{Wikisource|Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.}} Nemci su za gušenje [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji 1941.]] angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva. Vezu je uspostavio preko pukovnika [[Branislav Pantić|Branislava Pantića]], njegovog predstavnika i obaveštajca u [[Beograd]]u. Pukovnik Pantić je nakon rata svjedočio da je odluka o pregovorima s predstavnicima njemačkih okupacionih snagâ donijeta krajem oktobra 1941. godine, i to na sastanku održanom u kući [[Živojin Mišić|vojvode Mišića]] u [[Struganik]]u. Sastanku su, pored Draže Mihailovića i Branislava Pantića, prisustvovali i [[Dragiša Vasić]], potpukovnik [[Dragoslav Pavlović]], major [[Aleksandar Mišić]] i kapetan [[Nenad Mitrović]]. Pukovnik Pantić piše: {{izdvojeni citat|O potrebi pregovora nije bilo reči. Situacija je svima bila jasna. Ona ih je neodstupno zahtevala. Sporno je bilo: sa kime treba razgovarati, da li sa Nemcima ili sa Nedićem? Posle duže diskusije većina se složila da treba pregovarati sa Nedićem. Ovome se odsudno usprotivio Draža i major Mišić. Njegov zaključak po ovom pitanju bio je izražen rečima: – KAD JE SITUACIJA TAKVA DA MORAM DA PREGOVARAM, ONDA ĆU DA PREGOVARAM SA NEPRIJATELJEM. NA TO ME OVLAŠĆUJE I MEĐUNARODNO RATNO PRAVO. UOSTALOM, ŠTA MI MOŽEMO DA DOBIJEMO OD NEDIĆA? SVE ŠTO NAMA TREBA, ORUŽJE I MUNICIJA, NEDIĆ MORA TRAŽITI OD NEMACA. JER OVDE NISU U PITANJU MALE I SITNE KOLIČINE. ZAŠTO IĆI POSREDNO, KAD MOŽEMO NEPOSREDNO? Njegovo odsudno držanje, po ovom pitanju, odnelo je prevagu... Isto tako bilo je sporno pitanje da li da se o pregovorima obavesti Nedić. Posle kraće diskusije, a pošto sam ja izložio da kapetan g. dr. Matl nalazi da Nedića treba obavestiti, doneta je odluka da se tako i učini. Tako je doneta odluka da se pregovara sa Nemcima.<ref>[https://sr.m.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BE_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98_%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%B8_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0 Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima]</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 138.</ref><ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115.</ref>|Izjava pukovnika [[Branislava Pantića]] o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} 1. novembra 1941. godine, pukovnik Draža Mihailović je uputio generalu [[Walteru Hinghoferu]], komandantu [[342. divizija|342. pješadijske divizije]], ponudu sljedeće sadržine: {{izdvojeni citat|1) Na kolubarskom frontu nema komunista. Ukoliko ih je bilo oni su postali bezopasni. <br /> 2) Organizacija četnika je u stanju da održava red na području zapadne Srbije. <br /> 3) Komunistička opasnost će prestati od momenta kada se četničkoj organizaciji pruži mogućnost da neometano radi. Broj nacionalista je tako veliki da komunista ima samo 5%. Uz pomoć svoje brojne nadmoćnosti nacionalni elemenat pod komandom četnika može rešiti komunistička pitanja bez obostrane borbe. <br /> Uslov je: dovoljno naoružanje, koje nedostaje. <br /> 4) Ulazak u pojedine gradove je bio neophodan da se ne bi komunističke jedinice predstavljale kao oslobodioci i da ne bi povukle za sobom narodne mase. To se moralo događati i radi toga da bi se sprečili komunisti da vrše teror nad stanovništvom. <br /> 5) Četnička akcija nije usmerena protiv nemačkih jedinica, ukoliko one ne napadaju četnike i narod. <br /> 6) Naš narod voli slobodu i radovao bi se kada se na njegovoj teritoriji ne bi nalazile nemačke jedinice. To odgovara četničkom načinu vođenja rata, bez obzira na žrtve koje donosi. Oblast zapadne Srbije nema nikakav vojni značaj za nemačke jedinice, i trebalo bi da bude slobodna zona, u kojoj četnici održavaju red, pod uslovom da ih se u tome ne sprečava i da su dovoljno naoružani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_240.htm Izjava Draže Mihailovića od 1. novembra 1941. komandi nemačke 342. pešadijske divizije]</ref>}} Prethodno, general Hinghofer je 30. X 1941. obavijestio njemačkog opunomoćenog generala i zapovjednika u Srbiji [[Franz Böhme|Franza Böhmea]] da lokalni četnički komandanti u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] nude saradnju, očekujući zauzvrat pomoć u oružju od okupatora: „Četničke vođe iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Slovac|Slovca]] i [[Lajkovac|Lajkovca]] daju važne podatke o organizaciji i izjavljuju spremnost da se sa nemačkim trupama bore protiv komunista. Traže oružje.“<ref>BA-MA, RH 26-342/14, 10-odnevni Hinghoferov izvještaj Bemeu, 30. 10. 1941.</ref> Odmah po pristizanju Mihailovićeve ponude, štab 342. pješadijske divizije je istoga dana (1. XI) dostavio izvještaj svojoj pretpostavljenoj komandi u kome, između ostalog, stoji i sljedeće: {{izdvojeni citat|Masa četnika, koja se nalazi u rejonu Valjeva, do sada se držala potpuno lojalno. Oni su prema komunistima zauzeli jasan odbijajući, takoreći, neprijateljski stav i može se reći uspešno se protiv njih borili. Oni su spremni i voljni da zajedno sa Vermahtom razbiju komuniste, kao i da u zemlji ponovo uspostave red i mir i zato traže nemačku pomoć.<ref>AVII, NAV—N—T—315, rolna 2130, snimci 626—632.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_10.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje MIHAILOVIĆ TRAŽI POMOĆ OD OKUPATORA]</ref>}} No, na samom početku sastanka sa nemačkim predstavnicima u selu [[Divci]] 11.11.1941. pukovniku Mihailoviću je rečeno: {{izdvojeni citat|Pre dve nedelje poručili ste nam preko Vaših poverenika u Beogradu da je Vaša namera "da nećete više dozvoliti da se srpska krv beskorisno proliva i srpska imovina dalje uništava". Istovremeno ste ponudili da se zajedno sa nemačkim Vermahtom i organima Nedićeve vlade borite protiv komunizma. Ponuda je od strane Glavne komande odbijena jer: 1) Nemački Vermaht će sam u najkraćem vremenu okončati sa komunizmom i 2) glavni komandant ne može imati poverenja prema Vama kao savezniku.}} Nemci su procenili da Draža zna za dolazak njihovih oklopnih trupa, da kao generalštabni oficir pravilno ocenjuje da će se nastavak nemačkih operacija rđavo završiti po njega, i stoga "nemački Vermaht ne može da se optereti takvim saveznicima koji mu se privremeno priključuju iz razloga oportuniteta".<ref name="Divci">[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%83_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D0%94%D0%B8%D0%B2%D1%86%D0%B8_11.11.1941. Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.]</ref> U daljem razgovoru pukovnik Mihailović se pravdao nacistima zbog učešća u ustanku: {{izdvojeni citat|Nije moja namera da ratujem protiv okupatora, jer kao generalštabni oficir poznajem snage obeju snaga.<ref name="Divci"/>}} Pukovnik Mihailović se pravdao da je morao uzeti neke gradove od Nemaca da ih komunisti ne bi uzeli,<ref>„Moji ljudi su [[Bitka za Loznicu 1941.|krenuli na Loznicu]] zato da je komunisti ne zauzmu.”</ref> tvrdeći da nije na strani ustanika, tj. „onih koji žele da isteraju Nemce”.<ref name="Divci"/> Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju kako bi nastavio borbu protiv Titovih partizana.<ref>„Neophodno je imati municiju! Računajući s tim, došao sam ovamo.”</ref> Međutim, on je želio da njegovo „delovanje na nacionalnoj osnovi” ostane skriveno od javnosti kako ne bi prošao poput vojvode [[Kosta Pećanac|Koste Pećanca]], koji je sklopio otvoreni sporazum sa okupatorom, čime je izgubio ugled u narodu i dobio žig izdajnika.<ref name="Divci"/> Nakon opetovanih zahtjeva okupatoru za isporukom municije, pukovniku Mihailoviću je nedvosmisleno stavljeno do znanja da je jedina opcija za njega i njegove trupe bezuslovna kapitulacija. I pored nepopustljivog njemačkog stava, Mihailović, kao i major Mišić, pokušali su u više navrata uvjeriti svoje sagovornike da uvaže njihove prijedloge, pružajući Nijemcima čvrsta uvjeravanja da im ne prijeti nikakva opasnost sa četničke strane: „Nećemo se boriti protiv Nemaca, pa ni onda ako nam ova borba bude nametnuta... '''Mi vam nećemo biti neverni'''... Mi idemo tako daleko da Vas molimo da do nas uputite oficire za vezu da biste se, uz punu garanciju, mogli uveriti u našu borbu protiv komunista.” Uprkos svim četničkim pokušajima, njemački su pregovarači ostali rezolutni: {{izdvojeni citat|Ponuda pukovnika Mihailovića da stavi svoje snage na raspolaganje za borbu protiv komunista je odbijena i zatražena je bezuslovna predaja. Mihailović je tražio da se konsultuje sa svojim komandatima. Mihailović također tražio oružje za borbu protiv komunista. Ovo je igra, borba između bandi za izvor oružja. Ipak, čini se da jedan dio bandi D. Mihailovića iskreno želi da se bori protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=127&rec=311&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frames no. 000121—000122.] <br /> ({{jez-njem|"Angebot des Oberstlt Mihailowitsch, seine Banden zum gemeinsamen Kampf gegen die Kommunisten zur Verfügung zu stellen, wurde abgelehnt und bedingungslose Kapitulation gefortdert[sic!]. Mihailowitsch hat geantwortet, er müsse erst seine Unterführer fragen. Mihailowitsch verlangte Waffen zur Bekämpfung der Kommunisten! Ein Spiel mit den Waffen, Kampf um die Futtergrippe[sic!] zwischen den einzelnen Banden! Immerhin scheint da einen Teil der Mihailowitsch–Banden mit dem Kampf gegen die Kommunisten ernst zu sein."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za septembar 1941 (30. 9. 1941.).}} Među brojnim njemačkim dokumentima u kojima se pominje sastanak u Divcima, izdvaja se bilješka potpukovnika [[Rudolfa Kogarda]] (koji je prisustvovao sastanku) o četničkom komandantu, kao i o razgovorima vođenim sa Mihailovićevim oficirima pri povratku za [[Beograd]]. Potpukovnik Kogard zapisuje da je „pukovniku Mihailoviću (je) mnogo stalo do toga da se vrhovni komandant u Srbiji [tj. general Franz Böhme — prim.] uveri u iskrenost njegovih namera”: {{izdvojeni citat|Obustaviti borbu protiv nemačkog Vermahta i povesti je samo protiv komunista. Na samo vođenje borbe druga strana ne sme da utiče. Izuzimajući to što sâm ne želi da se potčini, živi u ubeđenju da komuniste u njihovom gerilskom načinu ratovanja regularne trupe ne mogu da poraze. On, dakle, želi da preuzme specijalni zadatak i garantuje uspeh... U izlaganju pukovnika Mihailovića samo uzgred je nagovešteno da pre uništenja komunista ne može ni da pomišlja na polaganje oružja. Pri povratku u Beograd njegovi poverenici su naglasili da je pukovnik Mihailović spreman da položi oružje čim uništi komuniste. A za uspešno okončanje ove borbe potrebna mu je municija, jer je komunisti imaju u ogromnim količinama... Potpukovnik Kogard je pitao srpskog kapetana [Nenada — prim.] Mitrovića šta Mihailovićeva grupa radi sa zarobljenim komunistima. Odgovoreno mu je da se ubeđeni komunisti ubijaju, a oni koji su samo pošli s njima odvode se u koncentracione logore. [...] Mihailović izjavljuje da mu nikada nije bila namera da se bori protiv nemačkih trupa i saopštava da će i sada naložiti svojim trupama da se ne bore protiv nemačkog Vermahta.<ref>NAW, Mikrofilm T—314, Roll 1457, snimci 1332—1335.</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 161—162.</ref>}} Iako su iz [[Berlin]]a bili jasno upozoreni da pregovori s »banditima« ne dolaze u obzir, njemački komandanti u okupiranoj Srbiji jasno prepoznaju potencijal<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> za razbijanje jedinstva u ustaničkom pokretu u trenutku kada je, inicirano s Mihailovićeve strane, nastupilo otvoreno neprijateljstvo između četnika i partizana: {{izdvojeni citat|Pukovnik Mihailović, komandant ustaničkih četničkih grupa, koji se do sada nalazio u iščekivanju u planinama između Čačka i Valjeva, pod prinudom i pritiskom prilika, saopštio je tokom poslednjih dana da je on sada odlučio da napadne komuniste... Dejstvo našeg zahteva o bezuslovnoj kapitulaciji njegovih jedinica mora se sačekati. Međutim, u svakom slučaju, zauzimanje stava protiv komunista od strane Mihailovića, znači slabljenje ustanika.|Izveštaj načelnika štaba Opunomoćenog komandanta u Srbiji od 11. novembra 1941, feldkomandanturama i krajskomandanturama o proceni vojno-političke situacije kod ustanika u Srbiji od 30. oktobra do 8. novembra 1941.}} Obavještajni oficiri, raspoređeni u njemačkim ustanovama u Srbiji, registrovali su da je s jeseni 1941. godine došlo do raspada jedinstvenog ustaničkog fronta, kao i da je pukovnik Mihailović naredio [[Napad četnika na Užičku Republiku|napad]] na [[Slobodne teritorije u Narodnooslobodilačkom ratu|partizansku slobodnu teritoriju]]. U skladu s novonastalom situacijom, Wehrmachtovi oficiri predlažu svojim pretpostavljenim u Berlinu koordinaciju okupatorskih dejstava s onima četničkih odredâ, što bi doprinijelo efikasnijem gušenju partizanskog otpora, čiji je centar bilo [[Užice]]: {{izdvojeni citat|Mihailović treba da sada pokrene akciju protiv Užica, gde se navodno nalazi celokupno rukovodstvo komunista, a zbog čega treba da se stavi u izgled i bombardovanje sa nemačke strane. U kontaktima sa nemačkim okupacionim vlastima koji su niže opisani, Mihailović je navodno molio da mu se stavi na raspolaganje 100.000 metaka da bi mogao nastupiti protiv Užica.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XII, knjiga 1, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova Nemačkog Rajha: 18. april — 31. decembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1973, dok. 236, str. 630.</ref>|IZVEŠTAJ OBAVEŠTAJNOG CENTRA VERMAHTA U BEOGRADU OD 14. NOVEMBRA 1941. VRHOVNOJ KOMANDI VERMAHTA O ODNOSU ČETNIKA DRAŽE MIHAILOVIĆA PREMA NOP-u, O PREGOVORIMA PREDSTAVNIKA VERMAHTA I DRAŽE MIHAILOVIĆA I O VOJNO-POLITICKOJ SITUACIJI U SRBIJI}} Nakon rata, pukovnik [[Branislav Pantić]] je u pisanoj izjavi jednom [[ZBOR|ljotićevskom]] autoru u emigraciji detaljno objasnio okolnosti u kojima je došlo do odluke da se vode pregovori sa Nijemcima. Pukovnik Pantić se prisjeća da je prethodno održan sastanak u Mihailovićevom štabu, na kom je sačinjen spisak uslovâ koje je trebalo postaviti pred okupatora. Međutim, osnovni razlog pregovora je bio da se četnicima daju odriješene ruke i pruži pomoć za »borbu protiv komunista«, tj. Titovih partizana: {{izdvojeni citat|Posle duže diskusije složili smo se da Nemcima treba podneti ove zahteve: 1. Moja [Mihailovićeva — prim.] akcija ima se posmatrati isključivo kao borba protivu komunizma. A kako je ta borba u neposrednom interesu i Nemaca, potrebno je, da se mojim oružanim odredima ostavi sloboda akcije i da se oni, svim sredstvima, pomognu. 2. Spremni smo da kooperišemo u svakoj borbi protivu komunista, koju bi izvodile nemačke oružane snage. 3. Kako su za borbu protivu komunista potrebna sredstva to, da mi se iz nemačkog ratnog plena, za prvi momenat, stavi na raspoloženje: <br /> — 20.000 pušaka; <br /> — 200 mitraljeza; <br /> — 2.000 puškomitraljeza; <br /> — 100 lakih bacača; <br /> — 100.000 ručnih bombi; <br /> — municija: 500 metaka na pušku; po 2.000 metaka na mitraljez i puškomitraljez i po 100 bombi na svaki bacač. <br /> Celokupno naoružanje, po vrstama, da bude istog modela i kalibra. <br /> — 20.000 jugoslovenskih vojničkih uniformi <br /> — 20.000 pari vojničkih cipela. [...] Iz prednjih izlaganja jasno se vidi, da je glavni i jedini cilj sastanka i razgovora sa Nemcima bio: DA NAM OMOGUĆE ODSUDNU BORBU SA KOMUNISTIMA, DAKLE NJIHOVO UNIŠTENJE, A TIME I OBUSTAVU KRVAVIH NEMAČKIH ODMAZDA. DAKLE ONO ŠTO JE ZAHTEVAO CEO NAROD.<ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115—116.</ref>}} Za Dražom Mihailovićem je decembra 1941. godine raspisana poternica, nakon čega je bio u bekstvu. === Predaja zarobljenih partizana Nijemcima (1941) === {{main|Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.}} [[File:Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima.jpg|thumb|Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima]] Iako je njegov prijedlog okupacionim vlastima u Divcima odbijen, pukovnik Mihailović je želio pružiti njemačkom okupatoru dokaz četničke gotovosti za saradnju. Stoga su četnici Draže Mihailovića, uz posredstvo samozvanog vojvode [[Jovan Škavović|Jovana Škavovića]], predali 13. novembra 1941. Njemcima oko [[Predaja zarobljenih partizana Nemcima novembra 1941.|365 zarobljenih partizana]]. [[Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.|Predaja zarobljenih partizana Nemcima]] se desila tokom [[ustanak u Srbiji 1941|ustanka u Srbiji]] novembra [[1941]]. godine. Tokom [[Četničko-partizanski sukob|sukoba]] između [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] četnika i partizana u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]] početkom novembra [[1941]], četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u [[Gornji Milanovac|Gornjem Milanovcu]],<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_110.htm Relacija Takovskog četničkog odreda od 17. juna 1942, Zbornik NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, dokument 110]</ref> Kosjeriću,<ref>[https://www.znaci.org/00001/59_2_124.pdf Užička republika, Zapisi i sećanja, Narodni muzej, Užice 1981]</ref> Karanu i Planinici, četnici su prikupili na [[Ravna Gora|Ravnoj Gori]]. Oko [[13. novembar|13. novembra]] [[1941]]. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u [[Mionica|Mionicu]], i zatim u [[Slovac]]. Tu su prihvaćeni od [[Milan Nedić|Nedićevih]] i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u [[Valjevo]]. Transport zarobljenika do [[Valjevo|Valjeva]] je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio [[Kosta Pećanac|Pećančev]] četovođa, dok je u tom periodu priznavao [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevu]] komandu. U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir [[Pavle Mešković]]. Predaji partizana prethodio je [[Sastanak u Divcima 1941.|sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci]]. Od ove grupe zarobljenika, Nemci su 263 streljali dana [[27. novembar|27. novembra]] [[1941]]. godine na Krušiku u Valjevu.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_21.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Streljanja na Krušiku u Valjevu]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44_4.pdf Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009: Krušik, Valjevo streljanje po grupama]</ref> Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u [[Koncentracioni logor|logore]], a delom pušteni na slobodu. Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_24.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Decembarski pokolj]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44.htm Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009]</ref> === Legalizacija četnika i hvatanje ustanika (1941-1942) === {{main|Legalizovani četnici}} [[Datoteka:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|minijatura|Legalizovani četnici Draže Mihailovića čuvaju [[Logor Metino brdo|logor na Metinom brdu]] kod [[Kragujevac|Kragujevca]] [[1942]].]] Četnički odredi u Srbiji su delom raspustili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih Nedićevih formacija. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, pripadnici [[Legalizovani četnici|legalizovanih ravnogorskih odreda]] pružili su najznačajniji doprinos u hvatanju nekoliko hiljada odbjeglih ili pasiviziranih partizana i njihovih saradnika u [[Zapadna Srbija|zapadnoj]] i djelovima [[Centralna Srbija|centralne Srbije]], kao i u njihovoj predaji Njemcima. Učešćem u masovnom hvatanju i likvidaciji pripadnika partizanskih odreda i njihovih saradnika, čak i ako se zanemari aktivna borba protiv partizana, legalizovani ravnogorski četnici su učinili krupne usluge njemačkom okupatoru u uništenju partizanskog pokreta na području dotadašnje [[Užička Republika|Užičke republike]].<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> Već krajem novembra 1941. godine na Metinom brdu kod Kragujevca je formiran [[Logor na Metinom brdu|logor]] za zarobljene srpske ustanike i civilne taoce. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine.<ref>[http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1322 Metino brdo]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]]. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije Kragujevca i okolnih opština.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |access-date=2014-05-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |deadurl=yes }}</ref> Logor je rasformiran u junu 1942. Preostali logoraši su transportovani u [[Koncentracijski logor Banjica|logor na Banjici]], gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj.<ref>{{Cite web |url=http://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |title=Archive copy |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708214249/https://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |url-status=dead }}</ref> Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli faktičku kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove. Mihailovićev stav u odnosu na njemačkog okupatora jasno je izražen u depeši, koju je opunomoćeni poslanik Ministarstva inostranih poslova Trećeg Rajha u Beogradu [[Felix Benzler]], 31. marta 1942. godine, uputio centrali u Berlinu: {{izdvojeni citat|Sve dosad se nije postiglo da se ličnost pukovnika Mihailovića stavi pod kontrolu. Po svoj prilici ni on nije u stanju ili nije voljan da na srpskom području nešto preduzme, već je, naprotiv, preko jednog posrednika ovih dana ponudio vladi Nedića da prihvata da se objavi: 1) da on ne namerava da se bori protiv Nemaca; 2) da neće ništa da preduzima protiv Nedićeve vlade; 3) da se zalaže za održanje mira i reda u zemlji; 4) da poziva na borbu protiv komunista. Posredniku je ponovo odgovoreno da za Mihailovića jedino u obzir dolazi da se bezuslovno potčini.<ref>[https://znaci.org/00001/11_18.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje POD ZAŠTITOM LEGALIZOVANIH ODREDA]</ref>}} Nemački dokument od [[15. maj]]a 1942. godine navodi četničkog majora [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubu Jovanovića]] kao jednog od njihovih lokalnih saradnika za [[Zaječar]].<ref>NAW, T501, roll 248 frames 0121-0126; dostupno na http://znaci.net/temp/T-501_R-248-0126.jpg</ref> [[Datoteka:SS-Obergruppenführer Werner Lorenz accompanied with unknown chetnik officer in NE Bosnia.JPG|mini|[[SS]]-[[Obergruppenführer]] [[Werner Lorenz]] u društvu neimenovanog četničkog oficira u sjeveroistočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]], jesen 1942. godine]] U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom|uz dopuštenje Italijana]]. Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem. U Srbiji, znatan broj Mihailovićevih snaga se legalizovao. Nemački popis glavnih vladinih legalnih odreda od [[15. maj]]a 1942, pod rednim brojevima 1 do 18 navodi Ljotićeve odrede, od 19 do 39 su Mihailovićevi, a od 40 do 100 Pećančevi. Tu na okupatorskom spisku snaga su neki od glavnih Mihailovićevih četnika: [[Predrag Raković]], [[Miloje Mojsilović]], [[Dušan Smiljanić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Miloš Glišić]], [[Ljuba Jovanović]]... Do početka 1942. godine "ravnogorski pokret istopio se u redovima Nedićeve milicije i konačno se ponovo pojavio, umanjen, u Crnoj Gori."<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref> Kako ne bi izgubio podršku naroda kao saradnik okupatora, Mihailović je odsustvo oružane borbe u Srbiji sredinom [[1942]]. godine nastojao da nadoknadi činjenjem smicalica nemačkim vojnicima po gradovima, ubacivanjem "smrdljivih bombi", "svrabećih praškova", "praškova za kijanje", upućivanjem pretećih pisama, uznemiravanjem telefonom...<ref name="Kosta Nikolić 2004"/> Ovo nije ostalo neprimećeno. Britanski kapetan Bil Hadson je u drugoj polovini 1942. ponovo uspostavio vezu i javio da "Mihailović još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", da su "u Dalmaciji Trifunovićevi četnici legalizovani" te, podsticani od Italijana, sanjaju o nekoj "Srbo-Sloveniji i Dalmaciji". Na osnovu stanja na terenu on izvlači zaključak: {{izdvojeni citat|U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.... Mihailoviću bi trebalo konačno reći da Britanci pretpostavljaju komuniste kvislinzima.<ref name="Deakin2"/>|Britanski kapetan Bil Hadson}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Lopare 1942.jpg|mini|[[Radivoje Kerović]] (u sredini u bijeloj košulji) sa njemačkim tenkistima, [[Lopare]] 1942.]] 27. avgusta 1942, komandant Bosanskih četničkih odreda kapetan [[Rade Radić]] naređuje načelniku štaba (»poručniku bratu«) [[Vukašin Marčetić|Vukašinu Marčetiću]] sljedeće: {{izdvojeni citat|Ova komanda stavila ti je u dužnost, da odmah stupiš u vezu sa Nemačkim vojnim vlastima u B. Luci, povodom zauzimanja Mrkonjić-Grada od strane komunista i njihovim daljim nadiranjem ka Manjači, a u cilju organizovanja zajedničke akcije protiv komunista. Kako iz primljenog izveštaja ne vidimo, šta si po ovome do sada uradio, naređuje ti se, da se odmah vratiš u B. Luku, da stupiš u vezu sa komandantom Nemačkih trupa radi izvršenja zadatka koji ti je stavljen u dužnost... Nemačkog komandanta isto tako upozori na činjenicu, da se danas u Bos. Krajini nalaze komunisti, koji su proterani iz svih srpskih zemalja: Srbije, Crne Gore, Hercegovine, Istočne i srednje Bosne sa celokupnim vođstvom i naoružanjem. Krajina im služi kao glavno uporište. Srpski narod u Krajini isto tako kao i u ostalim pokrajinama srpstva je u ogromnoj većini protivkomunistički raspoložen, ali ovaj srpski narod nije dovoljno naoružan, da bi suzbio ovu komunističku najezdu... Na osnovu svega ovoga zahtevaj od Nemačkog komandanta, ako slučajno [ne] bi bilo dovoljno pušaka, municije a naročito automatskog oružja u njihovim magacinima, da se razoružaju Hrvatske jedinice, a naročito ustaške formacije i da se oružje preda u naše ruke, a mi ćemo naoružati svoje rezerve u ljudstvu i voditi uspešne borbe protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_1_153.htm Naređenje komandanta bosanskih četničkih odreda od 27. avgusta 1942. načelniku štaba za organizaciju sadejstva nemačkim snagama u sprečavanju prodora partizana ka Banjaluci]</ref>}} Posljednjeg dana kolovoza 1942, održan je sastanak kod načelnika štaba Komande Jugoistoka. Ovom prilikom je podijeljena informacija da se oko [[Banja Luka|Banje Luke]] vode žestoke borbe s partizanima, u kojima okupatoru pomažu četnici (“srpski nacionalisti“), bez preciziranja o kom odredu JVuO iz [[Bosna (oblast)|Bosne]] je riječ: {{izdvojeni citat|Velike borbe su izbile u blizini Banje Luke. Ustanici su upotrijebili teško naoružanje, topove, minobacače itd., kao i tenkove. Hiljadu srpskih nacionalista je sudjelovalo u borbi protiv ustanika na našoj strani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=490&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000485.] <br /> ({{jez-njem|"Bei Banja Luka größeres Gefecht, Aufständische traten mit schweren Waffen, Geschützten, Minenwerfern u.sw. auf, auch mit Panzer. 1000 serbische Nationalisten haben sich dort auf unserer Seite im Kampfe gegen die Aufständischen beteiligt."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka održanog 31. augusta 1942.}} U drugom njemačkom izvještaju iz istog perioda se navodi da je 26. augusta jedan bataljun Wehrmachta južno od Banje Luke bio priklješten od strane nadmoćnijeg neprijatelja (i ovdje se napominje da su partizani raspolagali teškim naoružanjem), kao i da je Nijemcima u pomoć priskočilo čak „2000 bosanskih četnikâ“, što će rezultirati potiskivanjem jedinicâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOP i DVJ]] prema jugu do kraja mjeseca.<ref>BA/MA, RH 19 XI/81 (Die Bekämpfung der Aufstandsbewegung im Südostraum, Teil I), S. 244.</ref><ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 155. <br /> ({{jez-njem|"Bereits am 26. August sah sich ein deutsches Bataillon bei dem Versuch, südlich von Banja Luka den ersten dieser Einfälle abzublocken, weit überlegenen, auch mit erbeuteten Panzern und Geschützen bewaffneten Verbänden gegenüber; nur mit Hilfe von 2.000 bosnischen Cetniks, die den Deutschen zu Hilfe eilten, gelang es bis Ende des Monats, die Partisanen wieder nach Süden abzudrängen."}})</ref> Takođe, u jednom izvještaju upućenom iz štaba njemačkih trupa u [[NDH]] od 18. novembra 1942. o četnicima se, između ostalog, navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|U zoni 714. pješadijske divizije nalazi se 6-8.000 četnika, naoružanih puškama i nešto automatskog oružja. Diviziji su dosad pružili vrijedne usluge time što su branili svoju teritoriju od partizana i time oslobodili njemačke i trupe NDH za dejstvo na drugim sektorima. K tome obezbjeđuju i željeznicu i pribavljaju važna obavještenja njemačkim trupama. Četnici su pri zajedničkim akcijama snabdjevani od strane NDH; također im pripada i naknada od otprilike 3 Rajshsmarke dnevno, čiju isplatu oni, međutim, dosad nisu tražili.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=361&rec=314&roll=566 Nacionalni arhiv Vašington, T-314, rolna 566, frejm 000357; Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj-/Veza sa neprijateljski orijentisanim krugovima u Srbiji/ (18. novembar 1942.).] <br /> ({{jez-njem|"Bei 714.Div. haben die im Div.–Bereich beheimateten Cetnikverbände eine ungefähre Stärke von 6–8000 Mann. Sie sind mit Gewehren und verhältnissmässig wenig automatischen Waffen ausgestattet. Sie leisten der Div. wertvolle Dienste, indem sie ihr Heimatgebiet gegen Einfälle der Partisanen schützen, sodass, von grösseren Unternehmen abgesehen, in diesem Raume weder deutsche noch kroatische Truppen gebunden werden. Sie entlasten hiedurch den Bahnschutz und versorgen die deutsche Führung mit wertvollen Feindnachrichten. <br /> Die Cetnikverbände werden durch den kroatischen Staat bei Einsätzen mit Munition versorgt und verpflegt. Vertragsmässig steht ihnen neben anderen Zusagen /z.B. Versorgungsansprüchen/ auch Wehrsold von etwa RM 3.— täglich zu, den sie jedoch bisher nicht beansprucht haben."}})</ref>|Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj (18. novembar 1942. godine)}} === Operacija Weiss i bitka na Neretvi (1943) === {{main|Operacija Weiss|Bitka za Konjic 1943.}} [[File:Četnici i Nemci na Neretvi.jpg|thumb|Četnici i Nemci tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]] 1943.]] Van Srbije, postojala je intenzivna saradnja četnika i Nemaca. Iako su mnogi četnici na lokalu pomagali nemačkim trupama protiv partizana, [[Hitler]] je do sredine 1943. godine strogo branio svojim jedinicama svaku saradnju sa četnicima.<ref>Nacionalni arhiv Vašington, Mikrofilm T-311, rolna 175, snimka 378: Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka za novembar 1942 (30. novembar 1942.). „Svaka, pa i privremena, veza sa antikomunistički nastrojenim četnicima u Hrvatskoj je protivna naređenju Fuehrera, Ia 3071/42 o borbi protiv bandi.“</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=383 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000378.] <br /> ({{jez-njem|"Haltung gegenüber feindlich eingestellten Kreisen in Serbien/Kroatien: An Bev.Kmdr.Gen. in Serbien, Befehlshaber der dt. Truppen in Kroatien, Kdr.Gen. in Kroatien und Dt.Verb.Kdo. bei Supersloda ergeht ein Befehl betreffend klarer und eindeutiger militärischer Haltung gegenüber allen uns feindlich eingestellten Kreisen. Jede – wenn auch nur vorübergehende – Bindung mit antikommunistisch eingestellten Cetniks in Kroatien steht im Widerspruch zu den bzgl. Bandenkämpfung gegebenen Befehlen des Führers Ia Nr. 3071/42 g.K."}})</ref> Za vrijeme izvođenja [[Operacija Weiss|operacije Weiss]], njemački komandanti na terenu su bili u nedoumici da li da se povinuju naređenjima svojih viših vojnih komandi, ali i političkih instanci, ili da nastave sarađivati s četnicima Draže Mihailovića: {{izdvojeni citat|Uprkos borbenoj pomoći hrabrih četnika, koja je doprinijela deblokadi opkoljenih dijelova 718. pješadijske divizije, njemačke trupe imaju zadatak da se brzo probiju do boksitne oblasti. One imaju instrukcije da smatraju četnike neprijateljima. Sada se ispostavilo da se situacija kod mjesta Dobro (?), čija se posada sastojala od Nijemaca, Italijana i četnika, poboljšala zahvaljujući četničkom prodoru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=549 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000544.] <br /> ({{jez-njem|"Trotz der Waffenhilfe tapferer Cetnik, die auch zur Befreiung der eingeschlossenen Gruppe der 718.I.D. mit beigetragen haben, ergibt sich für die deutschen Truppen die Aufgabe, möglichst schnell in das Bauxitgebiet von Mostar vorzustoßen. Die deutschen Truppen haben den Auftrag die Cetniks als Feind anzusehen. Es ergab sich nun das Bild, daß die Besatzung von Dobro (?), die aus Deutschen, Italiener und Cetniks bestand durch den Vorstoß der Cetniks Luft bekam."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka (1. mart 1943.).}} Major [[Slavoljub Vranješević]], komandant Zapadne Bosne JVuO, šalje 2. marta 1943. godine dopis »bratu« [[Uroš Drenović|Urošu Drenoviću]] kojim ga obavještava da je od strane njemačke komande u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] zakazana konferencija na koju su pozvani najvažniji četnički zapovjednici s teritorije [[Bosanska krajina|Bosanske Krajine]]: {{izdvojeni citat|Pre nekoliko časova primio sam izveštaj od Komandanta Bosanskih četničkih odreda brata Rade Radića, u kome mi javlja, da su Nemci pozvali na konferenciju u Banja Luci sve Komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića radi rešavanja važnih pitanja. Konferencija će se održati u nemačkoj komandi u B. Luci. Ovoj konferenciji neće prisustvovati pretstavnici hrvatskih ni vojnih ni civilnih vlasti. Komandant mi je naredio, da pozovem sve Komandante na predkonferenciju, koja će se održati u Karanovcu na dan 4 o.m. u 12 časova.— Prema napred izloženom pozivam te, da bez ikakvog izgovora i odlaganja bez obzira na situaciju na položaju, dođeš 4 o.m. do određenog časa u Karanovac.— Ovo smatraj vrlo važnim i NAJHITNIJIM. Molim Te koristi sva moguća prevozna sredstva, pa i motorcikl i na vreme dođi na predkonferenciju.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 31, str. 64.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_64.htm Naređenje Komande bosanskih četničkih odreda od 2. marta 1943. komandantu odreda »Kočić« za prisustvovanje konferenciji radi usaglašavanja stavova o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Već 3. februara 1943. godine, major Vranješević je upoznao Vrhovnu komandu JVuO o činjenici da se bosanski četnici nalaze u službi njemačkog okupatora, ali i da su potpisali [[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|sporazume o saradnji sa kvislinškim vlastima Nezavisne Države Hrvatske]]: {{izdvojeni citat| NEMCI Četnički odredi učestvuju u borbi zajedno sa Nemcima češće puta, ali na zasebnim sektorima. Pre našeg dolaska, Nemci su uspeli da u borbu protiv komunista uvode četnike tako, da im ovi osiguravaju krila i da se mešaju u komandovanje. Ovome se je odmah stalo na put, ma da sa dosta poteškoća. Po sebi se razume da se mnogo interesuju o tome, da li mi imamo kakve veze sa Dražom Mihailovićem — što mi odbijamo, navodeći da je to samo komunistička propaganda kako bi izazvali Nemce protiv nas, pa nas tako priklještene, uveli u svoje redove. Ipak, često puta Nemci čuju kako svi četnici pevaju »Od Topole pa do Ravne Gore« ili »Od Manjače pa do Ravne Gore«, »sve su straže generala Draže« itd., dakle jasno primećuju, ali moraju da trpe. Njihova nemoć oseća se. HRVATI Ovi se redovno predaju komunistima, gde god ovi na njih udare. Hrvatski oficiri nalaze spas u komunizmu. Zbog sporazuma sa Hrvatima, koji su ovi [četnički — prim.] odredi sklopili pre našeg dolaska, borbe sa Hrvatima ne vode se. Naprotiv, za većinu starešina i boraca može se reći, da su taj sporazum shvatili kao definitivan svršetak rata, pa i otuda javašluk i slaba disciplina. Sada, dok se ne raščisti sa komunistima, ovakvo stanje mora da ostane.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_27.htm Izveštaj majora Slavoljuba Vranješevića od 3. februara 1943. majoru Zahariju Ostojiću o vojno-političkoj situaciji u četničkim odredima zapadne Bosne i saradnji sa nemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama]</ref>}} Vojvoda [[Vukašin Marčetić]], komandant puka »Manjača«, bio je takođe jedan od potpisnikâ sporazuma sa vlastima satelitske NDH. Tokom operacije »Weiss«, vojvoda Marčetić se povezuje i sa njemačkim okupatorom, konkretno sa [[117. lovačka divizija (Nemačka)|117. divizijom]]: {{izdvojeni citat|Posebno: [...] [[369. legionarska divizija|369. pješ. div.]] će prvo dovršiti borbe na [[Grmeč]]u. Uspostavljena veza sa četničkom grupom Marčetića, koja će preuzeti osiguranje vlastitog istočnog boka.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=315&roll=2263 NARA, T315, Roll 2263, frame no. 000670.] <br /> ({{jez-njem|"369. J.D. führt vorerst Kampfhandlungen in der Grmec durch. Verbindung mit Cetnikgruppe Marcetic aufgenommem, die Schutz der eigenen Ostflanke übernehmen will."}})</ref>|Ratni dnevnik 117. divizije, unos za 5. februar 1943.}} O (prinudnom) sadjejstvu 117. divizije sa četničkim odredima pod komandom kapetana [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] u [[Bitka za Konjic 1943.|bici za Konjic]], februara 1943. godine, nakon rata će posvjedočiti i general [[Alexander Löhr]]: {{izdvojeni citat|117. lovačka divizija, koja je prodirala od Ivan-sedla ka severozapadu, vodila je od početka teške borbe, pa je na kraju odbijena i odbačena. Jedan njen deo morao je da se spasava u Konjicu, koji je bio utvrđen i posednut od Italijana i četnika. Ovo mesto su partizani okružili i tako je došlo do toga da su se ovde, pod pritiskom događaja, borili na istom frontu Nemci i četnici – doduše odvojeni jedni od drugih italijanskim jedinicama. Konjic je doduše bio oslobođen iz okruženja sa trupama iz [[Sarajevo|Sarajeva]], ali je partizanima uspelo da se probiju preko Neretve i povuku svi bez izuzetka u severnu [[Crna Gora|Crnu Goru]].<ref>{{cite web|url=http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html | title = Записи Александра Лера, часопис СРПСКО НАСЛЕЂЕ, број 7/1998 | publisher = Srpsko-nasledje.co.rs |date=3. 1. 1943. | accessdate=4. 1. 2023. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130216202528/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html# | archive-date=16. 2. 2013 |url-status=dead | df = }}</ref>|General [[Alexander Löhr]], komandant Jugoistoka}} Pored 117. divizije, četnici generala Mihailovića će sarađivati i sa ostalim njemačkim divizijama koje su uzele učešća u operaciji »Weiss«, što se može zaključiti i na osnovu podataka iz ratnog dnevnika [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] od 12. marta 1943. godine: {{izdvojeni citat|12. III 1943. (00,30 sati) — Izvještaji divizijskih jedinicâ: Operativno odjeljenje (Ia) Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Operativnom odjeljenju [369. divizije] (telefonski): <br /> 1.) Snažne neprijateljske snage opkoljene su od strane [četnikâ] D.M., 717., [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718]]., 369. i [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije]]. 717. divizija započinje potjeru takođe 12. marta i doseže crtu [[Prozor (BiH)|Rama]] — [[Ostrožac (Jablanica)|Ostrožac]]. 718. divizija napreduje od Ivan-sedla opštim smjerom ka [[Mostar]]u.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=404&rec=315&roll=2154 NARA, T315, Roll 2154, frame no. 000399.] <br /> ({{jez-njem|"12.3.1943. 00,30 Uhr <br /> Meldungen der Div. Einheiten <br /> Ia des Befh.d.dt.Tr.i.Kr. an Ia fernmündl.: <br /> 1.) Starke feindl. Kräfte sind durch D.M. 717., 718., 369. und SS–Div. umstellt. <br /> 717. tritt 12.3. ebenfalls zur Verfolgung an und gewinnt Linie Rama–Ostovac [sic]. <br /> 718. geht von Ivan–Sattel [sic] in allgemeiner Richtung auf Mostar vor."}})</ref>|Ratni dnevnik [[369. legionarska divizija|369. divizije]]}} Tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]], četnici su bili obilno snabdijevani streljivom i hranom iz italijanskih i njemačkih magacina. Kapetan Vojislav Lukačević, koji se zajedno sa svojim četnicima tukao uz borbenu grupu »Anacker«, [[5. mart]]a iz [[Konjic]]a je javio majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] da mu »11« (tj. Nijemci) daju municiju, kao i da je vojvoda [[Dobroslav Jevđević]], sa svoje strane, zadužen za obezbjeđivanje logistike: {{izdvojeni citat|Vidim da je glavna tvoja briga kako ćemo sa 11. Verujem da si o njima dobio preterane izveštaje. Svaka njihova kolona koja nastupa ima najviše jednu trećinu Nemaca a ostalo su domobrani i po nešto ustaša. Oni sami ne mogu ništa da urade, toga su svesni. Ja mislim da je nama najpreči za sada cilj uništenje komunista i to što brže. Ne sme nas zateći iskrcavanje u borbi sa komunistima, a isto tako ne smemo početi borbu sa 11 dok komunisti nisu likvidirani a oni nisu likvidirani i pored uspeha koje smo postigli. Čvrsto sam ubeđen da nas 11 neće napasti sve dok se vode borbe sa komunistima te je strahovanje u tom pravcu preterano... Najvažnije i najbolje snabdevanje preko [[Sarajevo|Sarajeva]] koje neka Jevđo forsira. Dobio sam sinoć preko 11, 30.000 metaka obećali još čim im stigne neki transport koji očekuju u Sarajevo.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_2_71.htm IZVEŠTAJ KOMANDANTA KONJIČKE GRUPE OD 5. MARTA 1943. KOMANDANTU ISTAKNUTOG DELA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA O BORBENOM RASPOREDU ČETNIKA I NEMACA NA SEKTORU KONJIC—JABLANICA]</ref>}} O isporuci municije jedinicama JVuO (najvjerovatnije o onoj koja je data kapetanu Lukačeviću), Komanda Jugoistoka je 7. marta javila vojnom vrhu u [[Berlin]]u: {{izdvojeni citat|– 7. mart 1943: Municija za četnike. Vrhovna komanda je obaviještena telegramom o isporuci 30.000 metaka četničkim jedinicama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=453 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000448.] <br /> ({{jez-njem|"Munition für die Cetniks: <br /> An OKW/WFSt. ergeht eine Meldung betraf. der Übergabe von 30.000 Schuß Inft. Munition an Cetnikverbände."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za mart 1943. godine (31.3.43.)}} [[File:Chetniks and German Officers meet in Bosnia, 1943.jpg|thumb|Sastanak njemačkih oficira sa četnicima u [[Bosna (regija)|Bosni]], [[1943]]. godina]] 9. [[Mart|ožujka]] 1943. godine, [[Fašizam|fašistički]] [[Poglavnik|duce]] [[Benito Mussolini]] šalje pismo [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]],<ref>''Tajna pisma Hitler – Mussolini (1940—1943)'', edicija Dokumenti i svjedočanstva (priredio i preveo: Dr Bogdan Krizman), Novinarsko izdavačko poduzeće (NIP), Zagreb, 1953, str. 78.</ref> vođi [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]], u kom navodi da je upoznat sa suradnjom njemačkih okupacionih trupa s četnicima: {{izdvojeni citat|Više tisuća četnika naoružali su, na lokalnoj bazi, komandanti talijanskih jedinica, da vode gerilu, za koju imaju, kao svi stanovnici Balkana, naročite sklonosti. Do danas su ti četnici suzbijali partizane vrlo odlučno. Upravo sam primio izvještaj. U njemu mi javljaju, da su njemačke snage, koje su uspostavile dodir sa četnicima u dolini gornje Neretve, pristale da surađuju s njima i da su naoružale četnike metcima i ručnim bombama.|[[Benito Mussolini]] u pismu [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]] (9. III 1943)}} O pristizanju Mussolinijeva pisma istog je dana javila i Vrhovna komanda njemačkih oružanih snaga: {{izdvojeni citat|''9. mart'' <br /> Duče poslao pismo Hitleru, u kome zastupa mišljenje da su četnici i partizani neprijatelji Osovine. O tome je razgovarao i sa nemačkim ministrom spoljnih poslova. Priznaje da su Italijani do sada naoružali nekoliko hiljada četnika za gerilski rat protiv komunista i oni su se do sada energično borili protiv partizana. Ali, sada je Duče izdao energičnu naredbu, da se četnicima više ne daje oružje i da njih, nakon što se partizani poraze, treba razoružati. Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.}} Pošto је za katastrofalni poraz četnika u bici na Neretvi optužio Jevđevića, [[Petar Baćović|Baćovića]] i [[Bajo Stanišić|Baja Stanišića]] a istakao za primjer Vojislava Lukačevića, major Ostojić im је 10. marta naredio da se kod Italijana zauzmu za dozvolu o prebacivanju četnika na zapadnu obalu Neretve. Odgovarajući na optužbe, Jevđević i Ваćоvić istoga dana izvještavaju Mihailovića da је za proboj operativne grupe NOVJ kriv upravo Lukačević, te da Ostojić, komandujući iz [[Kalinovik]]a, nema pravu predstavu о toku događaja. Jevđević navodi: „Kada sam zvao delove Vrhovne komande da komanduju nа licu mesta, odgovorili su neljubazno da neće da radе sa okupatorom, tražeći u isto doba hranu, municiju, topove i vojsku od okupatora.“ Као argument da četnici moraju bespogovorno slušati naređenja okupatorskih oficirâ, vojvoda Jevđević navodi podatak da Nijemci i Italijani hrane i snabdijevaju municijom cjelokupnu masu četnikâ od 13.200 ljudi. Riječ je o 2000 četnika pod komandom Вајa Stanišića, 4.000 iz Lukačevićeve konjičke gruре, 6.000 pod komandom majora Petra Baćovića (hercegovački četnici) i 1.200 četnika kojima komanduje major Andrija Vesković. Jevđević Mihailoviću piše i da su okupatori dali toliko hrane da је on, na osnovu lažnog brojnog stanja, uspio da uštedi 110.000 obroka, kao i da su mu za posljednjih nekoliko dana isporučili 1.100.000 metaka.<ref>AVII, reg. br. 3/1, kut. 293, dep. 2248.</ref><ref>Branko Latas, Saradnja četnika i Nemaca u borbama protiv Glavne operativne grupe divizija NOVJ u dolini Neretve (februar — mart 1943), Prilozi Instituta za istoriju (br. 17), Sarajevo, 1980, str. 214.</ref> General [[Rudolf Lüters]], komandant njemačkih trupa u NDH, piše u procjeni situacije od 16. marta 1943. da je „operacija „[[Operacija Weiss|Vajs II]]“ u suštini završena“. O četničkim snagama u njemačkoj zoni operacija, Lüters navodi: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje nije se dalje zaoštrilo. U području [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizije]] nisu zabeležena nikakva prekoračenja u tuđu nadležnost. Četničko rukovodstvo se potčinilo naređenjima nemačkog Vermahta i potvrdilo svoju lojalnost. Četnici koji se nalaze na području [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718. pešadijske divizije]], naročito u rejonu [[Zenica|Zenice]] i [[Han-Pijesak|Han-Pijeska]], neprijateljski se suprotstavljaju hrvatskoj državi i nemačkom Vermahtu i pokušavaju da izazovu nemire putem sabotaža i razoružavanja hrvatskih odreda. Divizije koje su učestvovale u operaciji „Vajs II“ jedinstveno se povoljno izražavaju o držanju četničkih jedinica. Dragocenim izviđačkim podacima i napadima za rasterećenje pomagali su našim jedinicama, mada ni u jednom slučaju nije sa nemačke strane tražena podrška.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=372&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 000366—000367.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cetnikfrage hat sich nicht weiter zugespitzt. Im Bereich der 714.J.D. sind keine Übergriffe zu verzeichen. Die Cetnikführung hat sich den Befehlen der deutschen Wehrmacht untergeordnet und ihre Loyalität versichert. Die im Bereich der 718.J.D. befindlichen Cetniks, besonders im Raum ZENICA und HAN PIJESAK stehen kroat. Staat und deutscher Wehrmacht feindlich gegenüber und versuchen durch Sabotageakte und Entwaffnung kroat. Abteilungen Unruhe zu stiften. Die im "Weiss II"–Einsatz befindlichen Divisionen äussern sich übereinstimmend günstig über das Verhalten der Cetnikverbände. Durch wortwolle Kundschafterdienste und Entlastungsangriffe haben sie der Truppe geholfen, obwohl in keinem Falle deutscherseits Unterstützung erbeten worden war."}})</ref>}} General Lüters zapaža i kako je, u tom trenutku, situacija u partizanskom taboru gotovo bezizgledna: {{izdvojeni citat| II. NEPRIJATELJSKA SITUACIJA Neprijateljski otpor protiv nemačkih divizija koje su napadale uglavnom je slomljen. [...] Ostaci ustanika, bez izuzetka teško tučene jedinice sa malo municije i ishrane, deprimirane nemačkim udarima i zadržavane mnogobrojnim ranjenicima i bolesnicima, stoje za sada južno od linije [[Konjic]] — [[Prozor (BiH)|Rama]]. Oni su na severu pritisnuti nemačkim jedinicama, na jugu četnicima, i pokušavaju da se izvuku prema jugoistoku, dolinom Neretve, na teritoriju Crne Gore.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=373&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000367.] <br /> ({{jez-njem|"II.) FEINDLAGE: </br> Der feindliche Widerstand gegenüber den deutschen angreifenden Divisionen ist im wesentlichen zerschlagen. </br> Reste der Aufständischen, durchweg schwer angeschlagene Verbände mit wenig Munition und Verpflegung, durch die deutschen Schläge deprimiert und durch zahlreiche Verwundete und Kranke behindert, stehen z.Zt. südlich der Linie KONJIC–RAMA. Sie werden im Norden durch deutsche Verbände und im Süden durch Cetniks bedrängt und versuchen nach SO durch das NARENTA–Tal in montenegrinisches Gebiet auszuweichen."}})</ref>}} U iscrpnom izvještaju<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, str. 1015—1018.</ref> koji je [[5. maj]]a 1943. godine podnio [[SAD|američki]] [[Ured za strateške usluge]] (preteča današnje [[Centralna obaveštajna agencija|Centralne obavještajne agencije]]), sumiraju se rezultati netom završene operacije »Weiss«: {{izdvojeni citat|Krajem januara 1943. godine zajedničke nemačke, hrvatske, italijanske i četničke snage povele su veliku ofanzivu protiv jugoslovenske oslobodilačke armije. Neprijatelj je potpomognut od Drenovićevih četnika uspeo da potisne jugoslovenske patriote u Hercegovini i jugoistočnoj Bosni. Glavni udar u sadašnjoj neprijateljskoj ofanzivi vrše kombinovane četničke snage u Hercegovini (V.[ojislav] Lukačević, član Mihailovićevog glavnog štaba), u Crnoj Gori (Bajo Stanišić) i u Sandžaku (Pavle Đurišić, član Mihailovićevog glavnog štaba). Ishod ove borbe je još neizvestan. Partizani govore da su oni odneli pobedu, dok četnici insistiraju na tome da su gotovo potpuno očistili ove jugoslovenske krajeve od antifašističkih snaga. Tačno je, međutim, da su jugoslovenski antifašistički gerilci pretrpeli teške teritorijalne gubitke, ali daleko je od toga da su njihove snage uništene ili razbijene. Na drugoj strani, mnogo slavljeni četnici generala Mihailovića danas su angažovani u jednoj od najžešćih ofanziva za uništenje jugoslovenskih demokratskih snaga.}} === Četnički teror u Srbiji (1943) === {{main|Srbija u Drugom svetskom ratu|Zločini četnika u Drugom svjetskom ratu}} Mihailovićeva taktika u Srbiji se početkom 1943. sastojala u tome da organizuje i štedi svoje snage za "planirani narodni ustanak". Nemci navode da je izbjegavao svaki konflikt sa okupacionim trupama.<ref>NAW, T-78, Roll 332, 6289915, 919: Procjena situacije komande Jugoistoka za feburar 1943 (2. mart 1943.).</ref> Izveštaji Nedićeve vlade konstatuju da je četnička akcija gotovo svuda upravljena na obračunavanje sa komunistima, koje se sprovodi beskompromisno, do istrebljenja. Inače, četnici na sastancima sa narodom naređuju lojalno držanje prema domaćim vlastima i okupatorskoj vojnoj sili kao i "odricanje svake pomoći partizansko-komunističkim bandama".<ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 59/1—1, k. 22.</ref><ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 54/5—1, k. 22.</ref> 12. februara 1943. godine, kapetan [[Miloš B. Marković]], komandant Ariljske brigade iz sastava Požeškog korpusa JVuO, prenosi Mihailoviću ideju poručnika [[Zvonimir Vučković|Zvonka Vučkovića]] da iskoristi vezu sa njemačkim oficirom u cilju »gonjenja komunista«: {{izdvojeni citat|Po povratku sa puta iz štaba 1a sastao sam se sa Vučkovićem koji me je zamolio da Vas izvestim o sledećem: <br /> U srezu Kačerskom nalaze se dve komunističke grupe, prva jačine 60 a druga oko 150 ljudi. Ove se grupe prebacuju i u Oplenački srez. Za likvidaciju ovih grupa potrebno mu je oko 300 ljudi, no kada bi ih skupio izazvao bi potere od strane okupatora. Ima jednu drugu mogućnost a to je da uputi Nemce da gone ove grupe. Posredno, no obazrivo ima vezu sa jednim od nemačkih komandanata, koji je izjavio gotovost za usluge svake vrste a naročito u gonjenju komunista. Zvonko će ga upotrebiti no ne uspeli to preduzeće sam potrebno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_33.htm Izveštaj komandanta Ariljske brigade od 12. februara 1943. Draži Mihailoviću o borbama protiv pripadnika NOP-a u zimu 1942. godine i dostignutoj organizaciji u brigadi]</ref>}} Poručnik [[Predrag Raković]], u svojstvu komandanta 2. ravnogorskog korpusa JVuO, informiše 3. marta 1943. generala Mihailovića o tajnom sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom: {{izdvojeni citat|Okupator, kako Nemci tako i Bugari svu svoju akciju uputili su na komuniste, na njihovo gonjenje i istrebljenje. U smislu depeše koju sam podneo G. Ministru, sastao sam se 2 marta t.g. na Savincu u jednoj šumi sa Nemačkim komandantom potporučnikom Krigerom iz Gor. Milanovca. Sastanak je izveden potpuno tajno. Na sastanak je od strane Nemaca došao potporučnik Kriger i njegov tumač. A sa naše strane bio sam ja i moj Načelnik štaba p.por. Lazarević. Tema razgovora bila je isključivo uništenje komunističkih bandi, na teritoriji koju obezbeđuje Nemačka jedinica iz Gor. Milanovca. Uglavnom dolazi u obzir komunistički vođa [[Milorad Labudović|Labud]] koji ima oko 150 komunista pod svojom komandom u okolini Rudnika, u srezovima: Kačerskom i Orašačkom. Utvrdili smo plan za ovaj rad. O izvođenju ove akcije detaljno sam se dogovorio sa Zvonkom noću između 2/3 - III t.g., u čemu smo postigli potpunu saglasnost.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 127, reg. br. 7/3 (S-X-12/4).</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_67.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 3. marta 1943. Draži Mihailoviću o borbi protiv pripadnika NOP-a i pregovora sa predstavnicima nemačkih okupacionih trupa]</ref>}} I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, te je dogovoreno da se za ubijene Nemce neće više paliti kuće redom, već "samo po našem spisku", partizanske, i samo će se partizani ubijati: {{izdvojeni citat|Hapšenje naših ljudi više neće biti na reonu nemačke komande G. Milanovac. Ako pogine okupatorski vojnik na ovome terenu neće se paliti redom kuće, već samo po našem spisku i to partizanske i samo će se partizani ubijati. [...] Dobio sam 5000 metaka za čišćenje moga reona od komunista.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV, knjiga 2, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova četničkog pokreta Draže Mihailovića: 1. januar — 8. septembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. 113, str. 550.</ref>}} [[Datoteka:Četnici batinaju narod.jpg|thumb|Četnici batinaju seljaka u Srbiji.]] Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama [[NOP|pokreta otpora]] u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova: {{izdvojeni citat|Ilegalni odredi poručnika Vlaste Antonijevića, Dače Simovića, Milutina Jankovića, poručnika Vasića i kapetana Rakovića nemilosrdno ubijaju sve one koji su makar i jedan dan bili i sarađivali sa partizanima. Neki od ovih odreda vode tako bezumnu akciju da se njihova delatnost može ravnati sa radom običnih odmetnika.<ref>http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/102680-aak-Gornji-Milanovac-Luani.html</ref>|Izveštaj kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova (april 1943)}} Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere: {{izdvojeni citat|1) Protiv zaludele, potpuno obezglavljene i pomahnitale komunističke bande u šumi, sve određene starešine i svo nacionalno naoružano ljudstvo ima povesti beskompromisnu borbu za njihovo potpuno uništenje. Izuzetka u ovome pogledu ne može biti. 4) Ko se uhvati da nosi hranu ili druge potrebe komunistima, a to se tačno utvrdi, komandant brigade sa čije bi teritorije bio takav krivac, odmah će ga streljati i porodicu potpuno uništiti. Kuću spaliti, a stoku zapleniti za izdržavanje gorskih jedinica. 5) Ko se uhvati, a to se od strane komandanta brigade utvrdi, da je krio komuniste, primio u svoju kuću ili im slao makakva obaveštenja, biće najstrožije kažnjen. 6) Ko se uhvati i bude dokazano, da je neko lice videlo komuniste, a nije na najbrži način izvestilo najbližu četničku komandu, biće takođe kažnjeno, u čemu se komandantima brigada ostavlja puna inicijativa. 7) '''Ako u nekom selu bude ubijen makoji četnik, komandant brigade dotične teritorije odmah će streljati deset simpatizera'''.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%92%D0%B5%D1%9A%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%9A%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B0_4.9.1943. Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica 4.9.1943.]</ref>|Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica (4.9.1943).}} Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".<ref name="Deakin2"/> === Zabrana sabotaža u Srbiji i učvršćivanje vezâ s Nijemcima na području Nezavisne Države Hrvatske (1943) === {{main|Sabotaže u Srbiji u Drugom svjetskom ratu|Neil Selby}} [[Datoteka:Plakat o streljanju DM pristalica iz 1942.jpg|mini|Plakat o streljanju „50 DM pristalica“ zbog rušenja mosta na pruzi Požarevac - Petrovac na Mlavi iz decembra [[1942]].]] U Srbiji, iako su neke četničke pristalice vršile sabotaže, trpeći nemačke odmazde zbog toga, četničko vođstvo je posebno branilo ozbiljnije sabotaža na bitnim saobraćajnicama, pa su čak sprečavali britanske komandose na terenu da ih vrše: {{izdvojeni citat|[[Neil Selby|Major Selby]] imao zadatak da organizuje sabotaže i dotur materijala za iste; „Prema Selbyevim navodima, '''do sabotaža nije došlo zato što ih D.M., odn. njegovi komandanti na terenu na terenu još nisu odobrili'''.“<ref>NAW, T-313, Roll 482, 000544: Izvještaj obavještajnog odjeljenja Vojnog komandanta Jugoistoka o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca u noći 18./19. augusta 1943 (26. august 1943.).</ref>|Izvještaj nemačkog obavještajnog odjeljenja o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca (26. august 1943).}} U izvještaju potpukovnika Klamrotha iz Generalštaba njemačkih oružanih snaga, nakon inspekcijskog putovanja po Balkanu u avgustu 1943. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> konstatuje se da je general Mihailović najstrožije zabranio izvođenje sabotažâ protiv okupacione sile prije eventualnog [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkog]] iskrcavanja. Pored toga, pominje se i to da su njemačke obavještajne strukture detaljno upoznate sa kretanjem četničkog komandanta i Vrhovne komande JVuO po Srbiji: {{izdvojeni citat|Pokret Draže Mihailovića: U Srbiji tinja latentni ustanak. Draža Mihailović je liderska priroda i veoma je aktivan. Svaki preuranjeni napad protiv okupacionih snaga u startu je strogo zabranjen. Trenutno se jedino vodi borba protiv komunista. Mora se očekivati jedinstveni napad na okupacione snage, uključujući sabotaže i prepade. Pretpostavlja se da je angloameričko iskrcavanje na Jadranu trenutak za to. Stav Draže Mihailovića prema Angloamerikancima opisan je na sledeći način: „Kao pomagači ste dobrodošli, ali ja ću sâm obnoviti Jugoslaviju!“ Nadzor nad Dražom Mihailovićem je dobar. Nemačke službe vrlo brzo saznaju za njegova boravišta koja neprestano menja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=638&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289888.] <br /> ({{jez-njem|"b) Draga [sic!] Mihailowitsch Bewegung: <br /> In Serbien schwelt der latente Aufstand. Draga Mihailowitsch ist eine Führernatur und sehr aktiv. Jedes vorzeitige Losschlagen gegen die Besatzungstruppen ist zunächst streng verboten. Zur Zeit nur Kampf gegen Kommunisten. <br /> Mit dem einheitlichen Beginn von Sabotage, Überfallen usw. auf Besatzungstruppen muss gerechnet werden. Als Zeitpunkt dafür wird die Landung der Anglo–Amerikaner in der Adria vermutet. Die Einstellung des Draga Mihailowitsch den Anglo–Amerikanern gegenüber wird geschildert: "Als Helfer willkommen, aber ich selbst baue Jugoslawien wieder auf!" Die Überwachung des Draga Mihailowitsch ist gut. Die deutschen Dienststellen kennen sehr bald seine ständig wechselnden Standorte."}})</ref>}} Ipak, kako bi i dalje stvarao privid otpora i zadržao status saveznika, povremeno je inicirao bezazlene diverzije, koje neće izazvati nemačku odmazdu: {{citiranje|Udružite se sa apotekarima. Uzmite od njih praškova za kijanje, suzavce i supervodonik. Na igrankama svrabeće praškove. Upućujte preteća pisma, uznemiravajte telefonom, stvarajte svuda strah i zabunu.<ref name="Kosta Nikolić 2004">Bojan Dimitrijević - Kosta Nikolić: Đeneral Mihailović - biografija, Beograd : Institut za savremenu istoriju, 2004, str 378-9.</ref>|[[Draža Mihailović]] naređuje „misteriozne” sabotaže po gradovima septembra 1943.}} 1. avgusta 1943. godine, komandant njemačkih trupa u Hrvatskoj ([[NDH]]) general [[Rudolf Lüters]] na sljedeći način analizira djelovanje Mihailovićevih četnika (većinom onih koji su bili obuhvaćeni [[Saradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|ugovorima sa vlastima NDH]]) po okončanju [[Operacija Schwarz|operacije »Schwarz«]]: {{izdvojeni citat|Stav četnika s obje strane [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]] te na području između rijekâ Bosne i [[Una|Une]] i [[Sana|Sane]] i dalje se može opisati kao lojalan, iako ustaška politika — koju je hrvatska vlada u posljednje vrijeme iznova naglasila — nije ostala bez povratnog dejstva na njihovo držanje, što se pokazalo uzdržanošću prema komunističkim bandama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=357&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000352.] <br /> ({{jez-njem|"Die Haltung der Cetniks beiderseits der Bosna und zwischen Bosna und Una–Sana kann noch als loyal bezeichnet werden, obwohl der wohl der in letzter Zeit seitens der kroat. Regierung wieder betonte Ustascha–Kurs nicht ohne Rückwirkung auf ihre Haltung geblieben ist und sich Zurückhaltung gegen die kommunistischen Banden zeigte."}})</ref>|Izvještaj komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj za mjesec jul 1943. upućen štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]}} Kao paradigmatične za držanje spram nastupajućih njemačkih trupa mogu se uzeti preporuke iz naređenja kapetana Jovana Dabovića, komandanta Ličko-kordunaške četničke oblasti, upućene 6. septembra 1943. godine kapetanu Dušanu Đakoviću: {{izdvojeni citat|NAREĐUJEM 1) Svi komandanti narediće svima svojim jedinicama i patrolama da, ako Nemci budu naišli na njihov reon dejstva, ne otvaraju vatru i da se drže pasivno sve do mog daljeg naređenja. 2) Kada bude primećen dolazak Nemaca da se jedinice povlače u šume i da sa njima izbegavaju dodir. 3) Ako se desi da se neka jedinica, patrola ili pojedinac nađe u takvoj situaciji da Nemce ne može izbeći pri dodiru sa njima da kaže da se bori protivu komunizma. Napominjem ovom prilikom da su se Nemci prema četnicima u Hercegovini poneli vrlo korektno.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dok. br. 42, str. 81.</ref><ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dokument br. 202, strane 942—943.</ref>}} 18. rujna 1943. godine, poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] sastavlja izvještaj o posjetu poručnika [[Milana Cvjetićanina]], komandanta Bosanskog korpusa „[[Gavrilo Princip]]” [[Dinarska četnička divizija|Dinarske četničke divizije]] JVuO, kojega je [[Kapitulacija Italije|kapitulacija Italije]] zatekla na liječenju u [[Split]]u. Tom prilikom, Cvjetićanin nedvosmisleno poentira: {{izdvojeni citat|Mi četnici znamo da se samo uz pomoć njemačkih trupa može postići efikasno uništenje bandita, jer smo mi četnici za to isuviše slabi.<ref>[https://znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.], str. 273.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=984&rec=313&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000981.] <br /> ({{jez-njem|"Wir Cetniks wissen, dass nur durch die deutschen Truppen eine wirksame Vernichtung der Banditen erfolgen kann, da wir Cetniks hierzu zu schwach sind."}})</ref><ref>[https://pescanik.net/pismo-citateljima-blica-i-gledateljima-serije-ravna-gora/ Boris Dežulović: Pismo čitateljima Blica i gledateljima serije “Ravna gora”]</ref>}} [[Datoteka:Marsz wojsk niemieckich w Dalmacji (2-515).jpg|mini|Četnici Dinarske divizije u mimohodu pored motorizovane kolone njemačke 114. divizije (Dalmacija, septembar 1943).<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2018/01/bk0306.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0306 | Photo | 114. Jäger-Division]</ref>]] Četnički odredi u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]] kooperiraju s njemačkim okupatorom, između ostalog, i na taj način što navode njegovu [[Avijacija|avijaciju]] kako bi ova preciznije tukla po položajima partizanskih jedinicâ: {{izdvojeni citat|Izviđački izvještaj — 14,50 h: </br> Četnici napuštaju kotu 366 (16 km ji. od [[Banja Luka|Banje Luke]]) i povlače se na kotu 346 (1 km z-jz. od kote 366). Prema instrukcijama četnika, po šumi ist. od kote 366 dejstvovano je bombama i mitraljeskom vatrom iz letjelica. </br> Uočeni pojedinačni partizani u blizini kote 471 (2 km ist. od kote 366). Vatra sa zemlje dolazi iz šume duž željez. pruge (Banja Luka — Kotor Varoš).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=258&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000255.] <br /> ({{jez-njem|"Aufklärungsmeldung 14.50 Uhr: </br> Cetniks verlassen Höhe 366 (16 km SO Banja Luka) und ziehen sich auf Höhe 346 (1 km WSW Höhe 366) zurück. Der Wald ostwärts Höhe 366 wurde auf Weisung der Cetniks mit Bomben und Bordwaffen bekämpft. </br> Bei Punkt 471 (2 Ost Punkt 366) einzelne Partisanen. Aus Wald an Bahnlinie (Banja Luka – Kotos Varos) Erdbeschuss."}})</ref>|Telegram Komande avijacije /Hrvatska/ (19. IX 1943.).}} Nakon [[Kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]] [[8. septembar|8. septembra]] [[1943]]. godine, sve četničke snage iz italijanske okupacione zone su, nakon [[Antiosovinska ofanziva JVuO 1943.|sporadičnih sukoba]], uspostavile punu saradnju sa novouspostavljenim nemačkim okupacionim vlastima.<ref>Vidi: [[s:Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade|Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade]], [[s:Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.|Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.]], [[s:Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.|Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.]], itd.</ref> Mihailović je 7. oktobra 1943. naređivao svojim četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_9.htm Naređenje Draže Mihailovića od 7. oktobra 1943. komandantima kopusa u zapadnoj Srbiji za mobilizaciju ljudstva i borbu protiv NOVJ u Sandžaku]</ref> Poručnik [[Jovan Pupavac]] pojašnjava u pismu upućenom 10. februara 1944. komandantu Zapadne Bosne JVuO majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]] kako je tekao proces prilaženja četnikâ pod komandom vojvode Momčila Đujića njemačkoj okupacionoj sili: {{izdvojeni citat|Dinarsku oblast sam napustio iz sledećih razloga: 1) Posle propasti Italije u Dalmaciju su došli Nemci. Komandant Dinarske oblasti pop Đujić stupio je u saradnju sa njima, najpre preko [[Mane Rokvić|Mane Rokvića]] koji je došao sa njima iz [[Bosanski Petrovac|Bosanskog Petrovca]]. Kasnije je delegirao kod štaba 114. Nemačke divizije svoga načelnika štaba kapetana Mijovića Novaka. Ljudstvo je postalo Nemačka milicija, primajući od njih redovnu hranu, municiju i dopunu oružja. Nemci su vrlo rado primili saradnju četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_73.htm Izveštaj komandanta 1. brigade Bosanskokrajiškog četničkog korpusa od 10. februara 1944. komandantu korpusa o saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji]</ref>}} U odgovoru koje je 4. oktobra 1943. poslalo Obavještajno odjeljenje 114. lovačke divizije, odbacuju se navodi iz telegrama poslatog od strane štaba 15. brdskog korpusa, u kojem se vojvoda [[Momčilo Đujić]] optužuje za prepade na njemačke trupe, i kojim se traži njegovo hapšenje. Nasuprot takvom zahtjevu, za komandanta [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]] se tvrdi sljedeće: „Uvjerljiva obavještenja i dokumenti nedvojbeno ukazuju da se Đujićeva četnička grupa u dosadašnjoj borbi protiv komunizma pokazala kao pouzdana... Sabotažni akti i prepadi na njemačke trupe dosad se nijesu događali.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=792&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000788.] <br /> ({{jez-njem|"Nach hiesigen sicheren Nachrichten und einwandfreien Unterlagen ist die Cetnikgruppe des Vojvoden Djujic im Kampf gegen die kommunistische Aufstandsbewegung bisher als zuverlässig zu bezeichnen. <br /> Sabotageakte und Überfälle gegen die Deutsche Wehrmacht sind bisher nicht erfolgt."}})</ref> U poređenju sa oružanim snagama NDH, obavještajni oficiri 114. divizije Wehrmachta daju i mnogo povoljniju ocjenu za učinkovitost četnika: „Hrvatske trupe i ustaše, već zbog svoje brojnosti, ne mogu predstavljati značajniju podršku; osim toga, njihova borbena vrijednost je poznata. Četnički odredi su se dosad svuda pokazali kao izuzetno aktivni i pouzdani.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=793&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000789.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroatische Wehrmacht und Ustaschaverbände im Bereich sind schon rein zahlenmässig keine nennenswerte Unterstützung; darüber hinaus ist deren Kampfwert hinreichend bekannt. Die Cetnikverbände erweisen sich bisher überall als äusserst rege und zuverlässig."}})</ref> [[File:Četnički komandant u zapadnoj Bosni Uroš Drenović s nemačkim oficirima na terenu.jpg|thumb|Vojvoda [[Uroš Drenović]] (desno), četnički zapovjednik u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]], zajedno sa njemačkim oficirima na terenu.]] U jesen 1943. godine, Vrhovna komanda Vermahta konstatuje prestanak bilo kakve aktivnosti DM protiv njih: {{izdvojeni citat|U jesen 1943. Titov pokret sve je više uzimao maha, a Mihailovićev pokret bio je potisnut na teritoriju Srbije. Komunisti nisu primali samo pomoć od sovjetske Rusije, nego sve više i od Engleza. Italijanska armija je kapitulirala. U ovakvoj novonastaloj situaciji četnički pokret bio je prisiljen da preispita svoj stav prema nemačkoj okupacionoj sili… Bilo kako, od tog vremena prestali su svi napadi Mihailovićevih ljudi protiv nemačke okupacione sile.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Četnici u Hercegovini su počeli sarađivati sa njemačkim nadležnim komandama odmah po ulasku njihovih trupa u bivšu italijansku okupacionu zonu: {{izdvojeni citat|Banda koja je napadala u području sjeverno od [[Bileća|Bileće]] i ojačana na oko 1200 ljudi ([[10. hercegovačka udarna brigada|X herceg. brigada]]), uz potporu 800 četnika je odbačena natrag na sjever.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1081&rec=313&roll=190 NARA, T311, Roll 195, frame no. 7450860.] <br /> ({{jez-njem|"Die im Raum N Bileca angreifende und auf etwa 1200 Mann verstärkte Bande (X.He.Brig.) mit Unterstützung von 800 Cetniks nach N zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 18. septembar 1943. godine}} {{izdvojeni citat|SS-divizija „Prinz Eugen“: Komunistička grupa (jačine 1.200 ljudi), koja je sa sjevera nastupala ka Bileći, odbačena je ka sjeveru akcijom 6. čete 2. SS brdskog puka ojačane sa 800 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=483&broj=293 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000290.] <br /> ({{jez-njem|"Von Norden gegen Bileca vordringende komm. Gruppe (1200) durch herangeführte 6./SS 2 und 800 Cetniks nach Norden zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj 15. brdskog korpusa za 18. septembar 1943.}} {{izdvojeni citat|U oblasti [[Stolac|Stoca]], kao što je već napomenuto, Stolačka i [[Ljubinje|Ljubinjska]] četnička brigada su u saradnji sa našim trupama postigle uspjeh protiv glavnine Desete herceg. brigade.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=636&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000631.] <br /> ({{jez-njem|"b.) Cetniks: <br /> Im Raum von STOLAC hat, wie bereits erwähnt, im Zusammengehen mit eigenen Truppen die Cetnikbrig. von STOLAC und LUBINJE gegen die Hauptkräfte der X-herzeg.Brig. Erfolge erzielt."}})</ref>|Komanda 21. brdskog korpusa, Obaveštajno odeljenje, izveštaj o stanju, 27. septembar 1943.}} U odlomku iz mjesečnog izvješća [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije »Prinz Eugen«]], inače njemačke elitne postrojbe na teritoriji okupirane Jugoslavije, sastavljenog 5. septembra 1943, blagonaklon stav četnika na divizijskom području (Hercegovina) opisan je na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Srbi [četnici — prim.] su se, djelimično, nastavili dokazivati ​​kao '''najpouzdaniji saveznici u borbi protiv crvenih bandi''', a time i protiv komunizma. U borbi protiv bandita uvijek su spremni sarađivati ​​s njemačkim Wehrmachtom, pa čak i podvrgnuti se njegovoj komandi.<ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 307.</ref><ref>[https://www.znaci.org/NARA/T315.php?broj=1272&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001266.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben haben sich z.T. weiterhin als die zuverlässigsten Verbündeten im Kampf gegen die roten Banden und damit gegen den Kommunismus erwiesen. Im Kampf gegen die Banditen sind sie jederzeit bereit, mit der deutschen Wehrmacht zusammenzugehen und sich ihr sogar zu unterstellen."}})</ref>|Mjesečni izvještaj 7. SS divizije XV brdskom armijskom korpusu za avgust 1943. godine}} U četničkim izvorima se potvrda ovih navodâ nalazi u naređenju koje je kapetanu Dušanu Đakoviću 6. septembra 1943. uputio potpukovnik [[Slavko Bjelajac]] (pseudonim »Nikola Dekić«), komandant Ličko-kordunaške četničke oblasti. Informišući svog podređenog oficira o ogromnim partizanskim gubicima u [[Bitka na Sutjesci|bici na Sutjesci]], Bjelajac zapisuje: {{izdvojeni citat|Po podatcima koje imamo partizani su kod Sutjeske strašno tučeni. Tvrdi se da su imali 5.000 mrtvih te da su samo naši s mrtvih lješeva partizanskih skinuli oko 200 puškomitraljeza. Četnici u Hercegovini drže pored ostalih mjesta i [[Kalinovik]], [[Foča|Foču]], i [[Čajniče]]. Ustaše su u [[Goražde|Goraždu]]. Njemci se također nalaze u Hercegovini. Dozvolili su bez ikakovih uslova da se na reonu svakog sreza može nalaziti i kretati 400 četnika (jednoj četničkoj grupi dali su 300 pušaka). <br /> U opšte izuzev situacija Hercegovine, Crne Gore, i Istočne Bosne stoji vrlo dobro. <br /> Ove podatke iz Hercegovine javljam Vam radi orjentacije. A u koliko se tiče Njemaca tek da naše stanovništvo zna da ih se ne treba plašiti i da neće vršiti represalije nad mirnim stanovništvom. <br /> Njemci govore u Hercegovini protiv Italijana i kažu da su oni spriječili širenje Srbije do rijeke Bosne protiv volje Njemaca. Optužuju Italiju da je ona dovela Pavelića na vlast. (To sve može i nemora biti tačno). <br /> Naši su zarobili čuvenog [[Nurija Pozderac|Nuriju Pozderca]] i [[Simo Milošević|Simu Miloševića]] u Hercegovini i streljali ih.<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knj. 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. br. 203, str. 946.</ref>}} U izvještaju 7. SS brdske divizije »Prinz Eugen« od 10. oktobra 1943. godine, poslatom štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], pohvaljuje se lojalno držanje koje su, do tog trenutka, formacije [[Hercegovina|hercegovačkih]] četnikâ pokazale spram njemačkih okupacionih jedinica: {{izdvojeni citat|Četnici: Za borbu protiv komunista u istočnoj Hercegovini mobilisane su jače snage u okruzima [[Trebinje]], [[Bileća]], [[Stolac]] i [[Nevesinje]]. Dosadašnja iskustva s hercegovačkim četnicima mogu se ocijeniti dobrim, a njihovo držanje prema vlastitim trupama lojalnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1335&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001329.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks: Zur Bekämpfung der Kommunisten in der Ost–Herzegowina wurden in den Bezirken Trebinje, Bileca, Stolac u. Nevesinje stärkere Kräfte mobilisiert. Die bisherigen Erfahrungen mit den herzegowinischen Cetniks können als gut, das Verhalten gegenüber der eigenen Truppe kann als loyal bezeichnet werden."}})</ref>}} Kao karakteristično za odnošenje prema četnicima na području NDH (u konkretnom slučaju, riječ je o odredu sa [[Ozren (Bosna i Hercegovina)|Ozren]]a), može se uzeti telegram komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj od 30. septembra 1943, proslijeđen od strane [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], uz napomenu da se o bilo kakvim pregovorima mora obavezno dojaviti višoj instanci: {{izdvojeni citat|''Predmet: Sporazumi sa četnicima'' </br> 1. U lokalnim vanrednim prilikama, komandanti divizija i vođe samostalnih borbenih grupa mogu se naći u situaciji da, kao izuzetak, moraju sklopiti vremenski i prostorno ograničene sporazume sa četničkim grupama, u svrhu zajedničkog nastupanja protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=566&broj=685 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000681.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Abmachungen mit Cetniks </br> Bez. Pz.A.O.K.2, Ic/AO, Nr. 293/43 geh. </br> 1. Bei örtlichen Notlagen können die Div.Kdre. und Führer selbstständiger Kampfgruppen in die Lage kommen, ausnahmweise zeitlich und örtlich begrenzte Abmachungen mit Cetnik–Banden zum gemeinsamen Vorgehen gegen Kommunisten treffen zu müssen. </br> 2. Derartige Abmachungen sind umgehend an XV. (Geb.) A. K., Ic, zu melden. </br> 3. Politische Verhandlungen sind grundsätzlich verboten. Wird deren Aufnahme für zweckentsprechend gehalten, ist dies zu melden."}})</ref>|Telegram štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Njemačkom štabu za osiguranje željeznica u Hrvatskoj, 30.09.43.}} Detaljna analiza stava koje su četničke jedinice s teritorije hrvatske marionetske države pokazale prema okupatoru tokom jeseni 1943. sadržana je u izvještaju [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] od 28. X: {{izdvojeni citat|Držanje četnika ostalo je ambivalentno. Pojedine manje grupe su prešle komunistima. Opasnost od saradnje [sa komunistima], kako se pokazalo ovog mjeseca, postoji ondje gdje su male četničke grupe vezane uz određeno područje (npr. područja Olova i Vareša); u takvim slučajevima nedostaje trajne volje za otporom tokom sukoba. S druge strane, zatvorene operativne četničke jedinice bez porodičnih veza i bez straha od odmazde usuđuju se da se suoče sa većim komunističkim jedinicama. U oblasti j. od Višegrada četnici su prvi put uspjeli poraziti jednu od Titovih brigada (1. krajišku). U jugoistočnoj Bosni četnici su djelovali otvoreno neprijateljski prema njemačkim trupama; krajem mjeseca pripadnici 1. sarajevske brigade izveli su sabotažu na željeznici. U čitavoj preostaloj bivšoj zoni odgovornosti Korpusa veće četničke grupe (jedinice Drenovića, Đujića, Ozrenski odred, kao i one u Hercegovini) zadržale su lojalan stav, dijelom uspješno sarađujući sa njem. trupama protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=95 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000090.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K: Ic Lagebericht vom 27.9.43 bis 27.10.43. <br /> 2.) Cetniks <br /> Die Haltung der Cetniks ist nach wie vor zwiespältig geblieben. Einzelne kleinere Gruppen sind in den Kommunisten aufgegangen. Die Gefahr eines Zusammenwirkens besteht, wie der Verlauf dieses Monats gezeigt hat, dort, wo die kleineren Cetnikgruppen ortsgebunden sind (Umgebung Olovo, Vares). Überall dort fehlt bei Zusammenstössen der nachhaltige Widerstandswille. Wo dagegen geschlossene operative Cetnikeinheiten ohne Familienbindung und also ohne Furcht vor Racheakten in dem Befehlsbereich eingedrungen sind, lassen sie es auch auf Kämpfe mit grösseren Kommunisteneinheiten ankommen. Im Raum S Visegrad ist es dabei den Cetniks erstmalig gelungen, eine der Brigaden Titos (I.Kraj.Brig.) zu schlagen. <br /> Die Cetniks sind in Südost–Bosnien offen feindselig auch gegen deutsche Truppen vorgegangen; gegen Ende des Monats haben Angehörige der I.Sarajevo–Brig. Bahnsabotage betrieben. <br /> Im gesamten übrigen früheren Korpsbereich haben die grösseren Cetnik–Gruppen (Drenovic –, Djujic –, Ozren–Verbände, in der Herzegovina) eine loyale Haltung bewahrt, z.T. auch erfolgreich im Kampf gegen die Kommunisten mit der deutschen Truppe zusammengewirkt."}})</ref>|Komanda 15. brd. arm. korpusa, Obavještajno odjeljenje, izvještaj o stanju od 27. septembra do 27. oktobra 1943. godine}} Novembra 1943, Nijemci nabrajaju koje su se sve četničke vojvode u NDH upustile u saradnju s njima, kao npr.: [[Mane Rokvić]] („izjašnjava se za Nemačku i u slučaju neprijateljskog iskrcavanja stoji sigurno na našoj strani“), [[Momčilo Đujić]] („Ljotićev pristalica“ čijim „prisluškivanjem je više puta dokazano da je slao lažne izveštaje D. M. kako bi se izvukao ispod njegovog uticaja“), [[Uroš Drenović]] („nepomirljiv protivnik komunista“; „više od godinu dana sarađuje otvoreno sa nemačkim Vermahtom“) i drugi.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikführer, mit denen zusammengearbeitet wurde: <br /> Vojvode Rokvic. Energischer Führer der ohne Unterbrechung rückhaltlos mit der deutschen Truppe zusammenarbeitet. Bekennt sich zu Deutschland und steht im Falle einer feindlichen Landung sicher auf unsere Seite. <br /> Vojvode Djujic, Ljotic–Anhänger. DM. sucht ihn durch ständigen Druck zu beeinflussen. Durch Überwachung ist bereits mehrfach nachgewiesen, dass Djujic falsche Meldungen an DM. abgesetzt hat, um sich seinem Einfluss zu entziehen. Djujic wird seitens der. Div. im bewusster Übertreibung als besonders aktiver Kämpfer gegen den Kommunismus in Verbindung mit der deutschen Wehrmacht herausgestellt. <br /> Vojvode Drenovic. Gerade Persönlichkeit, unversöhnlicher Kommunistengegner (kommunistische Untaten an seiner Ehefrau, die den Tod herbeiführten), bezeichnet sich als Beschützer seiner pravoslavischen Volksgenossen. Arbeitet länger als 1 Jahr offen mit deutscher Wehrmacht zusammen. Von DM. angestrebte Beeinflussung bisher ohne Erfolg."}})</ref> U ovom strogo povjerljivom izvještaju, obavještajni oficiri XV brdskog armijskog korpusa dopisuju još i sljedeće: „Čitav niz drugih četničkih vođâ na području južno od [[Bihać]]a, neumoljivi su protivnici komunizma i dobri vojnici. Svi su se istakli u saradnji sa [našim] trupama, a kao svoj zadatak označavaju zaštitu pravoslavnog stanovništva od uništenja.“<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 44, str. 86.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Eine Reihe weiterer Cetnikführer im Raum südl. Bihac unerbittliche Kommunistengegner und gute Soldaten haben sich in der Zusammenarbeit mit der Truppe bewährt, und sehen es als ihr Ziel an, den pravoslavischen Volksteil vor der Ausrottung zu bewahren."}})</ref> U izvještaju [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. godine zaključuje se da bi osiguranje dugih linija snabdijevanja bez četnika bilo „nezamislivo“.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=343&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000339.] <br /> ({{jez-njem|"Die Sicherung der langen Nachschubwege der Division ist ohne Unterstützung det zugeteilten Cetnik–Stützpunkte, wenn nicht ausreichend deutsche Kräfte oder kampffähige kroatische Truppen zur Verfügung gestellt werden, undenkbar."}})</ref> 19. novembra 1943. potpisani su i na snagu stupaju prvi [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta]], koji četnicima nameću obavezu "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih".<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm</ref> 30. novembra 1943. godine [[Dragoljub Draža Mihailović|general Mihailović]] naređuje [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubi Patku]], komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši akcije protiv Nemaca bez njegovog dopuštenja: {{izdvojeni citat|Kod vas je tamo engleski major Grinvud sa telegrafistom. To je posledica prosjačenja materijala. Nije došao da vas pomogne u materijalu već da uništi naša sela za neku sitnu sabotažu. '''Naređujem da Grinvuda sa celom pratnjom najurite kao kučku''' po mom naređenju jer je pošao na teren bez mog odobrenja. Ponavljam najurite ga kao kučku i izvestite.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_3_42.htm</ref>|Depeša generala Mihailovića Ljubi Patku od 30. novembra 1943.}} Saveznički komandant Sredozemlja uskoro i sam uviđa da se Mihailović bavi sporednim aktivnostima, uz izbegavanje da preduzme nešto na komunikacijama vitalnim za [[Saveznici|Saveznike]] i za Nemce. Stoga je [[9. decembar|9. decembra]] [[1943]]. poslao [[Dragoljub Mihailović|Mihailoviću]] telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikacije, a koji počinje rečima: {{izdvojeni citat|Sloboda kojom se Nemci služe železničkim prugama od Grčke do Beograda za prevoz i izdržavanje trupa nepodnošljiva je.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_250.htm, Obaveštenje brigadira Armstronga od 9. decembra 1943. Draži Mihailoviću o zahtevu Komande britanskih trupa na Srednjem istoku da četnici izvrše dve sabotaže protiv Nemaca]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd - prilog II</ref>}} === Potpisivanje ugovora o saradnji četnika i Vermahta u Srbiji (1943—1944) === {{Poseban članak|Ugovori o saradnji četnika i Vermahta}} [[Datoteka:Zone odgovornosti četnika, prema sporazumu sa Nemcima.png|thumb|Zone odgovornosti četničkih komandanata u okupiranoj Srbiji, prema sporazumu sa Nemcima 1943. [[Jevrem Simić]] i [[Nikola Kalabić]] (roze), [[Vojislav Lukačević]] (plavo), [[Ljuba Jovanović Patak]] (zeleno) i [[Mihailo Čačić]] (sivo).]] [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Jugoistok, inicirao je pregovore koji će rezultirati potpisivanjem [[Ugovori o saradnji između JVuO i komande Jugoistoka|ugovora o zajedničkoj borbi]]. Mihailović je polovinom novembra 1943. svojim komandantima naredio da sarađuju sa Nemcima; on sam nije mogao javno da stupi u saradnju "zbog raspoloženja naroda".<ref>https://www.znaci.org/images/ktb_okw_III_6_1304.jpg KTB OKW (Kriegstagebuch des Oberkommando der Wehrmacht) - Ratni dnevnik vrhovne komande Vermahta, šesta knjiga</ref> Ugovore su to potpisivali ovlašćeni Mihailovićevi komandanti i ljudi iz vojnog rukovodstva. Prvi ugovor o saradnji potpisan je 19. 11. 1943. između [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]], komandanta Mileševskog korpusa JVuO i nemačkog komandanta Jugoistoka koga je predstavljao fon Frede, glasio je: {{Wikisource|Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.}} {{izdvojeni citat| 2) Primirje treba da bude pretpostavka za zajedničku borbu protiv komunista. 4) Obaveza Lukačevića da nijedan pripadnik njemu potčinjenih jedinica neće delovati na strani sila koje su u ratu sa Nemačkom. 5) Prepuštanje područja borbenih dejstava četničkim odredima radi samostalnog vođenja borbe, koju vodi i nemački Vermaht. 6) Uključivanje četničkih odreda prilikom većih zajedničkih operacija pod nemačko zapovedništvo. U tom periodu nemačko vodstvo izdaje borbene naloge četničkim odredima. 8) Razmena štabova za vezu. 9) Isporuke nemačke municije radi sprovođenja zajedničkih borbenih zadataka u skladu sa vojnim potrebama. 10) Sporazum se mora držati u tajnosti.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_260.htm SPORAZUM IZMEĐU KOMANDANTA JUGOISTOKA I MAJORA VOJISLAVA LUKAČEVIĆA OD 19. NOVEMBRA 1943. O SARADNJI ČETNIKA SA NEMAČKIM TRUPAMA U BORBAMA PROTIV NARODNOOSLOBODILACKE VOJSKE JUGOSLAVIJE]</ref>|Sporazum Nemaca i majora [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] (19. 11. 43.)}} 21. novembra 1943, feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] daje svojevrsno objašnjenje potčinjenim njemačkim komandama o logici vođenja pregovora i sklapanja sporazuma sa četničkim odredima u Srbiji. Prva tačka ovog strogo povjerljivog dokumenta glasi: {{izdvojeni citat|Kao rezultat pregovora koje duže vremena vode, u najužoj saradnji, specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova i komandant Jugoistoka sa vođama četničkih odreda, sklopljen je sporazum koji predviđa oružano primirje ograničeno na određeni prostor i povremeno zajedničko vođenje borbe protiv komunizma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o sklapanju sporazuma s komandantima četničkih odreda Draže Mihailovića]</ref>}} 27. novembra je potpisan ugovor sa [[Nikola Kalabić|Nikolom Kalabićem]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_262.htm Sporazum od 27. novembra 1943. između pukovnika Jevrema Simića i kapetana Nikole Kalabića sa nemačkim predstavnikom o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> U narednim nedeljama ugovori su potpisani i sa drugim komandantima korpusa od operativne važnosti. Iako Mihailović lično nije potpisao ni jedan ugovor, ovim ugovorima je bio pokriven veći deo nemačke okupacione zone u Srbiji. {{izdvojeni citat|Ovaj ugovor, kao i buduće mjere, trebalo bi da se baziraju na međusobnom povjerenju i volji da se komunizam uništi, zemlja umiri a Srbiji omogući stabilna budućnost u okvirima Evrope oslobođene od komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=974&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frames no. 000969—000970: Sporazum između Krajskomandanture Zaječar i potpukovnika Ljube Jovanovića Patka o nenapadanju i saradnji u borbi protiv NOVJ (23./25. decembar 1943.)] <br /> ({{jez-njem|"Diese Vereinbarung sowie die zukünftigen Massnahmen sollen getragen sein vom gegenseitigen Vertrauen und dem Willen, den Kommunismus zu vernichten, das Land zu befrieden und Serbien einer geordneten Zukunft im Rahmen eines vom Kommunismus befreiten Europas entgegenzuführen."}})</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Ljuba Jovanović Patak|Ljube Jovanovića Patka]] o borbi protiv partizana u Srbiji (decembar [[1943]]).}} Generalna tendencija priklanjanja Mihailovićevih četnikâ okupacionoj vojnoj sili bila je primijećena 28. XI 1943. i od strane njemačke Komande Jugoistoka: {{izdvojeni citat|Srbija: U oblasti Kruševca borbe između [četnika] DM i komunista. Kod četnika znaci približavanja Vermahtu, verovatno zbog nestašice municije.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=639&roll=485 NARA, T313, Roll 485, frame no. 000636.] <br /> ({{jez-njem|"3.) Serbien: <br /> Raum Krusevac: Kampf zwischen DM u. Komm. Bei Cetniks Anzeichen für Annäherung an dt. Wehrmacht vermutl. Mun. Mangel."}})</ref>|Dnevni izveštaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 28. novembar 1943.}} 30. novembra 1943. godine i poručnik Milorad Vasić moli generala Mihailovića da mu odobri vezu sa Nijemcima, u cilju opskrbe streljivom, garantujući mu potpunu diskreciju u radu: {{izdvojeni citat|Molim da mi dozvolite da ovu priliku iskoristim i dobijem municiju i ostalo, što mi je neophodno potrebno, a da pritom čast organizacije i Vaš autoritet u narodu ne bude ničim povređen.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 11690—11691.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943-1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 344.</ref>}} Ugovori su bili u znatnoj meri tipizirani, nalik na sporazum između vojnog zapovednika Jugoistoka i inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića: {{izdvojeni citat|Cilj sporazuma je zajednička borba protiv komunističkih partizana, pa će stoga sve jedinice DM-četnika, potčinjene pukovniku Jevremu Simiću, biti uključene u borbu nemačke i bugarske vojske, kao i srpskih vladinih trupa, protiv komunista. U vezi s tim predviđa se uspostavljanje zajedničke obaveštajne službe kao i uzajamna podrška.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_23.1.1944 Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.]</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]] (januara [[1944]]).}} Komandant Jugoistoka i [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] [[Maksimilijan fon Vajhs|fon Vajhs]] izdao je [[21. novembra]] [[1943]]. uputstvo o saradnji sa četnicima koje, između ostalog, predviđa izručenje članova [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkih]] misijâ pri JVuO (tj. da četnici prekinu "sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih"). Fon Vajhs upozorava da se "lojalna orijentacija pojedinih četničkih odreda ne sme uopštiti", jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o cilju i načinu sklapanja sporazuma sa četničkim komandantima]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/291.htm Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45], Musterschmidt-Verlag Göttingen, strana 268</ref> Sporazum između Vermahta i četničkog komandanta [[Mihajlo Čačić|Mihajla Čačića]], komandanta Ravaničke brigade JVuO, uključuje i hvatanje [[rudar]]a koji su pobegli u šumu, i njihovo vraćanje u [[rudnik]]e uglja.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_264.htm Sporazum komandanta Jugoistoka sa komandantom Ravaničke brigade od 14. decembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv NOVJ]</ref> Sporazum Vermahta i [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]], inspektora odreda Draže Mihailovića, predviđa da "četnici DM stavljaju na raspolaganje snagama poretka svoje podatke i svoju obaveštajnu službu" za borbu protiv partizanskog pokreta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_267.htm Izveštaj Abver-grupe od 23. januara 1944. o sklopljenom sporazumu između vojnoupravnog komandanta Jugoistoka i inspektora četničkih jedinica u Srbiji]</ref> Sporazum Vermahta i potpukovnika Ljube Jovanovića, vođe Dražinih odreda u okrugu [[Zaječar]], četnicima omogućuje punu sloboda kretanja "danju i noću na celom području na koje se odnosi sporazum".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_266.htm Sporazum između Krajskomandanture u Zaječaru i komandanta Timočkog korpusa od 25. decembra 1943. o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> {{izdvojeni citat|Srbija i Hrvatska: kao i ranije, na ovom prostoru stoje dva suprotstavljena tabora — komunistički pod Titom i nacionalistički pod generalom Mihailovićem. Zbog brojčane premoći i veće borbene vrijednosti, komunisti su u posljednje vrijeme zadali nacionalistima niz teških udaraca. To je rezultiralo u traženju njemačke pomoći od strane nekoliko DM-komandanata. Već je došlo i do niza sporazuma, kojima se DM-jedinice obavezuju na obustavljanje neprijateljstava protiv Wehrmachta, čime im se omogućuje nesmetana borba protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=900&rec=311&roll=175 NARA, T-311, r. 175, s. 895: Prikaz neprijateljskog stanja u Sredozemlju od strane generalštabnog majora Varnstorfa (Warnstorff) – dodatak zabelešci sa sastanka kod načelnika štaba Grupe armija „E“ od 9. decembra 1943.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien–Kroatien: Hier stehen sich nach wie vor die nationalen Kräfte des Draca Michaylovic [sic!] und die kommunistischen Kräfte des Tito gegenüber. Infolge der zahlenmässigen und in Bezug auf die Kampfstärke starken Uberlegenheit der kommunistischen Verbände ist in der letzten Zeit DM mit seinen Kräften stark angeschlagen worden. Dies hatte zur Folge, dass verschiedene DM–Führer mit ihren Verbänden Anlehnung an die deutsche Besatzungsmacht suchten. Es sind bereits Abmachungen zu Stande gekommen, auf Grund deren DM–Verbände ihre Kampfhandlungen der deutschen Wehrmacht gegenüber einstellen und ihnen ungestörte Kampfführung den Kommunisten gegenüber zugesichert wurde."}})</ref>|Nemački prikaz stanja u Sredozemlju od 9. decembra 1943.}} Njemački opunomoćeni general u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] [[Edmund Glaise von Horstenau]] opisuje u ratnom dnevniku kontekst u kom dolazi do potpisivanja ovih ugovorâ: {{izdvojeni citat|Izgleda da je Srbija najmirnija zemlja na Balkanu, a neko reče da je ona čak i najmirnija zemlja u Evropi. Činjenica je da stanje u NDH ne može da se uporedi sa stanjem u Srbiji iako se i u Srbiji događaju neprijatne stvari... Draža Mihailović je iskoristio opšte stanje, pa su naši oblasni komandanti sklopili ugovore sa pojedinim četničkim vođama.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 412.</ref>}} I prije nego je došlo do parafiranja ugovorâ, kapetan [[Dušan Radović (četnik)|Dušan Radović]], komandant Zlatiborskog korpusa JVuO, obavijestio je 18. novembra 1943. generala Mihailovića da njemačke i bugarske okupacione trupe, uz velike poteškoće, nastoje zaustaviti ofanzivu snaga NOVJ nadomak [[Užice|Užica]], kao i da im četničke jedinice pod njegovom komandom pružaju značajnu borbenu pomoć, tj. napadaju partizane kako bi oslabili njihov pritisak na okupatora. Iz izvještaja se vidi i da je ravnogorski kapetan Milorad Mitić bio zadužen za održavanje kontakatâ s Nijemcima: {{izdvojeni citat|Noću, 17/18 ov.m-ca oko 21,30 časova, komunisti su jačim snagama napali Bugare i Nemce u Kremnima i posle osmočasovne borbe komunisti su potpuno razbili oko 1800 Bugara i 200 Nemaca... Bugari se u najvećem neredu i bez oružja povlače za Užice. Beže glavom bez obzira. Tenkove su odvukli za Užice, dok je izgleda bugarska artilerija pala u ruke partizanima. U momentu pisanja ovog izveštaja jedan izvesni deo Bugara, koji se organizovano povlači, vodi borbu sa komunistima u Biosci. Naši delovi stupili su u borbu kod Bioske iz pravca s. Kneževići. Mišljenja sam da će u toku današnjeg dana pasti i Bioska i da će komunisti navaliti za Užice. Ja gde god mogu napadaću. Stanje je vrlo ozbiljno! Kapetan Mitić, presvučen u civilno odelo, viđen je u Užicu sa Nemcima. Posle je u jednom nemačkom automobilu otišao kako kažu za Beograd kamo ga Vi šaljete radi hvatanja neke veze i sporazuma. Ova se vest širi naglo.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_34.htm Izveštaj komandanta Zlatiborskog korpusa od 18. novembra 1943. Draži Mihailoviću o borbama četnika i nemačkih i bugarskih jedinica protiv NOVJ kod Kremana]</ref>}} Neposredni rezultati potpisanih sporazuma mogli su se uočiti učešćem četničkih jedinica u [[Operacija Kugelblitz|operaciji »Kugelblitz«]], gdje se, uz jednog od potpisnika ugovorâ (majora Vojislava Lukačevića, naime), s njemačkim i bugarskim trupama borio i poručnik [[Filip Ajdačić]], komandant Crnogorske brigade JVuO: {{izdvojeni citat|Stanje operacijâ „Kugelblic” i „Citen” na dan 13. 12. 1943. u 24:00 časa. „Kugelblic” (1. brdska divizija): [...] Namjera: prebacivanje grupe Lukačevića u rejon Pljevlja–Prijepolje 16/17. decembra. [...] Vojni zapovjednik Jugoistoka: 24. bugarska divizija (3 bataljona) i četnička grupa Ajdačića sporo napreduju iz rejona Bajine Bašte, krećući se uzvodno Drinom, bez kontakta sa neprijateljem, ka određenoj odbrambenoj liniji.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=80&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frames no. 6287983—6287984.] <br /> ({{jez-njem|"LAGE "KUGELBLITZ" UND "ZIETHEN" STAND VOM 13.12.43. 2400 UHR <br /> "KUGELBLITZ" <br /> 1. GEB. DIV. <br /> ABSICHT: ZUFUEHRUNG GRUPPE LUKACEVIC 16./17. 12 RAUM PL[J]EVLJA – PRIJEPOLJE. <br /> MIL. BFH. SUEDOST: <br /> 24. BULG. DIV. 3 BTL. U. CETNIK–GRUPPE AIDACIC IM SCHLEPENDEN VORGEHEN AUS RAUM BANJA [sic] BASTA DRINA AUFWAERTS OHNE FEINDBERUEHRUNG IN BEFOHLENE ABWEHRFRONT."}})</ref>|Izvještaj Vrhovne komande Wehrmachta o operacijama »Kugelblitz« i »Ziethen« od 14. decembra 1943. godine}} 14. decembra 1943, u Vrhovnu komandu JVuO stigla je depeša od majora [[Siniša Ocokoljić|Siniše Ocokoljića]] (pseudonim »Ev-Ev«), komandanta Mlavskog korpusa JVuO, kojom se kapetan Mitić još jednom imenuje osobom koja je lično involvirana u pregovore s njemačkim okupatorom: „Tufegdžić [Vojislav, komandant Cerskog korpusa JVuO — prim.] danas je doneo sledeći izveštaj: [...] 2. — Kapetan Mitić, koji je ranije u Užicu pregovarao za naš račun sa komunistima, bio je poslednjih dana na pregovorima i sa Nemcima gde je sa njima ručao u Mažestiku. Pregovore je javno sa Nemcima vršio neki kapetan Nešković, poslat od Kalabića. 3. — Nemci su povodom toga štampali letke blizu 2.000.000 primeraka sledeće sadržine: Narodni borci četnici, u radosti pozdravljam prestanak besmislenog međusobnog prolivanja krvi i zdrav razum koji je zavladao u vašim redovima. Sada možemo da se zajednički borimo protivu komunizma, tog smrtnog neprijatelja Evrope i ja vas ubrajam u nacionalne borce zato što smo i mi sami nacionalni borci. Mi ćemo udruženim silama da odbranimo Vašu lepu Otadžbinu, da je ne bi uništile komunističke bande. Primamo u svoje redove Vašu narodnu organizaciju kao čeličnu. Nije potrebno da vam ubrizgavamo narodni duh. Herojstvo je Vama u krvi i sa vama zajedno koji dobro poznajete svoju lepu zemlju poćiće nam za rukom da je oslobodimo. Stavom koga vi zauzimate osigurana je vaša budućnost. Pozdravljam vas kao svoje ratne drugove i želim vam istu vojničku sreću kao i našim vojnicima. Komandant nemačkih trupa. br. 1243. Ovaj letak Nemci su rasturili i već se pojedini primerci nalaze i kod nas. 4. — Tufegdžić javlja dalje, da je puk. Simić naveo hotimično Kalabića da se ovim vezama sa Nemcima naša organizacija kompromituje u narodu što koriste mošinovci [tj. partizani — prim.].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16. do 23. decembra 1943. godine]</ref> U depeši od 28. decembra 1943. poslatoj Vrhovnoj komandi JVuO od strane potpukovnika [[Petar Baćović|Petra Baćovića]], govori se o sastanku koji je [[Todor Perović]], predstavnik Komande operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, održao u [[Sarajevo|Sarajevu]] sa njemačkim generalom Wernerom Frommom: {{izdvojeni citat|Perović se vratio iz Sarajeva. U Sarajevu bio je kod generala Froma, komandanta pozadine celog Balkana. Između ostalog rekao mu je: »Srbi su istinski borci protivu partizana, mi Nemci cenimo borbu vaših ljudi. U tome se ističe naročito vaš kraj. Naročito cenimo saradnju majora Lukačevića. U kratko vreme prisajediniće se srpski krajevi Srbiji i u tom slučaju srpski će narod dobiti punu ekonomsku pomoć. U najkraćem roku dolazi još 12 divizija naših na teritoriju Jugoslavije radi potpunog likvidiranja partizana. Imamo jedan letak koji je izdao potpukovnik Borota za istočnu Bosnu, gde poziva narod da ga sluša kao novog komandanta, ali mi znamo da je komandant Baćović. Budite uvereni da će do proleća biti raščišćeno sa partizanima«.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16-30. decembra 1943. godine]</ref>}} Iako je Draža Mihailović sugerisao svojim komandantima da »koriste jedne neprijatelje protiv drugih«,<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 1a/1, depeša br. 361.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> u praksi se ova floskula isključivo odnosila na borbu četnika protiv partizana, skupa sa okupatorima i kvislinzima. U depeši majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] (pseudonim »Sto-Sto«) od 30. januara 1944. godine, poslatoj u povodu pokušaja snagâ [[NOV i POJ]] da prodru u [[Sandžak]], general Dragoljub Mihailović otkriva što je zapravo pravi cilj četničke kolaboracije: {{izdvojeni citat|Vodite računa o Nemcima i Bugarima i iskoristite njihovu akciju protiv crvenih do krajnjih mogućnosti. Napad na [[Pljevlja|Pljevlje]] iskoristite za napad s leđa na komuniste.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} Vrlo moguće da je general Mihailović samo usvojio prijedloge koje mu je major Ostojić uputio u pismu od 6. decembra 1943. godine, gdje apostrofira sljedeće: {{izdvojeni citat|Koristeći se akcijom okupatora protiv komunista, mi ćemo verovatno u roku od mesec-dva dana opet imati situaciju u Sandžaku, Crnoj Gori, Hercegovini i Bosni u našim rukama. [...] Učeći se na sopstvenim greškama, smatram da se mora najhitnije preduzeti sledeće: 1) Stvoriti u najkraćem roku što jače pokretne borbene snage — leteće brigade i korpuse — a naročito tamo gde se za to ima mogućnosti. 2) '''Koristeći se akcijom okupatora i satelita, upotrebiti sve raspoložive snage za potpuno čišćenje od komunista svih srpskih pokrajina'''. 3) U radu pod 2) ostvariti međusobno potpomaganje iz susednih pokrajina do maksimuma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_43.htm Pismo majora Zaharija Ostojića od 6. decembra 1943. Draži Mihailoviću o potrebi većeg angažovanja četnika s okupatorskim trupama radi sprečavanja prodora jedinica NOVJ u Srbiju]</ref>|Pismo majora Ostojića generalu Mihailoviću od 6. decembra 1943. godine}} Četničko-njemački odnosi bili su opterećeni međusobnim nepovjerenjem i sviješću o suprotstavljenosti ciljeva i interesa dviju stranâ. U telegramu koji je 29. januara [[1944]]. godine [[Joachim von Ribbentrop]], njemački ministar vanjskih poslova, uputio specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu [[Hermann Neubacher|Hermannu Neubacheru]], reflektuje se jasan stav političkog i vojnog vrha u [[Berlin]]u o generalu Draži Mihailoviću, dok su podređenima date precizne smjernice za držanje prema četničkom pokretu: {{izdvojeni citat|Jedino se mogu ćuteći trpeti privremeni aranžmani nižih vojnih komandi sa Dražom Mihailovićem s ciljem suzbijanja zajedničkog neprijatelja Tita. On i njegovi ljudi ostaju i dalje, na kraju, naši neprijatelji. Zato je sada, kao i do sada, potrebno biti krajnje oprezan prema Draži Mihailoviću i njegovim četnicima, a naročito se ne sme nijednog trenutka izgubiti iz vida da će pomoć koju mu mi sada direktno ili indirektno pružamo radi vođenja borbe protiv Tita, kasnije najverovatnije biti upotrebljena protiv nas... Rat na Balkanu Nemačka je vodila zato da bi jednom zauvek uništila srpsko žarište nemira... Mi nemamo, otud, nikakvog interesa da ponovo razbuktavamo velikosrpski duh.<ref>Akten zur deutschen auswartigen Politik — ADAP/E/VII, s. 374–375.</ref><ref>Vasa Kazimirović, NDH u svetlosti dokumenata, Nova knjiga/Narodna knjiga, Beograd, 1987, str. 169.</ref><ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005. str. 20.</ref>}} Izveštaje o sklapanju ugovora četnika sa Wehrmachtom presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, što je imalo bitnu ulogu u konačnom opredeljivanju [[Čerčil]]a za Tita, a protiv Mihailovića.<ref>Cripps, John (2001). "Mihailović or Tito? How the Codebreakers Helped Churchill Choose". {{ISBN|0593 049101}}</ref> No, Nemci nisu bili zadovoljni primenom nekih sporazuma, jer je uprkos njima dolazilo do incidenata, odnosno diverzija i napada na pripadnike [[Srpska Državna Straža|Srpske Državne Straže]] od strane četnika, usled čega je general [[Hans Felber]] pokrenuo nekoliko hapšenja i racija protiv četnika počev od februara [[1944]]. === Borbe pod nemačkom komandom (1943) === {{main|Operacija Kugelblic}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Herzegovina in 1943.jpg|minijatura|Četnici i Nemci u Hercegovini 1943.]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-005-0018-07, Jugoslawien, Polizeieinsatz mit Spähpanzer.jpg|thumb|Nemačka lokalna milicija sa italijanskim bornim kolima (izvor: ''Bundesarchiv'', [[1943]]).]] {{izdvojeni citat|„Borbeno sadejstvo sa četničkim grupama duž glavne saobraćajnice [[Bihać]] — [[Gračac]] — [[Knin]] — [[Drniš]] — [[Šibenik]] sastoji se u tome što su četnici okupljeni u posebnim uporištima uz oslonac na nemačke trupe. Četničke vođe primaju naloge i uputstva o vršenju zadataka obezbeđenja i izviđanja od zapovednika nemačkih uporišta.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=346&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgemeinschaften mit Cetnikgruppen bestehen entlang der Hauptversorgungsstrasse Bihac – Gracac – Knin – Drnis – Sibenik derart, dass die Cetniks in besonderen Stützpunkten in Anlehnung an deutsche Truppen zusammengefasst sind. Die Cetnikführer erhalten Aufträge und Weisungen für Sicherungs– und Aufklärungsaufgaben durch deutsche Stützpunktführer."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u NDH]</ref>|Njemački izveštaj o saradnji sa četnicima protiv partizana u Dalmaciji i Bosni (19. novembar [[1943]]).}} Kratko po zauzimanju italijanske okupacione zone od strane njemačkih trupâ, četnici s teritorije [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] stupaju u borbeno savezništvo sa njima. Kako javlja obavještajno odjeljenje [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], u blizini [[Plitvička Jezera (općina)|Plitvičkih Jezera]] došlo je krajem septembra 1943. godine do prvog krupnijeg angažiranja lokalnih četničkih jedinicâ na njemačkoj strani. Ovom prilikom su četnici nanijeli partizanima ozbiljne gubitke: {{izdvojeni citat|Agent za vezu javlja o izviđanju od 27. IX: Jaka skupina lojalnih četnika s njemačkom opremom provalila je 20. septembra na područje [[Korenica|Korenice]], [[Prijeboj (Plitvička jezera)|Prijeboj]]a (16 km zap. od [[Bihać]]a), Babinog Potoka (28 km z. od Bihaća), [[Krbavica|Krbavice]] (23 km jz. do Bihaća), te uništila sve komunističke prometne veze. Četnici su nanijeli velike gubitke komunistima kod Mirić Štropine (3 sjz. od Prijeboja), 350 mrtvih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=196&broj=390 NARA, T313, Roll 196, frame no. 7457118.] <br /> ({{jez-njem|"29.9. V–Mann meldet Beobachtung vom 27.9.: <br /> Starke Gruppe loyaler Cetniks mit deutscher Ausrüstung an 20.9. in Raum Korenica (1558), Prijeboj (16 W), Babin Potok (28 W), Krbavica (23 SW), alles Bihac, eingebrochen und haben alle Verkehrsverbindungen der Kommunisten vernichtet. Cetniks haben bei Miric Stropina (3 NW Prijeboj) den Kommunisten große Verluste, 350 Tote, beigebracht."}})</ref>|Dodatak dnevnom izvještaju obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 3. oktobar 1943.}} U izvorima njemačke provenijencije iz ovog perioda navodi se da su četničke jedinice asistirale okupatoru i pri izbacivanju partizana iz [[Bosansko Grahovo|Bosanskog Grahova]]: {{izdvojeni citat|Četnici na putu za snabdijevanje Gospić — Gračac, Knin — Vrlika i Knin — Drniš, i pored oprečnih poruka DM-u, nikad ne pokazuju neprijateljstvo; naprotiv, dobro su sarađivali sa 114. lovačkom divizijom u zasjedama i [zajedno] zauzeli Bos. Grahovo.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=98&rec=314&roll=560 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000093.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Lagebericht vom 27.9. bis 27.10.1943. <br /> Die Cetniks an den Nachschubstrassen Gospic – Gracac, Knin – Vrlika und Knin – Drnis sind bisher trotz abweichender Meldungen an DM. nirgends feindselig aufgetreten, haben vielmehr in Hinterhalten mit der 114.Jäg.Div. gut zusammengearbeitet und Bos.Grahovo genommen."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], izvještaj za period od 27. septembra do 27. oktobra 1943.}} U naređenju poslatom 23. oktobra 1943. iz [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] Wehrmachta, koja je bila smještena na teritoriji kvislinške NDH, navodi se sljedeće: {{izdvojeni citat|Od 1. novembra 1943. svi pripadnici domaćih jedinica (četnici, ustaše i hrvatska žandarmerija) moraju biti u posjedu njemačkih propusnicâ.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=315&roll=1295&broj=606 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000600.] <br /> ({{jez-njem|"7.) Ausweispflicht landeseigener Verbände. <br /> Ab 1.11.43 müssen sämtliche Cetnik–, Ustascha–, und kroatische Gendarmerie–Angehörige im Besitz von Ausweisen der Abteilung Ic sein."}})</ref>|Divizijska naredba br. 122 od 23. X 1943. godine}} Već 11. novembra, obavještajni oficiri 114. divizije javljaju kako su lokalni četnički odredi bili ekspeditivni u izvršavanju ove naredbe okupacionih vlasti: {{izdvojeni citat|Zahtjev da civilno stanovništvo — a posebice naoružane skupine, uključujući četnike — posjeduje identifikacijske isprave, kako je to naredila divizija, nije polučio očekivane rezultate sve dok nisu primijenjene mjere prisile. Glavni razlog tomu bila je sporost u radu hrvatskih upravnih tijela. S druge strane, četničke postrojbe promptno su postupile prema zapovijedima; danas su one bolje opskrbljene identifikacijskim ispravama nego hrvatsko civilno stanovništvo. </br> Odnosi s četničkim postrojbama su dobri; međutim, unutar [[Hrvatsko domobranstvo|hrvatskih oružanih snagâ]] i [[Ustaše|ustaških postrojbi]] često je potrebno poduzeti odlučne mjere kako bi se riješio problem nedostatka odgovarajućeg nadzora i raširenog osjećaja ravnodušnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=555&broj=752 NARA, T314, Roll 555, frame no. 000746.] <br /> ({{jez-njem|"Die von der Division befohlene Ausweispflicht für die Zivilbevölkerung und insbesondere für die bewaffnete Verbände einschliessl. der Cetniks, führte nicht die früher zu dem erwarteten Erfolg, als bis mit Zwangsmassnahmen durchgegriffen wurde. Schuld ist in erster Linie der schleppenden Geschäftsgang der kroat. Verwaltungsdienststellen. Dagegen haben die Cetnikverbände sich schnell die Befehlen gefügt, und sind heute besser mit Ausweisen aufgestattet, als die kroat. Zivilbevölkerung. </br> Das Verhältnis zu den Cetnikverbände ist gut, bei der kroat. Wehrmacht und den Ustaschaverbänden must oft gegen mangelnde Dienstaufsicht und Gleichgültigkeit durchgegriffen werden."}})</ref>|Procjena situacije 114. lovačke divizije (11. XI 1943. godine)}} U jednoj procjeni stanja snabdijevanja, poslatoj 25. oktobra 1943. štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] iz 114. divizije, razmotreni su modaliteti „skladištenja zalihâ [hrane] tokom zime i opskrbe za 9.500 četnika, ustaša, zarobljenika i civilnog stanovništva“, i data je projekcija da bi tovarni prostor zapremine 12 [[Tona|tona]] bio dovoljan za podmirenje dnevnih potrebâ ove grupe („9.500 ustaša, četnika, itd.“).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1362&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 001356—001357.] <br /> ({{jez-njem|"Anlage 1 zur Beurteilung der Versorgungslage vom 25. Oktober 1943. <br /> a.) Berücksichtigung der Winterbevorratung und Versorgung der 9500 Cetniks, Ustaschen, Gefangenen und Zivilbevölkerung; <br /> Dabei ist die Versorgung der 9.500 Ustaschen, Cetniks usw. im hiesigen Raum nicht in Rechnung gestellt. Es würden also hierfür noch täglich 12 to Laderaum möglich sein."}})</ref> Takođe, u naredbi o snabdijevanju iz 114. divizije Wehrmachta s početka decembra 1943. godine, precizno je određeno dnevno sljedovanje četničkih jedinicâ u zoni odgovornosti divizije (najvjerovatnije je riječ o [[Dinarska divizija JVuO|Dinarskoj diviziji JVuO]] pod [[Momčilo Đujić|Đujićevom]] komandom): {{izdvojeni citat|Od sada se četnicima izdaje sljedovanje koje se sastoji od: <br /> 1 porcija hljeba; 1 porcija povrća; 1 porcija namaza (mast ili marmelada); 1 porcija soli; 2 porcije napitka; 1 porcija duhana.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=822&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frames no. 000815—000816.] <br /> ({{jez-njem|"Verpflegung der Cetniks: <br /> Als Verpflegung für Cetniks sind ab sofort nur folgende Portionen auszugeben bezw. zu empfangen: <br /> 1 Brotportion, <br /> 1 Gemüseportion, <br /> 1 Brotaufstrichportion (Fett oder Marmelade), <br /> 1 Salzportion, <br /> 2 Getränkeportionen, <br /> 1 Tabakportion."}})</ref>|Posebna direktiva za snabdijevanje br. 65/43 (2.12.43)}} Snabdijevanje četnikâ hranom i municijom bilo je pod konstantnim nadzorom nadležnih njemačkih službi: {{izdvojeni citat|Četnici dobijaju snabdijevanje u skladu sa listama imena koje se stalno kontrolišu; municija za pješadijsko naoružanje se izdaje povremeno, uz strogu kontrolu potrošnje; svaki četnik nosi zvaničnu iskaznicu – oni bez iskaznice se hapse i razoružavaju.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=342&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000338.] <br /> ({{jez-njem|"Die Division gewährt den nach eigenen Wünschen beweglich und abseits ihrer Wohnorte eingesetzten Cetniks Verpflegungszuschüsse. Der Verpflegungsempfang wird nach namentlichen Listen getätigt, die Verteilung wird überwacht. Nach den gleichen Richtlinien werden von Zeit zu Zeit Gewehr– und MG–Munition im Rahmen des nachgewiesenen Verschusses ausgegeben. Der Verbrauch wird nach der jeweiligen Lage auch einigermassen genau überprüft. Jeder Cetnik muss einen namentlichen Ausweis mit der Nummer seiner Handwaffe (Gewehr– oder Pistolen–Nr.), der Unterschrift des zuständigen Kommandanten und des Ic der Division versehen, besitzen. Ohne Ausweis angetroffene Cetniks werden im Einvernehmen mit den Cetnik–Führern festgenommen und entwaffnet."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima (5. novembar 1943).}} U izvještaju [[114. lovačka divizija|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. detaljno se opisuje saradnja jedinica [[Wehrmacht]]a sa snagama pod komandom vojvodâ [[Momčilo Đujić|Momčila Đujića]], [[Mane Rokvić|Maneta Rokvića]] i [[Radomira Ðekića Ðeda]]. Njemački oficiri zaključuju da okupator ima veliku korist od četnika: {{izdvojeni citat|Četnički vojvoda Mane Rokvić može se opisati kao apsolutno pouzdan. Već je pružio vrijedne usluge u oblasti [[Bosanski Petrovac|Bos. Petrovca]] gdje je bio raspoređen u prethodnici tokom čitavog napredovanja divizije, svuda uspostavljajući kontakt sa lokalnim četničkim jedinicama i značajno doprinoseći uspostavljanju povjerenja civilnog stanovništva u njemački Vermaht. Njegove mjere za održavanje discipline među četnicima i njegov oštar obračun sa sumnjivim [licima] i banditima dobro su poznati. [...] Iako se Đujić ne može smatrati potpuno pouzdanim, njegova podrška u borbi protiv komunizma trenutno je dragocjena. Divizija će učiniti sve što je u njenoj moći da ga u javnosti prikaže toliko pronjemački nastrojenim kako bi njegov povratak u neprijateljski tabor jednog dana bio onemogućen. [...] Četnički vojvoda Ðedo potiče iz Crne Gore i pristalica je pokreta Koste Pećanca, koji je, na osnovu prethodnog iskustva, održavao jasnu distancu od pokreta DM. Ðedo ostavlja veoma dobar lični utisak, izrazito je drzak [u borbi] protiv bandita i sumnjivih, i jasno je naklonjen njemačkom Vermahtu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=341&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000337—000341.] <br /> ({{jez-njem|"Der Cetnik–Vojvode Mane Rockvic [sic!] ist als unbedingt zuverlässig zu bezeichnen. Er hat bereits im Raum Bos. Petrovac wertvolle Dienst geleistet und war auch während des ganzen Vormarsches der Division bei der Spitze eingesetzt, stellte überall die Verbindung mit den örtlichen Cetnik–Einheiten her und hat in starken Masse für die Begründung des Vertrauens der Zivilbevölkerung zur deutschen Wehrmacht beigetragen. Seine Massnahmen zur Erhaltung der Disziplin unter den Cetniks, sein scharfes Durchgreifen gegen Verdächtige und Banditen, sind bekannt. <br /> Wenn auch Djujic als nicht voll zuverlässig angesehen werden kann, so ist aber seine Unterstützung im Kampf gegen den Kommunismus z.Zt. wertvoll. Seitens der Division wird alles versucht werden, um ihm in der Öffentlichkeit soweit als deutschfreundlich herauszustellen, dass ihm eines Tages der Rückzug in das feindliche Lager unmöglich gemacht wird. <br /> Der Cetnik–Vojvode Dzedo stammt aus Montenegro, ist Anhänger Richtung Kosta Pecanac, die nach bisherigen Erfahrungen klaren Abstand zur D.M.–Bewegung gehalten hat. Dzedo macht persönlich einen sehr guten Eindruck, ist ein ausgesprochener Draufgänger gegen Banditen wie Verdächtige und der Deutschen Wehrmacht eindeutig zugeneigt."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima od 5. novembra 1943.}} {{izdvojeni citat|Glavna komanda predlaže stvaranje oficirske ispostave pri štabu XV brd. korpusa za nadzor i vođenje četničkih grupâ koje se koriste za zaštitu cesta za snabdijevanje, željezničkih pruga i važnijih ratnih pogona.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=554&broj=90 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000084.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. beantragt Schaffung einer Offz.–Planstelle beim Stab XV.Geb.A.K. zur Überwachung und Anleitung der Cetnikverbände, die zur Sicherung von Nachschubstrassen, Eisenbahnen und kriegswichtiger Anlagen eingesetzt sind."}})</ref>}} Jedan od četničkih komandanata koji se dosljedno isticao kontinuiranom kolaboracijom sa njemačkim okupatorom bio je vojvoda [[Uroš Drenović]]. Nadležni okupacioni organi bili su zadovoljni ostvarenim stepenom saradnje s Drenovićem, što se vidi i iz izvještaja XV brdskog armijskog korpusa od 26. XI 1943, u kom se pohvaljuje njegovo „lojalno držanje“: {{izdvojeni citat|Predmet: <br /> Nemačka komanda za vezu kod četničkog vođe Drenovića: <br /> Četnička grupa Drenović z. i j-z od Banje Luke od jedno 1500 ljudi ima već godinu i po prema nemačkom Vermahtu i prema hrvatskoj državi lojalno držanje, i naše izviđačke i bezbednosne akcije korisno podržava. U nekim slučajeva bili su podržani sa nešto municije. Hrvatska vlada razmatrala je ideju da dovede Drenovića u Sabor za predstavnika svih pravoslavnih. Komanda Kirhner (puk Brandenburg) poslala je u dogovoru sa obaveštajnim odeljenjem [korpusa] Drenoviću komandu za vezu, i postigla je značajne rezultate u pogledu specijalnih misija.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=390 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000384.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K, Abt.Ic, Betr.: Dtsch.Verb.Kdo. bei Cetnikführer Drenovic. An Pz.A.O.K.2.Ic/AO, 26.11.43: Die Cetnikgruppe Drenovic w. u. sw. Banja Luka mit etwa 1500 Mann hat seit über 1 1/2 Jahre der deutschen Wehmacht und dem kroat. Staat gegenüber eine loyale Haltung eingenommen und die eigene Aufklärung und Sicherung stets wertvoll unterstützt. In einzelnen Fällen wurde sie mit Inf.Mun. unterstützt. Die kroatische Regierung hat die Berufung des Drenovic in den Sabor (Landtag) als Vertreter aller Pravoslaven erwogen. Das Kdo. Kirchner (Rgt.Brandenburg) hat im Einvernehmen mit der Abt.Ic für seine Zwecke ein Verbindungs–Kommando zu Drenovic entsandt und in kürzester Zeit wertvolle Ergebnisse im Sinne des Sonder–Auftrages erzielt."}})</ref>|Komanda 15. brd. korpusa, Obaveštajno odeljenje, za obav. odeljenje komande 2. okl. armije, 26.11.43.}} Četnički su odredi na teritoriji marionetske NDH pružali veoma značajnu potporu njemačkim vlastima, bez koje ove ne bi uspjele efikasno održavati okupacioni sistem. U izvještaju [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] [[Wehrmacht]]a iz prve nedjelje decembra 1943. provijava upravo ovakvo gledište; istaknuto je, pak, da bi četnike trebalo (zbog „ispadâ prema hrvatskom stanovništvu“) ograničiti „na rad u srpskim selima“: {{izdvojeni citat|Budući da vlastite snage i ustaše nisu dovoljne da same umire i osiguraju golemo područje, divizija se ne može odreći suradnje četnika. Trenutačno, drugačije rješenje ne bi bilo moguće zbog nedostatka dodatnih snaga. No, ne zanemaruje se da se suradnja s četnicima ne čini dugoročno održivom zbog njihovih političkih ciljeva. Stoga će se i dalje jačati utjecaj ustaša, a time i hrvatske države, kako bi se postupno udaljili od četničkih snaga i deportirali oni [četnici] koji nisu mještani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=788&rec=314&roll=555 NARA, T314, Roll 555, frames no. 000782—000783.] <br /> ({{jez-njem|"Da die eigene Kräfte und die Ustascha allein zur Befriedung und Sicherung des weiten Raumes nicht ausreichen, kann auf eine Mitarbeit der Cetniks noch nicht verzichtet werden. Im Augenblick wäre eine Lösung von ihnen mangels anderer Kräfte nicht möglich. Es wird jedoch nicht verkannt, dass auf die Dauer eine Zusammenarbeit mit den Cetniks auf Grund ihrer politischen Zielsetzung nicht tragbar orscheint. Es wird daher der Einfluss der Ustascha und damit des kroatischen Staates weiterhin gestärkt werden, um allmählich von den Cetnik–Verbänden abrücken zu können, die nicht ortsansässigen abzuschieben. Der Anfang hierzu ist gemacht. Um die Unzuträglichkeiten zu beenden, die sich daraus ergeben, dass in rein kroatischen Gegenden die eingesetaten Cetnik–Verbände die Bevölkerung belästigen und auch ausplündern, ist in Durchführung, sie aus diesen Gebieten herauszuziehen und nur noch in Orten mit pravoslavischer Bevölkerung zu Sicherungszwecken einzusetzen."}})</ref>|Procjena situacije 264. pješadijske divizije (7.12.43)}} Komanda Jugoistoka je istog dana izvijestila Vrhovnu komandu njemačkog Wehrmachta o sadjejstvu [[114. lovačka divizija (Nemačka)|114. lovačke divizije]] i četnika u borbi protiv snaga [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]: {{izdvojeni citat|114. lovačka divizija: čišćenje prostora oko [[Vrlika|Vrlike]] u saradnji sa četnicima završeno; neprijatelj je izgubio 22 mrtva i 20 zarobljenih; veliki plen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=89&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frame no. 6287993.] <br /> ({{jez-njem|"114. JG. DIV: SAEUBERUNG IN RAUMES VRLIKA IM ZUSAMMENWIRKEN MIT CETNIKS NACH WEITEREN 22 FEINDTOTEN U. 20 GEFANGENEN BEI EINBRINGUNG GROESSERER BEUTE ABGESCHLOSSEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 6. decembra 1943 (7. decembar 1943.).}} Dnevni izvještaj 114. lovačke divizije Wehrmachta od 6. prosinca 1943. godine ilustruje u kojoj mjeri su četničke jedinice pod komandom vojvode Momčila Đujića bile integrisane u okupacioni sistem: {{izdvojeni citat|U noći s 5. na 6. decembar i tokom jutarnjih časova, neprijatelj je više puta napadao [[Obrovac|obrovački]] mostobran sa jugoistoka, istoka, sjevera i sjeverozapada. Napadačke snage sastojale su se od manjih do srednje velikih neregularnih skupina, podržane teškim pješadijskim naoružanjem — prvenstveno minobacačima srednjeg kalibra. Ustaše su napustile svoje položaje na mostobranu. U poslijepodnevnim časovima situacija je razriješena protivudarima naših snaga, uz podršku tenkova, u pravcu ji. i z.-sjz. </br> Neprijateljski gubici: 18 poginulih, 2 zarobljena, 4 prebjega. </br> Vlastiti gubici: 6 poginulih četnika, 11 ranjenih, 7 nestalih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=840&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000834.] <br /> ({{jez-njem|"Ic Beitrag zur Tagesmeldung. </br> Feind vor Brückenkopf Obrovac griff während Nacht zum 6.12. und in Vormittagsstunden Brückenkopf wiederholt mit schwächeren und mittleren Banden aus SO, O, N und NW Richtung mit Unterstützung schwerer Inf. Waffen, besonders mittlerer Gr. Werfer, an. Ustaschen flüchteten aus Brückenkopfstellung. In Nachmittagsstunden gelang Entlastung durch eigene Vorstösse mit Panzerunterstützung in SO und WNW Richtung wenden. </br> Feindverluste: 18 Tote, 2 Gefangene, 4 Überläufer. </br> Eigene Verluste: 6 Cetniks gefallen, 11 verwundet, 7 vermisst."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje (Ic), dodatak dnevnom izvještaju za 6. XII 1943.}} === Borbe pod njemačkom komandom u Crnoj Gori (1943—1944) === {{main|Operacija Frühlingserwachen (1944)}} [[File:Collaborationist Jakov Jovović with Germans on Cetinje.jpg|thumb|Četnički komandant [[Jakov Jovović]] sa svojim saborcima i Nemcima na [[Cetinje|Cetinju]], jesen 1943.]] Od 17. do 24. oktobra [[1943]]. godine, njemačke okupacione snage su organizovale [[Operacija Balkanski klanac|operaciju Balkanski klanac]] (njem. ''Balkanschlucht''). Osnovni cilj operacije je bio likvidacija snagâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] i [[Divizija Garibaldi|Italijana]] koji su prešli na stranu partizana u Crnoj Gori, kao i ovladavanje [[Jadransko more|jadranskim]] zaleđem. Pored sopstvenih snaga, njemački okupator je za ovu priliku angažovao dva italijanska fašistička puka (oko devet bataljona), čiji su štabovi bili u [[Bar]]u i [[Podgorica|Podgorici]], kao i muslimansku fašističku miliciju i ostatke četnika Draže Mihailovića.<ref>https://www.znaci.org/00001/151_5.pdf</ref> Dakle, pored dvije divizije [[Wehrmacht]]a, u operaciji je učestvovalo i oko 5.000 [[Balli Kombëtar|balista]], talijanskih fašista i četnika.<ref>https://www.znaci.org/00001/33_9.pdf</ref> U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 20. oktobra 1943,<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, Knjiga predatih depeša CG—3, Depeša br. 211.</ref><ref>Др Радоје Пајовић, Контрареволуција у Црној Гори: Четнички и федералистички покрет 1941—1945, Обод, Цетиње, 1977, стр. 408.</ref> delegat VK JVuO u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u major [[Rudolf Perhinek]] piše o učešću crnogorskih četnika na strani okupatora u ovoj [[Sile Osovine|osovinskoj]] operaciji: {{izdvojeni citat|Žalosno ali tačno. Da nisu Nemci angažovali ovolike snage, nas ovde više ne bi bilo, jer se više niko nije hteo boriti, već samo begati, ali nije se više imalo kud... Mi se izvlačimo i gledamo da smo pozadi njih, da bi iskoristili njihovu borbu sa komunistima i uništavanje istih.}} Informacija o potpunoj potčinjenosti četničkih jedinica u okupiranoj Crnoj Gori njemačkim vlastima, kao i tijesnim vezama sa kvislinškom ''Narodnom upravom'' koju je okupator formirao, Draži Mihailoviću je bila dostavljena 1. decembra 1943. godine iz štaba majora [[Petar Baćović|Petra Baćovića]] (pseudonim »Nav-Nav«): {{izdvojeni citat|Nemci daju oružje i odelo s a s d j k a c a m a [nedešifrovana riječ; moguće "žandarmima" — prim.] i nešto plate. Milicija će biti formirana kao prava vojska. Za komandanta cetinjskog bataljona major Zdravko Kasalović. Za nikšićki bataljon Boško Pavić, a mene su naimenovali za komandanta žandarmerijskog bataljona za srez šavnički. Pojava Narodne uprave i svega ovoga što se sada stvara, nije izraz želje niti naroda niti naša, već je ovo nužno zlo, između dva zla, jer drugog izlaza nema. Mi nismo u stanju samo pomoću naroda da ma šta učinimo bez pomoći Nemaca.<ref>AVII, kut. 276, reg. br. 7/1-35.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 47, str. 89.</ref>}} [[Ljubomir Lazarević]], inženjer iz [[Kolašin]]a (pseudonim »Bene«), 28. januara 1944. godine obavještava Dražu Mihailovića da četnici u Crnoj Gori sarađuju sa njemačkim okupacionim vlastima u svakom obliku: {{izdvojeni citat|Svi komandanti u Crnoj Gori primili su saradnju sa Nemcima, potpisali obavezu a sa ostatcima vojske nalaze se u žici, ili u neposrednoj blizini nje. Nema ni jedne grupe u šumi koja bi pretstavljala našu borbu, oko koje bi se moglo okupljati. Vukadinović isto tako nalazi se u Podgorici ili u okolini. Nagovešteni dolazak Srbijanske vojske pozdravljen je burno svuda, ali dolazak Ljotićevaca učinio je Ljotićevce vrlo aktivnim i prete da ko god ne bude s njima, on je komunista. Po varošima teško će se iko održati jer ta formula svakoga će staviti pod udar okupatora kao komunistu. Ovaka saradnja sa njima je nemoguća, jer ovi traže prilazak njima, ne saradnju. Po selima Crne Gore gospodare komunisti. Naše akcije vrše se samo u cilju osiguranja ili odbrane nemačkih kolona. Nemačke snage na ovom terenu vrlo su male i nesposobne za ma kakvu širu akciju. Do sada nema ni izgleda na akciju. Svako dalje čekanje, pogoršava našu situaciju. Narod gubi veru u našu dobru volju i našu sposobnost.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Koliko su četnici u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u bili od koristi njemačkom okupatoru za zaustavljanje partizanske ofanzive ka Srbiji, svjedoče i navodi iz izvještaja Komande Jugoistoka polovinom februara 1944. godine.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=15 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000011.] <br /> ({{jez-njem|"In einer Aussprache mit General Foertsch (H.Gr.F) wird festgestellt, dass der Vertrag mit Lukacevic in Geltung bleiben muß, weil dessen Cetniks in Montenegro zur Bekämpfung der Roten benötigt werden."}})</ref> Naime, i nakon stavljanja van snage [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|ugovorâ]] potpisanih krajem 1943. i početkom 1944, major [[Vojislav Lukačević]] je ostao jedini četnički komandant s kojim sporazum nije raskinut: {{izdvojeni citat|U razgovoru sa načelnikom štaba Armijske grupe »F« generalom (Hermannom) Foertschom, zaključeno je da sporazum sa Lukačevićem ostane na snazi, zato što su četnici u Crnoj Gori potrebni za borbu protiv crvenih.|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi njemačkih oružanih snaga od 16. februara 1944. godine}} Četnički odredi s teritorije Crne Gore i Sandžaka su, tokom zime i proljeća 1944. godine, njemačkom okupatoru bili krucijalno važni u smislu zatvaranja jugozapadne granice [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]] od [[Prodor Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Srbiju|upada partizanskih jedinicâ]]. Iz strogo povjerljive naredbe od 17. III 1944. vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] (upućene i Feldkomandanturi 610 za teritoriju Crne Gore) ovo postaje bjelodano: {{izdvojeni citat|1.— 2. i 5. crvena div. približavaju se s prethodnicama jugozapadnoj granici Srbije. Prednji delovi na liniji Zmajevac (12 km ji. od Vardišta) — visovi južno od Vardišta. Dalje snage u nastupanju preko Strmice (10 km jz. od Višegrada). 2.— Potrebno je što pre tačno ustanoviti grupisanje snaga i jačinu četničkih odredâ Đurišića i [[Vuk Kalaitović|Kalaitovića]], koji se nalaze duž granice. 3.— 1. bug. okup. korpus povući će svoje isturene snage ispred nadmoćnog neprijateljskog pritiska na liniju Mokra Gora — Semegnjevo — Palisad. Ovu treba po svaku cenu držati blagovremenim angažovanjem rezervi. 4.— Ojačani peš. p. i art. divizion, koji su određeni za rezervu vojnoupr. k-ta Jugoistoka prebaciće se železnicom u rejon Užice—Požega. Angažovanje i delova istog samo uz saglasnost vojnoupr. k-ta Jugoistoka. 5.— Naročito je važno blagovremeno saznati težište neprijateljskog napada. U tu svrhu treba stalno vršiti izviđanja.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_34.htm Naređenje vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 17. marta 1944. nemačkom štabu za vezu pri 1. bugarskom okupacionom korpusu za preduzimanje mera u vezi pokreta 2. proleterske i 5. NOU divizije prema jugozapadnoj Srbiji]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000277.] <br /> ({{jez-njem|"Dt.Verb.Stab b.I.Bulg.Okk.Korps <br /> Nachr. 24.Bulg.Division über Dt.Verb.Offz. <br /> F.K. 610 <br /> 1.) Rote 2. und 5. Div. nähern sich mit Anfängen der Südwestgrenze Serbiens. Vorderste Teile in Linie Zmajevac (12 SO Vardiste), Höhen südlich Vardiste. Weitere Kräfte im Nachziehen über Strmica. (10 SW Visegrad) <br /> 2.) Baldige Klarheit über Kräftegruppierung und Stärke längs der Grenze stehenden Cetnikverbände des Djuirisic [sic] und Kalaitovic ist erforderlich. <br /> 3.) I.Bulg.Okk.Korps nimmt seine vorgeschobenen Kräfte vor überlegenem Feindruck auf die Linie Mokragora–Semegnjevo–Palisat zurück. Diese ist unter allen Umständen unter rechtzeitigem Einsatz von Reserven zu halten. <br /> 4.) Das als Reserve des Mil.Befh.Südost bestimmte verstärkte Inf.Rgt. einschl. Art.Abt. wird mit Eisenbahn in den Raum Uzice – Pozega herangeführt. Einsatz auch von Teilen nur mit Zustimmung des Mil.Befh.Südost. <br /> 5.) Rechtzeitiges Erkennen des Schwerpunktes des feindl. Angriffs ist besonders wichtig. Hierzu ständige Aufklärung geboten."}})</ref>}} [[File:Chetniks and Germans in Podgorica 1944.jpg|thumb|Četnički komandanti i njemački okupatori u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. [[Đorđije Lašić]] (prvi zdesna), šef njemačke uprave za Crnu Goru pukovnik Hajnke (treći zdesna) i Jakov Jovović (drugi slijeva) u [[Podgorica|Podgorici]], proljeće 1944.]] Krajem februara i početkom marta 1944. godine, u tzv. [[staroj Crnoj Gori]] (preciznije u [[Katunska nahija|Katunskoj nahiji]]) organizovana je [[Operacija Bura (1944)|operacija »Bura«]]. Specifičnost ove operacije ogleda se u činjenici da su za njeno izvođenje većinu ljudstva obezbijedili četnici, dok su oficiri iz Feldkomandanture na [[Cetinje|Cetinju]] i komandant mjesta [[Podgorica|Podgorice]] rukovodili borbenim djejstvima: {{izdvojeni citat|1.) Sumarni i iskustveni izveštaj: Operacija »Bora« od 27. 2. do 3. 3. 44. Sprovedena je četnička operacija »Bora«, pod nemačkom komandom, radi čišćenja rejona Danilovgrad — Čevo — Cetinje — Podgorica. 2.) Jedinice koje su učestvovale: 4000 ljudi nacionalne žandarmerije, milicije, 215. abver-trup, jedna brdska baterija iz ratnog plena, lovačko poterno odeljenje 181. peš. div. [...] 5.) Sprovođenje: U delom. oštrim borbama, kolone, koje su nastupale od i,, ji., i j., polako su osvajale teren. 29. 2. zauzeto je Čevo. Neprijatelj (jačine 250 ljudi) izvukao se prema sz. Posle odlaska nemačkih snaga i započinjanja neprij. protivnapada, četnici su se delom, u paničnom strahu, povukli na svoje polazne položaje. Neprijatelj je ponovo zauzeo teren očišćen operacijom. 6.) Gubici neprijatelja: 32 mrtva, 68 ranjenih, 23 zarobljena. Plen: 2 p. mitr., 1 mitr., 15 pušaka, 1 radio-stanica, propagandni materijal i hrana. Sopstveni gubici: 20 mrtvih, 31 ranjen, 46 nestalih. 7.) Iskustva: a) Građanska zaštita, usled nedovoljne opremljenosti i slabog borbenog morala, nije pogodna za izvršavanje borbenih zadataka; žandarmi, milicija, četnici, uz učešće nemačkih trupa, podesni za borbene zadatke i zadatke osiguranja... e) Prilikom sličnih operacija preduslovi za uspeh su učešće nemačkih trupa, podrška teškim naoružanjem i veza do pojedinih borbenih grupa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_30.htm Izveštaj Komande 21. brdskog armijskog korpusa od 9. marta 1944. Komandi 2. oklopne armije o zajedničkoj nemačko-četničkoj operaciji »Bora« protiv jedinica 2. korpusa NOVJ na prostoru Danilovgrad — Cetinje — Podgorica]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&broj=72&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000065.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An Pz.AOK.2 <br /> 1.) Abschluss– und Erfahrungsbericht Unternehmen "Bora": <br /> Vom 27.2. bis 3.3.44 wurde Cetnik–Unternehmen "Bora" unter deutscher Führung zur Säuberung des Raumes Danilovgrad – Cevo – Cetinje – Podgorica durchgeführt. <br /> 2.) Beteiligte Truppen: <br /> 4000 Mann nationaler Gendarmerie, Miliz, Abwehrtrupp 215, 1 Beutegebirgsbatterie, Bandenjägertrupp 181.Inf.Div. <br /> Bewaffnung: Gewehre, 60 le.M.G. <br /> 3.) Leitung: <br /> Selbst.Feldkdtr. 1040 Cetinje <br /> 4.) Führung: <br /> Platzkdt. Podgorica <br /> 5.) Durchführung: <br /> In zum Teil harten Kämpfen gewannen die von O, SO u. S vorrückenden Kolonnen langsam Boden. Am 29.3. Cevo genommen. Feind (Stärke 250 Mann) nach NW ausgewichen. Nach Abrücken deutscher Kräfte und Einsetzen feindl. Gegenangriffe zogen sich Cetniks in z.T. panikartiger Flucht auf ihre Ausgangsstellungen zurück. Feind besetzte erneut das im Unternehmen gesäuberte Gebiet. <br /> 6.) Feindverluste: <br /> 32 Tote, 88 Verwundete, 23 Gefangene. <br /> Beute: <br /> 2 le.MG., 1 s.MG., 15 Gewehre, 1 Funkgerät, Propagandamaterial und Verpflegung. <br /> Eigene Verluste: <br /> 20 Tote, 31 Verwundete, 46 Vermisste. <br /> 7.) Erfahrungen: <br /> a) Einwohnerwehren infolge mangelhafter Ausrüstung und geringer Kampfmoral zu Kampfaufgaben nicht geeignet; Gendarmen, Miliz, Cetniks bei Beteiligung deutscher Truppen für Kampf– u. Sicherungsaufgaben geiegnet. <br /> b) Kaukasische Freiwillige des Abwehrtr. 215 gut bewährt. <br /> c) Mitnahme schwerer Waffennur mit deutscher Sicherung. <br /> d) Truppenverpflegung für einheimische Verbände ungeignet, Marschverpflegung zweckmässig. <br /> e) Bei derartigen Unternehmungen sind Beteiligung deutscher Truppen, Unterstützungen durch schwere Waffen und Nachrichtenverbindung zu den einzelnen Kampfgruppen Voraussetzungen für den Erfolg."}})</ref>|Izvještaj komande 21. brdskog korpusa o rezultatima operacije »Bura« od 9. marta 1944. godine}} Prilikom jedne manje akcije u blizini granice sa [[Hercegovina|Hercegovinom]] došlo je do oružanog okršaja lokalnih četnika i snagâ [[NOVJ]]. U izvještaju 21. brdskog armijskog korpusa Wehrmachta za 16. mart 1944. godine, četnički se gubici računaju kao sopstveni: {{izdvojeni citat|[[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. pješadijska divizija]]: Četnici, koji su napredovali 4 km sjeverno od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], povukli su se u Grahovo pred neprijateljskim napadom. Gubici neprijatelja: 8 poginulih (izbrojano), 20 poginulih i ranjenih (procijenjeno). Sopstveni gubici (četnici): 1 poginuo, 8 ranjenih. Namjera: nastavak nasilnog izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=663&broj=137 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000130.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 16.3.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div.: Bis 4 N Grahovo vorgegangene Cetniks vor angreifenden Feind wieder auf Grahovo zurückgegangen. <br /> Feindverluste 8 gezählte Tote, 20 geschäzte Tote und Verwundete. <br /> Eigene Verluste (Cetniks) 1 Toter, 8 Verwundete. <br /> Absicht: Fortsetzung der gewaltsamen Aufklärung."}})</ref>}} [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. nemački korpus]] u Crnoj Gori pokrenuo je [[10. april]]a [[1944]]. [[Operacija "Frilingservahen" (april-maj 1944)|operaciju "Frilingservahen"]], uz masovno učešće četnika. Operacija je pripremljena u saradnji sa [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]] i započeta tako što su četnici zajedno sa Nemcima iz nemačkih garnizona napali na slobodnu teritoriju. Plan napada je bio sledeći: {{izdvojeni citat|'''Đurišićeve snage''': Prva borbena grupa, 700 ljudi, iz si. pravca preko rejona 5 km j. Bijelo Polje za Mojkovac. Druga borbena grupa, 1200 ljudi, pod komandom Đurišićevog Operativnog štaba, od Brodareva preko Šahovića za Mojkovac — Kolašin. Treća borbena grupa, 1000 ljudi, od sredine puta Pljevlja — Prijepolje pravcem Mojkovac. Četvrta borbena grupa, 1500 ljudi, od Pljevalja pravcem Mojkovac. Mojkovac treba da bude dostignut za 2 dana. Posle toga skretanje glavnine u rejon z. Tara — sz. Kolašin — Mojkovac. '''Nemačke snage''': 1 ojač. mot. č. prodire od Brodareva do Bijelog Polja. 1 ojač. mot. č. od Pljevalja do prelaza preko Tare 22 jjz. Pljevlja. Bat. [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 600 ljudi, sledi nemačke snage za Bijelo Polje, onda skreće za Mojkovac. Milicija iz Brodareva, 700 ljudi, čisti svoj rejon i prodire od Brodareva ka jjz. Početak napada: 10. 4. 44. [[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. peš. div.]] obezbediće odgovarajuće informisanje četničke Grupe "Jug" (major Lašić i Bukatonović [pogreška; vjerovatno je u pitanju major [[Savo Vukadinović]] — prim.] u Podgorici) kao i Grupe "Nikšić".<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=364&rec=314&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000357.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An 181.Inf.Div. <br /> Betr.: Unternehmen "Frühlingserwachen". <br /> 1.) Nachstehende Plannung des Major Djurisic für Durchführung des Unternehmens "Frühlingserwachen" zur Kenntnis: <br /> Erste Kampfgruppe 700 Mann aus NO Richtung über Raum 5 km S Bijelopolje nach Mojkovac (16 km NNO Kolasin). <br /> Zweite Kampfgruppe 1200 Mann unter Führung Stab Djurisic von Brodarevo über Sahovici nach Mojkovac – Kolasin. <br /> Dritte Kampfgruppe 1000 Mann von Mitte Strasse Pljevlja – Prijepolje Richtung Mojkovac. <br /> Vierte Kampfgruppe 1500 Mann von Pljevlja Richtung Mojkovac. Mojkovac soll in 2 Tagen erreicht werden. Anschliessend Abdrehen der Masse in den Raum W Tara NW Kolasin – Mojkovac. <br /> Deutsche Kräfte: 1 verst.mot.Kp. stösst von Brodarevo bis Bijelopolje. <br /> 1 verst.mot.Kp. von Pljevlja bis Taraübergang 22SW Pljevlja SFK–Btl. 600 Mann folgt deutschen Kräften nach Bijelopolje, dann Abdrehen nach Mojkovac. <br /> Miliz Brodarevo 700 Mann säubert eigenen Raum und stösst von Brodarevo nach SSW. <br /> Angriffsbeginn: 10.4.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div stellt entsprechende Unterrichtung der Cetnikgruppe Süd (Major Lasic und Bukatonovic in Podgorica) sowie der Gruppe Niksic sicher. <br /> Absichten für Beteiligung an den Unternehmen sind Gen.Kdo.XII.Geb.A.K. zu melden."}})</ref><ref>Obaveštenje Komande 21. brdskog korpusa Komandi 181. brdske divizije od 08.04.1944., Vojnoistorijski institut, NAV--T-314, r. 663, s. 357.</ref>}} U dijelu dnevnog izvještaja za 28. april 1944. godine koji se odnosi na Crnu Goru, vojnoupravni komandant Jugoistoka [[Hans-Gustav Felber]] (dokument potpisuje general Kurt von Geitner, načelnik štaba) zabilježio je: {{izdvojeni citat|Ustrajni pritisak crvenih na vlastite i četničke snage u centralnoj C. Gori.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Montenegro. Anhaltender roter Druck auf eigene und Cetnik–Kräfte in Mittel–Montenegro."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u NDH (1944) === [[File:August Šmidhuber, komandant 7. SS divizije, Todor Perović, lekar Trebinjskog korpusa i kapetan Milorad Vidačić, komandant Trebinjskog korpusa JVuO.jpg|thumb|Žena u crnini moli za milost Milorada Vidačića, komandanta Trebinjskog korpusa JVuO. Prisutni su još [[August Schmidhuber]], komandant 2. puka [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] (prvi lijevo), Todor Perović, predstavnik četničke komande istočne Bosne i Hercegovine (drugi lijevo) i neimenovani oficir [[Schutzstaffel|SS]]-a. Fotografija je nastala tokom njemačke [[Operacija Gama|operacije Gama]] protiv partizana u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]] (ljeto/jesen 1943. godine).<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2015/08/bk0034.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0034 | Photo | SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division "Prinz Eugen"]</ref>]] Kolaboracija četnika u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] sa njemačkim okupacionim snagama postala je intenzivnija tokom zime 1943-1944, makar u slučaju hrvatskih kvislinških snaga i četnika bila pod neprestanom tenzijom. Podaci navedeni u izvještaju generala [[Edmund Glaise von Horstenau|Glaisea von Horstenaua]] od 26. februara 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=236&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000236.]</ref> zasnovani na službenim podacima NDH otkrivaju opseg kolaboracije: 11. februara bilo je na teritoriju NDH trideset i pet posebno imenovanih četničkih grupa sa procijenjenih 23.300 ljudi pod oružjem. Neke manje jedinice su brojale od 200 do 400 pripadnika, dok su ostale, poput [[Momčilo Đujić|Đujić]]eve grupe, imale i do 2.500 vojnika i oficira. Od toga je s Nijemcima i vlastima NDH kolaboriralo devetnaest grupa (ukupno 17.500 ljudi); šesnaest ostalih grupa s oko 5.800 ljudi ubrajane su u pobunjene četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=237&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000237—000240.]</ref> S iznimkom odreda vojvode [[Uroš Drenović|Uroša Drenovića]] u sjeverozapadnoj Bosni (oko 400 ljudi), kojeg su vlasti NDH smatrale potpuno lojalnim, za sve druge četničke kolaborirajuće grupe ustaške su vlasti držale da se prema Nijemcima odnose osobito prijateljski kako bi od njih izvukle što više oružja i municije, dok se istovremeno drže neprijateljski prema NDH.<ref>[https://znaci.org/00001/40_64.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje KOLABORACIJA IZVAN SRBIJE DO OKTOBRA 1944.]</ref> Iako se vojvoda [[Radivoje Kerović]], komandant [[Majevica|majevičkih]] četnika, u Horstenauovom izvještaju ubraja među »pobunjene četnike« (i to kao prvi na spisku, dok se za njegov odred tvrdi da ima 1000 ljudi, tj. da je najbrojniji), u dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 18. februar 1944. godine njegova lojalnost uopšte nije dovedena u pitanje: {{izdvojeni citat|Upit kod [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]] u vezi snabdijevanja municijom Kerovića koji se smatra lojalnim, i 200 ljudi tzv. [[Zeleni kadar|zelenog kadra]], koji se bore protiv crvenih zapadno od [[Koviljača|Koviljače]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=17&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000013.] <br /> ({{jez-njem|"Beim Pz.AOK. 2 wird angefragt, ob Bedenken bestehen gegen Unterstützung mit Munition der im Raume westlich Koviljaca stehenden Cetniks des Kerovic, die als loyal angesehen werden und 200 Mann des sog. "Grünen Kaders" in Kampf gegen die Roten."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnog zapovjednika Jugoistoka (18. februar 1944.)}} U mjesečnom izvještaju za januar 1944. godine, koji je štabu [[LXVIIII rezervnog korpusa]] Wehrmachta poslao 12. februara Viši SS i policijski vođa u Hrvatskoj ''[[Gruppenführer]]'' [[Konstantin Kammerhofer]], ujedno i predstavnik ''[[Reichsführer]]a'' SS-a [[Heinrich Himmler|Heinricha Himmlera]] za Hrvatsku, podvučena je stalno prisutna politička tenzija među saveznicima (tj. [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] i [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]), usljed njemačkog protežiranja četnikâ: {{izdvojeni citat|Često se ističe kako je njemački Wehrmacht stekao sve veći upliv na angažiranje četničkih jedinica protiv odmetništva. Ovakav razvoj događaja ne posmatra se [od strane ustašâ — prim.] kao vojna nužnost, već kao zahtjev diktiran srpskim interesima — zahtjev koji je u suprotnosti s interesima [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]. [...] Na poticaj njemačkih vlasti, zabilježeni su čak i slučajevi u kojima su četnici i lokalne milicije (sastavljene prvenstveno od [[Bošnjaci|Muslimana]]) udružili snage kako bi zaštitili svoja sela od „crvenih” (npr. [[Trnovo (FBiH)|Trnovo]]). Četnici su od strane [[V SS brdskog korpusa]] sve više korišteni za suzbijanje partizana, kao i za zaštitu određenih područja naseljenih [[Pravoslavlje|pravoslavnim]] stanovništvom, pri čemu su se oni, u okviru svojih mogućnosti, dobro pokazali.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=1548&broj=179 NARA, T314, Roll 1548, frames no. 000173—00179.] <br /> ({{jez-njem|"Immer wieder stark empfunden wird, daß die deutsche Wehrmacht mehr und mehr Einfluß auf den Einsatz von Cetnikverbänden gegen das Bandentum gewonnen hat. Diese Tatsache wird nicht als militärische Notwendigkeit, sondern immer wieder als gegen die Interessen des Unabhängigen Staates Kroatien gerichtete Forderung des Serbentum gewertet. </br> Auf deutsche Anregung ist es in einzelfällen sogar schon dazu gekommen, daß sich die Cetniks mit den örtlichen Milizen (meist Muselmanen) zum gemeinsamen Schutz ihrer Dörfer gegen die Roten zusammen gefunden haben (z.B. Trnovo). </br> Die Cetniks waren seitens des SS–Ge. Korps in vermehrten Umfange bei den Bekämpfung der Partisanen und zun Schutz bestimmter pravoslavischer Wohngebiete eingesetzt und haben sich im Rahmen ihrer Möglichkeit bewährt."}})</ref>}} Od 23. do 25. januara 1944. godine, na području između [[Knin]]a i [[Kistanje|Kistanja]] organizovana je [[Operacija Frühlingswetter|operacija »Frühlingsgewitter«]]. Vodeći borbe protiv jedinicâ iz sastava [[19. sjevernodalmatinska divizija NOVJ|19. divizije NOVJ]], operaciju su izveli dijelovi [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] Wehrmachta, zatim 92. motorizovani grenadirski puk i 3. bataljon 98. brdskog lovačkog puka [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdske divizije]]. Njemačkom okupatoru pridružile su se snage lokalnih četnikâ, najvjerovatnije iz [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]]. U izvještaju 264. pješadijske divizije od 25. januara 1944, poslatom Komandi [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|15. brdskog armijskog korpusa]], njemačkim gubicima tokom operacije pribrojani su oni iz četničkih redovâ: {{izdvojeni citat| Sumarni izveštaj »Frilingsgeviter«: 1.) Delimičan ogorčeni otpor neprijatelja kod Ervenika, Bratiškovaca, Kistanja, Radučića slomljen je energičnim zahvatom. Banditi iznenađeni prodorom 92. gren. p. (mot.) od sz. prema Kistanju. 2.) Gubici: A.) sopstveni: 1 poginuo, 3 ranjena, 1 četnik poginuo. B.) neprijatelj: 66 poginulih izbrojano, procenjuje se daljih 60 do 70 poginulih i ranjenih. 35 zarobljenika u eng. uniformama iz Štaba 19. dalm. div. i 5. brig. C.) Zaplenjeno: 1 mitr., 3 puš. mitr., 42 autom., 2 pt puške, 1 l. minob., 1 telefon, 46 karab., 30 eng. mina, 10.000 metaka peš. mun., 60 kom. mina za 1. minob., 3 engl. bicikla.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_21.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 25. januara 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o sopstvenim i neprijateljskim gubicima u operaciji »Frilingsgeviter« na prostoru Knin — Kistanje]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=293&rec=314&roll=561 NARA, T314, Roll 561, frame no. 000287.] <br /> ({{jez-njem|"ABSCHLUSSMELDUNG ”FRUEHLINGSGEWITTER”: <br /> 1.) TEILWEISE HEFTIGER FEINDWIDERSTAND BEI ERVENIK, BRATISKOVCI, KISTANJE, RADUCIC WURDE IM ENERGISCHEN ZUGREIFEN GEBROCHEN. BANDITEN DURCH EINBRUCH GREN. RGT. (MOT) 92 VON NW NACH KISTANJE UEBERRASCHT. <br /> 2.) VERLUSTE: <br /> A.) EIGENE: 1 TOTER, 3 VERWUNDETE, 1 CETNIK TOT. <br /> B.) FEIND: 66 GEZAEHLTE TOTE, 60 BIS 70 WEITERE TOTE UND VERWUNDETE GESCHAETZT. 35 GEFANGENE IN ENGL. UNIFORM VON STAB 19. DALM. DIV. UND ROEM. 5. BRIG. <br /> C.) BEUTE: 1 S.MG., 3 LE. MG., 42 MP., 2 PZ. BUECHSEN, 1 LE. GR. W., 1 FERNSCHRECHGERAET, 46 KARAB., 30 ENGL. MINEN, 10000 SCHUSS INF. MUN., 60 SCHUSS LE. GR.W. MUN., 3 ENGL. FAHRRAEDER."}})</ref>}} [[File:Hercegovački četnici i njemački vojnici s narodnim herojem Miletom Okiljevićem uoči njegovog strijeljanja juna 1944.jpg|thumb|Pripadnici [[369. legionarska divizija|369. „Vražje“ divizije]] i četnici Gatačke brigade Nevesinjskog korpusa JVuO sa vezanim [[Miletom Okiljevićem]], zamjenikom političkog komesara II čete I bataljona XI hercegovačke brigade, zarobljenim u borbama za Gat 15. maja 1944. godine (istog mjeseca je i strijeljan). Okiljević je proglašen 1951. godine za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja Jugoslavije]].<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2017/10/bk0272.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0272 | Photo | 369. (kroatische) Infanterie-Division]</ref>]] Vojvoda [[Dobroslav Jevđević]] je, pored Momčila Đujića i [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]], vjerovatno najdalje otišao u kolaboraciji s njemačkim okupatorom, kada su u pitanju četničke jedinice van teritorije okupirane Srbije. Nakon kapitulacije Italije, boravio je u Rimu okupiranom od nacista. Nakon toga, našao se u Trstu, gdje je uspostavio čvrste veze s njemačkom obaveštajnom službom: {{izdvojeni citat|Ja sam javio Đujiću da preko naših ljudi u Sušaku i Trstu prihvate naše oficire koji idu iz Italije i upućuje u Liku i zap. Bosnu. Ovo sam javio i našima u Rim. Kap. Đaković javlja da su Nemci pobili oko 14000 partizana na prostoriji Crikvenica — Sušak — Rijeka, od kapitulacije Italije do danas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} U izvještaju od 20. februara 1944, poslatom majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]], komandantu Zapadne Bosne JVuO, kapetan [[Ilija Jevtić]] piše o totalnoj subordinaciji [[Dinarska divizija|Dinarske divizije]] Nijemcima, koji u potpunosti kontrolišu četnike pod komandom vojvode Đujića: {{izdvojeni citat|Sem samog vojvode Đujića i jednog malog broja četnika, svi četnici Dinarske oblasti (oko hiljadu devet stotina i nekoliko) nalaze se pod nemačkom komandom. Hranu, odeću, obuću, cigarete i novac svaki četnik i njegov starešina prima kao i nemački vojnik odn. oficir. Svu municiju i oružje primaju takođe od Nemaca. Četnici pod nemačkom komandom nalaze se po bunkerima počev od Knina do Šibenika i Splita. U pojedinim bunkerima su izmešani, pola četnici pola ustaše. Nemački oficiri dolaze na Kosovo polje u četničku diviziju, a isto tako naši četnički oficiri i ostale starešine na čelu sa Đujićevim načelnikom štaba odlaze u Nemačku diviziju. Voze se na nemačkim automobilima kroz Knin i t.d. Jednom rečju između četnika i Nemaca postoji najtešnja saradnja i nemačka puna kontrola nad radom četnika. Jedino se pop Đujić, kao komandant divizije, sa svojom užom pratnjom ne pojavljuje pred njima.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_78.htm Izveštaj kapetana Ilije Jevtića od 20. februara 1944. komandantu zapadne Bosne o svom radu i saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji i Lici]</ref>}} Njemački poručnik [[Reinhard Kopps]], poznatiji kao ''Konrad'', bio je šef jedne obavještajne grupe [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]. Kada je 3. marta 1944. došao iz [[Beograd]]a u [[Dalmacija|Dalmaciju]], sobom je doveo nekoliko [[ZBOR|ljotićevaca]], između ostalih i Roka Kaleba, pripadnika antikomunističke organizacije »[[Beli Orlovi]]«. Od ostataka Đačkog bataljona (ranije: Splitsko-šibenska četa), koji su uglavnom bili ljotićevci, i dijela četnika koje mu je ustupio vojvoda Đujić, poručnik Kopps je formirao odred »Konrad« čiji je zadatak bio da vrši diverzije na partizanske štabove, organe narodne vlasti, ubija simpatizere NOP-a i da spriječi veze iz unutrašnjosti sa jedinicama i štabovima NOVJ na otocima. Grupa »Konrad« brojila je oko 30 ljudi — četnika i Nijemaca, sa sjedištem u selu [[Zablaće]], pokraj [[Šibenik]]a.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_167.htm Izveštaj Štaba Dinarske četničke oblasti od 29. maja 1944. komandantu oblasti o akciji Grupe "Konrad" protiv pripadnika NOP-a na području Dalmacije]</ref> U izvještaju koji je 11. marta 1944. godine uputio komandi [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]], o suradnji sa četnicima vojvode Đujića Kopps je zapisao sljedeće: {{izdvojeni citat|''Predmet: Četničke jedinice u sjevernoj Dalmaciji.'' Četnici su u sjevernoj Dalmaciji grupisani u jednu [[Dinarska divizija JVuO|diviziju »Dinara«]], čiji se štab nalazi u [[Kosovo polje (Dalmacija)|Kosovu]], 11 km južno od Knina. Komandovanje je u rukama vojvode Momčila Đujića, uz podršku majora Kapetanovića i kapetana Mijovića. Jačina grupâ, podređenih ovoj komandi, trenutno iznosi oko 6500 ljudi. Utjecajna zona se poklapa sa rajonom naseljenim Srbima unutar trokuta [[Knin]]—[[Šibenik]]—[[Zadar]] i doseže do zone [[Lika|Like]]. Operaciona zona je cijeli ovaj trokut, a naročito veće komunističke, partizanske oblasti, koje su naseljene Hrvatima. Do sada su vojne operacije izvođene u suradnji sa njemačkim divizijama, o čijim su rezultatima ove izvještavane. Znatni dijelovi ovih četničkih jedinica angažirani su na osiguranju njemačkih puteva za dotur. Posmatrano s vojne strane, trenutno se četnička suradnja sa njemačkim jedinicama ocjenjuje kao pozitivna. Na osnovu snaga, koje nam se ovdje nude, može se zaključiti da ona nije iskorištena u potpunosti, ali i ono što je do sada učinjeno upućuje na činjenicu, da bi njihovo dalje angažiranje u vojnom pogledu za nas bilo povoljno.<ref>[https://znaci.org/zb/4_21_10.pdf#page=1414 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, Narodnooslobodilačka borba u Dalmaciji, knjiga 10: siječanj—ožujak 1944. godine (tom 21, dokument br. 402, str. 1414—1418.)]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=696&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000692.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Cetnik–Verbaende Norddalmatien. <br /> In Norddalmatien sind die Cetniks in einer Division "Dinara" zusammengefasst, deren Hauptquartier in Kosovo, 11 km s. Knin, liegt. Die Fuehrung liegt in den Haenden des Wojwoden Momcilo Djujitsch, der seinerseits unterstuetzt wird von Major Kapetanowitsch und Hauptmann Miowitsch. Die Staerke der diesem Kommando unterstellten Gruppen belaeuft sich z.Zt. auf etwa 6500 Mann. Das Einflussgebiet stimmt ueberein mit dem serbischen Siedlungsraum innerhalb des Dreiecks Knin–Sibenik–Zara und reicht bis ins Lika–Gebiet hinein. Operationsgebiet ist dieses gesamte Dreieck, insbesondere die in ihm liegenden groesseren, kroatisch besiedelten kommunistischen Partisanbereiche. Militaerische Operationen wurden bislang in Zusammenarbeit mit deutschen Divisionen durchgefuehrt und deren Ergebnisse dorthin gemeldet. Darueber hinaus sind wesentliche Teile dieser Cetnik–Verbaende zur Sicherung deutscher Nachschubstrassen eingesetzt. <br /> Militaerisch gesehen ist somit die Zusammenarbeit der Cetniks mit deutschen Verbaenden zur Zeit positiv zu beurteilen. Sie fuehrt wohl noch keineswegs zu voller Ausnutzung der sich hier uns anbietenden Kraefte, doch berechtigt das bisher Geleistete zu der Auffassung, dass ein weiterer Einsatz sich fuer uns militaerisch guenstig auswirken muss."}})</ref>|Izvještaj jedinice »Konrad« od 11. ožujka 1944. Komandi Druge oklopne armije o četničkim jedinicama u sjevernoj Dalmaciji}} Na osnovu svega iznesenog, poručnik Konrad predlaže nadređenim: „Što se tiče upotrebe četničkih jedinica sjeverne Dalmacije u vojne svrhe, treba reći da one predstavljaju samo nastavak prakse talijanskih jedinica. Uz to se prije svega mora dodati i to, da se Talijani nikada nisu usuđivali — i pored svih hrvatskih suprotnih tvrdnji — da u većem obimu sprovedu vojnu suradnju, jer oni nisu željeli da se ojačaju četnici, tada još neoprobani u težoj političkoj situaciji. Dok su Talijani sprovodili samo djelomične operacije, danas je, uz strogu kontrolu i rukovođenje, moguća mnogo obimnija mobilizacija četničkih jedinica. Đujić nam je rekao da će se njegove jedinice, nakon čišćenja partizanskih oblasti u dalmatinskom području, angažirati tako što će u suradnji sa njemačkim komandama izvršiti zapriječavanja Titovih kanala za snabdijevanje. Na osnovu ovdje poznatih činjenica ovo izgleda apsolutno moguće.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=700&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000696.] <br /> ({{jez-njem|"Zur militaerischen Verwendung der Cetnikverbaende Norddalmatiens ist zu sagen, dass sie nur eine Fortsetzung der italienischen Verbindungen darstellen wuerde. Dazu muss allerdings hinzugefuegt werden, dass die Italiener es niemals gewagt haben – trotz aller gegenteiligen wiederholten kroatischen Behauptungen – in grossem Stil militaerische Zusammenarbeit durchzufuehren, da sie die damals noch nicht erprobten Cetniks in einer im uebrigen noch unreiferen groesseren politischen Lage nicht zu stark werden lassen wollten. Waehrend somit die Italiener nur Teilunternehmen durchfuehrten, waere bei straffer Kontrolle und Steuerung der Cetnikverbaende heute ein Heranziehen in weit groesserem Umfang moeglich. Djujitsch hat sich uns gegenueber bereiterklaert, seine Verbaende nach Saeuberung der Partisanengebiete im dalmatinischen Raum so einzusetzen, dass in Zusammenarbeit mit deutschen Dienststellen eine Sperrung der Versorgungskanaele Titos erfolgt. Auf Grund der hier bekannten Unterlagen erscheint dies vollkommen moeglich."}})</ref> [[File:Helmuth von Pannwitz and Chetniks.jpg|thumb|Njemački general [[Helmuth von Pannwitz]], zapovjednik [[15. SS kozački konjanički korpus|15. SS kozačkog korpusa]], u društvu četničkih oficirâ s teritorije NDH.]] U izvještaju Višeg SS i policijskog vođe u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ''Gruppenführera'' Konstantina Kammerhofera za mjesec mart 1944. godine, iskazano je stanovito nezadovoljstvo učinkovitošću četnikâ u Bosni i Hercegovini u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Policijska oblast II ([[Sarajevo]]): [...] <br /> Borbena vrijednost četnika stacioniranih u policijskoj oblasti Sarajevo nastavila je opadati; borbe u okolici [[Višegrad]]a i [[Trebinje|Trebinja]] pokazale su da se oni mogu uspješno oduprijeti [neprijatelju] samo uz njemačku podršku. U [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], četnici nisu pokazali nikakvu vlastitu inicijativu tijekom izvještajnog perioda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=228&rec=314&roll=1548 NARA, T314, Roll 1548, frame no. 000222.] <br /> ({{jez-njem|"Polizeigebiet II (Sarajevo): <br /> Der Kampfwert der im Polizeigebiet Sarajevo stehenden Cetniks ist weiter gesunken, bei den Kämpfen im Raum von Visegrad und Trebinje hat sich gezeigt, daß sie sich nur mit deutscher Unterstützung erfolgreich zur Wehr setzen können. In Ostbosnien zeigten sich die Cetniks im Berichtsmonat ohne eigene Initiative."}})</ref>|Mjesečni izvještaj za mart 1944. godine Višeg SS i policijskog vođe u Hrvatskoj (6. IV 1944).}} Konverzacija vođena između njemačkog opunomoćenog generala u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau|Edmunda Glaisea von Horstenaua]] i feldmaršala [[Wilhelm Keitel|Wilhelma Keitela]], prilikom posjete Hitlerovom glavnom štabu početkom marta 1944, otkriva kakva je bila percepcija statusa četnika u NDH od strane vojnog vrha Trećeg Reicha: „U [[Berchtesgaden|Berhtesgaden]]u ljubazno me je primio Kajtel. Informisao me je o toku razgovora sa [[Nikola Mandić|Mandić]]em i Perićem [predsjednik vlade i ministar vanjskih poslova NDH, respektivno — prim.]. U više navrata morao sam da ga prekinem kako bih ga ispravio, a pre svega u pogledu četničkog pitanja. On je mislio da se četnici sastoje samo od nekoliko dobrovoljaca (skraćeno „Hiwis“, dolazi od nemačke reči „Hilfswilligen“, prim. prev.), koji služe u nemačkim divizijama.“<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 456.</ref> Njemački nadležni organi su ukazivali svojim višim komandama i na vidljivu diskrepanciju u domaćem antikomunističkom taboru u kontekstu »borbe protiv bandi«. Tako se u izvještaju 264. pješadijske divizije od 10. aprila 1944. na jednoj strani tvrdi da „hrvatske vlasti očigledno poseduju vrlo malo poverenja u trajno postojanje vlastite vlade“,<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_43.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji]</ref> dok se za četnike Dinarske divizije pod Đujićevom komandom navodi: {{izdvojeni citat|Nasuprot ovom, četnike treba ceniti kao jedini pouzdani faktor borbe protiv komunističkih bandi. Oni raspolažu, pored jednog boljeg rukovođenja i organizacije, i potrebnom inicijativom u borbi protiv bandi za sopstvena obaveštavanja i poduhvate i redovno javljaju upotrebljive rezultate izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=494&rec=314&roll=562 NARA, T314, Roll 562, frames no. 000489—000490.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroat. Behoerden besitzen anscheinend nur geringes Vertrauen in der dauernden Bestand der eigenen Regierung. <br /> Im Gegensatz hierzu sind die Cetniks als einzig zuverlaessiger Faktor im Kampf gegen die kommunistischen Banden zu werten. Sie verfuegen neben einer besseren Fuehrung und Organisation ueber die im Bandenkampf notwendige Initiative zu eigenen Erkundungen und Unternehmen und melden regelmaessig brauchbare Aufklaerungsergebnisse."}})</ref>|Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. [[V SS korpusu]] iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], o držanju vojvode Momčila Đujića je data veoma povoljna ocjena: {{izdvojeni citat|Đujić neupitni pristalica DM. Hrvatski državljanin, lojalno radi sa vlastitim trupama protiv komunista, nasilno mobiliše pravoslavce. Prema povjerljivom izvještaju, nedavno je više puta izrazio antibritanska osjećanja. Jačina: 7000. Jesu li Đujićeve jedinice na području V SS korpusa?<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1208&rec=314&roll=565 NARA, T314, Roll 565, frame no. 001203.] <br /> ({{jez-njem|"Djujic einwandfrei DM Anhänger. Kroat. Staatsangehöriger, arbeitet mit eigener Truppe gegen Kommunisten loyal zusammen, zwangsmobilisiert Pravoslaven. In letzter Zeit nach V—Meldungen wiederholt englandfeindlich geäussert. Stärke 7000. Sind Djujic—Verbände im Bereich V. SS—Korps?"}})</ref>}} U izvještaju od 10. maja 1944, oficiri 15. brdskog korpusa navode da Nijemci snabdijevaju ukupno 6.318 četnika u NDH („Hrvatska borbena zajednica“). Za skrb 4.421 četnika starala se [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. divizija]], dok se o ostalih 1.897 brinula [[373. legionarska divizija|373. divizija]] Wehrmachta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=828&rec=314&roll=565 NAW, T-314, Roll 565, frame 000823: Zabilješka o broju četnika koje snabdijeva 15. brdski korpus (10. maj 1944.).]</ref> Sredinom srpnja 1944. godine, u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]] je organizirana [[Operacija Muholovka|operacija »Muholovka«]] ({{jez-njem|Fliegenfänger}}). U ratnom dnevniku [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] zabilježeno je da je izvođenje operacije povjereno [[13. SS oružana brdska divizija Handžar|13. SS brdskoj diviziji »Handžar«]] i lokalnim četnicima: {{izdvojeni citat|14. 7. 1944: <br /> ''SS-brdska divizija »Handžar«'': <br /> Za operaciju »Fligenfenger«, čišćenje prostora [[Osmaci]] (25 km jugoistočno od [[Tuzla|Tuzle]] — aerodrom bandi), krenula su 2 ojačana bataljona i četnici.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_218.htm ZBORNIK DOKUMENATA VOJNOISTORIJSKOG INSTITUTA: TOM XII — DOKUMENTI NEMAČKOG RAJHA — KNJIGA 4]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=960&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000820.] <br /> ({{jez-njem|"W–SS–Geb.Div. Handschar: <br /> Zum Unternehmen "Fliegenfänger" Säuberung Raum Osmaci (25 SO Tuzla) (Bandenflugplatz) 2 verst. Btlne. und Cetniks angetreten."}})</ref>}} Pored operacije »Fliegenfänger«, četnici u sjevernoj i istočnoj Bosni (koji su brojali oko 13.000 ljudi) uzeli su, tokom proljeća i ljeta 1944. godine, učešća u više poduvhata koje je predvodila 13. SS brdska divizija »Handžar« (kao npr. [[Operacija Maiglöckchen|»Maiglöckchen«]], [[Operacija Vollmond|»Vollmond«]], [[Operacija Heiderose|»Heiderose«]] ili [[Operacija Röslein|»Röslein«]]). Visoki oficiri [[Sicherheitsdienst|SS]]-a bili su u velikoj mjeri zadovoljni obostrano izgrađenim povjerenjem. Dok je ''Hauptsturmführer'' Hermann Schifferdecker, zapovjednik 27. brdske lovačke pukovnije iz sastava divizije, decenijama nakon rata tvdio da je „saradnja između divizije i četnika bila (je) veoma labava”, kao i da su se četnici „javljali našem obavještajnom oficiru onda kada im je bila potrebna hrana ili municija”, u junu 1944. komandant 13. SS brdske divizije general [[Karl-Gustav Sauberzweig]] je pohvaljivao iskreno savezničko držanje pripadnikâ JVuO (najvjerovatnije vojvode Radivoja Kerovića): {{izdvojeni citat|Nakon što ih naše trupe razbiju, partizani u povlačenju često upadaju u zasjede četničkih jedinica koje traže oružje... Tokom posljednjih operacija, četničke snage su se dobro pokazale u borbi. Uspostavljena je prihvatljiva, gotovo drugarska saradnja [Nijemaca — prim.] sa četnicima. Srpsko pravoslavno stanovništvo (sigurnosne zone) predstavlja jedini marljivi, konstruktivni i vitalni element na ovoj teritoriji. Kada je divizija tek stigla u (sjeveroistočnu Bosnu), među četnicima je zavladala panika zbog straha od [[Bošnjaci|muslimanske]] osvete. U međuvremenu, konstruktivniji među Srbima su shvatili da će divizija uključiti sve dijelove stanovništva u svoju misiju oslobađanja [od partizana — prim.]. To je, u određenom smislu, dovelo do svojevrsne saradnje.<ref>George Lepre, Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945. Atlgen, PA: Schiffer Military History, 1997, pp. 198–199. <br /> ({{jez-eng|"With an estimated strength of over 13,000 effectives, the Četniks of northeastern Bosnia were divided into four large groups, with one each operating in the Posavina, Bijeljina, Tuzla, and Zvornik areas. "The cooperation between the division and the Četniks was very loose," wrote one critical SS officer. "Most of the time they simply reported to our intelligence officer when they needed food or ammunition." Sauberzweig was more optimistic: "After being routed by our troops, retreating Partisans are often ambushed by Četnik units seeking weapons... During the latest operations, the Četnik forces have fought well. An acceptable, almost comradely cooperation with the Četniks has emerged. The Serbian-Orthodox population of the (security zone) is the sole industrious, constructive, and vital element in the territory. When the division first arrived in (northeastern Bosnia), the Četniks panicked, fearing Muslim revenge. In the meantime, the constructive-minded Serbians have realized that the division shall include all portions of the population in its mission of liberation. This has led, in a certain sense, to a sort of cooperation.""}})</ref>}} Nemački izveštaj iz jula 1944. godine ocenjuje da četnici Momčila Đujića broje oko 8.000 ljudi, od čega 7.000 naoružanih; ovi su dobro organizovani te neprijateljski orijentisani prema Englezima i bez engleske pomoći. Nijemci zaključuju da im oni zamjenjuju jednu do dvije divizije u Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Jedinica Konrad [srednja Dalmacija]: Saradnja sa četnicima izvanredna. '''Oni zamenjuju jednu do dve divizije'''. Samo se oni bore — ustaše manje aktivne.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=790 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000781.] <br /> ({{jez-njem|"Zusammenarbeit der Truppe mit Cetniks hervorragend. Cetniks ersetzen 1 — 2 Divisionen. Nur sie kämpfen. Ustascha wenig aktiv. <br /> In Norddalmatien (serbischer Volksraum) Cetnikführer Djujic. Etwa 8 000 Mann, davon 6–7 000 Bewaffnete. Gut organisiert. Englandfeindliche Stimmung. Keine englische Unterstützung. Zweifel, ob diese Cetniks bei englische Landung gegen deutsche Besatzungsmacht kämpfen werden."}})</ref>|Izveštaj kapetana Merrema, drugog obaveštajnog oficira Komande Jugoistoka (Armijske grupe F) o inspekcijskom putu po Srbiji, Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj u periodu 20. jun — 4. juli 1944.}} Kapetan Merrem, njemački oficir koji je sastavio ovaj izvještaj, imao je samo riječi hvale na račun četnikâ Dinarske divizije JVuO i vojvode Momčila Đujića: {{izdvojeni citat|[[373. legionarska divizija|373. pešadijska divizija]]: Saradnja sa četnicima vrlo dobra (1. lički korpus sa sedištem u [[Gračac]]u). Oni nemaju direktnu vezu sa Đujićem. Rukovođenje njima direktno od strane obaveštajnog odjeljenja divizije. Njihovim akcijama uvek prisustvuje nekoliko Nemaca koji kontrolišu isporuke municije i snabdevanja. [...] '''Oni su jedini stvarno korisni saborci''' [podvučeno u originalu — prim.]. Jedino od njih dolaze korisna obaveštenja o neprijatelju. [...] Jedan četnički komandant odaje utisak potpuno pouzdanog saborca, koji je i neprijateljski nastrojen prema Englezima. [...] Četnici su vrlo častoljubivi i drago im je kada Nemci primete njihove podvige. [...] Podoficir Bartl poznaje lično vojvodu Đujića. Đujić mu šalje čak i sopstvene naredbe u vezi s područjem [[Donji Lapac|Lapca]]. [Najbolja taktika protiv partizana sastoji se u upotrebi specijalnih jedinica] i kombinovanju četnika u jedinice snage jednog bataljona sa jednim nemačkim vodom sa radio stanicom i, po mogućstvu, teškim oružjem.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=793 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Aussenstelle der 373. (kroat.) Div. – Uffz. Bartl. <br /> Sehr gute Zusammenarbeit mit Cetniks. (1. Lika–Korps Sitz Gracac.) Kein unmittelbarer Einfluss Djuic. Direkte Führung durch Ic–Aussenstelle. Bei Cetnik–Einsatz nehmen meist einige deutsche Soldaten teil. Dadurch Kontrolle der Munitions– und Verpflegungslieferung gewährleistet. "Kroatische Kampfgemeinschaft" bezeichnet Bartl nur als Ausdruck im deutschen Schriftverkehr. Cetniks können diesen Begriff nicht und würden bei Bekanntgabe feindselige Haltung einnehmen. Cetniks sind die einzigen brauchbaren Mitkämpfer. Diese allein liefern auch brauchbare Feindmeldungen. <br /> Kurze Rücksprache mit einem örtlichen Cetnik–Führer ergab den Eindruck eines absolut zuverlässigen, sogar englandfeindlichen Mitkämpfer. <br /> Cetniks sind sehr ehrgeizig und sehen es gerne, wann ihre Taten von Deutschen beobachtet werden. Geschriebenes Wort (Flugblätter) gilt bei ihnen wenig. Das gesprochene Wort ist alles. Gute Flüsterpropaganda hat grossen Einfluss. <br /> Von Invasion sprechen Cetniks kaum. <br /> Uffz. Bartl kennt den Vojvoden Djuic persönlich. Djuic schickt ihm sogar die den Raum Lapac berührenden eigenen Befehle. <br /> Auf die Frage, wie man nach seiner Ansicht der kommunistischen Banden Herr werden könne, antwortete Uffz. Bartl: "Durch andauerndes Jagen mit kleinen Jagdkommandos (Kleinkrieg nach Bandenart), durch Einsatz von Tarneinheiten und durch Zusammenfassen der Cetniks in Batl.–Stärke, dabei etwa 1 deutscher Zug mit Funk und möglichst mit schweren Waffen." <br /> Uffz. Bartl macht einen sehr guten Eindruck, scheint sich aber doch sehr viel zuzutrauen, wenn er behauptet, er könne die gesamten Djuic–Cetniks dahin bringen, wo wir sie haben wollen, falls er an die entsprechende Stelle gesetzt werden wurde."}})</ref>}} Visoka ocjena za doprinos četničkih formacijâ s teritorije marionetske NDH ratnim naporima njemačkog okupatora data je 25. jula 1944. godine i od strane nadležnih instanci iz [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]]: {{izdvojeni citat|Hrvatska: [...] Četnici su, s obzirom na vlastitu slabost, naši prirodni saveznici u borbi protiv komunizma. '''Samo se oni bore'''! “Hrvatska borbena zajednica” postoji samo na papiru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=716&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000707.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks unter Berücksichtigung eigener Schwäche im Kampf gegen Kommunisten unsere natürlichen Verbündeten. Sie allein kämpfen! "Kroatische Kampfgemeinschaft" steht nur auf dem Papier."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka od 25. jula 1944.}} U izvještaju od 11. avgusta 1944, nakon proputovanja koje je Vojni zapovjednik Jugoistoka poduzeo u zoni odgovornosti V SS brdskog korpusa na teritoriju NDH, o tamošnjim četnicima te suradnji s njima kazano je: {{izdvojeni citat|Dobro iskorištavanje četničkih komandanata. Zahtjev za premještaj [[369. legionarska divizija|369. pješadijske divizije]] zbog sve češćih incidenata između četnika, o čijoj suradnji divizija apsolutno ovisi, i hrvatskih pripadnika divizije. 369. pješadijska divizija se sastoji od otprilike 70% Hrvata. Zapovjednik divizije napominje da se najmanje 40% njih smatra nepouzdanim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=192&broj=445 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000440.] <br /> ({{jez-njem|"Gute Ausnutzung der Cetnikführer. Antrag auf Herauslösung der 369.I.D. da sich Zwischenfälle zwischen Cetniks, auf deren Zusammenarbeit Division unbedingt angewiesen, und kroat.Div.Angehörigen mehren. (Siehe Ic–Bericht). 369.I.D. besteht aus ca. 70 % Kroaten. Div.Kdr. bemerkt, dass hiervon minderstens 40 % als unzuverlässig anzusehen sei."}})</ref>|Izvještaj o posjeti OBSO-a zoni odgovornosti 5. SS brdskog korpusa od 7. do 11. avgusta 1944. godine (11.8.44).}} Major Adolf von Ernsthausen je bio zapovjednikom 392. artiljerijske pukovnije iz sastava [[392. legionarska divizija|392. (hrvatske) pješačke divizije]], jedne od tri njemačko-hrvatske divizije (pored [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] i [[373. pješadijska divizija|373. pješadijske divizije]]). Kao veteran [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] sa iskustvom ratovanja na [[balkanskom bojištu]], major von Ernsthausen biva upućen [[1944]]. godine u okupiranu Jugoslaviju. Von Ernsthausen će [[1959]]. godine objaviti ratne memoare pod naslovom ''Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944'' (“Vukovi [[Lika|Like]]. Sa legionarima, ustašama, domobranima i četnicima protiv Titovih partizana. Doživljaji u Hrvatskoj 1944.”).<ref>[https://winkelried-verlag.de/buecher/landser-am-feind/744/die-woelfe-der-lika Winkelried Verlag: Adolf von Ernsthausen, Die Wölfe der Lika]</ref><ref>[https://www.booklooker.de/B%C3%BCcher/Adolf-von-Ernsthausen+Die-W%C3%B6lfe-der-Lika-Mit-Legion%C3%A4ren-Ustaschi-Domobranen-und-Tschetniks-gegen/id/A02Iwx5I01ZZ3 Ernsthausen, Adolf von — Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944 — Landser am Feind, Band 5 (www.booklooker.de)]</ref> O sveobuhvatnoj saradnji Dobroslava Jevđevića s okupacionim vlastima bio je general Mihailović, u više navrata, obaviješten i od strane Jovanke Krištof (pseudonim »Mira«), četničke obavještajke u [[Slovenija|Sloveniji]]. U veoma opširnom izvještaju od 29. juna 1944, Krištof o Jevđeviću (pseudonim »Aero«) daje nedvosmislenu ocjenu: „Aero je drugi [[Milan Nedić|Nedić]].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_198.htm Izveštaj obaveštajnog organa od 29. juna 1944. Draži Mihailoviću o stanju četničkih organizacija u Sloveniji, Hrvatskom primorju, Gorskom kotaru i Lici i saradnji sa nemačkim okupatorima]</ref> Pored toga, Krištof karakteriše Jevđevića kao „vrlo kompromitovanu osobu“ (najprije zbog „jakog sudelovanja sa okupatorom“), te zaključuje da ovaj ne bi mogao organizovati četničku ilegalu. Iz izvještaja Krištof može se zaključiti kako su vojvoda Dobroslav Jevđević i kapetan [[Dušan Đaković]], komandant 4. brigade iz sastava Ličko-kordunaške oblasti JVuO, bili podređeni okupatoru i suštinski i u simboličkoj ravni: {{izdvojeni citat|Odred u Ab.[aciji, tj. [[Opatija|Opatiji]] — prim.] likvidiran. 19 ljudi otišlo u [[Postojna|Postojnu]], a 10 ih ide u Nem.[ačku] kom. na [[Rijeka|Reci]], gde će služiti kao [[Gestapo]]. Tu će biti sa njima i Aero i kap. Đak., pa čak i r. stanica. [...] Svi su ti odredi pod Nem. kom. i bez međusobne veze, razbacani po [[Istra|Istri]], da se pokaže celom narodu, kako su Srbi Nem. sluge. Plaćeni su — vojnici 360 L.[ira] mesečno, podnar. 450 naredn. 525 podpor. mislim 3.000 a kap. Đak. 5.800 L. [...] U Josipdol je poslao Aero 11 ljudi, navodno da osnuju tamo četničku komandu. Međutim ti su ljudi Nem. tajna policija, a od četnika iz šume, koji su im dolazili u vezi, da je to četn. komanda, napravili Nem. radni bataljon, koji vode Nem. Tu je oko 40 ljudi, ostali su prestali dolaziti kad su videli šta se sa ovima desilo. [...] Kud ćemo veće poniženje za našu vojsku nego da komanduje Nem. poručnik našem kapetanu, pa i vojvodi, samo sreća, da je taj vojv. surogat, inače propadosmo od bruke... Sve ove i slične akcije vodi kap. Đaković, naravno pod komandom Nem. poručnika. Odluke o njima donosi Aero u dogovoru sa Nem. Upravo je gnusno gledati, kako se obojica klanjaju pred Nem. potpor. i por., pa kaplarima. Đak. sve pozdravlja fašistički uzdignutom rukom, a Aero samo veće činove oficire, inače našim pozdravom. [...] U Lici saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi — tamo mora okupator popuštati, jer inače odoše ljudi u šumu, a vođe su potpuno Nem. sluge i nemaju kamo bežati. [...] '''U krvi im je šurovanje sa okupatorom, a nama prikazuju kako vode vele politiku i kolike žrtve za narod s tim pridonašaju — dok u stvari nisu ništa drugo nego ponizne Nem. sluge'''. [...] Potrebno je već jednom započeti sa ozbiljnim i poštenim radom, jer će nas katastrofa preteći. Saradnju sa okupatorom trebalo bi napraviti na čisto drugoj bazi i ne sme biti vidna. Bar ovde.}} Na drugoj strani, Jovanka Krištof izdvaja kao pozitivan primjer vojvodu Momčila Ðujića: „Ovi ljudi ovde vide jedini spas u vojv. Đujiću, jer ga smatraju poštenim i iskrenim borcem za našu stvar. Isto ima org. dobro sprovedenu. Pljačkati i krasti ne dozvoljava o čemu su se uverili iz njegove prop. gde su imena poubijanih ljudi zbog nediscipline i raznih prekršaja. To ljudima imponira — pošten rad i samo to žele, a i zaslužuju, jer ih nepoštenje tuče već 3 1/2 god. I pored svega toga, ostali su verni našoj ideji. Isto saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi i ne vodi se trgovina sa ljudima, kao ovde. Ovo vodstvo se jako boji Đujića i gaji mržnju prema njemu zato hoće ljudima dokazati, da Đujić nema ništa odnosno samo par sto vojnika bez oružja koji kao čudo gledaju mitraljez. A isto, da su pod Nem. kao ovi ovde.“ U pokušaju da prebaci teret odgovornosti za sopstvenu kolaboraciju s okupatorom na komandanta Dinarske divizije JVuO, vojvoda Jevđević piše Mihailoviću 8. avgusta 1944. godine: „Garantujem i imam stotine dokaza da trupe Đujića u velikom delu stoje u tešnjoj vezi od mene, ali to niko ne vidi. Vi bi se začudili, kad bi vam sve ispričao kakve mi izveštaje pokazuju Nemci o svojim vezama sa našim jedinicama, naročito kod [[Uroš Drenović|Drenovića]] i ostalih, prebacujući mi da ih mi sabotiramo i podmuklo rušimo.“<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 156, reg. br. 51/1—1.</ref> I u izvještaju od 10. avgusta 1944, Jovanka Krištof je upozorila Mihailovića na činjenicu da se [[Lika|lički]] četnici pod komandom vojvode Jevđevića nalaze u [[Istra|Istri]] u službi okupatora, kao i da su pred [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|nacistima]] (»broj 11«) dužni salutirati [[Rimski pozdrav|fašističkim pozdravom]]: {{izdvojeni citat|Kolben [potpukovnik [[Karl Novak]] — prim.] se povratio 3 ov. meseca. Zgrozio se nad ovim radom. Nije mogao svega verovati kad su mu referisali oficiri i vojnici, dok nije neke stvari i na vlastite oči video. Mislim, da je dosta ako Vam kažem da stalno uzdiše i govori pri svakoj prilici: »Jadni Čiča, kako ga upropastiše, zar [[Vermaht]] i [[Gestapo]], da predstavlja Čičinu vojsku.« Prebleđuje slušajući i gledajući ovo. 3. mu referiraše četnici da su dobili naređenje da moraju svi nacistički pozdravljati. A jučer se sam uverio da ima oficira, koji profaniraju našu uniformu, te u njoj putuju iz [[Postojna|Postojne]] u Trst i daju povoda komun. za prop. Isti oficir Korać je tako i u Ab.[aciju] došao samo da je još imao natpis na rukavu i kapi »Lika« što po naređenju moraju svi u Postojni nositi. Ja sam ga napala zbog toga, a isto tako i Jovanovog brata, te su jučer svi na putu skinuli te sramotne natpise. [...] Čujem da Jovan sad ostaje kod Vas. Neka Vam ispriča kako su part.[izani] u okolici Post.[ojne] natiskali plakate o četn. banditima sa natpisom »Lika« na rukavu i kapi, koji su pljačkali selo sa br. 11 i odveli x ljudi i t.d. [...] Nadam se da će sad sigurno uspeti četnicima, da se odele od br. 11. Samo mnogi su od njih mišljenja da su ovim radom upropas[ti]li i ovde i Liku.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_21.htm Izveštaj Jovanke Krištof od 10. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o stanju ličkih četnika u Istri, njihovoj saradnji sa Nemcima i ponašanju Dobrosava Jevđevića u vezi sa problemom vraćanja četnika u Liku]</ref>}} === Saradnja JVuO sa njemačkim okupatorom na Kosovu (1944) === {{main|Kosovo i Metohija u Narodnooslobodilačkoj borbi}} Proljeća 1944. godine, u vrijeme [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodora Udarne grupe divizije NOVJ u dolinu Ibra]], dolazi do čvrste saradnje između četnika na [[Kosovo|Kosovu]] i njemačkog okupatora u borbi protiv [[NOP]]. 8. aprila 1944. godine, kapetan [[Živojin Marković]], komandant Drugog kosovskog korpusa JVuO, obavještava<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref> generala Dragoljuba Mihailovića da se sastao sa njemačkim šefom SD policije iz [[Kosovska Mitrovica|Mitrovice]], koji mu je obećao hvatanje komunista sa Kosova (i [[Srbi|Srba]] i [[Albanci|Albanaca]]): {{izdvojeni citat|Obećao je da će da pohvata sve komuniste sa Kosova, bilo Srbe bilo Arnaute o čemu smo dali dokaze i podatke... Učinio sam pokušaj da dobijem i municiju od Nemaca. Obećali su, jer sam im predstavio strašno stanje u vezi sa partizanima.}} Kapetan Živojin Marković upozoravao je generala Mihailovića na posljedice javne i otvorene saradnje sa okupatorima, tj. na četničku kompromitaciju pred stanovništvom. Kapetan Marković piše 23. aprila 1944. kako je nastupila potpuna konfuzija, budući kako se protiv snagâ NOVJ zajedno bore: „Mi [tj. JVuO — prim.], Nemci, Bugari, nedićevci, dobrovoljci, [[Albanci|Arnauti]] dobrovoljci, Albanska legija.“<ref>AVII, ČA, kut. 246a, reg. br. 1/1–23.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943—1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 358.</ref> 11. juna 1944. kapetan Marković izveštava komandanta [[Sicherheitsdienst|SD policije]] u [[Kosovska Mitrovica|Kosovskoj Mitrovici]] o borbama koje vodi protiv jedinica NOP. Pored toga, kapetan Živojin Marković izvještava njemačkog oficira o spuštanju engleskih i američkih padobranaca na teren pod kontrolom snagâ JVuO: {{izdvojeni citat|Nastojaću da proverim tačno gde su pali i ko ih je uhvatio i gde će se nalaziti, pa ću vas izvestiti. Ja sam na položaju sa celim korpusom. Noćas sam blokirao dva srpska sela i uhvatio jednu komunističku trojku koju sam odmah likvidirao... Ako me sada ne pomognete u najtežoj situaciji u borbi sa partizanima, biću prinuđen da se povučem.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Sjutradan, 12. juna 1944, uslijedio je odgovor njemačkog komandanta SD policije iz Mitrovice: {{izdvojeni citat|Mnogo Vam hvala za Vaša dva izveštaja. Juče sam imao duži razgovor sa Vašim oficirom za vezu koji Vas je sigurno već sada o svemu što smo razgovarali izvestio. Raduje me mnogo što imate takve uspehe u borbi protiv komunista i čestitam Vam na tome... Primite puno pozdrava i moje želje da postignete još mnogo uspeha i slave u borbi protiv komunista.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Polovinom septembra 1944. godine, saradnja kosovskih četnika sa njemačkim okupatorom postaje legalna. Štab 2. kosovskog korpusa JVuO dobija od Nijemaca 10. septembra 1944. „tri vagona municije i ukupno 800.000 metaka od 7,9 mm”. U [[Raška|Raškoj]] su se mogli vidjeti njemački vojnici skupa sa četnicima. Krajem oktobra 1944. godine u [[Zvečan]]u pregovaraju predstavnici četnika, Nijemaca i [[Balli Kombëtar|albanskih kvislinga]] o zajedničkoj borbi protiv NOV i PO Jugoslavije.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref><ref>Ненад Миодраг Антонијевић, Ратни злочини на Косову и Метохији 1941—1945. годинe. Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, Београд, 2015, стр. 453—454.</ref> Komanda [[Armijska grupa E|Armijske grupe »E«]] javljala je 29. oktobra 1944. godine o susretu generalštabnog potpukovnika Warnstorffa sa kapetanom Markovićem, vjerovatno radi dogovora o zajedničkom povlačenju na zapad: {{izdvojeni citat| ''29. 10. 1944. Operat. odeljenje (Kos. Mitrovica)'' Sastanak 20. 10. načelnika Obaveštajnog odeljenja potpukovnika Varnštorfa sa komandantom 4. četničkog korpusa Markovićem.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref>}} Iz iste je komande javljano 11. novembra 1944. da su Markovićevi četnici, kao i oni s teritorije [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]], »samo saputnici« njemačkog Wehrmachta. Međutim, nepovjerenje je i dalje postojalo među dvjema stranama, pa je preporučen određeni oprez: {{izdvojeni citat|Grupa Marković (2500—3000), u sporazumu sa nem. vojskom, osigurava odsek Mitrovica — Raška (mesta uklj.) — Novi Pazar. Izviđanje protiv Bugara, Tita i Sovjeta. Do sada nije bilo ozbiljnijih incidenata. Potrebna je opreznost.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0_%22%D0%95%22_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_11.11.1944. Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.], Vojnoistorijski institut, NAV--T-311, r. 184, s. 501.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gruppe Markovic (2500–3000) sichert im Einvernehmen mit dt. Truppe Abschnitt Mitrovica – Raska (Orte ausschl.) – Novi Pazar. Aufklärung gegen Bulgaren, Tito und Sowjets. Bis jetzt keine ernsteren Zwischenfälle. Vorsicht geboten."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u Srbiji (1944) === {{main|Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|Topličko-jablanička operacija}} [[File:Nemci predaju minobacač četnicima.jpg|thumb|Nemci predaju minobacač četnicima u Srbiji 1944.]] {{Quote box | citat = „D.M.-bande dosada nisu nikad napale okupacione trupe.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1115&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001111: Izvještaj o bandama u okolini katarakti Dunava (bez datuma, približno mart 1944).] <br /> ({{jez-njem|"Bisher haben die D.M.Banden die Besatzungstruppen noch nie angegriffen."}})</ref> | izvor = Nemački izvještaj o četnicima u okolini katarakti Dunava od marta 1944. | width = 40% | align = right}} {{Quote box | citat = „Titove bande imaju se napasti i uništiti, odn. zarobiti. Pristalice D.M.-a (četnici) ne smatrati neprijateljima.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1264&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001260: Naredba 923. Landeschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ (29. Juli 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"Angetroffene Titobanden sind anzugreifen und zu vernichten bzw. gefangen zu nehmen. DM—Anhänger (Cetniks) sind nicht als Feind anzusehen."}})</ref> | izvor = Naredba 923. Landesschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ od 29. jula 1944. | width = 40% | align = right}} Oko [[Nova godina|Nove godine]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] 1944. dolazi do žestokih [[Bitka za Ivanjicu (januar 1944.)|borbi za Ivanjicu]]. Ovom prilikom, četnici Draže Mihailovića stupaju u borbu protiv snagâ NOVJ skupa sa Nijemcima, [[Bugari|Bugarima]] i kvislinškim formacijama (Državna i Poljska straža). 11. januara 1944, u Vrhovnu komandu JVuO stiže depeša kapetana [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] (pseudonimi »Švarc« i »Ras-Rasa«), u kojoj se navodi: „Nemci i Bugari uz pomoć četnika ušli u Ivanjicu, a tenkovi produžili dalje. Komunisti otstupaju u pravcu Javor — Kušići. Od naših u borbi [[Vuk Kalaitović|Kalait]] i Marković. Gubici nisu još utvrđeni. Nemci danas prošli kroz [[Kosjerić]] i sutra stižu na bojište. Od komunista učestvuju u borbi muslimanska i dalmatinska brigada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> Kapetan [[Predrag Raković]] (»Kar-Kar« i »Pre-Pre«) šalje 13. januara dvije depeše kojima obavještava VK JVuO i generala Mihailovića o stanju na terenu: {{izdvojeni citat|Primio sam sva Vaša naređenja za prikupljanje snaga za dejstvo prema Ivanjici protivu komunista. Situacija kod Ivanjice 12-I uveče: partizani su izbačeni iz Ivanjice i odbačeni prema Mučnju, a štab mi je još u Katićima. Partizani tamo imaju 1, 2 i 5 proletersku brigadu i srbijansku proletersku brigadu. Ukupno oko 3000 ljudi. Odlično naoružani sa dosta municije. Od okupatora: Nemaca vrlo malo sa 5 tenkova, a Bugara 1000. Nemci ne nameravaju da dovedu u ovu oblast jače snage za borbu, jer su radi da ove partizane likvidiraju sa Bugarima, srpskom državnom stražom i da im pomognu četnici D. M. I jedna i druga strana drže se u toku 13-I pasivno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Kad je sredinom marta 1944. operativna grupa sastavljena od [[Druga proleterska divizija NOVJ|Druge]] i [[Peta krajiška divizija NOVJ|Pete divizije]] NOVJ iz [[Sandžak]]a [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodrla u zapadnu Srbiju]], nesuglasice između četnika i Nijemaca u Srbiji potisnute su u drugi plan. Trupe sastavljene od jedinica [[Vermaht]]a i [[Vafen-SS|SS]], korpusâ JVUO, bugarskog okupacionog korpusa, [[Srpska državna straža|SDS]], [[Srpski Doborvoljački Korpus|SDK]] i [[Ruski Zaštitni Korpus|Ruskog zaštitnog korpusa]] pod objedinjenom nemačkom komandom generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] funkcionisale su kao jedinstvena operativna grupa u [[Operacija Kamerjeger|operaciji »Kammerjäger«]]. Kod nadležne je četničke komande majora [[Neško Nedić|Neška Nedića]] bio akreditovan nemački kapetan Vajel kao oficir za vezu. Zajedničke operacije trajale su nešto duže od dva meseca.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj Vojnoupravnog komandanta jugoistoka od 13. maja 1944.]</ref> Kao znak otopljavanja odnosa na liniji četnici–okupator, nakon unilateralnog raskidanja (sa četničke strane) [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|sporazuma potpisanih]] u zimu 1943/1944. godine te organiziranja [[Operacija Treibjagd|operacije »Hajka«]] protiv [[Nikola Kalabić|Kalabićevih]] četnika, u drugoj polovini marta 1944. upriličen je sastanak komandanta Drugog ravnogorskog korpusa kapetana [[Predrag Raković|Predraga Rakovića]] sa oficirom [[Schutzstaffel|SS]]-a Biermannom, inače njemačkim zapovjednikom [[Čačak|Čačka]]. Tom prilikom je kapetan Raković garantovao „da ne postoje ni najmanje namere da se planira opšti ustanak ili da se sprovedu sabotažne akcije“ protiv Nijemaca, odnosno da će „na teritoriji Srbije“ iznova nastupiti primirje. U Mihailovićevo ime, četnički komandant je iskazao spremnost „za borbu protiv komunista i izvan Srbije, uz isporuke municije“, a nije čak odbacio ni mogućnost angažovanja „na drugim evropskim frontovima“.<ref>[https://web.archive.org/web/20221206140940/https://znaci.org/00001/4_14_3_269.htm Izveštaj Feldkomandanture u Čačku od 25. marta 1944. komandantu Jugoistoka o pregovorima sa komandantom 2. ravnogorskog korpusa]</ref> U izvještaju Komandi Jugoistoka, [[obersturmführer]] Biermann navodi da Draža Mihailović od njemačke strane očekuje diskretnost u održavanju kontakata, naročito stoga što bi srpske kvislinške vlasti u JVuO mogle vidjeti konkurenciju: {{izdvojeni citat|Kapetan Raković mi je kazao lično, takoreći u povjerenju kao prijatelju, da sve što mi je do sada rekao i sve što sam ja zapisao, on rekao po nalogu Draže Mihailovića, s kojim je imao svakodnevnu radio-vezu i od koga je dobivao stalna uputstva o predmetu prethodnih razgovora. Pritom me uvjerava da će sa strane Mihailovića, naravno, sve biti demantirano, ukoliko se o sadržaju razgovorâ ponovno dozna u [[Beograd|beogradskim]] krugovima ([[Milan Nedić|Nedić]], [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]). Sasvim je prirodno da ovi krugovi pokušavaju svim sredstvima osujetiti sporazum između njemačke okupacijske vlasti i Draže Mihailovića, jer trenutno su oni legalni predstavnici srpskog naroda te bi možda mogli strahovati za svoje pozicije. Pregovore između DM–pokreta i njemačkih vlasti ovi bi krugovi odmah iskoristili u propagandne svrhe i predstavili ih kao kraj ili slabost DM–pokreta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000268—000269.] <br /> ({{jez-njem|"Hauptmann Rakovic sagte mit persönlich, sozusagen vetraulich zu einem Freund, dass alles, was er mir bisher gesagt und ich aufgeschrieben habe, von ihm im Auftrage von DM gesagt worden sei, mit dem er tägliche Funkverbindung habe und von dem er laufend Anweisungen für den Stoff der bisherigen Besprechungen erhalten habe. Er versichert mir gleichzeitig dass selbverstandlich von DM–Seite alles abgestritten werde, falls wieder der Inhalt der Besprechungen in Belgrader Kreisen (Nedic, Ljotic) bekannt werde. Es sei zu natürlich, dass diese Kreise mit allen Mitteln eine Verständigung zwischen der deutschen Besatzungsmacht und DM zu hintertreiben versuchen, denn sie seien ja gegenwärtig die legalen Vertreter des serbischen Volkes und müssten evtl. um ihren Posten fürchten. Verhandlungen der DM–Bewegung mit deutschen Behörden würden sofort von diesen Kreisen propagandistisch aufgeschlachtet und als Ende bezw. Schwäche der DM–Bewegung hingestellt."}})</ref>|Njemački izvještaj od 25. marta 1944. o pregovorima šefa [[Sicherheitsdienst]]a u Čačku obersturmführera Biermanna sa kapetanom [[Predrag Raković|Predragom Rakovićem]], komandantom 2. ravnogorskog korpusa JVuO}} Kapetan Predrag Raković, jedan od glavnih četničkih komandanata zaduženih za održavanje [[Saradnja četnika sa Nedićevom vladom|veze s Milanom Nedićem]] i Nijemcima, ponovo se sastaje sa Biermannom u Čačku 26. aprila.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=331&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000314.]</ref> Raković je tada naveo da mu je general Mihailović povukao punomoć za obavljanje poslovâ s Nijemcima i da zbog toga na ovom sastanku ne sudjeluje kao njegov predstavnik. Očigledno da je Draža Mihailović bio sasvim upoznat sa ovim kontaktima i davao je za njih odobrenja, dok je Raković održavao kontakte i obavljao poslove s Nijemcima, iako su mu ovlaštenja bila povučena.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Ubrzo je uslijedilo potčinjavanje Rakovićevog Drugog ravnogorskog korpusa JVuO (kao i Javorskog korpusa pod komandom majora [[Radomir Cvetić|Radomira Cvetića]]) njemačkim trupama u jugozapadnoj Srbiji, što se može zaključiti iz jednog izvještaja Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka s početka aprila 1944: {{izdvojeni citat|Cvetićevi četnici osiguravaju lijevi bok grupe Jug i izviđaju u pravcu [[Golija|Golije]] od Drinića ka sjeveru. Zadatak Rakovićeve grupe nepromijenjen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=413 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000408—000409.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cvetic–Cetniks sind zum Schutz der linken Flanke der Angriffsgruppe Süd und zur Aufklärung über das Golija–Gebirge über Dramici nach Norden vorzuführen. Auftrag für Rakovic–Cetniks bleibt unverändert."}})</ref>|Izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka svim potčinjenim jedinicama za 3. april 1944. godine}} Kapetan Raković javlja 30. marta 1944. Vrhovnoj komandi JVuO kako okupator, bez pomoći njegovih snagâ, ne može zatvoriti liniju odbrane u dolini [[Ibar|Ibra]]: {{izdvojeni citat|Nemci kažu da se na dan 29 ov. m. u 2 časa ujutru pojavila veća grupa komunista u blizini s. Biljanovca kod ušća Jošaničke reke u Ibar. Kažu da su uhvatili i dešifrovali depešu koju je [[Tito]] poslao [[Peko Dapčević|Peku]] da Peko ima zadatak da što pre poruši mostove na pruzi i putu [[Kraljevo]] — [[Raška]] — [[Mitrovica]] — [[Skoplje]] i da mu je to i bio cilj prodiranja ka toj pruzi. Nemci su bacili dosta svojih snaga u Ibarsku dolinu da sačuvaju prugu. '''Vapiju za našom pomoći'''. Ovu prugu su do sada čuvali Rusi [tj. [[Ruski zaštitni korpus|RZK]] — prim.], sada su oni smenjeni i u bunkerima su [[Srpski dobrovoljački korpus|Ljotićevci]]. Verovatno da će komuniste zaustaviti na ovoj liniji okupator. Ja ću danas biti sa celim korpusom na mestu kako mi je naređeno, sa štabom u Roćevićima. Uputio sam manja odelenja u daljno izviđanje prema Studenici. Čim nešto dobijem izveštavaću Vas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_104.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 30. marta 1944. četničkoj Vrhovnoj komandi o dobijenim podacima od Nemaca za dejstvo NOVJ u dolini r. Ibra]</ref>}} U dnevnom izvještaju iz Komande Jugoistoka za 18. april 1944, predviđa se koji će sektor zauzeti jedinice pod Rakovićevom komandom u vrijeme izvođenja operacije »Kammerjäger«, kojom prilikom je okupator s uspjehom osujetio [[Drugi prodor NOVJ u Srbiju|drugi prodor NOVJ u Srbiju]]: {{izdvojeni citat|Rakovićeva grupa dobila zadatak da postavi osiguranja prema jugu na sjevernoj obali Studenice.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=514&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000510.] <br/> ({{jez-njem|"Unternehmen Kamerjägger. II. Eigene Lage: <br /> F/ Cetnik–Gruppe Rakovic erhielt Auftrag zur Abschirmung nach S gegen Feind auf dem nördl. Studenica–Ufer."}})</ref>|Dnevni izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka tokom operacije Kammerjäger, 18. april 1944.}} Jedan od prvih dokumenata gdje se pominje učešće četnika na strani [[Sile Osovine|snaga Osovine]] tokom operacije »Kammerjäger« predstavlja dnevni izvještaj Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka za 27. mart 1944. godine. Neuspjeh snagâ NOV i POJ u pokušaju da pređu rijeku Ibar ogleda se i u činjenici da su im ovom prilikom naneseni značajni gubici u ljudstvu: {{izdvojeni citat| SRBIJA: Operacija »Kamerjeger«: 2. i 5. crvena div. prekinule su borbe u rejonu Ivanjice i posle probijanja slabijeg bug. odbrambenog fronta j. od Ivanjice glavninom snaga prešle put Ivanjica — Sjenica u pravcu planina Golija — dolina Ibra. Dosadašnji gubici kod neprijatelja navodno preko 340 mrtvih i ranjenih. Kao protivmere otpočeto je: 1.) Gonjenje od strane 4 oj.[ačana] bug. bat., uz sadejstvo četničkih odredâ. Preostali delovi 24. bug. div. čiste dosadašnje bojište uz osiguranje doline Moravice. 2.) Formiranje Borbene grupe »Šreder« u cilju zaprečavanja doline Ibra. Ovoj su potčinjeni: 4. puk [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], koji je tamo angažovan za osiguranje pruge, nem. i srp. jedinice koje se tamo nalaze, kao i alarmne jedinice [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|2. okl. armije]] iz pozadinskih jedinica. Spremaju se za dovlačenje: 2. puk [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 4. puk SDK, 1 bat. 1. puka SDK (ukupno 5 bataljona), 696 (mot.) bat. polj. žand. i 1 nem. pol. dobr. bat. Za dolinu Ibra naređen je 1. stepen bojne gotovosti, a za mesto Rašku — 2. stepen bojne gotovosti. Otežani su pokreti usled stalnih snežnih padavina.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_37.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. marta 1944. Grupi armija »F« o prodoru 2. i 5. NOU divizije i preduzetim protivmerama u operaciji »Kamerjeger« kao i o odbijanju zahteva kvislinške crnogorske vlade za pripajanje Sandžaka Crnoj Gori]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=361&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000357.] <br/> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 27.3.1944 </br> Serbien. </br> Unternehmen "Kamerjägger": </br> 2. u. 5. rote Div. haben Kämpfe im Raum Ivanjica abgebrochen und nach Durchstossen der unterlegenen bulg. Abwehrfront S Ivanjica mit Masse die Strasse Ivanjica–Sijenica [sic] in Richtung Golija–Gebirge–Ibartal überschritten. Bisherige Feindverluste angeblich über 340 Tote und Verwundete. </br> Als Gegenmassnahmen sind eingeleitet: </br> 1.) Verfolgung durch 4. verst.bulg.Btle. unter Mitwirkung von Cetnik–Abteilungen. Uebrige Teile 24.bulg.Div. säubern bisheriges Kampffeld unter Sicherung des Moravica–Tales. </br> 2.) Bildung einer Kampfgruppe Schröder zur Sperrung des Ibartales. Dieser sind unterstellt: </br> das zur Bahnsicherung dort eingesetzte 4.Rgt. RSK </br> die dort befindlichen dt. u. serb. Einheiten sowie </br> Alarmeinheiten der 2.Pz.Armee aus Versorgungstruppen. </br> In Zuführung begriffen: </br> 2.Rgt. SFK, 4.Rgt. SFK, 1 Btl.1.Rgt. SFK (ingesamt 5 Btle.) </br> Feld.Abt.(mot) 696 u. 1 dt. Pol.Frw.Btl. </br> Für Ibartal Alarmstufe 1, den Ort Raska Alarmstufe 2 befohlen. Bewegungen durch anhaltende Schneefälle erschwert."}})</ref>}} Iz jednog razgovora na visokom nivou (prisutni: general [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka i [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova), održanom 11. aprila 1944. godine, može se nazrijeti koliko su okupacioni dužnosnici bili zadovoljni saradnjom sa četnicima i ostalim [[Kolaboracija|kolaboracionističkim]] snagama na [[Balkan]]u: {{izdvojeni citat|Neubacherovo mišljenje o vrijednosti srpskih formacijâ: [[Srpska državna straža|SDS]] loša, Hipo (pomoćna policija) isto, [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] dobar, četnici veoma različito. U Crnoj Gori se dobro tuku [[Crnogorski dobrovoljački korpus|dobrovoljci pod njemačkim vođstvom]]. Kosovski Albanci se bore s nama. Evzoni u Grčkoj nijesu za odbranu obale, ali su korisni u unutrašnjosti zemlje i sigurno neće pucati na nas.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"Auffassung Neubacher über den Wert der serbischen Verbände: SSW schlecht, Hipo desgleichen, SFK gut, Cetniks sehr unterschiedlich. In Montenegro schlügen sich die Freiwilligen unter deutscher Führung gut. Die Kosovoalbaner kämpfen mit uns. Evzonen in Griechenland sind nichts für Küstenverteidigung, brauchbar wohl aber im Innern des Landes, werden bestimmt nicht auf uns schiessen."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/155_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604192713/https://znaci.org/00001/155_4.pdf |date=2023-06-04 }}, str. II/294.</ref>|Vojni zapovjednik Jugoistoka (Razgovor Felber-Neubacher, 11. april 1944.)}} Hermann Neubacher se i ovom prilikom očitovao kao entuzijastični zagovornik sveobuhvatne saradnje sa JVuO, budući da u prvom pasusu zapisnika stoji: {{izdvojeni citat|Poslanik Nojbaher smatra da je jačanje nacionalnih srpskih snagâ apsolutno neophodno. On traži mišljenje Vojnoupravnog komandanta o tome da li treba nastaviti pregovore sa DM-om. DM je navodno dobio ultimatum od [[Englezi|Engleza]], koji su zahtevali njegovo potpuno svrstavanje uz njih. DM je to odbio. Nojbaheru je — preko [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]], jednog od najbližih saradnika DM-a — stavljeno do znanja da se DM mora udružiti sa Nemcima. Trifunović je tvrdio da bi, ukoliko dođe do sporazuma, DM bio u stanju da mobiliše čak 50.000 ljudi protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gesandter Neubacher hält eine Verstärkung der nationalen serbischen Kräfte für unbedingt geboten. Er holt die Auffassung des Oberbefehlshaber ein, ob mit DM. weiter Verhandlungen gepflegt werden sollen. DM habe angeblich eine ultimative Forderung der Engländer erhalten, die von ihm restloses Mitgehen forderte. DM. habe diese abgelehnt. Ihm, Neubacher, sei durch Trifunovic (nächster Mitarbeiter DM's.) nahegebracht worden, dass DM. mit den Deutschen zusammengehen müsse. Er habe behauptet, dass bei einer zu Stande kommenden Vereinbarung, DM in der Lage sei, gegen Kommunisten glatt 50 000 Mann zu mobilisieren."}})</ref>}} U izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera (u odjeljku naslovljenom „Stanje kod neprijatelja“), sačinjenom 22. aprila iste godine, ambivalento držanje jedinicâ JVuO prema okupatorskim vlastima smatra se glavnom karakteristikom četničkog pokreta u Srbiji: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Pokret DM je podijeljen unutar sebe. Dok se neki aktivno bore na strani njemačkog Wehrmachta protiv komunista — a da nijesu odustali od temeljnih rezervi prema svakom okupatoru — manje bande DM u centralnoj i istočnoj Srbiji spremne su činiti štetu. Izvještaji koji se stalno pojavljuju o pregovorima Draže Mihailovića i Tita nijesu potvrđeni i takođe se doimaju nevjerovatnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=556 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000552.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist in sich aufgespalten. Während ein Teil aktiv an der Seite der deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten kampft – ohne dadurch die grundsätzlichen gegen jeden Okkupator vorhandenen Vorbehalte aufgegeben zu haben – treiben kleinere DM–Banden in Mittel–und Ostserbien nach wir vor ihr Unwesen. Immer wieder auftauchende Meldungen über Verhandlungen zwischen DM und Tito bestätigen sich nicht und erscheinen auch unglaubwürdig."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka o stanju u periodu od 16. marta do 15. aprila 1944. godine}} 12. aprila 1944. godine, pukovnik [[Jevrem Simić]] izdaje jednom četničkom nižem oficiru objavu o kretanju na terenu brigade kojom komanduje, kako bi ovaj mogao što efikasnije uništavati jatake i simpatizere [[Narodnooslobodilački pokret|NOP]]-a: {{izdvojeni citat|OBJAVA Za G. Milića Majstorovića p.poručnika, komandanta II bataljona III leteće kosmajske brigade, koja mu se izdaje s tim da može slobodno da se kreće sam ili sa svojom vojskom po terenu koji je ugovoren sa našim saveznicima Nemcima i Bugarima i da u ime Kralja Petra II Karađorđevića oduzima svu rekviziciju i kolje sve partizanske jatake i simpatizere zbog čega će dobiti čin majora.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_115.htm Objava komandanta četničke oblasti u Srbiji od 12. aprila 1944. komandantu 2. bataljona 3. kosmajske brigade za nesmetano kretanje od okupatora i klanje simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta]</ref>}} 1. maja 1944. godine, u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka, koji potpisuje načelnik štaba general [[Kurt Geitner]], navodi se cifra od nekoliko hiljada pripadnika JVuO koji pomažu okupatoru u zaustavljanju ofenzive NOVJ: {{izdvojeni citat|Srbija — Stanje u sopstvenim redovima: <br /> Borbena grupa Weyel: 500. SS padobranski lovački bataljon, sa otprilike 1.000 četnika, odbacio je neprijatelja kod [[Seča Reka|Seče Reke]] (6 km zap. od [[Kosjerić]]a) i sa manjom borbenom grupom vrši napad na neprijatelja kod Varde. Izbrojano 10 mrtvih neprijatelja; vjerovatni veći gubici. [...] <br /> Četnici su raspoređeni duž linije [[Požega]]—Kosjerić—[[Ražana]]—[[Povlen]], sa ukupnom jačinom od približno 5.000 ljudi. Pojedine grupe su poslale oficire za vezu. Draža Mihailović, koji je preuzeo jedinstveno zapovjedništvo, namjerava uspostaviti radio-vezu s njemačkom komandom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=673&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000669—000670.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. Eigene Lage. <br /> B. Kampfgruppe Weyel. Fg.Abt. 696 bis Kostojevici an Straße 4 OSO Rogacica durchgestossen. SS–Fallschirmjäger–Btl. hat mit etwa 1000 Cetniks Feind bei Sjecareka [sic!] (6 W Kosjerici) geworfen und steht mit einer schwächeren Kampfgruppe im Angriff gegen Feind bei Varda. 10 gezählte Feindtote, weitere Feindverluste wahrscheinlich. <br /> F. Cetniks stehen im allg. Linie Pozega–Kosjerici–Razana–Povlen in Gesamtstärke ca. 5000 Mann. Einzelen Gruppen haben V.Offz. abgestellt. DM., der Gesamtführung übernommen hat, will Funkverbindung zu deutschem Kommando herstellen."}})</ref>}} U monografiji “Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941—1945” [[Jozo Tomašević]] zaključuje: „Ne mogu ipak dati nikakvu potvrdu toj slutnji da je Mihailović održavao direktnu radio-vezu s Nijemcima, a uzimajući u obzir njegov način ponašanja u cijelom ratu, malo je vjerojatno da jest.“<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Međutim, Hermann Neubacher svjedoči u memoarima kako je, makar tokom nekoliko dana u zimu [[1945]], održavao izravnu radio-vezu s Mihailovićevim štabom.<ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005, str. 161—162.</ref> U dnevniku Vojnog zapovjednika Jugoistoka od 2. maja 1944,<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=677&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000673.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgruppe Weyel. SS–Fallschirmjägger–Btl. hat mit Cetniks bei Varda Tross der 5.Div. zerschlagen. Hohe blutige Feindverluste. Cetniks haben sämtl. Gefangene erschossen. Zahlen werden nachgemeldet."}})</ref> sa pohvalom se ističe kooperacija onih snagâ JVuO u zapadnoj Srbiji koje sačinjavaju taktički sklop pod komandom majora [[Ericha Weyela]]: {{izdvojeni citat|Borbena grupa Weyel: SS padobranski lovački bataljon, zajedno sa četnicima, uništio komoru [[Peta krajiška divizija|Pete divizije]] kod [[Varda (selo)|Varde]]. Veliki neprijateljski gubici. Četnici postrijeljali sve zarobljenike. Brojke će biti objavljene naknadno.}} U izvodu iz ratnog dnevnika generala Hansa-Gustava Felbera za 3. maj 1944. godine, navodi se da je načelnik štaba Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka general Kurt Geitner išao u posjetu njemačkim trupama na ratištu u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]]: {{izdvojeni citat|(3.5.44) 6,00: Putovanje do Parišta [svakako je riječ o [[Donje Vardište|Vardištu]] — prim.] zbog razgovora sa majorom Weyelom i nekim četničkim vođama o formiranju zajedničkog štaba za borbu protiv komunista. Povratak za Beograd 3. maja u 15 časova.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=807&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000803.] <br /> ({{jez-njem|"3.5.44 6.oo Uhr Fahrt nach Pariste zur Besprechung mit Major Weyel und einigen Cetnik–Führern über Bildung eines gemeinsamen Stabes zur Bekämpfung der Kommunisten. Rückkehr nach Belgrad am 3.5., nachmittags 15.oo Uhr."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka, 3. maj 1944. godine}} Kolike je razmjere poprimila kolaboracija četnikâ Draže Mihailovića sa njemačkim okupatorom i srpskim kvislinškim jedinicama u proljeće 1944. godine, postaje očigledno i iz navodâ u izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja, u kom su snage JVuO ubrojane u vlastite formacije: {{izdvojeni citat| I. Sopstvene snage A) Grupa “Holman” 696. bat. feldžand. krenuo je jutros sa četnicima u napad duž puta Nova Varoš — Ljubiš. 11/4. p. “Brand.” na maršu Sjenica — Maskova. Komandno mesto grupe “Holman” — Nova Varoš. I I/4. p. “Brand.” na maršu Užice — Ivanjica — Maskova. B) Grupa “Vajel” Napad Severne četničke grupe na jakog neprijatelja jugoistočno od Rožanstva nije uspeo uprkos visokih gubitaka i na strani četnika i na strani neprijatelja, pa će jutros biti ponovljen sa I/“Brand.”. Podređeni 1. bataljon 63. puka u obezbeđenju na visovima između Čajetine i Rožanstva. C) 24. bug. div. I I /64. nije uspeo u noći 11/12. 5. da kod Mokre Gore spreči neprijateljske zaštitnice da izmaknu ka jugu. Danas je sa 1/1. srp. puka i 1.000 četnika počelo čišćenje prostora Semegnjevo — Čajetina. 8. bataljon teških mitraljeza na maršu Požega — Arilje. 11/63. biće naknadno privučen. D) Grupa “Tatalović” Srpski dobrovoljački korpus uključio se kod Ljubovije u borbe na hrvatskoj obali Drine i prihvatio četnike koji su se povlačili. Kod Rogačice 4 prebeglice.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja 1944. Vrhovnoj komandi Vermahta o borbama sa 2. i 5. NOU divizijom na komunikaciji Užice — Višegrad]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000732—000733.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. II. Eigene Lage. <br /> A) Gruppe Hollmann. Fg.Abt.696 heute morgen mit Cetniks zum Angriff entlang Str. Nova Varos–Ljubis angetreten. II./4.Brdbg. auf Marsch Sjenica–Maskovo. Gefechtsstand Gruppe Hollmann Nova Varos. III./4.Brdbg. auf Marsch Uzice–Ivanjica–Maskovo. <br /> B) Gruppe Weyel. Angriff nördl. Cetnik–Gruppe gegen starken Feind SO Rozanstvo drang bei hohen Cetnik–u. Feindverlusten nicht durch und wird seit heute morgen mit I./Brdbg. wiederholt. Unterstelltes I./63 sichert auf Höhen zwischen Cajetina u. Rozanstvo. <br /> C) 24.bulg.Div. III./64 konnte in der Nacht 11./12.5. bei Mokra Gora Ausweichen feindl. Nachhuten nach S nicht verhindern und tritt heute mit I./Serb.Rgt.1 u. 1000 Cetniks zur Säuberung des Raumes Semegnjevo–Cajetina an. 8.sMG.Btl. auf Marsch Pozega–Arilje. II./63 wird nachgezogen. <br /> D) Gruppe Tatalovic. Bei Ljubovija griff SFK in Kämpfe auf kroat.Drina–Ufer ein u. nahm ausweichende Cetniks auf. Bei Rogacica 4 Überläufer."}})</ref>}} U istom izvještaju je prenijeta i sljedeća informacija: {{izdvojeni citat|Prema pouzdanom izvoru, četnički komandant [[Dragoslav Račić|Račić]], koji je učestvovao u borbi protiv Grupe “[[Milutin Morača|Morača]]” u [[Valjevo|valjevskom]] kraju, zatražio je da se vrati u svoje dotadašnje operacijsko područje, jer ne želi više da se „prlja“ saradnjom sa okupatorom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000732.] <br /> ({{jez-njem|"Nach s.Qu. hat Cetnikführer Racic, der im Kampf gegen Gruppe Moraca im Raume Valjevo beteiligt war, die Rückkehr in sein bisheriges Einsatzgebiet beantragt, da er sich durch Zusammenarbeit mit der Okkupator nicht länger "beschmutzen" wolle."}})</ref>}} Istog dana, u izvještaju koji je poslao Glavnom komandantu Jugoistoka feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|von Weichsu]], general Felber zapaža kako formiranje ''Borbene grupe Weyel'' označava novu etapu u četničko-njemačkim odnosima s ciljem saradnje u borbi protiv NOVJ, koja u tom obimu nije bila izvodiva u prethodnom periodu: {{izdvojeni citat|Utisak o upotrebljivosti pojedinih potčinjenih narodâ i jedinicâ: [...] Četnici uvjeravaju da će se uzdržati od bilo kakvog neprijateljstva prema njemačkim trupama i da će učestvovati u borbi protiv komunista do konačne pobjede. U operacijama četničke jedinice predvodi [[Neško Nedić]], a s njemačke strane major Weyel. Razgovori na bojnom polju pokazuju da su četničke vođe poput Kalabića i Rakovića spremne sarađivati sa Nijemcima. Kod ljudstva preovlađuje prijateljski pristup, uz samo nekoliko neprijateljskih lica. Naoružanje im je skromno; manjak mitraljeza. Situacija sa zalihama municije, kao i dosad, nejasna.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=727&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000723—000724.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Eindruck über die Brauchbarkeit der einzelnen unterstellten Nationen und Verbände: <br /> f) Cetniks versichern jede Feindseligkeit mit deutschen Truppen auszugeben und sich am Kampf gegen die Kommunisten bis zum Endsieg zu beteiligen. Leitung der Cetnik–Verbände durch Nesko Neditsch, deutscherseits durch Major Weyel. Besprechungen auf dem Gefechtsfeld zeigen, daß die Führer der Cetniks wie Kalabic und Rakovic gewillt sind, mit den Deutschen zusammenzuarbeiten. Unter den Leuten vielfach freundliches Entgegenkommen, nur zum Teil feindselige Gesichter. Ausrüstung mit Waffen mäßig, wenig Maschinenwaffen. Über Munitionslage nach wie vor Unklarheit."}})</ref>|Raport generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|Maximilianu von Weichsu]] od 13. maja 1944. godine}} Draža Mihailović je imenovao [[Milorad Mitić|Milorada Mitića]] za oficira za vezu između svojih jedinica i njemačke komande, kako bi saradnja četničkih komandanata sa okupatorom dobila organizovaniju formu. General Mihailović je preko kapetana Mitića dostavljao svoje zahtjeve njemačkoj komandi koja je snabdijevala municijom i hranom njegove jedinice, angažovane u borbi protiv NOVJ. Mitić je o situaciji na frontovima, o svome radu i o količini pomoći primljenoj od okupatora gotovo svakodnevno izvještavao generala Mihailovića. U depeši od 28. marta 1944, između ostalog, kapetan Mitić piše: {{izdvojeni citat|O nekoj akciji Bugara ili Br. 11 (šifra koja označava Njemce — nap.) protivu crvenih dublje na terenu nema ni govora. Doručak i večera su uvek u garnizonu. Ako se hoće uništenje komunista, onda to moramo mi da uradimo. Možemo da računamo na pomoć uzduž komunikacija, na municiju i avijaciju, mada ona ne može mnogo da pomogne. Ali moraju biti hitno bačene masovne snage i lično da vodite operacije, naravno kao 'siva eminencija', inače [[Peko Dapčević|Peko]] ode u Toplicu i dalje... Moral kod naših ljudi u reonima gde su prošli komunisti je mnogo opao. Sve veća sumnja u snagu naših i Br. 11 i sve veći respekt prema crvenima... Pred svim ovim mi ne možemo da zatvorimo oči. Ovoga puta opasnost je stvarno velika, skoro ogromna...<ref>AVII, arhivski fond Draže Mihailovića, S—X—57/2.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_62.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje KORPUSI DRAŽE MIHAILOVIĆA POLAŽU ISPIT PRED OKUPATOROM U SRBIJI]</ref>}} 18. aprila 1944. godine, glavni inspektor Vrhovne komande JVuO pukovnik Jevrem Simić izvještava generala Mihailovića da se kapetan [[Zvonimir Vučković]], komandant Prvog ravnogorskog korpusa, nalazi pod izravnom komandom njemačkih oficira: {{izdvojeni citat|Zvonkov odred pod komandom poručnika Nenadića zajedno sa Nemcima je u Negbini.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_120.htm Pismo delegata Vrhovne komande od 18. aprila 1944. Draži Mihailoviću o saradnji četnika sa nemačkim i bugarskim trupama u borbama protiv NOVJ u jugozapadnom delu Srbije]</ref>}} U telegramu od 20. IV 1944. pukovnik Simić piše generalu Mihailoviću: {{izdvojeni citat|Vučković sa 130 odabranih četnika stavio se pod komandu nemačkog poručnika Kerpera i nalazi se južno od Jasenova na Beloj Glavi.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kutija 277, registarski broj 4/1—56.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 99—100.</ref>}} U proljeće 1944. godine, prilikom njemačke kontraofanzive protiv partizana u jugozapadnoj Srbiji u kojoj su učestvovale i značajne četničke snage, zabilježena je i fotografija komandanta 1. ravnogorskog korpusa JVuO sa njemačkim oficirom, vjerovatno iz Wehrmachtove divizije [[Brandenburger|''Brandenburg'']].<ref name="yuhistorija.com"/> [[Datoteka:Zvonimir_Vuckovic_i_Nemci.jpg|minijatura|Kapetan [[Zvonimir Vučković]] (desno), komandant 1. ravnogorskog korpusa JVuO, pozira sa njemačkim oficirom tokom [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|partizanskog prodora u Srbiju]] (april/maj 1944. godine)]] Istog dana kada je došlo do formiranja ''Borbene grupe Weyel'' (28. april 1944), u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka zapisano je: {{izdvojeni citat|Srbija — I. Stanje kod neprijatelja: <br /> A) Divizijska grupa “Morača” nalazi se sa istočnom kolonom u oblasti južno od Kosjerića u borbi sa vlastitim snagama i četnicima, koji su, navodno, lično bili vođeni od strane DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000628.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 28.4.1944. <br /> Serbien. <br /> I. Feindlage. <br /> A) Div.Gruppe Moraca steht mit O–Kollone im Raum S Kosjerici im Kampf mit eigenen Kräften u. Cetniks, die von DM angeblich persönlich geführt werden."}})</ref>}} Pored ovoga, u izvještaju se pominje traženje veze s njemačkim okupatorom i u drugim dijelovima zemlje: {{izdvojeni citat|Ostatak Srbije: Slabija lokalna aktivnost bandi. Grupe DM-a u centralnoj Srbiji, pod pritiskom crvenih, ponovo traže kontakt sa okupacionom silom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Übriges Serbien: <br /> Geringe örtliche Bandentätigkeit. DM–Gruppen in Mittelserbien suchen unter rotem Druck erneut Fühlung mit Besatzungsmacht."}})</ref>}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. godine generalu Mihailoviću, kapetan [[Neško Nedić]] piše o uspostavljanju fronta prema snagama NOVJ u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], odnosno da je stvoren jedinstveni borbeni sklop koji sačinjavaju četnici, [[Srpski dobrovoljački korpus|srpski dobrovoljci]] i njemačke okupacione trupe: {{izdvojeni citat|Snage potčinjene meni prešle su trenutno u odbranu na liniji Bačevci—Kosjerić i to: valjevski korpus sa delom Nemaca drži levo obalu Graca u visini Lipa—Ravan. Juče su na ovom odseku odbijeni svi napadi komunista. Ajdačić sa delom Nemaca zatvara položaj Bukovi—Ražana. Na prostoru Ražana—Kosjerić ima jedan bataljon Nemaca. Brigada Negovanova kao rezerva drži Divčibare. Rakovićev korpus u Kosjeriću sa ofanzivnom ulogom. Moja težnja je da sa naslonom na Nemce, stvorim čvrstu odbranu linije Bačevci—Kosjerić, dok se snage ne prikupe i ne stvore preduslovi za uništavajući udar, a tada uništi prva, druga a potom peta divizija. U ovom cilju front ostaje prema drugoj diviziji danas u odbrani dok na ovu diviziju sa zapada napadaju jedan bataljon Nemaca i tri bataljona ljotićevaca a mi je dočekujemo. Prema petoj diviziji preduzima se napad danas sa angažovanjem.<ref>AVII, Ča, kut. 276, reg. br. 2/1—11.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 100.</ref>}} U svojstvu komandanta Valjevskog korpusa JVuO, u depešama od 17. maja 1944. kapetan Nedić je poslao Vrhovnoj komandi i Mihailoviću sljedeće informacije: „Peta divizija uglavnom na prostoru Mučanj i južno... Prema ovima snagama u pokretu su Nemci sa juga i jugoistoka tri bataljona Nemaca. Bugari sa Rakovićem i sa javorcima [Javorski korpus JVuO pod komandom majora Radomira Cvetića — prim.] u pokretu su sa istoka. Ja sa Gardom i valjevskim korpusom napadam danas sa severa sa težnjom da ovladam [sa] Okruglicom... Požeški korpus i Ajdačić [Filip, komandant Crnogorske brigade Požeškog korpusa JVuO — prim.] zatvaraju otstupanje Crvenih na sever na položaju: Vranjevina, Crveni Vrh, Treštena Stena. Užička brigada sa jednim bataljonom Nemaca napada od Kokinog Broda na sever. Druga komunistička divizija na Zlataru: Jablanica, Dobroselica, Negbina, Draglica. Sa juga je napadaju Nemci i Zlatiborski korpus [pod komandom kapetana Dušana Radovića Kondora — prim.].“<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 2/1—38.</ref> U prvoj polovini maja 1944. godine, Vrhovna komanda JVuO je javljala o zajedničkim borbama četnikâ i Nijemaca širom okupirane Jugoslavije: „Naši i nemački delovi zatvorili put [[Užice]] — [[Kokin Brod]]. Isto tako zatvorena i [[Lim (rijeka)|Limska dolina]]. Od strane Nemaca i naših 2. maja počela ofanziva od [[Podgorica|Podgorice]]. Komunisti u oblasti [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]]. Nemci u [[Šavnik]]u, [[Žabljak]]u i [[Brodarevo|Brodarevu]]. U [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] šesnaesta, sedamnaesta i tridesetšesta komunistička divizija pri uništenju od dve nemačke divizije.“ General Mihailović je naređivao i majoru Dragiši Rakiću (pseudonim »Gis-Gis«), komandantu Vojvodine JVuO, da pokuša dobiti municiju od okupatora, koristeći se pritom i srpskim kvislinškim strukturama, budući da je [[Banat]] formalno bio dijelom [[Vojna uprava u Srbiji|Nedićeve Srbije]]: „Postarajte se za nabavku municije kako ste predvideli. Iskoristite raspoloženje Nemaca u Banatu za jačanje naše organizacije. Isto tako iskoristite i Nacionalnu službu rada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> 11. maja 1944, general Mihailović (pseudonim »Hans«) piše da je naredio »Viktoru« (major [[Mladen Mladenović]], komandant Čegarskog korpusa JVuO), »Hermanu« (potpukovnik [[Radoslav Đurić]], komandant Južne Srbije JVuO), »Orelu« (potpukovnik [[Dragutin Keserović]], komandant Rasinsko-topličkog korpusa JVuO) i »Minču« (major [[Branivoj Petrović]], komandant Deligradskog korpusa JVuO) da „iskoriste akciju“ okupatora protiv snaga NOVJ u [[Južna Srbija|južnoj Srbiji]], kao i da „na pogodan način“ nabave naoružanje i municiju: {{izdvojeni citat|Po podacima od Viktora, Hermana i Georgija [potpukovnik Milutin Radojević, delegat VK JVuO za područje Jablanice i Toplice — prim.] jedna nemačka divizija jačine oko 15.000 nalazi se u [[Kuršumlija|Kuršumliji]], [[Prokuplje|Prokuplju]], [[Žitorađa|Žitorađi]], [[Pukovac|Pukovcu]] i [[Leskovac|Leskovcu]]. Ima 70 tenkova. Pripremaju se za akciju protiv komunista. [[Gestapo]]vci iz [[Niš]]a traže Viktora i nude oružje i municiju i da ne diraju naše. Keserović 8 i 9 napadao na komuniste u okolini [[Ribarska Banja|Ribarske Banje]] sa [[Jastrebac|Jastrepca]] i od sela Zdravinja. Crveni dobili pojačanje i Orel se povukao na polazni položaj [[Zdravinje]] — [[Veliki Šiljegovac]]. Orel se sprema za ponovni napad. Naredio sam: Viktoru: Da Knjaževački korpus uputi Orelu za akciju na Jastrepcu i Moravskom srezu, ako ga već nije uputio. Sa ostalim snagama da zatvori prelaze na [[Morava|Moravi]] od Niša do Leskovca. Da iskoristi na pogodan način ponudu oružja i municije, jer sada moramo tući komuniste i treba iskoristiti nemačku akciju. 2. — Hermanu: Treba iskoristiti akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice. Da prikupi svoje snage u Jablanici i da dejstvuje najpogodnijim pravcem protivu komunista imajući u vidu akciju Nemaca. Na pogodan način da dođe do municije. 3. — Orelu: Da iskoristi akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice i da mu se stavlja pod komandu Knjaževački i Deligradski korpus. Na pogodan način da dođe do municije. 4. — Minču: Da odmah pomogne Orela u akciji na Jastrepcu i Moravskom srezu kako je već naređeno i da je pod komandom Orela.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref>}} 12. maja 1944, Draža Mihailović obavještava potpukovnika [[Zaharije Ostojić|Zaharija Ostojića]] (pseudonim »Sto-Sto«) sljedeće: „2 i 5 divizija su sada u srezu Zlatiborskom. Napadi se vrše sa svih strana.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> Napad su vršile njemačke i bugarske trupe, zajedno sa ljotićevcima i četnicima. U depešama<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 2/1—28.</ref> koje je komandant Cersko-majevičke grupe korpusa major [[Dragoslav Račić]] poslao Mihailoviću prethodnog dana o saradnji četnika i Njemaca, između ostalog, stoji: {{izdvojeni citat|Saznajem da su [[Užice]] pune Jankovićevih [Milutin — prim.] četnika i da [[Predrag Raković|Raković]], [[Neško Nedić|Neško]], Ajdačić, Janković i Mitić drže neke konferencije sa Nemcima. Ako boga znate sprečavajte ovo... Ako dalje budem vodio borbu protiv komunista zajedno sa Nemcima, ja ću duboko zaglaviti... Zbog ovoga molim da mi odobrite da se vratim na moj teren i povedem samo štabnu akciju u [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] i [[Srem]]u. Neko od nas mora ostati čist.}} General [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka, 16. maja 1944. godine podvlači svojim potčinjenim: „'''Pokret DM bio je i ostaje neprijateljski.'''”<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=758&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000754.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist und bleibt Feind."}})</ref> Felber podsjeća kako četnička saradnja u borbi protiv »crvenih« proističe samo iz činjenice da su komunisti njihov neprijatelj br. 1, ali neprijatelj br. 2 i dalje ostaje okupaciona sila. General Felber stoga preporučuje da se »borba protiv partizanskih bandi« oprezno nastavi voditi skupa s jedinicama generala Mihailovića: {{izdvojeni citat|Četničke grupe koje se nalaze u borbi protiv komunista, ne treba nikako ometati niti ih napadati, već ih podupirati u borbi. Saradnja s četnicima u borbi protiv komunista, uz najštedljiviju isporuku municije i pod nadzorom okupacione sile, može biti samo lokalna i radi akutne borbe protiv partizanskih bandi. U tom slučaju potrebno je isporučivati i sanitetski materijal i negovati ranjenike. Za svaku isporuku potrebno je odobrenje Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka. Preporučujemo da se u svim prilikama obraća nesmanjena pažnja pokretu DM i njegovim postupcima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=759&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000755.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikgruppen, die sich im Kampf mit Ko. befinden, sind dagegen nicht zu hindern und nicht anzugreifen, sondern in ihrem Kampf zu fördern. Ein Zusammengehen mit Cetniks im Kampf gegen die Ko. unter sparsamter Lieferung von Munition unter Aufsicht der Besatzungsmacht darf nur örtlich und nur zum Zwecke des akuten Kampfes gegen die Partisanenbanden erfolgen. In diesem Falle ist auch Lieferung von Sanitätsmaterial und Pflege der Verwundeten erforderlich. Munitionslieferung bedarf in jedem Falle der Zustimmung des Mil.Befh. Südost. Ungeschwächte Aufmerksamkeit gegenüber der DM–Bewegung und deren Maßnahmen ist nach wie vor überall geboten."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_272.htm Informacije Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 16. maja 1944. potčinjenim komandama i štabovima o držanju prema četnicima]</ref>}} Komanda Jugoistoka će, takođe, u mjesečnom izvještaju iz druge polovine maja 1944. konstatovati rastrzanost Mihailovićevog pokreta između osnovnog antiokupatorskog usmjerenja i saradnje s njim u antikomunističkom frontu, kao i strah od gubitka [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] podrške i naklonosti najširih slojeva stanovništva okupirane Srbije, s obzirom na to da je kolaboraciju bilo gotovo nemoguće sakriti: {{izdvojeni citat|II. Situacija kod neprijatelja <br /> a) Srbija <br /> Uprkos saradnji između jakih četničkih jedinica i nemačkog Vermahta — koju je odobrio sam DM — radi borbe protiv nadirućih Titovih snagâ, pokret DM je u svom stavu ostao suštinski neprijateljski nastrojen. Popuštanje pritiska od strane crvenih odmah je dovelo do pojačane aktivnosti usmerene protiv okupatorskih snaga i SDK-a. Tvrdnje područnih komandanata — da je većinu napada podstakao neodgovoran starešinski kadar nižeg ranga — tek treba dokazati. Psihološka osnova za ovu obnovljenu aktivnost može se pronaći u želji da se povrati politički ugled, koji je praktično izgubljen u očima Saveznika, a navodno i u očima srpskog naroda, usled iznuđene saradnje sa nemačkim Vermahtom. U tom smislu, ovi nacionalistički aktivisti su nesumnjivo u suprotnosti sa opštim javnim mnjenjem, koje bi pozdravilo nagodbu između okupacione sile, srpske vlade i pokreta DM.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=784&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000780.] <br /> ({{jez-njem|"II. Feindlage. <br /> a) Serbien <br /> Die DM–Bewegung ist trotz der von DM gebilligsten Zusammenarbeit starker Cetnik–Verbände mit der deutschen Wehrmacht im Kampf gegen die eingebrochenen Tito–Kräfte in ihrem grundsätzlichen Haltung unverändert Feind geblieben. Dass Nachlassen des roten Drucks hat auch sofort eine verschärfte Aktivität gegenüber der Besatzungsmacht und dem SFK zur Folge gehabt. Es muss sich die Behauptung der Gebietsführer, dass die Mehrzahl der Überfalle durch unverantwortliche Unterführer hervorgerufen ist, erst noch beweisen. Der psychologische Grund für die neuerliche Aktivität könnte darin gefunden werden, das durch die notgedrungene Zusammenarbeit mit der deutschen Wehrmacht vor den Allierten tatsächlich und vor dem serbischen Volke vermeintlich verlorengegangene politische Prestige wiederzugewinnen. Damit stehen diese nationalen Aktivisten zweifellos im Gegensatz zur allgemeinen Volksmeinung, die einen Ausgleich zwischen der Besatzungsmacht, der serbischen Regierung und der DM–Bewegung begrüssen wurde."}})</ref>|Mjesečni izvještaj Komande Jugoistoka za period od 16.4 do 15.5.44. (23. maj 1944. godine)}} Major Erich Weyel se vrlo povoljno izjašnjavao o saradnji sa Mihailovićevim četnicima, zapažajući da su oni naklonjeniji oficirima Wehrmachta nasuprot policijskim službenicima ili političkim ličnostima: {{izdvojeni citat|Major Vajel izveštava o svojim iskustvima pri rukovođenju četničkim jedinicama. Oni [četnici] nameravaju da nastave borbu protiv komunista nakon kraćeg perioda oporavka. Žele da pregovaraju isključivo sa nemačkim oficirima, a ne sa [[Gestapo]]om ili diplomatama. [[Pavle Đurišić]] je bliski saveznik DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=661 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000657.] <br /> ({{jez-njem|"Major Weyel berichtet über seine Erfahrungen bei der Führung von Cetnikverbänden. Sie wollen weiterkämpfen gegen die Kommunisten nach einer gewissen Erholungszeit. Sie wollen nur mit deutschen Offizieren verhandeln und nicht mit de Gestapo und nicht mit Diplomate. Pavle Đurišić ist stark DM-[A]liiert."}})</ref>|Izvod iz ratnog dnevnika Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. maja 1944.}} U zapisniku generala Felbera s kraja maja 1944, apostofira se korištenje Mihailovićevih četnika i Ljotićevih dobrovoljaca za odbranu jugozapadne granice okupirane Srbije od partizanskog prodora: {{izdvojeni citat|Predviđeno je da se veći dio četnikâ Draže Mihailovića pošalje kući, da se najpouzdaniji koriste kao izviđači na granici, i da se dobrovoljci (SDK), poslije apsolutno neophodnog odmora i osvježenja, kasnije iskoriste kao graničari.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=817&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000813.] <br /> ({{jez-njem|"Es ist beabsichtigt, von den DM–Cetniks einen größeren Teil nach Hause zu schicken, die Zuverlässigsten als Aufklärer an der Grenze zu verwenden, und später das SFK nach einer unbedingt notwendigen Ruhepause und Auffrischung als Grenzschutz einzusetzen."}})</ref>|Zapisnik o putovanju za Niš i Sofiju 25-28.05.1944.}} General [[Edmund Glaise von Horstenau]], vršio je od 15. juna do 25. juna 1944. dužnost komandanta Jugoistoka, zamjenjujući generala Hansa Felbera, koji se po službenom zadatku nalazio u Njemačkoj. Opisujući u svom ratnom dnevniku stanje u Srbiji, tj. odnose između njemačkih i bugarskih okupacionih trupa, s jedne, kao i četnika i kvislinga, s druge strane, Horstenau navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|'''Nemci gotovo da nemaju svojih trupa u Srbiji'''. Postoji samo nekoliko policijskih jedinica. Najveći deo Srbije nalazi se pod kontrolom bugarskog okupacionog korpusa. Bugarskih vojnika nema samo u severozapadnom delu Srbije i Banata. No, bugarske trupe u Srbiji jesu najlošije bugarske jedinice. Tek što sam na kratko vreme preuzeo Vrhovnu komandu u Beogradu, dve bugarske čete, zajedno sa svojim oficirima, prebegle su partizanima kod Leskovca. Jedine trupe na koje je čovek mogao da se osloni u borbi protiv partizana bili su srpski dobrovoljci, a donekle i ruski. Upotrebljivi za borbu protiv partizana bili su i ljudi Draže Mihailovića. Vezu sa njim za mene je održavao jedan nemački major [Erich Weyel], nosilac odlikovanja „viteškog krsta“.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 508.</ref>}} U vrijeme izvođenja [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Trumpf«]], u kojoj se [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pridružila njemačkim trupama u borbi protiv partizana, došlo je 14. jula 1944. u [[Kruševac|Kruševcu]] do sastanka vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera sa kapetanom [[Neško Nedić|Neškom Nedićem]], načelnikom štaba ove četničke formacije. Tom prilikom, Nedić je istaknuo da su „četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali“, ponudivši svoje usluge u „borbi protiv komunizma“. General Felber je ocijenio da je riječ „o potpuno ozbiljnoj ponudi četnika koju treba prihvatiti“, s čim se složio i major Erich Weyel, oficir za vezu kod kapetana Nedića: {{izdvojeni citat|Neško Nedić je sada načelnik štaba četničke grupe koja se sa nama bori u akciji »Trumpf« i čija se jačina može proceniti na oko 10.000 ljudi. [...] Pošto su oni sami u borbi protiv komunizma i suviše slabi, uvideli su da moraju tražiti oslonac u nemačke oružane snage, ''kojima će se bezuslovno potčiniti sa puno poverenja''. Oni su spremni da se bore protiv komunizma svuda tamo gde bih ih ja postavio. Na drugoj strani, Nedić je molio ponovnu pomoć u vidu ''isporuke municije i naoružanja, a naročito teškog naoružanja''. Četnici su spremni da daju svaku garanciju da će se isporučeno naoružanje i municija upotrebiti samo protiv komunizma. [...] Neško Nedić je još jednom molio za poverenje ne samo ovdašnjih nemačkih komandi nego i čitavog nemačkog naroda, kao i za priznanje srpskog naroda kao najvećeg neprijatelja komunizma na Balkanu. ''Kao dokaz svog unutarnjeg raspoloženja ponudio je da se lično dalje bori na [[Istočni front|istočnom frontu]] posle čišćenja Srbije od komunizma'' i siguran je da bi to, slično njemu, učinio i jedan veliki broj četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_93.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 15. jula 1944. Komandi Grupe armija »F« o razgovoru vođenom 14. jula 1944. u Kruševcu, sa četničkim komandantom Neškom Nedićem u vezi zajedničkih dejstava protiv jedinica NOV i POJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=734&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frames no. 000725—000726.] <br /> ({{jez-njem|"Nesko Nedić ist z.Zt. Chef des Stabes der beim Unternehmen "Trumpf" mit uns kämpfenden Cetnikgruppe, deren Stärke auf etwa 10 000 Mann zu schätzen ist. <br /> Da sie im Kampf gegen den Kommunismus alleine zu schwach seien, sähen sie ein, dass sie Anlehnung an die deutsche Wehrmacht suchen müssten, der sie sich voller Vertrauen bedingungslos unterstellten. Sie seien bereit, gegen den Kommunismus zu kämpfen überall da, wo ich sie hinstellen würde. Auf der anderen Seite erbat Nedić erneut Unterstützung durch Lieferung von Munition und Waffen, insbesondere schweren Waffen. Die Cetniks seien bereit, jegliche Garantie zu bieten, dass das Gelieferte nur gegen den Kommunismus verwendet würde. <br /> Nesko Nedić bat nochmals um Vertrauen nicht nur der hiesigen deutschen Stellen, sondern des ganzen deutschen Volkes und um Anerkennung des serbischen Volkes als stärksten Feind des Kommunismus auf dem Balkan. Als Beweis seiner inneren Haltung bot er sich an, nach Säuberung Serbiens vom Kommunismus für seine Person an der Ostfront weiterzukämpfen, und er sei sicher, dass auch eine grosse Anzahl Cetniks es ihm gleich tun würde."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka Komandi Grupe armija »F« od 15. jula 1944. godine}} Oportuni stav generala Draže Mihailovića i njegovih komandanata, sračunat na skoro njemačko povlačenje, dok bi u međuvremenu okupatora trebalo što više iskoristiti za uništenje glavnog neprijatelja ([[NOVJ]]), zapažen je od strane oficirâ Armijske grupe »F«, prilikom savjetovanja sa specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Hermann Neubacher|Hermannom Neubacherom]], krajem jula 1944. godine: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje: Njemačka je za DM neprijatelj br. 2 — neprijatelj br. 1 su komunisti. DM računa — uostalom, kao i ostale banditske vođe — na skoro povlačenje Nijemaca iz zemlje. Nastojanje za očuvanjem snage četničkih jedinica je prvenstveno sračunato na trenutnu i docniju borbu protiv komunizma. U cilju ostvarivanja ove namjere, DM je tražio velike količine oružja, što je, naravno, bilo odbijeno. Pojedinačni ugovori sa četničkim komandantima (npr. Neško Nedić, Keserović itd.), koji osiguravaju ograničenu lokalnu i taktičku saradnju u borbi protiv komunista, nisu rizični i mogu se nastaviti. Oni su u ovom momentu — i samo u ovom — povoljni za nas, jer odgovaraju našim interesima. Oni ne znače podršku za veliki obračun između nacionalnih Srba i Titovih komunista, koji se ima tek odigrati u daljnoj budućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikfrage: <br /> Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten. D.M. rechnet – wie auch andere Bandenführer – mit einem baldigen Abzug des Okkupators. Das Interesse an Erhaltung der Kampfkraft aller Cetnik–Banden gilt in erster Linie der derzeitigen und späteren Auseinandersetzung mit dem kommunistischen Widerpart. <br /> D.M.s Forderungen nach grossen Mengen von Waffen, die vorstehende Absicht praktisch ermöglich sollen, kann selbstverständlich nicht ersprochen werden. Einzelabmachungen mit Unterführern (z.B. Nesko Nedic, Keserovic usw.), die dem gemeinsamen örtlichen und durch die Lage bedingten jeweiligen Kampf gegen die Tito–Banden dienen, können ohne Risiko eingegangen werden, da sie für den Augenblick – und nur für diesen – zugleich deutschen Interessen entgegenkommen, eine Unterstützung für den Kampf von übermorgen, d.h. für die grosse Auseinandersetzung der nationalen Serben mit dem Kommunisten Titos jedoch nicht bedeuten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« (Heeresgruppe F) sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944. godine}} Major Weyel je još od kraja aprila 1944. godine tijesno surađivao s kapetanom Neškom Nedićem (general Kurt von Geitner je 28. IV zabilježio da je formirana „nova Borbena grupa major[a] Vajel[a]“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000628—000629.] <br /> ({{jez-njem|"Neue Kampfgruppe Major Weyel."}})</ref>) u koordiniranju njemačko-četničkih operacija protiv partizana.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> U izvodu iz ratnog dnevnika Armijske grupe »F« za 18. jul 1944.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=978&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000837.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Major v.Geitner unterrichtet Oberst i.G. Selmayr über neue Lage in Serbien: Am 17.7. eröffneten rote Kräfte südl. Korsumlja [sic!] (S–Serbien) Angriff gegen Cetnikverband. unter Major Weyel. Cetnik zum Ausweichen in NW–Richtung gezwungen. Zielsetzung der Kommunisten wahrscheinlich lokale Verschiebung einer Division, da für Offensive Richtung Ibartal, vorherige Versammlung stärkerer Kräfte notwendig gewesen wäre. Abwehr nur durch Cetnik, nach Ibartal ein weiteres Russenbtl. als Sicherheitskoeffizient unter Schwächung der neu aufgebauten Drinaverteidigung verschoben."}})</ref> navedeno je da je ovo savezništvo, makar taktičko, još uvijek na snazi: {{izdvojeni citat|''General fon Gajtner obaveštava generalštabnog pukovnika Zelmajera o novoj situaciji u Srbiji'': <br /> Dana 17. 7. crvene snage otpočele su napad južno od Kuršumlije (južni deo Srbije) na četničke jedinice pod komandom majora Vajela. Četnici su bili prinuđeni da se povuku u pravcu severozapada. Cilj komunista je verovatno lokalno pomeranje jedne divizije, pošto bi za ofanzivu u pravcu Ibarske doline bilo potrebno prethodno prikupljanje jačih snaga. Odbrana počiva samo na četnicima, a upućen je još jedan bataljon Rusa kao koeficijent sigurnosti, uz slabljenje organizovane odbrane na Drini.}} U dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 26. jul 1944. godine, četničkim se jedinicama odaje priznanje za krupne usluge koje su u vrijeme [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Kehraus«]] učinili okupatoru defanzivnim dejstvima pri zadržavanju glavnine snagâ NOVJ: {{izdvojeni citat|''Srbija: Operacija »Kehraus«'' [Čistka]: <br /> Očigledno da je glavnina neprijateljskih snaga snažno potučena i kao takva povukla se preko srpsko-albanske demarkacione linije. Dodir sa neprijateljem održava se samo sa zaštitnicama. Operacija je time završena, naknadno čišćenje se produžava borbenim grupama koje učestvuju. Mada se u toku operacije nije uspelo u razbijanju glavnine neprijateljskih snaga, ipak je pošlo za rukom, naročito masovnom upotrebom četnika, da se osujeti namera neprijatelja da prodre u pravcu Ibra. U prostoru Sokobanje, pod pritiskom naših i četničkih snaga, delovi bandi prešli su, pod borbom sa jedinicama iz pripravnosti za zaštitu železnice, prugu Zaječar — Knjaževac u pravcu bugarske granice, dok je glavnina, uz velike gubitke u borbama sa četnicima, prodrla u prostor Aleksinca. Od 23. 7. četničke grupe su prodrle preko Save u Srem i tamo se od tog vremena nalaze u borbi sa komunistima. U ostalim delovima Srbije lokalna delatnost bandi, dok se u Banatu vrše neprekidne sabotaže u žetvi.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=204&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289457—6289458.] <br /> ({{jez-njem|"SERBIEN: ”KEHRAUS” MASSE FD–KRAEFTE ANSCHEIN. STARK ANGESCHLAGEN, UEBER SERB–ALB. DEMARKATIONSLINIE AUSGEWICHEN. FD–BERUEHRUNG NUR NOCH MIT NACHHUTEN. UNTERNEHMEN DAMIT ABGESCHLOSSEN, NACHSAEUBERUNG DURCH BETEILIGTE KGRN. FORTGESETZT. WENN ES IM VERLAUF DES UNTERNEHMENS NICHT GELANG MASSE FD–KRAEFTE ZU SCHLAGEN, SO IST ES DOCH, INSBESOND. DURCH MASSENEINSATZ DER CETNIKS GELUNGEN, FD–ABSICHT, IN RICHTUNG IBAR VORZUSTOSSEN, ZU VEREITELN. UNTER DRUCK EIG. UND CETNIK KRAEFTE BANDEN RAUM SOKOBANJA MIT TLN. UNTER KAMPF MIT ALARMEINHEITEN BAHNLINIE ZAJEZAR KNJAZEVAC RICHTUNG BULGAR GRENZE UEBERSCHRITTEN, MIT MASSE UNTER VERLUSTREICHEN KAEMPFEN MIT CETNIKS BIS IN RAUM ALEKSINAC VORGEDRUNGEN. SEIT 23.7. CETNIKS–GRUPPEN UEBER SAVE NACH SYRMIEN VORGEDRUNGEN UND DORT SEITDEM IM KAMPF MIT KOMM. IM UEBRIGEN SERBIEN OERTL. BANDENTAETIGKEIT, BANAT ANHALTENDE ERNSTSABOTAGE.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (26. VII 1944)}} Nakon dva dana, poslat je iz Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta sljedeći dopis: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Završni izvještaj [o operaciji] „Kehraus“: Uz približno 70 sopstvenih mrtvih iz svih borbenih grupa koje su učestvovale (uključujući četnike), izbrojano 363 mrtva neprijatelja, 464 zarobljenika i dezertera.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000242.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Abschlussmeldung "Kehraus": Bei etwa 70 eig. Toten aller beteiligten Kgrn. (einschl. Cetniks) 363. gez. Fd.–Tote, 464 Gefangene und Überläufer.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (28. VII 1944)}} 27. jula 1944, centrali u Berlinu javljali su iz komande Grupe armija »F«: „Srbija: Glavnina snažno potučenih neprijateljskih snaga u operaciji »Keraus«, koja se povukla ka jugu, ponovo je, posle neuspelog pokušaja da se povuče u oblast Albanije, napadnuta od strane Borbene grupe »Dizener« i četnika u prostoru jugoistočno od [[Medveđa|Medveđe]]. Gubici neprijatelja u akciji »Keraus« na dan 24. i 25. 7.: 29 mrtvih, 302 zarobljena, 8 mitraljeza, 2 minobacača i preko 200 pušaka.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=210&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289463.] <br /> ({{jez-njem|3.) SERBIEN <br /> MASSE DER BEI ”KEHRAUS” STARK ANGESCHLAGENEN UND NACH S AUSGEWICHENEN FD.– KRAEFTE NACH MISSLUNGEN VERSUCH IN ALBAN. GEBIET AUSZUWEICHEN, IM RAUM SO MEDVEDJA DURCH. KGR. DIESENER UND CETNIKS ERNEUT ANGEGRIFFEN. FEINDVERLUSTE ”KEHRAUS” AM 24. U. 25.7.: 29 GEZ. TOTE, 302 GEFANGENE, 8 M. G., 2 GR. W. UEBER 200 GEWEHR.}})</ref> Sjutradan, sumirani su rezultati ove operacije: „U Srbiji operacija »Keraus« je postigla potpuni uspeh; neprijatelj je bio prinuđen da izmakne u pravcu juga. Pošlo nam je za rukom da prodorom u pravcu Ibarske doline osujetimo njegovu nameru.“<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/> Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka za 30. jul 1944, takođe upućen Vrhovnoj komandi njemačkog Wehrmachta, bilježi da jedinice JVuO nastavljaju davati doprinos naporima okupatora u slamanju ofanzive koju je NOVJ poduzela u južnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Prilikom nastavljanja čišćenja u operaciji »Keraus«, dijelovi neprijateljskih snaga istočno od [[Lebane|Lebana]] prodrli su u pravcu sjevera. Glavnina je napadnuta u prostoru Lebana od strane Borbene grupe »Dizener« i četnikâ. 5. policijski puk (bez III bataljona) stupio je u akciju sa istoka. Borbene grupe 27. bugarske divizije (5 bataljona) ponovo će stupiti u akciju 31. 7. u cilju naknadnog čišćenja iz doline Toplice u pravcu juga. Neprijateljski gubici — 27. 29. 7. Kod Borbene grupe »Dizener« i četničke grupe »Vajel«: 117 izbrojanih mrtvih [neprijatelja], 604 zarobljenih; zaplijenjeno 9 mitraljeza, 5 automobila, 5 minobacača, 560 pušaka, 6 radio-uređaja, velike količine municije i [vojne] opreme svake vrste.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=221&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289474—6289475.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: <br /> BEI NACHSAEUBERUNG ”KEHRAUS” TLE. FD–KRAEFTE O LEBANE NACH N VORGEDRUNGEN. MASSE RAUM S LEBANE DURCH KGR. DIESENER UND CETNIKS ANGEGRIFFEN. POL. RGT. 5 OHNE ROEM 3. ) VN O ANGESETZT. <br /> KGR. 27. BULG. DIV. (5 BTLNE) ANTRITT 31. 7. ERNEUT ZUR NACHSAEUBERUNG AUS TOPLICA – TAL NACH S. FEINDVERLUSTE 27.<br /> 29.7.: BEI KGR. DIESENER UND CETNIK–GRUP[P]E WEYEL: 117 GEZ. TOTE, 604 GEFANGENE, 9 MG, 5 M PI, 5 GR W., 560 GEWEHRE, 6 FUNKGERAETE, GROSZE [sic!] MENGEN MUN. UND GERAET ALLER ART.}})</ref>}} Nakon što je krajem jula i početkom avgusta 1944. došlo do »naknadnog čišćenja«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1028&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000886.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Nachsäuberung "Kehraus" Fd.–Kräfte beiderseits Lebane gegen Bulgaren, die hohe Verluste an Waffen und Vermissten, nach N vorgedrungen. <br /> Absicht: Zerschlagen Fd.–Kräfte beiderseits Strasse Medvedja – Lebane mit Kgr. Diesener, Tln. Cetnikgruppe Weyel und 5 Btln. 27.bulg.Div."}})</ref> u ovoj operaciji, 6. VIII Vrhovna komanda Wehrmachta zaključuje: {{izdvojeni citat|Srbija: Protiv neprijateljskih raštrkanih grupa koje su prodrle prema istoku i na mnogim mestima prešle Ibar upućeni su delovi četničke grupe »Vajel« iz prostora Brus u pravcu planine Kopaonik. Operacija »Keraus« je završena.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=266&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289519.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: GEGEN DIE AN MEHREREN STELLEN UEBER IBAR NACH O VORGEDRUNGENE FDL. SPLITTERGRUPPE TLE. CETNIKGRUPPE WEYEL AUS RAUM BRUS RICHTUNG KOPAONIK– GEBIRGE IM VORGEHEN. <br /> ”KEHRAUS” BEENDET.}})</ref>}} Komanda Jugoistoka obavještava 11. avgusta 1944. da se Rasinsko-toplička grupa korpusa JVuO, pod komandom potpukovnika Dragutina Keserovića, i formalno stavila pod komandu njemačkog Wehrmachta tokom [[Topličko-jablanička operacija 1944|Topličko-jablaničke operacije]]: {{izdvojeni citat|Situacija kod Borbene grupe Diesener mirna. Četnička grupa Keserovića se dobrovoljno stavila pod komandu Borbene grupe Diesener. Obnovljen napad na neprijateljske snage južno od Lebana uslijediće 13. VIII.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=288&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289541: Dnevni izvještaj komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 10. augusta 1944 (11. august 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"C ) LAGE BEI KGR. DIESENER RUHIG. <br /> CETNIK–GRUPPE KESEROVIC FREIW. UNTER BEFEHL KGR. DIESENER GETRETEN. <br /> ERNEUTER ANGRIFF GEGEN FD– KRAEFTE S LEBANE LAEUFT AM 13.8. AN."}})</ref>|Izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Vermahta za 10. avgust 1944. godine}} Neposredna četničko-nemačka operativna saradnja ponovila se i prilikom nemačkih operacija [[Operacija "Trumpf"|"Trumpf"]] i [[Operacija "Halali"|"Hallali"]] u jablaničko-topličkoj oblasti protiv [[21. srpska divizija NOVJ|21]]. [[22. srpska divizija NOVJ|22]]. [[24. srpska divizija NOVJ|24]]. i [[25. srpska divizija NOVJ|25]]. divizije NOVJ tokom jula i avgusta 1944. {{izdvojeni citat|Ministar [[Nojbaher]] konstatuje da je premijer [[Milan Nedić|Nedić]] — ukazujući na neudovoljene zahteve za oružjem ponovno izrazio nameru da demisionira — verno služio nemačkim interesima. Slično je i s Mihailovićem, koji se do danas trudio da ne zauzme neprijateljsko držanje prema okupatoru. To isto Važi i za ostale vodeće Srbe, koji su se, pod parolom »Dajte nam oružje — onda pripadamo Vama«, lojalno držali.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_231.htm Zabeleška obaveštajne grupe nemačkih komandi na Jugoistoku od 30. avgusta 1944. sa savetovanja u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=980&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000974—000978.] <br /> ({{jez-njem|"Hierzu stellt Minister Neubacher fest, dass Ministerpräsident Nedic – der unter Hinweis auf die unerfüllten Waffenwünsche erneut Rücktrittsabsichten geäussert habe – in gutem Glauben zur deutschen Sache handelte. Ähnlich verhält es sich bei DM, der sich bis heute bemüht habe, keine feindselige Haltung dem Okkupator gegenüber einzunehmen. Das gleiche gilt für die anderen führenden Serben, die sich unter dem Motto: "Gebt uns Waffen – dann gehören wir zu Euch!" loyal verhalten hätten."}})</ref>|Nemački obaveštajni izveštaj od 30. avgusta 1944.}} Ove tri operacije (»Kehraus«, »Trumpf« i »Halali«) poznate su u jugoslovenskoj vojnoj istoriografiji pod objedinjenim nazivom '''Topličko-jablanička operacija'''. Cilj antipartizanske koalicije bio je sprječavanje prodora Operativne grupe divizija NOVJ preko masiva [[Kopaonik]]a i njenog spajanja sa partizanima u Toplici i Jablanici. Budući da njemački okupator na tlu Srbije nije raspolagao frontovskim, već policijskim i teritorijalnim trupama, najznačajniju ulogu okupator je namijenio četnicima generala Mihailovića (4. grupa jurišnih korpusa JVuO, Rasinsko-toplička grupa korpusa, Južnomoravska grupa korpusa). Major Erich Weyel je za vrijeme izvođenja operacije boravio u štabu potpukovnika Račića. U okviru operacije bilo je angažovano između 10.000 i 14.000 četnika.<ref>Gaj Trifković, ''The Key to the Balkans: The Batlle for Serbia 1944.'', str. 537.</ref> Ovo predstavlja najveći broj do tada angažovanih srbijanskih četnika u nekom vojnom poduhvatu.<ref name="yuhistorija.com"/> === Desant na Drvar (1944) === {{main|Desant na Drvar}} Za [[Desant na Drvar]] (operacija »Rösselsprung«), preduzet maja i juna 1944, komanda [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade [[Momčilo Đujić|Đujićevih]] četnika.<ref name="Pop izdaje">[https://www.znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.]</ref> Četnici su bili dragoceni kao nemački informatori, pa su upravo oni doneli Nemcima tačan podatak o lokaciji Titovog štaba: {{izdvojeni citat|Prema četničkim podacima, Tito se nalazi u drvarskoj pećini, prema drugim izvorima u Oštrelju sjeverno od Drvara.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=459&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000455.] <br /> ({{jez-njem|"IIc: Tito nach Cetnikmeldg. in Höhle Drvarska Pecina bei Drvar, nach anderer Meldg. in Ostrelj N Drvar."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Nemačka)|15. brdskog korpusa]] za 10. mart 1944.}} U izvještaju 2. oklopnoj armiji iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], poslatom 19. maja 1944. godine, navedeno je da će četničke jedinice biti u potpunosti podređene njemačkom Wehrmachtu u ovoj operaciji: {{izdvojeni citat|''Telegram K-di 2. okl. armije'' Tiče se: »Reselšprunga« [...] 7) Ojačani 105. SS-izv. bat. sa potčinjenim 369. izv. bat. napada X-dana, nastupajući od Livna duž Livanjskog polja preko Bosanskog Grahova na Drvar, sprečava neprijateljske proboje prema jugoistoku i razbija neprijateljski komandni aparat. U Bosanskom Grahovu naši četnici, u Drvaru naši padobranci.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_63.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o izvršenim pripremama i zadacima potčinjenih jedinica za operaciju »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=724&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frames no. 000715—000716.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An PzAOK 2 <br /> Betr. Rösselsprung <br /> 7.) Verstärkte SS–AA 105 mit unterstellter AA 369 stösst am X–Tag antretend von Livno entlang Livanskopolje über Bosn.Grahovo auf Drvar vor, verhindet feindl. Ausbruch nach Südosten und zerschlägt feindl. Führungsapparat. In Bosn.Grahovo eigene Cetniks, in Drvar eigene Fallschirmjäger."}})</ref>}} Komanda Druge oklopne armije je uzvratila XV brdskom armijskom korpusu dopisom od 21. maja 1944. iz kojeg se zaključuje da se četnici nalaze pod komandom majora Ernsta Benescha iz divizije [[Brandenburger]], kao i da se za njih počeo koristiti službeni naziv »[[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|Hrvatska borbena zajednica]]«: {{izdvojeni citat|1) Crveni komandni centar u Drvaru (po svoj prilici Vrhovni štab Tito, u Drvaru, na staroj stočnoj pijaci, Američka vojna misija Trninić Breg, u Prnjavoru Engleska vojna misija, preostala Ruska misija neotkrivena). Treba računati sa mesnim obezbeđenjem, pre svega na visovima severoistočno, istočno i zapadno od Drvara, u datom slučaju i na protivvazdušnu odbranu. Dalji podaci o neprijatelju postepeno se saopštavaju komandantu 500. padobranskog lov. bat. od strane Ic K-de 2 okl. armije i majora Beneša. 2) Operacija »Reselšprung« treba da ukloni crveni komandni centar oko Drvara. Komandovanje »Reselšprung«: XV brd. AK, istaknuto komandno mesto Bihać. Za operaciju »Reselšprung« nastupaju X-dana (spuštanje padobranskog lov. bat.) na Drvar: [...] d) Ojačana Borbena grupa 1. puka »Brandenburg« (bez 1. bat.) sa potčinjenom Hrvat. borbenom zajednicom, od Knina na Bosansko Grahovo, odatle u više borbenih grupa protiv linije Prekaja (14 km ji. od Drvara) — Drvar. Zadatak: Doček bandi i štabova koji se povlače prema jugu. Grupe nose maskirno odelo. 3) 500. SS-padobranski lov. bat., komandant šturmbanfirer Ribka, sa potčinjenom SS-padob. nast[avnom] četom (očekuje se konačno odobrenje [[Heinrich Himmler|rajhsfirera SS]]), 40 ljudi odreda »Beneš« i 6 ljudi kontraobaveštajne službe spuštaju se X-dana, u trenutku što je moguće ranije, u crveni komandni centar Drvar i uklanjaju munjevitim napadom naročito Vrhovni štab Tito, kao i ostale crvene komandne štabove i savezničke, odnosno ruske vojne misije.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_66.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 21. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za dejstva u operaciji »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=698&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000690.] <br /> ({{jez-njem|"1.) Rotes Führungszentrum in DRVAR (voraussichtlich Hauptstab TITO DRVAR am alten Viehmarkt, amerik.Mil.Missionen TRNIC BREG, in PRNJAVOR engl.Mil.Mission, Verbleib russ.Mission nicht geklärt). Mit örtlichen Sicherungen, vor allem auch auf den Höhen NO, O und W DRVAR, gegebenenfalls auch mit Flak, ist zu rechnen. Weitere Feindfeststellungen werden an Kdr. Fallschirmjäg.Btl.500 durch Pz.AOK.2 I c und Major BENESCH laufend übermittelt. <br /> 2.) Das rote Führungszentrum um DRVAR soll durch das Unternehmen "RÖSSELSPRUNG" ausgeschaltet werden. <br /> Führung "RÖSSELSPRUNG": XV.Geb.AK., vorgeschobener Gefechtsstand BIHAC. <br /> Zu "RÖSSELSPRUNG" treten am x–Tag (Absprungtag des Fallschirmjäg–Btl.) auf DRVAR an: <br /> d) Kampfgruppe verst. 1.Rgt.Brandenburg (ohne I.Btl.) mit unterstellten kroat. Kampfgemeinschaften von KNIN auf BOS.GRAHOVO, von dort in mehreren Kampfgruppen gegen Linie PREKAJA (14 SO DRVAR) – DRVAR. Auftrag: Auffangen von nach Süd ausweichenden Banden und Stäben. Gruppe trägt Tarnbekleidung. <br /> 3.) SS–Fallschirmjäg.Btl.500, Führer Sturmbannführer RYBKA mit unterstellter SS–Fallsch.Ausb.Komp. (endgültige Genehmigung Reichsführer SS steht noch aus), 40 Mann Abt. BENESCH und 6 Mann Abwehr landet am X–Tag zum frühest möglichen Zeitpunkt in roten Führungszentrum DRVAR und schaltet in blitzatrigem Zugriff insbesondere den Hauptstab TITO sowie weitere rote Führungsstäbe und allierte bzw. russ.Mil.Missionen aus."}})</ref>}} U izvještaju poslatom 12. juna 1944, oficiri 1. puka »Brandenburg« kritički su se osvrnuli na doprinos u borbi četničkih jedinicâ (i ovdje nazvanih »Hrvatska borbena zajednica« — ''Kroatische Kampfgemeinschaft (KKG'')) tokom operacije »Rösselsprung«. I pored toga, njemački oficiri, što je čest običaj tokom okupacije Jugoslavije, ističu vrijednost davanja pravovremenih i kvalitetnih informacija od strane pripadnika JVuO: {{izdvojeni citat|10.) Saradnja sa jedinicama K.K.G. neprestano nailazi na poteškoće usljed nedisciplinovanosti njihovog ljudstva, haotične unutrašnje političke situacije i problema sa snabdijevanjem hranom i — prije svega — municijom. Njihova velika brojnost nema nikakvog značaja prilikom ozbiljnih borbenih dejstava. Jedina korist koju je puk imao od prisustva ovih jedinicâ ogledala se u tome što je bio stalno obavještavan o kretanju neprijatelja i njegovoj približnoj jačini, čime mu je bilo omogućeno da pojača vlastite mjere sigurnosti. Stoga se prilikom planiranja ofanzivnih dejstava [puk] mora isključivo osloniti na sopstvene borbene snage.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=739&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000731.] <br /> ({{jez-njem|"10.) Die Zusammenarbeit mit den K.K.G. stösst immer wieder auf Schwierigkeiten auf Grund der Undiszipliniertheit ihrer Angehörigen, Verwirrung der innerpolitischen Verhältnisse und in Fragen der Versorgung mit Verpflegung und vor allem mit Munition. Die hohe Zahl ihrer Kopfstärke hat keinerlei Bedeutung bei ernsthaften Kampfhandlungen. Den einzigen Nutzen, den das Regiment durch die Anwesenheit dieser Verbände hatte, bestand darin, daß das Regiment laufend über den Stand der Feindbewegungen und die ungefähre Stärke des Gegners orientiert war und die eigenen Sicherungen damit verdichten konnte. Beim Ansatz eigener Angriffs–Unternehmen darf deshalb nur mit eigener Gefechtsstärke gerechnet werden."}})</ref>}} Nemci su nakon operacije ocenili da četnici izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno, vođstvo im je dobro, ljudstvo naviklo na fizičke napore. Nemci zaključuju da su im četnici "neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa".<ref>NAW, T-314, Roll 566, 000048-9: Izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa o rezultatima formiranja „Hrvatskih borbenih grupa“ (30. juni 1944).</ref> === Mihailovićeva ponuda Nemcima (1944) === {{Poseban članak|Ponuda Draže Mihailovića Adolfu Hitleru}} [[Datoteka:First Vrede sa četnicima.jpg|thumb|Nemački kapetan von Wrede i četnički komandanti kapetan [[Nikola Kalabić]], major [[Dragoslav Račić]] i kapetan [[Neško Nedić]], nakon potpisanog sporazuma o zajedničkoj borbi protiv partizana, u Topoli 11. avgusta 1944. (''nemački izvor'')<ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_536.jpg Wredeova zabeleška str.1]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_537.jpg Wredeova zabeleška str.2]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_538.jpg Wredeova zabeleška str.3]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_539.jpg Wredeova zabeleška str.4]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Tokom jula i avgusta [[1944]]. intenzivirani su kontakti između predstavnika nemačke komande Jugoistoka [[Herman Nojbaher|Nojbahera]], predsednika vlade [[Milan Nedić|Nedića]] i predstavnika Mihailovića.<ref>[http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%83_%D1%81_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_14.7.1944. Nemački izveštaj o razgovoru s četnicima od 14.7.1944]</ref> Njemačka strana je nakon sastanka između predstavnika Obavještajnog odjeljenja komandanta Jugoistoka i trojice visokih oficira JVuO, Mihailovićevih izaslanika ([[Dragoslav Račić]], [[Neško Nedić]] i [[Nikola Kalabić]]), održanom u Topoli 11. avgusta 1944, na osnovu ponude JVuO zaključila da se „političko zauzimanje stava Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno izmenilo. Oni su spremni da u potpunosti sa nama sarađuju“. Mihailovićevi izaslanici su stavili do znanja da je za JVuO najvažnije objedinjavanje domaćih antikomunističkih snaga, opšta mobilizacija i „stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji“. Pošto je za ostvarenje tog cilja bila neophodna njemačka dozvola i naoružanje, JVuO je bila spremna da se obaveže na lojalnost i vjernost okupatoru.<ref name="yuhistorija.com"/> Rittmeister Fürst von Wrede citira riječi četničkih oficira sa sastanka: {{izdvojeni citat|»Srbi, koje vi niste poznavali, ipak se bore za vas. Mi se obavezujemo našom časnom oficirskom rečju da ćemo biti verni. Pokret Draže Mihailovića je spreman da dâ sve garancije koje Nemci budu zahtevali. '''Naše smrtno neprijateljstvo protiv komunizma je najbolja garancija naše vernosti'''. Nas ne interesuje budućnost, svejedno kako će se rat završiti, mi smo odlučili, ako tako mora biti, da viteški propadamo.«<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_227.htm Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 11. avgusta 1944. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića o uslovima za sastanak Draže Mihailovića sa Nojbaherom]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000502.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben, die Ihr nicht bekannt habt, aber kämpfen für Euch. Wir verpflichten uns mit unserem Offz.Ehrenwort, dass wir treu sein werden. Die DM—Bewegung ist bereit, sämtliche von den Deutschen verlangten Garantien zu geben. Unser Todfeindschaft gegen den Kommunismus ist die beste Garantie für unsere Treue. Die Zukunft interessiert uns nicht, gleichgültig wie der Krieg ausgehen mag, wir sind entschlossen, wenn es sein muss, ritterlich zugrunde zu gehen."}})</ref>}} Rittmeister Fürst Wrede je sumirao predloge predstavnika Draže Mihailovića na sledeći način: {{izdvojeni citat| 1. DM želi da razgovara sa opunomoćenikom [[Hitler|firera]] za jugoistočni prostor. 2. On teži okupljanju svih nacionalnih srpskih snaga. 3. Mobilizacija i naoružavanje svih za oružje sposobnih Srba za borbu protiv komunizma. Naoružavanje i vođstvo pod nemačkim Vermahtom. 4. DM moli da sam ostane u ilegali. 5. Pripadnici DM—pokreta ne treba da budu u nemačkim uniformama. 6) Mesto sastanka ne treba ni u kom slučaju da bude Beograd ili neki veći grad.<ref name="B0_11 1944">[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000502—000503.] <br /> ({{jez-njem|"1.) DM wünscht mit dem Bevollm. des Führers für den Südostraum zu sprechen. <br /> 2.) Er fordert Zusammenschluss aller nat. serb. Kräfte. <br /> 3.) Mobilisierung und Bewaffnung aller waffenfähigen nat. Serben zum Kampf gegen den Kommunismus. Ausrüstung und Führung durch die deutsche Wehrmacht. <br /> 4.) DM bittet selbst illegal bleiben zu können <br /> 5.) Die Angeh. der DM–Bewegung sollen nicht in dt. Uniform gekleidet werden. <br /> 6.) Ort der Zusammenkunft soll keinesfalls Belgrad oder eine grössere Stadt sein."}})</ref>}} O saradnji sa četnicima Draže Mihailovića u jednoj se njemačkoj preporuci s početka avgusta 1944. navodi: {{izdvojeni citat| ''Saradnja sa četničkim bandama'' Komandantu Jugoistoka upućen je dopis Ob. od./oficir Abvera str. pov. br. 6161/44, u vidu naređenja, o isporuci oružja i municije četničkim bandama i o saradnji između nemačkih operativnih jedinica i pojedinih lojalnih četničkih bandi u cilju zajedničke borbe protiv komunističkog neprijatelja. Postavljanjem oficira za vezu u četničkim bandama treba njihovo držanje stalno nadzirati.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1035&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000893.] ({{jez-njem|"Zusammenarbeit mit Cetnik—Banden. An den Mil.Befh. Südost ergeht mit Ic/AO Nr. 6161/44 g. Kdos. v. 2.8.44 ein Befehlschreiben über die Belieferung der Cetnikbanden mit Waffen und Munition und über die Zusammenarbeit zwischen deutschen Verbänden und einzelnen lojal erscheinen den Cetnik—Banden für Zwecke des gemeinsamen Kampfes gegen den kommunistischen Feind. Durch Abstellung von Verbindungsoffzen.zu den Cetnik—Banden ist deren Verhalten laufend zu überwachen."}})</ref>}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 16. avgusta 1944, prenosi se vijest da je general Draža Mihailović, u koordinaciji sa predsjednikom srpske vlade generalom Milanom Nedićem, pred okupacione vlasti iznio ponudu o »potpunom potčinjavanju četničkih jedinica«: {{izdvojeni citat| Srbija: Sporazumno sa Nedićem, Draža Mihailović je ponudio nemačkom komandovanju potpuno potčinjavanje četničkih jedinica. Pored postojanja problema davanja talaca, unutrašnjih srpskih suprotnosti i ponude za lični dogovor Draže Mihailovića sa specijalnim opunomoćenikom Ministarstva inostranih poslova, sada postoji samo zahtev za oružje za zajedničku borbu. Srpska vlada je jednovremeno zamolila prijem kod komandanta Jugoistoka i verovatno će tom prilikom biti iznesena i namera o njenoj ostavci.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1090&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000948.] <br /> ({{jez-njem|"In Übereinstimmung mit Nedic hat DM dtsch. Führung volle Unterstellung der Cetnik Verbände angeboten. Bei Geiselgestellung, Einstellung alle Innerserbischen Gegensätze und Angebot persönlicher Aussprache DM mit Sonderbevollm.Ausw.Amtes liegt allein Waffenforderung für den gemeinsamen Kampf vor. Serbische Regierung hat zugleich um Empfang bei Mil.Befh. Südost ersucht und wird dabei voraussichtl. Rücktrittsabsicht vortragen."}})</ref>}} Povodom Mihailovićevog predloga, 17. i 18. avgusta je održan sastanak na najvišem nivou u nemačkoj komandi Jugoistoka. Tu su još jednom sumirani Dražini predlozi: {{izdvojeni citat| a) Bezuslovno obećanje, da nijedan nemački vojnik neće biti napadnut od četnika. Davanje talaca. b) Zajednička borba isključivo protiv komunista u cilju uspostavljanja mira i reda. Nemci i četnici ne moraju biti neprijatelji. c) Neprijatelj br. 1 su komunisti i svi oni koji ih podržavaju ili ne sadejstvuju u borbi protiv komunista. d) Draža Mihajlović moli da ga se privuče organizovanju Srpskog dobrovoljačkog korpusa i organizovanju Dobrovoljačkog korpusa. e) Bilo kakva veza s partizanima je nemoguća. f) Draža Mihailović moli da se stvori prijateljskije raspoloženje, da bi se oslobodilo četnike, koji su uhapšeni u Srbiji, bez posredovanja četnika. g) U slučaju invazije nema borbe protiv Nemaca. Borba protiv komunista će se produžiti. Četnici hoće da spreče vezu partizana s invazionim trupama. h) Draža Mihajlović nema veze s Englezima. On i ne želi više da je ima, odgovarajući engleskom držanju prema srpskom narodu.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=581&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000576—000577.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Das Verhandlungsangebot des DM sieht folgende wesentlichen Punkte vor: <br /> a) Unbedingtes Versprechen, kein deutscher Soldat werde von Cetniken überfällen. Geiselgestellung. <br /> b) Gemeinsamer Kampf ausschliesslich gegen Kommunisten zur Herstellung von Ruhe und Ordnung. Deutsche und Cetniken brauchen nicht Feinde zu sein. <br /> c) Feind Nr. 1 sind Kommunisten und alle, die sie unterstützen oder im Kampfe gegen Kommunisten nicht mitwirken. <br /> d) DM bittet, ihn zu Ausbau des SFK und Aufbau Freikorps heranzuziehen. <br /> e) Irgendeine Verbindung mit Partisanen ist unmöglich. <br /> f) DM bittet zur Hebung freundschaftlicher Stimmung um Freilassung der in Serbien verhafteten Cetniken ohne Vermittlung der Cetniken. <br /> g) Im Invasionsfall kein Kampf gegen Deutsche. Kampf gegen Kommunisten wird weitergeführt. Verbindung der Partisanen zu Invasionstruppen wollen Cetniken verhindern. <br /> h) DM ohne Verbindung zu Engländern. Er will auch keine mehr haben, entsprechend engl. Verhalten gegen serb. Volk."}})</ref>}} Jedan iskaz<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=585&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000580.] ({{jez-njem|"Durchführung der Zusammenarbeit mit dem Cetnik–Banden, Ausbildung und Führung im Kampf wird den in erster Linie hierfür zuständigen Sicherheitsdienst und SD übertragen. Dieser ist allein für die politische Kampfführung vorgesehen, hat die engsten Verbindungen zu den Cetniks und führt in einem Raume, der als eine Art Heeresgebiet Domäne des Sicherheitsdienstes und des SD ist."}})</ref> sa ovog sastanka ubjedljivo svjedoči o uspostavljenim tijesnim vezama između [[Sicherheitsdienst|njemačkih obavještajnih struktura]] i četničke Vrhovne komande: {{izdvojeni citat|Sprovođenje sadejstva s četničkim bandama, obuka i komandovanje u borbi biće preneti Službi obezbeđenja i SD koji su u prvom redu nadležni za ovo. Ta je služba isključivo predviđena za političko vođenje rata, '''ima najuže veze s četnicima''' i komanduje na jednom određenom području, koje je, kao neka vrsta vojnog područja, domen Službe obezbeđenja i SD.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref>|Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 18. avgusta 1944. povodom ponude Draže Mihailovića za saradnju u borbi protiv NOVJ}} U izvještaju poslatom 20. avgusta 1944. godine iz Operativnog odjeljenja [[Beograd]] [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], navodi se da je za prijem kod vođe [[Treći Reich|Reich]]a [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] pripremljen zajednički referat feldmaršala [[Maximilian von Weichs|Maximiliana von Weichsa]], komandanta Jugoistoka i specijalnog opunomoćenika Ministarstva inostranih poslova na Jugoistoku [[Hermann Neubacher|Hermanna Neubachera]], na temu ''saradnje sa Dražom Mihailovićem i buduće politike u Srbiji'', kao i da je sa ovim upoznat feldmaršal [[Wilhelm Keitel]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frames no. 000971—000972.]</ref> Tog je dana sačinjena i službena bilješka u kojoj je sadržan sljedeći prijedlog: {{izdvojeni citat|Po predmetu ponude Nedić — Draža Mihailović, ministar Nojbaher predlaže da se organizacija četničkih jedinica prenese u nadležnost Višeg SS i policijskog vođe u Srbiji. Načelnik štaba komandanta Jugoistoka se saglasio s ovim predlogom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000972.] <br /> ({{jez-njem|"In der Angelegenheit Angebot Nedic – DM schlagt Minister Neubacher vor, die Organisation der Cetnik–Verbände dem Höh.SS–Pol.Führer in Serbien zu übertragen. Chef des Gen.Stabes–O.B.Südost ist mit diesem Vorschlag einverstanden."}})</ref>}} Sâm Neubacher je 20. avgusta uputio opširan izvještaj ministru vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]], u kojem je urgirao za prihvatanje ponude Nedić—Mihailović, navodeći da je Nedić garantirao da će se „pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak“. O odnosu Mihailovića i JVuO prema okupatoru od trenutka kada ga je Hitler imenovao ''Specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih djela za Jugoistok'', Hermann Neubacher piše: {{izdvojeni citat|U pogledu Draže Mihailovića, upućujem na svoje mnogobrojne ranije telegrame. Svoje dosledno antikomunističko držanje dokazao je nedvosmisleno, uprkos najvećem pritisku od strane Engleza, odrekavši se njihove pomoći u naoružanju dok su Englezi istovremeno, preteći naoružavali Tita. Iskustva poslednjih 12 meseci u pogledu njegovog držanja prema nemačkim oružanim snagama, dosadašnje zajedničke borbe na antikomunističkom frontu i dosadašnja ozbiljna ugroženost srpske nacije, koju on priznaje u punom opsegu, smatram dovoljnim osnovom za to da će D. M. održati reč koju nam je dao ako u ovom odlučujućem trenutku budemo pružili preko Nedića odlučujuću pomoć. Spreman sam, posle jednog ličnog razgovora sa D. M., da preuzmem odgovornost za to da nas taj čovek neće napasti s leđa i da će on sam učiniti bezopasnim one elemente svoga pokreta koji su nepouzdani u pogledu nas.<ref>AVII, Mikroteka, NAV, N—T—312, rol. 780, f. 371746.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_69.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje PORAZ MIHAILOVIĆEVIH SNAGA U SRBIJI I NOVI SPORAZUMI SA OKUPATOROM I KVISLINGOM MILANOM NEDIĆEM]</ref>}} Nakon [[Sporazum Nedića i Mihailovića 1944.|sastanka Draže Mihailovića i Milana Nedića]], ugovorenog 13. avgusta 1944. između majora [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] i [[Dragomir Jovanović|Dragog Jovanovića]] i održanog iste večeri u selu [[Ražani]] kod [[Kosjerić]]a,<ref>Радосав Р. Туцовић, Полицијски репресивни апарат нацистичке Немачке и његови домаћи инструменти: Анализа делатности Драгомира Јовановића и Аугуста Мајснера у окупираној Србији (1941–1944). Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, 2021, стр. 291—292.</ref> stvoreni su uslovi da se sve srpske nacionalističke oružane formacije ''de facto'' stave pod zajedničku komandu. Najviše vojne instance u [[Berlin]]u obavještavaju 25. avgusta 1944. Ministarstvo vanjskih poslova Trećeg Reicha da njihov specijalni izaslanik Neubacher u ujedinjenju „najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka“ vidi posljednju šansu da se „nacionalno srpstvo u srcu Balkana suprotstavi boljševicima“, tj. partizanima: {{izdvojeni citat|Srpske nacionalne jedinice su pod Nedićevom komandom, koga priznaje pokret Draže Mihajlovića, spremne za odlučnu borbu protiv komunizma. [...] d) Specijalni opunomoćenik sa punom odgovornošću veruje u Nedićevu lojalnost i u toj prilici vidi poslednju mogućnost da se nacionalno srpstvo suprotstavi boljševicima, e) Davanje odlučujuće pomoći Nediću, specijalni opunomoćenik je uslovio time da se posle ličnog dogovora sa D. Mihajlovićem preuzme odgovornost da ovaj neće udariti Nemcima u leđa. f) Na osnovu Firerovog naređenja od 29. 10. 43. o potrebi borbenog jedinstva protiv komunizma na Jugoistoku, specijalni opunomoćenik zamolio je opštu punomoć za političku mobilizaciju nacionalnog srpstva i istovremeno zatražio od vojnog rukovodstva da se bezodložno da pomoć u naoružanju. [...] Specijalni opunomoćenik zaključuje na osnovu informacije sa grčkog, albanskog i srpskog prostora da je moguća preorijentacija engleske partizanske politike... Zbog toga bi mogao pokret Draže Mihajlovića, koji se danas nudi Nemcima, ponovo da se orijentiše na Engleze. Ovo zahteva vezivanje Draže Mihajlovića i najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka na Nemačku, pre no što se Engleska na tom prostoru suprostavi sovjetskom napredovanju sredstvima građanskog rata. Ovo vezivanje je u ovom trenutku najveće izloženosti ovih snaga moguće pa izgleda da je opravdano preuzeti i rizik koji iz toga proizilazi.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_230.htm Obaveštenje generalštaba Vrhovne komande Vermahta od 25. avgusta 1944. ministarstvu inostranih poslova o razgovorima Milana Nedića sa komandantom Jugoistoka o saradnji Draže Mihailovića sa Nemcima u borbi protiv NOVJ]</ref>}} Specijalni nemački izaslanik Hermann Neubacher je ocenio da obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je dokazao on "da je toliki antikomunista, da je '''usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora''' pred slogom s crvenom stranom".<ref name="ReferenceB"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=575&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000570.] <br /> ({{jez-njem|"D.M. habe zweifellos bewiesen, dass er <br /> 1. Burgfrieden mit Besatzungsmacht halten will und <br /> 2. So sehr Antikommunist ist, dass er trotz Angeboten von englischer Seite einen Bettelgang beim Okkupator der Einigung mit der roten Seite vorgezegen hat. <br /> Zusicherungen D.M.'s auf loyale Einstellung sind ernst zu nehmen, da D.M. in antikommunistischer Frage stets konsequente Haltung eingenommen hat."}})</ref> Ovi pregovori završili su formulisanjem inicijative za formiranje srpske armije od 50.000 ljudi za borbu protiv komunizma kojom bi rukovodio [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]], a koju bi opremila nacistička Nemačka. Pored toga, Hitleru su specijalni izaslanik Neubacher i feldmaršal von Weichs prezentirali situaciju u Srbiji: „Četnici su u Srbiji od marta do avgusta 1944. izgubili u borbama sa komunistima oko 5.000 boraca, a prema nemačkoj okupacionoj sili u poslednje vreme nisu više neprijateljski raspoloženi. Oko 10.000 četnika bore se zajedno sa nemačkim trupama u južnoj Srbiji i to pod komandom nemačkog majora Vajela“.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref> Uz naglasak da će dato oružje „jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca“, vođa [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] je odbacio ovu inicijativu, formulisavši konačnu svoju odluku na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Zaključujući, Führer je ustanovio, da on a) nema ništa protiv “malih taktičkih manevara“ s pokretom DM, b) da zatraženo formiranje armije, koja bi bila jačine 50.000 ljudi, nikako ne bi moglo doći u obzir.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.] <br /> ({{jez-njem|"Abschliessend, stellte der Führer fest, daß er <br /> a) gegen "kleine taktische Manöver" mit der DM–Bewegung keine Bedenke habe, <br /> b) daß die Aufstellung der gefordeten 50 000 Mann starken Armee auf keinen Fall in Frage kommen könne."}})</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22. avgusta 1944. godine}} Ipak, u skladu sa idejom o formiranju srpskog korpusa pod komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]] koji bi se borio na strani Nemaca, [[6. septembra]] [[1944]]. [[Srpska državna straža]] i [[Srpska granična straža]] (ukupno oko 13.000 ljudi) stavljene su pod komandu Mihailovićevog komandanta Srbije generala [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]]. Potom su jedinice [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpska granična straža|Srpske granične straže]] 6. oktobra [[1944]]. sabrane su u Jagodini gde je od njih formiran [[Srpski udarni korpus]] sa tri divizije, koji je brojao oko 6.800 ljudi. Komanda Srpske straže i Granične straže predana je naredbom generala Felbera generalu [[Miodrag Damjanović|Miodragu Damjanoviću]], šefu Nedićevog kabineta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=875&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000871.] <br /> ({{jez-njem|"An den Präsidenten den serbischen Ministerrates Herrn Generaloberst Nedić. Herr Ministerpräsident! <br /> Ich bin damit einverstanden, dass der Generalmajor Damjanović mit der Führung der serbischen bewaffneten Verbände mit Ausnahme des SFK betraut wird. Dieses Korps muss meiner Auffassung noch in den bewährten Händen des General Mušićki [sic] bleiben. Mit dem Ausdruck meiner vorzüglichen Hochachtung."}})</ref> Damjanović je bio i glavni Mihailovićev pouzdanik u Nedićevoj upravi, te su se on i komandanti Straže odmah stavili pod Mihailovićevu komandu. Ove jedinice, preimenovane u Srpski udarni korpus Jugoslovenske vojske u otadžbini, pridružile su se tako drugim četnicima u povlačenju prema Sandžaku. Njihovo je savezništvo ipak bilo nesigurno i ubrzo će se raspasti.<ref>[https://znaci.org/00001/40_74.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNICI SE POVLAČE IZ SRBIJE]</ref> === Bitka za Srbiju (1944) === {{Poseban članak|Bitka za Srbiju 1944.}} [[Datoteka:Četnici i Nemci u Srbiji 1944.jpg|minijatura|Grupa nemačkih vojnika i četnika Draže Mihailovića u vreme proboja u Srbiju 2. proleterske i 5. krajiške divizije NOVJ.]] U povjerljivom izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 26. avgusta 1944. godine, analizirano je stanje na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] nakon objave rata Trećem Reichu od strane [[Bugarska|Bugarske]] te proglašenja neutralnosti [[Rumunija|Rumunjske]] (i jedna i druga su do tada bile potpisnicama [[Trojni pakt|Trojnog pakta]]), neposredno po ulasku jedinica [[Crvena armija|Crvene armije]] na teritorij dvije države. Oficiri Wehrmachta anticipiraju držanje četnika Draže Mihailovića u novonastaloj, kompliciranoj situaciji: {{izdvojeni citat|Ustanički pokreti na području Balkana – izuzev pokreta Draže Mihailovića – dobit će pojačan zamah, tako da ubrzo treba očekivati prekid svih vlastitih veza s cijelim južnim Balkanom. '''Pokret Draže Mihailovića predstavlja jedinu antiboljševičku organizaciju koja, uz odgovarajuću potporu, može biti dugoročno korisna našim interesima u borbi protiv boljševizma'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=874&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000870—000871.] ({{jez-njem|"Darüber hinaus werden die Aufstandsbewegungen im Balkan–Raum – abgesehen von der DM–Bewegung – verstärkten Auftrieb erhalten, so dass in Kürze mit einer Unterbrechung sämtlicher eigenen Verbindungen nach gesamtem Süd–Balkan gerechnet werden muss. Die DM–Bewegung stellt bei entsprechender Unterstüzung die einzige antibolschewistische Organisation dar, die im Kampf gegen den Bolschewismus auf längere Sicht unseren Interessen nutzbar gemacht werden kann."}})</ref>}} [[Bitka za Srbiju 1944.]] je bila zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu. Dejstva na tlu izvršavala je [[NOVJ]], a [[Saveznici]] su obezbeđivali borbeno sadejstvo, snabdevanje i pomoć iz vazduha. Četnici su se u ovim borbama našli direktno na strani [[Wehrmacht]]a. U to vreme, Saveznici su već promenili odnos prema [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevim]] snagama, a njihov prioritet u Jugoslaviji postalo je jačanje snaga [[NOVJ]] u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Ficroj Meklejn: RAT NA BALKANU, glava 11 - NOVI DOGOVOR |url=http://www.znaci.org/00001/1_11.htm |access-date=2023-08-14 |archive-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902100016/https://www.znaci.org/00001/1_11.htm }}</ref> Vrhovni štab NOVJ nameravao je da partizanske snage u Srbiji pomogne prodorom jačih snaga iz [[Bosna|Bosne]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Nemačka komanda, kao i Mihailović, bili su rešeni da to spreče. Ključnu fazu bitke za Srbiju predstavlja [[Durmitorska operacija|operacija »Rübezahl«]]. Njemačka Komanda Jugoistoka prikupila je za ovu operaciju sljedeće raspoložive snage: {{izdvojeni citat|''Predmet'': Planiranje »Ribecal«,  1.) Snage koje učestvuju: a) Južna grupa: glavni deo 1. brd. div., albanska milicija i delovi SS-divizije »Skenderbeg«, b) Bor[bena] grupa »Jugozapad«: 2 ojačana bataljona 181. peš. divizije sa III/13. SS-puka, c) S[evero] z[apadna] grupa: 2. puk Brandenburg (bez 1 bat.), 3/12. tenk. bat. z. b. V., CDK i četnici (Drinski korpus), d) S[everna] grupa: 14. SS-puk (bez III), e) I[stočna] grupa: Viša k-da III/363. puka, 696. bat. feldžandarmerije, delovi 297. izv. bat., 2/201. brig. jur. topova, f) Grupa »Krempler«, g) Padobranski lov. bat. »Brandenburg«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=491&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000486.] <br /> ({{jez-njem|"Betr.: Plannung "Rübezahl". <br /> 1.) Beteiligte Kräfte: <br /> a) Südgruppe: Masse 1. Geb. Div., alban. Milizen und Tle. SS–Div. Skanderbeg. <br /> b) Kgr. Südwest: 2 verst. Btlne. 181 J.D. mit III./SS–13 <br /> c) NW–Gruppe: 2. Rgt. Brandenburg (o. 1 Btln.) 3./Pz. Abt. z.b.V. 12, MFK, und Cetniks (Drina–Korps). <br /> d) N–Gruppe: SS–Rgt. 14 (ohne III.). <br /> e) O–Gruppe: Höh. Kdo. mit III./363, Feld Gend.Abt. 696, Tle. A.A. 297, 2./Stu. Gesch.Brig 201. <br /> f) Gruppe Krempler. <br /> g) Fallschirm–Jg.Btl. Brandenburg."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_108.htm Izveštaj Komandanta Jugoistoka od 12. avgusta 1944. Vrhovnoj Komandi Vermahta o sastavu borbenih grupa i njihovim pravcima napada u operaciji »Ribecal«], Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 4, dokument br. 108.</ref>}} [[NOVJ]] je nastojala da koncentriše snage na levoj strani [[Lim (reka)|Lima]] za proboj u [[Srbija|Srbiju]]. Nemačka [[Komanda Jugoistoka (Nemačka)|Komanda Jugoistoka]] je rešila da brani [[Srbija|Srbiju]] aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica [[NOVJ]] kroz [[Bosna|Bosnu]] prema zapadu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u [[Sandžak]]u i istočnoj [[Bosna|Bosni]] sračunatih na razbijanje koncentracija [[NOVJ]] i njihovo onesposobljavanje za ofanzivna dejstva. Snage [[JVuO]] sa velikim entuzijazmom učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant [[Srbija|Srbije]] protiv lokalnih partizana i povremenih prodora. Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu [[1944]],<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[Službena beleška oficira Abvera Komande Jugoistoka od 22. avgusta 1944. sa referisanja komandanta Jugoistoka Adolfu Hitleru, http://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230814062743/https://znaci.org/00001/4_12_4_112.htm |date=2023-08-14 }}] Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 112</ref> kada su se odvijala najintenzivnija i najmasovnija dejstva. U izvještaju Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. godine upućenom Vojnoupravnom komandantu Jugoistoka, konstatuje se ozbiljna političko-bezbjednosna kriza uzrokovana uspješnim partizanskim manevrom, tj. prodorom u Srbiju: {{izdvojeni citat|Započeo je očekivani veliki Titov napad na Srbiju. Dok su u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], na [[Drina|Drini]], pripremljene jedinice bile tako desetkovane našim akcijama da mu tamo samo slabe snage stoje na raspolaganju, dotle je jačim delovima Titovih jedinica, koje su bile u centralnom delu [[Crna Gora|Crne Gore]], oko 3 divizije, pošlo za rukom da upadnu u [[Južna Srbija|južnu Srbiju]] i da pređu dolinu [[Ibar|Ibra]]. One sada u rejonu između Ibra i [[Južna Morava|Južne Morave]], po sjedinjavanju sa tamošnje 3 srpske crvene divizije, ugrožavaju obe glavne saobraćajne arterije prema jugu. Slobodu pokreta ovih, oko 10.000 ljudi jakih i dobro naoružanih, združenih jedinica uspeli smo, istina u teškim borbama i uz mnogo gubitaka, pomoću nemačkih, bugarskih i srpskih snaga (četnici i [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]]) da suzimo; ipak, one su preslabe da bi, s obzirom na otkazivanje bugarskih jedinica, izborile odlučujuće uspehe.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_109.htm Izveštaj Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. komandantu Jugoistoka o vojno-političkoj i privrednoj situaciji u Srbiji]</ref>}} Koliki su značaj najviši okupacioni dužnosnici u Jugoslaviji pridavali upotrebi četničkih jedinicâ u borbi protiv snaga NOVJ, može se zaključiti i na osnovu jedne naredbe od 26. avgusta 1944. godine, koju potpisuje feldmaršal [[Maximilian von Weichs]]: {{izdvojeni citat| ''Naređenje komandanta Jugoistoka'' Suštinski zadatak [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]] i Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od sada pa nadalje jeste dovesti i držati sve četničke jedinice u Srbiji i Crnoj Gori u borbenom dodiru s crvenim snagama, kako im ne bi bilo dopušteno preuzimanje vlastite inicijative, koja bi zbog cjelokupne situacije mogla biti uperena i protiv Njemačke. Odbijanje borbe protiv komunista mora se odmah prijaviti kao prijeteći simptom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=13&rec=311&roll=191 NARA, T311, Roll 191, frame no. 000007.] <br /> ({{jez-njem|"Befehle OB.Südost <br /> Eine wesentl. Aufgabe Pz.AOk 2 und Mil.Befh.Südost ist ab sofort sämtl. in Serbien und Montenegro stehenden Cetnikverbände in Gefechtsberührung mit roten Kräften zu bringen und zu halten, um sie nicht zu einer eigenen Initiative die in Auswirkung der Gesamtlage auch gegen Deutschland gerichtet sein könnte gelangen zu lassen. Weigerung, dem Kampf gegen den Komm. aufzunehmen, ist als bedrohliches Symptom sofort zu melden."}})</ref>}} Uoči bitke sa partizanima, nemački Wehrmacht je snabdeo četnike svim raspoloživim zalihama italijanskog pešadijskog oružja i municije: {{izdvojeni citat|U nadovezi na dogovor od 15. 8. saopštava se, da se za izdavanje četničkim jedinicama mogu staviti na raspolaganje, u najboljem slučaju, sledeća oružja: 7.000 pušaka 6,5 mm (ital.) sa po 100 metaka, <br /> 50 teš. mitraljeza 8 mm (ital.) sa po 13.000 metaka, <br /> 42 laka bacača 4,5 mm (ital.) sa po 250 metaka. Upozorava se na to, da je time iscrpljena celokupna zaliha italijanske pešadijske municije u domenu Komandanta Jugoistoka i da se nove pošiljke mogu očekivati tek od oktobra 1944. godine i to u ograničenom obimu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=587&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000582.] <br /> ({{jez-njem|"Im Nachgang zur Besprechung vom 15.8. wird mitgeteilt, dass für Ausgabe an Cetnik–Einheiten äusserstenfalls folgende Waffen zur Verfügung gestellt werden können: <br /> 7 000 Gewehre 6,5 mm (i) mit je 100 Schuss, <br /> 50 s.M.G. 8 mm (i) mit je 13 000 Schuss, <br /> 42 le.Gr.W. 4,5 cm (i) mit je 250 Schuss. <br /> Es wird darauf aufmerksam gemacht, dass damit der gesamte Bestand an ital. Inf. Munition im Bereich O.B.Südost erschöpft ist und Neulieferung in beschränktem Maße erst ab Oktober 44 erwartet werden darf."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/4_14_4_228.htm Obaveštenje operativnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 16. avgusta 1944. obaveštajnom odeljenju o odobrenim količinama oružja i municije četničkim jedinicama]</ref>|Obaveštenje komande Jugoistoka o odobravanju oružja i municije četnicima (16. avgust 1944.)}} U nacrtu jednog izvještaja, sastavljenog od strane oficirâ Armijske grupe »F« u ljeto 1944. godine, sumira se iskustvo njemačkih okupacionih organa sa Mihailovićevim četnicima u [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupiranoj Jugoslaviji]]: {{izdvojeni citat|Dosadašnje držanje D.M.-a ima sljedeće karakteristike: a) Aktivna borba protiv komunista u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj, s tim što je ova borba zbog brojčane, a naročito materijalno-tehničke nadmoći komunista, uvijek rizična za snage D.M.-a, b) Neispunjavanje od Saveznika postavljenih specijalnih zadataka, c) Lokalna, ponekad vrlo aktivna saradnja sa njemačkim trupama, obavještajnim i ostalim okupacionim organima, d) Potpuna spremnost za izvršavanje taktičkih instrukcija izdatih od strane njemačkih oficira za vezu, e) Stalno ponavljanje zahtjeva za municijom i oružjem radi borbe protiv komunista, kao nagrada za dokazanu lojalnost.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=970&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000960.] <br /> ({{jez-njem|"Das bisherige Verhalten der DM–Bewegung ist gekennzeichnet: <br /> a) durch eine aktive Kampfführung gegen den kommunistischen Feind in Serbien, Kroatien und Montenegro, die bei zahlenmässiger und vor allem waffentechnischer Überlegenheit der kommunistischen Banden in jedem Falle mit einem besonderen Risiko für die DM–Kräfte verbunden ist, <br /> b) durch die Nichtausführung der von den Allierten generell und im Form von Spezialaufgaben gegebenen Sabotageaufträge, <br /> c) durch eine örtliche, z.Zt. sehr rege Zusammenarbeit der DM–Cetniks mit der deutschen Sicherungstruppe, den Abwehrorganen und den für Ausnutzung des Landes eingesetzten deutschen Dienststellen bezw. deren Organisationen, <br /> d) durch eine absolute Bereitwilligkeit, sich den taktischen Weisungen der deutschen Verbindungsoffiziere zu unterwerfen, <br /> e) durch die wiederholten Versuche, für bewiesene Loyalität Munition und Waffen zum Kampf gegen den kommunistischen Feind zu erhalten."}})</ref>}} Kada su partizani konačno uspeli da se probiju u Srbiju i krenu ka Beogradu, nastupila je panika u redovima okupatora i kvislinga/kolaboracionista: {{izdvojeni citat|Titovi partizani upali su u septembru 1944. u Srbiju i to na više mesta. Zapadni deo Srbije bio je potpuno nezaštićen. Tamo je bio stacioniran samo mali broj nemačkih policijskih jedinica, koje su, zajedno sa četnicima, tu i tamo još vodile borbe. Sa svih strana neprijatelj je krenuo ka Beogradu. U gradu je vladao mir. '''Mi smo sedeli u Beogradu ne na buretu baruta, nego smo se nalazili u njemu'''.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 164–165.</ref>|[[Hermann Neubacher]], “Sonderauftrag Südost”}} U izveštaju od 18. septembra 1944, komandant Jugoistoka feldmaršal Maximilian von Weichs jasno sagledava težinu situacije u kojoj su se našle okupacione snage u Srbiji usljed nezadržive partizanske ofanzive. Von Weichs smatra da se njemačkom vođstvu poput imperativa nameće nastavak saradnje sa Mihailovićevim četnicima: {{izdvojeni citat|Loša situacija u Srbiji: zbog pomanjkanja vlastitih snaga, napredovanje partizana se može još samo usporiti; politika upotrebe četnika pri tome je od nesmanjene važnosti, te će biti nastavljena svim sredstvima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=763&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000758.] <br /> ({{jez-njem|"Es kommt also darauf an, gegenüber den Banden in Serbien weiterhin mit unterlegenen Kräften eine Verzögerungstaktik zu betreiben in der Hoffnung, daß durch innerpolit. Gegensätze oder Versorgungsschwierigkeiten ihre Stoßkraft geschwächt wird. Ein Einspannen noch kampfbereiter Cetniks ist dabei von unverminderter Bedeutung u. wird mit allem Mitteln betrieben."}})</ref>|V. Weichs-ova ocjena situacije od 17.9.44 (18.9.44)}} Četnici su nudili okupatoru sadjejstvo u borbi protiv snaga NOVJ u zamjenu za municiju i naoružanje: {{izdvojeni citat|Više četničkih vođa s područja Beograda nudi se za borbu protiv komunista pri isporuci oružja i municije od strane Nijemaca.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=789&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: Kampfangebote mehrerer Cetnik–Führer Raum Belgrad gegen Kommunisten bei Waffen– und Munitionslieferung durch Deutsche."}})</ref>|Večernji izvještaj obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 19. septembar 1944. godine}} Krajem septembra 1944, četnici učestvuju s njemačkim jedinicama u borbi protiv partizana u raznim dijelovima Srbije. Tako u zapadnoj Srbiji, [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pod komandom potpukovnika [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]] i trupe Wehrmachta pokušavaju spriječiti prodor snaga NOVJ: {{izdvojeni citat|Zapadna i centralna Srbija: [...] Dijelovi Borbene grupe fon Jungenfeld prebačeni u Šabac, odakle su 26. septembra, u sadejstvu sa četničkom formacijom Račića, vršili napad na [[12. vojvođanski korpus NOVJ|12. korpus NOVJ]] koji nadire s juga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1027&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 001015.] <br /> ({{jez-njem|"West– und Mittel– Serbien: <br /> Tle. Kgr. v. Jungenfeld nach Sabac verlegt, von dort 26.9. im Zusammenwirken mit Cetnik–Verband Racic Angriff auf von Süd vordringendes XII. rotes Korps."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta od 25. septembra 1944. godine}} Ova elitna četnička formacija pomagala je okupatoru u zapadnoj Srbiji već početkom septembra te godine: {{izdvojeni citat|[[Požega (Srbija)|Požegu]] zauzele vlastite trupe u sadejstvu sa četnicima (Račića).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000246.] <br /> ({{jez-njem|"Pozega durch eigene Truppe in Zusammenwirken mit Cetniks (Racic) genommen."}})</ref>|Večernji izvještaj Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 6. septembar 1944. godine}} Pukovnik von Jungenfeld se nalazio na čelu 5. policijskog puka, sa štabom u [[Šabac|Šapcu]]. O saradnji visokih četničkih oficira sa Jungenfeldom, poput komandanta Kolubarskog korpusa JVuO kapetana Milorada Lapčevića, generala [[Svetomira Đukića]], komandanta Severnih pokrajina JVuO (tj. [[Vojvodina|Vojvodine]] i [[Slavonija|Slavonije]]) ili majora Ilije Orelja, u vezi sa planiranjem krupnije operacije protiv snagâ [[NOV i POJ]] u [[Srem]]u avgusta 1944. godine, general Dragoljub Mihailović je bio obaviješten od strane pukovnika Dragomira Radovanovića, delegata Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini za Vojvodinu: {{izdvojeni citat|Dobro je što je kapetan Lapčević postavljen za komandanta Sremske jurišne grupe, no on je svojim radom za poslednji mesec dana stalno radio sa nemačkim komandantom iz [[Šabac|Šapca]]. On — kapetan Lapčević je izvodio akciju u [[Kupinovo|Kupinskom]] kutu po zapovesti nemačkog komandanta iz Šabca, javno sa njim sedeo obilazio Kupinski kut naravno da su u ovom pogledu sudelovali đeneral Đukić i major Orelj. Major Orelj je potpuno zabrljao. Nezgodno je što se svuda prestavlja za Vašeg Delegata te u ime Vaše onako pijan naređuje i govori. Sve ovo vide ovi naši mladi komandanti koji vode ljude i koji treba da nose ceo teret borbe na svojim leđima. Oni nemogu da dozvole da im neko prebaci da su saradnici Nemaca. Kapetan Lapčević, đeneral Đukić i major Orelj mogli su i trebali da rade, ali samo tajno, a nikako javno svakog dana sedeti u kafani u s. [[Ušće (Obrenovac)|Ušće]] pored puta [[Obrenovac]]—Šabac, još đeneral Đukić sa đeneralskom kapom i t.d. Da umirim ove mlade ljude i da im objasnim da će se ovo zabraniti i da će se ako se šta radi, u buduće tajno raditi, trebalo je dosta vremena i muke.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_37.htm Izveštaj delegata Vrhovne komande za Vojvodinu od 22. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o akcijama protiv NOV i POJ u Sremu i o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Iz Armijske grupe »F« javljeno je 13. septembra 1944. godine da Mihailovićevi četnici pomažu okupacionoj sili i prilikom defanzivnih akcijâ u zapadnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Sjeverozapadna Srbija: Noćni napad crvenih bandi na [[Valjevo]] odbijen od strane četnika i vlastitih snaga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=553&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000550.] <br /> ({{jez-njem|"NW–Serbien: <br /> Nachtangriff roter Banden auf Valjevo durch Cetniks und eig. Kräfte abgeschlagen."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«) za 13. IX 1944.}} U [[Istočna Srbija|istočnoj Srbiji]] četnici su asistirali okupatoru pri zaštiti objekata od strateškog značaja za ratnu privredu Trećeg Reicha, čime je Nijemcima znatno olakšavana eksploatacija rudnih bogatstava u zemlji: {{izdvojeni citat|Napad bandi na rudnik uglja [[Bogovina]] odbijen od strane DM–jedinicâ i mešovite borbene grupe (Landesschützen iz [[Bor]]a i delovi 1. policijskog dobrov. bataljona).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=403&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289656.] <br /> ({{jez-njem|"BANDENANGRIFF AUF KOHLENBERGWERK BOGOVINA DURCH DM–VERBAENDE UND GEMISCHTE KGR (LDS AUS BOR UND TLE. POL. FREIW.BTL. 1) ABGEWIESEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 27. VIII 1944. godine}} Načelnik štaba Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kapetan [[Neško Nedić]] je 13. septembra izdao naredbu kapetanu Vojislavu Markoviću da u najtješnjoj vezi sa njemačkim okupacionim snagama odbace [[1. proleterska divizija|Prvu proletersku diviziju]] prilikom napada na Valjevo: {{izdvojeni citat|Tvoj korpus za sada ostaje za akciju prema Valjevu — prema komunističkoj grupi dejstvuje u Kolubari. Pošto ovu akciju vode uglavnom Nemci to će tvoja uloga biti da naslonom naših i u sporazumu sa njima izvršiš tučenje crvenih sugerišući Nemcima najpogodnija rešenja. Od Nemaca ćeš neposredno da se snabdevaš municijom, a glavni zadatak ti je da prisustvom uz nemačke trupe goniš i hvataš komuniste koje oni razbijaju.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_69.htm Naređenje načelnika štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 13. septembra 1944. komandantu 7. jurišnog korpusa da sadejstvuje s nemačkim trupama u odbijanju napada 1. proleterske divizije NOVJ na Valjevo]</ref>}} Istovremeno, Nijemci otpočinju s izvođenjem [[Operacija Cirkus|operacije »Cirkus«]] ({{jez-njem|Zirkus}}), čiji je cilj bio ovlađivanje [[Kolubara|kolubarskim]] pobrđem. Operacija je počela 24. septembra 1944, uz učešće [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije »Prinz Eugen«]], [[Brandenburger|1. puka »Brandenburg«]] (bez 1. bataljona), 202. tenkovskog bataljona, dijelova 5. policijskog puka i pripadnikâ Šumadijske i Kolubarske grupe korpusa JVuO.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.pdf Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref> Prethodnog dana, ispred Komande Jugoistoka je načelnik štaba Armijske grupe »F« general [[Arthur Winter]] uputio izvještaj kojim najavljuje početak operacije, napominjući da će se i brojne četničke jedinice boriti na strani Wehrmachta: {{izdvojeni citat|Početak "Cirkusa" 24. septembra. [...] Sve naše snage u sjeverozapadnoj Srbiji potčinjene su Borbenoj grupi fon Jungenfeld. U kruševačkom kraju uspješno napredovanje većih četničkih snaga, uz podršku 12. bataljona iz sastava [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], protiv crvenih bandi u području sjeverozapadno od Kruševca. Pothvat će biti nastavljen sa 6.000 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=941&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000931.] <br /> ({{jez-njem|"Beginn "Zirkus" 24.9. Durch Aufkl.– Vorstoss 1. Rgt. Brandenburg Arandjelovac stark feindbesetzt festgestellt. Sämtl. eig. Kräfte in NW–Serbien Kgr. v. Jungenfeld unterstellt. Raum Krusevac erfolgreicher Vorstoss stärkerer Cetnik–Kräfte, unterstützt durch 2./Pz.Abt.z.b.V.12 gegen rote Banden Raum NW Krusevac. Unternehmen wird mit 6000 Cetniks fortgeführt."}})</ref>|Povjerljivi izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 23. IX 1944.}} 1. oktobra 1944. godine, potpukovnik Dragoslav Račić i kapetan Neško Nedić naređuju potčinjenim zapovjednicima korpusâ iz sastava Četvrte grupe da, skupa sa njemačkim jedinicama, krenu u pomoć okupatorskom garnizonu u Šapcu koji je blokiran: {{izdvojeni citat|Drugoga oktobra u šest časova polaze u napad nemačke trupe: — Iz Šapca bataljon Brandenburga sa deset bornih kola, koji će se prikupiti na drumu šest kilometara severozapadno od Debrca (no ako most na Oridu bude porušen, ovaj bataljon krenuće na Vladimirce) odakle u 7,30 časova napada u pravcu sela Jalovik. — Iz Obrenovca ojačana četa pešadije sa tri tenka biće spremna za napad u 7,30 časova na Ušću i napašće preko Beljina ka selu Mesarci — Debrcu a potom selu Krniću. — Kolona iz Uba od dve čete pešadije i dva tenka, stoji spremna u sedam časova u Banjanima za napad pravcem selo Kožur — Krnić. Naše trupe će učestvovati sa jedinicama u napadu dok se ne očisti prostor Debrc — Jalovik — Krnić — Kožur, da bi potom produžile marš po zapovesti za prodor od prvog oktobra. NAREĐUJEM: 1. — Drugi jurišni korpus u sedam časova spreman u selu Ušće stupa u vezu sa nemačkom kolonom iz Obrenovca i napada sa njom zajedno. 2. — Treći korpus u sedam časova prikupljen u Banjanima stupa u vezu sa nemačkom kolonom sa Uba i napada sa njom zajedno. 3. — Valjevski korpus sa štabom grupe polazi iz Skele u 7 časova pravac Debrc, gde će se zadržati u rezervi. Radio vezu održavaće jedinice sa Štabom svakog časa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_79.htm Zapovest Štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 1. oktobra 1944. komandantima 2, 3. i 7. jurišnog korpusa za sadejstvo s nemačkim trupama u deblokadi Šapca]</ref>}} U septembru su kvislinške formacije [[Srpska državna straža|Srpska državna]] i [[Srpska granična straža|granična straža]] preformirane u [[Srpski udarni korpus]] (jačine 6.800), stavljen pod Mihailovićevu komandu.<ref>[http://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Izveštaj komandanta Armijske grupe "Srbija" od 4. novembra 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230714172817/https://znaci.org/00001/4_12_4_168.htm |date=2023-07-14 }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 168</ref> U prvoj polovini septembra, četničko-nemačka odbrana [[Srbija|Srbije]] sa zapada doživela je slom usled prodora [[NOVJ]]. Bitka za [[Srbija|Srbiju]] definitivno je rešena tokom oktobra [[Beogradska operacija 1944.|Beogradskom operacijom]], uz sadejstvo [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] sa oklopnim snagama [[Crvena armija|Crvene armije]]. No, i pored toga, JVuO je nastavila sadejstvovati sa Vermahtom: {{izdvojeni citat|Glavni štab DM-a premješten je u Bosnu usljed napredovanja komunista u Srbiji; međutim, povlačenje četničkih snaga iz Srbije u Bosnu još uvijek nije sprovedeno. Uprkos slabijoj borbenoj efikasnosti, Račićevi četnici nastavljaju borbu protiv komunista. Pod jakim komunističkim pritiskom, još se četničkih vođâ, uključujući i one iz ist. Srbije, izjasnilo spremnim za borbu protiv komunista zajedno s njemačkim Wehrmachtom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=101&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame 000095: Izvještaj o neprijatelju u Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Albaniji (Dodatak za savjetovanje kod načelnika štaba jugoistoka od 2. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Der Hpt.Stab DM ist infolge Vorrückens der Kommunisten in Serbien nach Bosnien verlegt worden, ein Abzug von Cetnik–Kräften aus dem Serbischen Raum nach Bosnien hat dagegen noch nicht stattgefunden. Trotz ihrer Unterlegenheit an Kampfwert stehen die Cetniks des Racic weiterhin im Kampf gegen die Kommunisten. <br /> Unter dem starken kommunistischen Druck haben sich weitere Cetnik–Führer, auch aus O–Serbien bereit erklärt, gemeinsam mit der Deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten zu kämpfen."}})</ref>|Izvještaj [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 2. oktobra 1944.}} {{izdvojeni citat|Četnička grupa [[Siniša Ocokoljić|Ocokoljića]] iz istočne Srbije osiguravala je pozadinu Müllerovom korpusu prilikom borbi protiv Rusa u rejonu okuka Dunava–Zaječar.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000562-000564: Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Die ostserbische Cetnikgruppe des Ocokoljic hat dem Korps Müller bei den Verteidigungskämpfen gegen die Russen im Raum Donauschleife–Zajecar Dienste zur Freihaltung der rückwärtigen Verbindungen geleistet."}})</ref>|Njemački izvještaj od 19. oktobra 1944.}} Opšta (pozitivna) ocjena o doprinosu četničkih snaga u borbi na strani njemačkog Wehrmachta tokom bitke za Srbiju, data je u izvještaju štaba [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], poslatom 21. avgusta 1944. godine Vojnom zapovjedniku Jugoistoka generalu [[Hans Felber|Felberu]]: {{izdvojeni citat|Njemačko vođstvo u Srbiji je stoga moralo tražiti pomoć većih dijelova četnika Draže Mihailovića. Oni su slabo naoružani i nedavno su teško pogođeni usljed izostanka obuke pojedinačnih boraca. Ipak, dobro su se borili, pretrpjeli su znatne krvave gubitke i mogu se označiti kao bezuslovno antikomunistički.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=985&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000975.] ({{jez-njem|"Die deutsche Führung in Serbien mußte sich daher schon bisher der Mithilfe stärkerer Teile der DM–Cetniks bedienen. Diese sind schlecht bewaffnet und infolge geringer Ausbildung des Einzelkämpfers in der letzten Zeit stark angeschlagen worden. Sie haben sich aber gut geschlagen, erhebliche blutige Verluste zu verzeichnen und können als unbedingt antikommunistisch bezeichnet werden."}})</ref>|Njemačka procjena brojnosti partizanskih, njemačkih i kvislinških jedinica u Srbiji (21. august 1944).}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije|Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J28413, Jugoslawien, deutscher Rückzug.jpg|thumb|Nemački vojnici se povlače iz Srbije.]] Tokom septembra [[1944]]. glavna četnička mobilna formacija u centralnoj i zapadnoj Srbiji, [[Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa]] pod komandom [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]], skupa sa drugim pridruženim jedinicama, poražena je od nadirućih snaga [[NOVJ]] i potisnuta prema [[Beograd]]u. Ove su jedinice Nemci tokom [[3. oktobra|3]], [[4. oktobra|4.]] i [[5. oktobra]] 1944. vozovima prebacili sa željezničkih stanica Topčider i Ripanj do [[Kraljevo|Kraljeva]].<ref name="ReferenceC">Ratko Parežanin; MOJA MISIJA U CRNOJ GORI, Rim, 1974, str. 17-18.</ref><ref>Radomir Milošević-Čeda: ZAKASNELI RAPORT, Interprint, Beograd, 1996, str. 78-79.</ref> {{izdvojeni citat|Noću, iza ponoći, između 3. i 4. oktobra 1944, krenuli smo iz Beograda, sa železničke stanice u Topčideru... Uveče sam se oprostio sa komandantom Korpusa, generalom Kostom Mušickim... Kod Mušickog je u tom trenutku bio [[Nikola Kalabić]], a u štabu Dobrovoljačkog Korpusa sam primetio i Neška Nedića... Došli su da se dogovaraju sa Dobrovoljačkom komandom i da traže opremu i ostalo. Na brzinu progovorio sam nekoliko reči sa Neškom Nedićem. U vozu su s nama putovali i Kalabićevi četnici. Rekoše nam da idu do Kraljeva, gde se vrši koncentracija četnika za borbu.<ref name="ReferenceC"/>|Nedićev ministar [[Ratko Parežanin]]}} O oštrini borbi koje su se vodile između snaga NOVJ, s jedne, te okupatorsko-kolaboracionističkih jedinica s druge strane, svjedoči i jedan njemački izvještaj neposredno pred [[Beogradska operacija|pad Beograda]]. U izvještaju se apostofira strateški značaj koji je, za odbranu glavnog grada Srbije, predstavljala bojišnica u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], koju su držale jedinice Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kojom je komandovao potpukovnik Račić: {{izdvojeni citat|Račićeva jurišna grupa korpusa, koja je u septembru u teškim borbama na savskom zavoju bila potisnuta iz područja Čačak–Požega–Užice zbog napredovanja Titovih snaga u zapadnoj Srbiji ka severu, probila se natrag u područje Užice–Požega–Čačak zapadno ka Drini u pojedinačnim grupama, trpeći velike gubitke, nakon što su nemačke snage raspoređene u ovom području povučene na [[Istočni front]]. Usled nedostatka municije i oružja te u odsustvu nemačkih snaga koje bi ga poduprle, Račić je od tada mogao izvoditi samo manje operacije protiv komunističkih grupa. <br /> Brzo napredovanje Rusa preko doline Morave do saobraćajnice Beograd–Kraljevo potpuno je promenilo situaciju kod četnika. Čini se da je bliski kontakt s nemačkim trupama bio poremećen brzim pokretima nemačkih trupa uzrokovanim borbama, tako da se s te strane teško mogao vršiti bilo kakav kontinuirani uticaj na četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000562.] <br /> ({{jez-njem|"Die im September durch den Nordvormarsch der Tito–Kräfte im westserbischen Gebiet aus dem Raum Cacak–Pozega–Uzice in harten Kämpfen gegen den Savabogen zurückgedrückte Sturmkorpsgruppe Racic hat sich nach Abzug der in diesem Raum eingesetzten deutschen Kräfte an die Ostfront wiederum unter starken Verlusten in Einzelgruppen in das Gebiet westlich der Drina und den Ausgangsraum Uzice–Pozega–Cacak durchgekämpft. Wegen Mangel an Munition und Waffen und im Hinblick auf das Fehlen deutscher Kräfte als Rückhalt hat Racic seitdem nur kleinere Aktionen gegen komm. Gruppen durchführen können. <br /> Das rasche Vordringen der Russen über das Moravatal bis zur Straße Belgrad–Kraljevo hat die Lage der Cetniks völlig verändert. Die Tuchfühlung mit der deutschen Truppe scheint durch die im Kampfverlauf notwendig gewordenen raschen deutschen Truppenverschiebungen unterbrochen zu sein, sodass von dieser Seite die Möglichkeit zu laufender Einwirkung auf die Cetniks kaum mehr bestand."}})</ref>|Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] za 23. oktobar 1944. godine ponovo se pominje da je povučena nova linija [[Istočni front|Istočnog fronta]], kao i da ona prolazi preko teritorije okupirane Srbije i [[Balkan]]a. Iz dokumenta se može zaključiti kako četnička formacija potpukovnika Dragoslava Račića sudjeluje u frontu kao dio osovinskih snagâ, što je njemačkom Wehrmachtu svakako olakšalo povlačenje jedinicâ iz Grčke: {{izdvojeni citat|Istočni front: <br /> Pokušaj očigledno slabijih snaga [neprijatelja] da sa juga opkole našu borbenu grupu zapadno od [[Kriva Palanka|Krive Palanke]]. Uništenje neprijateljske grupe 24 km severoistočno od [[Priština|Prištine]] (300 poginulih neprijateljskih vojnika; uništeno ili zaplenjeno brojno oružje, vozila i vojna oprema). Vazdušno izviđanje ukazuje na pokret jakih snaga iz područja [[Kragujevac|Kragujevca]] ka [[Gornji Milanovac|Gor. Milanovcu]]. Četnička grupa Račića blokira rejon [[Čačak]]–[[Kraljevo]]–[[Požega (Srbija)|Požega]]. Pokreti naših snaga radi povlačenja u oblast severozapadno od [[Beograd]]a i dalje se odvijaju bez ometanja od strane neprijatelja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=655&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000649.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Abendmeldung vom 23.10.1944. <br /> Ostfront: <br /> Umfassungsversuch eigener Kampfgruppe W Kriva Palanka mit anscheinend schwachen Kräften von S. Vernichtung einer Feindgruppe 24 NO Pristina (300 Feindtote, zahlreiche Waffen, Fahrzeuge und Kriegsgerät vernichtet oder erbeutet). <br /> Aus Raum Kragujevac nach Luftaufklärung Bewegung starker Kräften gegen Grn. Milanovac. Cetnik–Gruppe Racic blockiert Raum Cacak, Kraljevo, Pozega. Eigene Absetzbewegungen Raum NW Belgrad auch weiterhin von Feind nicht verstört."}})</ref>}} O »formiranju novog istočnog fronta« pišu 4. novembra 1944. i feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] i general [[Hans Felber]]. U izvještaju koji predstavlja svojevrsni pregled najvažnijih događaja za period avgust—novembar 1944, najviši oficiri Wehrmachta na teritoriji okupirane Jugoslavije računaju da se, pored četnika Draže Mihailovića, na strani Nijemaca u ovom »frontu« bore i [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] i [[Srpska državna straža|SDS]], zaključujući da je situacija kritična za okupatora i kolaboracioniste: {{izdvojeni citat|Uprkos mobilizaciji jedinica za uzbunu i koncentraciju neznatnih rezervi, uz bezobzirno ostavljanje otkrivenih širih delova zemlje, prodor Titovih snaga preko Ibarske doline prema jugoistoku Srbije u žestokim borbama nije mogao da bude sprečen. Grupa armija »F« je protiv Titovih snaga, pripremljenih u Crnoj Gori, bacila u borbu 1. brd. div.[iziju]. Izmičući njenom pritisku, druge Titove jedinice su početkom avgusta prešle jugozapadnu granicu Srbije. Isprva je namera vojnoupravnog komandanta Srbije bila da otkloni glavno ugrožavanje u jugoistočnoj Srbiji. U tu svrhu je 28. avgusta Komandi Grupe »Auleb« povereno komandovanje nad svima jedinicama koje su bile angažovane u jugoistočnoj Srbiji. Trebalo je da napad počne posle dovođenja 1. brd. div. iz Crne Gore. Tada je kapitulacija Rumunije od 23. 8. iz temelja izmenila situaciju u političkom i vojničkom pogledu. Na Dunavu i na granici Banata nastao je novi istočni front, a podređene bugarske snage otpale su i koncentrisale su se, napuštajući prostore koje su obezbeđivale, krajem meseca, duž glavne pruge od Velike Plane do Leskovca, u cilju odlaska za Bugarsku. Rus[ke] i srpske, kao i pol.[icijske] dobr.[ovoljačke] jedinice i četničke jedinice, koje su se do tada, uprkos svih razočarenja, borile na strani nemačkog Vermahta, postale su nesigurne, poslednje čak i delom neprijateljske. Situacija je zahtevala momentalnu mobilizaciju svih snaga koje su u tom prostoru stajale na raspolaganju, kao i dovođenje drugih nemačkih snaga iz ostalog jugoistočnog područja i njihovo angažovanje za formiranje novog istočnog fronta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref>}} U mjesečnom izvještaju Armijske grupe »F« ({{jez-njem|Heeresgruppe F}}) za oktobar 1944, poslatom Komandi Jugoistoka, konstatuje se da četnici u Srbiji nijesu u stanju održati svoje pozicije bez prisustva njemačkih okupacionih trupâ. Oficiri Wehrmachta tvrde da je „prebacivanje najvećeg dijela četničkih jedinica koje su se nalazile u sjevernoj i istočnoj Srbiji u suštini izvršeno da bi se izbjegli sukobi sa Rusima“, na čiju ih je „podmuklost“ upozorila Vrhovna komanda JVuO: {{izdvojeni citat|U borbi sa snagama 1. komun. korpusa koje su napredovale ka Beogradu, krajem septembra je Rudnički korpus [JVuO] u rejonu Lazarevca (32 km si. od Valjeva) potpuno uništen, dok je Kosmajski korpus uspio da se održi u rejonu sjeverno od Mladenovca (4 km j–ji. od Beograda). Nakon povlačenja njemačkih trupa, budući u nemogućnosti da zadrže dotadašnja operativna područja zbog premoći Rusa i komunista, četničke jedinice koje su se borile u sjeverozapadnoj i centralnoj Srbiji prebačene su do sredine oktobra na područje južno od Zapadne Morave.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001138.] <br /> ({{jez-njem|"Die Verlegung des grössten Teiles der in Nord– und Ostserbien befindlichen Cetnik–Einheiten wurde im wesentlichen zur Vermeidung von Zusammenstössen mit den Russen vorgenommem, vor deren Hinterlist das Obkdo. die Stäbe dringend warnte. <br /> Im Kampf mit den auf Belgrad vorgehenden Kräften des I.komm.Korps wurde Ende September das im Raum Lazarevac (32 NO Valjevo) stehende Rudnik–Korps völlig zerschlagen, während das Kosmaj–Korps sich im Raum Nord Mladenovac (4 SSO Belgrad) behaupten könnte. <br /> Angesichts der Unmöglichket, nach dem Abzug der deutschen Truppen die bisherigen Einsatzräume gegen die Übermacht der Russen und Kommunisten zu halten, wurden die in Nordwest– und Mittel– Serbien kämpfenden Cetnik–Einheiten biss Mitte Oktober in den Raum südlich der Westl. Morava verlegt."}})</ref>}} Izbijanje [[Crvena armija|Crvene armije]] na severoistočnu granicu Jugoslavije izazvalo je pometnju u četničkim redovima. Znatan deo četničkih trupa tokom septembra razbijen je od strane NOVJ u zapadnoj Srbiji. Sam [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]] sa manjom grupom boraca je nateran na povlačenje u Bosnu. Neki su pokušali da napadom na Nemce pred sam dolazak Crvene armije ponovo steknu saveznički status ([[Predrag Raković|Raković]], [[Dragutin Keserović|Keserović]], [[Dragoslav Račić|Račić]]), ali je i ovaj pokušaj bio kratkotrajan. Nakon neuspeha, glavnina se krajem oktobra koncentrisala u oblasti Ivanjice. Upravo u tom periodu vrh Armijske grupe E iz Grčke izbio je do [[Novi Pazar|Novog Pazara]]. Četnici su se priključili [[Proboj Armijske grupe E kroz Sandžak|prodoru Armijske grupe E kroz Sandžak]] u istočnu [[Bosna|Bosnu]]. {{Wikisource|Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.}} {{izdvojeni citat|Draža Mihailović će nastaviti borbu protiv komunizma. Njegove jedinice se već bore sa Titovim trupama i imaju djelomično vezu sa njemačkim jedinicama (pukovnik v. Jungfeld, general Müller). Sada je stvar u tome, kako upotrebiti četničke jedinice kao prethodnice i osiguranje za komunikacije prilikom predstojećeg izmještanja njemačkih trupa iz Srbije. Pritom se neće moći izbjeći da četnici, prateći moguće pokrete njemačkih trupa ka zapadu, ne dospiju na tlo Hrvatske.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=51&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"D.M. wird weiterhin Kampf gegen den Kommunismus führen. Seine Verbände stehen nach wie vor gegen den Titobanden und haben zum Teil auch die notwendige Bindung an die deutsche Truppe (Oberst von Jungfeld, General Müller). Es wird nunmehr darauf ankommen, die Cetniks bei den zu erwartenden Absatzbewegungen der deutschen Truppe in Serbien als eine Art Vorhut einzusetzen, die die rückwärtigen Verbindungen durch Kampf gegen die dortständigen kommunistischen Banden öffnen. Dabei ist nicht zu vermeiden, dass die Cetniks im Zuge möglicher Rückverlegung der deutschen Kräfte in Serbien nach Westen auf kroatisches Gebiet übertreten."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Prvog dana oktobra 1944, u Komandi Jugoistoka je održano savjetovanje na kojem je upozoreno na promjenljivo raspoloženje četnika prema njemačkoj oružanoj sili u okupiranoj Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Srbija: [...] Četničko držanje i dalje različito. Srbijanski četnici se bore zajedno sa Wehrmachtom protiv komunista. Čak je i sam Draža Mihailović tražio njemačko osiguranje za planirano prebacivanje svog štaba iz sjeverozapadne Srbije u područje jugozapadno od Beograda. Ovaj plan se ipak nije ostvario. Suprotno tome, četnici u Istočnoj Bosni, Hercegovini i južnoj Crnoj Gori su neprijateljski nastrojeni. Kreću se ka obali, kako bi u slučaju savezničkog iskrcavanja s njima uspostavili kontakt i dobili savezničku zaštitu od crvenih. Iz sigurnog izvora se doznaje da D.M. izričito osudio njihovo protivnjemačko držanje.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=111&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000105—000106.] ({{jez-njem|"Cetnik–Haltung weiterhin uneinheitlich. Serbische Cetniks kämpfen zusammen mit deutscher Truppe gegen komm. Banden. DM. selbst bat sogar um deutsche Hilfe zur Sicherung beabsichtigter Verlegung seines Hauptstabes von NW–Serbien in Raum SW Belgrad. Diese Absicht jedoch nicht durchgeführt. Demgegenüber feindselige Haltung der Cetniks im O–Bosnien, Herzegovina und S–Montenegro und Bewegung dieser Kräfte zur Küste in den Raum Dubrovnik mit dem Ziel, bei erwarteter engl.Landung Verbindung mit Allierten aufzunehmen und Schutz gegen Rote zu suchen. Nach S.Qu. bekannt, dass DM. die deutschfeidliche Haltung dieser Cetniks aussdrücklich missbilligt."}})</ref>|Izvještaj sa savjetovanja kod načelnika štaba Jugoistoka od 2. oktobra 1944 (1. oktobar 1944.).}} Koliki je stepen kontrole nad četničkim snagama u Srbiji uspjela ostvariti njemačka Komanda Jugoistoka, vidljivo je i iz zapisnika sa sastanka na vrhu, održanog neposredno pred početak [[Beogradska operacija|Beogradske operacije]] (8. X 1944), kada su zabilježene i riječi Višeg SS i policijskog vođe [[Hermanna Behrendsa]]: {{izdvojeni citat|Na pitanje g-dina feldmaršala [tj. [[Maximilian von Weichs|von Weichs]]a — prim.] postoji li mogućnost komunističkog ustanka u Beogradu, Viši SS i policijski vođa Obergruppenführer Behrends je odgovorio odrečno, ističući da su stalnim pročešljavanjem u posljednje vrijeme uklonjeni svi oni komunisti koji bi na bilo koji način mogli učestvovati u takvoj akciji. Na pitanje gdje se nalaze komunisti zatvoreni u koncentracioni logor, Behrends je odgovorio da su svi pobijeni. Na kraju je skrenuo pažnju na to da je u četničke redove uspio ubaciti dovoljno jake grupe Službe sigurnosti [SD-Sicherheitsdienst], koje imaju ostati sa četnicima i ubuduće. Na to je glavnokomandujući primijetio da je samo to dovoljan razlog zašto bi se vodstvo nad četnicima trebalo povjeriti isključivo Višem SS i policijskom vođi.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=52&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"Die Frage des Herrn Feldmarschall an den Obergruppenführer Behrends, ob er mit einem kommunistischen Aufstand in Belgrad rechne, verneinte dieser unter Hinweis darauf, dass er in letzter Zeit durch dauernde Durchkämmungen alle irgendwie für einen Putsch infrage kommenden Kommunisten beseitigt habe. Die Frage nach dem Verbleib der im Konzentrationslager erfassten Kommunisten beantwortete er dahingehend, dass diese alle umgelegt seien. Abschliessend wies Obergruppenführer Behrends noch daraufhin, dass er bei den Cetniks ausreichend starke SD—Kommandos eingebaut habe, die bei den Cetniks verbleiben würden. Von seiten O.B.Südost wurde daraufhin festgestellt, dass allein schon durch diese Tatsache die weitere Führung der Cetnikverbände durch den Höh.SS und Pol.Führer gegeben sei."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Nakon poraza u [[Bitka na Jelovoj gori|bici na Jelovoj gori]], Vrhovna komanda JVuO na čelu sa Dražom Mihailovićem obrela se u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]]. Potpukovnik [[Zaharije Ostojić]], komandant Istaknutog dela štaba Vrhovne komande, šalje 30. septembra 1944. komandantu Zlatiborskog korpusa kapetanu Dušanu Radoviću (pseudonim »Kondor«) upozoravajuću depešu: {{izdvojeni citat| ''Za Kondora — ultra urgent'' Imam obaveštenje da ste Vi, [Miloš] Marković i [Filip] Ajdačić upućeni u [[Višegrad|višegradski]] srez sa specijalnim zadatkom i da ćete isti izvršiti u punoj vezi sa [[Gestapo]]m i Švabama. Vaši ljudi pričaju da su kaznena ekspedicija. Još u toku današnjeg dana očekujem Vaše objašnjenje, jer ću u protivnom preduzeti potrebno, a narod i istorija reći će ko je izdajnik?<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_133.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša Istaknutog dela štaba Vrhovne komande od 7. avgusta 1944. do 7. januara 1945. godine]</ref>}} Jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[NOVJ]] u prvoj polovini oktobra [[1944]]. zaposele su komunikaciju dolinom [[Morava (reka)|Morave]] između [[Vranje|Vranja]] i [[Velika Plana|Velike Plane]], što je otežalo [[Proboj Armijske grupe "E" iz Grčke 1944|proboj Armijske grupe "E" iz Grčke]]. Ova formacija time je bila usmerena na komunikaciju [[Skoplje]] - [[Kosovska Mitrovica]] - [[Raška]], odnosno dolinom [[Ibar (reka)|Ibra]], i zatim na otvaranje puteva prema [[Sarajevo|Sarajevu]] pod borbom. Tokom ovog četvoromesečnog proboja saradnja između Armijske grupe "E" i četnika iz [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]] imala je više vidova. U izvještaju [[91. armijskog korpusa]] Wehrmachta od 25. oktobra 1944. godine, što ga je potpisao general [[Werner von Erdmannsdorf]],<ref>NARA, T314, Roll 1360, frame no. 000889.</ref> odato je svojevrsno priznanje generalu Mihailoviću i njegovim četnicima kao najvrjednijim antikomunističkim (sa)borcima na čitavom okupiranom području [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]: {{izdvojeni citat|Među antikomunističke grupe u Srbiji spadaju i sljedbenici srpskog pukovnika Draže Mihailovića [Mihailović je unaprijeđen u čin generala još decembra 1941. — prim.] i neke nezavisne četničke jedinice (četnik — borac za slobodu). Pukovnik Draža Mihailović igra u Srbiji ulogu sličnu onoj koju igra general [[EDES]]-a [[Napoleon Zervas|Zervas]] u Grčkoj. On jeste anglofil, ali i apsolutno antikomunistički nastrojen. Na osnovu njegova antikomunističkog stava, saradnja [četnika i Nijemaca] u borbi protiv Titovih komunističkih bandi bila je uglavnom zadovoljavajuća. Srbin je dobar vojnik i u tom pogledu nalazi se na prvom mjestu na Balkanu. Disciplinovan je, žilav i uporan, te stoga stoji iznad prosječnog Grka. Srpske bande se bore žešće od Grka i imaju se više cijeniti od grčkih bandita. Njihovo naoružanje je dobro.|Uputstvo za srpsko-albansku teritoriju, izdato od strane Obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa, 25. X 1944.}} Prilikom proboja od [[Sjenica|Sjenice]] prema [[Prijepolje|Prijepolju]] [[24. oktobra|24]]-[[31. oktobra]] [[1944]]. Nemci su nastupali zajedno sa borcima [[Srpski udarni korpus|Srpskog udarnog korpusa]] protiv snaga [[37. sandžačka divizija|37. sandžačke divizije]]. Od Prijepolja se glavnina [[Armijska grupe "E"|Armijske grupe "E"]] kroz Sandžak usmerila na pravac Prijepolje — Višegrad — Rogatica — Sarajevo. Jednim motorizovanim bataljonom Nemci su 1. novembra otvorili su put Prijepolje - Pljevlja, i usmerili celokupne četničke snage iz [[Srbija|Srbije]] na pravac [[Sjenica]] — [[Prijepolje]] — [[Pljevlja]] — [[Goražde]]. Time su iskoristili snage [[JVUO]] iz Srbije kao svoju levu pobočnicu. Nakon toga, svojim napadom na NOVJ u pravcu Tuzle ([[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944]]) sadejstvovale su snagama [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] u njihovom proboju na sever. U dnevnom izvještaju za 13. novembar 1944. o situaciji na teritoriji okupirane Jugoslavije iz štaba Armijske grupe »F«, u paragrafu naslovljenom “Njemačke i savezničke trupe“, navodi se, očigledno na osnovu presretnute komunikacije snaga NOVJ, da se general Dragoljub Mihailović nalazi u rejonu [[Sjenica|Sjenice]] sa „aktivnim jugoslovenskim generalom” (moguće da je riječ o [[Miroslav Trifunović|Miroslavu Trifunoviću]]).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=719&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001217.] <br /> ({{jez-njem|"I. Deutsche und verbündete Truppen. <br /> Draza Mihajlovic befindet sich mit einem aktiven jugosl. General im Sjenica. (VII.mont.Brig. an 3.Div. 4.11.)"}})</ref> Dok komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] general [[Aleksander Ler|Ler]] u svom pregledu brojnog stanja od [[16. novembra]] [[1944]]. ubraja 10.000 četnika Pavla Đurišića u vlastite (njemačke) trupe,<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_174.htm Pregled brojnog stanja jedinica potčinjenih Grupi armija »E« na dan 16. 11. 1944. godine, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII — dokumenti Nemačkog rajha, knjiga 4], Vojnoistorijski institut, Beograd — dokument br. 174.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frames no. 000376—000377.]</ref> dotle se za četnike iz Srbije u izveštaju poslatom Vrhovnoj komandi u [[Berlin]]u kaže da se "drže u senci Vermahta". Nevoljno savezništvo veoma dobro ilustruje i sljedeći izveštaj: {{izdvojeni citat|[General] [[Miroslav Trifunović|Trifunović]] sa oko 18.000 četnika [[Dragoslav Račić|Račića]] i [[Dragutin Keserović|Keserovića]], uporedno sa nem. pokretima u rejonu [[Prijepolje]]. Pravac marša [[Foča]]. U početku učešće u borbenim dejstvima na nemačkoj strani (zaštita bokova). U poslednje vreme samo saputnici. Utisak: dokle god postoje zajednički interesi — uopšte mir. Ako vide mogućnost uspeha, bezuslovno treba očekivati prepade na nemački [[Vermaht]], naročito na odvojene grupe. <br /> Moli se da se dostavi rezultat pregovora DM — [[Hermann Neubacher|zastupnik Ministarstva spoljnih poslova]].<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"2.) Trifunovic mit ca. 18000 Cetniks des Racic und Keserovic gleichlaufend mit dt. Bewegungen im Raum Prijepolje Marschrichtung Foca. Anfangs Teilnahme an Kampfhandlungen auf deutscher Seite (Flankenschutz). Neuerdings nur Mitläufer. Eindruck: Solange gleichlaufende Interessen im allgemeinen Ruhe. Wenn erfolgversprechend, Überfälle gegen deutsche Wehrmacht, besonders Splittergruppen, unbedingt zu erwarten. <br /> 3.) Um Übermittlung des Verhandlungsergebnisses DM – Vertreter AA wird gebeten."}})</ref>}} Načelnik štaba Armijske grupe »E« general-major [[Erich Schmidt-Richberg]] piše 5. decembra 1944. godine o pokušajima da se s četnicima Draže Mihailovića nađe, u vrijeme zajedničkog povlačenja, obostrano korisno rješenje u smislu nastavka saradnje u borbi protiv snagâ [[NOV i POJ]]: {{izdvojeni citat| ''Borbenoj grupi pukovnika Bemera <br /> Glavni štab [[V SS brdskog korpusa]]'': 1) Pošto nemačka Vrhovna komanda sa opunomoćenicima DM već pregovara (preko izaslanika pukovnika [[Gojko Borota|Borote]]), molimo da se generalu Trifunoviću predoči da sačeka uputstva od svog pretpostavljenog starešine. 2) Utvrđivanje neke neutralne zone ist. od [[Sokolac|Sokolca]] ne može se dovesti u sklad sa nemačkim planovima. 3) Ostali predlozi DM već su dostavljeni. 4) U držanju nemačkog Vermahta, koje je ranije utvrđeno, prema četnicima ništa se nije promenilo. Nemački Vermaht ima nameru da zadovolji potrebe četnika u što većoj meri uzimajući u obzir i pružanje materijalne pomoći.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=868&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000862.] <br/> ({{jez-njem|"An Kampfgruppe Oberst Böhmer nachrichtl.: <br /> Gen.Kdo.V.SS-Geb. Korps (durch Schreiben, 2. Ausf.) <br /> 1.) Da deutsches Okdo. nur mit einer DM Vertretung verhandeln kann, und dies bereits geschiet (von entsandter Oberst Borota), wird gebeten, dass General Trifunovic nahezulegen, Weisungen seiner vorgesetzten Stelle abzuwarten. <br /> 2.) Festlegung eines neutralen Raumes ostw. Sokolac läst sich mit deutschen Planungen nicht in Einklang bringen. Entsprechende andere Vorschläge wurden bereits DM übermittelt. <br /> 3.) An dem ursprünglich festgelegten Verhalten der deutschen Wehrmacht gegenüber den Cetniks hat sich nichts geändert. <br /> 4.) Die deutsche Wehrmacht wird versuchen, den Bedürfnissen der Cetniks weitgehend gerecht zu werden und beabsichtigt hierzu auch materielle Hilfeleistung."}})</ref>}} U posljednjim mjesecima okupacije Jugoslavije, dužnosnici njemačkog Wehrmachta mogli su dati konačni i zaokruženi sud o karakteru kolaboracije JVuO sa okupacionim snagama. Tako uputstvo iz štaba 91. armijskog korpusa od 26. decembra 1944. godine sadrži veoma iznijansirano tumačenje kvaliteta dosadašnje njemačko-četničke saradnje, prvenstveno uslovljene spoznajom da [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] predstavlja zajedničkog neprijatelja. Pored toga, oficiri iz štaba 91. koprusa analiziraju kako se može proći s najmanje političke štete usljed stalno prisutnog antagonizma između vlasti NDH i četnikâ, preporučajući oprez u odnosima s potonjima zbog njihovih neprekinutih veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]: {{izdvojeni citat|Srpski četnici: <br /> Upotreba četničkih jedinica dala je u raznim oblastima dobre rezultate. Poznavanje zemljišta od strane četnikâ i njihove izviđačke aktivnosti protiv Titovih snaga od koristi su njemačkom Wehrmachtu. Međutim, oslanjanje četnika na njemački Wehrmacht proizilazi isključivo iz činjenice da su inferiorni u odnosu na Titove snage — [[Angloamerika|angloamerička]] oružana intervencija bi ih navela da odmah promijene kurs. Njihovi pokušaji da se svrstaju uz angloameričkog neprijatelja se nastavljaju. Stoga se savjetuje veliki oprez kada se postupa sa četnicima. Za vlastiti stav prema četnicima presudno je sljedeće: <br /> 1) Upotreba četničkih jedinica mora se sprovesti na način tako da, u slučaju nagle promjene kursa, šteta ostane u granicama podnošljivog; <br /> 2) Nijemci moraju iskoristiti neprijateljstvo između četnika i boljševičkih bandi; <br /> 3) Saradnja s četnicima od slučaja do slučaja u zamjenu za opskrbu borbenom municijom, zdravstvenu njegu i snabdijevanje namirnicama, ukoliko su dostupne; <br /> 4) Cjelokupno hrvatsko stanovništvo mrzi četnike; kompromis između njih i hrvatskih vlasti (posebno ustaša) teško da je moguć. Stoga, moramo spriječiti njihov upad na hrvatski teritorij, posebno između [[Drina|Drine]] i [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Prelazak [natrag] preko Drine u Srbiju, naročito od strane četnika iz Stare Srbije [misli se na teritoriju Nedićeve Srbije — prim.], treba podržati, jer se time izbjegava konflikt s NDH. Na hrvatskom tlu, taktički nužan kontakt s četnicima tokom operacija protiv Titovih snaga treba održati što je moguće više neprimjetnijim, s obzirom na odnos s ustašama; <br /> 5) Postojeća mržnja između srpskih četnika i [[Bošnjaci|Muslimana]] zahtijeva poseban oprez tokom pregovora s obje strane i njihovog upošljavanja, jer će se i jedna i druga strana ili povući ili odmah zauzeti neprijateljski stav ako se za takve pregovore sazna; <br /> Da li se četnici mogu iskoristiti u njemačku svrhu u borbi protiv Titovih bandi, '''čime bi se uštedjela njemačka krv''', zavisiće od razumnog i vještog pregovaranja s njima.<ref>[https://znaci.org/ok/T317.php?sta1=etni&sta2=D.M&idem=1404 NARA, T314, Roll 1630, frame no. 000770.] <br /> ({{jez-njem|"Die serbischen Cetniks. <br /> Der Einsatz von Cetnik–Verbänden hat in verschiedenen Gebieten guten Ergebnissen geführt. Von Nutzen für die Deutsche Wehrmacht ist die Landeskenntnis der Cetniks und ihre Aufklärungstätigkeit den Titobanden gegenüber. <br /> Anlehnung der Cetniks an die Deutsche Wehrmacht beruht jedoch nur auf die Tatsache, daß sie den Titokräften unterlegen sind: ein bewaffnetes angloameriknisches Eingreifen wird ihr sofortiges Umschwenken veranlassen, Ihre Versuche, sich dem angloamerikanischen Gegner zu nähern, laufen weiter. Große Vorsicht den Cetniks gegenüber ist daher angebracht. <br /> Für die eigene Haltung den Cetniks gegenüber ist maßgebend: <br /> 1.) Der Einsatz der Cetnik–Verbände ist so durchzuführen, daß bei plötzlichem Umschwenken der Schaden in erträglichen Grenzen bleibt. <br /> 2.) Die Feindschaft zwischen den Cetniks und bolschewistischen Banden muß deutscherseits ausgenützt werden. <br /> 3.) Zusammenarbeit mit Cetniks von Fall zu Fall gegen Bereitstellung von Gefechtsmunition, sanitäre Betreuung und Verpflegung, soweit diese vorhanden. <br /> 4.) Die Cetniks sind bei der gesamten kroatischen Bevölkerung verhasst, ein Ausgleich zwischen ihnen und den kroatischen Dienststellen (bes. Ustascha) ist kaum möglich, daher muss ein Eindringen in den innerkroatischen Raum insbesondere zwischen Drina und Bosna unsererseits verhindert werden. Ein Übertritt insbesondere der altserbischen Cetniks über die Drina nach Serbien ist zu unterstützen, da so Konflikt mit Kroatien vermieden wird. Auf kroatischem Boden ist taktisch notwendige Fühlung mit Cetniks bei Einsatz gegen Titobanden im Hinblick auf Verhältnis zur Ustascha möglichst wenig in Erscheinung treten zu lassen. <br /> 5.) Der bestehende Haß zwischen serbischen Cetniks und Muselmanen verpflichtet bei Verhandlungen und Einsatz beider Teile zu besonderer Vorsicht, da bei Bekanntwerden solcher Verhandlungen beide Parteien entweder abspringen oder sofort eine feindselige Haltung einnehmen werden. <br /> Von einer verständnisvoll und geschickt geführten Verhandlung mit den Cetniks wird es abhängen, ob diese durch Einsatz gegen Titobanden für deutsche Zwecke nutzbar gemacht werden können, somit also deutsches Blut gespart werden kann."}})</ref>|Uputstvo načelnika štaba 91. armijskog korpusa o „srpskim četnicima“ iz decembra 1944.}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore|Pavle Đurišić|Crnogorski dobrovoljački korpus}} [[File:Spisak vlastitih trupa njemačke Armijske grupe E 1944, decembra 1944.jpg|thumb|Spisak trupa njemačke Armijske grupe »E« iz decembra 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000376.]</ref> Na spisku se nalazi i “10.000 Crnogoraca“ ({{jez-njem|"10.000 Montenegriner"}}). Riječ je o četnicima [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] (tj. CDK), koji su se povlačili zajedno sa okupacionim snagama.]] Dok su srbijanski četnici sadjejstvovali snagama Armijske grupe »E« u njihovom proboju na sjever, četnici iz Crne Gore uzeli su učešća u [[Proboj XXI brdskog korpusa iz okruženja|proboju XXI brdskog korpusa iz okruženja]]. Jedinice crnogorskih četnika, koje su od Njemaca takođe preformirane u dobrovoljačke pukove ("[[Crnogorski dobrovoljački korpus]]"), borile su se u sastavu njemačkog [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. brdskog korpusa]] između [[Danilovgrad]]a i [[Cetinje|Cetinja]] rame uz rame sa njemačkim vojnicima. Ove snage učestvovale su zajedno sa njemačkim snagama u operacijama protiv NOVJ ([[Operacija Frilingservahen aprila 1944|Frilingservahen]], [[Operacija Ribecal avgusta 1944|Ribecal]]). Komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe "E"]] je u svom izvještaju od ove četnike ubrojao u brojno stanje svojih jedinica: {{izdvojeni citat|C. D. K. od 3 puka, pod komandom potpukovnika [[Pavle Đurišić|Đurišića]], formiran neposredno od strane K-de 2. OkA ([[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]]), bio je do sada u službenom pogledu potčinjen K-di 2. OkA a u snabdevačkom i taktičkom pogledu 181. peš. div., koja je trebalo da se obimno uključi u obuku. [...] C.D.K. se do sada dokazao u borbi protiv komunista, ali je upitna njegova pouzdanost prema njemačkom Wehrmachtu zbog Đurišićeva kontradiktornog stava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=825&rec=314&roll=664 NARA, T314, Roll 664, frame 000817.] <br /> ({{jez-njem|"M.F.K. zu 3 Rgt. unter Führung Oberstleutnant Djurisic, wurde von Pz.AOK 2 unmittelbar aufgestellt, unterstand bisher truppendienstlich Pz.AOK, versorgungsmässig und taktisch 181.Inf.Div., die sich ausbildungsmässig weitgehend einzuschalten hatte. <br /> M.F.K. im Kampf gegen Kommunisten bisher bewährt, jedoch in seiner Zuverlässigskeit gegenüber der deutschen Wehrmacht durch widerspruchsvolle Haltung Djurisic fragwürdig."}})</ref>|Izvještaj Komande 21. brdskog korpusa Komandi Grupe armija "E" od 23. septembra 1944. godine}} O odluci komandanta Crne Gore, Boke i Sandžaka JVuO potpukovnika Pavla Đurišića da slijedi kolonu njemačkih armijâ pri povlačenju s Balkana, te o značajnoj pomoći pruženoj okupatoru od strane crnogorskih četnika tom prilikom, piše u svojim ratnim memoarima i [[Hermann Neubacher]]: {{izdvojeni citat|On je bio opasan nemački saveznik. Meni je uvek bilo savršeno jasno da bismo mi za Pavla Đurišića, u slučaju invazije zapadnih sila na Balkan, ponovo postali njegov najveći neprijatelj. Kada je započelo povlačenje nemačkih trupa iz Crne Gore, Pavle Đurišić je krenuo sa njima. Tokom napornih marševa po planinskom terenu, tokom operacije povlačenja prolazili smo i kroz područja koja su kontrolisali partizani. Njegove trupe vodile su borbu sa partizanima i time nemačkim trupama olakšale evakuaciju sa tog prostora. Kasnije je Pavle Đurišić sklopio ugovor sa ustaškim trupama Ante Pavelića, da bi mogao da prođe sa svojim jedinicama kroz Hrvatsku i Istru. Tamo su se već nalazile i druge četničke jedinice, kao i Ljotićevi dobrovoljci.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN], str. 176—177.</ref>|[[Hermann Neubacher]]}} === Prelazak sa Nemcima u Bosnu (1944-1945) === {{main|Proboj Armijske grupe E kroz istočnu Bosnu|Četnička ofanziva u istočnoj Bosni 1944.|Bosanska golgota}} [[File: Četnički oficir Dinarske divizije, SS-Sturmbannführer Ernst Lerch i neidentificirani SS-Hautsturmführer tokom ofanzive protiv IX. korpusa.jpg|thumb|Oficir [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije JVuO]], SS-Sturmbannführer [[Ernst Lerch]] i neidentificirani SS-Hauptsturmführer tokom ofanzive protiv [[9. korpus NOVJ|9. korpusa NOVJ]] u Sloveniji, mart 1945. godine<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2016/05/bk0164.html Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0164 | Photo | Höherer SS- und Polizeiführer Adriatisches Küstenland]</ref>]] [[Armijska grupa "E"]] imala je u planu otvaranje komunikacija kroz istočnu Bosnu, pa je krajem novembra jedna njena divizija ([[11. poljska vazduhoplovna divizija (Nemačka)|11. poljska vazduhoplovna divizija]]) započela napad pravcem od [[Rogatica|Rogatice]] prema [[Zvornik]]u, protiv snaga [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg udarnog korpusa]] [[NOVJ]]. Međutim, kako su tokom ofanzive [[NOVJ]] i Crvene armije od 3. decembra nemačke pozicije na [[Sremski front|Sremskom frontu]] ozbiljno ugrožene, ova divizija hitno je izvučena i transportovana prugom [[Sarajevo]] - [[Slavonski Brod]] na [[Sremski front]]. Na njeno mesto usmerena je glavnina četnika iz [[Srbija|Srbije]]. U izvještaju Operativnog odjeljenja u [[Sarajevo|Sarajevu]] Armijske grupe »E« od 10. decembra 1944, koji potpisuje potpukovnik Warnstorff, istaknuto je: {{izdvojeni citat| Telegram 34. i 91. arm. korpusu, 5. SS-brd. arm. korpusu i Korpusnoj grupi »Kibler«: 1) Četnici na maršu u širi rejon Valjeva privremeno će preći preko područja Rogatica — Ljubovija — Zvornik — Kladanj. 2) DM garantuje najlojalnije držanje prema nemačkim jedinicama i nudi saradnju. Znak raspoznavanja za saradnju između nemačkih jedinica i četnika je: Mitrovica. 3) Četnike u što većoj meri koristiti za službu izviđanja. Materijalna pomoć može im se obezbediti u ograničenim razmerama ukoliko se stave na raspolaganje za borbu protiv bandi. 4) K-da Grupe armija obavestila je hrvatske vlasti o navedenom kretanju.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=998&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000992.] ({{jez-njem| <br /> "1.) Cetniks überschreiten auf dem Marsch in den Großraum Valjevo vorübergehend das Gebiet Rogatica – Ljubovija – Zvornik – Kladanj. <br /> 2.) DM hat loyalste Haltung gegenüber deutscher Truppe zugesichert und bietet Zusammenarbeit an. Kennwort zwischen deutscher Truppe und Cetniks für Zusammenarbeit ist "Mitrovica". <br /> 3.) Die Cetniks sind weitgehend für Erkundungsaufträge zu verwenden. Materielle Hilfe darf ihnen in beschränktem Ausmaß gewährt werden, soweit sie sich zum Kampf gegen die Banden zur Verfügung stellen. <br /> 4.) Die kroatischen Behörden sind über obige Bewegung durch Okdo. unterrichtet worden."}})</ref>}} U izvještaju njemačkog opunomoćenog generala u [[NDH]] od 24. decembra 1944. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_82.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje POSLJEDNJI DANI NA VUČJAKU]</ref> navodi se da je general Draža Mihailović izrazio spremnost za suradnju i sa formacijama NDH u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Prema izvješću pouzdanog agenta, Draža Mihajlović je izrazio namjeru da se bori skupa sa ustašama i domobranima, jer je njihov zajednički glavni cilj uništenje komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=443&rec=311&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000427.] <br /> ({{jez-njem|"Nach zuverlässiger V–Mann–Meldung soll Draza Mihajlovic geäussert haben, er wolle mit den Ustascha und Domobranen zusammen kämpfen, da das gemeinsame Hauptziel die Vernichtung des Kommunismus sei."}})</ref>|Izvještaj njemačkog opunomoćenog generala u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 24. XII 1944.}} Četnici su, pod ličnom komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]], nakon koncentrisanja unutar nemačko-ustaških linija, izvršili [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|napad na snage NOVJ]]. 8. decembra [[1944]]. ujutro sa nemačko-ustaških položaja u okolini [[Rogatica|Rogatice]] krenuli u silovit napad prema [[Zvornik]]u. Ovaj napad bio je usklađen sa napadom nemačkog 34. armijskog korpusa sa druge strane, pravcem [[Užice]] - [[Ljubovija]] - [[Zvornik]]. Ovom prilikom četnicima su Nemci obezbedili snabdevanje municijom, kao i zbrinjavanje ranjenika u nemačkim bolnicama u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Pošto je prodor četnika prema [[Zvornik]]u odbijen, njihova glavnina usmerila se prema oslobođenoj [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|neizvesnim borbama od 24. do 28. decembra]] [[Treći udarni korpus NOVJ]] krajnjim naporom odbio je ovaj napad. Nakon ovog poraza, glavnina [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] snaga razmestila se u [[Modriča|Modriči]] i okolini, gde su nakon kraćeg sukoba uspostavili sporazum sa snagama NDH. Tako su se našli na za Nemce vitalnoj komunikaciji Sarajevo - Brod, vodeći zajedno sa Nemcima teške dvomesečne borbe protiv [[Druga armija JA|Druge jugoslovenske armije]], koja je nastojala da je prekine. Preko pukovnika Borote, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, uspostavljena je saradnja sa nemačkim štabom u [[Sarajevo|Sarajevu]], od kojeg je obezbeđeno snabdevanje municijom i bolničko zbrinjavanje ranjenika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_130.htm Opšti uslovi sporazuma o saradnji između četnika i nemačkih jedinica pripremljeni za pregovore decembra 1944. godine], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - dokument broj 130</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Ratni dnevnik Armijske grupe E 1.10.1944-31.12.1944], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - prilog broj 2, (10. decembar 1944)</ref> [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićeva]] grupacija takođe je uspostavila vezu sa Štefanom Hedrihom ({{jez-nem|Stefan Hedrich}}), SS-oberfirerom i inspektorom u glavnom štabu SS, komandantom SS-oblasti Severozapadna Bosna.<ref>[https://www.znaci.org/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß], četvrti deo: Das Kriegsjahr 1944 (Ares verlag, Graz), strana 268.</ref> [[3. april]]a 1945. godine, kada su nemačke trupe napuštale Bijeljinu i okolinu, Mihailović je pokušao da ih pridobije da ostanu pod njegovom komandom kao jugoslovenski državljani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_192.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša štaba Vrhovne komande od 12. decembra 1944. do 7. aprila 1945. godine]</ref> [[Schutzstaffel|SS]]-Sturmbannführer (major) [[Ernst Lerch]], u izvještaju od 8. marta 1945. godine, piše da je [[Aleksandar Nikolić (četnik)|Aleksandar Nikolić]], zapovjednik Sremsko-slavonske komande JVuO, zajedno sa svojim trupama (za koje navodi da broje oko 80 ljudi, ali i da bi po pristizanju ostatka jedinice ta cifra mogla dostići i 400) došao u [[Istra|Istru]], tj. u [[Operativna zona Jadransko primorje|Operativnu zonu Jadransko primorje]], gdje se stavlja na raspolaganje njemačkim vlastima. Ernst Lerch moli nadređene da naznače rejon u kojem bi »grupa pukovnika Nikolića« mogla da bude »upotrebljena«: {{izdvojeni citat|1.) U prostor [[Jurdani]], prov. [[Rijeka (grad)|Rijeka]], stigli su delovi četničke grupe pukovnika Nikoliča u jačini oko 80 ljudi. 2.) Prema telegr. Glavnog ureda SS od 7. 2. 45, delovodn. pov. br. 375/45, grupa Nikolić potčinjena je komandantu SS i policije u [Operativnoj zoni] Jadr. primorje. [...] 6.) Pukovnik Nikolić je samostalni četnički komandant i njegov načelnik Štaba major Miladinović je izjavio da ova grupa ne želi nikakvu zavisnost od ministra [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]a, odn. od drugih četničkih grupa. <br /> Oni obećavaju da će se stoprocentno zajedno s Nemcima boriti kako protiv komunista tako i protiv regularnih engleskih trupa koje oni navodno preziru iz dubine duše. <br /> Ovaj osnovni stav oni će zadržati u svakoj situaciji pa ma šta se desilo.<ref>[https://znaci.org/zb/4_6_19.htm Zbornik NOR-a – tom VI – Borbe u Sloveniji – knjiga 19. – 1. III – 15. V 1945. godine, Vojnoistorijski institut], Beograd, 1975, dokument br. 161, str. 822–823.</ref>|Obaveštenje komandanta SS i policije u Operativnoj zoni Jadransko primorje od 8. marta 1945. o pristizanju četnika pukovnika Nikolića u Istru}} [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnu Evropu]], u svojim poslijeratnim memoarima ističe da je sa četničkim komandantom održavao vezu sve do aprila 1945, tj. do [[Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)|zajedničkog povlačenja Nijemaca i četnika]] pred jedinicama NOVJ i [[Crvena armija|Crvene armije]]. Neubacher navodi da je postojala i zamisao o susretu između njega i generala Mihailovića, ali [[Joachim von Ribbentrop]] nije dao dopuštenje za taj sastanak: {{izdvojeni citat|Tokom sukoba četnika sa Englezima, stiglo je do mene pitanje da li bih bio spreman da razgovaram sa Dražom Mihailovićem. Ovu sam molbu prosledio ministru spoljnih poslova Ribentropu, tražeći od njega da mi dozvoli da do takvog susreta dođe. U principu, nije mi bilo zabranjeno da uspostavim kontakt. Ali, za vođenje razgovora morao sam da dobijem specijalnu dozvolu. Bilo mi je, međutim, zabranjeno da stupim na teren koji kontroliše Draža Mihailović. Moja spremnost i želja da se sretnem sa njim bili su veliki, te sam uskoro morao da sam sebi priznam da je moj glavni motiv bio – radoznalost. Da se sretnem sa četničkim vođom, a da se prethodno ne izvrše potrebne pripreme, razgovor bi bio besmislen, i jedino bi doneo neugodnost i neprilike za Dražu Mihailovića, jer bi dobio etiketu „kolaboratera“. Trebalo je susret dobro organizovati, kako bi bilo sigurno da će doneti senzacionalan rezultat. Verovatno je i sam Draža Mihailović tako razmišljao, pa zato, najzad, nije nikada ni došlo do našeg susreta. Ali, ostali smo u vezi preko naših posrednika. I jedna i druga strana bila je u tim kontaktima veoma oprezna. Jedan moj poverljiv čovek čak je tri puta bio u Dražinom glavnom štabu. Da ne bih bio suviše opširan, zadovoljiću se samo tvrdnjom da Draža Mihailović svoju politiku sve do kraja rata nije menjao. Tek početkom 1945, u vreme naših poslednjih borbi u Hrvatskoj, kada je povlačenje naših trupa sa tog prostora bilo samo pitanje dana, Draža Mihailović mi se obratio direktnom molbom – i to preko svojih poverljivih ljudi u Beču – da mu pružim pomoć u vezi sa naoružanjem njegovih jedinica. Tokom nekoliko dana ja sam čak imao direktnu radio-vezu sa njegovim glavnim štabom u Bosni. Moj poverljiv čovek bio je poslednji put kod Draže u aprilu 1945.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 161–162.</ref>}} General Mihailović je odbijao da osobno uđe u bilo kakav aranžman s okupatorom, i od ove je politike odstupio samo u četiri ili pet navrata tokom rata. Riječ je o [[Sastanak u Divcima|sastanku u Divcima]] sredinom novembra 1941. godine, zatim o dva sastanka s predstavnikom Hermanna Neubachera, [[Rudolfom Stärkerom]], u jesen 1944 (prvi u zapadnoj Srbiji na kojem je Mihailovića pratio pukovnik [[Robert H. McDowell]], šef američke vojne misije pri njegovu štabu, a drugi u sjeveroistočnoj Bosni), kao i o posljednjem sastanku sa Stärkerom na planini [[Vučjak]], početkom aprila 1945. Neubacher pokušava u svojoj knjizi ekskulpirati Mihailovića od odgovornosti za kolaboraciju.<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> == Nemci o generalu Mihailoviću i JVuO == [[Datoteka:Draža pred sudom.jpg|mini|desno|Optuženi [[Dragoljub Mihailović]] na [[Beogradski proces|suđenju u Beogradu]] [[1946]].]] {{izdvojeni citat|'''Njemačka je za D.M.-a neprijatelj br. 2 – neprijatelj br. 1 su komunisti'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944.}} Jedna od najrječitijih evaluacijâ komandne sposobnosti načelnika štaba Jugoslovenske vojske u Otadžbini, a koja potiče iz primarnih izvora njemačke provenijencije, sadržana je u mjesečnom izvještaju Komande Jugoistoka za mart 1943. godine<ref>[https://znaci.org/00001/40_51.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje BITKA NA NERETVI I NJENE POSLJEDICE]</ref>: {{izdvojeni citat|Dosadašnje borbe pokazuju da je Mihailović kao vojni komandant zatajio. Mihailović snosi glavnu krivnju za dosadašnje neuspjehe zbog nepravilne procjene vremena, prostora i zemljišta i zbog toga što nije iskoristio opće date mogućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=813&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame 6290063.] <br /> ({{jez-njem|"Die bisherigen Kämpfe zeigen, daß Mihailovic als militärischer Führer versagte. Die gegebenen Möglichkeiten infolge Unkenntnis von Zeitbedarf, Raum und Gelände nicht erkennend, trägt er die Hauptschuld an den bisherigen Mißerfolgen."}})</ref>|Procjena situacije Komande Jugoistoka za mart 1943. (1. april 1943.)}} Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i [[feldmaršal]] [[Maximilian von Weichs]], koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće: {{izdvojeni citat|Mihailovićeve trupe su se nekada borile protiv naših okupacionih trupa iz lojalnosti prema svome kralju. U isto vreme su se borile protiv Tita, zbog svojih antikomunističkih ubeđenja. Ovaj rat na dva fronta nije mogao dugo potrajati, posebno kada je britanska podrška počela favorizovati Tita. Sledstveno, Mihailović je pokazao pronemačka stremljenja. Bilo je angažmana tokom kojih su se srpski četnici borili protiv Tita zajedno sa nemačkim trupama. Sa druge strane, dešavalo se da neprijateljski raspoložene četničke grupe napadnu nemačke vozove za snabdevanje da bi popunili sopstvene zalihe. Mihailović je voleo da ostane u pozadini, i prepusti takve poslove svojim podređenima. On se nadao da će dočekati svoje vreme ovom igrom moći, dok mu anglo-američko iskrcavanje ne obezbedi dovoljnu podršku protiv Tita. Nemačka je prigrlila njegovu podršku, koliko god privremenu. Četničke izviđačke aktivnosti naši komandanti su visoko cenili.<ref>http://znaci.org/00002/318_4.htm ({{jez-eng|"MIHAILOVIC's troops once fought against our occupation troops out of loyalty to their King. At the same time they fought against TITO, because of anti—Communist convictions. This two front war could not last long, particularly when British support favored TITO. Consequently MIHAILOVIC showed pro-German leanings. There were engagements during which Serbian Chetniks fought TITO alongside German troops. On the other hand, hostile Chetnik groups were known to attack German supply trains in order to replenish their own stocks. ''MIHAILOVIC liked to remain in the background, and leave such affairs up to his subordinates. He hoped to bide his time with this play of power until an Anglo—American landing would provide sufficient support against TITO. Germany welcomed his support, however temporary. Chetnik reconnaissance activities were valued highly by our commanders''."}})</ref>}} Takođe, feldmaršal von Weichs na drugom mjestu podcrtava da, dok se general Mihailović nastojao držati po strani, taktička je njemačko-četnička kolaboracija na terenu poprimala sve veći obim: {{izdvojeni citat|Iako se on sâm [Mihailović] oštroumno suzdržavao od iznošenja svog ličnog stava u javnosti, bez sumnje kako bi imao odriješene ruke za svaku eventualnost (npr. savezničko iskrcavanje na Balkanu), dopustio je svojim komandantima da pregovaraju s Nijemcima te da s njima sarađuju. I oni su to činili, sve više i više...<ref>Röhr, Werner, ed. (1994). Europa unterm Hakenkreuz: Okkupation und Kollaboration (1938–1945). Berlin: Hüthig. s. 358. <br/ > ({{jez-eng|"Though he himself [Draža Mihailović] shrewdly refrained from giving his personal view in public, no doubt to have a free hand for every eventuality (e.g. Allied landing on the Balkans), he allowed his commanders to negotiate with Germans and to co-operate with them. And they did so, more and more..."}})</ref>|[[Maximilian von Weichs]]}} Specijalni [[Adolf Hitler|Hitler]]ov izaslanik [[Hermann Neubacher]] u svojim memoarima tumači politiku Draže Mihailovića. On piše da je Mihailović „ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva”. Neubacher primjećuje da su Mihailovićevi komandanti sarađivali sa Nijemcima, dočim je on nastavio voditi antiokupatorsku propagandu: {{izdvojeni citat|Politiku Draže Mihailovića nije bilo teško razumeti. On je bio impresioniran nemačkim vojnim podvizima. Pa ipak, sa sigurnošću je računao na to da će Nemačka izgubiti rat. Dovoljno sam čuo od pouzdanih izvora, koji su me obavestili o Dražinom stavu prema Rajhu. On je ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva. Saveznici su Dražu ostavili na cedilu, pa je zato pokušao da od Nemaca – koji su za njega sada bili samo neprijatelj broj dva – dobije što je moguće više oružja. Namera četničkog vođe bila je ova: da se, kada započne nemačko povlačenje, bez borbe dokopa nemačkih strateških pozicija i da se na njima utvrdi. On se spremao za konačan obračun sa Titom, koji je trebalo da se vodi beskompromisno, na život ili smrt, a u pitanju je bila budućnost Jugoslavije. Dok su, dakle, Dražini podređeni komandanti tu i tamo sarađivali sa Nemcima, on je sam nastavio da i dalje vodi propagandu protiv Nemaca.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 160–161.</ref>}} Čak i kada je odobravao kolaboraciju svojih komandanata sa okupatorima, general Mihailović je strogo vodio računa da se na taj način lično ne kompromituje, prvenstveno iz straha od negativne reakcije stanovništva okupirane Jugoslavije. Presretanjem komunikacije između Mihailovića i vojvode Đujića ujesen 1943, njemački nadležni organi su registrovali ovu tendenciju kod četničkog vođstva: {{izdvojeni citat|18.11. Radio-naređenje D.M. Đujiću da još više nego do sada ratuje zajedno sa njemačkim Wehrmachom protiv komunista, jer su oni izdali srpsku nacionalnu stvar. On sam ne može tako postupiti zbog stava naroda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=235&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000223.] <br /> ({{jez-njem|"18. 11. FUNKBEFEHL D. M. AN DJUJIC, MIT DEUTSCHER WEHRMACHT GEGEN KOMMUNISTEN MEHR ALS BISHER ZU KAEMPFEN, DA NATIONALE SACHE SERBIENS VERRATEN. ER SELBST KOENNE WEGEN VOLKSMEINUNG NICHT MITMACHEN."}})</ref>|Depeša komande Druge oklopne armije komandi [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 21. novembra 1943. godine}} General [[Schutzstaffel|SS]]-a [[Otto Kumm]], treći komandant [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS dobrovoljačke brdske divizije »Prinz Eugen«]], u knjizi ratnih memoara naslovljenoj ''Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"'' („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”), ostavio je svoje tumačenje prirode odnosâ između JVuO i njemačkog okupatora: {{izdvojeni citat|Kao ostatak „u šumi“ regularne armije nakon okupacije Jugoslavije, oni su nosili stare uniforme – i nove brade, jer su se zakleli da se neće brijati dok okupator ne bude isteran iz zemlje. Oni su bili verni kraljevini i borili su se za svog mladog kralja Petra II, ali radije su se držali udaljenih sela i oblasti, ne napadajući naše jedinice, osim ako se nisu osećali dovoljno nadmoćnim. Disciplina i naoružanje bilo im je relativno dobro, a u odnosu prema drugim jugoslovenskim narodnim i verskim grupama bili su nepredvidljivi – što je često išlo do napada na hrvatska sela i muslimanske žene. Kao prijatelje još su imali Engleze – i njihov radio. Na volovskim kolima ili na konjskim leđima oni su se povremeno prebacivali u druge oblasti, najčešće neuzdrmani, jer smo ih mi puštali, smatrajući da ih dugoročno možemo pridobiti za nas – kao '''braću po oružju protiv komunizma'''. To je donekle nejasna situacija, oni nisu prijatelji, ali ni neprijatelji, i situacija se menja s vremena na vreme.<ref>[http://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], [http://www.znaci.org/00001/200_5.pdf Aufstellung der Division "Prinz Eugen"] str. 52. <br /> ({{jez-njem|"Als Reste der nach der Besetzung Jugoslawiens 'in den Wald' gegangenen regulären Armee tragen sie die alte Uniform – und neue Bärte, da sie geschworen haben, sich nicht früher zu rasieren, bevor nicht der Okkupator aus dem Land gejagt ist. Sie sind königstreu und kämpfen für ihren Jung-König Peter II., doch weichen sie lieber aus in abseits gelegene Dörfer und Gebiete und stellen sich nur selten unseren Verbänden, es sei denn, sie fühlen sich in ausreichender Ubermacht. Disziplin und Bewaffnung sind relativ gut, gegenüber den anderen jugoslawischen Volks- und Glaubensgruppen sind sie unberechenbar, weshalb es oft zu Ubergriffen gegen kroatische Dörfer oder muselmanische Frauen kommt. Als stille Freunde haben sie die Engländer – und ihre Funkgeräte. Auf Ochsenkarren oder hoch zu Roß verlegen sie manchmal in eine andere Gegend, meist ungeschoren, da wir sie ziehen lassen und sie auf lange Sicht für uns gewinnen wollen – als Waffengefährten gegen den Kommunismus. Es ist eine etwas unklare Situation, sie sind nicht Freund, auch nicht Feind, die Lage wechselt von mal zu mal."}})</ref>}} Saradnju sa četničkim formacijama generala Mihailovića u borbi protiv zajedničkog neprijatelja pominje u svojim memoarima i [[Schutzstaffel|SS]]-potpukovnik [[Otto Skorzeny]], vođa njemačkih komandosa, zaslužan za izvođenje brojnih specijalnih operacija tokom rata. Neposredno pred [[Kapitulacija Nacističke Njemačke|kapitulaciju nacističke Njemačke]], ''Obersturmbannführer'' Skorzeny je tri dana (od 5. do 8. maja [[1945]]. godine) vršio dužnost šefa njemačke vojno-obavještajne službe ''[[Abwehr]]''. Po osobnom ''[[Adolf Hitler|Führer]]ovom'' naređenju, potpukovnik Skorzeny biva upućen proljeća 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju, kako bi koordinirao [[Operacija Konjićev skok|operacijom uništenja]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOVJ]] i zarobljavanja [[Josip Broz Tito|maršala Tita]]: {{izdvojeni citat|U proljeće 1944. dobio sam naredbu Vrhovne komande Wehrmachta da lociram [[Josip Broz Tito|Titov]] štab, uništim ga i uhvatim Tita, koji je, prema [[Winston Churchill|Churchill]]ovoj volji, već bio zamijenio generala Mihailovića. Mihailović, ratni ministar mladog kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II]] od Jugoslavije, koji je živio u egzilu u [[London]]u, bio je uplašen sve većim uticajem komunizma. Na njegovo zaprepaštenje, njegovi su se četnici ponekad borili zajedno čak s mađarskim trupama, Hrvatima [[Ante Pavelić]]a, pa čak i sa našim vojnicima protiv Titovih trupâ.<ref>Otto Skorzeny, ''Meine Kommandounternehmen. Krieg ohne Fronten'', Universitas Verlag in F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München, 1993, s. 201. <br /> ({{jez-njem|"Im Frühjahr 1944 bekam ich den Befehl vom OKW, das Hauptquartier Titos ausfindig zu machen, es zu zerstören und Tito gefangenzunehmen, der nach dem Willen Churchills schon den General Mihailowitsch abgelöst hatte. Der Kriegsminister des im Exil in London lebenden jungen Königs Peter II. von Jugoslawien, Mihailowitsch, war über den fortschreitenden Einfluß des Kommunismus erschreckt. Seine Tschetniks schlugen sich zu seinem Erstaunen manchmal sogar gemeinsam mit den ungarischen Truppen, den Kroaten des Ante Pawelitsch und selbst unseren Soldaten gegen die Truppen Titos."}})</ref>}} == Reference == {{izvori|2}} == Povezano == * [[Kolaboracija četnika sa silama Osovine]] * [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom]] == Vanjske veze == {{commonscat|Chetnik collaboration with Axis occupation}} * [https://www.znaci.org/00001/40.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)] {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} {{Authority control}} [[Kategorija:Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu| ]] towuk3nd4tpvo7wgposcs4g5i256k5c 42713620 42713618 2026-10-25T13:01:00Z ~2026-52047-51 396422 42713620 wikitext text/x-wiki {{Sređivanje|razlog=Preterana upotreba citata}} [[File:Lukačević i Nemci.jpg|thumb|Četnički potpukovnik [[Vojislav Lukačević]], dvojica nemačkih oficira i neidentifikovani četnički komandant. Fotografija je verovatno nastala tokom [[Bitka za Konjic 1943.|bitke za Konjic]], od 19. do 26. februara 1943. godine, kada su snage pod Lukačevićevom komandom sadejstvovale s Nemcima.]] [[File:Četnici i Nemci u okupiranoj Jugoslaviji.jpg|thumb|Četnici i Nijemci u okupiranoj Jugoslaviji.]] {{TranslitN|Kolaboracija četnika s Trećim Reichom|Колаборација четника с Трећим Рајхом}} '''Kolaboracija četnika s Nemcima''' odvijala se, sa manjim ili većim intenzitetom, tokom većeg dijela perioda [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu]]. Glavna usluga koju su četnici vršili Nemcima bila je borba protiv [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|partizanskih jedinica]], hvatanje pripadnika [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|pokreta otpora]] po naseljenim mestima, te njihovo likvidiranje ili slanje u logore pod kontrolom okupacionih ili kvislinških vlasti. Zbog njegovog inicijalnog učešća u [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanku u Srbiji 1941]], Nemci su [[Draža Mihailović|Dražu Mihailovića]] dugo smatrali neprijateljem, za kojim je raspisana poternica.<ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941.</ref><ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D1%98%D1%83%D0%BB%D0%B0_1943.</ref> Istovremeno, njegovi odredi širom okupiranog područja sarađivali su sa nemačkom vlašću na razne načine (npr. [[legalizacija četnika u Srbiji]] 1941–1943). Saradnja četnika sa Vermahtom postala je sveobuhvatna nakon novembra 1943. godine, kada je politički vrh u [[Berlin]]u konačno odlučio da prihvati Dražu Mihailovića za saradnika, što je rezultiralo potpisivanjem niza [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovora o saradnji]] sa njegovim glavnim komandantima u Srbiji. Nakon potpisivanja ugovora o primirju i saradnji, okupator je počeo isporučivati municiju i vojnu opremu četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod nadzorom njemačkih oficira, borile protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] i [[Sandžak]]u.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 12058.</ref> U [[NDH]], četnici su služili Nemcima za razne namene: dostavljanje obaveštenja o komunistima, pomoć nemačkim nabavkama stoke, pomoć trupama u svojstvu vodiča, pomoć u ljudstvu, učestvovanje u osovinskim operacijama (na primer [[operacija Citen|operacija Ziethen]], [[operacija Bora]]), i druge potrebne radnje za gušenje ustaničkog pokreta.<ref name="ReferenceA">[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u Dalmaciji i zapadnoj Bosni]</ref> Nemci su četnike snabdevali oružjem i opremom i dozvoljavali im da po potrebi koriste njihove garnizone za smeštaj i motorizaciju za transport. Partizanske pokrete po Bosni i Hercegovini te Hrvatskoj Nijemci su u mnogo navrata doznavali na osnovu četničkih dojava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1071&rec=314&roll=563 NAW, T-314, Roll 563, frames 001061-1062: Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa (31. januar 1944.)]</ref> Prve dve godine rata, četnici su formalno bili deo [[Savezničke sile u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] koalicije, ali zbog stavljanja [[Četnički odredi Jugoslovenske vojske|četničkih odreda Jugoslovenske vojske]] pod komandu Vermahta, krajem 1943. je došlo do konačnog napuštanja Draže Mihailovića od strane Saveznika, a potom 1944. godine i do napuštanja i osude četnika od strane jugoslovenskog kralja.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0_II_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D1%98_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%81%D1%86%D0%B8_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5 Poziv kralja Petra II na pristupanje Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije]</ref> Zbog kolaboracije sa nemačkim okupatorom, mnogim je četničkim vođama, uključujući samog Dražu Mihailovića, suđeno u [[Beogradski proces|beogradskom]] i drugim procesima. Pored kolaboracije sa Nemcima, četnici na teritoriji italijanske okupacione zone su tesno [[Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom|sarađivali sa fašističkom Italijom]]. == Nemačka politika prema četnicima == Česte njemačke promjene kursa u odnosu prema četnicima Draže Mihailovića (npr. [[Sastanak u Divcima|pregovori u Divcima]] u novembru, pa [[Operacija Mihailović|napad na štab Draže Mihailovića]] u decembru 1941, zatim ponovna obustava progona Mihailovićevih četnika i skidanje ucjene na njegovu glavu u proljeće 1942. godine, itd.) tokom čitavog ratnog perioda, bile su u potpunosti u skladu sa politikom koja je vođena u okupiranim zemljama. Najplastičniji prikaz ovakvog pristupa prezentovao je [[Felix Benzler]], opunomoćenik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova u [[Beograd]]u, u izvještaju koji je poslao u [[Berlin]] 11. marta 1942. godine ministru vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]]: {{izdvojeni citat|To što nemačka vojna mesta vode pregovore s pojedinim četničkim vođama, nije ništa neobično u srpskom prostoru. To se zbiva svesno, u okviru naše politike, uslovljene slabošću naših vojn[ičk]ih snaga i dosad ne bez uspeha vođene, da Srbe, a naročito ustanike usmeri jedne protiv drugih (komuniste protiv četnika, četnike među sobom, vladine dobrovoljce protiv komunista i četnika) i da se time po mogućnosti omete obrazovanje jednog jedinstvenog fronta.<ref>AVII, NAV, N-T-120, 200/153555-58.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/154_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.], str. I/272.</ref><ref>Branislav Božović – Mladen Stefanović: MILAN AĆIMOVIĆ – DRAGI JOVANOVIĆ – DIMITRIJE LJOTIĆ, Centar za informacije i publicitet, Zagreb, 1985, str. 90.</ref>}} Njemačko konstantno opiranje uspostavi saradnje s četnicima Draže Mihailovića bilo je generirano sa samog političkog vrha. U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta prenesena je informacija da je 23. septembra 1942. održan sastanak vođe Trećeg Reicha [[Adolf Hitler|Adolfa Hitler]]a s predsjednikom [[Rumunija|rumunjske]] vlade [[Ion Antonescu|Ionom Antonescuom]] i poglavnikom [[NDH]] [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]]. Na sastanku se uglavnom raspravljalo „o hrvatskim problemima“. Pored njemačkog veleposlanika u [[Zagreb]]u [[Siegfried Kasche|Siegfrieda Kaschea]], sastanku je prisustvovao i opunomoćeni general u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau]] koji se nije ustručavao da „otvoreno kritikuje hrvatsku vlast“, ali je i „skrenuo pažnju na četnike, koje su naoružali Italijani“. General von Horstenau je predložio da bi četnike trebalo „upotrebiti da na svom području [tj. u njemačkoj okupacionoj zoni] postanu organi reda“: {{izdvojeni citat|Hitler je na taj predlog negativno odgovorio, jer da mu se čini veoma opasno da se četnicima pruži podrška. Četnici su pre svega srpske patriote, koji zastupaju [[Velika Srbija|velikosrpsku]] misao. Time hranimo zmiju koja će jednoga dana da poraste. Istina, danas je ona još mala, ali jednog dana mogla bi da bude opasna.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Nakon sagledavanja situacije na Balkanu u jesen 1943, Nemci su jugoslovenske partizane proglasili najvećim neprijateljima.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_156.htm PROCENA KOMANDANTA JUGOISTOKA FELDMARŠALA VAJKSA OD 1. NOVEMBRA 1943. VOJNO-POLITIČKE SITUACIJE NA BALKANU KRAJEM OKTOBRA 1943. GODINE</ref> U cilju borbe protiv partizana, tolerisali su i koristili četnike kao antikomunističku miliciju, iako im je bilo dobro poznato da oni održavaju veze sa [[London]]om. == Hronologija == === Mihailovićeva ponuda Nemcima i pregovori u Divcima (jesen 1941) === {{main|Ustanak u Srbiji 1941.|Sastanak u Divcima}} {{izdvojeni citat|Četnički odredi jugoslovenske vojske pod komandom pukovnika Draže Mihailovića stavljaju se na raspolaganje za borbu protiv komunista u saradnji sa nemačkim Vermahtom.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_30._%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941._%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0 Извештај капетана Матла претпостављенима од 30. октобра 1941. о разговорима са представницима Драже Михаиловића]</ref>|Ponuda Draže Mihailovića Nemcima iz oktobra 1941.}} {{Wikisource|Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} {{Wikisource|Izveštaj kapetana Matla pretpostavljenima od 30. oktobra 1941. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića}} {{Wikisource|Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.}} Nemci su za gušenje [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji 1941.]] angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva. Vezu je uspostavio preko pukovnika [[Branislav Pantić|Branislava Pantića]], njegovog predstavnika i obaveštajca u [[Beograd]]u. Pukovnik Pantić je nakon rata svjedočio da je odluka o pregovorima s predstavnicima njemačkih okupacionih snagâ donijeta krajem oktobra 1941. godine, i to na sastanku održanom u kući [[Živojin Mišić|vojvode Mišića]] u [[Struganik]]u. Sastanku su, pored Draže Mihailovića i Branislava Pantića, prisustvovali i [[Dragiša Vasić]], potpukovnik [[Dragoslav Pavlović]], major [[Aleksandar Mišić]] i kapetan [[Nenad Mitrović]]. Pukovnik Pantić piše: {{izdvojeni citat|O potrebi pregovora nije bilo reči. Situacija je svima bila jasna. Ona ih je neodstupno zahtevala. Sporno je bilo: sa kime treba razgovarati, da li sa Nemcima ili sa Nedićem? Posle duže diskusije većina se složila da treba pregovarati sa Nedićem. Ovome se odsudno usprotivio Draža i major Mišić. Njegov zaključak po ovom pitanju bio je izražen rečima: – KAD JE SITUACIJA TAKVA DA MORAM DA PREGOVARAM, ONDA ĆU DA PREGOVARAM SA NEPRIJATELJEM. NA TO ME OVLAŠĆUJE I MEĐUNARODNO RATNO PRAVO. UOSTALOM, ŠTA MI MOŽEMO DA DOBIJEMO OD NEDIĆA? SVE ŠTO NAMA TREBA, ORUŽJE I MUNICIJA, NEDIĆ MORA TRAŽITI OD NEMACA. JER OVDE NISU U PITANJU MALE I SITNE KOLIČINE. ZAŠTO IĆI POSREDNO, KAD MOŽEMO NEPOSREDNO? Njegovo odsudno držanje, po ovom pitanju, odnelo je prevagu... Isto tako bilo je sporno pitanje da li da se o pregovorima obavesti Nedić. Posle kraće diskusije, a pošto sam ja izložio da kapetan g. dr. Matl nalazi da Nedića treba obavestiti, doneta je odluka da se tako i učini. Tako je doneta odluka da se pregovara sa Nemcima.<ref>[https://sr.m.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BE_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98_%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%B8_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0 Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima]</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 138.</ref><ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115.</ref>|Izjava pukovnika [[Branislava Pantića]] o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} 1. novembra 1941. godine, pukovnik Draža Mihailović je uputio generalu [[Walteru Hinghoferu]], komandantu [[342. divizija|342. pješadijske divizije]], ponudu sljedeće sadržine: {{izdvojeni citat|1) Na kolubarskom frontu nema komunista. Ukoliko ih je bilo oni su postali bezopasni. <br /> 2) Organizacija četnika je u stanju da održava red na području zapadne Srbije. <br /> 3) Komunistička opasnost će prestati od momenta kada se četničkoj organizaciji pruži mogućnost da neometano radi. Broj nacionalista je tako veliki da komunista ima samo 5%. Uz pomoć svoje brojne nadmoćnosti nacionalni elemenat pod komandom četnika može rešiti komunistička pitanja bez obostrane borbe. <br /> Uslov je: dovoljno naoružanje, koje nedostaje. <br /> 4) Ulazak u pojedine gradove je bio neophodan da se ne bi komunističke jedinice predstavljale kao oslobodioci i da ne bi povukle za sobom narodne mase. To se moralo događati i radi toga da bi se sprečili komunisti da vrše teror nad stanovništvom. <br /> 5) Četnička akcija nije usmerena protiv nemačkih jedinica, ukoliko one ne napadaju četnike i narod. <br /> 6) Naš narod voli slobodu i radovao bi se kada se na njegovoj teritoriji ne bi nalazile nemačke jedinice. To odgovara četničkom načinu vođenja rata, bez obzira na žrtve koje donosi. Oblast zapadne Srbije nema nikakav vojni značaj za nemačke jedinice, i trebalo bi da bude slobodna zona, u kojoj četnici održavaju red, pod uslovom da ih se u tome ne sprečava i da su dovoljno naoružani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_240.htm Izjava Draže Mihailovića od 1. novembra 1941. komandi nemačke 342. pešadijske divizije]</ref>}} Prethodno, general Hinghofer je 30. X 1941. obavijestio njemačkog opunomoćenog generala i zapovjednika u Srbiji [[Franz Böhme|Franza Böhmea]] da lokalni četnički komandanti u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] nude saradnju, očekujući zauzvrat pomoć u oružju od okupatora: „Četničke vođe iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Slovac|Slovca]] i [[Lajkovac|Lajkovca]] daju važne podatke o organizaciji i izjavljuju spremnost da se sa nemačkim trupama bore protiv komunista. Traže oružje.“<ref>BA-MA, RH 26-342/14, 10-odnevni Hinghoferov izvještaj Bemeu, 30. 10. 1941.</ref> Odmah po pristizanju Mihailovićeve ponude, štab 342. pješadijske divizije je istoga dana (1. XI) dostavio izvještaj svojoj pretpostavljenoj komandi u kome, između ostalog, stoji i sljedeće: {{izdvojeni citat|Masa četnika, koja se nalazi u rejonu Valjeva, do sada se držala potpuno lojalno. Oni su prema komunistima zauzeli jasan odbijajući, takoreći, neprijateljski stav i može se reći uspešno se protiv njih borili. Oni su spremni i voljni da zajedno sa Vermahtom razbiju komuniste, kao i da u zemlji ponovo uspostave red i mir i zato traže nemačku pomoć.<ref>AVII, NAV—N—T—315, rolna 2130, snimci 626—632.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_10.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje MIHAILOVIĆ TRAŽI POMOĆ OD OKUPATORA]</ref>}} No, na samom početku sastanka sa nemačkim predstavnicima u selu [[Divci]] 11.11.1941. pukovniku Mihailoviću je rečeno: {{izdvojeni citat|Pre dve nedelje poručili ste nam preko Vaših poverenika u Beogradu da je Vaša namera "da nećete više dozvoliti da se srpska krv beskorisno proliva i srpska imovina dalje uništava". Istovremeno ste ponudili da se zajedno sa nemačkim Vermahtom i organima Nedićeve vlade borite protiv komunizma. Ponuda je od strane Glavne komande odbijena jer: 1) Nemački Vermaht će sam u najkraćem vremenu okončati sa komunizmom i 2) glavni komandant ne može imati poverenja prema Vama kao savezniku.}} Nemci su procenili da Draža zna za dolazak njihovih oklopnih trupa, da kao generalštabni oficir pravilno ocenjuje da će se nastavak nemačkih operacija rđavo završiti po njega, i stoga "nemački Vermaht ne može da se optereti takvim saveznicima koji mu se privremeno priključuju iz razloga oportuniteta".<ref name="Divci">[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%83_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D0%94%D0%B8%D0%B2%D1%86%D0%B8_11.11.1941. Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.]</ref> U daljem razgovoru pukovnik Mihailović se pravdao nacistima zbog učešća u ustanku: {{izdvojeni citat|Nije moja namera da ratujem protiv okupatora, jer kao generalštabni oficir poznajem snage obeju snaga.<ref name="Divci"/>}} Pukovnik Mihailović se pravdao da je morao uzeti neke gradove od Nemaca da ih komunisti ne bi uzeli,<ref>„Moji ljudi su [[Bitka za Loznicu 1941.|krenuli na Loznicu]] zato da je komunisti ne zauzmu.”</ref> tvrdeći da nije na strani ustanika, tj. „onih koji žele da isteraju Nemce”.<ref name="Divci"/> Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju kako bi nastavio borbu protiv Titovih partizana.<ref>„Neophodno je imati municiju! Računajući s tim, došao sam ovamo.”</ref> Međutim, on je želio da njegovo „delovanje na nacionalnoj osnovi” ostane skriveno od javnosti kako ne bi prošao poput vojvode [[Kosta Pećanac|Koste Pećanca]], koji je sklopio otvoreni sporazum sa okupatorom, čime je izgubio ugled u narodu i dobio žig izdajnika.<ref name="Divci"/> Nakon opetovanih zahtjeva okupatoru za isporukom municije, pukovniku Mihailoviću je nedvosmisleno stavljeno do znanja da je jedina opcija za njega i njegove trupe bezuslovna kapitulacija. I pored nepopustljivog njemačkog stava, Mihailović, kao i major Mišić, pokušali su u više navrata uvjeriti svoje sagovornike da uvaže njihove prijedloge, pružajući Nijemcima čvrsta uvjeravanja da im ne prijeti nikakva opasnost sa četničke strane: „Nećemo se boriti protiv Nemaca, pa ni onda ako nam ova borba bude nametnuta... '''Mi vam nećemo biti neverni'''... Mi idemo tako daleko da Vas molimo da do nas uputite oficire za vezu da biste se, uz punu garanciju, mogli uveriti u našu borbu protiv komunista.” Uprkos svim četničkim pokušajima, njemački su pregovarači ostali rezolutni: {{izdvojeni citat|Ponuda pukovnika Mihailovića da stavi svoje snage na raspolaganje za borbu protiv komunista je odbijena i zatražena je bezuslovna predaja. Mihailović je tražio da se konsultuje sa svojim komandatima. Mihailović također tražio oružje za borbu protiv komunista. Ovo je igra, borba između bandi za izvor oružja. Ipak, čini se da jedan dio bandi D. Mihailovića iskreno želi da se bori protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=127&rec=311&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frames no. 000121—000122.] <br /> ({{jez-njem|"Angebot des Oberstlt Mihailowitsch, seine Banden zum gemeinsamen Kampf gegen die Kommunisten zur Verfügung zu stellen, wurde abgelehnt und bedingungslose Kapitulation gefortdert[sic!]. Mihailowitsch hat geantwortet, er müsse erst seine Unterführer fragen. Mihailowitsch verlangte Waffen zur Bekämpfung der Kommunisten! Ein Spiel mit den Waffen, Kampf um die Futtergrippe[sic!] zwischen den einzelnen Banden! Immerhin scheint da einen Teil der Mihailowitsch–Banden mit dem Kampf gegen die Kommunisten ernst zu sein."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za septembar 1941 (30. 9. 1941.).}} Među brojnim njemačkim dokumentima u kojima se pominje sastanak u Divcima, izdvaja se bilješka potpukovnika [[Rudolfa Kogarda]] (koji je prisustvovao sastanku) o četničkom komandantu, kao i o razgovorima vođenim sa Mihailovićevim oficirima pri povratku za [[Beograd]]. Potpukovnik Kogard zapisuje da je „pukovniku Mihailoviću (je) mnogo stalo do toga da se vrhovni komandant u Srbiji [tj. general Franz Böhme — prim.] uveri u iskrenost njegovih namera”: {{izdvojeni citat|Obustaviti borbu protiv nemačkog Vermahta i povesti je samo protiv komunista. Na samo vođenje borbe druga strana ne sme da utiče. Izuzimajući to što sâm ne želi da se potčini, živi u ubeđenju da komuniste u njihovom gerilskom načinu ratovanja regularne trupe ne mogu da poraze. On, dakle, želi da preuzme specijalni zadatak i garantuje uspeh... U izlaganju pukovnika Mihailovića samo uzgred je nagovešteno da pre uništenja komunista ne može ni da pomišlja na polaganje oružja. Pri povratku u Beograd njegovi poverenici su naglasili da je pukovnik Mihailović spreman da položi oružje čim uništi komuniste. A za uspešno okončanje ove borbe potrebna mu je municija, jer je komunisti imaju u ogromnim količinama... Potpukovnik Kogard je pitao srpskog kapetana [Nenada — prim.] Mitrovića šta Mihailovićeva grupa radi sa zarobljenim komunistima. Odgovoreno mu je da se ubeđeni komunisti ubijaju, a oni koji su samo pošli s njima odvode se u koncentracione logore. [...] Mihailović izjavljuje da mu nikada nije bila namera da se bori protiv nemačkih trupa i saopštava da će i sada naložiti svojim trupama da se ne bore protiv nemačkog Vermahta.<ref>NAW, Mikrofilm T—314, Roll 1457, snimci 1332—1335.</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 161—162.</ref>}} Iako su iz [[Berlin]]a bili jasno upozoreni da pregovori s »banditima« ne dolaze u obzir, njemački komandanti u okupiranoj Srbiji jasno prepoznaju potencijal<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> za razbijanje jedinstva u ustaničkom pokretu u trenutku kada je, inicirano s Mihailovićeve strane, nastupilo otvoreno neprijateljstvo između četnika i partizana: {{izdvojeni citat|Pukovnik Mihailović, komandant ustaničkih četničkih grupa, koji se do sada nalazio u iščekivanju u planinama između Čačka i Valjeva, pod prinudom i pritiskom prilika, saopštio je tokom poslednjih dana da je on sada odlučio da napadne komuniste... Dejstvo našeg zahteva o bezuslovnoj kapitulaciji njegovih jedinica mora se sačekati. Međutim, u svakom slučaju, zauzimanje stava protiv komunista od strane Mihailovića, znači slabljenje ustanika.|Izveštaj načelnika štaba Opunomoćenog komandanta u Srbiji od 11. novembra 1941, feldkomandanturama i krajskomandanturama o proceni vojno-političke situacije kod ustanika u Srbiji od 30. oktobra do 8. novembra 1941.}} Obavještajni oficiri, raspoređeni u njemačkim ustanovama u Srbiji, registrovali su da je s jeseni 1941. godine došlo do raspada jedinstvenog ustaničkog fronta, kao i da je pukovnik Mihailović naredio [[Napad četnika na Užičku Republiku|napad]] na [[Slobodne teritorije u Narodnooslobodilačkom ratu|partizansku slobodnu teritoriju]]. U skladu s novonastalom situacijom, Wehrmachtovi oficiri predlažu svojim pretpostavljenim u Berlinu koordinaciju okupatorskih dejstava s onima četničkih odredâ, što bi doprinijelo efikasnijem gušenju partizanskog otpora, čiji je centar bilo [[Užice]]: {{izdvojeni citat|Mihailović treba da sada pokrene akciju protiv Užica, gde se navodno nalazi celokupno rukovodstvo komunista, a zbog čega treba da se stavi u izgled i bombardovanje sa nemačke strane. U kontaktima sa nemačkim okupacionim vlastima koji su niže opisani, Mihailović je navodno molio da mu se stavi na raspolaganje 100.000 metaka da bi mogao nastupiti protiv Užica.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XII, knjiga 1, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova Nemačkog Rajha: 18. april — 31. decembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1973, dok. 236, str. 630.</ref>|IZVEŠTAJ OBAVEŠTAJNOG CENTRA VERMAHTA U BEOGRADU OD 14. NOVEMBRA 1941. VRHOVNOJ KOMANDI VERMAHTA O ODNOSU ČETNIKA DRAŽE MIHAILOVIĆA PREMA NOP-u, O PREGOVORIMA PREDSTAVNIKA VERMAHTA I DRAŽE MIHAILOVIĆA I O VOJNO-POLITICKOJ SITUACIJI U SRBIJI}} Nakon rata, pukovnik [[Branislav Pantić]] je u pisanoj izjavi jednom [[ZBOR|ljotićevskom]] autoru u emigraciji detaljno objasnio okolnosti u kojima je došlo do odluke da se vode pregovori sa Nijemcima. Pukovnik Pantić se prisjeća da je prethodno održan sastanak u Mihailovićevom štabu, na kom je sačinjen spisak uslovâ koje je trebalo postaviti pred okupatora. Međutim, osnovni razlog pregovora je bio da se četnicima daju odriješene ruke i pruži pomoć za »borbu protiv komunista«, tj. Titovih partizana: {{izdvojeni citat|Posle duže diskusije složili smo se da Nemcima treba podneti ove zahteve: 1. Moja [Mihailovićeva — prim.] akcija ima se posmatrati isključivo kao borba protivu komunizma. A kako je ta borba u neposrednom interesu i Nemaca, potrebno je, da se mojim oružanim odredima ostavi sloboda akcije i da se oni, svim sredstvima, pomognu. 2. Spremni smo da kooperišemo u svakoj borbi protivu komunista, koju bi izvodile nemačke oružane snage. 3. Kako su za borbu protivu komunista potrebna sredstva to, da mi se iz nemačkog ratnog plena, za prvi momenat, stavi na raspoloženje: <br /> — 20.000 pušaka; <br /> — 200 mitraljeza; <br /> — 2.000 puškomitraljeza; <br /> — 100 lakih bacača; <br /> — 100.000 ručnih bombi; <br /> — municija: 500 metaka na pušku; po 2.000 metaka na mitraljez i puškomitraljez i po 100 bombi na svaki bacač. <br /> Celokupno naoružanje, po vrstama, da bude istog modela i kalibra. <br /> — 20.000 jugoslovenskih vojničkih uniformi <br /> — 20.000 pari vojničkih cipela. [...] Iz prednjih izlaganja jasno se vidi, da je glavni i jedini cilj sastanka i razgovora sa Nemcima bio: DA NAM OMOGUĆE ODSUDNU BORBU SA KOMUNISTIMA, DAKLE NJIHOVO UNIŠTENJE, A TIME I OBUSTAVU KRVAVIH NEMAČKIH ODMAZDA. DAKLE ONO ŠTO JE ZAHTEVAO CEO NAROD.<ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115—116.</ref>}} Za Dražom Mihailovićem je decembra 1941. godine raspisana poternica, nakon čega je bio u bekstvu. === Predaja zarobljenih partizana Nijemcima (1941) === {{main|Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.}} [[File:Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima.jpg|thumb|Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima]] Iako je njegov prijedlog okupacionim vlastima u Divcima odbijen, pukovnik Mihailović je želio pružiti njemačkom okupatoru dokaz četničke gotovosti za saradnju. Stoga su četnici Draže Mihailovića, uz posredstvo samozvanog vojvode [[Jovan Škavović|Jovana Škavovića]], predali 13. novembra 1941. Njemcima oko [[Predaja zarobljenih partizana Nemcima novembra 1941.|365 zarobljenih partizana]]. [[Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.|Predaja zarobljenih partizana Nemcima]] se desila tokom [[ustanak u Srbiji 1941|ustanka u Srbiji]] novembra [[1941]]. godine. Tokom [[Četničko-partizanski sukob|sukoba]] između [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] četnika i partizana u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]] početkom novembra [[1941]], četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u [[Gornji Milanovac|Gornjem Milanovcu]],<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_110.htm Relacija Takovskog četničkog odreda od 17. juna 1942, Zbornik NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, dokument 110]</ref> Kosjeriću,<ref>[https://www.znaci.org/00001/59_2_124.pdf Užička republika, Zapisi i sećanja, Narodni muzej, Užice 1981]</ref> Karanu i Planinici, četnici su prikupili na [[Ravna Gora|Ravnoj Gori]]. Oko [[13. novembar|13. novembra]] [[1941]]. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u [[Mionica|Mionicu]], i zatim u [[Slovac]]. Tu su prihvaćeni od [[Milan Nedić|Nedićevih]] i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u [[Valjevo]]. Transport zarobljenika do [[Valjevo|Valjeva]] je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio [[Kosta Pećanac|Pećančev]] četovođa, dok je u tom periodu priznavao [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevu]] komandu. U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir [[Pavle Mešković]]. Predaji partizana prethodio je [[Sastanak u Divcima 1941.|sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci]]. Od ove grupe zarobljenika, Nemci su 263 streljali dana [[27. novembar|27. novembra]] [[1941]]. godine na Krušiku u Valjevu.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_21.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Streljanja na Krušiku u Valjevu]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44_4.pdf Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009: Krušik, Valjevo streljanje po grupama]</ref> Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u [[Koncentracioni logor|logore]], a delom pušteni na slobodu. Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_24.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Decembarski pokolj]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44.htm Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009]</ref> === Legalizacija četnika i hvatanje ustanika (1941-1942) === {{main|Legalizovani četnici}} [[Datoteka:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|minijatura|Legalizovani četnici Draže Mihailovića čuvaju [[Logor Metino brdo|logor na Metinom brdu]] kod [[Kragujevac|Kragujevca]] [[1942]].]] Četnički odredi u Srbiji su delom raspustili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih Nedićevih formacija. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, pripadnici [[Legalizovani četnici|legalizovanih ravnogorskih odreda]] pružili su najznačajniji doprinos u hvatanju nekoliko hiljada odbjeglih ili pasiviziranih partizana i njihovih saradnika u [[Zapadna Srbija|zapadnoj]] i djelovima [[Centralna Srbija|centralne Srbije]], kao i u njihovoj predaji Njemcima. Učešćem u masovnom hvatanju i likvidaciji pripadnika partizanskih odreda i njihovih saradnika, čak i ako se zanemari aktivna borba protiv partizana, legalizovani ravnogorski četnici su učinili krupne usluge njemačkom okupatoru u uništenju partizanskog pokreta na području dotadašnje [[Užička Republika|Užičke republike]].<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> Već krajem novembra 1941. godine na Metinom brdu kod Kragujevca je formiran [[Logor na Metinom brdu|logor]] za zarobljene srpske ustanike i civilne taoce. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine.<ref>[http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1322 Metino brdo]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]]. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije Kragujevca i okolnih opština.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |access-date=2014-05-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |deadurl=yes }}</ref> Logor je rasformiran u junu 1942. Preostali logoraši su transportovani u [[Koncentracijski logor Banjica|logor na Banjici]], gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj.<ref>{{Cite web |url=http://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |title=Archive copy |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708214249/https://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |url-status=dead }}</ref> Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli faktičku kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove. Mihailovićev stav u odnosu na njemačkog okupatora jasno je izražen u depeši, koju je opunomoćeni poslanik Ministarstva inostranih poslova Trećeg Rajha u Beogradu [[Felix Benzler]], 31. marta 1942. godine, uputio centrali u Berlinu: {{izdvojeni citat|Sve dosad se nije postiglo da se ličnost pukovnika Mihailovića stavi pod kontrolu. Po svoj prilici ni on nije u stanju ili nije voljan da na srpskom području nešto preduzme, već je, naprotiv, preko jednog posrednika ovih dana ponudio vladi Nedića da prihvata da se objavi: 1) da on ne namerava da se bori protiv Nemaca; 2) da neće ništa da preduzima protiv Nedićeve vlade; 3) da se zalaže za održanje mira i reda u zemlji; 4) da poziva na borbu protiv komunista. Posredniku je ponovo odgovoreno da za Mihailovića jedino u obzir dolazi da se bezuslovno potčini.<ref>[https://znaci.org/00001/11_18.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje POD ZAŠTITOM LEGALIZOVANIH ODREDA]</ref>}} Nemački dokument od [[15. maj]]a 1942. godine navodi četničkog majora [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubu Jovanovića]] kao jednog od njihovih lokalnih saradnika za [[Zaječar]].<ref>NAW, T501, roll 248 frames 0121-0126; dostupno na http://znaci.net/temp/T-501_R-248-0126.jpg</ref> [[Datoteka:SS-Obergruppenführer Werner Lorenz accompanied with unknown chetnik officer in NE Bosnia.JPG|mini|[[SS]]-[[Obergruppenführer]] [[Werner Lorenz]] u društvu neimenovanog četničkog oficira u sjeveroistočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]], jesen 1942. godine]] U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom|uz dopuštenje Italijana]]. Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem. U Srbiji, znatan broj Mihailovićevih snaga se legalizovao. Nemački popis glavnih vladinih legalnih odreda od [[15. maj]]a 1942, pod rednim brojevima 1 do 18 navodi Ljotićeve odrede, od 19 do 39 su Mihailovićevi, a od 40 do 100 Pećančevi. Tu na okupatorskom spisku snaga su neki od glavnih Mihailovićevih četnika: [[Predrag Raković]], [[Miloje Mojsilović]], [[Dušan Smiljanić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Miloš Glišić]], [[Ljuba Jovanović]]... Do početka 1942. godine "ravnogorski pokret istopio se u redovima Nedićeve milicije i konačno se ponovo pojavio, umanjen, u Crnoj Gori."<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref> Kako ne bi izgubio podršku naroda kao saradnik okupatora, Mihailović je odsustvo oružane borbe u Srbiji sredinom [[1942]]. godine nastojao da nadoknadi činjenjem smicalica nemačkim vojnicima po gradovima, ubacivanjem "smrdljivih bombi", "svrabećih praškova", "praškova za kijanje", upućivanjem pretećih pisama, uznemiravanjem telefonom...<ref name="Kosta Nikolić 2004"/> Ovo nije ostalo neprimećeno. Britanski kapetan Bil Hadson je u drugoj polovini 1942. ponovo uspostavio vezu i javio da "Mihailović još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", da su "u Dalmaciji Trifunovićevi četnici legalizovani" te, podsticani od Italijana, sanjaju o nekoj "Srbo-Sloveniji i Dalmaciji". Na osnovu stanja na terenu on izvlači zaključak: {{izdvojeni citat|U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.... Mihailoviću bi trebalo konačno reći da Britanci pretpostavljaju komuniste kvislinzima.<ref name="Deakin2"/>|Britanski kapetan Bil Hadson}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Lopare 1942.jpg|mini|[[Radivoje Kerović]] (u sredini u bijeloj košulji) sa njemačkim tenkistima, [[Lopare]] 1942.]] 27. avgusta 1942, komandant Bosanskih četničkih odreda kapetan [[Rade Radić]] naređuje načelniku štaba (»poručniku bratu«) [[Vukašin Marčetić|Vukašinu Marčetiću]] sljedeće: {{izdvojeni citat|Ova komanda stavila ti je u dužnost, da odmah stupiš u vezu sa Nemačkim vojnim vlastima u B. Luci, povodom zauzimanja Mrkonjić-Grada od strane komunista i njihovim daljim nadiranjem ka Manjači, a u cilju organizovanja zajedničke akcije protiv komunista. Kako iz primljenog izveštaja ne vidimo, šta si po ovome do sada uradio, naređuje ti se, da se odmah vratiš u B. Luku, da stupiš u vezu sa komandantom Nemačkih trupa radi izvršenja zadatka koji ti je stavljen u dužnost... Nemačkog komandanta isto tako upozori na činjenicu, da se danas u Bos. Krajini nalaze komunisti, koji su proterani iz svih srpskih zemalja: Srbije, Crne Gore, Hercegovine, Istočne i srednje Bosne sa celokupnim vođstvom i naoružanjem. Krajina im služi kao glavno uporište. Srpski narod u Krajini isto tako kao i u ostalim pokrajinama srpstva je u ogromnoj većini protivkomunistički raspoložen, ali ovaj srpski narod nije dovoljno naoružan, da bi suzbio ovu komunističku najezdu... Na osnovu svega ovoga zahtevaj od Nemačkog komandanta, ako slučajno [ne] bi bilo dovoljno pušaka, municije a naročito automatskog oružja u njihovim magacinima, da se razoružaju Hrvatske jedinice, a naročito ustaške formacije i da se oružje preda u naše ruke, a mi ćemo naoružati svoje rezerve u ljudstvu i voditi uspešne borbe protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_1_153.htm Naređenje komandanta bosanskih četničkih odreda od 27. avgusta 1942. načelniku štaba za organizaciju sadejstva nemačkim snagama u sprečavanju prodora partizana ka Banjaluci]</ref>}} Posljednjeg dana kolovoza 1942, održan je sastanak kod načelnika štaba Komande Jugoistoka. Ovom prilikom je podijeljena informacija da se oko [[Banja Luka|Banje Luke]] vode žestoke borbe s partizanima, u kojima okupatoru pomažu četnici (“srpski nacionalisti“), bez preciziranja o kom odredu JVuO iz [[Bosna (oblast)|Bosne]] je riječ: {{izdvojeni citat|Velike borbe su izbile u blizini Banje Luke. Ustanici su upotrijebili teško naoružanje, topove, minobacače itd., kao i tenkove. Hiljadu srpskih nacionalista je sudjelovalo u borbi protiv ustanika na našoj strani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=490&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000485.] <br /> ({{jez-njem|"Bei Banja Luka größeres Gefecht, Aufständische traten mit schweren Waffen, Geschützten, Minenwerfern u.sw. auf, auch mit Panzer. 1000 serbische Nationalisten haben sich dort auf unserer Seite im Kampfe gegen die Aufständischen beteiligt."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka održanog 31. augusta 1942.}} U drugom njemačkom izvještaju iz istog perioda se navodi da je 26. augusta jedan bataljun Wehrmachta južno od Banje Luke bio priklješten od strane nadmoćnijeg neprijatelja (i ovdje se napominje da su partizani raspolagali teškim naoružanjem), kao i da je Nijemcima u pomoć priskočilo čak „2000 bosanskih četnikâ“, što će rezultirati potiskivanjem jedinicâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOP i DVJ]] prema jugu do kraja mjeseca.<ref>BA/MA, RH 19 XI/81 (Die Bekämpfung der Aufstandsbewegung im Südostraum, Teil I), S. 244.</ref><ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 155. <br /> ({{jez-njem|"Bereits am 26. August sah sich ein deutsches Bataillon bei dem Versuch, südlich von Banja Luka den ersten dieser Einfälle abzublocken, weit überlegenen, auch mit erbeuteten Panzern und Geschützen bewaffneten Verbänden gegenüber; nur mit Hilfe von 2.000 bosnischen Cetniks, die den Deutschen zu Hilfe eilten, gelang es bis Ende des Monats, die Partisanen wieder nach Süden abzudrängen."}})</ref> Takođe, u jednom izvještaju upućenom iz štaba njemačkih trupa u [[NDH]] od 18. novembra 1942. o četnicima se, između ostalog, navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|U zoni 714. pješadijske divizije nalazi se 6-8.000 četnika, naoružanih puškama i nešto automatskog oružja. Diviziji su dosad pružili vrijedne usluge time što su branili svoju teritoriju od partizana i time oslobodili njemačke i trupe NDH za dejstvo na drugim sektorima. K tome obezbjeđuju i željeznicu i pribavljaju važna obavještenja njemačkim trupama. Četnici su pri zajedničkim akcijama snabdjevani od strane NDH; također im pripada i naknada od otprilike 3 Rajshsmarke dnevno, čiju isplatu oni, međutim, dosad nisu tražili.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=361&rec=314&roll=566 Nacionalni arhiv Vašington, T-314, rolna 566, frejm 000357; Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj-/Veza sa neprijateljski orijentisanim krugovima u Srbiji/ (18. novembar 1942.).] <br /> ({{jez-njem|"Bei 714.Div. haben die im Div.–Bereich beheimateten Cetnikverbände eine ungefähre Stärke von 6–8000 Mann. Sie sind mit Gewehren und verhältnissmässig wenig automatischen Waffen ausgestattet. Sie leisten der Div. wertvolle Dienste, indem sie ihr Heimatgebiet gegen Einfälle der Partisanen schützen, sodass, von grösseren Unternehmen abgesehen, in diesem Raume weder deutsche noch kroatische Truppen gebunden werden. Sie entlasten hiedurch den Bahnschutz und versorgen die deutsche Führung mit wertvollen Feindnachrichten. <br /> Die Cetnikverbände werden durch den kroatischen Staat bei Einsätzen mit Munition versorgt und verpflegt. Vertragsmässig steht ihnen neben anderen Zusagen /z.B. Versorgungsansprüchen/ auch Wehrsold von etwa RM 3.— täglich zu, den sie jedoch bisher nicht beansprucht haben."}})</ref>|Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj (18. novembar 1942. godine)}} === Operacija Weiss i bitka na Neretvi (1943) === {{main|Operacija Weiss|Bitka za Konjic 1943.}} [[File:Četnici i Nemci na Neretvi.jpg|thumb|Četnici i Nemci tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]] 1943.]] Van Srbije, postojala je intenzivna saradnja četnika i Nemaca. Iako su mnogi četnici na lokalu pomagali nemačkim trupama protiv partizana, [[Hitler]] je do sredine 1943. godine strogo branio svojim jedinicama svaku saradnju sa četnicima.<ref>Nacionalni arhiv Vašington, Mikrofilm T-311, rolna 175, snimka 378: Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka za novembar 1942 (30. novembar 1942.). „Svaka, pa i privremena, veza sa antikomunistički nastrojenim četnicima u Hrvatskoj je protivna naređenju Fuehrera, Ia 3071/42 o borbi protiv bandi.“</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=383 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000378.] <br /> ({{jez-njem|"Haltung gegenüber feindlich eingestellten Kreisen in Serbien/Kroatien: An Bev.Kmdr.Gen. in Serbien, Befehlshaber der dt. Truppen in Kroatien, Kdr.Gen. in Kroatien und Dt.Verb.Kdo. bei Supersloda ergeht ein Befehl betreffend klarer und eindeutiger militärischer Haltung gegenüber allen uns feindlich eingestellten Kreisen. Jede – wenn auch nur vorübergehende – Bindung mit antikommunistisch eingestellten Cetniks in Kroatien steht im Widerspruch zu den bzgl. Bandenkämpfung gegebenen Befehlen des Führers Ia Nr. 3071/42 g.K."}})</ref> Za vrijeme izvođenja [[Operacija Weiss|operacije Weiss]], njemački komandanti na terenu su bili u nedoumici da li da se povinuju naređenjima svojih viših vojnih komandi, ali i političkih instanci, ili da nastave sarađivati s četnicima Draže Mihailovića: {{izdvojeni citat|Uprkos borbenoj pomoći hrabrih četnika, koja je doprinijela deblokadi opkoljenih dijelova 718. pješadijske divizije, njemačke trupe imaju zadatak da se brzo probiju do boksitne oblasti. One imaju instrukcije da smatraju četnike neprijateljima. Sada se ispostavilo da se situacija kod mjesta Dobro (?), čija se posada sastojala od Nijemaca, Italijana i četnika, poboljšala zahvaljujući četničkom prodoru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=549 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000544.] <br /> ({{jez-njem|"Trotz der Waffenhilfe tapferer Cetnik, die auch zur Befreiung der eingeschlossenen Gruppe der 718.I.D. mit beigetragen haben, ergibt sich für die deutschen Truppen die Aufgabe, möglichst schnell in das Bauxitgebiet von Mostar vorzustoßen. Die deutschen Truppen haben den Auftrag die Cetniks als Feind anzusehen. Es ergab sich nun das Bild, daß die Besatzung von Dobro (?), die aus Deutschen, Italiener und Cetniks bestand durch den Vorstoß der Cetniks Luft bekam."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka (1. mart 1943.).}} Major [[Slavoljub Vranješević]], komandant Zapadne Bosne JVuO, šalje 2. marta 1943. godine dopis »bratu« [[Uroš Drenović|Urošu Drenoviću]] kojim ga obavještava da je od strane njemačke komande u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] zakazana konferencija na koju su pozvani najvažniji četnički zapovjednici s teritorije [[Bosanska krajina|Bosanske Krajine]]: {{izdvojeni citat|Pre nekoliko časova primio sam izveštaj od Komandanta Bosanskih četničkih odreda brata Rade Radića, u kome mi javlja, da su Nemci pozvali na konferenciju u Banja Luci sve Komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića radi rešavanja važnih pitanja. Konferencija će se održati u nemačkoj komandi u B. Luci. Ovoj konferenciji neće prisustvovati pretstavnici hrvatskih ni vojnih ni civilnih vlasti. Komandant mi je naredio, da pozovem sve Komandante na predkonferenciju, koja će se održati u Karanovcu na dan 4 o.m. u 12 časova.— Prema napred izloženom pozivam te, da bez ikakvog izgovora i odlaganja bez obzira na situaciju na položaju, dođeš 4 o.m. do određenog časa u Karanovac.— Ovo smatraj vrlo važnim i NAJHITNIJIM. Molim Te koristi sva moguća prevozna sredstva, pa i motorcikl i na vreme dođi na predkonferenciju.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 31, str. 64.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_64.htm Naređenje Komande bosanskih četničkih odreda od 2. marta 1943. komandantu odreda »Kočić« za prisustvovanje konferenciji radi usaglašavanja stavova o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Već 3. februara 1943. godine, major Vranješević je upoznao Vrhovnu komandu JVuO o činjenici da se bosanski četnici nalaze u službi njemačkog okupatora, ali i da su potpisali [[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|sporazume o saradnji sa kvislinškim vlastima Nezavisne Države Hrvatske]]: {{izdvojeni citat| NEMCI Četnički odredi učestvuju u borbi zajedno sa Nemcima češće puta, ali na zasebnim sektorima. Pre našeg dolaska, Nemci su uspeli da u borbu protiv komunista uvode četnike tako, da im ovi osiguravaju krila i da se mešaju u komandovanje. Ovome se je odmah stalo na put, ma da sa dosta poteškoća. Po sebi se razume da se mnogo interesuju o tome, da li mi imamo kakve veze sa Dražom Mihailovićem — što mi odbijamo, navodeći da je to samo komunistička propaganda kako bi izazvali Nemce protiv nas, pa nas tako priklještene, uveli u svoje redove. Ipak, često puta Nemci čuju kako svi četnici pevaju »Od Topole pa do Ravne Gore« ili »Od Manjače pa do Ravne Gore«, »sve su straže generala Draže« itd., dakle jasno primećuju, ali moraju da trpe. Njihova nemoć oseća se. HRVATI Ovi se redovno predaju komunistima, gde god ovi na njih udare. Hrvatski oficiri nalaze spas u komunizmu. Zbog sporazuma sa Hrvatima, koji su ovi [četnički — prim.] odredi sklopili pre našeg dolaska, borbe sa Hrvatima ne vode se. Naprotiv, za većinu starešina i boraca može se reći, da su taj sporazum shvatili kao definitivan svršetak rata, pa i otuda javašluk i slaba disciplina. Sada, dok se ne raščisti sa komunistima, ovakvo stanje mora da ostane.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_27.htm Izveštaj majora Slavoljuba Vranješevića od 3. februara 1943. majoru Zahariju Ostojiću o vojno-političkoj situaciji u četničkim odredima zapadne Bosne i saradnji sa nemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama]</ref>}} Vojvoda [[Vukašin Marčetić]], komandant puka »Manjača«, bio je takođe jedan od potpisnikâ sporazuma sa vlastima satelitske NDH. Tokom operacije »Weiss«, vojvoda Marčetić se povezuje i sa njemačkim okupatorom, konkretno sa [[117. lovačka divizija (Nemačka)|117. divizijom]]: {{izdvojeni citat|Posebno: [...] [[369. legionarska divizija|369. pješ. div.]] će prvo dovršiti borbe na [[Grmeč]]u. Uspostavljena veza sa četničkom grupom Marčetića, koja će preuzeti osiguranje vlastitog istočnog boka.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=315&roll=2263 NARA, T315, Roll 2263, frame no. 000670.] <br /> ({{jez-njem|"369. J.D. führt vorerst Kampfhandlungen in der Grmec durch. Verbindung mit Cetnikgruppe Marcetic aufgenommem, die Schutz der eigenen Ostflanke übernehmen will."}})</ref>|Ratni dnevnik 117. divizije, unos za 5. februar 1943.}} O (prinudnom) sadjejstvu 117. divizije sa četničkim odredima pod komandom kapetana [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] u [[Bitka za Konjic 1943.|bici za Konjic]], februara 1943. godine, nakon rata će posvjedočiti i general [[Alexander Löhr]]: {{izdvojeni citat|117. lovačka divizija, koja je prodirala od Ivan-sedla ka severozapadu, vodila je od početka teške borbe, pa je na kraju odbijena i odbačena. Jedan njen deo morao je da se spasava u Konjicu, koji je bio utvrđen i posednut od Italijana i četnika. Ovo mesto su partizani okružili i tako je došlo do toga da su se ovde, pod pritiskom događaja, borili na istom frontu Nemci i četnici – doduše odvojeni jedni od drugih italijanskim jedinicama. Konjic je doduše bio oslobođen iz okruženja sa trupama iz [[Sarajevo|Sarajeva]], ali je partizanima uspelo da se probiju preko Neretve i povuku svi bez izuzetka u severnu [[Crna Gora|Crnu Goru]].<ref>{{cite web|url=http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html | title = Записи Александра Лера, часопис СРПСКО НАСЛЕЂЕ, број 7/1998 | publisher = Srpsko-nasledje.co.rs |date=3. 1. 1943. | accessdate=4. 1. 2023. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130216202528/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html# | archive-date=16. 2. 2013 |url-status=dead | df = }}</ref>|General [[Alexander Löhr]], komandant Jugoistoka}} Pored 117. divizije, četnici generala Mihailovića će sarađivati i sa ostalim njemačkim divizijama koje su uzele učešća u operaciji »Weiss«, što se može zaključiti i na osnovu podataka iz ratnog dnevnika [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] od 12. marta 1943. godine: {{izdvojeni citat|12. III 1943. (00,30 sati) — Izvještaji divizijskih jedinicâ: Operativno odjeljenje (Ia) Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Operativnom odjeljenju [369. divizije] (telefonski): <br /> 1.) Snažne neprijateljske snage opkoljene su od strane [četnikâ] D.M., 717., [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718]]., 369. i [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije]]. 717. divizija započinje potjeru takođe 12. marta i doseže crtu [[Prozor (BiH)|Rama]] — [[Ostrožac (Jablanica)|Ostrožac]]. 718. divizija napreduje od Ivan-sedla opštim smjerom ka [[Mostar]]u.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=404&rec=315&roll=2154 NARA, T315, Roll 2154, frame no. 000399.] <br /> ({{jez-njem|"12.3.1943. 00,30 Uhr <br /> Meldungen der Div. Einheiten <br /> Ia des Befh.d.dt.Tr.i.Kr. an Ia fernmündl.: <br /> 1.) Starke feindl. Kräfte sind durch D.M. 717., 718., 369. und SS–Div. umstellt. <br /> 717. tritt 12.3. ebenfalls zur Verfolgung an und gewinnt Linie Rama–Ostovac [sic]. <br /> 718. geht von Ivan–Sattel [sic] in allgemeiner Richtung auf Mostar vor."}})</ref>|Ratni dnevnik [[369. legionarska divizija|369. divizije]]}} Tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]], četnici su bili obilno snabdijevani streljivom i hranom iz italijanskih i njemačkih magacina. Kapetan Vojislav Lukačević, koji se zajedno sa svojim četnicima tukao uz borbenu grupu »Anacker«, [[5. mart]]a iz [[Konjic]]a je javio majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] da mu »11« (tj. Nijemci) daju municiju, kao i da je vojvoda [[Dobroslav Jevđević]], sa svoje strane, zadužen za obezbjeđivanje logistike: {{izdvojeni citat|Vidim da je glavna tvoja briga kako ćemo sa 11. Verujem da si o njima dobio preterane izveštaje. Svaka njihova kolona koja nastupa ima najviše jednu trećinu Nemaca a ostalo su domobrani i po nešto ustaša. Oni sami ne mogu ništa da urade, toga su svesni. Ja mislim da je nama najpreči za sada cilj uništenje komunista i to što brže. Ne sme nas zateći iskrcavanje u borbi sa komunistima, a isto tako ne smemo početi borbu sa 11 dok komunisti nisu likvidirani a oni nisu likvidirani i pored uspeha koje smo postigli. Čvrsto sam ubeđen da nas 11 neće napasti sve dok se vode borbe sa komunistima te je strahovanje u tom pravcu preterano... Najvažnije i najbolje snabdevanje preko [[Sarajevo|Sarajeva]] koje neka Jevđo forsira. Dobio sam sinoć preko 11, 30.000 metaka obećali još čim im stigne neki transport koji očekuju u Sarajevo.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_2_71.htm IZVEŠTAJ KOMANDANTA KONJIČKE GRUPE OD 5. MARTA 1943. KOMANDANTU ISTAKNUTOG DELA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA O BORBENOM RASPOREDU ČETNIKA I NEMACA NA SEKTORU KONJIC—JABLANICA]</ref>}} O isporuci municije jedinicama JVuO (najvjerovatnije o onoj koja je data kapetanu Lukačeviću), Komanda Jugoistoka je 7. marta javila vojnom vrhu u [[Berlin]]u: {{izdvojeni citat|– 7. mart 1943: Municija za četnike. Vrhovna komanda je obaviještena telegramom o isporuci 30.000 metaka četničkim jedinicama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=453 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000448.] <br /> ({{jez-njem|"Munition für die Cetniks: <br /> An OKW/WFSt. ergeht eine Meldung betraf. der Übergabe von 30.000 Schuß Inft. Munition an Cetnikverbände."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za mart 1943. godine (31.3.43.)}} [[File:Chetniks and German Officers meet in Bosnia, 1943.jpg|thumb|Sastanak njemačkih oficira sa četnicima u [[Bosna (regija)|Bosni]], [[1943]]. godina]] 9. [[Mart|ožujka]] 1943. godine, [[Fašizam|fašistički]] [[Poglavnik|duce]] [[Benito Mussolini]] šalje pismo [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]],<ref>''Tajna pisma Hitler – Mussolini (1940—1943)'', edicija Dokumenti i svjedočanstva (priredio i preveo: Dr Bogdan Krizman), Novinarsko izdavačko poduzeće (NIP), Zagreb, 1953, str. 78.</ref> vođi [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]], u kom navodi da je upoznat sa suradnjom njemačkih okupacionih trupa s četnicima: {{izdvojeni citat|Više tisuća četnika naoružali su, na lokalnoj bazi, komandanti talijanskih jedinica, da vode gerilu, za koju imaju, kao svi stanovnici Balkana, naročite sklonosti. Do danas su ti četnici suzbijali partizane vrlo odlučno. Upravo sam primio izvještaj. U njemu mi javljaju, da su njemačke snage, koje su uspostavile dodir sa četnicima u dolini gornje Neretve, pristale da surađuju s njima i da su naoružale četnike metcima i ručnim bombama.|[[Benito Mussolini]] u pismu [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]] (9. III 1943)}} O pristizanju Mussolinijeva pisma istog je dana javila i Vrhovna komanda njemačkih oružanih snaga: {{izdvojeni citat|''9. mart'' <br /> Duče poslao pismo Hitleru, u kome zastupa mišljenje da su četnici i partizani neprijatelji Osovine. O tome je razgovarao i sa nemačkim ministrom spoljnih poslova. Priznaje da su Italijani do sada naoružali nekoliko hiljada četnika za gerilski rat protiv komunista i oni su se do sada energično borili protiv partizana. Ali, sada je Duče izdao energičnu naredbu, da se četnicima više ne daje oružje i da njih, nakon što se partizani poraze, treba razoružati. Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.}} Pošto је za katastrofalni poraz četnika u bici na Neretvi optužio Jevđevića, [[Petar Baćović|Baćovića]] i [[Bajo Stanišić|Baja Stanišića]] a istakao za primjer Vojislava Lukačevića, major Ostojić im је 10. marta naredio da se kod Italijana zauzmu za dozvolu o prebacivanju četnika na zapadnu obalu Neretve. Odgovarajući na optužbe, Jevđević i Ваćоvić istoga dana izvještavaju Mihailovića da је za proboj operativne grupe NOVJ kriv upravo Lukačević, te da Ostojić, komandujući iz [[Kalinovik]]a, nema pravu predstavu о toku događaja. Jevđević navodi: „Kada sam zvao delove Vrhovne komande da komanduju nа licu mesta, odgovorili su neljubazno da neće da radе sa okupatorom, tražeći u isto doba hranu, municiju, topove i vojsku od okupatora.“ Као argument da četnici moraju bespogovorno slušati naređenja okupatorskih oficirâ, vojvoda Jevđević navodi podatak da Nijemci i Italijani hrane i snabdijevaju municijom cjelokupnu masu četnikâ od 13.200 ljudi. Riječ je o 2000 četnika pod komandom Вајa Stanišića, 4.000 iz Lukačevićeve konjičke gruре, 6.000 pod komandom majora Petra Baćovića (hercegovački četnici) i 1.200 četnika kojima komanduje major Andrija Vesković. Jevđević Mihailoviću piše i da su okupatori dali toliko hrane da је on, na osnovu lažnog brojnog stanja, uspio da uštedi 110.000 obroka, kao i da su mu za posljednjih nekoliko dana isporučili 1.100.000 metaka.<ref>AVII, reg. br. 3/1, kut. 293, dep. 2248.</ref><ref>Branko Latas, Saradnja četnika i Nemaca u borbama protiv Glavne operativne grupe divizija NOVJ u dolini Neretve (februar — mart 1943), Prilozi Instituta za istoriju (br. 17), Sarajevo, 1980, str. 214.</ref> General [[Rudolf Lüters]], komandant njemačkih trupa u NDH, piše u procjeni situacije od 16. marta 1943. da je „operacija „[[Operacija Weiss|Vajs II]]“ u suštini završena“. O četničkim snagama u njemačkoj zoni operacija, Lüters navodi: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje nije se dalje zaoštrilo. U području [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizije]] nisu zabeležena nikakva prekoračenja u tuđu nadležnost. Četničko rukovodstvo se potčinilo naređenjima nemačkog Vermahta i potvrdilo svoju lojalnost. Četnici koji se nalaze na području [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718. pešadijske divizije]], naročito u rejonu [[Zenica|Zenice]] i [[Han-Pijesak|Han-Pijeska]], neprijateljski se suprotstavljaju hrvatskoj državi i nemačkom Vermahtu i pokušavaju da izazovu nemire putem sabotaža i razoružavanja hrvatskih odreda. Divizije koje su učestvovale u operaciji „Vajs II“ jedinstveno se povoljno izražavaju o držanju četničkih jedinica. Dragocenim izviđačkim podacima i napadima za rasterećenje pomagali su našim jedinicama, mada ni u jednom slučaju nije sa nemačke strane tražena podrška.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=372&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 000366—000367.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cetnikfrage hat sich nicht weiter zugespitzt. Im Bereich der 714.J.D. sind keine Übergriffe zu verzeichen. Die Cetnikführung hat sich den Befehlen der deutschen Wehrmacht untergeordnet und ihre Loyalität versichert. Die im Bereich der 718.J.D. befindlichen Cetniks, besonders im Raum ZENICA und HAN PIJESAK stehen kroat. Staat und deutscher Wehrmacht feindlich gegenüber und versuchen durch Sabotageakte und Entwaffnung kroat. Abteilungen Unruhe zu stiften. Die im "Weiss II"–Einsatz befindlichen Divisionen äussern sich übereinstimmend günstig über das Verhalten der Cetnikverbände. Durch wortwolle Kundschafterdienste und Entlastungsangriffe haben sie der Truppe geholfen, obwohl in keinem Falle deutscherseits Unterstützung erbeten worden war."}})</ref>}} General Lüters zapaža i kako je, u tom trenutku, situacija u partizanskom taboru gotovo bezizgledna: {{izdvojeni citat| II. NEPRIJATELJSKA SITUACIJA Neprijateljski otpor protiv nemačkih divizija koje su napadale uglavnom je slomljen. [...] Ostaci ustanika, bez izuzetka teško tučene jedinice sa malo municije i ishrane, deprimirane nemačkim udarima i zadržavane mnogobrojnim ranjenicima i bolesnicima, stoje za sada južno od linije [[Konjic]] — [[Prozor (BiH)|Rama]]. Oni su na severu pritisnuti nemačkim jedinicama, na jugu četnicima, i pokušavaju da se izvuku prema jugoistoku, dolinom Neretve, na teritoriju Crne Gore.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=373&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000367.] <br /> ({{jez-njem|"II.) FEINDLAGE: </br> Der feindliche Widerstand gegenüber den deutschen angreifenden Divisionen ist im wesentlichen zerschlagen. </br> Reste der Aufständischen, durchweg schwer angeschlagene Verbände mit wenig Munition und Verpflegung, durch die deutschen Schläge deprimiert und durch zahlreiche Verwundete und Kranke behindert, stehen z.Zt. südlich der Linie KONJIC–RAMA. Sie werden im Norden durch deutsche Verbände und im Süden durch Cetniks bedrängt und versuchen nach SO durch das NARENTA–Tal in montenegrinisches Gebiet auszuweichen."}})</ref>}} U iscrpnom izvještaju<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, str. 1015—1018.</ref> koji je [[5. maj]]a 1943. godine podnio [[SAD|američki]] [[Ured za strateške usluge]] (preteča današnje [[Centralna obaveštajna agencija|Centralne obavještajne agencije]]), sumiraju se rezultati netom završene operacije »Weiss«: {{izdvojeni citat|Krajem januara 1943. godine zajedničke nemačke, hrvatske, italijanske i četničke snage povele su veliku ofanzivu protiv jugoslovenske oslobodilačke armije. Neprijatelj je potpomognut od Drenovićevih četnika uspeo da potisne jugoslovenske patriote u Hercegovini i jugoistočnoj Bosni. Glavni udar u sadašnjoj neprijateljskoj ofanzivi vrše kombinovane četničke snage u Hercegovini (V.[ojislav] Lukačević, član Mihailovićevog glavnog štaba), u Crnoj Gori (Bajo Stanišić) i u Sandžaku (Pavle Đurišić, član Mihailovićevog glavnog štaba). Ishod ove borbe je još neizvestan. Partizani govore da su oni odneli pobedu, dok četnici insistiraju na tome da su gotovo potpuno očistili ove jugoslovenske krajeve od antifašističkih snaga. Tačno je, međutim, da su jugoslovenski antifašistički gerilci pretrpeli teške teritorijalne gubitke, ali daleko je od toga da su njihove snage uništene ili razbijene. Na drugoj strani, mnogo slavljeni četnici generala Mihailovića danas su angažovani u jednoj od najžešćih ofanziva za uništenje jugoslovenskih demokratskih snaga.}} === Četnički teror u Srbiji (1943) === {{main|Srbija u Drugom svetskom ratu|Zločini četnika u Drugom svjetskom ratu}} Mihailovićeva taktika u Srbiji se početkom 1943. sastojala u tome da organizuje i štedi svoje snage za "planirani narodni ustanak". Nemci navode da je izbjegavao svaki konflikt sa okupacionim trupama.<ref>NAW, T-78, Roll 332, 6289915, 919: Procjena situacije komande Jugoistoka za feburar 1943 (2. mart 1943.).</ref> Izveštaji Nedićeve vlade konstatuju da je četnička akcija gotovo svuda upravljena na obračunavanje sa komunistima, koje se sprovodi beskompromisno, do istrebljenja. Inače, četnici na sastancima sa narodom naređuju lojalno držanje prema domaćim vlastima i okupatorskoj vojnoj sili kao i "odricanje svake pomoći partizansko-komunističkim bandama".<ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 59/1—1, k. 22.</ref><ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 54/5—1, k. 22.</ref> 12. februara 1943. godine, kapetan [[Miloš B. Marković]], komandant Ariljske brigade iz sastava Požeškog korpusa JVuO, prenosi Mihailoviću ideju poručnika [[Zvonimir Vučković|Zvonka Vučkovića]] da iskoristi vezu sa njemačkim oficirom u cilju »gonjenja komunista«: {{izdvojeni citat|Po povratku sa puta iz štaba 1a sastao sam se sa Vučkovićem koji me je zamolio da Vas izvestim o sledećem: <br /> U srezu Kačerskom nalaze se dve komunističke grupe, prva jačine 60 a druga oko 150 ljudi. Ove se grupe prebacuju i u Oplenački srez. Za likvidaciju ovih grupa potrebno mu je oko 300 ljudi, no kada bi ih skupio izazvao bi potere od strane okupatora. Ima jednu drugu mogućnost a to je da uputi Nemce da gone ove grupe. Posredno, no obazrivo ima vezu sa jednim od nemačkih komandanata, koji je izjavio gotovost za usluge svake vrste a naročito u gonjenju komunista. Zvonko će ga upotrebiti no ne uspeli to preduzeće sam potrebno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_33.htm Izveštaj komandanta Ariljske brigade od 12. februara 1943. Draži Mihailoviću o borbama protiv pripadnika NOP-a u zimu 1942. godine i dostignutoj organizaciji u brigadi]</ref>}} Poručnik [[Predrag Raković]], u svojstvu komandanta 2. ravnogorskog korpusa JVuO, informiše 3. marta 1943. generala Mihailovića o tajnom sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom: {{izdvojeni citat|Okupator, kako Nemci tako i Bugari svu svoju akciju uputili su na komuniste, na njihovo gonjenje i istrebljenje. U smislu depeše koju sam podneo G. Ministru, sastao sam se 2 marta t.g. na Savincu u jednoj šumi sa Nemačkim komandantom potporučnikom Krigerom iz Gor. Milanovca. Sastanak je izveden potpuno tajno. Na sastanak je od strane Nemaca došao potporučnik Kriger i njegov tumač. A sa naše strane bio sam ja i moj Načelnik štaba p.por. Lazarević. Tema razgovora bila je isključivo uništenje komunističkih bandi, na teritoriji koju obezbeđuje Nemačka jedinica iz Gor. Milanovca. Uglavnom dolazi u obzir komunistički vođa [[Milorad Labudović|Labud]] koji ima oko 150 komunista pod svojom komandom u okolini Rudnika, u srezovima: Kačerskom i Orašačkom. Utvrdili smo plan za ovaj rad. O izvođenju ove akcije detaljno sam se dogovorio sa Zvonkom noću između 2/3 - III t.g., u čemu smo postigli potpunu saglasnost.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 127, reg. br. 7/3 (S-X-12/4).</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_67.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 3. marta 1943. Draži Mihailoviću o borbi protiv pripadnika NOP-a i pregovora sa predstavnicima nemačkih okupacionih trupa]</ref>}} I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, te je dogovoreno da se za ubijene Nemce neće više paliti kuće redom, već "samo po našem spisku", partizanske, i samo će se partizani ubijati: {{izdvojeni citat|Hapšenje naših ljudi više neće biti na reonu nemačke komande G. Milanovac. Ako pogine okupatorski vojnik na ovome terenu neće se paliti redom kuće, već samo po našem spisku i to partizanske i samo će se partizani ubijati. [...] Dobio sam 5000 metaka za čišćenje moga reona od komunista.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV, knjiga 2, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova četničkog pokreta Draže Mihailovića: 1. januar — 8. septembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. 113, str. 550.</ref>}} [[Datoteka:Četnici batinaju narod.jpg|thumb|Četnici batinaju seljaka u Srbiji.]] Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama [[NOP|pokreta otpora]] u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova: {{izdvojeni citat|Ilegalni odredi poručnika Vlaste Antonijevića, Dače Simovića, Milutina Jankovića, poručnika Vasića i kapetana Rakovića nemilosrdno ubijaju sve one koji su makar i jedan dan bili i sarađivali sa partizanima. Neki od ovih odreda vode tako bezumnu akciju da se njihova delatnost može ravnati sa radom običnih odmetnika.<ref>http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/102680-aak-Gornji-Milanovac-Luani.html</ref>|Izveštaj kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova (april 1943)}} Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere: {{izdvojeni citat|1) Protiv zaludele, potpuno obezglavljene i pomahnitale komunističke bande u šumi, sve određene starešine i svo nacionalno naoružano ljudstvo ima povesti beskompromisnu borbu za njihovo potpuno uništenje. Izuzetka u ovome pogledu ne može biti. 4) Ko se uhvati da nosi hranu ili druge potrebe komunistima, a to se tačno utvrdi, komandant brigade sa čije bi teritorije bio takav krivac, odmah će ga streljati i porodicu potpuno uništiti. Kuću spaliti, a stoku zapleniti za izdržavanje gorskih jedinica. 5) Ko se uhvati, a to se od strane komandanta brigade utvrdi, da je krio komuniste, primio u svoju kuću ili im slao makakva obaveštenja, biće najstrožije kažnjen. 6) Ko se uhvati i bude dokazano, da je neko lice videlo komuniste, a nije na najbrži način izvestilo najbližu četničku komandu, biće takođe kažnjeno, u čemu se komandantima brigada ostavlja puna inicijativa. 7) '''Ako u nekom selu bude ubijen makoji četnik, komandant brigade dotične teritorije odmah će streljati deset simpatizera'''.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%92%D0%B5%D1%9A%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%9A%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B0_4.9.1943. Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica 4.9.1943.]</ref>|Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica (4.9.1943).}} Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".<ref name="Deakin2"/> === Zabrana sabotaža u Srbiji i učvršćivanje vezâ s Nijemcima na području Nezavisne Države Hrvatske (1943) === {{main|Sabotaže u Srbiji u Drugom svjetskom ratu|Neil Selby}} [[Datoteka:Plakat o streljanju DM pristalica iz 1942.jpg|mini|Plakat o streljanju „50 DM pristalica“ zbog rušenja mosta na pruzi Požarevac - Petrovac na Mlavi iz decembra [[1942]].]] U Srbiji, iako su neke četničke pristalice vršile sabotaže, trpeći nemačke odmazde zbog toga, četničko vođstvo je posebno branilo ozbiljnije sabotaža na bitnim saobraćajnicama, pa su čak sprečavali britanske komandose na terenu da ih vrše: {{izdvojeni citat|[[Neil Selby|Major Selby]] imao zadatak da organizuje sabotaže i dotur materijala za iste; „Prema Selbyevim navodima, '''do sabotaža nije došlo zato što ih D.M., odn. njegovi komandanti na terenu na terenu još nisu odobrili'''.“<ref>NAW, T-313, Roll 482, 000544: Izvještaj obavještajnog odjeljenja Vojnog komandanta Jugoistoka o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca u noći 18./19. augusta 1943 (26. august 1943.).</ref>|Izvještaj nemačkog obavještajnog odjeljenja o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca (26. august 1943).}} U izvještaju potpukovnika Klamrotha iz Generalštaba njemačkih oružanih snaga, nakon inspekcijskog putovanja po Balkanu u avgustu 1943. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> konstatuje se da je general Mihailović najstrožije zabranio izvođenje sabotažâ protiv okupacione sile prije eventualnog [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkog]] iskrcavanja. Pored toga, pominje se i to da su njemačke obavještajne strukture detaljno upoznate sa kretanjem četničkog komandanta i Vrhovne komande JVuO po Srbiji: {{izdvojeni citat|Pokret Draže Mihailovića: U Srbiji tinja latentni ustanak. Draža Mihailović je liderska priroda i veoma je aktivan. Svaki preuranjeni napad protiv okupacionih snaga u startu je strogo zabranjen. Trenutno se jedino vodi borba protiv komunista. Mora se očekivati jedinstveni napad na okupacione snage, uključujući sabotaže i prepade. Pretpostavlja se da je angloameričko iskrcavanje na Jadranu trenutak za to. Stav Draže Mihailovića prema Angloamerikancima opisan je na sledeći način: „Kao pomagači ste dobrodošli, ali ja ću sâm obnoviti Jugoslaviju!“ Nadzor nad Dražom Mihailovićem je dobar. Nemačke službe vrlo brzo saznaju za njegova boravišta koja neprestano menja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=638&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289888.] <br /> ({{jez-njem|"b) Draga [sic!] Mihailowitsch Bewegung: <br /> In Serbien schwelt der latente Aufstand. Draga Mihailowitsch ist eine Führernatur und sehr aktiv. Jedes vorzeitige Losschlagen gegen die Besatzungstruppen ist zunächst streng verboten. Zur Zeit nur Kampf gegen Kommunisten. <br /> Mit dem einheitlichen Beginn von Sabotage, Überfallen usw. auf Besatzungstruppen muss gerechnet werden. Als Zeitpunkt dafür wird die Landung der Anglo–Amerikaner in der Adria vermutet. Die Einstellung des Draga Mihailowitsch den Anglo–Amerikanern gegenüber wird geschildert: "Als Helfer willkommen, aber ich selbst baue Jugoslawien wieder auf!" Die Überwachung des Draga Mihailowitsch ist gut. Die deutschen Dienststellen kennen sehr bald seine ständig wechselnden Standorte."}})</ref>}} Ipak, kako bi i dalje stvarao privid otpora i zadržao status saveznika, povremeno je inicirao bezazlene diverzije, koje neće izazvati nemačku odmazdu: {{citiranje|Udružite se sa apotekarima. Uzmite od njih praškova za kijanje, suzavce i supervodonik. Na igrankama svrabeće praškove. Upućujte preteća pisma, uznemiravajte telefonom, stvarajte svuda strah i zabunu.<ref name="Kosta Nikolić 2004">Bojan Dimitrijević - Kosta Nikolić: Đeneral Mihailović - biografija, Beograd : Institut za savremenu istoriju, 2004, str 378-9.</ref>|[[Draža Mihailović]] naređuje „misteriozne” sabotaže po gradovima septembra 1943.}} 1. avgusta 1943. godine, komandant njemačkih trupa u Hrvatskoj ([[NDH]]) general [[Rudolf Lüters]] na sljedeći način analizira djelovanje Mihailovićevih četnika (većinom onih koji su bili obuhvaćeni [[Saradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|ugovorima sa vlastima NDH]]) po okončanju [[Operacija Schwarz|operacije »Schwarz«]]: {{izdvojeni citat|Stav četnika s obje strane [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]] te na području između rijekâ Bosne i [[Una|Une]] i [[Sana|Sane]] i dalje se može opisati kao lojalan, iako ustaška politika — koju je hrvatska vlada u posljednje vrijeme iznova naglasila — nije ostala bez povratnog dejstva na njihovo držanje, što se pokazalo uzdržanošću prema komunističkim bandama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=357&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000352.] <br /> ({{jez-njem|"Die Haltung der Cetniks beiderseits der Bosna und zwischen Bosna und Una–Sana kann noch als loyal bezeichnet werden, obwohl der wohl der in letzter Zeit seitens der kroat. Regierung wieder betonte Ustascha–Kurs nicht ohne Rückwirkung auf ihre Haltung geblieben ist und sich Zurückhaltung gegen die kommunistischen Banden zeigte."}})</ref>|Izvještaj komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj za mjesec jul 1943. upućen štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]}} Kao paradigmatične za držanje spram nastupajućih njemačkih trupa mogu se uzeti preporuke iz naređenja kapetana Jovana Dabovića, komandanta Ličko-kordunaške četničke oblasti, upućene 6. septembra 1943. godine kapetanu Dušanu Đakoviću: {{izdvojeni citat|NAREĐUJEM 1) Svi komandanti narediće svima svojim jedinicama i patrolama da, ako Nemci budu naišli na njihov reon dejstva, ne otvaraju vatru i da se drže pasivno sve do mog daljeg naređenja. 2) Kada bude primećen dolazak Nemaca da se jedinice povlače u šume i da sa njima izbegavaju dodir. 3) Ako se desi da se neka jedinica, patrola ili pojedinac nađe u takvoj situaciji da Nemce ne može izbeći pri dodiru sa njima da kaže da se bori protivu komunizma. Napominjem ovom prilikom da su se Nemci prema četnicima u Hercegovini poneli vrlo korektno.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dok. br. 42, str. 81.</ref><ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dokument br. 202, strane 942—943.</ref>}} 18. rujna 1943. godine, poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] sastavlja izvještaj o posjetu poručnika [[Milana Cvjetićanina]], komandanta Bosanskog korpusa „[[Gavrilo Princip]]” [[Dinarska četnička divizija|Dinarske četničke divizije]] JVuO, kojega je [[Kapitulacija Italije|kapitulacija Italije]] zatekla na liječenju u [[Split]]u. Tom prilikom, Cvjetićanin nedvosmisleno poentira: {{izdvojeni citat|Mi četnici znamo da se samo uz pomoć njemačkih trupa može postići efikasno uništenje bandita, jer smo mi četnici za to isuviše slabi.<ref>[https://znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.], str. 273.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=984&rec=313&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000981.] <br /> ({{jez-njem|"Wir Cetniks wissen, dass nur durch die deutschen Truppen eine wirksame Vernichtung der Banditen erfolgen kann, da wir Cetniks hierzu zu schwach sind."}})</ref><ref>[https://pescanik.net/pismo-citateljima-blica-i-gledateljima-serije-ravna-gora/ Boris Dežulović: Pismo čitateljima Blica i gledateljima serije “Ravna gora”]</ref>}} [[Datoteka:Marsz wojsk niemieckich w Dalmacji (2-515).jpg|mini|Četnici Dinarske divizije u mimohodu pored motorizovane kolone njemačke 114. divizije (Dalmacija, septembar 1943).<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2018/01/bk0306.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0306 | Photo | 114. Jäger-Division]</ref>]] Četnički odredi u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]] kooperiraju s njemačkim okupatorom, između ostalog, i na taj način što navode njegovu [[Avijacija|avijaciju]] kako bi ova preciznije tukla po položajima partizanskih jedinicâ: {{izdvojeni citat|Izviđački izvještaj — 14,50 h: </br> Četnici napuštaju kotu 366 (16 km ji. od [[Banja Luka|Banje Luke]]) i povlače se na kotu 346 (1 km z-jz. od kote 366). Prema instrukcijama četnika, po šumi ist. od kote 366 dejstvovano je bombama i mitraljeskom vatrom iz letjelica. </br> Uočeni pojedinačni partizani u blizini kote 471 (2 km ist. od kote 366). Vatra sa zemlje dolazi iz šume duž željez. pruge (Banja Luka — Kotor Varoš).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=258&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000255.] <br /> ({{jez-njem|"Aufklärungsmeldung 14.50 Uhr: </br> Cetniks verlassen Höhe 366 (16 km SO Banja Luka) und ziehen sich auf Höhe 346 (1 km WSW Höhe 366) zurück. Der Wald ostwärts Höhe 366 wurde auf Weisung der Cetniks mit Bomben und Bordwaffen bekämpft. </br> Bei Punkt 471 (2 Ost Punkt 366) einzelne Partisanen. Aus Wald an Bahnlinie (Banja Luka – Kotos Varos) Erdbeschuss."}})</ref>|Telegram Komande avijacije /Hrvatska/ (19. IX 1943.).}} Nakon [[Kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]] [[8. septembar|8. septembra]] [[1943]]. godine, sve četničke snage iz italijanske okupacione zone su, nakon [[Antiosovinska ofanziva JVuO 1943.|sporadičnih sukoba]], uspostavile punu saradnju sa novouspostavljenim nemačkim okupacionim vlastima.<ref>Vidi: [[s:Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade|Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade]], [[s:Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.|Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.]], [[s:Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.|Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.]], itd.</ref> Mihailović je 7. oktobra 1943. naređivao svojim četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_9.htm Naređenje Draže Mihailovića od 7. oktobra 1943. komandantima kopusa u zapadnoj Srbiji za mobilizaciju ljudstva i borbu protiv NOVJ u Sandžaku]</ref> Poručnik [[Jovan Pupavac]] pojašnjava u pismu upućenom 10. februara 1944. komandantu Zapadne Bosne JVuO majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]] kako je tekao proces prilaženja četnikâ pod komandom vojvode Momčila Đujića njemačkoj okupacionoj sili: {{izdvojeni citat|Dinarsku oblast sam napustio iz sledećih razloga: 1) Posle propasti Italije u Dalmaciju su došli Nemci. Komandant Dinarske oblasti pop Đujić stupio je u saradnju sa njima, najpre preko [[Mane Rokvić|Mane Rokvića]] koji je došao sa njima iz [[Bosanski Petrovac|Bosanskog Petrovca]]. Kasnije je delegirao kod štaba 114. Nemačke divizije svoga načelnika štaba kapetana Mijovića Novaka. Ljudstvo je postalo Nemačka milicija, primajući od njih redovnu hranu, municiju i dopunu oružja. Nemci su vrlo rado primili saradnju četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_73.htm Izveštaj komandanta 1. brigade Bosanskokrajiškog četničkog korpusa od 10. februara 1944. komandantu korpusa o saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji]</ref>}} U odgovoru koje je 4. oktobra 1943. poslalo Obavještajno odjeljenje 114. lovačke divizije, odbacuju se navodi iz telegrama poslatog od strane štaba 15. brdskog korpusa, u kojem se vojvoda [[Momčilo Đujić]] optužuje za prepade na njemačke trupe, i kojim se traži njegovo hapšenje. Nasuprot takvom zahtjevu, za komandanta [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]] se tvrdi sljedeće: „Uvjerljiva obavještenja i dokumenti nedvojbeno ukazuju da se Đujićeva četnička grupa u dosadašnjoj borbi protiv komunizma pokazala kao pouzdana... Sabotažni akti i prepadi na njemačke trupe dosad se nijesu događali.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=792&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000788.] <br /> ({{jez-njem|"Nach hiesigen sicheren Nachrichten und einwandfreien Unterlagen ist die Cetnikgruppe des Vojvoden Djujic im Kampf gegen die kommunistische Aufstandsbewegung bisher als zuverlässig zu bezeichnen. <br /> Sabotageakte und Überfälle gegen die Deutsche Wehrmacht sind bisher nicht erfolgt."}})</ref> U poređenju sa oružanim snagama NDH, obavještajni oficiri 114. divizije Wehrmachta daju i mnogo povoljniju ocjenu za učinkovitost četnika: „Hrvatske trupe i ustaše, već zbog svoje brojnosti, ne mogu predstavljati značajniju podršku; osim toga, njihova borbena vrijednost je poznata. Četnički odredi su se dosad svuda pokazali kao izuzetno aktivni i pouzdani.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=793&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000789.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroatische Wehrmacht und Ustaschaverbände im Bereich sind schon rein zahlenmässig keine nennenswerte Unterstützung; darüber hinaus ist deren Kampfwert hinreichend bekannt. Die Cetnikverbände erweisen sich bisher überall als äusserst rege und zuverlässig."}})</ref> [[File:Četnički komandant u zapadnoj Bosni Uroš Drenović s nemačkim oficirima na terenu.jpg|thumb|Vojvoda [[Uroš Drenović]] (desno), četnički zapovjednik u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]], zajedno sa njemačkim oficirima na terenu.]] U jesen 1943. godine, Vrhovna komanda Vermahta konstatuje prestanak bilo kakve aktivnosti DM protiv njih: {{izdvojeni citat|U jesen 1943. Titov pokret sve je više uzimao maha, a Mihailovićev pokret bio je potisnut na teritoriju Srbije. Komunisti nisu primali samo pomoć od sovjetske Rusije, nego sve više i od Engleza. Italijanska armija je kapitulirala. U ovakvoj novonastaloj situaciji četnički pokret bio je prisiljen da preispita svoj stav prema nemačkoj okupacionoj sili… Bilo kako, od tog vremena prestali su svi napadi Mihailovićevih ljudi protiv nemačke okupacione sile.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Četnici u Hercegovini su počeli sarađivati sa njemačkim nadležnim komandama odmah po ulasku njihovih trupa u bivšu italijansku okupacionu zonu: {{izdvojeni citat|Banda koja je napadala u području sjeverno od [[Bileća|Bileće]] i ojačana na oko 1200 ljudi ([[10. hercegovačka udarna brigada|X herceg. brigada]]), uz potporu 800 četnika je odbačena natrag na sjever.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1081&rec=313&roll=190 NARA, T311, Roll 195, frame no. 7450860.] <br /> ({{jez-njem|"Die im Raum N Bileca angreifende und auf etwa 1200 Mann verstärkte Bande (X.He.Brig.) mit Unterstützung von 800 Cetniks nach N zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 18. septembar 1943. godine}} {{izdvojeni citat|SS-divizija „Prinz Eugen“: Komunistička grupa (jačine 1.200 ljudi), koja je sa sjevera nastupala ka Bileći, odbačena je ka sjeveru akcijom 6. čete 2. SS brdskog puka ojačane sa 800 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=483&broj=293 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000290.] <br /> ({{jez-njem|"Von Norden gegen Bileca vordringende komm. Gruppe (1200) durch herangeführte 6./SS 2 und 800 Cetniks nach Norden zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj 15. brdskog korpusa za 18. septembar 1943.}} {{izdvojeni citat|U oblasti [[Stolac|Stoca]], kao što je već napomenuto, Stolačka i [[Ljubinje|Ljubinjska]] četnička brigada su u saradnji sa našim trupama postigle uspjeh protiv glavnine Desete herceg. brigade.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=636&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000631.] <br /> ({{jez-njem|"b.) Cetniks: <br /> Im Raum von STOLAC hat, wie bereits erwähnt, im Zusammengehen mit eigenen Truppen die Cetnikbrig. von STOLAC und LUBINJE gegen die Hauptkräfte der X-herzeg.Brig. Erfolge erzielt."}})</ref>|Komanda 21. brdskog korpusa, Obaveštajno odeljenje, izveštaj o stanju, 27. septembar 1943.}} U odlomku iz mjesečnog izvješća [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije »Prinz Eugen«]], inače njemačke elitne postrojbe na teritoriji okupirane Jugoslavije, sastavljenog 5. septembra 1943, blagonaklon stav četnika na divizijskom području (Hercegovina) opisan je na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Srbi [četnici — prim.] su se, djelimično, nastavili dokazivati ​​kao '''najpouzdaniji saveznici u borbi protiv crvenih bandi''', a time i protiv komunizma. U borbi protiv bandita uvijek su spremni sarađivati ​​s njemačkim Wehrmachtom, pa čak i podvrgnuti se njegovoj komandi.<ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 307.</ref><ref>[https://www.znaci.org/NARA/T315.php?broj=1272&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001266.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben haben sich z.T. weiterhin als die zuverlässigsten Verbündeten im Kampf gegen die roten Banden und damit gegen den Kommunismus erwiesen. Im Kampf gegen die Banditen sind sie jederzeit bereit, mit der deutschen Wehrmacht zusammenzugehen und sich ihr sogar zu unterstellen."}})</ref>|Mjesečni izvještaj 7. SS divizije XV brdskom armijskom korpusu za avgust 1943. godine}} U četničkim izvorima se potvrda ovih navodâ nalazi u naređenju koje je kapetanu Dušanu Đakoviću 6. septembra 1943. uputio potpukovnik [[Slavko Bjelajac]] (pseudonim »Nikola Dekić«), komandant Ličko-kordunaške četničke oblasti. Informišući svog podređenog oficira o ogromnim partizanskim gubicima u [[Bitka na Sutjesci|bici na Sutjesci]], Bjelajac zapisuje: {{izdvojeni citat|Po podatcima koje imamo partizani su kod Sutjeske strašno tučeni. Tvrdi se da su imali 5.000 mrtvih te da su samo naši s mrtvih lješeva partizanskih skinuli oko 200 puškomitraljeza. Četnici u Hercegovini drže pored ostalih mjesta i [[Kalinovik]], [[Foča|Foču]], i [[Čajniče]]. Ustaše su u [[Goražde|Goraždu]]. Njemci se također nalaze u Hercegovini. Dozvolili su bez ikakovih uslova da se na reonu svakog sreza može nalaziti i kretati 400 četnika (jednoj četničkoj grupi dali su 300 pušaka). <br /> U opšte izuzev situacija Hercegovine, Crne Gore, i Istočne Bosne stoji vrlo dobro. <br /> Ove podatke iz Hercegovine javljam Vam radi orjentacije. A u koliko se tiče Njemaca tek da naše stanovništvo zna da ih se ne treba plašiti i da neće vršiti represalije nad mirnim stanovništvom. <br /> Njemci govore u Hercegovini protiv Italijana i kažu da su oni spriječili širenje Srbije do rijeke Bosne protiv volje Njemaca. Optužuju Italiju da je ona dovela Pavelića na vlast. (To sve može i nemora biti tačno). <br /> Naši su zarobili čuvenog [[Nurija Pozderac|Nuriju Pozderca]] i [[Simo Milošević|Simu Miloševića]] u Hercegovini i streljali ih.<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knj. 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. br. 203, str. 946.</ref>}} U izvještaju 7. SS brdske divizije »Prinz Eugen« od 10. oktobra 1943. godine, poslatom štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], pohvaljuje se lojalno držanje koje su, do tog trenutka, formacije [[Hercegovina|hercegovačkih]] četnikâ pokazale spram njemačkih okupacionih jedinica: {{izdvojeni citat|Četnici: Za borbu protiv komunista u istočnoj Hercegovini mobilisane su jače snage u okruzima [[Trebinje]], [[Bileća]], [[Stolac]] i [[Nevesinje]]. Dosadašnja iskustva s hercegovačkim četnicima mogu se ocijeniti dobrim, a njihovo držanje prema vlastitim trupama lojalnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1335&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001329.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks: Zur Bekämpfung der Kommunisten in der Ost–Herzegowina wurden in den Bezirken Trebinje, Bileca, Stolac u. Nevesinje stärkere Kräfte mobilisiert. Die bisherigen Erfahrungen mit den herzegowinischen Cetniks können als gut, das Verhalten gegenüber der eigenen Truppe kann als loyal bezeichnet werden."}})</ref>}} Kao karakteristično za odnošenje prema četnicima na području NDH (u konkretnom slučaju, riječ je o odredu sa [[Ozren (Bosna i Hercegovina)|Ozren]]a), može se uzeti telegram komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj od 30. septembra 1943, proslijeđen od strane [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], uz napomenu da se o bilo kakvim pregovorima mora obavezno dojaviti višoj instanci: {{izdvojeni citat|''Predmet: Sporazumi sa četnicima'' </br> 1. U lokalnim vanrednim prilikama, komandanti divizija i vođe samostalnih borbenih grupa mogu se naći u situaciji da, kao izuzetak, moraju sklopiti vremenski i prostorno ograničene sporazume sa četničkim grupama, u svrhu zajedničkog nastupanja protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=566&broj=685 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000681.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Abmachungen mit Cetniks </br> Bez. Pz.A.O.K.2, Ic/AO, Nr. 293/43 geh. </br> 1. Bei örtlichen Notlagen können die Div.Kdre. und Führer selbstständiger Kampfgruppen in die Lage kommen, ausnahmweise zeitlich und örtlich begrenzte Abmachungen mit Cetnik–Banden zum gemeinsamen Vorgehen gegen Kommunisten treffen zu müssen. </br> 2. Derartige Abmachungen sind umgehend an XV. (Geb.) A. K., Ic, zu melden. </br> 3. Politische Verhandlungen sind grundsätzlich verboten. Wird deren Aufnahme für zweckentsprechend gehalten, ist dies zu melden."}})</ref>|Telegram štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Njemačkom štabu za osiguranje željeznica u Hrvatskoj, 30.09.43.}} Detaljna analiza stava koje su četničke jedinice s teritorije hrvatske marionetske države pokazale prema okupatoru tokom jeseni 1943. sadržana je u izvještaju [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] od 28. X: {{izdvojeni citat|Držanje četnika ostalo je ambivalentno. Pojedine manje grupe su prešle komunistima. Opasnost od saradnje [sa komunistima], kako se pokazalo ovog mjeseca, postoji ondje gdje su male četničke grupe vezane uz određeno područje (npr. područja Olova i Vareša); u takvim slučajevima nedostaje trajne volje za otporom tokom sukoba. S druge strane, zatvorene operativne četničke jedinice bez porodičnih veza i bez straha od odmazde usuđuju se da se suoče sa većim komunističkim jedinicama. U oblasti j. od Višegrada četnici su prvi put uspjeli poraziti jednu od Titovih brigada (1. krajišku). U jugoistočnoj Bosni četnici su djelovali otvoreno neprijateljski prema njemačkim trupama; krajem mjeseca pripadnici 1. sarajevske brigade izveli su sabotažu na željeznici. U čitavoj preostaloj bivšoj zoni odgovornosti Korpusa veće četničke grupe (jedinice Drenovića, Đujića, Ozrenski odred, kao i one u Hercegovini) zadržale su lojalan stav, dijelom uspješno sarađujući sa njem. trupama protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=95 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000090.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K: Ic Lagebericht vom 27.9.43 bis 27.10.43. <br /> 2.) Cetniks <br /> Die Haltung der Cetniks ist nach wie vor zwiespältig geblieben. Einzelne kleinere Gruppen sind in den Kommunisten aufgegangen. Die Gefahr eines Zusammenwirkens besteht, wie der Verlauf dieses Monats gezeigt hat, dort, wo die kleineren Cetnikgruppen ortsgebunden sind (Umgebung Olovo, Vares). Überall dort fehlt bei Zusammenstössen der nachhaltige Widerstandswille. Wo dagegen geschlossene operative Cetnikeinheiten ohne Familienbindung und also ohne Furcht vor Racheakten in dem Befehlsbereich eingedrungen sind, lassen sie es auch auf Kämpfe mit grösseren Kommunisteneinheiten ankommen. Im Raum S Visegrad ist es dabei den Cetniks erstmalig gelungen, eine der Brigaden Titos (I.Kraj.Brig.) zu schlagen. <br /> Die Cetniks sind in Südost–Bosnien offen feindselig auch gegen deutsche Truppen vorgegangen; gegen Ende des Monats haben Angehörige der I.Sarajevo–Brig. Bahnsabotage betrieben. <br /> Im gesamten übrigen früheren Korpsbereich haben die grösseren Cetnik–Gruppen (Drenovic –, Djujic –, Ozren–Verbände, in der Herzegovina) eine loyale Haltung bewahrt, z.T. auch erfolgreich im Kampf gegen die Kommunisten mit der deutschen Truppe zusammengewirkt."}})</ref>|Komanda 15. brd. arm. korpusa, Obavještajno odjeljenje, izvještaj o stanju od 27. septembra do 27. oktobra 1943. godine}} Novembra 1943, Nijemci nabrajaju koje su se sve četničke vojvode u NDH upustile u saradnju s njima, kao npr.: [[Mane Rokvić]] („izjašnjava se za Nemačku i u slučaju neprijateljskog iskrcavanja stoji sigurno na našoj strani“), [[Momčilo Đujić]] („Ljotićev pristalica“ čijim „prisluškivanjem je više puta dokazano da je slao lažne izveštaje D. M. kako bi se izvukao ispod njegovog uticaja“), [[Uroš Drenović]] („nepomirljiv protivnik komunista“; „više od godinu dana sarađuje otvoreno sa nemačkim Vermahtom“) i drugi.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikführer, mit denen zusammengearbeitet wurde: <br /> Vojvode Rokvic. Energischer Führer der ohne Unterbrechung rückhaltlos mit der deutschen Truppe zusammenarbeitet. Bekennt sich zu Deutschland und steht im Falle einer feindlichen Landung sicher auf unsere Seite. <br /> Vojvode Djujic, Ljotic–Anhänger. DM. sucht ihn durch ständigen Druck zu beeinflussen. Durch Überwachung ist bereits mehrfach nachgewiesen, dass Djujic falsche Meldungen an DM. abgesetzt hat, um sich seinem Einfluss zu entziehen. Djujic wird seitens der. Div. im bewusster Übertreibung als besonders aktiver Kämpfer gegen den Kommunismus in Verbindung mit der deutschen Wehrmacht herausgestellt. <br /> Vojvode Drenovic. Gerade Persönlichkeit, unversöhnlicher Kommunistengegner (kommunistische Untaten an seiner Ehefrau, die den Tod herbeiführten), bezeichnet sich als Beschützer seiner pravoslavischen Volksgenossen. Arbeitet länger als 1 Jahr offen mit deutscher Wehrmacht zusammen. Von DM. angestrebte Beeinflussung bisher ohne Erfolg."}})</ref> U ovom strogo povjerljivom izvještaju, obavještajni oficiri XV brdskog armijskog korpusa dopisuju još i sljedeće: „Čitav niz drugih četničkih vođâ na području južno od [[Bihać]]a, neumoljivi su protivnici komunizma i dobri vojnici. Svi su se istakli u saradnji sa [našim] trupama, a kao svoj zadatak označavaju zaštitu pravoslavnog stanovništva od uništenja.“<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 44, str. 86.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Eine Reihe weiterer Cetnikführer im Raum südl. Bihac unerbittliche Kommunistengegner und gute Soldaten haben sich in der Zusammenarbeit mit der Truppe bewährt, und sehen es als ihr Ziel an, den pravoslavischen Volksteil vor der Ausrottung zu bewahren."}})</ref> U izvještaju [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. godine zaključuje se da bi osiguranje dugih linija snabdijevanja bez četnika bilo „nezamislivo“.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=343&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000339.] <br /> ({{jez-njem|"Die Sicherung der langen Nachschubwege der Division ist ohne Unterstützung det zugeteilten Cetnik–Stützpunkte, wenn nicht ausreichend deutsche Kräfte oder kampffähige kroatische Truppen zur Verfügung gestellt werden, undenkbar."}})</ref> 19. novembra 1943. potpisani su i na snagu stupaju prvi [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta]], koji četnicima nameću obavezu "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih".<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm</ref> 30. novembra 1943. godine [[Dragoljub Draža Mihailović|general Mihailović]] naređuje [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubi Patku]], komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši akcije protiv Nemaca bez njegovog dopuštenja: {{izdvojeni citat|Kod vas je tamo engleski major Grinvud sa telegrafistom. To je posledica prosjačenja materijala. Nije došao da vas pomogne u materijalu već da uništi naša sela za neku sitnu sabotažu. '''Naređujem da Grinvuda sa celom pratnjom najurite kao kučku''' po mom naređenju jer je pošao na teren bez mog odobrenja. Ponavljam najurite ga kao kučku i izvestite.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_3_42.htm</ref>|Depeša generala Mihailovića Ljubi Patku od 30. novembra 1943.}} Saveznički komandant Sredozemlja uskoro i sam uviđa da se Mihailović bavi sporednim aktivnostima, uz izbegavanje da preduzme nešto na komunikacijama vitalnim za [[Saveznici|Saveznike]] i za Nemce. Stoga je [[9. decembar|9. decembra]] [[1943]]. poslao [[Dragoljub Mihailović|Mihailoviću]] telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikacije, a koji počinje rečima: {{izdvojeni citat|Sloboda kojom se Nemci služe železničkim prugama od Grčke do Beograda za prevoz i izdržavanje trupa nepodnošljiva je.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_250.htm, Obaveštenje brigadira Armstronga od 9. decembra 1943. Draži Mihailoviću o zahtevu Komande britanskih trupa na Srednjem istoku da četnici izvrše dve sabotaže protiv Nemaca]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd - prilog II</ref>}} === Potpisivanje ugovora o saradnji četnika i Vermahta u Srbiji (1943—1944) === {{Poseban članak|Ugovori o saradnji četnika i Vermahta}} [[Datoteka:Zone odgovornosti četnika, prema sporazumu sa Nemcima.png|thumb|Zone odgovornosti četničkih komandanata u okupiranoj Srbiji, prema sporazumu sa Nemcima 1943. [[Jevrem Simić]] i [[Nikola Kalabić]] (roze), [[Vojislav Lukačević]] (plavo), [[Ljuba Jovanović Patak]] (zeleno) i [[Mihailo Čačić]] (sivo).]] [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Jugoistok, inicirao je pregovore koji će rezultirati potpisivanjem [[Ugovori o saradnji između JVuO i komande Jugoistoka|ugovora o zajedničkoj borbi]]. Mihailović je polovinom novembra 1943. svojim komandantima naredio da sarađuju sa Nemcima; on sam nije mogao javno da stupi u saradnju "zbog raspoloženja naroda".<ref>https://www.znaci.org/images/ktb_okw_III_6_1304.jpg KTB OKW (Kriegstagebuch des Oberkommando der Wehrmacht) - Ratni dnevnik vrhovne komande Vermahta, šesta knjiga</ref> Ugovore su to potpisivali ovlašćeni Mihailovićevi komandanti i ljudi iz vojnog rukovodstva. Prvi ugovor o saradnji potpisan je 19. 11. 1943. između [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]], komandanta Mileševskog korpusa JVuO i nemačkog komandanta Jugoistoka koga je predstavljao fon Frede, glasio je: {{Wikisource|Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.}} {{izdvojeni citat| 2) Primirje treba da bude pretpostavka za zajedničku borbu protiv komunista. 4) Obaveza Lukačevića da nijedan pripadnik njemu potčinjenih jedinica neće delovati na strani sila koje su u ratu sa Nemačkom. 5) Prepuštanje područja borbenih dejstava četničkim odredima radi samostalnog vođenja borbe, koju vodi i nemački Vermaht. 6) Uključivanje četničkih odreda prilikom većih zajedničkih operacija pod nemačko zapovedništvo. U tom periodu nemačko vodstvo izdaje borbene naloge četničkim odredima. 8) Razmena štabova za vezu. 9) Isporuke nemačke municije radi sprovođenja zajedničkih borbenih zadataka u skladu sa vojnim potrebama. 10) Sporazum se mora držati u tajnosti.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_260.htm SPORAZUM IZMEĐU KOMANDANTA JUGOISTOKA I MAJORA VOJISLAVA LUKAČEVIĆA OD 19. NOVEMBRA 1943. O SARADNJI ČETNIKA SA NEMAČKIM TRUPAMA U BORBAMA PROTIV NARODNOOSLOBODILACKE VOJSKE JUGOSLAVIJE]</ref>|Sporazum Nemaca i majora [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] (19. 11. 43.)}} 21. novembra 1943, feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] daje svojevrsno objašnjenje potčinjenim njemačkim komandama o logici vođenja pregovora i sklapanja sporazuma sa četničkim odredima u Srbiji. Prva tačka ovog strogo povjerljivog dokumenta glasi: {{izdvojeni citat|Kao rezultat pregovora koje duže vremena vode, u najužoj saradnji, specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova i komandant Jugoistoka sa vođama četničkih odreda, sklopljen je sporazum koji predviđa oružano primirje ograničeno na određeni prostor i povremeno zajedničko vođenje borbe protiv komunizma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o sklapanju sporazuma s komandantima četničkih odreda Draže Mihailovića]</ref>}} 27. novembra je potpisan ugovor sa [[Nikola Kalabić|Nikolom Kalabićem]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_262.htm Sporazum od 27. novembra 1943. između pukovnika Jevrema Simića i kapetana Nikole Kalabića sa nemačkim predstavnikom o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> U narednim nedeljama ugovori su potpisani i sa drugim komandantima korpusa od operativne važnosti. Iako Mihailović lično nije potpisao ni jedan ugovor, ovim ugovorima je bio pokriven veći deo nemačke okupacione zone u Srbiji. {{izdvojeni citat|Ovaj ugovor, kao i buduće mjere, trebalo bi da se baziraju na međusobnom povjerenju i volji da se komunizam uništi, zemlja umiri a Srbiji omogući stabilna budućnost u okvirima Evrope oslobođene od komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=974&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frames no. 000969—000970: Sporazum između Krajskomandanture Zaječar i potpukovnika Ljube Jovanovića Patka o nenapadanju i saradnji u borbi protiv NOVJ (23./25. decembar 1943.)] <br /> ({{jez-njem|"Diese Vereinbarung sowie die zukünftigen Massnahmen sollen getragen sein vom gegenseitigen Vertrauen und dem Willen, den Kommunismus zu vernichten, das Land zu befrieden und Serbien einer geordneten Zukunft im Rahmen eines vom Kommunismus befreiten Europas entgegenzuführen."}})</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Ljuba Jovanović Patak|Ljube Jovanovića Patka]] o borbi protiv partizana u Srbiji (decembar [[1943]]).}} Generalna tendencija priklanjanja Mihailovićevih četnikâ okupacionoj vojnoj sili bila je primijećena 28. XI 1943. i od strane njemačke Komande Jugoistoka: {{izdvojeni citat|Srbija: U oblasti Kruševca borbe između [četnika] DM i komunista. Kod četnika znaci približavanja Vermahtu, verovatno zbog nestašice municije.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=639&roll=485 NARA, T313, Roll 485, frame no. 000636.] <br /> ({{jez-njem|"3.) Serbien: <br /> Raum Krusevac: Kampf zwischen DM u. Komm. Bei Cetniks Anzeichen für Annäherung an dt. Wehrmacht vermutl. Mun. Mangel."}})</ref>|Dnevni izveštaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 28. novembar 1943.}} 30. novembra 1943. godine i poručnik Milorad Vasić moli generala Mihailovića da mu odobri vezu sa Nijemcima, u cilju opskrbe streljivom, garantujući mu potpunu diskreciju u radu: {{izdvojeni citat|Molim da mi dozvolite da ovu priliku iskoristim i dobijem municiju i ostalo, što mi je neophodno potrebno, a da pritom čast organizacije i Vaš autoritet u narodu ne bude ničim povređen.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 11690—11691.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943-1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 344.</ref>}} Ugovori su bili u znatnoj meri tipizirani, nalik na sporazum između vojnog zapovednika Jugoistoka i inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića: {{izdvojeni citat|Cilj sporazuma je zajednička borba protiv komunističkih partizana, pa će stoga sve jedinice DM-četnika, potčinjene pukovniku Jevremu Simiću, biti uključene u borbu nemačke i bugarske vojske, kao i srpskih vladinih trupa, protiv komunista. U vezi s tim predviđa se uspostavljanje zajedničke obaveštajne službe kao i uzajamna podrška.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_23.1.1944 Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.]</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]] (januara [[1944]]).}} Komandant Jugoistoka i [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] [[Maksimilijan fon Vajhs|fon Vajhs]] izdao je [[21. novembra]] [[1943]]. uputstvo o saradnji sa četnicima koje, između ostalog, predviđa izručenje članova [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkih]] misijâ pri JVuO (tj. da četnici prekinu "sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih"). Fon Vajhs upozorava da se "lojalna orijentacija pojedinih četničkih odreda ne sme uopštiti", jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o cilju i načinu sklapanja sporazuma sa četničkim komandantima]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/291.htm Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45], Musterschmidt-Verlag Göttingen, strana 268</ref> Sporazum između Vermahta i četničkog komandanta [[Mihajlo Čačić|Mihajla Čačića]], komandanta Ravaničke brigade JVuO, uključuje i hvatanje [[rudar]]a koji su pobegli u šumu, i njihovo vraćanje u [[rudnik]]e uglja.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_264.htm Sporazum komandanta Jugoistoka sa komandantom Ravaničke brigade od 14. decembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv NOVJ]</ref> Sporazum Vermahta i [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]], inspektora odreda Draže Mihailovića, predviđa da "četnici DM stavljaju na raspolaganje snagama poretka svoje podatke i svoju obaveštajnu službu" za borbu protiv partizanskog pokreta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_267.htm Izveštaj Abver-grupe od 23. januara 1944. o sklopljenom sporazumu između vojnoupravnog komandanta Jugoistoka i inspektora četničkih jedinica u Srbiji]</ref> Sporazum Vermahta i potpukovnika Ljube Jovanovića, vođe Dražinih odreda u okrugu [[Zaječar]], četnicima omogućuje punu sloboda kretanja "danju i noću na celom području na koje se odnosi sporazum".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_266.htm Sporazum između Krajskomandanture u Zaječaru i komandanta Timočkog korpusa od 25. decembra 1943. o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> {{izdvojeni citat|Srbija i Hrvatska: kao i ranije, na ovom prostoru stoje dva suprotstavljena tabora — komunistički pod Titom i nacionalistički pod generalom Mihailovićem. Zbog brojčane premoći i veće borbene vrijednosti, komunisti su u posljednje vrijeme zadali nacionalistima niz teških udaraca. To je rezultiralo u traženju njemačke pomoći od strane nekoliko DM-komandanata. Već je došlo i do niza sporazuma, kojima se DM-jedinice obavezuju na obustavljanje neprijateljstava protiv Wehrmachta, čime im se omogućuje nesmetana borba protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=900&rec=311&roll=175 NARA, T-311, r. 175, s. 895: Prikaz neprijateljskog stanja u Sredozemlju od strane generalštabnog majora Varnstorfa (Warnstorff) – dodatak zabelešci sa sastanka kod načelnika štaba Grupe armija „E“ od 9. decembra 1943.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien–Kroatien: Hier stehen sich nach wie vor die nationalen Kräfte des Draca Michaylovic [sic!] und die kommunistischen Kräfte des Tito gegenüber. Infolge der zahlenmässigen und in Bezug auf die Kampfstärke starken Uberlegenheit der kommunistischen Verbände ist in der letzten Zeit DM mit seinen Kräften stark angeschlagen worden. Dies hatte zur Folge, dass verschiedene DM–Führer mit ihren Verbänden Anlehnung an die deutsche Besatzungsmacht suchten. Es sind bereits Abmachungen zu Stande gekommen, auf Grund deren DM–Verbände ihre Kampfhandlungen der deutschen Wehrmacht gegenüber einstellen und ihnen ungestörte Kampfführung den Kommunisten gegenüber zugesichert wurde."}})</ref>|Nemački prikaz stanja u Sredozemlju od 9. decembra 1943.}} Njemački opunomoćeni general u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] [[Edmund Glaise von Horstenau]] opisuje u ratnom dnevniku kontekst u kom dolazi do potpisivanja ovih ugovorâ: {{izdvojeni citat|Izgleda da je Srbija najmirnija zemlja na Balkanu, a neko reče da je ona čak i najmirnija zemlja u Evropi. Činjenica je da stanje u NDH ne može da se uporedi sa stanjem u Srbiji iako se i u Srbiji događaju neprijatne stvari... Draža Mihailović je iskoristio opšte stanje, pa su naši oblasni komandanti sklopili ugovore sa pojedinim četničkim vođama.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 412.</ref>}} I prije nego je došlo do parafiranja ugovorâ, kapetan [[Dušan Radović (četnik)|Dušan Radović]], komandant Zlatiborskog korpusa JVuO, obavijestio je 18. novembra 1943. generala Mihailovića da njemačke i bugarske okupacione trupe, uz velike poteškoće, nastoje zaustaviti ofanzivu snaga NOVJ nadomak [[Užice|Užica]], kao i da im četničke jedinice pod njegovom komandom pružaju značajnu borbenu pomoć, tj. napadaju partizane kako bi oslabili njihov pritisak na okupatora. Iz izvještaja se vidi i da je ravnogorski kapetan Milorad Mitić bio zadužen za održavanje kontakatâ s Nijemcima: {{izdvojeni citat|Noću, 17/18 ov.m-ca oko 21,30 časova, komunisti su jačim snagama napali Bugare i Nemce u Kremnima i posle osmočasovne borbe komunisti su potpuno razbili oko 1800 Bugara i 200 Nemaca... Bugari se u najvećem neredu i bez oružja povlače za Užice. Beže glavom bez obzira. Tenkove su odvukli za Užice, dok je izgleda bugarska artilerija pala u ruke partizanima. U momentu pisanja ovog izveštaja jedan izvesni deo Bugara, koji se organizovano povlači, vodi borbu sa komunistima u Biosci. Naši delovi stupili su u borbu kod Bioske iz pravca s. Kneževići. Mišljenja sam da će u toku današnjeg dana pasti i Bioska i da će komunisti navaliti za Užice. Ja gde god mogu napadaću. Stanje je vrlo ozbiljno! Kapetan Mitić, presvučen u civilno odelo, viđen je u Užicu sa Nemcima. Posle je u jednom nemačkom automobilu otišao kako kažu za Beograd kamo ga Vi šaljete radi hvatanja neke veze i sporazuma. Ova se vest širi naglo.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_34.htm Izveštaj komandanta Zlatiborskog korpusa od 18. novembra 1943. Draži Mihailoviću o borbama četnika i nemačkih i bugarskih jedinica protiv NOVJ kod Kremana]</ref>}} Neposredni rezultati potpisanih sporazuma mogli su se uočiti učešćem četničkih jedinica u [[Operacija Kugelblitz|operaciji »Kugelblitz«]], gdje se, uz jednog od potpisnika ugovorâ (majora Vojislava Lukačevića, naime), s njemačkim i bugarskim trupama borio i poručnik [[Filip Ajdačić]], komandant Crnogorske brigade JVuO: {{izdvojeni citat|Stanje operacijâ „Kugelblic” i „Citen” na dan 13. 12. 1943. u 24:00 časa. „Kugelblic” (1. brdska divizija): [...] Namjera: prebacivanje grupe Lukačevića u rejon Pljevlja–Prijepolje 16/17. decembra. [...] Vojni zapovjednik Jugoistoka: 24. bugarska divizija (3 bataljona) i četnička grupa Ajdačića sporo napreduju iz rejona Bajine Bašte, krećući se uzvodno Drinom, bez kontakta sa neprijateljem, ka određenoj odbrambenoj liniji.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=80&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frames no. 6287983—6287984.] <br /> ({{jez-njem|"LAGE "KUGELBLITZ" UND "ZIETHEN" STAND VOM 13.12.43. 2400 UHR <br /> "KUGELBLITZ" <br /> 1. GEB. DIV. <br /> ABSICHT: ZUFUEHRUNG GRUPPE LUKACEVIC 16./17. 12 RAUM PL[J]EVLJA – PRIJEPOLJE. <br /> MIL. BFH. SUEDOST: <br /> 24. BULG. DIV. 3 BTL. U. CETNIK–GRUPPE AIDACIC IM SCHLEPENDEN VORGEHEN AUS RAUM BANJA [sic] BASTA DRINA AUFWAERTS OHNE FEINDBERUEHRUNG IN BEFOHLENE ABWEHRFRONT."}})</ref>|Izvještaj Vrhovne komande Wehrmachta o operacijama »Kugelblitz« i »Ziethen« od 14. decembra 1943. godine}} 14. decembra 1943, u Vrhovnu komandu JVuO stigla je depeša od majora [[Siniša Ocokoljić|Siniše Ocokoljića]] (pseudonim »Ev-Ev«), komandanta Mlavskog korpusa JVuO, kojom se kapetan Mitić još jednom imenuje osobom koja je lično involvirana u pregovore s njemačkim okupatorom: „Tufegdžić [Vojislav, komandant Cerskog korpusa JVuO — prim.] danas je doneo sledeći izveštaj: [...] 2. — Kapetan Mitić, koji je ranije u Užicu pregovarao za naš račun sa komunistima, bio je poslednjih dana na pregovorima i sa Nemcima gde je sa njima ručao u Mažestiku. Pregovore je javno sa Nemcima vršio neki kapetan Nešković, poslat od Kalabića. 3. — Nemci su povodom toga štampali letke blizu 2.000.000 primeraka sledeće sadržine: Narodni borci četnici, u radosti pozdravljam prestanak besmislenog međusobnog prolivanja krvi i zdrav razum koji je zavladao u vašim redovima. Sada možemo da se zajednički borimo protivu komunizma, tog smrtnog neprijatelja Evrope i ja vas ubrajam u nacionalne borce zato što smo i mi sami nacionalni borci. Mi ćemo udruženim silama da odbranimo Vašu lepu Otadžbinu, da je ne bi uništile komunističke bande. Primamo u svoje redove Vašu narodnu organizaciju kao čeličnu. Nije potrebno da vam ubrizgavamo narodni duh. Herojstvo je Vama u krvi i sa vama zajedno koji dobro poznajete svoju lepu zemlju poćiće nam za rukom da je oslobodimo. Stavom koga vi zauzimate osigurana je vaša budućnost. Pozdravljam vas kao svoje ratne drugove i želim vam istu vojničku sreću kao i našim vojnicima. Komandant nemačkih trupa. br. 1243. Ovaj letak Nemci su rasturili i već se pojedini primerci nalaze i kod nas. 4. — Tufegdžić javlja dalje, da je puk. Simić naveo hotimično Kalabića da se ovim vezama sa Nemcima naša organizacija kompromituje u narodu što koriste mošinovci [tj. partizani — prim.].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16. do 23. decembra 1943. godine]</ref> U depeši od 28. decembra 1943. poslatoj Vrhovnoj komandi JVuO od strane potpukovnika [[Petar Baćović|Petra Baćovića]], govori se o sastanku koji je [[Todor Perović]], predstavnik Komande operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, održao u [[Sarajevo|Sarajevu]] sa njemačkim generalom Wernerom Frommom: {{izdvojeni citat|Perović se vratio iz Sarajeva. U Sarajevu bio je kod generala Froma, komandanta pozadine celog Balkana. Između ostalog rekao mu je: »Srbi su istinski borci protivu partizana, mi Nemci cenimo borbu vaših ljudi. U tome se ističe naročito vaš kraj. Naročito cenimo saradnju majora Lukačevića. U kratko vreme prisajediniće se srpski krajevi Srbiji i u tom slučaju srpski će narod dobiti punu ekonomsku pomoć. U najkraćem roku dolazi još 12 divizija naših na teritoriju Jugoslavije radi potpunog likvidiranja partizana. Imamo jedan letak koji je izdao potpukovnik Borota za istočnu Bosnu, gde poziva narod da ga sluša kao novog komandanta, ali mi znamo da je komandant Baćović. Budite uvereni da će do proleća biti raščišćeno sa partizanima«.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16-30. decembra 1943. godine]</ref>}} Iako je Draža Mihailović sugerisao svojim komandantima da »koriste jedne neprijatelje protiv drugih«,<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 1a/1, depeša br. 361.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> u praksi se ova floskula isključivo odnosila na borbu četnika protiv partizana, skupa sa okupatorima i kvislinzima. U depeši majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] (pseudonim »Sto-Sto«) od 30. januara 1944. godine, poslatoj u povodu pokušaja snagâ [[NOV i POJ]] da prodru u [[Sandžak]], general Dragoljub Mihailović otkriva što je zapravo pravi cilj četničke kolaboracije: {{izdvojeni citat|Vodite računa o Nemcima i Bugarima i iskoristite njihovu akciju protiv crvenih do krajnjih mogućnosti. Napad na [[Pljevlja|Pljevlje]] iskoristite za napad s leđa na komuniste.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} Vrlo moguće da je general Mihailović samo usvojio prijedloge koje mu je major Ostojić uputio u pismu od 6. decembra 1943. godine, gdje apostrofira sljedeće: {{izdvojeni citat|Koristeći se akcijom okupatora protiv komunista, mi ćemo verovatno u roku od mesec-dva dana opet imati situaciju u Sandžaku, Crnoj Gori, Hercegovini i Bosni u našim rukama. [...] Učeći se na sopstvenim greškama, smatram da se mora najhitnije preduzeti sledeće: 1) Stvoriti u najkraćem roku što jače pokretne borbene snage — leteće brigade i korpuse — a naročito tamo gde se za to ima mogućnosti. 2) '''Koristeći se akcijom okupatora i satelita, upotrebiti sve raspoložive snage za potpuno čišćenje od komunista svih srpskih pokrajina'''. 3) U radu pod 2) ostvariti međusobno potpomaganje iz susednih pokrajina do maksimuma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_43.htm Pismo majora Zaharija Ostojića od 6. decembra 1943. Draži Mihailoviću o potrebi većeg angažovanja četnika s okupatorskim trupama radi sprečavanja prodora jedinica NOVJ u Srbiju]</ref>|Pismo majora Ostojića generalu Mihailoviću od 6. decembra 1943. godine}} Četničko-njemački odnosi bili su opterećeni međusobnim nepovjerenjem i sviješću o suprotstavljenosti ciljeva i interesa dviju stranâ. U telegramu koji je 29. januara [[1944]]. godine [[Joachim von Ribbentrop]], njemački ministar vanjskih poslova, uputio specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu [[Hermann Neubacher|Hermannu Neubacheru]], reflektuje se jasan stav političkog i vojnog vrha u [[Berlin]]u o generalu Draži Mihailoviću, dok su podređenima date precizne smjernice za držanje prema četničkom pokretu: {{izdvojeni citat|Jedino se mogu ćuteći trpeti privremeni aranžmani nižih vojnih komandi sa Dražom Mihailovićem s ciljem suzbijanja zajedničkog neprijatelja Tita. On i njegovi ljudi ostaju i dalje, na kraju, naši neprijatelji. Zato je sada, kao i do sada, potrebno biti krajnje oprezan prema Draži Mihailoviću i njegovim četnicima, a naročito se ne sme nijednog trenutka izgubiti iz vida da će pomoć koju mu mi sada direktno ili indirektno pružamo radi vođenja borbe protiv Tita, kasnije najverovatnije biti upotrebljena protiv nas... Rat na Balkanu Nemačka je vodila zato da bi jednom zauvek uništila srpsko žarište nemira... Mi nemamo, otud, nikakvog interesa da ponovo razbuktavamo velikosrpski duh.<ref>Akten zur deutschen auswartigen Politik — ADAP/E/VII, s. 374–375.</ref><ref>Vasa Kazimirović, NDH u svetlosti dokumenata, Nova knjiga/Narodna knjiga, Beograd, 1987, str. 169.</ref><ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005. str. 20.</ref>}} Izveštaje o sklapanju ugovora četnika sa Wehrmachtom presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, što je imalo bitnu ulogu u konačnom opredeljivanju [[Čerčil]]a za Tita, a protiv Mihailovića.<ref>Cripps, John (2001). "Mihailović or Tito? How the Codebreakers Helped Churchill Choose". {{ISBN|0593 049101}}</ref> No, Nemci nisu bili zadovoljni primenom nekih sporazuma, jer je uprkos njima dolazilo do incidenata, odnosno diverzija i napada na pripadnike [[Srpska Državna Straža|Srpske Državne Straže]] od strane četnika, usled čega je general [[Hans Felber]] pokrenuo nekoliko hapšenja i racija protiv četnika počev od februara [[1944]]. === Borbe pod nemačkom komandom (1943) === {{main|Operacija Kugelblic}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Herzegovina in 1943.jpg|minijatura|Četnici i Nemci u Hercegovini 1943.]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-005-0018-07, Jugoslawien, Polizeieinsatz mit Spähpanzer.jpg|thumb|Nemačka lokalna milicija sa italijanskim bornim kolima (izvor: ''Bundesarchiv'', [[1943]]).]] {{izdvojeni citat|„Borbeno sadejstvo sa četničkim grupama duž glavne saobraćajnice [[Bihać]] — [[Gračac]] — [[Knin]] — [[Drniš]] — [[Šibenik]] sastoji se u tome što su četnici okupljeni u posebnim uporištima uz oslonac na nemačke trupe. Četničke vođe primaju naloge i uputstva o vršenju zadataka obezbeđenja i izviđanja od zapovednika nemačkih uporišta.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=346&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgemeinschaften mit Cetnikgruppen bestehen entlang der Hauptversorgungsstrasse Bihac – Gracac – Knin – Drnis – Sibenik derart, dass die Cetniks in besonderen Stützpunkten in Anlehnung an deutsche Truppen zusammengefasst sind. Die Cetnikführer erhalten Aufträge und Weisungen für Sicherungs– und Aufklärungsaufgaben durch deutsche Stützpunktführer."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u NDH]</ref>|Njemački izveštaj o saradnji sa četnicima protiv partizana u Dalmaciji i Bosni (19. novembar [[1943]]).}} Kratko po zauzimanju italijanske okupacione zone od strane njemačkih trupâ, četnici s teritorije [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] stupaju u borbeno savezništvo sa njima. Kako javlja obavještajno odjeljenje [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], u blizini [[Plitvička Jezera (općina)|Plitvičkih Jezera]] došlo je krajem septembra 1943. godine do prvog krupnijeg angažiranja lokalnih četničkih jedinicâ na njemačkoj strani. Ovom prilikom su četnici nanijeli partizanima ozbiljne gubitke: {{izdvojeni citat|Agent za vezu javlja o izviđanju od 27. IX: Jaka skupina lojalnih četnika s njemačkom opremom provalila je 20. septembra na područje [[Korenica|Korenice]], [[Prijeboj (Plitvička jezera)|Prijeboj]]a (16 km zap. od [[Bihać]]a), Babinog Potoka (28 km z. od Bihaća), [[Krbavica|Krbavice]] (23 km jz. do Bihaća), te uništila sve komunističke prometne veze. Četnici su nanijeli velike gubitke komunistima kod Mirić Štropine (3 sjz. od Prijeboja), 350 mrtvih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=196&broj=390 NARA, T313, Roll 196, frame no. 7457118.] <br /> ({{jez-njem|"29.9. V–Mann meldet Beobachtung vom 27.9.: <br /> Starke Gruppe loyaler Cetniks mit deutscher Ausrüstung an 20.9. in Raum Korenica (1558), Prijeboj (16 W), Babin Potok (28 W), Krbavica (23 SW), alles Bihac, eingebrochen und haben alle Verkehrsverbindungen der Kommunisten vernichtet. Cetniks haben bei Miric Stropina (3 NW Prijeboj) den Kommunisten große Verluste, 350 Tote, beigebracht."}})</ref>|Dodatak dnevnom izvještaju obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 3. oktobar 1943.}} U izvorima njemačke provenijencije iz ovog perioda navodi se da su četničke jedinice asistirale okupatoru i pri izbacivanju partizana iz [[Bosansko Grahovo|Bosanskog Grahova]]: {{izdvojeni citat|Četnici na putu za snabdijevanje Gospić — Gračac, Knin — Vrlika i Knin — Drniš, i pored oprečnih poruka DM-u, nikad ne pokazuju neprijateljstvo; naprotiv, dobro su sarađivali sa 114. lovačkom divizijom u zasjedama i [zajedno] zauzeli Bos. Grahovo.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=98&rec=314&roll=560 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000093.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Lagebericht vom 27.9. bis 27.10.1943. <br /> Die Cetniks an den Nachschubstrassen Gospic – Gracac, Knin – Vrlika und Knin – Drnis sind bisher trotz abweichender Meldungen an DM. nirgends feindselig aufgetreten, haben vielmehr in Hinterhalten mit der 114.Jäg.Div. gut zusammengearbeitet und Bos.Grahovo genommen."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], izvještaj za period od 27. septembra do 27. oktobra 1943.}} U naređenju poslatom 23. oktobra 1943. iz [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] Wehrmachta, koja je bila smještena na teritoriji kvislinške NDH, navodi se sljedeće: {{izdvojeni citat|Od 1. novembra 1943. svi pripadnici domaćih jedinica (četnici, ustaše i hrvatska žandarmerija) moraju biti u posjedu njemačkih propusnicâ.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=315&roll=1295&broj=606 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000600.] <br /> ({{jez-njem|"7.) Ausweispflicht landeseigener Verbände. <br /> Ab 1.11.43 müssen sämtliche Cetnik–, Ustascha–, und kroatische Gendarmerie–Angehörige im Besitz von Ausweisen der Abteilung Ic sein."}})</ref>|Divizijska naredba br. 122 od 23. X 1943. godine}} Već 11. novembra, obavještajni oficiri 114. divizije javljaju kako su četnički odredi bili ekspeditivni u izvršavanju ove naredbe okupacionih vlasti: {{izdvojeni citat|Zahtjev da civilno stanovništvo — a posebice naoružane skupine, uključujući četnike — posjeduje identifikacijske isprave, kako je to naredila divizija, nije polučio očekivane rezultate sve dok nisu primijenjene mjere prisile. Glavni razlog tomu bila je sporost u radu hrvatskih upravnih tijela. S druge strane, četničke postrojbe promptno su postupile prema zapovijedima; danas su one bolje opskrbljene identifikacijskim ispravama nego hrvatsko civilno stanovništvo. </br> Odnosi s četničkim postrojbama su dobri; međutim, unutar [[Hrvatsko domobranstvo|hrvatskih oružanih snagâ]] i [[Ustaše|ustaških postrojbi]] često je potrebno poduzeti odlučne mjere kako bi se riješio problem nedostatka odgovarajućeg nadzora i raširenog osjećaja ravnodušnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=555&broj=752 NARA, T314, Roll 555, frame no. 000746.] <br /> ({{jez-njem|"Die von der Division befohlene Ausweispflicht für die Zivilbevölkerung und insbesondere für die bewaffnete Verbände einschliessl. der Cetniks, führte nicht die früher zu dem erwarteten Erfolg, als bis mit Zwangsmassnahmen durchgegriffen wurde. Schuld ist in erster Linie der schleppenden Geschäftsgang der kroat. Verwaltungsdienststellen. Dagegen haben die Cetnikverbände sich schnell die Befehlen gefügt, und sind heute besser mit Ausweisen aufgestattet, als die kroat. Zivilbevölkerung. </br> Das Verhältnis zu den Cetnikverbände ist gut, bei der kroat. Wehrmacht und den Ustaschaverbänden must oft gegen mangelnde Dienstaufsicht und Gleichgültigkeit durchgegriffen werden."}})</ref>|Procjena situacije 114. lovačke divizije (11. XI 1943. godine)}} U jednoj procjeni stanja snabdijevanja, poslatoj 25. oktobra 1943. štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] iz 114. divizije, razmotreni su modaliteti „skladištenja zalihâ [hrane] tokom zime i opskrbe za 9.500 četnika, ustaša, zarobljenika i civilnog stanovništva“, i data je projekcija da bi tovarni prostor zapremine 12 [[Tona|tona]] bio dovoljan za podmirenje dnevnih potrebâ ove grupe („9.500 ustaša, četnika, itd.“).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1362&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 001356—001357.] <br /> ({{jez-njem|"Anlage 1 zur Beurteilung der Versorgungslage vom 25. Oktober 1943. <br /> a.) Berücksichtigung der Winterbevorratung und Versorgung der 9500 Cetniks, Ustaschen, Gefangenen und Zivilbevölkerung; <br /> Dabei ist die Versorgung der 9.500 Ustaschen, Cetniks usw. im hiesigen Raum nicht in Rechnung gestellt. Es würden also hierfür noch täglich 12 to Laderaum möglich sein."}})</ref> Takođe, u naredbi o snabdijevanju iz 114. divizije Wehrmachta s početka decembra 1943. godine, precizno je određeno dnevno sljedovanje četničkih jedinicâ u zoni odgovornosti divizije (najvjerovatnije je riječ o [[Dinarska divizija JVuO|Dinarskoj diviziji JVuO]] pod [[Momčilo Đujić|Đujićevom]] komandom): {{izdvojeni citat|Od sada se četnicima izdaje sljedovanje koje se sastoji od: <br /> 1 porcija hljeba; 1 porcija povrća; 1 porcija namaza (mast ili marmelada); 1 porcija soli; 2 porcije napitka; 1 porcija duhana.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=822&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frames no. 000815—000816.] <br /> ({{jez-njem|"Verpflegung der Cetniks: <br /> Als Verpflegung für Cetniks sind ab sofort nur folgende Portionen auszugeben bezw. zu empfangen: <br /> 1 Brotportion, <br /> 1 Gemüseportion, <br /> 1 Brotaufstrichportion (Fett oder Marmelade), <br /> 1 Salzportion, <br /> 2 Getränkeportionen, <br /> 1 Tabakportion."}})</ref>|Posebna direktiva za snabdijevanje br. 65/43 (2.12.43)}} Snabdijevanje četnikâ hranom i municijom bilo je pod konstantnim nadzorom nadležnih njemačkih službi: {{izdvojeni citat|Četnici dobijaju snabdijevanje u skladu sa listama imena koje se stalno kontrolišu; municija za pješadijsko naoružanje se izdaje povremeno, uz strogu kontrolu potrošnje; svaki četnik nosi zvaničnu iskaznicu – oni bez iskaznice se hapse i razoružavaju.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=342&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000338.] <br /> ({{jez-njem|"Die Division gewährt den nach eigenen Wünschen beweglich und abseits ihrer Wohnorte eingesetzten Cetniks Verpflegungszuschüsse. Der Verpflegungsempfang wird nach namentlichen Listen getätigt, die Verteilung wird überwacht. Nach den gleichen Richtlinien werden von Zeit zu Zeit Gewehr– und MG–Munition im Rahmen des nachgewiesenen Verschusses ausgegeben. Der Verbrauch wird nach der jeweiligen Lage auch einigermassen genau überprüft. Jeder Cetnik muss einen namentlichen Ausweis mit der Nummer seiner Handwaffe (Gewehr– oder Pistolen–Nr.), der Unterschrift des zuständigen Kommandanten und des Ic der Division versehen, besitzen. Ohne Ausweis angetroffene Cetniks werden im Einvernehmen mit den Cetnik–Führern festgenommen und entwaffnet."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima (5. novembar 1943).}} U izvještaju [[114. lovačka divizija|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. detaljno se opisuje saradnja jedinica [[Wehrmacht]]a sa snagama pod komandom vojvodâ [[Momčilo Đujić|Momčila Đujića]], [[Mane Rokvić|Maneta Rokvića]] i [[Radomira Ðekića Ðeda]]. Njemački oficiri zaključuju da okupator ima veliku korist od četnika: {{izdvojeni citat|Četnički vojvoda Mane Rokvić može se opisati kao apsolutno pouzdan. Već je pružio vrijedne usluge u oblasti [[Bosanski Petrovac|Bos. Petrovca]] gdje je bio raspoređen u prethodnici tokom čitavog napredovanja divizije, svuda uspostavljajući kontakt sa lokalnim četničkim jedinicama i značajno doprinoseći uspostavljanju povjerenja civilnog stanovništva u njemački Vermaht. Njegove mjere za održavanje discipline među četnicima i njegov oštar obračun sa sumnjivim [licima] i banditima dobro su poznati. [...] Iako se Đujić ne može smatrati potpuno pouzdanim, njegova podrška u borbi protiv komunizma trenutno je dragocjena. Divizija će učiniti sve što je u njenoj moći da ga u javnosti prikaže toliko pronjemački nastrojenim kako bi njegov povratak u neprijateljski tabor jednog dana bio onemogućen. [...] Četnički vojvoda Ðedo potiče iz Crne Gore i pristalica je pokreta Koste Pećanca, koji je, na osnovu prethodnog iskustva, održavao jasnu distancu od pokreta DM. Ðedo ostavlja veoma dobar lični utisak, izrazito je drzak [u borbi] protiv bandita i sumnjivih, i jasno je naklonjen njemačkom Vermahtu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=341&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000337—000341.] <br /> ({{jez-njem|"Der Cetnik–Vojvode Mane Rockvic [sic!] ist als unbedingt zuverlässig zu bezeichnen. Er hat bereits im Raum Bos. Petrovac wertvolle Dienst geleistet und war auch während des ganzen Vormarsches der Division bei der Spitze eingesetzt, stellte überall die Verbindung mit den örtlichen Cetnik–Einheiten her und hat in starken Masse für die Begründung des Vertrauens der Zivilbevölkerung zur deutschen Wehrmacht beigetragen. Seine Massnahmen zur Erhaltung der Disziplin unter den Cetniks, sein scharfes Durchgreifen gegen Verdächtige und Banditen, sind bekannt. <br /> Wenn auch Djujic als nicht voll zuverlässig angesehen werden kann, so ist aber seine Unterstützung im Kampf gegen den Kommunismus z.Zt. wertvoll. Seitens der Division wird alles versucht werden, um ihm in der Öffentlichkeit soweit als deutschfreundlich herauszustellen, dass ihm eines Tages der Rückzug in das feindliche Lager unmöglich gemacht wird. <br /> Der Cetnik–Vojvode Dzedo stammt aus Montenegro, ist Anhänger Richtung Kosta Pecanac, die nach bisherigen Erfahrungen klaren Abstand zur D.M.–Bewegung gehalten hat. Dzedo macht persönlich einen sehr guten Eindruck, ist ein ausgesprochener Draufgänger gegen Banditen wie Verdächtige und der Deutschen Wehrmacht eindeutig zugeneigt."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima od 5. novembra 1943.}} {{izdvojeni citat|Glavna komanda predlaže stvaranje oficirske ispostave pri štabu XV brd. korpusa za nadzor i vođenje četničkih grupâ koje se koriste za zaštitu cesta za snabdijevanje, željezničkih pruga i važnijih ratnih pogona.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=554&broj=90 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000084.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. beantragt Schaffung einer Offz.–Planstelle beim Stab XV.Geb.A.K. zur Überwachung und Anleitung der Cetnikverbände, die zur Sicherung von Nachschubstrassen, Eisenbahnen und kriegswichtiger Anlagen eingesetzt sind."}})</ref>}} Jedan od četničkih komandanata koji se dosljedno isticao kontinuiranom kolaboracijom sa njemačkim okupatorom bio je vojvoda [[Uroš Drenović]]. Nadležni okupacioni organi bili su zadovoljni ostvarenim stepenom saradnje s Drenovićem, što se vidi i iz izvještaja XV brdskog armijskog korpusa od 26. XI 1943, u kom se pohvaljuje njegovo „lojalno držanje“: {{izdvojeni citat|Predmet: <br /> Nemačka komanda za vezu kod četničkog vođe Drenovića: <br /> Četnička grupa Drenović z. i j-z od Banje Luke od jedno 1500 ljudi ima već godinu i po prema nemačkom Vermahtu i prema hrvatskoj državi lojalno držanje, i naše izviđačke i bezbednosne akcije korisno podržava. U nekim slučajeva bili su podržani sa nešto municije. Hrvatska vlada razmatrala je ideju da dovede Drenovića u Sabor za predstavnika svih pravoslavnih. Komanda Kirhner (puk Brandenburg) poslala je u dogovoru sa obaveštajnim odeljenjem [korpusa] Drenoviću komandu za vezu, i postigla je značajne rezultate u pogledu specijalnih misija.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=390 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000384.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K, Abt.Ic, Betr.: Dtsch.Verb.Kdo. bei Cetnikführer Drenovic. An Pz.A.O.K.2.Ic/AO, 26.11.43: Die Cetnikgruppe Drenovic w. u. sw. Banja Luka mit etwa 1500 Mann hat seit über 1 1/2 Jahre der deutschen Wehmacht und dem kroat. Staat gegenüber eine loyale Haltung eingenommen und die eigene Aufklärung und Sicherung stets wertvoll unterstützt. In einzelnen Fällen wurde sie mit Inf.Mun. unterstützt. Die kroatische Regierung hat die Berufung des Drenovic in den Sabor (Landtag) als Vertreter aller Pravoslaven erwogen. Das Kdo. Kirchner (Rgt.Brandenburg) hat im Einvernehmen mit der Abt.Ic für seine Zwecke ein Verbindungs–Kommando zu Drenovic entsandt und in kürzester Zeit wertvolle Ergebnisse im Sinne des Sonder–Auftrages erzielt."}})</ref>|Komanda 15. brd. korpusa, Obaveštajno odeljenje, za obav. odeljenje komande 2. okl. armije, 26.11.43.}} Četnički su odredi na teritoriji marionetske NDH pružali veoma značajnu potporu njemačkim vlastima, bez koje ove ne bi uspjele efikasno održavati okupacioni sistem. U izvještaju [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] [[Wehrmacht]]a iz prve nedjelje decembra 1943. provijava upravo ovakvo gledište; istaknuto je, pak, da bi četnike trebalo (zbog „ispadâ prema hrvatskom stanovništvu“) ograničiti „na rad u srpskim selima“: {{izdvojeni citat|Budući da vlastite snage i ustaše nisu dovoljne da same umire i osiguraju golemo područje, divizija se ne može odreći suradnje četnika. Trenutačno, drugačije rješenje ne bi bilo moguće zbog nedostatka dodatnih snaga. No, ne zanemaruje se da se suradnja s četnicima ne čini dugoročno održivom zbog njihovih političkih ciljeva. Stoga će se i dalje jačati utjecaj ustaša, a time i hrvatske države, kako bi se postupno udaljili od četničkih snaga i deportirali oni [četnici] koji nisu mještani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=788&rec=314&roll=555 NARA, T314, Roll 555, frames no. 000782—000783.] <br /> ({{jez-njem|"Da die eigene Kräfte und die Ustascha allein zur Befriedung und Sicherung des weiten Raumes nicht ausreichen, kann auf eine Mitarbeit der Cetniks noch nicht verzichtet werden. Im Augenblick wäre eine Lösung von ihnen mangels anderer Kräfte nicht möglich. Es wird jedoch nicht verkannt, dass auf die Dauer eine Zusammenarbeit mit den Cetniks auf Grund ihrer politischen Zielsetzung nicht tragbar orscheint. Es wird daher der Einfluss der Ustascha und damit des kroatischen Staates weiterhin gestärkt werden, um allmählich von den Cetnik–Verbänden abrücken zu können, die nicht ortsansässigen abzuschieben. Der Anfang hierzu ist gemacht. Um die Unzuträglichkeiten zu beenden, die sich daraus ergeben, dass in rein kroatischen Gegenden die eingesetaten Cetnik–Verbände die Bevölkerung belästigen und auch ausplündern, ist in Durchführung, sie aus diesen Gebieten herauszuziehen und nur noch in Orten mit pravoslavischer Bevölkerung zu Sicherungszwecken einzusetzen."}})</ref>|Procjena situacije 264. pješadijske divizije (7.12.43)}} Komanda Jugoistoka je istog dana izvijestila Vrhovnu komandu njemačkog Wehrmachta o sadjejstvu [[114. lovačka divizija (Nemačka)|114. lovačke divizije]] i četnika u borbi protiv snaga [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]: {{izdvojeni citat|114. lovačka divizija: čišćenje prostora oko [[Vrlika|Vrlike]] u saradnji sa četnicima završeno; neprijatelj je izgubio 22 mrtva i 20 zarobljenih; veliki plen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=89&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frame no. 6287993.] <br /> ({{jez-njem|"114. JG. DIV: SAEUBERUNG IN RAUMES VRLIKA IM ZUSAMMENWIRKEN MIT CETNIKS NACH WEITEREN 22 FEINDTOTEN U. 20 GEFANGENEN BEI EINBRINGUNG GROESSERER BEUTE ABGESCHLOSSEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 6. decembra 1943 (7. decembar 1943.).}} Dnevni izvještaj 114. lovačke divizije Wehrmachta od 6. prosinca 1943. godine ilustruje u kojoj mjeri su četničke jedinice pod komandom vojvode Momčila Đujića bile integrisane u okupacioni sistem: {{izdvojeni citat|U noći s 5. na 6. decembar i tokom jutarnjih časova, neprijatelj je više puta napadao [[Obrovac|obrovački]] mostobran sa jugoistoka, istoka, sjevera i sjeverozapada. Napadačke snage sastojale su se od manjih do srednje velikih neregularnih skupina, podržane teškim pješadijskim naoružanjem — prvenstveno minobacačima srednjeg kalibra. Ustaše su napustile svoje položaje na mostobranu. U poslijepodnevnim časovima situacija je razriješena protivudarima naših snaga, uz podršku tenkova, u pravcu ji. i z.-sjz. </br> Neprijateljski gubici: 18 poginulih, 2 zarobljena, 4 prebjega. </br> Vlastiti gubici: 6 poginulih četnika, 11 ranjenih, 7 nestalih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=840&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000834.] <br /> ({{jez-njem|"Ic Beitrag zur Tagesmeldung. </br> Feind vor Brückenkopf Obrovac griff während Nacht zum 6.12. und in Vormittagsstunden Brückenkopf wiederholt mit schwächeren und mittleren Banden aus SO, O, N und NW Richtung mit Unterstützung schwerer Inf. Waffen, besonders mittlerer Gr. Werfer, an. Ustaschen flüchteten aus Brückenkopfstellung. In Nachmittagsstunden gelang Entlastung durch eigene Vorstösse mit Panzerunterstützung in SO und WNW Richtung wenden. </br> Feindverluste: 18 Tote, 2 Gefangene, 4 Überläufer. </br> Eigene Verluste: 6 Cetniks gefallen, 11 verwundet, 7 vermisst."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje (Ic), dodatak dnevnom izvještaju za 6. XII 1943.}} === Borbe pod njemačkom komandom u Crnoj Gori (1943—1944) === {{main|Operacija Frühlingserwachen (1944)}} [[File:Collaborationist Jakov Jovović with Germans on Cetinje.jpg|thumb|Četnički komandant [[Jakov Jovović]] sa svojim saborcima i Nemcima na [[Cetinje|Cetinju]], jesen 1943.]] Od 17. do 24. oktobra [[1943]]. godine, njemačke okupacione snage su organizovale [[Operacija Balkanski klanac|operaciju Balkanski klanac]] (njem. ''Balkanschlucht''). Osnovni cilj operacije je bio likvidacija snagâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] i [[Divizija Garibaldi|Italijana]] koji su prešli na stranu partizana u Crnoj Gori, kao i ovladavanje [[Jadransko more|jadranskim]] zaleđem. Pored sopstvenih snaga, njemački okupator je za ovu priliku angažovao dva italijanska fašistička puka (oko devet bataljona), čiji su štabovi bili u [[Bar]]u i [[Podgorica|Podgorici]], kao i muslimansku fašističku miliciju i ostatke četnika Draže Mihailovića.<ref>https://www.znaci.org/00001/151_5.pdf</ref> Dakle, pored dvije divizije [[Wehrmacht]]a, u operaciji je učestvovalo i oko 5.000 [[Balli Kombëtar|balista]], talijanskih fašista i četnika.<ref>https://www.znaci.org/00001/33_9.pdf</ref> U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 20. oktobra 1943,<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, Knjiga predatih depeša CG—3, Depeša br. 211.</ref><ref>Др Радоје Пајовић, Контрареволуција у Црној Гори: Четнички и федералистички покрет 1941—1945, Обод, Цетиње, 1977, стр. 408.</ref> delegat VK JVuO u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u major [[Rudolf Perhinek]] piše o učešću crnogorskih četnika na strani okupatora u ovoj [[Sile Osovine|osovinskoj]] operaciji: {{izdvojeni citat|Žalosno ali tačno. Da nisu Nemci angažovali ovolike snage, nas ovde više ne bi bilo, jer se više niko nije hteo boriti, već samo begati, ali nije se više imalo kud... Mi se izvlačimo i gledamo da smo pozadi njih, da bi iskoristili njihovu borbu sa komunistima i uništavanje istih.}} Informacija o potpunoj potčinjenosti četničkih jedinica u okupiranoj Crnoj Gori njemačkim vlastima, kao i tijesnim vezama sa kvislinškom ''Narodnom upravom'' koju je okupator formirao, Draži Mihailoviću je bila dostavljena 1. decembra 1943. godine iz štaba majora [[Petar Baćović|Petra Baćovića]] (pseudonim »Nav-Nav«): {{izdvojeni citat|Nemci daju oružje i odelo s a s d j k a c a m a [nedešifrovana riječ; moguće "žandarmima" — prim.] i nešto plate. Milicija će biti formirana kao prava vojska. Za komandanta cetinjskog bataljona major Zdravko Kasalović. Za nikšićki bataljon Boško Pavić, a mene su naimenovali za komandanta žandarmerijskog bataljona za srez šavnički. Pojava Narodne uprave i svega ovoga što se sada stvara, nije izraz želje niti naroda niti naša, već je ovo nužno zlo, između dva zla, jer drugog izlaza nema. Mi nismo u stanju samo pomoću naroda da ma šta učinimo bez pomoći Nemaca.<ref>AVII, kut. 276, reg. br. 7/1-35.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 47, str. 89.</ref>}} [[Ljubomir Lazarević]], inženjer iz [[Kolašin]]a (pseudonim »Bene«), 28. januara 1944. godine obavještava Dražu Mihailovića da četnici u Crnoj Gori sarađuju sa njemačkim okupacionim vlastima u svakom obliku: {{izdvojeni citat|Svi komandanti u Crnoj Gori primili su saradnju sa Nemcima, potpisali obavezu a sa ostatcima vojske nalaze se u žici, ili u neposrednoj blizini nje. Nema ni jedne grupe u šumi koja bi pretstavljala našu borbu, oko koje bi se moglo okupljati. Vukadinović isto tako nalazi se u Podgorici ili u okolini. Nagovešteni dolazak Srbijanske vojske pozdravljen je burno svuda, ali dolazak Ljotićevaca učinio je Ljotićevce vrlo aktivnim i prete da ko god ne bude s njima, on je komunista. Po varošima teško će se iko održati jer ta formula svakoga će staviti pod udar okupatora kao komunistu. Ovaka saradnja sa njima je nemoguća, jer ovi traže prilazak njima, ne saradnju. Po selima Crne Gore gospodare komunisti. Naše akcije vrše se samo u cilju osiguranja ili odbrane nemačkih kolona. Nemačke snage na ovom terenu vrlo su male i nesposobne za ma kakvu širu akciju. Do sada nema ni izgleda na akciju. Svako dalje čekanje, pogoršava našu situaciju. Narod gubi veru u našu dobru volju i našu sposobnost.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Koliko su četnici u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u bili od koristi njemačkom okupatoru za zaustavljanje partizanske ofanzive ka Srbiji, svjedoče i navodi iz izvještaja Komande Jugoistoka polovinom februara 1944. godine.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=15 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000011.] <br /> ({{jez-njem|"In einer Aussprache mit General Foertsch (H.Gr.F) wird festgestellt, dass der Vertrag mit Lukacevic in Geltung bleiben muß, weil dessen Cetniks in Montenegro zur Bekämpfung der Roten benötigt werden."}})</ref> Naime, i nakon stavljanja van snage [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|ugovorâ]] potpisanih krajem 1943. i početkom 1944, major [[Vojislav Lukačević]] je ostao jedini četnički komandant s kojim sporazum nije raskinut: {{izdvojeni citat|U razgovoru sa načelnikom štaba Armijske grupe »F« generalom (Hermannom) Foertschom, zaključeno je da sporazum sa Lukačevićem ostane na snazi, zato što su četnici u Crnoj Gori potrebni za borbu protiv crvenih.|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi njemačkih oružanih snaga od 16. februara 1944. godine}} Četnički odredi s teritorije Crne Gore i Sandžaka su, tokom zime i proljeća 1944. godine, njemačkom okupatoru bili krucijalno važni u smislu zatvaranja jugozapadne granice [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]] od [[Prodor Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Srbiju|upada partizanskih jedinicâ]]. Iz strogo povjerljive naredbe od 17. III 1944. vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] (upućene i Feldkomandanturi 610 za teritoriju Crne Gore) ovo postaje bjelodano: {{izdvojeni citat|1.— 2. i 5. crvena div. približavaju se s prethodnicama jugozapadnoj granici Srbije. Prednji delovi na liniji Zmajevac (12 km ji. od Vardišta) — visovi južno od Vardišta. Dalje snage u nastupanju preko Strmice (10 km jz. od Višegrada). 2.— Potrebno je što pre tačno ustanoviti grupisanje snaga i jačinu četničkih odredâ Đurišića i [[Vuk Kalaitović|Kalaitovića]], koji se nalaze duž granice. 3.— 1. bug. okup. korpus povući će svoje isturene snage ispred nadmoćnog neprijateljskog pritiska na liniju Mokra Gora — Semegnjevo — Palisad. Ovu treba po svaku cenu držati blagovremenim angažovanjem rezervi. 4.— Ojačani peš. p. i art. divizion, koji su određeni za rezervu vojnoupr. k-ta Jugoistoka prebaciće se železnicom u rejon Užice—Požega. Angažovanje i delova istog samo uz saglasnost vojnoupr. k-ta Jugoistoka. 5.— Naročito je važno blagovremeno saznati težište neprijateljskog napada. U tu svrhu treba stalno vršiti izviđanja.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_34.htm Naređenje vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 17. marta 1944. nemačkom štabu za vezu pri 1. bugarskom okupacionom korpusu za preduzimanje mera u vezi pokreta 2. proleterske i 5. NOU divizije prema jugozapadnoj Srbiji]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000277.] <br /> ({{jez-njem|"Dt.Verb.Stab b.I.Bulg.Okk.Korps <br /> Nachr. 24.Bulg.Division über Dt.Verb.Offz. <br /> F.K. 610 <br /> 1.) Rote 2. und 5. Div. nähern sich mit Anfängen der Südwestgrenze Serbiens. Vorderste Teile in Linie Zmajevac (12 SO Vardiste), Höhen südlich Vardiste. Weitere Kräfte im Nachziehen über Strmica. (10 SW Visegrad) <br /> 2.) Baldige Klarheit über Kräftegruppierung und Stärke längs der Grenze stehenden Cetnikverbände des Djuirisic [sic] und Kalaitovic ist erforderlich. <br /> 3.) I.Bulg.Okk.Korps nimmt seine vorgeschobenen Kräfte vor überlegenem Feindruck auf die Linie Mokragora–Semegnjevo–Palisat zurück. Diese ist unter allen Umständen unter rechtzeitigem Einsatz von Reserven zu halten. <br /> 4.) Das als Reserve des Mil.Befh.Südost bestimmte verstärkte Inf.Rgt. einschl. Art.Abt. wird mit Eisenbahn in den Raum Uzice – Pozega herangeführt. Einsatz auch von Teilen nur mit Zustimmung des Mil.Befh.Südost. <br /> 5.) Rechtzeitiges Erkennen des Schwerpunktes des feindl. Angriffs ist besonders wichtig. Hierzu ständige Aufklärung geboten."}})</ref>}} [[File:Chetniks and Germans in Podgorica 1944.jpg|thumb|Četnički komandanti i njemački okupatori u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. [[Đorđije Lašić]] (prvi zdesna), šef njemačke uprave za Crnu Goru pukovnik Hajnke (treći zdesna) i Jakov Jovović (drugi slijeva) u [[Podgorica|Podgorici]], proljeće 1944.]] Krajem februara i početkom marta 1944. godine, u tzv. [[staroj Crnoj Gori]] (preciznije u [[Katunska nahija|Katunskoj nahiji]]) organizovana je [[Operacija Bura (1944)|operacija »Bura«]]. Specifičnost ove operacije ogleda se u činjenici da su za njeno izvođenje većinu ljudstva obezbijedili četnici, dok su oficiri iz Feldkomandanture na [[Cetinje|Cetinju]] i komandant mjesta [[Podgorica|Podgorice]] rukovodili borbenim djejstvima: {{izdvojeni citat|1.) Sumarni i iskustveni izveštaj: Operacija »Bora« od 27. 2. do 3. 3. 44. Sprovedena je četnička operacija »Bora«, pod nemačkom komandom, radi čišćenja rejona Danilovgrad — Čevo — Cetinje — Podgorica. 2.) Jedinice koje su učestvovale: 4000 ljudi nacionalne žandarmerije, milicije, 215. abver-trup, jedna brdska baterija iz ratnog plena, lovačko poterno odeljenje 181. peš. div. [...] 5.) Sprovođenje: U delom. oštrim borbama, kolone, koje su nastupale od i,, ji., i j., polako su osvajale teren. 29. 2. zauzeto je Čevo. Neprijatelj (jačine 250 ljudi) izvukao se prema sz. Posle odlaska nemačkih snaga i započinjanja neprij. protivnapada, četnici su se delom, u paničnom strahu, povukli na svoje polazne položaje. Neprijatelj je ponovo zauzeo teren očišćen operacijom. 6.) Gubici neprijatelja: 32 mrtva, 68 ranjenih, 23 zarobljena. Plen: 2 p. mitr., 1 mitr., 15 pušaka, 1 radio-stanica, propagandni materijal i hrana. Sopstveni gubici: 20 mrtvih, 31 ranjen, 46 nestalih. 7.) Iskustva: a) Građanska zaštita, usled nedovoljne opremljenosti i slabog borbenog morala, nije pogodna za izvršavanje borbenih zadataka; žandarmi, milicija, četnici, uz učešće nemačkih trupa, podesni za borbene zadatke i zadatke osiguranja... e) Prilikom sličnih operacija preduslovi za uspeh su učešće nemačkih trupa, podrška teškim naoružanjem i veza do pojedinih borbenih grupa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_30.htm Izveštaj Komande 21. brdskog armijskog korpusa od 9. marta 1944. Komandi 2. oklopne armije o zajedničkoj nemačko-četničkoj operaciji »Bora« protiv jedinica 2. korpusa NOVJ na prostoru Danilovgrad — Cetinje — Podgorica]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&broj=72&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000065.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An Pz.AOK.2 <br /> 1.) Abschluss– und Erfahrungsbericht Unternehmen "Bora": <br /> Vom 27.2. bis 3.3.44 wurde Cetnik–Unternehmen "Bora" unter deutscher Führung zur Säuberung des Raumes Danilovgrad – Cevo – Cetinje – Podgorica durchgeführt. <br /> 2.) Beteiligte Truppen: <br /> 4000 Mann nationaler Gendarmerie, Miliz, Abwehrtrupp 215, 1 Beutegebirgsbatterie, Bandenjägertrupp 181.Inf.Div. <br /> Bewaffnung: Gewehre, 60 le.M.G. <br /> 3.) Leitung: <br /> Selbst.Feldkdtr. 1040 Cetinje <br /> 4.) Führung: <br /> Platzkdt. Podgorica <br /> 5.) Durchführung: <br /> In zum Teil harten Kämpfen gewannen die von O, SO u. S vorrückenden Kolonnen langsam Boden. Am 29.3. Cevo genommen. Feind (Stärke 250 Mann) nach NW ausgewichen. Nach Abrücken deutscher Kräfte und Einsetzen feindl. Gegenangriffe zogen sich Cetniks in z.T. panikartiger Flucht auf ihre Ausgangsstellungen zurück. Feind besetzte erneut das im Unternehmen gesäuberte Gebiet. <br /> 6.) Feindverluste: <br /> 32 Tote, 88 Verwundete, 23 Gefangene. <br /> Beute: <br /> 2 le.MG., 1 s.MG., 15 Gewehre, 1 Funkgerät, Propagandamaterial und Verpflegung. <br /> Eigene Verluste: <br /> 20 Tote, 31 Verwundete, 46 Vermisste. <br /> 7.) Erfahrungen: <br /> a) Einwohnerwehren infolge mangelhafter Ausrüstung und geringer Kampfmoral zu Kampfaufgaben nicht geeignet; Gendarmen, Miliz, Cetniks bei Beteiligung deutscher Truppen für Kampf– u. Sicherungsaufgaben geiegnet. <br /> b) Kaukasische Freiwillige des Abwehrtr. 215 gut bewährt. <br /> c) Mitnahme schwerer Waffennur mit deutscher Sicherung. <br /> d) Truppenverpflegung für einheimische Verbände ungeignet, Marschverpflegung zweckmässig. <br /> e) Bei derartigen Unternehmungen sind Beteiligung deutscher Truppen, Unterstützungen durch schwere Waffen und Nachrichtenverbindung zu den einzelnen Kampfgruppen Voraussetzungen für den Erfolg."}})</ref>|Izvještaj komande 21. brdskog korpusa o rezultatima operacije »Bura« od 9. marta 1944. godine}} Prilikom jedne manje akcije u blizini granice sa [[Hercegovina|Hercegovinom]] došlo je do oružanog okršaja lokalnih četnika i snagâ [[NOVJ]]. U izvještaju 21. brdskog armijskog korpusa Wehrmachta za 16. mart 1944. godine, četnički se gubici računaju kao sopstveni: {{izdvojeni citat|[[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. pješadijska divizija]]: Četnici, koji su napredovali 4 km sjeverno od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], povukli su se u Grahovo pred neprijateljskim napadom. Gubici neprijatelja: 8 poginulih (izbrojano), 20 poginulih i ranjenih (procijenjeno). Sopstveni gubici (četnici): 1 poginuo, 8 ranjenih. Namjera: nastavak nasilnog izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=663&broj=137 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000130.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 16.3.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div.: Bis 4 N Grahovo vorgegangene Cetniks vor angreifenden Feind wieder auf Grahovo zurückgegangen. <br /> Feindverluste 8 gezählte Tote, 20 geschäzte Tote und Verwundete. <br /> Eigene Verluste (Cetniks) 1 Toter, 8 Verwundete. <br /> Absicht: Fortsetzung der gewaltsamen Aufklärung."}})</ref>}} [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. nemački korpus]] u Crnoj Gori pokrenuo je [[10. april]]a [[1944]]. [[Operacija "Frilingservahen" (april-maj 1944)|operaciju "Frilingservahen"]], uz masovno učešće četnika. Operacija je pripremljena u saradnji sa [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]] i započeta tako što su četnici zajedno sa Nemcima iz nemačkih garnizona napali na slobodnu teritoriju. Plan napada je bio sledeći: {{izdvojeni citat|'''Đurišićeve snage''': Prva borbena grupa, 700 ljudi, iz si. pravca preko rejona 5 km j. Bijelo Polje za Mojkovac. Druga borbena grupa, 1200 ljudi, pod komandom Đurišićevog Operativnog štaba, od Brodareva preko Šahovića za Mojkovac — Kolašin. Treća borbena grupa, 1000 ljudi, od sredine puta Pljevlja — Prijepolje pravcem Mojkovac. Četvrta borbena grupa, 1500 ljudi, od Pljevalja pravcem Mojkovac. Mojkovac treba da bude dostignut za 2 dana. Posle toga skretanje glavnine u rejon z. Tara — sz. Kolašin — Mojkovac. '''Nemačke snage''': 1 ojač. mot. č. prodire od Brodareva do Bijelog Polja. 1 ojač. mot. č. od Pljevalja do prelaza preko Tare 22 jjz. Pljevlja. Bat. [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 600 ljudi, sledi nemačke snage za Bijelo Polje, onda skreće za Mojkovac. Milicija iz Brodareva, 700 ljudi, čisti svoj rejon i prodire od Brodareva ka jjz. Početak napada: 10. 4. 44. [[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. peš. div.]] obezbediće odgovarajuće informisanje četničke Grupe "Jug" (major Lašić i Bukatonović [pogreška; vjerovatno je u pitanju major [[Savo Vukadinović]] — prim.] u Podgorici) kao i Grupe "Nikšić".<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=364&rec=314&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000357.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An 181.Inf.Div. <br /> Betr.: Unternehmen "Frühlingserwachen". <br /> 1.) Nachstehende Plannung des Major Djurisic für Durchführung des Unternehmens "Frühlingserwachen" zur Kenntnis: <br /> Erste Kampfgruppe 700 Mann aus NO Richtung über Raum 5 km S Bijelopolje nach Mojkovac (16 km NNO Kolasin). <br /> Zweite Kampfgruppe 1200 Mann unter Führung Stab Djurisic von Brodarevo über Sahovici nach Mojkovac – Kolasin. <br /> Dritte Kampfgruppe 1000 Mann von Mitte Strasse Pljevlja – Prijepolje Richtung Mojkovac. <br /> Vierte Kampfgruppe 1500 Mann von Pljevlja Richtung Mojkovac. Mojkovac soll in 2 Tagen erreicht werden. Anschliessend Abdrehen der Masse in den Raum W Tara NW Kolasin – Mojkovac. <br /> Deutsche Kräfte: 1 verst.mot.Kp. stösst von Brodarevo bis Bijelopolje. <br /> 1 verst.mot.Kp. von Pljevlja bis Taraübergang 22SW Pljevlja SFK–Btl. 600 Mann folgt deutschen Kräften nach Bijelopolje, dann Abdrehen nach Mojkovac. <br /> Miliz Brodarevo 700 Mann säubert eigenen Raum und stösst von Brodarevo nach SSW. <br /> Angriffsbeginn: 10.4.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div stellt entsprechende Unterrichtung der Cetnikgruppe Süd (Major Lasic und Bukatonovic in Podgorica) sowie der Gruppe Niksic sicher. <br /> Absichten für Beteiligung an den Unternehmen sind Gen.Kdo.XII.Geb.A.K. zu melden."}})</ref><ref>Obaveštenje Komande 21. brdskog korpusa Komandi 181. brdske divizije od 08.04.1944., Vojnoistorijski institut, NAV--T-314, r. 663, s. 357.</ref>}} U dijelu dnevnog izvještaja za 28. april 1944. godine koji se odnosi na Crnu Goru, vojnoupravni komandant Jugoistoka [[Hans-Gustav Felber]] (dokument potpisuje general Kurt von Geitner, načelnik štaba) zabilježio je: {{izdvojeni citat|Ustrajni pritisak crvenih na vlastite i četničke snage u centralnoj C. Gori.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Montenegro. Anhaltender roter Druck auf eigene und Cetnik–Kräfte in Mittel–Montenegro."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u NDH (1944) === [[File:August Šmidhuber, komandant 7. SS divizije, Todor Perović, lekar Trebinjskog korpusa i kapetan Milorad Vidačić, komandant Trebinjskog korpusa JVuO.jpg|thumb|Žena u crnini moli za milost Milorada Vidačića, komandanta Trebinjskog korpusa JVuO. Prisutni su još [[August Schmidhuber]], komandant 2. puka [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] (prvi lijevo), Todor Perović, predstavnik četničke komande istočne Bosne i Hercegovine (drugi lijevo) i neimenovani oficir [[Schutzstaffel|SS]]-a. Fotografija je nastala tokom njemačke [[Operacija Gama|operacije Gama]] protiv partizana u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]] (ljeto/jesen 1943. godine).<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2015/08/bk0034.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0034 | Photo | SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division "Prinz Eugen"]</ref>]] Kolaboracija četnika u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] sa njemačkim okupacionim snagama postala je intenzivnija tokom zime 1943-1944, makar u slučaju hrvatskih kvislinških snaga i četnika bila pod neprestanom tenzijom. Podaci navedeni u izvještaju generala [[Edmund Glaise von Horstenau|Glaisea von Horstenaua]] od 26. februara 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=236&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000236.]</ref> zasnovani na službenim podacima NDH otkrivaju opseg kolaboracije: 11. februara bilo je na teritoriju NDH trideset i pet posebno imenovanih četničkih grupa sa procijenjenih 23.300 ljudi pod oružjem. Neke manje jedinice su brojale od 200 do 400 pripadnika, dok su ostale, poput [[Momčilo Đujić|Đujić]]eve grupe, imale i do 2.500 vojnika i oficira. Od toga je s Nijemcima i vlastima NDH kolaboriralo devetnaest grupa (ukupno 17.500 ljudi); šesnaest ostalih grupa s oko 5.800 ljudi ubrajane su u pobunjene četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=237&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000237—000240.]</ref> S iznimkom odreda vojvode [[Uroš Drenović|Uroša Drenovića]] u sjeverozapadnoj Bosni (oko 400 ljudi), kojeg su vlasti NDH smatrale potpuno lojalnim, za sve druge četničke kolaborirajuće grupe ustaške su vlasti držale da se prema Nijemcima odnose osobito prijateljski kako bi od njih izvukle što više oružja i municije, dok se istovremeno drže neprijateljski prema NDH.<ref>[https://znaci.org/00001/40_64.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje KOLABORACIJA IZVAN SRBIJE DO OKTOBRA 1944.]</ref> Iako se vojvoda [[Radivoje Kerović]], komandant [[Majevica|majevičkih]] četnika, u Horstenauovom izvještaju ubraja među »pobunjene četnike« (i to kao prvi na spisku, dok se za njegov odred tvrdi da ima 1000 ljudi, tj. da je najbrojniji), u dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 18. februar 1944. godine njegova lojalnost uopšte nije dovedena u pitanje: {{izdvojeni citat|Upit kod [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]] u vezi snabdijevanja municijom Kerovića koji se smatra lojalnim, i 200 ljudi tzv. [[Zeleni kadar|zelenog kadra]], koji se bore protiv crvenih zapadno od [[Koviljača|Koviljače]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=17&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000013.] <br /> ({{jez-njem|"Beim Pz.AOK. 2 wird angefragt, ob Bedenken bestehen gegen Unterstützung mit Munition der im Raume westlich Koviljaca stehenden Cetniks des Kerovic, die als loyal angesehen werden und 200 Mann des sog. "Grünen Kaders" in Kampf gegen die Roten."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnog zapovjednika Jugoistoka (18. februar 1944.)}} U mjesečnom izvještaju za januar 1944. godine, koji je štabu [[LXVIIII rezervnog korpusa]] Wehrmachta poslao 12. februara Viši SS i policijski vođa u Hrvatskoj ''[[Gruppenführer]]'' [[Konstantin Kammerhofer]], ujedno i predstavnik ''[[Reichsführer]]a'' SS-a [[Heinrich Himmler|Heinricha Himmlera]] za Hrvatsku, podvučena je stalno prisutna politička tenzija među saveznicima (tj. [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] i [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]), usljed njemačkog protežiranja četnikâ: {{izdvojeni citat|Često se ističe kako je njemački Wehrmacht stekao sve veći upliv na angažiranje četničkih jedinica protiv odmetništva. Ovakav razvoj događaja ne posmatra se [od strane ustašâ — prim.] kao vojna nužnost, već kao zahtjev diktiran srpskim interesima — zahtjev koji je u suprotnosti s interesima [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]. [...] Na poticaj njemačkih vlasti, zabilježeni su čak i slučajevi u kojima su četnici i lokalne milicije (sastavljene prvenstveno od [[Bošnjaci|Muslimana]]) udružili snage kako bi zaštitili svoja sela od „crvenih” (npr. [[Trnovo (FBiH)|Trnovo]]). Četnici su od strane [[V SS brdskog korpusa]] sve više korišteni za suzbijanje partizana, kao i za zaštitu određenih područja naseljenih [[Pravoslavlje|pravoslavnim]] stanovništvom, pri čemu su se oni, u okviru svojih mogućnosti, dobro pokazali.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=1548&broj=179 NARA, T314, Roll 1548, frames no. 000173—00179.] <br /> ({{jez-njem|"Immer wieder stark empfunden wird, daß die deutsche Wehrmacht mehr und mehr Einfluß auf den Einsatz von Cetnikverbänden gegen das Bandentum gewonnen hat. Diese Tatsache wird nicht als militärische Notwendigkeit, sondern immer wieder als gegen die Interessen des Unabhängigen Staates Kroatien gerichtete Forderung des Serbentum gewertet. </br> Auf deutsche Anregung ist es in einzelfällen sogar schon dazu gekommen, daß sich die Cetniks mit den örtlichen Milizen (meist Muselmanen) zum gemeinsamen Schutz ihrer Dörfer gegen die Roten zusammen gefunden haben (z.B. Trnovo). </br> Die Cetniks waren seitens des SS–Ge. Korps in vermehrten Umfange bei den Bekämpfung der Partisanen und zun Schutz bestimmter pravoslavischer Wohngebiete eingesetzt und haben sich im Rahmen ihrer Möglichkeit bewährt."}})</ref>}} Od 23. do 25. januara 1944. godine, na području između [[Knin]]a i [[Kistanje|Kistanja]] organizovana je [[Operacija Frühlingswetter|operacija »Frühlingsgewitter«]]. Vodeći borbe protiv jedinicâ iz sastava [[19. sjevernodalmatinska divizija NOVJ|19. divizije NOVJ]], operaciju su izveli dijelovi [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] Wehrmachta, zatim 92. motorizovani grenadirski puk i 3. bataljon 98. brdskog lovačkog puka [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdske divizije]]. Njemačkom okupatoru pridružile su se snage lokalnih četnikâ, najvjerovatnije iz [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]]. U izvještaju 264. pješadijske divizije od 25. januara 1944, poslatom Komandi [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|15. brdskog armijskog korpusa]], njemačkim gubicima tokom operacije pribrojani su oni iz četničkih redovâ: {{izdvojeni citat| Sumarni izveštaj »Frilingsgeviter«: 1.) Delimičan ogorčeni otpor neprijatelja kod Ervenika, Bratiškovaca, Kistanja, Radučića slomljen je energičnim zahvatom. Banditi iznenađeni prodorom 92. gren. p. (mot.) od sz. prema Kistanju. 2.) Gubici: A.) sopstveni: 1 poginuo, 3 ranjena, 1 četnik poginuo. B.) neprijatelj: 66 poginulih izbrojano, procenjuje se daljih 60 do 70 poginulih i ranjenih. 35 zarobljenika u eng. uniformama iz Štaba 19. dalm. div. i 5. brig. C.) Zaplenjeno: 1 mitr., 3 puš. mitr., 42 autom., 2 pt puške, 1 l. minob., 1 telefon, 46 karab., 30 eng. mina, 10.000 metaka peš. mun., 60 kom. mina za 1. minob., 3 engl. bicikla.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_21.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 25. januara 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o sopstvenim i neprijateljskim gubicima u operaciji »Frilingsgeviter« na prostoru Knin — Kistanje]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=293&rec=314&roll=561 NARA, T314, Roll 561, frame no. 000287.] <br /> ({{jez-njem|"ABSCHLUSSMELDUNG ”FRUEHLINGSGEWITTER”: <br /> 1.) TEILWEISE HEFTIGER FEINDWIDERSTAND BEI ERVENIK, BRATISKOVCI, KISTANJE, RADUCIC WURDE IM ENERGISCHEN ZUGREIFEN GEBROCHEN. BANDITEN DURCH EINBRUCH GREN. RGT. (MOT) 92 VON NW NACH KISTANJE UEBERRASCHT. <br /> 2.) VERLUSTE: <br /> A.) EIGENE: 1 TOTER, 3 VERWUNDETE, 1 CETNIK TOT. <br /> B.) FEIND: 66 GEZAEHLTE TOTE, 60 BIS 70 WEITERE TOTE UND VERWUNDETE GESCHAETZT. 35 GEFANGENE IN ENGL. UNIFORM VON STAB 19. DALM. DIV. UND ROEM. 5. BRIG. <br /> C.) BEUTE: 1 S.MG., 3 LE. MG., 42 MP., 2 PZ. BUECHSEN, 1 LE. GR. W., 1 FERNSCHRECHGERAET, 46 KARAB., 30 ENGL. MINEN, 10000 SCHUSS INF. MUN., 60 SCHUSS LE. GR.W. MUN., 3 ENGL. FAHRRAEDER."}})</ref>}} [[File:Hercegovački četnici i njemački vojnici s narodnim herojem Miletom Okiljevićem uoči njegovog strijeljanja juna 1944.jpg|thumb|Pripadnici [[369. legionarska divizija|369. „Vražje“ divizije]] i četnici Gatačke brigade Nevesinjskog korpusa JVuO sa vezanim [[Miletom Okiljevićem]], zamjenikom političkog komesara II čete I bataljona XI hercegovačke brigade, zarobljenim u borbama za Gat 15. maja 1944. godine (istog mjeseca je i strijeljan). Okiljević je proglašen 1951. godine za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja Jugoslavije]].<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2017/10/bk0272.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0272 | Photo | 369. (kroatische) Infanterie-Division]</ref>]] Vojvoda [[Dobroslav Jevđević]] je, pored Momčila Đujića i [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]], vjerovatno najdalje otišao u kolaboraciji s njemačkim okupatorom, kada su u pitanju četničke jedinice van teritorije okupirane Srbije. Nakon kapitulacije Italije, boravio je u Rimu okupiranom od nacista. Nakon toga, našao se u Trstu, gdje je uspostavio čvrste veze s njemačkom obaveštajnom službom: {{izdvojeni citat|Ja sam javio Đujiću da preko naših ljudi u Sušaku i Trstu prihvate naše oficire koji idu iz Italije i upućuje u Liku i zap. Bosnu. Ovo sam javio i našima u Rim. Kap. Đaković javlja da su Nemci pobili oko 14000 partizana na prostoriji Crikvenica — Sušak — Rijeka, od kapitulacije Italije do danas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} U izvještaju od 20. februara 1944, poslatom majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]], komandantu Zapadne Bosne JVuO, kapetan [[Ilija Jevtić]] piše o totalnoj subordinaciji [[Dinarska divizija|Dinarske divizije]] Nijemcima, koji u potpunosti kontrolišu četnike pod komandom vojvode Đujića: {{izdvojeni citat|Sem samog vojvode Đujića i jednog malog broja četnika, svi četnici Dinarske oblasti (oko hiljadu devet stotina i nekoliko) nalaze se pod nemačkom komandom. Hranu, odeću, obuću, cigarete i novac svaki četnik i njegov starešina prima kao i nemački vojnik odn. oficir. Svu municiju i oružje primaju takođe od Nemaca. Četnici pod nemačkom komandom nalaze se po bunkerima počev od Knina do Šibenika i Splita. U pojedinim bunkerima su izmešani, pola četnici pola ustaše. Nemački oficiri dolaze na Kosovo polje u četničku diviziju, a isto tako naši četnički oficiri i ostale starešine na čelu sa Đujićevim načelnikom štaba odlaze u Nemačku diviziju. Voze se na nemačkim automobilima kroz Knin i t.d. Jednom rečju između četnika i Nemaca postoji najtešnja saradnja i nemačka puna kontrola nad radom četnika. Jedino se pop Đujić, kao komandant divizije, sa svojom užom pratnjom ne pojavljuje pred njima.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_78.htm Izveštaj kapetana Ilije Jevtića od 20. februara 1944. komandantu zapadne Bosne o svom radu i saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji i Lici]</ref>}} Njemački poručnik [[Reinhard Kopps]], poznatiji kao ''Konrad'', bio je šef jedne obavještajne grupe [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]. Kada je 3. marta 1944. došao iz [[Beograd]]a u [[Dalmacija|Dalmaciju]], sobom je doveo nekoliko [[ZBOR|ljotićevaca]], između ostalih i Roka Kaleba, pripadnika antikomunističke organizacije »[[Beli Orlovi]]«. Od ostataka Đačkog bataljona (ranije: Splitsko-šibenska četa), koji su uglavnom bili ljotićevci, i dijela četnika koje mu je ustupio vojvoda Đujić, poručnik Kopps je formirao odred »Konrad« čiji je zadatak bio da vrši diverzije na partizanske štabove, organe narodne vlasti, ubija simpatizere NOP-a i da spriječi veze iz unutrašnjosti sa jedinicama i štabovima NOVJ na otocima. Grupa »Konrad« brojila je oko 30 ljudi — četnika i Nijemaca, sa sjedištem u selu [[Zablaće]], pokraj [[Šibenik]]a.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_167.htm Izveštaj Štaba Dinarske četničke oblasti od 29. maja 1944. komandantu oblasti o akciji Grupe "Konrad" protiv pripadnika NOP-a na području Dalmacije]</ref> U izvještaju koji je 11. marta 1944. godine uputio komandi [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]], o suradnji sa četnicima vojvode Đujića Kopps je zapisao sljedeće: {{izdvojeni citat|''Predmet: Četničke jedinice u sjevernoj Dalmaciji.'' Četnici su u sjevernoj Dalmaciji grupisani u jednu [[Dinarska divizija JVuO|diviziju »Dinara«]], čiji se štab nalazi u [[Kosovo polje (Dalmacija)|Kosovu]], 11 km južno od Knina. Komandovanje je u rukama vojvode Momčila Đujića, uz podršku majora Kapetanovića i kapetana Mijovića. Jačina grupâ, podređenih ovoj komandi, trenutno iznosi oko 6500 ljudi. Utjecajna zona se poklapa sa rajonom naseljenim Srbima unutar trokuta [[Knin]]—[[Šibenik]]—[[Zadar]] i doseže do zone [[Lika|Like]]. Operaciona zona je cijeli ovaj trokut, a naročito veće komunističke, partizanske oblasti, koje su naseljene Hrvatima. Do sada su vojne operacije izvođene u suradnji sa njemačkim divizijama, o čijim su rezultatima ove izvještavane. Znatni dijelovi ovih četničkih jedinica angažirani su na osiguranju njemačkih puteva za dotur. Posmatrano s vojne strane, trenutno se četnička suradnja sa njemačkim jedinicama ocjenjuje kao pozitivna. Na osnovu snaga, koje nam se ovdje nude, može se zaključiti da ona nije iskorištena u potpunosti, ali i ono što je do sada učinjeno upućuje na činjenicu, da bi njihovo dalje angažiranje u vojnom pogledu za nas bilo povoljno.<ref>[https://znaci.org/zb/4_21_10.pdf#page=1414 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, Narodnooslobodilačka borba u Dalmaciji, knjiga 10: siječanj—ožujak 1944. godine (tom 21, dokument br. 402, str. 1414—1418.)]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=696&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000692.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Cetnik–Verbaende Norddalmatien. <br /> In Norddalmatien sind die Cetniks in einer Division "Dinara" zusammengefasst, deren Hauptquartier in Kosovo, 11 km s. Knin, liegt. Die Fuehrung liegt in den Haenden des Wojwoden Momcilo Djujitsch, der seinerseits unterstuetzt wird von Major Kapetanowitsch und Hauptmann Miowitsch. Die Staerke der diesem Kommando unterstellten Gruppen belaeuft sich z.Zt. auf etwa 6500 Mann. Das Einflussgebiet stimmt ueberein mit dem serbischen Siedlungsraum innerhalb des Dreiecks Knin–Sibenik–Zara und reicht bis ins Lika–Gebiet hinein. Operationsgebiet ist dieses gesamte Dreieck, insbesondere die in ihm liegenden groesseren, kroatisch besiedelten kommunistischen Partisanbereiche. Militaerische Operationen wurden bislang in Zusammenarbeit mit deutschen Divisionen durchgefuehrt und deren Ergebnisse dorthin gemeldet. Darueber hinaus sind wesentliche Teile dieser Cetnik–Verbaende zur Sicherung deutscher Nachschubstrassen eingesetzt. <br /> Militaerisch gesehen ist somit die Zusammenarbeit der Cetniks mit deutschen Verbaenden zur Zeit positiv zu beurteilen. Sie fuehrt wohl noch keineswegs zu voller Ausnutzung der sich hier uns anbietenden Kraefte, doch berechtigt das bisher Geleistete zu der Auffassung, dass ein weiterer Einsatz sich fuer uns militaerisch guenstig auswirken muss."}})</ref>|Izvještaj jedinice »Konrad« od 11. ožujka 1944. Komandi Druge oklopne armije o četničkim jedinicama u sjevernoj Dalmaciji}} Na osnovu svega iznesenog, poručnik Konrad predlaže nadređenim: „Što se tiče upotrebe četničkih jedinica sjeverne Dalmacije u vojne svrhe, treba reći da one predstavljaju samo nastavak prakse talijanskih jedinica. Uz to se prije svega mora dodati i to, da se Talijani nikada nisu usuđivali — i pored svih hrvatskih suprotnih tvrdnji — da u većem obimu sprovedu vojnu suradnju, jer oni nisu željeli da se ojačaju četnici, tada još neoprobani u težoj političkoj situaciji. Dok su Talijani sprovodili samo djelomične operacije, danas je, uz strogu kontrolu i rukovođenje, moguća mnogo obimnija mobilizacija četničkih jedinica. Đujić nam je rekao da će se njegove jedinice, nakon čišćenja partizanskih oblasti u dalmatinskom području, angažirati tako što će u suradnji sa njemačkim komandama izvršiti zapriječavanja Titovih kanala za snabdijevanje. Na osnovu ovdje poznatih činjenica ovo izgleda apsolutno moguće.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=700&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000696.] <br /> ({{jez-njem|"Zur militaerischen Verwendung der Cetnikverbaende Norddalmatiens ist zu sagen, dass sie nur eine Fortsetzung der italienischen Verbindungen darstellen wuerde. Dazu muss allerdings hinzugefuegt werden, dass die Italiener es niemals gewagt haben – trotz aller gegenteiligen wiederholten kroatischen Behauptungen – in grossem Stil militaerische Zusammenarbeit durchzufuehren, da sie die damals noch nicht erprobten Cetniks in einer im uebrigen noch unreiferen groesseren politischen Lage nicht zu stark werden lassen wollten. Waehrend somit die Italiener nur Teilunternehmen durchfuehrten, waere bei straffer Kontrolle und Steuerung der Cetnikverbaende heute ein Heranziehen in weit groesserem Umfang moeglich. Djujitsch hat sich uns gegenueber bereiterklaert, seine Verbaende nach Saeuberung der Partisanengebiete im dalmatinischen Raum so einzusetzen, dass in Zusammenarbeit mit deutschen Dienststellen eine Sperrung der Versorgungskanaele Titos erfolgt. Auf Grund der hier bekannten Unterlagen erscheint dies vollkommen moeglich."}})</ref> [[File:Helmuth von Pannwitz and Chetniks.jpg|thumb|Njemački general [[Helmuth von Pannwitz]], zapovjednik [[15. SS kozački konjanički korpus|15. SS kozačkog korpusa]], u društvu četničkih oficirâ s teritorije NDH.]] U izvještaju Višeg SS i policijskog vođe u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ''Gruppenführera'' Konstantina Kammerhofera za mjesec mart 1944. godine, iskazano je stanovito nezadovoljstvo učinkovitošću četnikâ u Bosni i Hercegovini u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Policijska oblast II ([[Sarajevo]]): [...] <br /> Borbena vrijednost četnika stacioniranih u policijskoj oblasti Sarajevo nastavila je opadati; borbe u okolici [[Višegrad]]a i [[Trebinje|Trebinja]] pokazale su da se oni mogu uspješno oduprijeti [neprijatelju] samo uz njemačku podršku. U [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], četnici nisu pokazali nikakvu vlastitu inicijativu tijekom izvještajnog perioda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=228&rec=314&roll=1548 NARA, T314, Roll 1548, frame no. 000222.] <br /> ({{jez-njem|"Polizeigebiet II (Sarajevo): <br /> Der Kampfwert der im Polizeigebiet Sarajevo stehenden Cetniks ist weiter gesunken, bei den Kämpfen im Raum von Visegrad und Trebinje hat sich gezeigt, daß sie sich nur mit deutscher Unterstützung erfolgreich zur Wehr setzen können. In Ostbosnien zeigten sich die Cetniks im Berichtsmonat ohne eigene Initiative."}})</ref>|Mjesečni izvještaj za mart 1944. godine Višeg SS i policijskog vođe u Hrvatskoj (6. IV 1944).}} Konverzacija vođena između njemačkog opunomoćenog generala u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau|Edmunda Glaisea von Horstenaua]] i feldmaršala [[Wilhelm Keitel|Wilhelma Keitela]], prilikom posjete Hitlerovom glavnom štabu početkom marta 1944, otkriva kakva je bila percepcija statusa četnika u NDH od strane vojnog vrha Trećeg Reicha: „U [[Berchtesgaden|Berhtesgaden]]u ljubazno me je primio Kajtel. Informisao me je o toku razgovora sa [[Nikola Mandić|Mandić]]em i Perićem [predsjednik vlade i ministar vanjskih poslova NDH, respektivno — prim.]. U više navrata morao sam da ga prekinem kako bih ga ispravio, a pre svega u pogledu četničkog pitanja. On je mislio da se četnici sastoje samo od nekoliko dobrovoljaca (skraćeno „Hiwis“, dolazi od nemačke reči „Hilfswilligen“, prim. prev.), koji služe u nemačkim divizijama.“<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 456.</ref> Njemački nadležni organi su ukazivali svojim višim komandama i na vidljivu diskrepanciju u domaćem antikomunističkom taboru u kontekstu »borbe protiv bandi«. Tako se u izvještaju 264. pješadijske divizije od 10. aprila 1944. na jednoj strani tvrdi da „hrvatske vlasti očigledno poseduju vrlo malo poverenja u trajno postojanje vlastite vlade“,<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_43.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji]</ref> dok se za četnike Dinarske divizije pod Đujićevom komandom navodi: {{izdvojeni citat|Nasuprot ovom, četnike treba ceniti kao jedini pouzdani faktor borbe protiv komunističkih bandi. Oni raspolažu, pored jednog boljeg rukovođenja i organizacije, i potrebnom inicijativom u borbi protiv bandi za sopstvena obaveštavanja i poduhvate i redovno javljaju upotrebljive rezultate izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=494&rec=314&roll=562 NARA, T314, Roll 562, frames no. 000489—000490.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroat. Behoerden besitzen anscheinend nur geringes Vertrauen in der dauernden Bestand der eigenen Regierung. <br /> Im Gegensatz hierzu sind die Cetniks als einzig zuverlaessiger Faktor im Kampf gegen die kommunistischen Banden zu werten. Sie verfuegen neben einer besseren Fuehrung und Organisation ueber die im Bandenkampf notwendige Initiative zu eigenen Erkundungen und Unternehmen und melden regelmaessig brauchbare Aufklaerungsergebnisse."}})</ref>|Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. [[V SS korpusu]] iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], o držanju vojvode Momčila Đujića je data veoma povoljna ocjena: {{izdvojeni citat|Đujić neupitni pristalica DM. Hrvatski državljanin, lojalno radi sa vlastitim trupama protiv komunista, nasilno mobiliše pravoslavce. Prema povjerljivom izvještaju, nedavno je više puta izrazio antibritanska osjećanja. Jačina: 7000. Jesu li Đujićeve jedinice na području V SS korpusa?<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1208&rec=314&roll=565 NARA, T314, Roll 565, frame no. 001203.] <br /> ({{jez-njem|"Djujic einwandfrei DM Anhänger. Kroat. Staatsangehöriger, arbeitet mit eigener Truppe gegen Kommunisten loyal zusammen, zwangsmobilisiert Pravoslaven. In letzter Zeit nach V—Meldungen wiederholt englandfeindlich geäussert. Stärke 7000. Sind Djujic—Verbände im Bereich V. SS—Korps?"}})</ref>}} U izvještaju od 10. maja 1944, oficiri 15. brdskog korpusa navode da Nijemci snabdijevaju ukupno 6.318 četnika u NDH („Hrvatska borbena zajednica“). Za skrb 4.421 četnika starala se [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. divizija]], dok se o ostalih 1.897 brinula [[373. legionarska divizija|373. divizija]] Wehrmachta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=828&rec=314&roll=565 NAW, T-314, Roll 565, frame 000823: Zabilješka o broju četnika koje snabdijeva 15. brdski korpus (10. maj 1944.).]</ref> Sredinom srpnja 1944. godine, u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]] je organizirana [[Operacija Muholovka|operacija »Muholovka«]] ({{jez-njem|Fliegenfänger}}). U ratnom dnevniku [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] zabilježeno je da je izvođenje operacije povjereno [[13. SS oružana brdska divizija Handžar|13. SS brdskoj diviziji »Handžar«]] i lokalnim četnicima: {{izdvojeni citat|14. 7. 1944: <br /> ''SS-brdska divizija »Handžar«'': <br /> Za operaciju »Fligenfenger«, čišćenje prostora [[Osmaci]] (25 km jugoistočno od [[Tuzla|Tuzle]] — aerodrom bandi), krenula su 2 ojačana bataljona i četnici.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_218.htm ZBORNIK DOKUMENATA VOJNOISTORIJSKOG INSTITUTA: TOM XII — DOKUMENTI NEMAČKOG RAJHA — KNJIGA 4]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=960&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000820.] <br /> ({{jez-njem|"W–SS–Geb.Div. Handschar: <br /> Zum Unternehmen "Fliegenfänger" Säuberung Raum Osmaci (25 SO Tuzla) (Bandenflugplatz) 2 verst. Btlne. und Cetniks angetreten."}})</ref>}} Pored operacije »Fliegenfänger«, četnici u sjevernoj i istočnoj Bosni (koji su brojali oko 13.000 ljudi) uzeli su, tokom proljeća i ljeta 1944. godine, učešća u više poduvhata koje je predvodila 13. SS brdska divizija »Handžar« (kao npr. [[Operacija Maiglöckchen|»Maiglöckchen«]], [[Operacija Vollmond|»Vollmond«]], [[Operacija Heiderose|»Heiderose«]] ili [[Operacija Röslein|»Röslein«]]). Visoki oficiri [[Sicherheitsdienst|SS]]-a bili su u velikoj mjeri zadovoljni obostrano izgrađenim povjerenjem. Dok je ''Hauptsturmführer'' Hermann Schifferdecker, zapovjednik 27. brdske lovačke pukovnije iz sastava divizije, decenijama nakon rata tvdio da je „saradnja između divizije i četnika bila (je) veoma labava”, kao i da su se četnici „javljali našem obavještajnom oficiru onda kada im je bila potrebna hrana ili municija”, u junu 1944. komandant 13. SS brdske divizije general [[Karl-Gustav Sauberzweig]] je pohvaljivao iskreno savezničko držanje pripadnikâ JVuO (najvjerovatnije vojvode Radivoja Kerovića): {{izdvojeni citat|Nakon što ih naše trupe razbiju, partizani u povlačenju često upadaju u zasjede četničkih jedinica koje traže oružje... Tokom posljednjih operacija, četničke snage su se dobro pokazale u borbi. Uspostavljena je prihvatljiva, gotovo drugarska saradnja [Nijemaca — prim.] sa četnicima. Srpsko pravoslavno stanovništvo (sigurnosne zone) predstavlja jedini marljivi, konstruktivni i vitalni element na ovoj teritoriji. Kada je divizija tek stigla u (sjeveroistočnu Bosnu), među četnicima je zavladala panika zbog straha od [[Bošnjaci|muslimanske]] osvete. U međuvremenu, konstruktivniji među Srbima su shvatili da će divizija uključiti sve dijelove stanovništva u svoju misiju oslobađanja [od partizana — prim.]. To je, u određenom smislu, dovelo do svojevrsne saradnje.<ref>George Lepre, Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945. Atlgen, PA: Schiffer Military History, 1997, pp. 198–199. <br /> ({{jez-eng|"With an estimated strength of over 13,000 effectives, the Četniks of northeastern Bosnia were divided into four large groups, with one each operating in the Posavina, Bijeljina, Tuzla, and Zvornik areas. "The cooperation between the division and the Četniks was very loose," wrote one critical SS officer. "Most of the time they simply reported to our intelligence officer when they needed food or ammunition." Sauberzweig was more optimistic: "After being routed by our troops, retreating Partisans are often ambushed by Četnik units seeking weapons... During the latest operations, the Četnik forces have fought well. An acceptable, almost comradely cooperation with the Četniks has emerged. The Serbian-Orthodox population of the (security zone) is the sole industrious, constructive, and vital element in the territory. When the division first arrived in (northeastern Bosnia), the Četniks panicked, fearing Muslim revenge. In the meantime, the constructive-minded Serbians have realized that the division shall include all portions of the population in its mission of liberation. This has led, in a certain sense, to a sort of cooperation.""}})</ref>}} Nemački izveštaj iz jula 1944. godine ocenjuje da četnici Momčila Đujića broje oko 8.000 ljudi, od čega 7.000 naoružanih; ovi su dobro organizovani te neprijateljski orijentisani prema Englezima i bez engleske pomoći. Nijemci zaključuju da im oni zamjenjuju jednu do dvije divizije u Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Jedinica Konrad [srednja Dalmacija]: Saradnja sa četnicima izvanredna. '''Oni zamenjuju jednu do dve divizije'''. Samo se oni bore — ustaše manje aktivne.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=790 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000781.] <br /> ({{jez-njem|"Zusammenarbeit der Truppe mit Cetniks hervorragend. Cetniks ersetzen 1 — 2 Divisionen. Nur sie kämpfen. Ustascha wenig aktiv. <br /> In Norddalmatien (serbischer Volksraum) Cetnikführer Djujic. Etwa 8 000 Mann, davon 6–7 000 Bewaffnete. Gut organisiert. Englandfeindliche Stimmung. Keine englische Unterstützung. Zweifel, ob diese Cetniks bei englische Landung gegen deutsche Besatzungsmacht kämpfen werden."}})</ref>|Izveštaj kapetana Merrema, drugog obaveštajnog oficira Komande Jugoistoka (Armijske grupe F) o inspekcijskom putu po Srbiji, Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj u periodu 20. jun — 4. juli 1944.}} Kapetan Merrem, njemački oficir koji je sastavio ovaj izvještaj, imao je samo riječi hvale na račun četnikâ Dinarske divizije JVuO i vojvode Momčila Đujića: {{izdvojeni citat|[[373. legionarska divizija|373. pešadijska divizija]]: Saradnja sa četnicima vrlo dobra (1. lički korpus sa sedištem u [[Gračac]]u). Oni nemaju direktnu vezu sa Đujićem. Rukovođenje njima direktno od strane obaveštajnog odjeljenja divizije. Njihovim akcijama uvek prisustvuje nekoliko Nemaca koji kontrolišu isporuke municije i snabdevanja. [...] '''Oni su jedini stvarno korisni saborci''' [podvučeno u originalu — prim.]. Jedino od njih dolaze korisna obaveštenja o neprijatelju. [...] Jedan četnički komandant odaje utisak potpuno pouzdanog saborca, koji je i neprijateljski nastrojen prema Englezima. [...] Četnici su vrlo častoljubivi i drago im je kada Nemci primete njihove podvige. [...] Podoficir Bartl poznaje lično vojvodu Đujića. Đujić mu šalje čak i sopstvene naredbe u vezi s područjem [[Donji Lapac|Lapca]]. [Najbolja taktika protiv partizana sastoji se u upotrebi specijalnih jedinica] i kombinovanju četnika u jedinice snage jednog bataljona sa jednim nemačkim vodom sa radio stanicom i, po mogućstvu, teškim oružjem.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=793 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Aussenstelle der 373. (kroat.) Div. – Uffz. Bartl. <br /> Sehr gute Zusammenarbeit mit Cetniks. (1. Lika–Korps Sitz Gracac.) Kein unmittelbarer Einfluss Djuic. Direkte Führung durch Ic–Aussenstelle. Bei Cetnik–Einsatz nehmen meist einige deutsche Soldaten teil. Dadurch Kontrolle der Munitions– und Verpflegungslieferung gewährleistet. "Kroatische Kampfgemeinschaft" bezeichnet Bartl nur als Ausdruck im deutschen Schriftverkehr. Cetniks können diesen Begriff nicht und würden bei Bekanntgabe feindselige Haltung einnehmen. Cetniks sind die einzigen brauchbaren Mitkämpfer. Diese allein liefern auch brauchbare Feindmeldungen. <br /> Kurze Rücksprache mit einem örtlichen Cetnik–Führer ergab den Eindruck eines absolut zuverlässigen, sogar englandfeindlichen Mitkämpfer. <br /> Cetniks sind sehr ehrgeizig und sehen es gerne, wann ihre Taten von Deutschen beobachtet werden. Geschriebenes Wort (Flugblätter) gilt bei ihnen wenig. Das gesprochene Wort ist alles. Gute Flüsterpropaganda hat grossen Einfluss. <br /> Von Invasion sprechen Cetniks kaum. <br /> Uffz. Bartl kennt den Vojvoden Djuic persönlich. Djuic schickt ihm sogar die den Raum Lapac berührenden eigenen Befehle. <br /> Auf die Frage, wie man nach seiner Ansicht der kommunistischen Banden Herr werden könne, antwortete Uffz. Bartl: "Durch andauerndes Jagen mit kleinen Jagdkommandos (Kleinkrieg nach Bandenart), durch Einsatz von Tarneinheiten und durch Zusammenfassen der Cetniks in Batl.–Stärke, dabei etwa 1 deutscher Zug mit Funk und möglichst mit schweren Waffen." <br /> Uffz. Bartl macht einen sehr guten Eindruck, scheint sich aber doch sehr viel zuzutrauen, wenn er behauptet, er könne die gesamten Djuic–Cetniks dahin bringen, wo wir sie haben wollen, falls er an die entsprechende Stelle gesetzt werden wurde."}})</ref>}} Visoka ocjena za doprinos četničkih formacijâ s teritorije marionetske NDH ratnim naporima njemačkog okupatora data je 25. jula 1944. godine i od strane nadležnih instanci iz [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]]: {{izdvojeni citat|Hrvatska: [...] Četnici su, s obzirom na vlastitu slabost, naši prirodni saveznici u borbi protiv komunizma. '''Samo se oni bore'''! “Hrvatska borbena zajednica” postoji samo na papiru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=716&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000707.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks unter Berücksichtigung eigener Schwäche im Kampf gegen Kommunisten unsere natürlichen Verbündeten. Sie allein kämpfen! "Kroatische Kampfgemeinschaft" steht nur auf dem Papier."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka od 25. jula 1944.}} U izvještaju od 11. avgusta 1944, nakon proputovanja koje je Vojni zapovjednik Jugoistoka poduzeo u zoni odgovornosti V SS brdskog korpusa na teritoriju NDH, o tamošnjim četnicima te suradnji s njima kazano je: {{izdvojeni citat|Dobro iskorištavanje četničkih komandanata. Zahtjev za premještaj [[369. legionarska divizija|369. pješadijske divizije]] zbog sve češćih incidenata između četnika, o čijoj suradnji divizija apsolutno ovisi, i hrvatskih pripadnika divizije. 369. pješadijska divizija se sastoji od otprilike 70% Hrvata. Zapovjednik divizije napominje da se najmanje 40% njih smatra nepouzdanim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=192&broj=445 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000440.] <br /> ({{jez-njem|"Gute Ausnutzung der Cetnikführer. Antrag auf Herauslösung der 369.I.D. da sich Zwischenfälle zwischen Cetniks, auf deren Zusammenarbeit Division unbedingt angewiesen, und kroat.Div.Angehörigen mehren. (Siehe Ic–Bericht). 369.I.D. besteht aus ca. 70 % Kroaten. Div.Kdr. bemerkt, dass hiervon minderstens 40 % als unzuverlässig anzusehen sei."}})</ref>|Izvještaj o posjeti OBSO-a zoni odgovornosti 5. SS brdskog korpusa od 7. do 11. avgusta 1944. godine (11.8.44).}} Major Adolf von Ernsthausen je bio zapovjednikom 392. artiljerijske pukovnije iz sastava [[392. legionarska divizija|392. (hrvatske) pješačke divizije]], jedne od tri njemačko-hrvatske divizije (pored [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] i [[373. pješadijska divizija|373. pješadijske divizije]]). Kao veteran [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] sa iskustvom ratovanja na [[balkanskom bojištu]], major von Ernsthausen biva upućen [[1944]]. godine u okupiranu Jugoslaviju. Von Ernsthausen će [[1959]]. godine objaviti ratne memoare pod naslovom ''Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944'' (“Vukovi [[Lika|Like]]. Sa legionarima, ustašama, domobranima i četnicima protiv Titovih partizana. Doživljaji u Hrvatskoj 1944.”).<ref>[https://winkelried-verlag.de/buecher/landser-am-feind/744/die-woelfe-der-lika Winkelried Verlag: Adolf von Ernsthausen, Die Wölfe der Lika]</ref><ref>[https://www.booklooker.de/B%C3%BCcher/Adolf-von-Ernsthausen+Die-W%C3%B6lfe-der-Lika-Mit-Legion%C3%A4ren-Ustaschi-Domobranen-und-Tschetniks-gegen/id/A02Iwx5I01ZZ3 Ernsthausen, Adolf von — Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944 — Landser am Feind, Band 5 (www.booklooker.de)]</ref> O sveobuhvatnoj saradnji Dobroslava Jevđevića s okupacionim vlastima bio je general Mihailović, u više navrata, obaviješten i od strane Jovanke Krištof (pseudonim »Mira«), četničke obavještajke u [[Slovenija|Sloveniji]]. U veoma opširnom izvještaju od 29. juna 1944, Krištof o Jevđeviću (pseudonim »Aero«) daje nedvosmislenu ocjenu: „Aero je drugi [[Milan Nedić|Nedić]].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_198.htm Izveštaj obaveštajnog organa od 29. juna 1944. Draži Mihailoviću o stanju četničkih organizacija u Sloveniji, Hrvatskom primorju, Gorskom kotaru i Lici i saradnji sa nemačkim okupatorima]</ref> Pored toga, Krištof karakteriše Jevđevića kao „vrlo kompromitovanu osobu“ (najprije zbog „jakog sudelovanja sa okupatorom“), te zaključuje da ovaj ne bi mogao organizovati četničku ilegalu. Iz izvještaja Krištof može se zaključiti kako su vojvoda Dobroslav Jevđević i kapetan [[Dušan Đaković]], komandant 4. brigade iz sastava Ličko-kordunaške oblasti JVuO, bili podređeni okupatoru i suštinski i u simboličkoj ravni: {{izdvojeni citat|Odred u Ab.[aciji, tj. [[Opatija|Opatiji]] — prim.] likvidiran. 19 ljudi otišlo u [[Postojna|Postojnu]], a 10 ih ide u Nem.[ačku] kom. na [[Rijeka|Reci]], gde će služiti kao [[Gestapo]]. Tu će biti sa njima i Aero i kap. Đak., pa čak i r. stanica. [...] Svi su ti odredi pod Nem. kom. i bez međusobne veze, razbacani po [[Istra|Istri]], da se pokaže celom narodu, kako su Srbi Nem. sluge. Plaćeni su — vojnici 360 L.[ira] mesečno, podnar. 450 naredn. 525 podpor. mislim 3.000 a kap. Đak. 5.800 L. [...] U Josipdol je poslao Aero 11 ljudi, navodno da osnuju tamo četničku komandu. Međutim ti su ljudi Nem. tajna policija, a od četnika iz šume, koji su im dolazili u vezi, da je to četn. komanda, napravili Nem. radni bataljon, koji vode Nem. Tu je oko 40 ljudi, ostali su prestali dolaziti kad su videli šta se sa ovima desilo. [...] Kud ćemo veće poniženje za našu vojsku nego da komanduje Nem. poručnik našem kapetanu, pa i vojvodi, samo sreća, da je taj vojv. surogat, inače propadosmo od bruke... Sve ove i slične akcije vodi kap. Đaković, naravno pod komandom Nem. poručnika. Odluke o njima donosi Aero u dogovoru sa Nem. Upravo je gnusno gledati, kako se obojica klanjaju pred Nem. potpor. i por., pa kaplarima. Đak. sve pozdravlja fašistički uzdignutom rukom, a Aero samo veće činove oficire, inače našim pozdravom. [...] U Lici saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi — tamo mora okupator popuštati, jer inače odoše ljudi u šumu, a vođe su potpuno Nem. sluge i nemaju kamo bežati. [...] '''U krvi im je šurovanje sa okupatorom, a nama prikazuju kako vode vele politiku i kolike žrtve za narod s tim pridonašaju — dok u stvari nisu ništa drugo nego ponizne Nem. sluge'''. [...] Potrebno je već jednom započeti sa ozbiljnim i poštenim radom, jer će nas katastrofa preteći. Saradnju sa okupatorom trebalo bi napraviti na čisto drugoj bazi i ne sme biti vidna. Bar ovde.}} Na drugoj strani, Jovanka Krištof izdvaja kao pozitivan primjer vojvodu Momčila Ðujića: „Ovi ljudi ovde vide jedini spas u vojv. Đujiću, jer ga smatraju poštenim i iskrenim borcem za našu stvar. Isto ima org. dobro sprovedenu. Pljačkati i krasti ne dozvoljava o čemu su se uverili iz njegove prop. gde su imena poubijanih ljudi zbog nediscipline i raznih prekršaja. To ljudima imponira — pošten rad i samo to žele, a i zaslužuju, jer ih nepoštenje tuče već 3 1/2 god. I pored svega toga, ostali su verni našoj ideji. Isto saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi i ne vodi se trgovina sa ljudima, kao ovde. Ovo vodstvo se jako boji Đujića i gaji mržnju prema njemu zato hoće ljudima dokazati, da Đujić nema ništa odnosno samo par sto vojnika bez oružja koji kao čudo gledaju mitraljez. A isto, da su pod Nem. kao ovi ovde.“ U pokušaju da prebaci teret odgovornosti za sopstvenu kolaboraciju s okupatorom na komandanta Dinarske divizije JVuO, vojvoda Jevđević piše Mihailoviću 8. avgusta 1944. godine: „Garantujem i imam stotine dokaza da trupe Đujića u velikom delu stoje u tešnjoj vezi od mene, ali to niko ne vidi. Vi bi se začudili, kad bi vam sve ispričao kakve mi izveštaje pokazuju Nemci o svojim vezama sa našim jedinicama, naročito kod [[Uroš Drenović|Drenovića]] i ostalih, prebacujući mi da ih mi sabotiramo i podmuklo rušimo.“<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 156, reg. br. 51/1—1.</ref> I u izvještaju od 10. avgusta 1944, Jovanka Krištof je upozorila Mihailovića na činjenicu da se [[Lika|lički]] četnici pod komandom vojvode Jevđevića nalaze u [[Istra|Istri]] u službi okupatora, kao i da su pred [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|nacistima]] (»broj 11«) dužni salutirati [[Rimski pozdrav|fašističkim pozdravom]]: {{izdvojeni citat|Kolben [potpukovnik [[Karl Novak]] — prim.] se povratio 3 ov. meseca. Zgrozio se nad ovim radom. Nije mogao svega verovati kad su mu referisali oficiri i vojnici, dok nije neke stvari i na vlastite oči video. Mislim, da je dosta ako Vam kažem da stalno uzdiše i govori pri svakoj prilici: »Jadni Čiča, kako ga upropastiše, zar [[Vermaht]] i [[Gestapo]], da predstavlja Čičinu vojsku.« Prebleđuje slušajući i gledajući ovo. 3. mu referiraše četnici da su dobili naređenje da moraju svi nacistički pozdravljati. A jučer se sam uverio da ima oficira, koji profaniraju našu uniformu, te u njoj putuju iz [[Postojna|Postojne]] u Trst i daju povoda komun. za prop. Isti oficir Korać je tako i u Ab.[aciju] došao samo da je još imao natpis na rukavu i kapi »Lika« što po naređenju moraju svi u Postojni nositi. Ja sam ga napala zbog toga, a isto tako i Jovanovog brata, te su jučer svi na putu skinuli te sramotne natpise. [...] Čujem da Jovan sad ostaje kod Vas. Neka Vam ispriča kako su part.[izani] u okolici Post.[ojne] natiskali plakate o četn. banditima sa natpisom »Lika« na rukavu i kapi, koji su pljačkali selo sa br. 11 i odveli x ljudi i t.d. [...] Nadam se da će sad sigurno uspeti četnicima, da se odele od br. 11. Samo mnogi su od njih mišljenja da su ovim radom upropas[ti]li i ovde i Liku.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_21.htm Izveštaj Jovanke Krištof od 10. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o stanju ličkih četnika u Istri, njihovoj saradnji sa Nemcima i ponašanju Dobrosava Jevđevića u vezi sa problemom vraćanja četnika u Liku]</ref>}} === Saradnja JVuO sa njemačkim okupatorom na Kosovu (1944) === {{main|Kosovo i Metohija u Narodnooslobodilačkoj borbi}} Proljeća 1944. godine, u vrijeme [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodora Udarne grupe divizije NOVJ u dolinu Ibra]], dolazi do čvrste saradnje između četnika na [[Kosovo|Kosovu]] i njemačkog okupatora u borbi protiv [[NOP]]. 8. aprila 1944. godine, kapetan [[Živojin Marković]], komandant Drugog kosovskog korpusa JVuO, obavještava<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref> generala Dragoljuba Mihailovića da se sastao sa njemačkim šefom SD policije iz [[Kosovska Mitrovica|Mitrovice]], koji mu je obećao hvatanje komunista sa Kosova (i [[Srbi|Srba]] i [[Albanci|Albanaca]]): {{izdvojeni citat|Obećao je da će da pohvata sve komuniste sa Kosova, bilo Srbe bilo Arnaute o čemu smo dali dokaze i podatke... Učinio sam pokušaj da dobijem i municiju od Nemaca. Obećali su, jer sam im predstavio strašno stanje u vezi sa partizanima.}} Kapetan Živojin Marković upozoravao je generala Mihailovića na posljedice javne i otvorene saradnje sa okupatorima, tj. na četničku kompromitaciju pred stanovništvom. Kapetan Marković piše 23. aprila 1944. kako je nastupila potpuna konfuzija, budući kako se protiv snagâ NOVJ zajedno bore: „Mi [tj. JVuO — prim.], Nemci, Bugari, nedićevci, dobrovoljci, [[Albanci|Arnauti]] dobrovoljci, Albanska legija.“<ref>AVII, ČA, kut. 246a, reg. br. 1/1–23.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943—1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 358.</ref> 11. juna 1944. kapetan Marković izveštava komandanta [[Sicherheitsdienst|SD policije]] u [[Kosovska Mitrovica|Kosovskoj Mitrovici]] o borbama koje vodi protiv jedinica NOP. Pored toga, kapetan Živojin Marković izvještava njemačkog oficira o spuštanju engleskih i američkih padobranaca na teren pod kontrolom snagâ JVuO: {{izdvojeni citat|Nastojaću da proverim tačno gde su pali i ko ih je uhvatio i gde će se nalaziti, pa ću vas izvestiti. Ja sam na položaju sa celim korpusom. Noćas sam blokirao dva srpska sela i uhvatio jednu komunističku trojku koju sam odmah likvidirao... Ako me sada ne pomognete u najtežoj situaciji u borbi sa partizanima, biću prinuđen da se povučem.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Sjutradan, 12. juna 1944, uslijedio je odgovor njemačkog komandanta SD policije iz Mitrovice: {{izdvojeni citat|Mnogo Vam hvala za Vaša dva izveštaja. Juče sam imao duži razgovor sa Vašim oficirom za vezu koji Vas je sigurno već sada o svemu što smo razgovarali izvestio. Raduje me mnogo što imate takve uspehe u borbi protiv komunista i čestitam Vam na tome... Primite puno pozdrava i moje želje da postignete još mnogo uspeha i slave u borbi protiv komunista.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Polovinom septembra 1944. godine, saradnja kosovskih četnika sa njemačkim okupatorom postaje legalna. Štab 2. kosovskog korpusa JVuO dobija od Nijemaca 10. septembra 1944. „tri vagona municije i ukupno 800.000 metaka od 7,9 mm”. U [[Raška|Raškoj]] su se mogli vidjeti njemački vojnici skupa sa četnicima. Krajem oktobra 1944. godine u [[Zvečan]]u pregovaraju predstavnici četnika, Nijemaca i [[Balli Kombëtar|albanskih kvislinga]] o zajedničkoj borbi protiv NOV i PO Jugoslavije.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref><ref>Ненад Миодраг Антонијевић, Ратни злочини на Косову и Метохији 1941—1945. годинe. Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, Београд, 2015, стр. 453—454.</ref> Komanda [[Armijska grupa E|Armijske grupe »E«]] javljala je 29. oktobra 1944. godine o susretu generalštabnog potpukovnika Warnstorffa sa kapetanom Markovićem, vjerovatno radi dogovora o zajedničkom povlačenju na zapad: {{izdvojeni citat| ''29. 10. 1944. Operat. odeljenje (Kos. Mitrovica)'' Sastanak 20. 10. načelnika Obaveštajnog odeljenja potpukovnika Varnštorfa sa komandantom 4. četničkog korpusa Markovićem.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref>}} Iz iste je komande javljano 11. novembra 1944. da su Markovićevi četnici, kao i oni s teritorije [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]], »samo saputnici« njemačkog Wehrmachta. Međutim, nepovjerenje je i dalje postojalo među dvjema stranama, pa je preporučen određeni oprez: {{izdvojeni citat|Grupa Marković (2500—3000), u sporazumu sa nem. vojskom, osigurava odsek Mitrovica — Raška (mesta uklj.) — Novi Pazar. Izviđanje protiv Bugara, Tita i Sovjeta. Do sada nije bilo ozbiljnijih incidenata. Potrebna je opreznost.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0_%22%D0%95%22_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_11.11.1944. Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.], Vojnoistorijski institut, NAV--T-311, r. 184, s. 501.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gruppe Markovic (2500–3000) sichert im Einvernehmen mit dt. Truppe Abschnitt Mitrovica – Raska (Orte ausschl.) – Novi Pazar. Aufklärung gegen Bulgaren, Tito und Sowjets. Bis jetzt keine ernsteren Zwischenfälle. Vorsicht geboten."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u Srbiji (1944) === {{main|Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|Topličko-jablanička operacija}} [[File:Nemci predaju minobacač četnicima.jpg|thumb|Nemci predaju minobacač četnicima u Srbiji 1944.]] {{Quote box | citat = „D.M.-bande dosada nisu nikad napale okupacione trupe.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1115&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001111: Izvještaj o bandama u okolini katarakti Dunava (bez datuma, približno mart 1944).] <br /> ({{jez-njem|"Bisher haben die D.M.Banden die Besatzungstruppen noch nie angegriffen."}})</ref> | izvor = Nemački izvještaj o četnicima u okolini katarakti Dunava od marta 1944. | width = 40% | align = right}} {{Quote box | citat = „Titove bande imaju se napasti i uništiti, odn. zarobiti. Pristalice D.M.-a (četnici) ne smatrati neprijateljima.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1264&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001260: Naredba 923. Landeschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ (29. Juli 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"Angetroffene Titobanden sind anzugreifen und zu vernichten bzw. gefangen zu nehmen. DM—Anhänger (Cetniks) sind nicht als Feind anzusehen."}})</ref> | izvor = Naredba 923. Landesschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ od 29. jula 1944. | width = 40% | align = right}} Oko [[Nova godina|Nove godine]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] 1944. dolazi do žestokih [[Bitka za Ivanjicu (januar 1944.)|borbi za Ivanjicu]]. Ovom prilikom, četnici Draže Mihailovića stupaju u borbu protiv snagâ NOVJ skupa sa Nijemcima, [[Bugari|Bugarima]] i kvislinškim formacijama (Državna i Poljska straža). 11. januara 1944, u Vrhovnu komandu JVuO stiže depeša kapetana [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] (pseudonimi »Švarc« i »Ras-Rasa«), u kojoj se navodi: „Nemci i Bugari uz pomoć četnika ušli u Ivanjicu, a tenkovi produžili dalje. Komunisti otstupaju u pravcu Javor — Kušići. Od naših u borbi [[Vuk Kalaitović|Kalait]] i Marković. Gubici nisu još utvrđeni. Nemci danas prošli kroz [[Kosjerić]] i sutra stižu na bojište. Od komunista učestvuju u borbi muslimanska i dalmatinska brigada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> Kapetan [[Predrag Raković]] (»Kar-Kar« i »Pre-Pre«) šalje 13. januara dvije depeše kojima obavještava VK JVuO i generala Mihailovića o stanju na terenu: {{izdvojeni citat|Primio sam sva Vaša naređenja za prikupljanje snaga za dejstvo prema Ivanjici protivu komunista. Situacija kod Ivanjice 12-I uveče: partizani su izbačeni iz Ivanjice i odbačeni prema Mučnju, a štab mi je još u Katićima. Partizani tamo imaju 1, 2 i 5 proletersku brigadu i srbijansku proletersku brigadu. Ukupno oko 3000 ljudi. Odlično naoružani sa dosta municije. Od okupatora: Nemaca vrlo malo sa 5 tenkova, a Bugara 1000. Nemci ne nameravaju da dovedu u ovu oblast jače snage za borbu, jer su radi da ove partizane likvidiraju sa Bugarima, srpskom državnom stražom i da im pomognu četnici D. M. I jedna i druga strana drže se u toku 13-I pasivno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Kad je sredinom marta 1944. operativna grupa sastavljena od [[Druga proleterska divizija NOVJ|Druge]] i [[Peta krajiška divizija NOVJ|Pete divizije]] NOVJ iz [[Sandžak]]a [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodrla u zapadnu Srbiju]], nesuglasice između četnika i Nijemaca u Srbiji potisnute su u drugi plan. Trupe sastavljene od jedinica [[Vermaht]]a i [[Vafen-SS|SS]], korpusâ JVUO, bugarskog okupacionog korpusa, [[Srpska državna straža|SDS]], [[Srpski Doborvoljački Korpus|SDK]] i [[Ruski Zaštitni Korpus|Ruskog zaštitnog korpusa]] pod objedinjenom nemačkom komandom generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] funkcionisale su kao jedinstvena operativna grupa u [[Operacija Kamerjeger|operaciji »Kammerjäger«]]. Kod nadležne je četničke komande majora [[Neško Nedić|Neška Nedića]] bio akreditovan nemački kapetan Vajel kao oficir za vezu. Zajedničke operacije trajale su nešto duže od dva meseca.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj Vojnoupravnog komandanta jugoistoka od 13. maja 1944.]</ref> Kao znak otopljavanja odnosa na liniji četnici–okupator, nakon unilateralnog raskidanja (sa četničke strane) [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|sporazuma potpisanih]] u zimu 1943/1944. godine te organiziranja [[Operacija Treibjagd|operacije »Hajka«]] protiv [[Nikola Kalabić|Kalabićevih]] četnika, u drugoj polovini marta 1944. upriličen je sastanak komandanta Drugog ravnogorskog korpusa kapetana [[Predrag Raković|Predraga Rakovića]] sa oficirom [[Schutzstaffel|SS]]-a Biermannom, inače njemačkim zapovjednikom [[Čačak|Čačka]]. Tom prilikom je kapetan Raković garantovao „da ne postoje ni najmanje namere da se planira opšti ustanak ili da se sprovedu sabotažne akcije“ protiv Nijemaca, odnosno da će „na teritoriji Srbije“ iznova nastupiti primirje. U Mihailovićevo ime, četnički komandant je iskazao spremnost „za borbu protiv komunista i izvan Srbije, uz isporuke municije“, a nije čak odbacio ni mogućnost angažovanja „na drugim evropskim frontovima“.<ref>[https://web.archive.org/web/20221206140940/https://znaci.org/00001/4_14_3_269.htm Izveštaj Feldkomandanture u Čačku od 25. marta 1944. komandantu Jugoistoka o pregovorima sa komandantom 2. ravnogorskog korpusa]</ref> U izvještaju Komandi Jugoistoka, [[obersturmführer]] Biermann navodi da Draža Mihailović od njemačke strane očekuje diskretnost u održavanju kontakata, naročito stoga što bi srpske kvislinške vlasti u JVuO mogle vidjeti konkurenciju: {{izdvojeni citat|Kapetan Raković mi je kazao lično, takoreći u povjerenju kao prijatelju, da sve što mi je do sada rekao i sve što sam ja zapisao, on rekao po nalogu Draže Mihailovića, s kojim je imao svakodnevnu radio-vezu i od koga je dobivao stalna uputstva o predmetu prethodnih razgovora. Pritom me uvjerava da će sa strane Mihailovića, naravno, sve biti demantirano, ukoliko se o sadržaju razgovorâ ponovno dozna u [[Beograd|beogradskim]] krugovima ([[Milan Nedić|Nedić]], [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]). Sasvim je prirodno da ovi krugovi pokušavaju svim sredstvima osujetiti sporazum između njemačke okupacijske vlasti i Draže Mihailovića, jer trenutno su oni legalni predstavnici srpskog naroda te bi možda mogli strahovati za svoje pozicije. Pregovore između DM–pokreta i njemačkih vlasti ovi bi krugovi odmah iskoristili u propagandne svrhe i predstavili ih kao kraj ili slabost DM–pokreta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000268—000269.] <br /> ({{jez-njem|"Hauptmann Rakovic sagte mit persönlich, sozusagen vetraulich zu einem Freund, dass alles, was er mir bisher gesagt und ich aufgeschrieben habe, von ihm im Auftrage von DM gesagt worden sei, mit dem er tägliche Funkverbindung habe und von dem er laufend Anweisungen für den Stoff der bisherigen Besprechungen erhalten habe. Er versichert mir gleichzeitig dass selbverstandlich von DM–Seite alles abgestritten werde, falls wieder der Inhalt der Besprechungen in Belgrader Kreisen (Nedic, Ljotic) bekannt werde. Es sei zu natürlich, dass diese Kreise mit allen Mitteln eine Verständigung zwischen der deutschen Besatzungsmacht und DM zu hintertreiben versuchen, denn sie seien ja gegenwärtig die legalen Vertreter des serbischen Volkes und müssten evtl. um ihren Posten fürchten. Verhandlungen der DM–Bewegung mit deutschen Behörden würden sofort von diesen Kreisen propagandistisch aufgeschlachtet und als Ende bezw. Schwäche der DM–Bewegung hingestellt."}})</ref>|Njemački izvještaj od 25. marta 1944. o pregovorima šefa [[Sicherheitsdienst]]a u Čačku obersturmführera Biermanna sa kapetanom [[Predrag Raković|Predragom Rakovićem]], komandantom 2. ravnogorskog korpusa JVuO}} Kapetan Predrag Raković, jedan od glavnih četničkih komandanata zaduženih za održavanje [[Saradnja četnika sa Nedićevom vladom|veze s Milanom Nedićem]] i Nijemcima, ponovo se sastaje sa Biermannom u Čačku 26. aprila.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=331&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000314.]</ref> Raković je tada naveo da mu je general Mihailović povukao punomoć za obavljanje poslovâ s Nijemcima i da zbog toga na ovom sastanku ne sudjeluje kao njegov predstavnik. Očigledno da je Draža Mihailović bio sasvim upoznat sa ovim kontaktima i davao je za njih odobrenja, dok je Raković održavao kontakte i obavljao poslove s Nijemcima, iako su mu ovlaštenja bila povučena.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Ubrzo je uslijedilo potčinjavanje Rakovićevog Drugog ravnogorskog korpusa JVuO (kao i Javorskog korpusa pod komandom majora [[Radomir Cvetić|Radomira Cvetića]]) njemačkim trupama u jugozapadnoj Srbiji, što se može zaključiti iz jednog izvještaja Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka s početka aprila 1944: {{izdvojeni citat|Cvetićevi četnici osiguravaju lijevi bok grupe Jug i izviđaju u pravcu [[Golija|Golije]] od Drinića ka sjeveru. Zadatak Rakovićeve grupe nepromijenjen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=413 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000408—000409.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cvetic–Cetniks sind zum Schutz der linken Flanke der Angriffsgruppe Süd und zur Aufklärung über das Golija–Gebirge über Dramici nach Norden vorzuführen. Auftrag für Rakovic–Cetniks bleibt unverändert."}})</ref>|Izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka svim potčinjenim jedinicama za 3. april 1944. godine}} Kapetan Raković javlja 30. marta 1944. Vrhovnoj komandi JVuO kako okupator, bez pomoći njegovih snagâ, ne može zatvoriti liniju odbrane u dolini [[Ibar|Ibra]]: {{izdvojeni citat|Nemci kažu da se na dan 29 ov. m. u 2 časa ujutru pojavila veća grupa komunista u blizini s. Biljanovca kod ušća Jošaničke reke u Ibar. Kažu da su uhvatili i dešifrovali depešu koju je [[Tito]] poslao [[Peko Dapčević|Peku]] da Peko ima zadatak da što pre poruši mostove na pruzi i putu [[Kraljevo]] — [[Raška]] — [[Mitrovica]] — [[Skoplje]] i da mu je to i bio cilj prodiranja ka toj pruzi. Nemci su bacili dosta svojih snaga u Ibarsku dolinu da sačuvaju prugu. '''Vapiju za našom pomoći'''. Ovu prugu su do sada čuvali Rusi [tj. [[Ruski zaštitni korpus|RZK]] — prim.], sada su oni smenjeni i u bunkerima su [[Srpski dobrovoljački korpus|Ljotićevci]]. Verovatno da će komuniste zaustaviti na ovoj liniji okupator. Ja ću danas biti sa celim korpusom na mestu kako mi je naređeno, sa štabom u Roćevićima. Uputio sam manja odelenja u daljno izviđanje prema Studenici. Čim nešto dobijem izveštavaću Vas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_104.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 30. marta 1944. četničkoj Vrhovnoj komandi o dobijenim podacima od Nemaca za dejstvo NOVJ u dolini r. Ibra]</ref>}} U dnevnom izvještaju iz Komande Jugoistoka za 18. april 1944, predviđa se koji će sektor zauzeti jedinice pod Rakovićevom komandom u vrijeme izvođenja operacije »Kammerjäger«, kojom prilikom je okupator s uspjehom osujetio [[Drugi prodor NOVJ u Srbiju|drugi prodor NOVJ u Srbiju]]: {{izdvojeni citat|Rakovićeva grupa dobila zadatak da postavi osiguranja prema jugu na sjevernoj obali Studenice.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=514&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000510.] <br/> ({{jez-njem|"Unternehmen Kamerjägger. II. Eigene Lage: <br /> F/ Cetnik–Gruppe Rakovic erhielt Auftrag zur Abschirmung nach S gegen Feind auf dem nördl. Studenica–Ufer."}})</ref>|Dnevni izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka tokom operacije Kammerjäger, 18. april 1944.}} Jedan od prvih dokumenata gdje se pominje učešće četnika na strani [[Sile Osovine|snaga Osovine]] tokom operacije »Kammerjäger« predstavlja dnevni izvještaj Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka za 27. mart 1944. godine. Neuspjeh snagâ NOV i POJ u pokušaju da pređu rijeku Ibar ogleda se i u činjenici da su im ovom prilikom naneseni značajni gubici u ljudstvu: {{izdvojeni citat| SRBIJA: Operacija »Kamerjeger«: 2. i 5. crvena div. prekinule su borbe u rejonu Ivanjice i posle probijanja slabijeg bug. odbrambenog fronta j. od Ivanjice glavninom snaga prešle put Ivanjica — Sjenica u pravcu planina Golija — dolina Ibra. Dosadašnji gubici kod neprijatelja navodno preko 340 mrtvih i ranjenih. Kao protivmere otpočeto je: 1.) Gonjenje od strane 4 oj.[ačana] bug. bat., uz sadejstvo četničkih odredâ. Preostali delovi 24. bug. div. čiste dosadašnje bojište uz osiguranje doline Moravice. 2.) Formiranje Borbene grupe »Šreder« u cilju zaprečavanja doline Ibra. Ovoj su potčinjeni: 4. puk [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], koji je tamo angažovan za osiguranje pruge, nem. i srp. jedinice koje se tamo nalaze, kao i alarmne jedinice [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|2. okl. armije]] iz pozadinskih jedinica. Spremaju se za dovlačenje: 2. puk [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 4. puk SDK, 1 bat. 1. puka SDK (ukupno 5 bataljona), 696 (mot.) bat. polj. žand. i 1 nem. pol. dobr. bat. Za dolinu Ibra naređen je 1. stepen bojne gotovosti, a za mesto Rašku — 2. stepen bojne gotovosti. Otežani su pokreti usled stalnih snežnih padavina.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_37.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. marta 1944. Grupi armija »F« o prodoru 2. i 5. NOU divizije i preduzetim protivmerama u operaciji »Kamerjeger« kao i o odbijanju zahteva kvislinške crnogorske vlade za pripajanje Sandžaka Crnoj Gori]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=361&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000357.] <br/> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 27.3.1944 </br> Serbien. </br> Unternehmen "Kamerjägger": </br> 2. u. 5. rote Div. haben Kämpfe im Raum Ivanjica abgebrochen und nach Durchstossen der unterlegenen bulg. Abwehrfront S Ivanjica mit Masse die Strasse Ivanjica–Sijenica [sic] in Richtung Golija–Gebirge–Ibartal überschritten. Bisherige Feindverluste angeblich über 340 Tote und Verwundete. </br> Als Gegenmassnahmen sind eingeleitet: </br> 1.) Verfolgung durch 4. verst.bulg.Btle. unter Mitwirkung von Cetnik–Abteilungen. Uebrige Teile 24.bulg.Div. säubern bisheriges Kampffeld unter Sicherung des Moravica–Tales. </br> 2.) Bildung einer Kampfgruppe Schröder zur Sperrung des Ibartales. Dieser sind unterstellt: </br> das zur Bahnsicherung dort eingesetzte 4.Rgt. RSK </br> die dort befindlichen dt. u. serb. Einheiten sowie </br> Alarmeinheiten der 2.Pz.Armee aus Versorgungstruppen. </br> In Zuführung begriffen: </br> 2.Rgt. SFK, 4.Rgt. SFK, 1 Btl.1.Rgt. SFK (ingesamt 5 Btle.) </br> Feld.Abt.(mot) 696 u. 1 dt. Pol.Frw.Btl. </br> Für Ibartal Alarmstufe 1, den Ort Raska Alarmstufe 2 befohlen. Bewegungen durch anhaltende Schneefälle erschwert."}})</ref>}} Iz jednog razgovora na visokom nivou (prisutni: general [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka i [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova), održanom 11. aprila 1944. godine, može se nazrijeti koliko su okupacioni dužnosnici bili zadovoljni saradnjom sa četnicima i ostalim [[Kolaboracija|kolaboracionističkim]] snagama na [[Balkan]]u: {{izdvojeni citat|Neubacherovo mišljenje o vrijednosti srpskih formacijâ: [[Srpska državna straža|SDS]] loša, Hipo (pomoćna policija) isto, [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] dobar, četnici veoma različito. U Crnoj Gori se dobro tuku [[Crnogorski dobrovoljački korpus|dobrovoljci pod njemačkim vođstvom]]. Kosovski Albanci se bore s nama. Evzoni u Grčkoj nijesu za odbranu obale, ali su korisni u unutrašnjosti zemlje i sigurno neće pucati na nas.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"Auffassung Neubacher über den Wert der serbischen Verbände: SSW schlecht, Hipo desgleichen, SFK gut, Cetniks sehr unterschiedlich. In Montenegro schlügen sich die Freiwilligen unter deutscher Führung gut. Die Kosovoalbaner kämpfen mit uns. Evzonen in Griechenland sind nichts für Küstenverteidigung, brauchbar wohl aber im Innern des Landes, werden bestimmt nicht auf uns schiessen."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/155_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604192713/https://znaci.org/00001/155_4.pdf |date=2023-06-04 }}, str. II/294.</ref>|Vojni zapovjednik Jugoistoka (Razgovor Felber-Neubacher, 11. april 1944.)}} Hermann Neubacher se i ovom prilikom očitovao kao entuzijastični zagovornik sveobuhvatne saradnje sa JVuO, budući da u prvom pasusu zapisnika stoji: {{izdvojeni citat|Poslanik Nojbaher smatra da je jačanje nacionalnih srpskih snagâ apsolutno neophodno. On traži mišljenje Vojnoupravnog komandanta o tome da li treba nastaviti pregovore sa DM-om. DM je navodno dobio ultimatum od [[Englezi|Engleza]], koji su zahtevali njegovo potpuno svrstavanje uz njih. DM je to odbio. Nojbaheru je — preko [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]], jednog od najbližih saradnika DM-a — stavljeno do znanja da se DM mora udružiti sa Nemcima. Trifunović je tvrdio da bi, ukoliko dođe do sporazuma, DM bio u stanju da mobiliše čak 50.000 ljudi protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gesandter Neubacher hält eine Verstärkung der nationalen serbischen Kräfte für unbedingt geboten. Er holt die Auffassung des Oberbefehlshaber ein, ob mit DM. weiter Verhandlungen gepflegt werden sollen. DM habe angeblich eine ultimative Forderung der Engländer erhalten, die von ihm restloses Mitgehen forderte. DM. habe diese abgelehnt. Ihm, Neubacher, sei durch Trifunovic (nächster Mitarbeiter DM's.) nahegebracht worden, dass DM. mit den Deutschen zusammengehen müsse. Er habe behauptet, dass bei einer zu Stande kommenden Vereinbarung, DM in der Lage sei, gegen Kommunisten glatt 50 000 Mann zu mobilisieren."}})</ref>}} U izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera (u odjeljku naslovljenom „Stanje kod neprijatelja“), sačinjenom 22. aprila iste godine, ambivalento držanje jedinicâ JVuO prema okupatorskim vlastima smatra se glavnom karakteristikom četničkog pokreta u Srbiji: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Pokret DM je podijeljen unutar sebe. Dok se neki aktivno bore na strani njemačkog Wehrmachta protiv komunista — a da nijesu odustali od temeljnih rezervi prema svakom okupatoru — manje bande DM u centralnoj i istočnoj Srbiji spremne su činiti štetu. Izvještaji koji se stalno pojavljuju o pregovorima Draže Mihailovića i Tita nijesu potvrđeni i takođe se doimaju nevjerovatnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=556 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000552.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist in sich aufgespalten. Während ein Teil aktiv an der Seite der deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten kampft – ohne dadurch die grundsätzlichen gegen jeden Okkupator vorhandenen Vorbehalte aufgegeben zu haben – treiben kleinere DM–Banden in Mittel–und Ostserbien nach wir vor ihr Unwesen. Immer wieder auftauchende Meldungen über Verhandlungen zwischen DM und Tito bestätigen sich nicht und erscheinen auch unglaubwürdig."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka o stanju u periodu od 16. marta do 15. aprila 1944. godine}} 12. aprila 1944. godine, pukovnik [[Jevrem Simić]] izdaje jednom četničkom nižem oficiru objavu o kretanju na terenu brigade kojom komanduje, kako bi ovaj mogao što efikasnije uništavati jatake i simpatizere [[Narodnooslobodilački pokret|NOP]]-a: {{izdvojeni citat|OBJAVA Za G. Milića Majstorovića p.poručnika, komandanta II bataljona III leteće kosmajske brigade, koja mu se izdaje s tim da može slobodno da se kreće sam ili sa svojom vojskom po terenu koji je ugovoren sa našim saveznicima Nemcima i Bugarima i da u ime Kralja Petra II Karađorđevića oduzima svu rekviziciju i kolje sve partizanske jatake i simpatizere zbog čega će dobiti čin majora.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_115.htm Objava komandanta četničke oblasti u Srbiji od 12. aprila 1944. komandantu 2. bataljona 3. kosmajske brigade za nesmetano kretanje od okupatora i klanje simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta]</ref>}} 1. maja 1944. godine, u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka, koji potpisuje načelnik štaba general [[Kurt Geitner]], navodi se cifra od nekoliko hiljada pripadnika JVuO koji pomažu okupatoru u zaustavljanju ofenzive NOVJ: {{izdvojeni citat|Srbija — Stanje u sopstvenim redovima: <br /> Borbena grupa Weyel: 500. SS padobranski lovački bataljon, sa otprilike 1.000 četnika, odbacio je neprijatelja kod [[Seča Reka|Seče Reke]] (6 km zap. od [[Kosjerić]]a) i sa manjom borbenom grupom vrši napad na neprijatelja kod Varde. Izbrojano 10 mrtvih neprijatelja; vjerovatni veći gubici. [...] <br /> Četnici su raspoređeni duž linije [[Požega]]—Kosjerić—[[Ražana]]—[[Povlen]], sa ukupnom jačinom od približno 5.000 ljudi. Pojedine grupe su poslale oficire za vezu. Draža Mihailović, koji je preuzeo jedinstveno zapovjedništvo, namjerava uspostaviti radio-vezu s njemačkom komandom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=673&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000669—000670.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. Eigene Lage. <br /> B. Kampfgruppe Weyel. Fg.Abt. 696 bis Kostojevici an Straße 4 OSO Rogacica durchgestossen. SS–Fallschirmjäger–Btl. hat mit etwa 1000 Cetniks Feind bei Sjecareka [sic!] (6 W Kosjerici) geworfen und steht mit einer schwächeren Kampfgruppe im Angriff gegen Feind bei Varda. 10 gezählte Feindtote, weitere Feindverluste wahrscheinlich. <br /> F. Cetniks stehen im allg. Linie Pozega–Kosjerici–Razana–Povlen in Gesamtstärke ca. 5000 Mann. Einzelen Gruppen haben V.Offz. abgestellt. DM., der Gesamtführung übernommen hat, will Funkverbindung zu deutschem Kommando herstellen."}})</ref>}} U monografiji “Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941—1945” [[Jozo Tomašević]] zaključuje: „Ne mogu ipak dati nikakvu potvrdu toj slutnji da je Mihailović održavao direktnu radio-vezu s Nijemcima, a uzimajući u obzir njegov način ponašanja u cijelom ratu, malo je vjerojatno da jest.“<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Međutim, Hermann Neubacher svjedoči u memoarima kako je, makar tokom nekoliko dana u zimu [[1945]], održavao izravnu radio-vezu s Mihailovićevim štabom.<ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005, str. 161—162.</ref> U dnevniku Vojnog zapovjednika Jugoistoka od 2. maja 1944,<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=677&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000673.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgruppe Weyel. SS–Fallschirmjägger–Btl. hat mit Cetniks bei Varda Tross der 5.Div. zerschlagen. Hohe blutige Feindverluste. Cetniks haben sämtl. Gefangene erschossen. Zahlen werden nachgemeldet."}})</ref> sa pohvalom se ističe kooperacija onih snagâ JVuO u zapadnoj Srbiji koje sačinjavaju taktički sklop pod komandom majora [[Ericha Weyela]]: {{izdvojeni citat|Borbena grupa Weyel: SS padobranski lovački bataljon, zajedno sa četnicima, uništio komoru [[Peta krajiška divizija|Pete divizije]] kod [[Varda (selo)|Varde]]. Veliki neprijateljski gubici. Četnici postrijeljali sve zarobljenike. Brojke će biti objavljene naknadno.}} U izvodu iz ratnog dnevnika generala Hansa-Gustava Felbera za 3. maj 1944. godine, navodi se da je načelnik štaba Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka general Kurt Geitner išao u posjetu njemačkim trupama na ratištu u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]]: {{izdvojeni citat|(3.5.44) 6,00: Putovanje do Parišta [svakako je riječ o [[Donje Vardište|Vardištu]] — prim.] zbog razgovora sa majorom Weyelom i nekim četničkim vođama o formiranju zajedničkog štaba za borbu protiv komunista. Povratak za Beograd 3. maja u 15 časova.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=807&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000803.] <br /> ({{jez-njem|"3.5.44 6.oo Uhr Fahrt nach Pariste zur Besprechung mit Major Weyel und einigen Cetnik–Führern über Bildung eines gemeinsamen Stabes zur Bekämpfung der Kommunisten. Rückkehr nach Belgrad am 3.5., nachmittags 15.oo Uhr."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka, 3. maj 1944. godine}} Kolike je razmjere poprimila kolaboracija četnikâ Draže Mihailovića sa njemačkim okupatorom i srpskim kvislinškim jedinicama u proljeće 1944. godine, postaje očigledno i iz navodâ u izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja, u kom su snage JVuO ubrojane u vlastite formacije: {{izdvojeni citat| I. Sopstvene snage A) Grupa “Holman” 696. bat. feldžand. krenuo je jutros sa četnicima u napad duž puta Nova Varoš — Ljubiš. 11/4. p. “Brand.” na maršu Sjenica — Maskova. Komandno mesto grupe “Holman” — Nova Varoš. I I/4. p. “Brand.” na maršu Užice — Ivanjica — Maskova. B) Grupa “Vajel” Napad Severne četničke grupe na jakog neprijatelja jugoistočno od Rožanstva nije uspeo uprkos visokih gubitaka i na strani četnika i na strani neprijatelja, pa će jutros biti ponovljen sa I/“Brand.”. Podređeni 1. bataljon 63. puka u obezbeđenju na visovima između Čajetine i Rožanstva. C) 24. bug. div. I I /64. nije uspeo u noći 11/12. 5. da kod Mokre Gore spreči neprijateljske zaštitnice da izmaknu ka jugu. Danas je sa 1/1. srp. puka i 1.000 četnika počelo čišćenje prostora Semegnjevo — Čajetina. 8. bataljon teških mitraljeza na maršu Požega — Arilje. 11/63. biće naknadno privučen. D) Grupa “Tatalović” Srpski dobrovoljački korpus uključio se kod Ljubovije u borbe na hrvatskoj obali Drine i prihvatio četnike koji su se povlačili. Kod Rogačice 4 prebeglice.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja 1944. Vrhovnoj komandi Vermahta o borbama sa 2. i 5. NOU divizijom na komunikaciji Užice — Višegrad]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000732—000733.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. II. Eigene Lage. <br /> A) Gruppe Hollmann. Fg.Abt.696 heute morgen mit Cetniks zum Angriff entlang Str. Nova Varos–Ljubis angetreten. II./4.Brdbg. auf Marsch Sjenica–Maskovo. Gefechtsstand Gruppe Hollmann Nova Varos. III./4.Brdbg. auf Marsch Uzice–Ivanjica–Maskovo. <br /> B) Gruppe Weyel. Angriff nördl. Cetnik–Gruppe gegen starken Feind SO Rozanstvo drang bei hohen Cetnik–u. Feindverlusten nicht durch und wird seit heute morgen mit I./Brdbg. wiederholt. Unterstelltes I./63 sichert auf Höhen zwischen Cajetina u. Rozanstvo. <br /> C) 24.bulg.Div. III./64 konnte in der Nacht 11./12.5. bei Mokra Gora Ausweichen feindl. Nachhuten nach S nicht verhindern und tritt heute mit I./Serb.Rgt.1 u. 1000 Cetniks zur Säuberung des Raumes Semegnjevo–Cajetina an. 8.sMG.Btl. auf Marsch Pozega–Arilje. II./63 wird nachgezogen. <br /> D) Gruppe Tatalovic. Bei Ljubovija griff SFK in Kämpfe auf kroat.Drina–Ufer ein u. nahm ausweichende Cetniks auf. Bei Rogacica 4 Überläufer."}})</ref>}} U istom izvještaju je prenijeta i sljedeća informacija: {{izdvojeni citat|Prema pouzdanom izvoru, četnički komandant [[Dragoslav Račić|Račić]], koji je učestvovao u borbi protiv Grupe “[[Milutin Morača|Morača]]” u [[Valjevo|valjevskom]] kraju, zatražio je da se vrati u svoje dotadašnje operacijsko područje, jer ne želi više da se „prlja“ saradnjom sa okupatorom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000732.] <br /> ({{jez-njem|"Nach s.Qu. hat Cetnikführer Racic, der im Kampf gegen Gruppe Moraca im Raume Valjevo beteiligt war, die Rückkehr in sein bisheriges Einsatzgebiet beantragt, da er sich durch Zusammenarbeit mit der Okkupator nicht länger "beschmutzen" wolle."}})</ref>}} Istog dana, u izvještaju koji je poslao Glavnom komandantu Jugoistoka feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|von Weichsu]], general Felber zapaža kako formiranje ''Borbene grupe Weyel'' označava novu etapu u četničko-njemačkim odnosima s ciljem saradnje u borbi protiv NOVJ, koja u tom obimu nije bila izvodiva u prethodnom periodu: {{izdvojeni citat|Utisak o upotrebljivosti pojedinih potčinjenih narodâ i jedinicâ: [...] Četnici uvjeravaju da će se uzdržati od bilo kakvog neprijateljstva prema njemačkim trupama i da će učestvovati u borbi protiv komunista do konačne pobjede. U operacijama četničke jedinice predvodi [[Neško Nedić]], a s njemačke strane major Weyel. Razgovori na bojnom polju pokazuju da su četničke vođe poput Kalabića i Rakovića spremne sarađivati sa Nijemcima. Kod ljudstva preovlađuje prijateljski pristup, uz samo nekoliko neprijateljskih lica. Naoružanje im je skromno; manjak mitraljeza. Situacija sa zalihama municije, kao i dosad, nejasna.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=727&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000723—000724.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Eindruck über die Brauchbarkeit der einzelnen unterstellten Nationen und Verbände: <br /> f) Cetniks versichern jede Feindseligkeit mit deutschen Truppen auszugeben und sich am Kampf gegen die Kommunisten bis zum Endsieg zu beteiligen. Leitung der Cetnik–Verbände durch Nesko Neditsch, deutscherseits durch Major Weyel. Besprechungen auf dem Gefechtsfeld zeigen, daß die Führer der Cetniks wie Kalabic und Rakovic gewillt sind, mit den Deutschen zusammenzuarbeiten. Unter den Leuten vielfach freundliches Entgegenkommen, nur zum Teil feindselige Gesichter. Ausrüstung mit Waffen mäßig, wenig Maschinenwaffen. Über Munitionslage nach wie vor Unklarheit."}})</ref>|Raport generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|Maximilianu von Weichsu]] od 13. maja 1944. godine}} Draža Mihailović je imenovao [[Milorad Mitić|Milorada Mitića]] za oficira za vezu između svojih jedinica i njemačke komande, kako bi saradnja četničkih komandanata sa okupatorom dobila organizovaniju formu. General Mihailović je preko kapetana Mitića dostavljao svoje zahtjeve njemačkoj komandi koja je snabdijevala municijom i hranom njegove jedinice, angažovane u borbi protiv NOVJ. Mitić je o situaciji na frontovima, o svome radu i o količini pomoći primljenoj od okupatora gotovo svakodnevno izvještavao generala Mihailovića. U depeši od 28. marta 1944, između ostalog, kapetan Mitić piše: {{izdvojeni citat|O nekoj akciji Bugara ili Br. 11 (šifra koja označava Njemce — nap.) protivu crvenih dublje na terenu nema ni govora. Doručak i večera su uvek u garnizonu. Ako se hoće uništenje komunista, onda to moramo mi da uradimo. Možemo da računamo na pomoć uzduž komunikacija, na municiju i avijaciju, mada ona ne može mnogo da pomogne. Ali moraju biti hitno bačene masovne snage i lično da vodite operacije, naravno kao 'siva eminencija', inače [[Peko Dapčević|Peko]] ode u Toplicu i dalje... Moral kod naših ljudi u reonima gde su prošli komunisti je mnogo opao. Sve veća sumnja u snagu naših i Br. 11 i sve veći respekt prema crvenima... Pred svim ovim mi ne možemo da zatvorimo oči. Ovoga puta opasnost je stvarno velika, skoro ogromna...<ref>AVII, arhivski fond Draže Mihailovića, S—X—57/2.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_62.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje KORPUSI DRAŽE MIHAILOVIĆA POLAŽU ISPIT PRED OKUPATOROM U SRBIJI]</ref>}} 18. aprila 1944. godine, glavni inspektor Vrhovne komande JVuO pukovnik Jevrem Simić izvještava generala Mihailovića da se kapetan [[Zvonimir Vučković]], komandant Prvog ravnogorskog korpusa, nalazi pod izravnom komandom njemačkih oficira: {{izdvojeni citat|Zvonkov odred pod komandom poručnika Nenadića zajedno sa Nemcima je u Negbini.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_120.htm Pismo delegata Vrhovne komande od 18. aprila 1944. Draži Mihailoviću o saradnji četnika sa nemačkim i bugarskim trupama u borbama protiv NOVJ u jugozapadnom delu Srbije]</ref>}} U telegramu od 20. IV 1944. pukovnik Simić piše generalu Mihailoviću: {{izdvojeni citat|Vučković sa 130 odabranih četnika stavio se pod komandu nemačkog poručnika Kerpera i nalazi se južno od Jasenova na Beloj Glavi.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kutija 277, registarski broj 4/1—56.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 99—100.</ref>}} U proljeće 1944. godine, prilikom njemačke kontraofanzive protiv partizana u jugozapadnoj Srbiji u kojoj su učestvovale i značajne četničke snage, zabilježena je i fotografija komandanta 1. ravnogorskog korpusa JVuO sa njemačkim oficirom, vjerovatno iz Wehrmachtove divizije [[Brandenburger|''Brandenburg'']].<ref name="yuhistorija.com"/> [[Datoteka:Zvonimir_Vuckovic_i_Nemci.jpg|minijatura|Kapetan [[Zvonimir Vučković]] (desno), komandant 1. ravnogorskog korpusa JVuO, pozira sa njemačkim oficirom tokom [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|partizanskog prodora u Srbiju]] (april/maj 1944. godine)]] Istog dana kada je došlo do formiranja ''Borbene grupe Weyel'' (28. april 1944), u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka zapisano je: {{izdvojeni citat|Srbija — I. Stanje kod neprijatelja: <br /> A) Divizijska grupa “Morača” nalazi se sa istočnom kolonom u oblasti južno od Kosjerića u borbi sa vlastitim snagama i četnicima, koji su, navodno, lično bili vođeni od strane DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000628.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 28.4.1944. <br /> Serbien. <br /> I. Feindlage. <br /> A) Div.Gruppe Moraca steht mit O–Kollone im Raum S Kosjerici im Kampf mit eigenen Kräften u. Cetniks, die von DM angeblich persönlich geführt werden."}})</ref>}} Pored ovoga, u izvještaju se pominje traženje veze s njemačkim okupatorom i u drugim dijelovima zemlje: {{izdvojeni citat|Ostatak Srbije: Slabija lokalna aktivnost bandi. Grupe DM-a u centralnoj Srbiji, pod pritiskom crvenih, ponovo traže kontakt sa okupacionom silom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Übriges Serbien: <br /> Geringe örtliche Bandentätigkeit. DM–Gruppen in Mittelserbien suchen unter rotem Druck erneut Fühlung mit Besatzungsmacht."}})</ref>}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. godine generalu Mihailoviću, kapetan [[Neško Nedić]] piše o uspostavljanju fronta prema snagama NOVJ u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], odnosno da je stvoren jedinstveni borbeni sklop koji sačinjavaju četnici, [[Srpski dobrovoljački korpus|srpski dobrovoljci]] i njemačke okupacione trupe: {{izdvojeni citat|Snage potčinjene meni prešle su trenutno u odbranu na liniji Bačevci—Kosjerić i to: valjevski korpus sa delom Nemaca drži levo obalu Graca u visini Lipa—Ravan. Juče su na ovom odseku odbijeni svi napadi komunista. Ajdačić sa delom Nemaca zatvara položaj Bukovi—Ražana. Na prostoru Ražana—Kosjerić ima jedan bataljon Nemaca. Brigada Negovanova kao rezerva drži Divčibare. Rakovićev korpus u Kosjeriću sa ofanzivnom ulogom. Moja težnja je da sa naslonom na Nemce, stvorim čvrstu odbranu linije Bačevci—Kosjerić, dok se snage ne prikupe i ne stvore preduslovi za uništavajući udar, a tada uništi prva, druga a potom peta divizija. U ovom cilju front ostaje prema drugoj diviziji danas u odbrani dok na ovu diviziju sa zapada napadaju jedan bataljon Nemaca i tri bataljona ljotićevaca a mi je dočekujemo. Prema petoj diviziji preduzima se napad danas sa angažovanjem.<ref>AVII, Ča, kut. 276, reg. br. 2/1—11.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 100.</ref>}} U svojstvu komandanta Valjevskog korpusa JVuO, u depešama od 17. maja 1944. kapetan Nedić je poslao Vrhovnoj komandi i Mihailoviću sljedeće informacije: „Peta divizija uglavnom na prostoru Mučanj i južno... Prema ovima snagama u pokretu su Nemci sa juga i jugoistoka tri bataljona Nemaca. Bugari sa Rakovićem i sa javorcima [Javorski korpus JVuO pod komandom majora Radomira Cvetića — prim.] u pokretu su sa istoka. Ja sa Gardom i valjevskim korpusom napadam danas sa severa sa težnjom da ovladam [sa] Okruglicom... Požeški korpus i Ajdačić [Filip, komandant Crnogorske brigade Požeškog korpusa JVuO — prim.] zatvaraju otstupanje Crvenih na sever na položaju: Vranjevina, Crveni Vrh, Treštena Stena. Užička brigada sa jednim bataljonom Nemaca napada od Kokinog Broda na sever. Druga komunistička divizija na Zlataru: Jablanica, Dobroselica, Negbina, Draglica. Sa juga je napadaju Nemci i Zlatiborski korpus [pod komandom kapetana Dušana Radovića Kondora — prim.].“<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 2/1—38.</ref> U prvoj polovini maja 1944. godine, Vrhovna komanda JVuO je javljala o zajedničkim borbama četnikâ i Nijemaca širom okupirane Jugoslavije: „Naši i nemački delovi zatvorili put [[Užice]] — [[Kokin Brod]]. Isto tako zatvorena i [[Lim (rijeka)|Limska dolina]]. Od strane Nemaca i naših 2. maja počela ofanziva od [[Podgorica|Podgorice]]. Komunisti u oblasti [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]]. Nemci u [[Šavnik]]u, [[Žabljak]]u i [[Brodarevo|Brodarevu]]. U [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] šesnaesta, sedamnaesta i tridesetšesta komunistička divizija pri uništenju od dve nemačke divizije.“ General Mihailović je naređivao i majoru Dragiši Rakiću (pseudonim »Gis-Gis«), komandantu Vojvodine JVuO, da pokuša dobiti municiju od okupatora, koristeći se pritom i srpskim kvislinškim strukturama, budući da je [[Banat]] formalno bio dijelom [[Vojna uprava u Srbiji|Nedićeve Srbije]]: „Postarajte se za nabavku municije kako ste predvideli. Iskoristite raspoloženje Nemaca u Banatu za jačanje naše organizacije. Isto tako iskoristite i Nacionalnu službu rada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> 11. maja 1944, general Mihailović (pseudonim »Hans«) piše da je naredio »Viktoru« (major [[Mladen Mladenović]], komandant Čegarskog korpusa JVuO), »Hermanu« (potpukovnik [[Radoslav Đurić]], komandant Južne Srbije JVuO), »Orelu« (potpukovnik [[Dragutin Keserović]], komandant Rasinsko-topličkog korpusa JVuO) i »Minču« (major [[Branivoj Petrović]], komandant Deligradskog korpusa JVuO) da „iskoriste akciju“ okupatora protiv snaga NOVJ u [[Južna Srbija|južnoj Srbiji]], kao i da „na pogodan način“ nabave naoružanje i municiju: {{izdvojeni citat|Po podacima od Viktora, Hermana i Georgija [potpukovnik Milutin Radojević, delegat VK JVuO za područje Jablanice i Toplice — prim.] jedna nemačka divizija jačine oko 15.000 nalazi se u [[Kuršumlija|Kuršumliji]], [[Prokuplje|Prokuplju]], [[Žitorađa|Žitorađi]], [[Pukovac|Pukovcu]] i [[Leskovac|Leskovcu]]. Ima 70 tenkova. Pripremaju se za akciju protiv komunista. [[Gestapo]]vci iz [[Niš]]a traže Viktora i nude oružje i municiju i da ne diraju naše. Keserović 8 i 9 napadao na komuniste u okolini [[Ribarska Banja|Ribarske Banje]] sa [[Jastrebac|Jastrepca]] i od sela Zdravinja. Crveni dobili pojačanje i Orel se povukao na polazni položaj [[Zdravinje]] — [[Veliki Šiljegovac]]. Orel se sprema za ponovni napad. Naredio sam: Viktoru: Da Knjaževački korpus uputi Orelu za akciju na Jastrepcu i Moravskom srezu, ako ga već nije uputio. Sa ostalim snagama da zatvori prelaze na [[Morava|Moravi]] od Niša do Leskovca. Da iskoristi na pogodan način ponudu oružja i municije, jer sada moramo tući komuniste i treba iskoristiti nemačku akciju. 2. — Hermanu: Treba iskoristiti akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice. Da prikupi svoje snage u Jablanici i da dejstvuje najpogodnijim pravcem protivu komunista imajući u vidu akciju Nemaca. Na pogodan način da dođe do municije. 3. — Orelu: Da iskoristi akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice i da mu se stavlja pod komandu Knjaževački i Deligradski korpus. Na pogodan način da dođe do municije. 4. — Minču: Da odmah pomogne Orela u akciji na Jastrepcu i Moravskom srezu kako je već naređeno i da je pod komandom Orela.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref>}} 12. maja 1944, Draža Mihailović obavještava potpukovnika [[Zaharije Ostojić|Zaharija Ostojića]] (pseudonim »Sto-Sto«) sljedeće: „2 i 5 divizija su sada u srezu Zlatiborskom. Napadi se vrše sa svih strana.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> Napad su vršile njemačke i bugarske trupe, zajedno sa ljotićevcima i četnicima. U depešama<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 2/1—28.</ref> koje je komandant Cersko-majevičke grupe korpusa major [[Dragoslav Račić]] poslao Mihailoviću prethodnog dana o saradnji četnika i Njemaca, između ostalog, stoji: {{izdvojeni citat|Saznajem da su [[Užice]] pune Jankovićevih [Milutin — prim.] četnika i da [[Predrag Raković|Raković]], [[Neško Nedić|Neško]], Ajdačić, Janković i Mitić drže neke konferencije sa Nemcima. Ako boga znate sprečavajte ovo... Ako dalje budem vodio borbu protiv komunista zajedno sa Nemcima, ja ću duboko zaglaviti... Zbog ovoga molim da mi odobrite da se vratim na moj teren i povedem samo štabnu akciju u [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] i [[Srem]]u. Neko od nas mora ostati čist.}} General [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka, 16. maja 1944. godine podvlači svojim potčinjenim: „'''Pokret DM bio je i ostaje neprijateljski.'''”<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=758&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000754.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist und bleibt Feind."}})</ref> Felber podsjeća kako četnička saradnja u borbi protiv »crvenih« proističe samo iz činjenice da su komunisti njihov neprijatelj br. 1, ali neprijatelj br. 2 i dalje ostaje okupaciona sila. General Felber stoga preporučuje da se »borba protiv partizanskih bandi« oprezno nastavi voditi skupa s jedinicama generala Mihailovića: {{izdvojeni citat|Četničke grupe koje se nalaze u borbi protiv komunista, ne treba nikako ometati niti ih napadati, već ih podupirati u borbi. Saradnja s četnicima u borbi protiv komunista, uz najštedljiviju isporuku municije i pod nadzorom okupacione sile, može biti samo lokalna i radi akutne borbe protiv partizanskih bandi. U tom slučaju potrebno je isporučivati i sanitetski materijal i negovati ranjenike. Za svaku isporuku potrebno je odobrenje Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka. Preporučujemo da se u svim prilikama obraća nesmanjena pažnja pokretu DM i njegovim postupcima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=759&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000755.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikgruppen, die sich im Kampf mit Ko. befinden, sind dagegen nicht zu hindern und nicht anzugreifen, sondern in ihrem Kampf zu fördern. Ein Zusammengehen mit Cetniks im Kampf gegen die Ko. unter sparsamter Lieferung von Munition unter Aufsicht der Besatzungsmacht darf nur örtlich und nur zum Zwecke des akuten Kampfes gegen die Partisanenbanden erfolgen. In diesem Falle ist auch Lieferung von Sanitätsmaterial und Pflege der Verwundeten erforderlich. Munitionslieferung bedarf in jedem Falle der Zustimmung des Mil.Befh. Südost. Ungeschwächte Aufmerksamkeit gegenüber der DM–Bewegung und deren Maßnahmen ist nach wie vor überall geboten."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_272.htm Informacije Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 16. maja 1944. potčinjenim komandama i štabovima o držanju prema četnicima]</ref>}} Komanda Jugoistoka će, takođe, u mjesečnom izvještaju iz druge polovine maja 1944. konstatovati rastrzanost Mihailovićevog pokreta između osnovnog antiokupatorskog usmjerenja i saradnje s njim u antikomunističkom frontu, kao i strah od gubitka [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] podrške i naklonosti najširih slojeva stanovništva okupirane Srbije, s obzirom na to da je kolaboraciju bilo gotovo nemoguće sakriti: {{izdvojeni citat|II. Situacija kod neprijatelja <br /> a) Srbija <br /> Uprkos saradnji između jakih četničkih jedinica i nemačkog Vermahta — koju je odobrio sam DM — radi borbe protiv nadirućih Titovih snagâ, pokret DM je u svom stavu ostao suštinski neprijateljski nastrojen. Popuštanje pritiska od strane crvenih odmah je dovelo do pojačane aktivnosti usmerene protiv okupatorskih snaga i SDK-a. Tvrdnje područnih komandanata — da je većinu napada podstakao neodgovoran starešinski kadar nižeg ranga — tek treba dokazati. Psihološka osnova za ovu obnovljenu aktivnost može se pronaći u želji da se povrati politički ugled, koji je praktično izgubljen u očima Saveznika, a navodno i u očima srpskog naroda, usled iznuđene saradnje sa nemačkim Vermahtom. U tom smislu, ovi nacionalistički aktivisti su nesumnjivo u suprotnosti sa opštim javnim mnjenjem, koje bi pozdravilo nagodbu između okupacione sile, srpske vlade i pokreta DM.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=784&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000780.] <br /> ({{jez-njem|"II. Feindlage. <br /> a) Serbien <br /> Die DM–Bewegung ist trotz der von DM gebilligsten Zusammenarbeit starker Cetnik–Verbände mit der deutschen Wehrmacht im Kampf gegen die eingebrochenen Tito–Kräfte in ihrem grundsätzlichen Haltung unverändert Feind geblieben. Dass Nachlassen des roten Drucks hat auch sofort eine verschärfte Aktivität gegenüber der Besatzungsmacht und dem SFK zur Folge gehabt. Es muss sich die Behauptung der Gebietsführer, dass die Mehrzahl der Überfalle durch unverantwortliche Unterführer hervorgerufen ist, erst noch beweisen. Der psychologische Grund für die neuerliche Aktivität könnte darin gefunden werden, das durch die notgedrungene Zusammenarbeit mit der deutschen Wehrmacht vor den Allierten tatsächlich und vor dem serbischen Volke vermeintlich verlorengegangene politische Prestige wiederzugewinnen. Damit stehen diese nationalen Aktivisten zweifellos im Gegensatz zur allgemeinen Volksmeinung, die einen Ausgleich zwischen der Besatzungsmacht, der serbischen Regierung und der DM–Bewegung begrüssen wurde."}})</ref>|Mjesečni izvještaj Komande Jugoistoka za period od 16.4 do 15.5.44. (23. maj 1944. godine)}} Major Erich Weyel se vrlo povoljno izjašnjavao o saradnji sa Mihailovićevim četnicima, zapažajući da su oni naklonjeniji oficirima Wehrmachta nasuprot policijskim službenicima ili političkim ličnostima: {{izdvojeni citat|Major Vajel izveštava o svojim iskustvima pri rukovođenju četničkim jedinicama. Oni [četnici] nameravaju da nastave borbu protiv komunista nakon kraćeg perioda oporavka. Žele da pregovaraju isključivo sa nemačkim oficirima, a ne sa [[Gestapo]]om ili diplomatama. [[Pavle Đurišić]] je bliski saveznik DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=661 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000657.] <br /> ({{jez-njem|"Major Weyel berichtet über seine Erfahrungen bei der Führung von Cetnikverbänden. Sie wollen weiterkämpfen gegen die Kommunisten nach einer gewissen Erholungszeit. Sie wollen nur mit deutschen Offizieren verhandeln und nicht mit de Gestapo und nicht mit Diplomate. Pavle Đurišić ist stark DM-[A]liiert."}})</ref>|Izvod iz ratnog dnevnika Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. maja 1944.}} U zapisniku generala Felbera s kraja maja 1944, apostofira se korištenje Mihailovićevih četnika i Ljotićevih dobrovoljaca za odbranu jugozapadne granice okupirane Srbije od partizanskog prodora: {{izdvojeni citat|Predviđeno je da se veći dio četnikâ Draže Mihailovića pošalje kući, da se najpouzdaniji koriste kao izviđači na granici, i da se dobrovoljci (SDK), poslije apsolutno neophodnog odmora i osvježenja, kasnije iskoriste kao graničari.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=817&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000813.] <br /> ({{jez-njem|"Es ist beabsichtigt, von den DM–Cetniks einen größeren Teil nach Hause zu schicken, die Zuverlässigsten als Aufklärer an der Grenze zu verwenden, und später das SFK nach einer unbedingt notwendigen Ruhepause und Auffrischung als Grenzschutz einzusetzen."}})</ref>|Zapisnik o putovanju za Niš i Sofiju 25-28.05.1944.}} General [[Edmund Glaise von Horstenau]], vršio je od 15. juna do 25. juna 1944. dužnost komandanta Jugoistoka, zamjenjujući generala Hansa Felbera, koji se po službenom zadatku nalazio u Njemačkoj. Opisujući u svom ratnom dnevniku stanje u Srbiji, tj. odnose između njemačkih i bugarskih okupacionih trupa, s jedne, kao i četnika i kvislinga, s druge strane, Horstenau navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|'''Nemci gotovo da nemaju svojih trupa u Srbiji'''. Postoji samo nekoliko policijskih jedinica. Najveći deo Srbije nalazi se pod kontrolom bugarskog okupacionog korpusa. Bugarskih vojnika nema samo u severozapadnom delu Srbije i Banata. No, bugarske trupe u Srbiji jesu najlošije bugarske jedinice. Tek što sam na kratko vreme preuzeo Vrhovnu komandu u Beogradu, dve bugarske čete, zajedno sa svojim oficirima, prebegle su partizanima kod Leskovca. Jedine trupe na koje je čovek mogao da se osloni u borbi protiv partizana bili su srpski dobrovoljci, a donekle i ruski. Upotrebljivi za borbu protiv partizana bili su i ljudi Draže Mihailovića. Vezu sa njim za mene je održavao jedan nemački major [Erich Weyel], nosilac odlikovanja „viteškog krsta“.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 508.</ref>}} U vrijeme izvođenja [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Trumpf«]], u kojoj se [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pridružila njemačkim trupama u borbi protiv partizana, došlo je 14. jula 1944. u [[Kruševac|Kruševcu]] do sastanka vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera sa kapetanom [[Neško Nedić|Neškom Nedićem]], načelnikom štaba ove četničke formacije. Tom prilikom, Nedić je istaknuo da su „četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali“, ponudivši svoje usluge u „borbi protiv komunizma“. General Felber je ocijenio da je riječ „o potpuno ozbiljnoj ponudi četnika koju treba prihvatiti“, s čim se složio i major Erich Weyel, oficir za vezu kod kapetana Nedića: {{izdvojeni citat|Neško Nedić je sada načelnik štaba četničke grupe koja se sa nama bori u akciji »Trumpf« i čija se jačina može proceniti na oko 10.000 ljudi. [...] Pošto su oni sami u borbi protiv komunizma i suviše slabi, uvideli su da moraju tražiti oslonac u nemačke oružane snage, ''kojima će se bezuslovno potčiniti sa puno poverenja''. Oni su spremni da se bore protiv komunizma svuda tamo gde bih ih ja postavio. Na drugoj strani, Nedić je molio ponovnu pomoć u vidu ''isporuke municije i naoružanja, a naročito teškog naoružanja''. Četnici su spremni da daju svaku garanciju da će se isporučeno naoružanje i municija upotrebiti samo protiv komunizma. [...] Neško Nedić je još jednom molio za poverenje ne samo ovdašnjih nemačkih komandi nego i čitavog nemačkog naroda, kao i za priznanje srpskog naroda kao najvećeg neprijatelja komunizma na Balkanu. ''Kao dokaz svog unutarnjeg raspoloženja ponudio je da se lično dalje bori na [[Istočni front|istočnom frontu]] posle čišćenja Srbije od komunizma'' i siguran je da bi to, slično njemu, učinio i jedan veliki broj četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_93.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 15. jula 1944. Komandi Grupe armija »F« o razgovoru vođenom 14. jula 1944. u Kruševcu, sa četničkim komandantom Neškom Nedićem u vezi zajedničkih dejstava protiv jedinica NOV i POJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=734&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frames no. 000725—000726.] <br /> ({{jez-njem|"Nesko Nedić ist z.Zt. Chef des Stabes der beim Unternehmen "Trumpf" mit uns kämpfenden Cetnikgruppe, deren Stärke auf etwa 10 000 Mann zu schätzen ist. <br /> Da sie im Kampf gegen den Kommunismus alleine zu schwach seien, sähen sie ein, dass sie Anlehnung an die deutsche Wehrmacht suchen müssten, der sie sich voller Vertrauen bedingungslos unterstellten. Sie seien bereit, gegen den Kommunismus zu kämpfen überall da, wo ich sie hinstellen würde. Auf der anderen Seite erbat Nedić erneut Unterstützung durch Lieferung von Munition und Waffen, insbesondere schweren Waffen. Die Cetniks seien bereit, jegliche Garantie zu bieten, dass das Gelieferte nur gegen den Kommunismus verwendet würde. <br /> Nesko Nedić bat nochmals um Vertrauen nicht nur der hiesigen deutschen Stellen, sondern des ganzen deutschen Volkes und um Anerkennung des serbischen Volkes als stärksten Feind des Kommunismus auf dem Balkan. Als Beweis seiner inneren Haltung bot er sich an, nach Säuberung Serbiens vom Kommunismus für seine Person an der Ostfront weiterzukämpfen, und er sei sicher, dass auch eine grosse Anzahl Cetniks es ihm gleich tun würde."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka Komandi Grupe armija »F« od 15. jula 1944. godine}} Oportuni stav generala Draže Mihailovića i njegovih komandanata, sračunat na skoro njemačko povlačenje, dok bi u međuvremenu okupatora trebalo što više iskoristiti za uništenje glavnog neprijatelja ([[NOVJ]]), zapažen je od strane oficirâ Armijske grupe »F«, prilikom savjetovanja sa specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Hermann Neubacher|Hermannom Neubacherom]], krajem jula 1944. godine: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje: Njemačka je za DM neprijatelj br. 2 — neprijatelj br. 1 su komunisti. DM računa — uostalom, kao i ostale banditske vođe — na skoro povlačenje Nijemaca iz zemlje. Nastojanje za očuvanjem snage četničkih jedinica je prvenstveno sračunato na trenutnu i docniju borbu protiv komunizma. U cilju ostvarivanja ove namjere, DM je tražio velike količine oružja, što je, naravno, bilo odbijeno. Pojedinačni ugovori sa četničkim komandantima (npr. Neško Nedić, Keserović itd.), koji osiguravaju ograničenu lokalnu i taktičku saradnju u borbi protiv komunista, nisu rizični i mogu se nastaviti. Oni su u ovom momentu — i samo u ovom — povoljni za nas, jer odgovaraju našim interesima. Oni ne znače podršku za veliki obračun između nacionalnih Srba i Titovih komunista, koji se ima tek odigrati u daljnoj budućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikfrage: <br /> Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten. D.M. rechnet – wie auch andere Bandenführer – mit einem baldigen Abzug des Okkupators. Das Interesse an Erhaltung der Kampfkraft aller Cetnik–Banden gilt in erster Linie der derzeitigen und späteren Auseinandersetzung mit dem kommunistischen Widerpart. <br /> D.M.s Forderungen nach grossen Mengen von Waffen, die vorstehende Absicht praktisch ermöglich sollen, kann selbstverständlich nicht ersprochen werden. Einzelabmachungen mit Unterführern (z.B. Nesko Nedic, Keserovic usw.), die dem gemeinsamen örtlichen und durch die Lage bedingten jeweiligen Kampf gegen die Tito–Banden dienen, können ohne Risiko eingegangen werden, da sie für den Augenblick – und nur für diesen – zugleich deutschen Interessen entgegenkommen, eine Unterstützung für den Kampf von übermorgen, d.h. für die grosse Auseinandersetzung der nationalen Serben mit dem Kommunisten Titos jedoch nicht bedeuten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« (Heeresgruppe F) sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944. godine}} Major Weyel je još od kraja aprila 1944. godine tijesno surađivao s kapetanom Neškom Nedićem (general Kurt von Geitner je 28. IV zabilježio da je formirana „nova Borbena grupa major[a] Vajel[a]“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000628—000629.] <br /> ({{jez-njem|"Neue Kampfgruppe Major Weyel."}})</ref>) u koordiniranju njemačko-četničkih operacija protiv partizana.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> U izvodu iz ratnog dnevnika Armijske grupe »F« za 18. jul 1944.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=978&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000837.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Major v.Geitner unterrichtet Oberst i.G. Selmayr über neue Lage in Serbien: Am 17.7. eröffneten rote Kräfte südl. Korsumlja [sic!] (S–Serbien) Angriff gegen Cetnikverband. unter Major Weyel. Cetnik zum Ausweichen in NW–Richtung gezwungen. Zielsetzung der Kommunisten wahrscheinlich lokale Verschiebung einer Division, da für Offensive Richtung Ibartal, vorherige Versammlung stärkerer Kräfte notwendig gewesen wäre. Abwehr nur durch Cetnik, nach Ibartal ein weiteres Russenbtl. als Sicherheitskoeffizient unter Schwächung der neu aufgebauten Drinaverteidigung verschoben."}})</ref> navedeno je da je ovo savezništvo, makar taktičko, još uvijek na snazi: {{izdvojeni citat|''General fon Gajtner obaveštava generalštabnog pukovnika Zelmajera o novoj situaciji u Srbiji'': <br /> Dana 17. 7. crvene snage otpočele su napad južno od Kuršumlije (južni deo Srbije) na četničke jedinice pod komandom majora Vajela. Četnici su bili prinuđeni da se povuku u pravcu severozapada. Cilj komunista je verovatno lokalno pomeranje jedne divizije, pošto bi za ofanzivu u pravcu Ibarske doline bilo potrebno prethodno prikupljanje jačih snaga. Odbrana počiva samo na četnicima, a upućen je još jedan bataljon Rusa kao koeficijent sigurnosti, uz slabljenje organizovane odbrane na Drini.}} U dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 26. jul 1944. godine, četničkim se jedinicama odaje priznanje za krupne usluge koje su u vrijeme [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Kehraus«]] učinili okupatoru defanzivnim dejstvima pri zadržavanju glavnine snagâ NOVJ: {{izdvojeni citat|''Srbija: Operacija »Kehraus«'' [Čistka]: <br /> Očigledno da je glavnina neprijateljskih snaga snažno potučena i kao takva povukla se preko srpsko-albanske demarkacione linije. Dodir sa neprijateljem održava se samo sa zaštitnicama. Operacija je time završena, naknadno čišćenje se produžava borbenim grupama koje učestvuju. Mada se u toku operacije nije uspelo u razbijanju glavnine neprijateljskih snaga, ipak je pošlo za rukom, naročito masovnom upotrebom četnika, da se osujeti namera neprijatelja da prodre u pravcu Ibra. U prostoru Sokobanje, pod pritiskom naših i četničkih snaga, delovi bandi prešli su, pod borbom sa jedinicama iz pripravnosti za zaštitu železnice, prugu Zaječar — Knjaževac u pravcu bugarske granice, dok je glavnina, uz velike gubitke u borbama sa četnicima, prodrla u prostor Aleksinca. Od 23. 7. četničke grupe su prodrle preko Save u Srem i tamo se od tog vremena nalaze u borbi sa komunistima. U ostalim delovima Srbije lokalna delatnost bandi, dok se u Banatu vrše neprekidne sabotaže u žetvi.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=204&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289457—6289458.] <br /> ({{jez-njem|"SERBIEN: ”KEHRAUS” MASSE FD–KRAEFTE ANSCHEIN. STARK ANGESCHLAGEN, UEBER SERB–ALB. DEMARKATIONSLINIE AUSGEWICHEN. FD–BERUEHRUNG NUR NOCH MIT NACHHUTEN. UNTERNEHMEN DAMIT ABGESCHLOSSEN, NACHSAEUBERUNG DURCH BETEILIGTE KGRN. FORTGESETZT. WENN ES IM VERLAUF DES UNTERNEHMENS NICHT GELANG MASSE FD–KRAEFTE ZU SCHLAGEN, SO IST ES DOCH, INSBESOND. DURCH MASSENEINSATZ DER CETNIKS GELUNGEN, FD–ABSICHT, IN RICHTUNG IBAR VORZUSTOSSEN, ZU VEREITELN. UNTER DRUCK EIG. UND CETNIK KRAEFTE BANDEN RAUM SOKOBANJA MIT TLN. UNTER KAMPF MIT ALARMEINHEITEN BAHNLINIE ZAJEZAR KNJAZEVAC RICHTUNG BULGAR GRENZE UEBERSCHRITTEN, MIT MASSE UNTER VERLUSTREICHEN KAEMPFEN MIT CETNIKS BIS IN RAUM ALEKSINAC VORGEDRUNGEN. SEIT 23.7. CETNIKS–GRUPPEN UEBER SAVE NACH SYRMIEN VORGEDRUNGEN UND DORT SEITDEM IM KAMPF MIT KOMM. IM UEBRIGEN SERBIEN OERTL. BANDENTAETIGKEIT, BANAT ANHALTENDE ERNSTSABOTAGE.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (26. VII 1944)}} Nakon dva dana, poslat je iz Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta sljedeći dopis: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Završni izvještaj [o operaciji] „Kehraus“: Uz približno 70 sopstvenih mrtvih iz svih borbenih grupa koje su učestvovale (uključujući četnike), izbrojano 363 mrtva neprijatelja, 464 zarobljenika i dezertera.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000242.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Abschlussmeldung "Kehraus": Bei etwa 70 eig. Toten aller beteiligten Kgrn. (einschl. Cetniks) 363. gez. Fd.–Tote, 464 Gefangene und Überläufer.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (28. VII 1944)}} 27. jula 1944, centrali u Berlinu javljali su iz komande Grupe armija »F«: „Srbija: Glavnina snažno potučenih neprijateljskih snaga u operaciji »Keraus«, koja se povukla ka jugu, ponovo je, posle neuspelog pokušaja da se povuče u oblast Albanije, napadnuta od strane Borbene grupe »Dizener« i četnika u prostoru jugoistočno od [[Medveđa|Medveđe]]. Gubici neprijatelja u akciji »Keraus« na dan 24. i 25. 7.: 29 mrtvih, 302 zarobljena, 8 mitraljeza, 2 minobacača i preko 200 pušaka.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=210&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289463.] <br /> ({{jez-njem|3.) SERBIEN <br /> MASSE DER BEI ”KEHRAUS” STARK ANGESCHLAGENEN UND NACH S AUSGEWICHENEN FD.– KRAEFTE NACH MISSLUNGEN VERSUCH IN ALBAN. GEBIET AUSZUWEICHEN, IM RAUM SO MEDVEDJA DURCH. KGR. DIESENER UND CETNIKS ERNEUT ANGEGRIFFEN. FEINDVERLUSTE ”KEHRAUS” AM 24. U. 25.7.: 29 GEZ. TOTE, 302 GEFANGENE, 8 M. G., 2 GR. W. UEBER 200 GEWEHR.}})</ref> Sjutradan, sumirani su rezultati ove operacije: „U Srbiji operacija »Keraus« je postigla potpuni uspeh; neprijatelj je bio prinuđen da izmakne u pravcu juga. Pošlo nam je za rukom da prodorom u pravcu Ibarske doline osujetimo njegovu nameru.“<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/> Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka za 30. jul 1944, takođe upućen Vrhovnoj komandi njemačkog Wehrmachta, bilježi da jedinice JVuO nastavljaju davati doprinos naporima okupatora u slamanju ofanzive koju je NOVJ poduzela u južnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Prilikom nastavljanja čišćenja u operaciji »Keraus«, dijelovi neprijateljskih snaga istočno od [[Lebane|Lebana]] prodrli su u pravcu sjevera. Glavnina je napadnuta u prostoru Lebana od strane Borbene grupe »Dizener« i četnikâ. 5. policijski puk (bez III bataljona) stupio je u akciju sa istoka. Borbene grupe 27. bugarske divizije (5 bataljona) ponovo će stupiti u akciju 31. 7. u cilju naknadnog čišćenja iz doline Toplice u pravcu juga. Neprijateljski gubici — 27. 29. 7. Kod Borbene grupe »Dizener« i četničke grupe »Vajel«: 117 izbrojanih mrtvih [neprijatelja], 604 zarobljenih; zaplijenjeno 9 mitraljeza, 5 automobila, 5 minobacača, 560 pušaka, 6 radio-uređaja, velike količine municije i [vojne] opreme svake vrste.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=221&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289474—6289475.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: <br /> BEI NACHSAEUBERUNG ”KEHRAUS” TLE. FD–KRAEFTE O LEBANE NACH N VORGEDRUNGEN. MASSE RAUM S LEBANE DURCH KGR. DIESENER UND CETNIKS ANGEGRIFFEN. POL. RGT. 5 OHNE ROEM 3. ) VN O ANGESETZT. <br /> KGR. 27. BULG. DIV. (5 BTLNE) ANTRITT 31. 7. ERNEUT ZUR NACHSAEUBERUNG AUS TOPLICA – TAL NACH S. FEINDVERLUSTE 27.<br /> 29.7.: BEI KGR. DIESENER UND CETNIK–GRUP[P]E WEYEL: 117 GEZ. TOTE, 604 GEFANGENE, 9 MG, 5 M PI, 5 GR W., 560 GEWEHRE, 6 FUNKGERAETE, GROSZE [sic!] MENGEN MUN. UND GERAET ALLER ART.}})</ref>}} Nakon što je krajem jula i početkom avgusta 1944. došlo do »naknadnog čišćenja«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1028&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000886.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Nachsäuberung "Kehraus" Fd.–Kräfte beiderseits Lebane gegen Bulgaren, die hohe Verluste an Waffen und Vermissten, nach N vorgedrungen. <br /> Absicht: Zerschlagen Fd.–Kräfte beiderseits Strasse Medvedja – Lebane mit Kgr. Diesener, Tln. Cetnikgruppe Weyel und 5 Btln. 27.bulg.Div."}})</ref> u ovoj operaciji, 6. VIII Vrhovna komanda Wehrmachta zaključuje: {{izdvojeni citat|Srbija: Protiv neprijateljskih raštrkanih grupa koje su prodrle prema istoku i na mnogim mestima prešle Ibar upućeni su delovi četničke grupe »Vajel« iz prostora Brus u pravcu planine Kopaonik. Operacija »Keraus« je završena.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=266&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289519.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: GEGEN DIE AN MEHREREN STELLEN UEBER IBAR NACH O VORGEDRUNGENE FDL. SPLITTERGRUPPE TLE. CETNIKGRUPPE WEYEL AUS RAUM BRUS RICHTUNG KOPAONIK– GEBIRGE IM VORGEHEN. <br /> ”KEHRAUS” BEENDET.}})</ref>}} Komanda Jugoistoka obavještava 11. avgusta 1944. da se Rasinsko-toplička grupa korpusa JVuO, pod komandom potpukovnika Dragutina Keserovića, i formalno stavila pod komandu njemačkog Wehrmachta tokom [[Topličko-jablanička operacija 1944|Topličko-jablaničke operacije]]: {{izdvojeni citat|Situacija kod Borbene grupe Diesener mirna. Četnička grupa Keserovića se dobrovoljno stavila pod komandu Borbene grupe Diesener. Obnovljen napad na neprijateljske snage južno od Lebana uslijediće 13. VIII.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=288&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289541: Dnevni izvještaj komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 10. augusta 1944 (11. august 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"C ) LAGE BEI KGR. DIESENER RUHIG. <br /> CETNIK–GRUPPE KESEROVIC FREIW. UNTER BEFEHL KGR. DIESENER GETRETEN. <br /> ERNEUTER ANGRIFF GEGEN FD– KRAEFTE S LEBANE LAEUFT AM 13.8. AN."}})</ref>|Izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Vermahta za 10. avgust 1944. godine}} Neposredna četničko-nemačka operativna saradnja ponovila se i prilikom nemačkih operacija [[Operacija "Trumpf"|"Trumpf"]] i [[Operacija "Halali"|"Hallali"]] u jablaničko-topličkoj oblasti protiv [[21. srpska divizija NOVJ|21]]. [[22. srpska divizija NOVJ|22]]. [[24. srpska divizija NOVJ|24]]. i [[25. srpska divizija NOVJ|25]]. divizije NOVJ tokom jula i avgusta 1944. {{izdvojeni citat|Ministar [[Nojbaher]] konstatuje da je premijer [[Milan Nedić|Nedić]] — ukazujući na neudovoljene zahteve za oružjem ponovno izrazio nameru da demisionira — verno služio nemačkim interesima. Slično je i s Mihailovićem, koji se do danas trudio da ne zauzme neprijateljsko držanje prema okupatoru. To isto Važi i za ostale vodeće Srbe, koji su se, pod parolom »Dajte nam oružje — onda pripadamo Vama«, lojalno držali.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_231.htm Zabeleška obaveštajne grupe nemačkih komandi na Jugoistoku od 30. avgusta 1944. sa savetovanja u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=980&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000974—000978.] <br /> ({{jez-njem|"Hierzu stellt Minister Neubacher fest, dass Ministerpräsident Nedic – der unter Hinweis auf die unerfüllten Waffenwünsche erneut Rücktrittsabsichten geäussert habe – in gutem Glauben zur deutschen Sache handelte. Ähnlich verhält es sich bei DM, der sich bis heute bemüht habe, keine feindselige Haltung dem Okkupator gegenüber einzunehmen. Das gleiche gilt für die anderen führenden Serben, die sich unter dem Motto: "Gebt uns Waffen – dann gehören wir zu Euch!" loyal verhalten hätten."}})</ref>|Nemački obaveštajni izveštaj od 30. avgusta 1944.}} Ove tri operacije (»Kehraus«, »Trumpf« i »Halali«) poznate su u jugoslovenskoj vojnoj istoriografiji pod objedinjenim nazivom '''Topličko-jablanička operacija'''. Cilj antipartizanske koalicije bio je sprječavanje prodora Operativne grupe divizija NOVJ preko masiva [[Kopaonik]]a i njenog spajanja sa partizanima u Toplici i Jablanici. Budući da njemački okupator na tlu Srbije nije raspolagao frontovskim, već policijskim i teritorijalnim trupama, najznačajniju ulogu okupator je namijenio četnicima generala Mihailovića (4. grupa jurišnih korpusa JVuO, Rasinsko-toplička grupa korpusa, Južnomoravska grupa korpusa). Major Erich Weyel je za vrijeme izvođenja operacije boravio u štabu potpukovnika Račića. U okviru operacije bilo je angažovano između 10.000 i 14.000 četnika.<ref>Gaj Trifković, ''The Key to the Balkans: The Batlle for Serbia 1944.'', str. 537.</ref> Ovo predstavlja najveći broj do tada angažovanih srbijanskih četnika u nekom vojnom poduhvatu.<ref name="yuhistorija.com"/> === Desant na Drvar (1944) === {{main|Desant na Drvar}} Za [[Desant na Drvar]] (operacija »Rösselsprung«), preduzet maja i juna 1944, komanda [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade [[Momčilo Đujić|Đujićevih]] četnika.<ref name="Pop izdaje">[https://www.znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.]</ref> Četnici su bili dragoceni kao nemački informatori, pa su upravo oni doneli Nemcima tačan podatak o lokaciji Titovog štaba: {{izdvojeni citat|Prema četničkim podacima, Tito se nalazi u drvarskoj pećini, prema drugim izvorima u Oštrelju sjeverno od Drvara.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=459&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000455.] <br /> ({{jez-njem|"IIc: Tito nach Cetnikmeldg. in Höhle Drvarska Pecina bei Drvar, nach anderer Meldg. in Ostrelj N Drvar."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Nemačka)|15. brdskog korpusa]] za 10. mart 1944.}} U izvještaju 2. oklopnoj armiji iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], poslatom 19. maja 1944. godine, navedeno je da će četničke jedinice biti u potpunosti podređene njemačkom Wehrmachtu u ovoj operaciji: {{izdvojeni citat|''Telegram K-di 2. okl. armije'' Tiče se: »Reselšprunga« [...] 7) Ojačani 105. SS-izv. bat. sa potčinjenim 369. izv. bat. napada X-dana, nastupajući od Livna duž Livanjskog polja preko Bosanskog Grahova na Drvar, sprečava neprijateljske proboje prema jugoistoku i razbija neprijateljski komandni aparat. U Bosanskom Grahovu naši četnici, u Drvaru naši padobranci.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_63.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o izvršenim pripremama i zadacima potčinjenih jedinica za operaciju »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=724&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frames no. 000715—000716.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An PzAOK 2 <br /> Betr. Rösselsprung <br /> 7.) Verstärkte SS–AA 105 mit unterstellter AA 369 stösst am X–Tag antretend von Livno entlang Livanskopolje über Bosn.Grahovo auf Drvar vor, verhindet feindl. Ausbruch nach Südosten und zerschlägt feindl. Führungsapparat. In Bosn.Grahovo eigene Cetniks, in Drvar eigene Fallschirmjäger."}})</ref>}} Komanda Druge oklopne armije je uzvratila XV brdskom armijskom korpusu dopisom od 21. maja 1944. iz kojeg se zaključuje da se četnici nalaze pod komandom majora Ernsta Benescha iz divizije [[Brandenburger]], kao i da se za njih počeo koristiti službeni naziv »[[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|Hrvatska borbena zajednica]]«: {{izdvojeni citat|1) Crveni komandni centar u Drvaru (po svoj prilici Vrhovni štab Tito, u Drvaru, na staroj stočnoj pijaci, Američka vojna misija Trninić Breg, u Prnjavoru Engleska vojna misija, preostala Ruska misija neotkrivena). Treba računati sa mesnim obezbeđenjem, pre svega na visovima severoistočno, istočno i zapadno od Drvara, u datom slučaju i na protivvazdušnu odbranu. Dalji podaci o neprijatelju postepeno se saopštavaju komandantu 500. padobranskog lov. bat. od strane Ic K-de 2 okl. armije i majora Beneša. 2) Operacija »Reselšprung« treba da ukloni crveni komandni centar oko Drvara. Komandovanje »Reselšprung«: XV brd. AK, istaknuto komandno mesto Bihać. Za operaciju »Reselšprung« nastupaju X-dana (spuštanje padobranskog lov. bat.) na Drvar: [...] d) Ojačana Borbena grupa 1. puka »Brandenburg« (bez 1. bat.) sa potčinjenom Hrvat. borbenom zajednicom, od Knina na Bosansko Grahovo, odatle u više borbenih grupa protiv linije Prekaja (14 km ji. od Drvara) — Drvar. Zadatak: Doček bandi i štabova koji se povlače prema jugu. Grupe nose maskirno odelo. 3) 500. SS-padobranski lov. bat., komandant šturmbanfirer Ribka, sa potčinjenom SS-padob. nast[avnom] četom (očekuje se konačno odobrenje [[Heinrich Himmler|rajhsfirera SS]]), 40 ljudi odreda »Beneš« i 6 ljudi kontraobaveštajne službe spuštaju se X-dana, u trenutku što je moguće ranije, u crveni komandni centar Drvar i uklanjaju munjevitim napadom naročito Vrhovni štab Tito, kao i ostale crvene komandne štabove i savezničke, odnosno ruske vojne misije.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_66.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 21. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za dejstva u operaciji »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=698&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000690.] <br /> ({{jez-njem|"1.) Rotes Führungszentrum in DRVAR (voraussichtlich Hauptstab TITO DRVAR am alten Viehmarkt, amerik.Mil.Missionen TRNIC BREG, in PRNJAVOR engl.Mil.Mission, Verbleib russ.Mission nicht geklärt). Mit örtlichen Sicherungen, vor allem auch auf den Höhen NO, O und W DRVAR, gegebenenfalls auch mit Flak, ist zu rechnen. Weitere Feindfeststellungen werden an Kdr. Fallschirmjäg.Btl.500 durch Pz.AOK.2 I c und Major BENESCH laufend übermittelt. <br /> 2.) Das rote Führungszentrum um DRVAR soll durch das Unternehmen "RÖSSELSPRUNG" ausgeschaltet werden. <br /> Führung "RÖSSELSPRUNG": XV.Geb.AK., vorgeschobener Gefechtsstand BIHAC. <br /> Zu "RÖSSELSPRUNG" treten am x–Tag (Absprungtag des Fallschirmjäg–Btl.) auf DRVAR an: <br /> d) Kampfgruppe verst. 1.Rgt.Brandenburg (ohne I.Btl.) mit unterstellten kroat. Kampfgemeinschaften von KNIN auf BOS.GRAHOVO, von dort in mehreren Kampfgruppen gegen Linie PREKAJA (14 SO DRVAR) – DRVAR. Auftrag: Auffangen von nach Süd ausweichenden Banden und Stäben. Gruppe trägt Tarnbekleidung. <br /> 3.) SS–Fallschirmjäg.Btl.500, Führer Sturmbannführer RYBKA mit unterstellter SS–Fallsch.Ausb.Komp. (endgültige Genehmigung Reichsführer SS steht noch aus), 40 Mann Abt. BENESCH und 6 Mann Abwehr landet am X–Tag zum frühest möglichen Zeitpunkt in roten Führungszentrum DRVAR und schaltet in blitzatrigem Zugriff insbesondere den Hauptstab TITO sowie weitere rote Führungsstäbe und allierte bzw. russ.Mil.Missionen aus."}})</ref>}} U izvještaju poslatom 12. juna 1944, oficiri 1. puka »Brandenburg« kritički su se osvrnuli na doprinos u borbi četničkih jedinicâ (i ovdje nazvanih »Hrvatska borbena zajednica« — ''Kroatische Kampfgemeinschaft (KKG'')) tokom operacije »Rösselsprung«. I pored toga, njemački oficiri, što je čest običaj tokom okupacije Jugoslavije, ističu vrijednost davanja pravovremenih i kvalitetnih informacija od strane pripadnika JVuO: {{izdvojeni citat|10.) Saradnja sa jedinicama K.K.G. neprestano nailazi na poteškoće usljed nedisciplinovanosti njihovog ljudstva, haotične unutrašnje političke situacije i problema sa snabdijevanjem hranom i — prije svega — municijom. Njihova velika brojnost nema nikakvog značaja prilikom ozbiljnih borbenih dejstava. Jedina korist koju je puk imao od prisustva ovih jedinicâ ogledala se u tome što je bio stalno obavještavan o kretanju neprijatelja i njegovoj približnoj jačini, čime mu je bilo omogućeno da pojača vlastite mjere sigurnosti. Stoga se prilikom planiranja ofanzivnih dejstava [puk] mora isključivo osloniti na sopstvene borbene snage.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=739&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000731.] <br /> ({{jez-njem|"10.) Die Zusammenarbeit mit den K.K.G. stösst immer wieder auf Schwierigkeiten auf Grund der Undiszipliniertheit ihrer Angehörigen, Verwirrung der innerpolitischen Verhältnisse und in Fragen der Versorgung mit Verpflegung und vor allem mit Munition. Die hohe Zahl ihrer Kopfstärke hat keinerlei Bedeutung bei ernsthaften Kampfhandlungen. Den einzigen Nutzen, den das Regiment durch die Anwesenheit dieser Verbände hatte, bestand darin, daß das Regiment laufend über den Stand der Feindbewegungen und die ungefähre Stärke des Gegners orientiert war und die eigenen Sicherungen damit verdichten konnte. Beim Ansatz eigener Angriffs–Unternehmen darf deshalb nur mit eigener Gefechtsstärke gerechnet werden."}})</ref>}} Nemci su nakon operacije ocenili da četnici izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno, vođstvo im je dobro, ljudstvo naviklo na fizičke napore. Nemci zaključuju da su im četnici "neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa".<ref>NAW, T-314, Roll 566, 000048-9: Izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa o rezultatima formiranja „Hrvatskih borbenih grupa“ (30. juni 1944).</ref> === Mihailovićeva ponuda Nemcima (1944) === {{Poseban članak|Ponuda Draže Mihailovića Adolfu Hitleru}} [[Datoteka:First Vrede sa četnicima.jpg|thumb|Nemački kapetan von Wrede i četnički komandanti kapetan [[Nikola Kalabić]], major [[Dragoslav Račić]] i kapetan [[Neško Nedić]], nakon potpisanog sporazuma o zajedničkoj borbi protiv partizana, u Topoli 11. avgusta 1944. (''nemački izvor'')<ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_536.jpg Wredeova zabeleška str.1]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_537.jpg Wredeova zabeleška str.2]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_538.jpg Wredeova zabeleška str.3]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_539.jpg Wredeova zabeleška str.4]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Tokom jula i avgusta [[1944]]. intenzivirani su kontakti između predstavnika nemačke komande Jugoistoka [[Herman Nojbaher|Nojbahera]], predsednika vlade [[Milan Nedić|Nedića]] i predstavnika Mihailovića.<ref>[http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%83_%D1%81_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_14.7.1944. Nemački izveštaj o razgovoru s četnicima od 14.7.1944]</ref> Njemačka strana je nakon sastanka između predstavnika Obavještajnog odjeljenja komandanta Jugoistoka i trojice visokih oficira JVuO, Mihailovićevih izaslanika ([[Dragoslav Račić]], [[Neško Nedić]] i [[Nikola Kalabić]]), održanom u Topoli 11. avgusta 1944, na osnovu ponude JVuO zaključila da se „političko zauzimanje stava Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno izmenilo. Oni su spremni da u potpunosti sa nama sarađuju“. Mihailovićevi izaslanici su stavili do znanja da je za JVuO najvažnije objedinjavanje domaćih antikomunističkih snaga, opšta mobilizacija i „stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji“. Pošto je za ostvarenje tog cilja bila neophodna njemačka dozvola i naoružanje, JVuO je bila spremna da se obaveže na lojalnost i vjernost okupatoru.<ref name="yuhistorija.com"/> Rittmeister Fürst von Wrede citira riječi četničkih oficira sa sastanka: {{izdvojeni citat|»Srbi, koje vi niste poznavali, ipak se bore za vas. Mi se obavezujemo našom časnom oficirskom rečju da ćemo biti verni. Pokret Draže Mihailovića je spreman da dâ sve garancije koje Nemci budu zahtevali. '''Naše smrtno neprijateljstvo protiv komunizma je najbolja garancija naše vernosti'''. Nas ne interesuje budućnost, svejedno kako će se rat završiti, mi smo odlučili, ako tako mora biti, da viteški propadamo.«<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_227.htm Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 11. avgusta 1944. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića o uslovima za sastanak Draže Mihailovića sa Nojbaherom]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000502.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben, die Ihr nicht bekannt habt, aber kämpfen für Euch. Wir verpflichten uns mit unserem Offz.Ehrenwort, dass wir treu sein werden. Die DM—Bewegung ist bereit, sämtliche von den Deutschen verlangten Garantien zu geben. Unser Todfeindschaft gegen den Kommunismus ist die beste Garantie für unsere Treue. Die Zukunft interessiert uns nicht, gleichgültig wie der Krieg ausgehen mag, wir sind entschlossen, wenn es sein muss, ritterlich zugrunde zu gehen."}})</ref>}} Rittmeister Fürst Wrede je sumirao predloge predstavnika Draže Mihailovića na sledeći način: {{izdvojeni citat| 1. DM želi da razgovara sa opunomoćenikom [[Hitler|firera]] za jugoistočni prostor. 2. On teži okupljanju svih nacionalnih srpskih snaga. 3. Mobilizacija i naoružavanje svih za oružje sposobnih Srba za borbu protiv komunizma. Naoružavanje i vođstvo pod nemačkim Vermahtom. 4. DM moli da sam ostane u ilegali. 5. Pripadnici DM—pokreta ne treba da budu u nemačkim uniformama. 6) Mesto sastanka ne treba ni u kom slučaju da bude Beograd ili neki veći grad.<ref name="B0_11 1944">[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000502—000503.] <br /> ({{jez-njem|"1.) DM wünscht mit dem Bevollm. des Führers für den Südostraum zu sprechen. <br /> 2.) Er fordert Zusammenschluss aller nat. serb. Kräfte. <br /> 3.) Mobilisierung und Bewaffnung aller waffenfähigen nat. Serben zum Kampf gegen den Kommunismus. Ausrüstung und Führung durch die deutsche Wehrmacht. <br /> 4.) DM bittet selbst illegal bleiben zu können <br /> 5.) Die Angeh. der DM–Bewegung sollen nicht in dt. Uniform gekleidet werden. <br /> 6.) Ort der Zusammenkunft soll keinesfalls Belgrad oder eine grössere Stadt sein."}})</ref>}} O saradnji sa četnicima Draže Mihailovića u jednoj se njemačkoj preporuci s početka avgusta 1944. navodi: {{izdvojeni citat| ''Saradnja sa četničkim bandama'' Komandantu Jugoistoka upućen je dopis Ob. od./oficir Abvera str. pov. br. 6161/44, u vidu naređenja, o isporuci oružja i municije četničkim bandama i o saradnji između nemačkih operativnih jedinica i pojedinih lojalnih četničkih bandi u cilju zajedničke borbe protiv komunističkog neprijatelja. Postavljanjem oficira za vezu u četničkim bandama treba njihovo držanje stalno nadzirati.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1035&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000893.] ({{jez-njem|"Zusammenarbeit mit Cetnik—Banden. An den Mil.Befh. Südost ergeht mit Ic/AO Nr. 6161/44 g. Kdos. v. 2.8.44 ein Befehlschreiben über die Belieferung der Cetnikbanden mit Waffen und Munition und über die Zusammenarbeit zwischen deutschen Verbänden und einzelnen lojal erscheinen den Cetnik—Banden für Zwecke des gemeinsamen Kampfes gegen den kommunistischen Feind. Durch Abstellung von Verbindungsoffzen.zu den Cetnik—Banden ist deren Verhalten laufend zu überwachen."}})</ref>}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 16. avgusta 1944, prenosi se vijest da je general Draža Mihailović, u koordinaciji sa predsjednikom srpske vlade generalom Milanom Nedićem, pred okupacione vlasti iznio ponudu o »potpunom potčinjavanju četničkih jedinica«: {{izdvojeni citat| Srbija: Sporazumno sa Nedićem, Draža Mihailović je ponudio nemačkom komandovanju potpuno potčinjavanje četničkih jedinica. Pored postojanja problema davanja talaca, unutrašnjih srpskih suprotnosti i ponude za lični dogovor Draže Mihailovića sa specijalnim opunomoćenikom Ministarstva inostranih poslova, sada postoji samo zahtev za oružje za zajedničku borbu. Srpska vlada je jednovremeno zamolila prijem kod komandanta Jugoistoka i verovatno će tom prilikom biti iznesena i namera o njenoj ostavci.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1090&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000948.] <br /> ({{jez-njem|"In Übereinstimmung mit Nedic hat DM dtsch. Führung volle Unterstellung der Cetnik Verbände angeboten. Bei Geiselgestellung, Einstellung alle Innerserbischen Gegensätze und Angebot persönlicher Aussprache DM mit Sonderbevollm.Ausw.Amtes liegt allein Waffenforderung für den gemeinsamen Kampf vor. Serbische Regierung hat zugleich um Empfang bei Mil.Befh. Südost ersucht und wird dabei voraussichtl. Rücktrittsabsicht vortragen."}})</ref>}} Povodom Mihailovićevog predloga, 17. i 18. avgusta je održan sastanak na najvišem nivou u nemačkoj komandi Jugoistoka. Tu su još jednom sumirani Dražini predlozi: {{izdvojeni citat| a) Bezuslovno obećanje, da nijedan nemački vojnik neće biti napadnut od četnika. Davanje talaca. b) Zajednička borba isključivo protiv komunista u cilju uspostavljanja mira i reda. Nemci i četnici ne moraju biti neprijatelji. c) Neprijatelj br. 1 su komunisti i svi oni koji ih podržavaju ili ne sadejstvuju u borbi protiv komunista. d) Draža Mihajlović moli da ga se privuče organizovanju Srpskog dobrovoljačkog korpusa i organizovanju Dobrovoljačkog korpusa. e) Bilo kakva veza s partizanima je nemoguća. f) Draža Mihailović moli da se stvori prijateljskije raspoloženje, da bi se oslobodilo četnike, koji su uhapšeni u Srbiji, bez posredovanja četnika. g) U slučaju invazije nema borbe protiv Nemaca. Borba protiv komunista će se produžiti. Četnici hoće da spreče vezu partizana s invazionim trupama. h) Draža Mihajlović nema veze s Englezima. On i ne želi više da je ima, odgovarajući engleskom držanju prema srpskom narodu.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=581&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000576—000577.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Das Verhandlungsangebot des DM sieht folgende wesentlichen Punkte vor: <br /> a) Unbedingtes Versprechen, kein deutscher Soldat werde von Cetniken überfällen. Geiselgestellung. <br /> b) Gemeinsamer Kampf ausschliesslich gegen Kommunisten zur Herstellung von Ruhe und Ordnung. Deutsche und Cetniken brauchen nicht Feinde zu sein. <br /> c) Feind Nr. 1 sind Kommunisten und alle, die sie unterstützen oder im Kampfe gegen Kommunisten nicht mitwirken. <br /> d) DM bittet, ihn zu Ausbau des SFK und Aufbau Freikorps heranzuziehen. <br /> e) Irgendeine Verbindung mit Partisanen ist unmöglich. <br /> f) DM bittet zur Hebung freundschaftlicher Stimmung um Freilassung der in Serbien verhafteten Cetniken ohne Vermittlung der Cetniken. <br /> g) Im Invasionsfall kein Kampf gegen Deutsche. Kampf gegen Kommunisten wird weitergeführt. Verbindung der Partisanen zu Invasionstruppen wollen Cetniken verhindern. <br /> h) DM ohne Verbindung zu Engländern. Er will auch keine mehr haben, entsprechend engl. Verhalten gegen serb. Volk."}})</ref>}} Jedan iskaz<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=585&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000580.] ({{jez-njem|"Durchführung der Zusammenarbeit mit dem Cetnik–Banden, Ausbildung und Führung im Kampf wird den in erster Linie hierfür zuständigen Sicherheitsdienst und SD übertragen. Dieser ist allein für die politische Kampfführung vorgesehen, hat die engsten Verbindungen zu den Cetniks und führt in einem Raume, der als eine Art Heeresgebiet Domäne des Sicherheitsdienstes und des SD ist."}})</ref> sa ovog sastanka ubjedljivo svjedoči o uspostavljenim tijesnim vezama između [[Sicherheitsdienst|njemačkih obavještajnih struktura]] i četničke Vrhovne komande: {{izdvojeni citat|Sprovođenje sadejstva s četničkim bandama, obuka i komandovanje u borbi biće preneti Službi obezbeđenja i SD koji su u prvom redu nadležni za ovo. Ta je služba isključivo predviđena za političko vođenje rata, '''ima najuže veze s četnicima''' i komanduje na jednom određenom području, koje je, kao neka vrsta vojnog područja, domen Službe obezbeđenja i SD.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref>|Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 18. avgusta 1944. povodom ponude Draže Mihailovića za saradnju u borbi protiv NOVJ}} U izvještaju poslatom 20. avgusta 1944. godine iz Operativnog odjeljenja [[Beograd]] [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], navodi se da je za prijem kod vođe [[Treći Reich|Reich]]a [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] pripremljen zajednički referat feldmaršala [[Maximilian von Weichs|Maximiliana von Weichsa]], komandanta Jugoistoka i specijalnog opunomoćenika Ministarstva inostranih poslova na Jugoistoku [[Hermann Neubacher|Hermanna Neubachera]], na temu ''saradnje sa Dražom Mihailovićem i buduće politike u Srbiji'', kao i da je sa ovim upoznat feldmaršal [[Wilhelm Keitel]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frames no. 000971—000972.]</ref> Tog je dana sačinjena i službena bilješka u kojoj je sadržan sljedeći prijedlog: {{izdvojeni citat|Po predmetu ponude Nedić — Draža Mihailović, ministar Nojbaher predlaže da se organizacija četničkih jedinica prenese u nadležnost Višeg SS i policijskog vođe u Srbiji. Načelnik štaba komandanta Jugoistoka se saglasio s ovim predlogom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000972.] <br /> ({{jez-njem|"In der Angelegenheit Angebot Nedic – DM schlagt Minister Neubacher vor, die Organisation der Cetnik–Verbände dem Höh.SS–Pol.Führer in Serbien zu übertragen. Chef des Gen.Stabes–O.B.Südost ist mit diesem Vorschlag einverstanden."}})</ref>}} Sâm Neubacher je 20. avgusta uputio opširan izvještaj ministru vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]], u kojem je urgirao za prihvatanje ponude Nedić—Mihailović, navodeći da je Nedić garantirao da će se „pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak“. O odnosu Mihailovića i JVuO prema okupatoru od trenutka kada ga je Hitler imenovao ''Specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih djela za Jugoistok'', Hermann Neubacher piše: {{izdvojeni citat|U pogledu Draže Mihailovića, upućujem na svoje mnogobrojne ranije telegrame. Svoje dosledno antikomunističko držanje dokazao je nedvosmisleno, uprkos najvećem pritisku od strane Engleza, odrekavši se njihove pomoći u naoružanju dok su Englezi istovremeno, preteći naoružavali Tita. Iskustva poslednjih 12 meseci u pogledu njegovog držanja prema nemačkim oružanim snagama, dosadašnje zajedničke borbe na antikomunističkom frontu i dosadašnja ozbiljna ugroženost srpske nacije, koju on priznaje u punom opsegu, smatram dovoljnim osnovom za to da će D. M. održati reč koju nam je dao ako u ovom odlučujućem trenutku budemo pružili preko Nedića odlučujuću pomoć. Spreman sam, posle jednog ličnog razgovora sa D. M., da preuzmem odgovornost za to da nas taj čovek neće napasti s leđa i da će on sam učiniti bezopasnim one elemente svoga pokreta koji su nepouzdani u pogledu nas.<ref>AVII, Mikroteka, NAV, N—T—312, rol. 780, f. 371746.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_69.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje PORAZ MIHAILOVIĆEVIH SNAGA U SRBIJI I NOVI SPORAZUMI SA OKUPATOROM I KVISLINGOM MILANOM NEDIĆEM]</ref>}} Nakon [[Sporazum Nedića i Mihailovića 1944.|sastanka Draže Mihailovića i Milana Nedića]], ugovorenog 13. avgusta 1944. između majora [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] i [[Dragomir Jovanović|Dragog Jovanovića]] i održanog iste večeri u selu [[Ražani]] kod [[Kosjerić]]a,<ref>Радосав Р. Туцовић, Полицијски репресивни апарат нацистичке Немачке и његови домаћи инструменти: Анализа делатности Драгомира Јовановића и Аугуста Мајснера у окупираној Србији (1941–1944). Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, 2021, стр. 291—292.</ref> stvoreni su uslovi da se sve srpske nacionalističke oružane formacije ''de facto'' stave pod zajedničku komandu. Najviše vojne instance u [[Berlin]]u obavještavaju 25. avgusta 1944. Ministarstvo vanjskih poslova Trećeg Reicha da njihov specijalni izaslanik Neubacher u ujedinjenju „najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka“ vidi posljednju šansu da se „nacionalno srpstvo u srcu Balkana suprotstavi boljševicima“, tj. partizanima: {{izdvojeni citat|Srpske nacionalne jedinice su pod Nedićevom komandom, koga priznaje pokret Draže Mihajlovića, spremne za odlučnu borbu protiv komunizma. [...] d) Specijalni opunomoćenik sa punom odgovornošću veruje u Nedićevu lojalnost i u toj prilici vidi poslednju mogućnost da se nacionalno srpstvo suprotstavi boljševicima, e) Davanje odlučujuće pomoći Nediću, specijalni opunomoćenik je uslovio time da se posle ličnog dogovora sa D. Mihajlovićem preuzme odgovornost da ovaj neće udariti Nemcima u leđa. f) Na osnovu Firerovog naređenja od 29. 10. 43. o potrebi borbenog jedinstva protiv komunizma na Jugoistoku, specijalni opunomoćenik zamolio je opštu punomoć za političku mobilizaciju nacionalnog srpstva i istovremeno zatražio od vojnog rukovodstva da se bezodložno da pomoć u naoružanju. [...] Specijalni opunomoćenik zaključuje na osnovu informacije sa grčkog, albanskog i srpskog prostora da je moguća preorijentacija engleske partizanske politike... Zbog toga bi mogao pokret Draže Mihajlovića, koji se danas nudi Nemcima, ponovo da se orijentiše na Engleze. Ovo zahteva vezivanje Draže Mihajlovića i najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka na Nemačku, pre no što se Engleska na tom prostoru suprostavi sovjetskom napredovanju sredstvima građanskog rata. Ovo vezivanje je u ovom trenutku najveće izloženosti ovih snaga moguće pa izgleda da je opravdano preuzeti i rizik koji iz toga proizilazi.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_230.htm Obaveštenje generalštaba Vrhovne komande Vermahta od 25. avgusta 1944. ministarstvu inostranih poslova o razgovorima Milana Nedića sa komandantom Jugoistoka o saradnji Draže Mihailovića sa Nemcima u borbi protiv NOVJ]</ref>}} Specijalni nemački izaslanik Hermann Neubacher je ocenio da obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je dokazao on "da je toliki antikomunista, da je '''usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora''' pred slogom s crvenom stranom".<ref name="ReferenceB"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=575&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000570.] <br /> ({{jez-njem|"D.M. habe zweifellos bewiesen, dass er <br /> 1. Burgfrieden mit Besatzungsmacht halten will und <br /> 2. So sehr Antikommunist ist, dass er trotz Angeboten von englischer Seite einen Bettelgang beim Okkupator der Einigung mit der roten Seite vorgezegen hat. <br /> Zusicherungen D.M.'s auf loyale Einstellung sind ernst zu nehmen, da D.M. in antikommunistischer Frage stets konsequente Haltung eingenommen hat."}})</ref> Ovi pregovori završili su formulisanjem inicijative za formiranje srpske armije od 50.000 ljudi za borbu protiv komunizma kojom bi rukovodio [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]], a koju bi opremila nacistička Nemačka. Pored toga, Hitleru su specijalni izaslanik Neubacher i feldmaršal von Weichs prezentirali situaciju u Srbiji: „Četnici su u Srbiji od marta do avgusta 1944. izgubili u borbama sa komunistima oko 5.000 boraca, a prema nemačkoj okupacionoj sili u poslednje vreme nisu više neprijateljski raspoloženi. Oko 10.000 četnika bore se zajedno sa nemačkim trupama u južnoj Srbiji i to pod komandom nemačkog majora Vajela“.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref> Uz naglasak da će dato oružje „jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca“, vođa [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] je odbacio ovu inicijativu, formulisavši konačnu svoju odluku na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Zaključujući, Führer je ustanovio, da on a) nema ništa protiv “malih taktičkih manevara“ s pokretom DM, b) da zatraženo formiranje armije, koja bi bila jačine 50.000 ljudi, nikako ne bi moglo doći u obzir.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.] <br /> ({{jez-njem|"Abschliessend, stellte der Führer fest, daß er <br /> a) gegen "kleine taktische Manöver" mit der DM–Bewegung keine Bedenke habe, <br /> b) daß die Aufstellung der gefordeten 50 000 Mann starken Armee auf keinen Fall in Frage kommen könne."}})</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22. avgusta 1944. godine}} Ipak, u skladu sa idejom o formiranju srpskog korpusa pod komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]] koji bi se borio na strani Nemaca, [[6. septembra]] [[1944]]. [[Srpska državna straža]] i [[Srpska granična straža]] (ukupno oko 13.000 ljudi) stavljene su pod komandu Mihailovićevog komandanta Srbije generala [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]]. Potom su jedinice [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpska granična straža|Srpske granične straže]] 6. oktobra [[1944]]. sabrane su u Jagodini gde je od njih formiran [[Srpski udarni korpus]] sa tri divizije, koji je brojao oko 6.800 ljudi. Komanda Srpske straže i Granične straže predana je naredbom generala Felbera generalu [[Miodrag Damjanović|Miodragu Damjanoviću]], šefu Nedićevog kabineta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=875&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000871.] <br /> ({{jez-njem|"An den Präsidenten den serbischen Ministerrates Herrn Generaloberst Nedić. Herr Ministerpräsident! <br /> Ich bin damit einverstanden, dass der Generalmajor Damjanović mit der Führung der serbischen bewaffneten Verbände mit Ausnahme des SFK betraut wird. Dieses Korps muss meiner Auffassung noch in den bewährten Händen des General Mušićki [sic] bleiben. Mit dem Ausdruck meiner vorzüglichen Hochachtung."}})</ref> Damjanović je bio i glavni Mihailovićev pouzdanik u Nedićevoj upravi, te su se on i komandanti Straže odmah stavili pod Mihailovićevu komandu. Ove jedinice, preimenovane u Srpski udarni korpus Jugoslovenske vojske u otadžbini, pridružile su se tako drugim četnicima u povlačenju prema Sandžaku. Njihovo je savezništvo ipak bilo nesigurno i ubrzo će se raspasti.<ref>[https://znaci.org/00001/40_74.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNICI SE POVLAČE IZ SRBIJE]</ref> === Bitka za Srbiju (1944) === {{Poseban članak|Bitka za Srbiju 1944.}} [[Datoteka:Četnici i Nemci u Srbiji 1944.jpg|minijatura|Grupa nemačkih vojnika i četnika Draže Mihailovića u vreme proboja u Srbiju 2. proleterske i 5. krajiške divizije NOVJ.]] U povjerljivom izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 26. avgusta 1944. godine, analizirano je stanje na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] nakon objave rata Trećem Reichu od strane [[Bugarska|Bugarske]] te proglašenja neutralnosti [[Rumunija|Rumunjske]] (i jedna i druga su do tada bile potpisnicama [[Trojni pakt|Trojnog pakta]]), neposredno po ulasku jedinica [[Crvena armija|Crvene armije]] na teritorij dvije države. Oficiri Wehrmachta anticipiraju držanje četnika Draže Mihailovića u novonastaloj, kompliciranoj situaciji: {{izdvojeni citat|Ustanički pokreti na području Balkana – izuzev pokreta Draže Mihailovića – dobit će pojačan zamah, tako da ubrzo treba očekivati prekid svih vlastitih veza s cijelim južnim Balkanom. '''Pokret Draže Mihailovića predstavlja jedinu antiboljševičku organizaciju koja, uz odgovarajuću potporu, može biti dugoročno korisna našim interesima u borbi protiv boljševizma'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=874&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000870—000871.] ({{jez-njem|"Darüber hinaus werden die Aufstandsbewegungen im Balkan–Raum – abgesehen von der DM–Bewegung – verstärkten Auftrieb erhalten, so dass in Kürze mit einer Unterbrechung sämtlicher eigenen Verbindungen nach gesamtem Süd–Balkan gerechnet werden muss. Die DM–Bewegung stellt bei entsprechender Unterstüzung die einzige antibolschewistische Organisation dar, die im Kampf gegen den Bolschewismus auf längere Sicht unseren Interessen nutzbar gemacht werden kann."}})</ref>}} [[Bitka za Srbiju 1944.]] je bila zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu. Dejstva na tlu izvršavala je [[NOVJ]], a [[Saveznici]] su obezbeđivali borbeno sadejstvo, snabdevanje i pomoć iz vazduha. Četnici su se u ovim borbama našli direktno na strani [[Wehrmacht]]a. U to vreme, Saveznici su već promenili odnos prema [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevim]] snagama, a njihov prioritet u Jugoslaviji postalo je jačanje snaga [[NOVJ]] u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Ficroj Meklejn: RAT NA BALKANU, glava 11 - NOVI DOGOVOR |url=http://www.znaci.org/00001/1_11.htm |access-date=2023-08-14 |archive-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902100016/https://www.znaci.org/00001/1_11.htm }}</ref> Vrhovni štab NOVJ nameravao je da partizanske snage u Srbiji pomogne prodorom jačih snaga iz [[Bosna|Bosne]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Nemačka komanda, kao i Mihailović, bili su rešeni da to spreče. Ključnu fazu bitke za Srbiju predstavlja [[Durmitorska operacija|operacija »Rübezahl«]]. Njemačka Komanda Jugoistoka prikupila je za ovu operaciju sljedeće raspoložive snage: {{izdvojeni citat|''Predmet'': Planiranje »Ribecal«,  1.) Snage koje učestvuju: a) Južna grupa: glavni deo 1. brd. div., albanska milicija i delovi SS-divizije »Skenderbeg«, b) Bor[bena] grupa »Jugozapad«: 2 ojačana bataljona 181. peš. divizije sa III/13. SS-puka, c) S[evero] z[apadna] grupa: 2. puk Brandenburg (bez 1 bat.), 3/12. tenk. bat. z. b. V., CDK i četnici (Drinski korpus), d) S[everna] grupa: 14. SS-puk (bez III), e) I[stočna] grupa: Viša k-da III/363. puka, 696. bat. feldžandarmerije, delovi 297. izv. bat., 2/201. brig. jur. topova, f) Grupa »Krempler«, g) Padobranski lov. bat. »Brandenburg«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=491&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000486.] <br /> ({{jez-njem|"Betr.: Plannung "Rübezahl". <br /> 1.) Beteiligte Kräfte: <br /> a) Südgruppe: Masse 1. Geb. Div., alban. Milizen und Tle. SS–Div. Skanderbeg. <br /> b) Kgr. Südwest: 2 verst. Btlne. 181 J.D. mit III./SS–13 <br /> c) NW–Gruppe: 2. Rgt. Brandenburg (o. 1 Btln.) 3./Pz. Abt. z.b.V. 12, MFK, und Cetniks (Drina–Korps). <br /> d) N–Gruppe: SS–Rgt. 14 (ohne III.). <br /> e) O–Gruppe: Höh. Kdo. mit III./363, Feld Gend.Abt. 696, Tle. A.A. 297, 2./Stu. Gesch.Brig 201. <br /> f) Gruppe Krempler. <br /> g) Fallschirm–Jg.Btl. Brandenburg."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_108.htm Izveštaj Komandanta Jugoistoka od 12. avgusta 1944. Vrhovnoj Komandi Vermahta o sastavu borbenih grupa i njihovim pravcima napada u operaciji »Ribecal«], Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 4, dokument br. 108.</ref>}} [[NOVJ]] je nastojala da koncentriše snage na levoj strani [[Lim (reka)|Lima]] za proboj u [[Srbija|Srbiju]]. Nemačka [[Komanda Jugoistoka (Nemačka)|Komanda Jugoistoka]] je rešila da brani [[Srbija|Srbiju]] aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica [[NOVJ]] kroz [[Bosna|Bosnu]] prema zapadu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u [[Sandžak]]u i istočnoj [[Bosna|Bosni]] sračunatih na razbijanje koncentracija [[NOVJ]] i njihovo onesposobljavanje za ofanzivna dejstva. Snage [[JVuO]] sa velikim entuzijazmom učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant [[Srbija|Srbije]] protiv lokalnih partizana i povremenih prodora. Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu [[1944]],<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[Službena beleška oficira Abvera Komande Jugoistoka od 22. avgusta 1944. sa referisanja komandanta Jugoistoka Adolfu Hitleru, http://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230814062743/https://znaci.org/00001/4_12_4_112.htm |date=2023-08-14 }}] Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 112</ref> kada su se odvijala najintenzivnija i najmasovnija dejstva. U izvještaju Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. godine upućenom Vojnoupravnom komandantu Jugoistoka, konstatuje se ozbiljna političko-bezbjednosna kriza uzrokovana uspješnim partizanskim manevrom, tj. prodorom u Srbiju: {{izdvojeni citat|Započeo je očekivani veliki Titov napad na Srbiju. Dok su u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], na [[Drina|Drini]], pripremljene jedinice bile tako desetkovane našim akcijama da mu tamo samo slabe snage stoje na raspolaganju, dotle je jačim delovima Titovih jedinica, koje su bile u centralnom delu [[Crna Gora|Crne Gore]], oko 3 divizije, pošlo za rukom da upadnu u [[Južna Srbija|južnu Srbiju]] i da pređu dolinu [[Ibar|Ibra]]. One sada u rejonu između Ibra i [[Južna Morava|Južne Morave]], po sjedinjavanju sa tamošnje 3 srpske crvene divizije, ugrožavaju obe glavne saobraćajne arterije prema jugu. Slobodu pokreta ovih, oko 10.000 ljudi jakih i dobro naoružanih, združenih jedinica uspeli smo, istina u teškim borbama i uz mnogo gubitaka, pomoću nemačkih, bugarskih i srpskih snaga (četnici i [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]]) da suzimo; ipak, one su preslabe da bi, s obzirom na otkazivanje bugarskih jedinica, izborile odlučujuće uspehe.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_109.htm Izveštaj Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. komandantu Jugoistoka o vojno-političkoj i privrednoj situaciji u Srbiji]</ref>}} Koliki su značaj najviši okupacioni dužnosnici u Jugoslaviji pridavali upotrebi četničkih jedinicâ u borbi protiv snaga NOVJ, može se zaključiti i na osnovu jedne naredbe od 26. avgusta 1944. godine, koju potpisuje feldmaršal [[Maximilian von Weichs]]: {{izdvojeni citat| ''Naređenje komandanta Jugoistoka'' Suštinski zadatak [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]] i Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od sada pa nadalje jeste dovesti i držati sve četničke jedinice u Srbiji i Crnoj Gori u borbenom dodiru s crvenim snagama, kako im ne bi bilo dopušteno preuzimanje vlastite inicijative, koja bi zbog cjelokupne situacije mogla biti uperena i protiv Njemačke. Odbijanje borbe protiv komunista mora se odmah prijaviti kao prijeteći simptom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=13&rec=311&roll=191 NARA, T311, Roll 191, frame no. 000007.] <br /> ({{jez-njem|"Befehle OB.Südost <br /> Eine wesentl. Aufgabe Pz.AOk 2 und Mil.Befh.Südost ist ab sofort sämtl. in Serbien und Montenegro stehenden Cetnikverbände in Gefechtsberührung mit roten Kräften zu bringen und zu halten, um sie nicht zu einer eigenen Initiative die in Auswirkung der Gesamtlage auch gegen Deutschland gerichtet sein könnte gelangen zu lassen. Weigerung, dem Kampf gegen den Komm. aufzunehmen, ist als bedrohliches Symptom sofort zu melden."}})</ref>}} Uoči bitke sa partizanima, nemački Wehrmacht je snabdeo četnike svim raspoloživim zalihama italijanskog pešadijskog oružja i municije: {{izdvojeni citat|U nadovezi na dogovor od 15. 8. saopštava se, da se za izdavanje četničkim jedinicama mogu staviti na raspolaganje, u najboljem slučaju, sledeća oružja: 7.000 pušaka 6,5 mm (ital.) sa po 100 metaka, <br /> 50 teš. mitraljeza 8 mm (ital.) sa po 13.000 metaka, <br /> 42 laka bacača 4,5 mm (ital.) sa po 250 metaka. Upozorava se na to, da je time iscrpljena celokupna zaliha italijanske pešadijske municije u domenu Komandanta Jugoistoka i da se nove pošiljke mogu očekivati tek od oktobra 1944. godine i to u ograničenom obimu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=587&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000582.] <br /> ({{jez-njem|"Im Nachgang zur Besprechung vom 15.8. wird mitgeteilt, dass für Ausgabe an Cetnik–Einheiten äusserstenfalls folgende Waffen zur Verfügung gestellt werden können: <br /> 7 000 Gewehre 6,5 mm (i) mit je 100 Schuss, <br /> 50 s.M.G. 8 mm (i) mit je 13 000 Schuss, <br /> 42 le.Gr.W. 4,5 cm (i) mit je 250 Schuss. <br /> Es wird darauf aufmerksam gemacht, dass damit der gesamte Bestand an ital. Inf. Munition im Bereich O.B.Südost erschöpft ist und Neulieferung in beschränktem Maße erst ab Oktober 44 erwartet werden darf."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/4_14_4_228.htm Obaveštenje operativnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 16. avgusta 1944. obaveštajnom odeljenju o odobrenim količinama oružja i municije četničkim jedinicama]</ref>|Obaveštenje komande Jugoistoka o odobravanju oružja i municije četnicima (16. avgust 1944.)}} U nacrtu jednog izvještaja, sastavljenog od strane oficirâ Armijske grupe »F« u ljeto 1944. godine, sumira se iskustvo njemačkih okupacionih organa sa Mihailovićevim četnicima u [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupiranoj Jugoslaviji]]: {{izdvojeni citat|Dosadašnje držanje D.M.-a ima sljedeće karakteristike: a) Aktivna borba protiv komunista u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj, s tim što je ova borba zbog brojčane, a naročito materijalno-tehničke nadmoći komunista, uvijek rizična za snage D.M.-a, b) Neispunjavanje od Saveznika postavljenih specijalnih zadataka, c) Lokalna, ponekad vrlo aktivna saradnja sa njemačkim trupama, obavještajnim i ostalim okupacionim organima, d) Potpuna spremnost za izvršavanje taktičkih instrukcija izdatih od strane njemačkih oficira za vezu, e) Stalno ponavljanje zahtjeva za municijom i oružjem radi borbe protiv komunista, kao nagrada za dokazanu lojalnost.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=970&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000960.] <br /> ({{jez-njem|"Das bisherige Verhalten der DM–Bewegung ist gekennzeichnet: <br /> a) durch eine aktive Kampfführung gegen den kommunistischen Feind in Serbien, Kroatien und Montenegro, die bei zahlenmässiger und vor allem waffentechnischer Überlegenheit der kommunistischen Banden in jedem Falle mit einem besonderen Risiko für die DM–Kräfte verbunden ist, <br /> b) durch die Nichtausführung der von den Allierten generell und im Form von Spezialaufgaben gegebenen Sabotageaufträge, <br /> c) durch eine örtliche, z.Zt. sehr rege Zusammenarbeit der DM–Cetniks mit der deutschen Sicherungstruppe, den Abwehrorganen und den für Ausnutzung des Landes eingesetzten deutschen Dienststellen bezw. deren Organisationen, <br /> d) durch eine absolute Bereitwilligkeit, sich den taktischen Weisungen der deutschen Verbindungsoffiziere zu unterwerfen, <br /> e) durch die wiederholten Versuche, für bewiesene Loyalität Munition und Waffen zum Kampf gegen den kommunistischen Feind zu erhalten."}})</ref>}} Kada su partizani konačno uspeli da se probiju u Srbiju i krenu ka Beogradu, nastupila je panika u redovima okupatora i kvislinga/kolaboracionista: {{izdvojeni citat|Titovi partizani upali su u septembru 1944. u Srbiju i to na više mesta. Zapadni deo Srbije bio je potpuno nezaštićen. Tamo je bio stacioniran samo mali broj nemačkih policijskih jedinica, koje su, zajedno sa četnicima, tu i tamo još vodile borbe. Sa svih strana neprijatelj je krenuo ka Beogradu. U gradu je vladao mir. '''Mi smo sedeli u Beogradu ne na buretu baruta, nego smo se nalazili u njemu'''.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 164–165.</ref>|[[Hermann Neubacher]], “Sonderauftrag Südost”}} U izveštaju od 18. septembra 1944, komandant Jugoistoka feldmaršal Maximilian von Weichs jasno sagledava težinu situacije u kojoj su se našle okupacione snage u Srbiji usljed nezadržive partizanske ofanzive. Von Weichs smatra da se njemačkom vođstvu poput imperativa nameće nastavak saradnje sa Mihailovićevim četnicima: {{izdvojeni citat|Loša situacija u Srbiji: zbog pomanjkanja vlastitih snaga, napredovanje partizana se može još samo usporiti; politika upotrebe četnika pri tome je od nesmanjene važnosti, te će biti nastavljena svim sredstvima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=763&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000758.] <br /> ({{jez-njem|"Es kommt also darauf an, gegenüber den Banden in Serbien weiterhin mit unterlegenen Kräften eine Verzögerungstaktik zu betreiben in der Hoffnung, daß durch innerpolit. Gegensätze oder Versorgungsschwierigkeiten ihre Stoßkraft geschwächt wird. Ein Einspannen noch kampfbereiter Cetniks ist dabei von unverminderter Bedeutung u. wird mit allem Mitteln betrieben."}})</ref>|V. Weichs-ova ocjena situacije od 17.9.44 (18.9.44)}} Četnici su nudili okupatoru sadjejstvo u borbi protiv snaga NOVJ u zamjenu za municiju i naoružanje: {{izdvojeni citat|Više četničkih vođa s područja Beograda nudi se za borbu protiv komunista pri isporuci oružja i municije od strane Nijemaca.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=789&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: Kampfangebote mehrerer Cetnik–Führer Raum Belgrad gegen Kommunisten bei Waffen– und Munitionslieferung durch Deutsche."}})</ref>|Večernji izvještaj obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 19. septembar 1944. godine}} Krajem septembra 1944, četnici učestvuju s njemačkim jedinicama u borbi protiv partizana u raznim dijelovima Srbije. Tako u zapadnoj Srbiji, [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pod komandom potpukovnika [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]] i trupe Wehrmachta pokušavaju spriječiti prodor snaga NOVJ: {{izdvojeni citat|Zapadna i centralna Srbija: [...] Dijelovi Borbene grupe fon Jungenfeld prebačeni u Šabac, odakle su 26. septembra, u sadejstvu sa četničkom formacijom Račića, vršili napad na [[12. vojvođanski korpus NOVJ|12. korpus NOVJ]] koji nadire s juga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1027&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 001015.] <br /> ({{jez-njem|"West– und Mittel– Serbien: <br /> Tle. Kgr. v. Jungenfeld nach Sabac verlegt, von dort 26.9. im Zusammenwirken mit Cetnik–Verband Racic Angriff auf von Süd vordringendes XII. rotes Korps."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta od 25. septembra 1944. godine}} Ova elitna četnička formacija pomagala je okupatoru u zapadnoj Srbiji već početkom septembra te godine: {{izdvojeni citat|[[Požega (Srbija)|Požegu]] zauzele vlastite trupe u sadejstvu sa četnicima (Račića).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000246.] <br /> ({{jez-njem|"Pozega durch eigene Truppe in Zusammenwirken mit Cetniks (Racic) genommen."}})</ref>|Večernji izvještaj Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 6. septembar 1944. godine}} Pukovnik von Jungenfeld se nalazio na čelu 5. policijskog puka, sa štabom u [[Šabac|Šapcu]]. O saradnji visokih četničkih oficira sa Jungenfeldom, poput komandanta Kolubarskog korpusa JVuO kapetana Milorada Lapčevića, generala [[Svetomira Đukića]], komandanta Severnih pokrajina JVuO (tj. [[Vojvodina|Vojvodine]] i [[Slavonija|Slavonije]]) ili majora Ilije Orelja, u vezi sa planiranjem krupnije operacije protiv snagâ [[NOV i POJ]] u [[Srem]]u avgusta 1944. godine, general Dragoljub Mihailović je bio obaviješten od strane pukovnika Dragomira Radovanovića, delegata Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini za Vojvodinu: {{izdvojeni citat|Dobro je što je kapetan Lapčević postavljen za komandanta Sremske jurišne grupe, no on je svojim radom za poslednji mesec dana stalno radio sa nemačkim komandantom iz [[Šabac|Šapca]]. On — kapetan Lapčević je izvodio akciju u [[Kupinovo|Kupinskom]] kutu po zapovesti nemačkog komandanta iz Šabca, javno sa njim sedeo obilazio Kupinski kut naravno da su u ovom pogledu sudelovali đeneral Đukić i major Orelj. Major Orelj je potpuno zabrljao. Nezgodno je što se svuda prestavlja za Vašeg Delegata te u ime Vaše onako pijan naređuje i govori. Sve ovo vide ovi naši mladi komandanti koji vode ljude i koji treba da nose ceo teret borbe na svojim leđima. Oni nemogu da dozvole da im neko prebaci da su saradnici Nemaca. Kapetan Lapčević, đeneral Đukić i major Orelj mogli su i trebali da rade, ali samo tajno, a nikako javno svakog dana sedeti u kafani u s. [[Ušće (Obrenovac)|Ušće]] pored puta [[Obrenovac]]—Šabac, još đeneral Đukić sa đeneralskom kapom i t.d. Da umirim ove mlade ljude i da im objasnim da će se ovo zabraniti i da će se ako se šta radi, u buduće tajno raditi, trebalo je dosta vremena i muke.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_37.htm Izveštaj delegata Vrhovne komande za Vojvodinu od 22. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o akcijama protiv NOV i POJ u Sremu i o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Iz Armijske grupe »F« javljeno je 13. septembra 1944. godine da Mihailovićevi četnici pomažu okupacionoj sili i prilikom defanzivnih akcijâ u zapadnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Sjeverozapadna Srbija: Noćni napad crvenih bandi na [[Valjevo]] odbijen od strane četnika i vlastitih snaga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=553&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000550.] <br /> ({{jez-njem|"NW–Serbien: <br /> Nachtangriff roter Banden auf Valjevo durch Cetniks und eig. Kräfte abgeschlagen."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«) za 13. IX 1944.}} U [[Istočna Srbija|istočnoj Srbiji]] četnici su asistirali okupatoru pri zaštiti objekata od strateškog značaja za ratnu privredu Trećeg Reicha, čime je Nijemcima znatno olakšavana eksploatacija rudnih bogatstava u zemlji: {{izdvojeni citat|Napad bandi na rudnik uglja [[Bogovina]] odbijen od strane DM–jedinicâ i mešovite borbene grupe (Landesschützen iz [[Bor]]a i delovi 1. policijskog dobrov. bataljona).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=403&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289656.] <br /> ({{jez-njem|"BANDENANGRIFF AUF KOHLENBERGWERK BOGOVINA DURCH DM–VERBAENDE UND GEMISCHTE KGR (LDS AUS BOR UND TLE. POL. FREIW.BTL. 1) ABGEWIESEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 27. VIII 1944. godine}} Načelnik štaba Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kapetan [[Neško Nedić]] je 13. septembra izdao naredbu kapetanu Vojislavu Markoviću da u najtješnjoj vezi sa njemačkim okupacionim snagama odbace [[1. proleterska divizija|Prvu proletersku diviziju]] prilikom napada na Valjevo: {{izdvojeni citat|Tvoj korpus za sada ostaje za akciju prema Valjevu — prema komunističkoj grupi dejstvuje u Kolubari. Pošto ovu akciju vode uglavnom Nemci to će tvoja uloga biti da naslonom naših i u sporazumu sa njima izvršiš tučenje crvenih sugerišući Nemcima najpogodnija rešenja. Od Nemaca ćeš neposredno da se snabdevaš municijom, a glavni zadatak ti je da prisustvom uz nemačke trupe goniš i hvataš komuniste koje oni razbijaju.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_69.htm Naređenje načelnika štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 13. septembra 1944. komandantu 7. jurišnog korpusa da sadejstvuje s nemačkim trupama u odbijanju napada 1. proleterske divizije NOVJ na Valjevo]</ref>}} Istovremeno, Nijemci otpočinju s izvođenjem [[Operacija Cirkus|operacije »Cirkus«]] ({{jez-njem|Zirkus}}), čiji je cilj bio ovlađivanje [[Kolubara|kolubarskim]] pobrđem. Operacija je počela 24. septembra 1944, uz učešće [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije »Prinz Eugen«]], [[Brandenburger|1. puka »Brandenburg«]] (bez 1. bataljona), 202. tenkovskog bataljona, dijelova 5. policijskog puka i pripadnikâ Šumadijske i Kolubarske grupe korpusa JVuO.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.pdf Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref> Prethodnog dana, ispred Komande Jugoistoka je načelnik štaba Armijske grupe »F« general [[Arthur Winter]] uputio izvještaj kojim najavljuje početak operacije, napominjući da će se i brojne četničke jedinice boriti na strani Wehrmachta: {{izdvojeni citat|Početak "Cirkusa" 24. septembra. [...] Sve naše snage u sjeverozapadnoj Srbiji potčinjene su Borbenoj grupi fon Jungenfeld. U kruševačkom kraju uspješno napredovanje većih četničkih snaga, uz podršku 12. bataljona iz sastava [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], protiv crvenih bandi u području sjeverozapadno od Kruševca. Pothvat će biti nastavljen sa 6.000 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=941&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000931.] <br /> ({{jez-njem|"Beginn "Zirkus" 24.9. Durch Aufkl.– Vorstoss 1. Rgt. Brandenburg Arandjelovac stark feindbesetzt festgestellt. Sämtl. eig. Kräfte in NW–Serbien Kgr. v. Jungenfeld unterstellt. Raum Krusevac erfolgreicher Vorstoss stärkerer Cetnik–Kräfte, unterstützt durch 2./Pz.Abt.z.b.V.12 gegen rote Banden Raum NW Krusevac. Unternehmen wird mit 6000 Cetniks fortgeführt."}})</ref>|Povjerljivi izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 23. IX 1944.}} 1. oktobra 1944. godine, potpukovnik Dragoslav Račić i kapetan Neško Nedić naređuju potčinjenim zapovjednicima korpusâ iz sastava Četvrte grupe da, skupa sa njemačkim jedinicama, krenu u pomoć okupatorskom garnizonu u Šapcu koji je blokiran: {{izdvojeni citat|Drugoga oktobra u šest časova polaze u napad nemačke trupe: — Iz Šapca bataljon Brandenburga sa deset bornih kola, koji će se prikupiti na drumu šest kilometara severozapadno od Debrca (no ako most na Oridu bude porušen, ovaj bataljon krenuće na Vladimirce) odakle u 7,30 časova napada u pravcu sela Jalovik. — Iz Obrenovca ojačana četa pešadije sa tri tenka biće spremna za napad u 7,30 časova na Ušću i napašće preko Beljina ka selu Mesarci — Debrcu a potom selu Krniću. — Kolona iz Uba od dve čete pešadije i dva tenka, stoji spremna u sedam časova u Banjanima za napad pravcem selo Kožur — Krnić. Naše trupe će učestvovati sa jedinicama u napadu dok se ne očisti prostor Debrc — Jalovik — Krnić — Kožur, da bi potom produžile marš po zapovesti za prodor od prvog oktobra. NAREĐUJEM: 1. — Drugi jurišni korpus u sedam časova spreman u selu Ušće stupa u vezu sa nemačkom kolonom iz Obrenovca i napada sa njom zajedno. 2. — Treći korpus u sedam časova prikupljen u Banjanima stupa u vezu sa nemačkom kolonom sa Uba i napada sa njom zajedno. 3. — Valjevski korpus sa štabom grupe polazi iz Skele u 7 časova pravac Debrc, gde će se zadržati u rezervi. Radio vezu održavaće jedinice sa Štabom svakog časa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_79.htm Zapovest Štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 1. oktobra 1944. komandantima 2, 3. i 7. jurišnog korpusa za sadejstvo s nemačkim trupama u deblokadi Šapca]</ref>}} U septembru su kvislinške formacije [[Srpska državna straža|Srpska državna]] i [[Srpska granična straža|granična straža]] preformirane u [[Srpski udarni korpus]] (jačine 6.800), stavljen pod Mihailovićevu komandu.<ref>[http://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Izveštaj komandanta Armijske grupe "Srbija" od 4. novembra 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230714172817/https://znaci.org/00001/4_12_4_168.htm |date=2023-07-14 }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 168</ref> U prvoj polovini septembra, četničko-nemačka odbrana [[Srbija|Srbije]] sa zapada doživela je slom usled prodora [[NOVJ]]. Bitka za [[Srbija|Srbiju]] definitivno je rešena tokom oktobra [[Beogradska operacija 1944.|Beogradskom operacijom]], uz sadejstvo [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] sa oklopnim snagama [[Crvena armija|Crvene armije]]. No, i pored toga, JVuO je nastavila sadejstvovati sa Vermahtom: {{izdvojeni citat|Glavni štab DM-a premješten je u Bosnu usljed napredovanja komunista u Srbiji; međutim, povlačenje četničkih snaga iz Srbije u Bosnu još uvijek nije sprovedeno. Uprkos slabijoj borbenoj efikasnosti, Račićevi četnici nastavljaju borbu protiv komunista. Pod jakim komunističkim pritiskom, još se četničkih vođâ, uključujući i one iz ist. Srbije, izjasnilo spremnim za borbu protiv komunista zajedno s njemačkim Wehrmachtom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=101&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame 000095: Izvještaj o neprijatelju u Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Albaniji (Dodatak za savjetovanje kod načelnika štaba jugoistoka od 2. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Der Hpt.Stab DM ist infolge Vorrückens der Kommunisten in Serbien nach Bosnien verlegt worden, ein Abzug von Cetnik–Kräften aus dem Serbischen Raum nach Bosnien hat dagegen noch nicht stattgefunden. Trotz ihrer Unterlegenheit an Kampfwert stehen die Cetniks des Racic weiterhin im Kampf gegen die Kommunisten. <br /> Unter dem starken kommunistischen Druck haben sich weitere Cetnik–Führer, auch aus O–Serbien bereit erklärt, gemeinsam mit der Deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten zu kämpfen."}})</ref>|Izvještaj [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 2. oktobra 1944.}} {{izdvojeni citat|Četnička grupa [[Siniša Ocokoljić|Ocokoljića]] iz istočne Srbije osiguravala je pozadinu Müllerovom korpusu prilikom borbi protiv Rusa u rejonu okuka Dunava–Zaječar.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000562-000564: Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Die ostserbische Cetnikgruppe des Ocokoljic hat dem Korps Müller bei den Verteidigungskämpfen gegen die Russen im Raum Donauschleife–Zajecar Dienste zur Freihaltung der rückwärtigen Verbindungen geleistet."}})</ref>|Njemački izvještaj od 19. oktobra 1944.}} Opšta (pozitivna) ocjena o doprinosu četničkih snaga u borbi na strani njemačkog Wehrmachta tokom bitke za Srbiju, data je u izvještaju štaba [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], poslatom 21. avgusta 1944. godine Vojnom zapovjedniku Jugoistoka generalu [[Hans Felber|Felberu]]: {{izdvojeni citat|Njemačko vođstvo u Srbiji je stoga moralo tražiti pomoć većih dijelova četnika Draže Mihailovića. Oni su slabo naoružani i nedavno su teško pogođeni usljed izostanka obuke pojedinačnih boraca. Ipak, dobro su se borili, pretrpjeli su znatne krvave gubitke i mogu se označiti kao bezuslovno antikomunistički.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=985&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000975.] ({{jez-njem|"Die deutsche Führung in Serbien mußte sich daher schon bisher der Mithilfe stärkerer Teile der DM–Cetniks bedienen. Diese sind schlecht bewaffnet und infolge geringer Ausbildung des Einzelkämpfers in der letzten Zeit stark angeschlagen worden. Sie haben sich aber gut geschlagen, erhebliche blutige Verluste zu verzeichnen und können als unbedingt antikommunistisch bezeichnet werden."}})</ref>|Njemačka procjena brojnosti partizanskih, njemačkih i kvislinških jedinica u Srbiji (21. august 1944).}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije|Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J28413, Jugoslawien, deutscher Rückzug.jpg|thumb|Nemački vojnici se povlače iz Srbije.]] Tokom septembra [[1944]]. glavna četnička mobilna formacija u centralnoj i zapadnoj Srbiji, [[Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa]] pod komandom [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]], skupa sa drugim pridruženim jedinicama, poražena je od nadirućih snaga [[NOVJ]] i potisnuta prema [[Beograd]]u. Ove su jedinice Nemci tokom [[3. oktobra|3]], [[4. oktobra|4.]] i [[5. oktobra]] 1944. vozovima prebacili sa željezničkih stanica Topčider i Ripanj do [[Kraljevo|Kraljeva]].<ref name="ReferenceC">Ratko Parežanin; MOJA MISIJA U CRNOJ GORI, Rim, 1974, str. 17-18.</ref><ref>Radomir Milošević-Čeda: ZAKASNELI RAPORT, Interprint, Beograd, 1996, str. 78-79.</ref> {{izdvojeni citat|Noću, iza ponoći, između 3. i 4. oktobra 1944, krenuli smo iz Beograda, sa železničke stanice u Topčideru... Uveče sam se oprostio sa komandantom Korpusa, generalom Kostom Mušickim... Kod Mušickog je u tom trenutku bio [[Nikola Kalabić]], a u štabu Dobrovoljačkog Korpusa sam primetio i Neška Nedića... Došli su da se dogovaraju sa Dobrovoljačkom komandom i da traže opremu i ostalo. Na brzinu progovorio sam nekoliko reči sa Neškom Nedićem. U vozu su s nama putovali i Kalabićevi četnici. Rekoše nam da idu do Kraljeva, gde se vrši koncentracija četnika za borbu.<ref name="ReferenceC"/>|Nedićev ministar [[Ratko Parežanin]]}} O oštrini borbi koje su se vodile između snaga NOVJ, s jedne, te okupatorsko-kolaboracionističkih jedinica s druge strane, svjedoči i jedan njemački izvještaj neposredno pred [[Beogradska operacija|pad Beograda]]. U izvještaju se apostofira strateški značaj koji je, za odbranu glavnog grada Srbije, predstavljala bojišnica u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], koju su držale jedinice Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kojom je komandovao potpukovnik Račić: {{izdvojeni citat|Račićeva jurišna grupa korpusa, koja je u septembru u teškim borbama na savskom zavoju bila potisnuta iz područja Čačak–Požega–Užice zbog napredovanja Titovih snaga u zapadnoj Srbiji ka severu, probila se natrag u područje Užice–Požega–Čačak zapadno ka Drini u pojedinačnim grupama, trpeći velike gubitke, nakon što su nemačke snage raspoređene u ovom području povučene na [[Istočni front]]. Usled nedostatka municije i oružja te u odsustvu nemačkih snaga koje bi ga poduprle, Račić je od tada mogao izvoditi samo manje operacije protiv komunističkih grupa. <br /> Brzo napredovanje Rusa preko doline Morave do saobraćajnice Beograd–Kraljevo potpuno je promenilo situaciju kod četnika. Čini se da je bliski kontakt s nemačkim trupama bio poremećen brzim pokretima nemačkih trupa uzrokovanim borbama, tako da se s te strane teško mogao vršiti bilo kakav kontinuirani uticaj na četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000562.] <br /> ({{jez-njem|"Die im September durch den Nordvormarsch der Tito–Kräfte im westserbischen Gebiet aus dem Raum Cacak–Pozega–Uzice in harten Kämpfen gegen den Savabogen zurückgedrückte Sturmkorpsgruppe Racic hat sich nach Abzug der in diesem Raum eingesetzten deutschen Kräfte an die Ostfront wiederum unter starken Verlusten in Einzelgruppen in das Gebiet westlich der Drina und den Ausgangsraum Uzice–Pozega–Cacak durchgekämpft. Wegen Mangel an Munition und Waffen und im Hinblick auf das Fehlen deutscher Kräfte als Rückhalt hat Racic seitdem nur kleinere Aktionen gegen komm. Gruppen durchführen können. <br /> Das rasche Vordringen der Russen über das Moravatal bis zur Straße Belgrad–Kraljevo hat die Lage der Cetniks völlig verändert. Die Tuchfühlung mit der deutschen Truppe scheint durch die im Kampfverlauf notwendig gewordenen raschen deutschen Truppenverschiebungen unterbrochen zu sein, sodass von dieser Seite die Möglichkeit zu laufender Einwirkung auf die Cetniks kaum mehr bestand."}})</ref>|Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] za 23. oktobar 1944. godine ponovo se pominje da je povučena nova linija [[Istočni front|Istočnog fronta]], kao i da ona prolazi preko teritorije okupirane Srbije i [[Balkan]]a. Iz dokumenta se može zaključiti kako četnička formacija potpukovnika Dragoslava Račića sudjeluje u frontu kao dio osovinskih snagâ, što je njemačkom Wehrmachtu svakako olakšalo povlačenje jedinicâ iz Grčke: {{izdvojeni citat|Istočni front: <br /> Pokušaj očigledno slabijih snaga [neprijatelja] da sa juga opkole našu borbenu grupu zapadno od [[Kriva Palanka|Krive Palanke]]. Uništenje neprijateljske grupe 24 km severoistočno od [[Priština|Prištine]] (300 poginulih neprijateljskih vojnika; uništeno ili zaplenjeno brojno oružje, vozila i vojna oprema). Vazdušno izviđanje ukazuje na pokret jakih snaga iz područja [[Kragujevac|Kragujevca]] ka [[Gornji Milanovac|Gor. Milanovcu]]. Četnička grupa Račića blokira rejon [[Čačak]]–[[Kraljevo]]–[[Požega (Srbija)|Požega]]. Pokreti naših snaga radi povlačenja u oblast severozapadno od [[Beograd]]a i dalje se odvijaju bez ometanja od strane neprijatelja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=655&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000649.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Abendmeldung vom 23.10.1944. <br /> Ostfront: <br /> Umfassungsversuch eigener Kampfgruppe W Kriva Palanka mit anscheinend schwachen Kräften von S. Vernichtung einer Feindgruppe 24 NO Pristina (300 Feindtote, zahlreiche Waffen, Fahrzeuge und Kriegsgerät vernichtet oder erbeutet). <br /> Aus Raum Kragujevac nach Luftaufklärung Bewegung starker Kräften gegen Grn. Milanovac. Cetnik–Gruppe Racic blockiert Raum Cacak, Kraljevo, Pozega. Eigene Absetzbewegungen Raum NW Belgrad auch weiterhin von Feind nicht verstört."}})</ref>}} O »formiranju novog istočnog fronta« pišu 4. novembra 1944. i feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] i general [[Hans Felber]]. U izvještaju koji predstavlja svojevrsni pregled najvažnijih događaja za period avgust—novembar 1944, najviši oficiri Wehrmachta na teritoriji okupirane Jugoslavije računaju da se, pored četnika Draže Mihailovića, na strani Nijemaca u ovom »frontu« bore i [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] i [[Srpska državna straža|SDS]], zaključujući da je situacija kritična za okupatora i kolaboracioniste: {{izdvojeni citat|Uprkos mobilizaciji jedinica za uzbunu i koncentraciju neznatnih rezervi, uz bezobzirno ostavljanje otkrivenih širih delova zemlje, prodor Titovih snaga preko Ibarske doline prema jugoistoku Srbije u žestokim borbama nije mogao da bude sprečen. Grupa armija »F« je protiv Titovih snaga, pripremljenih u Crnoj Gori, bacila u borbu 1. brd. div.[iziju]. Izmičući njenom pritisku, druge Titove jedinice su početkom avgusta prešle jugozapadnu granicu Srbije. Isprva je namera vojnoupravnog komandanta Srbije bila da otkloni glavno ugrožavanje u jugoistočnoj Srbiji. U tu svrhu je 28. avgusta Komandi Grupe »Auleb« povereno komandovanje nad svima jedinicama koje su bile angažovane u jugoistočnoj Srbiji. Trebalo je da napad počne posle dovođenja 1. brd. div. iz Crne Gore. Tada je kapitulacija Rumunije od 23. 8. iz temelja izmenila situaciju u političkom i vojničkom pogledu. Na Dunavu i na granici Banata nastao je novi istočni front, a podređene bugarske snage otpale su i koncentrisale su se, napuštajući prostore koje su obezbeđivale, krajem meseca, duž glavne pruge od Velike Plane do Leskovca, u cilju odlaska za Bugarsku. Rus[ke] i srpske, kao i pol.[icijske] dobr.[ovoljačke] jedinice i četničke jedinice, koje su se do tada, uprkos svih razočarenja, borile na strani nemačkog Vermahta, postale su nesigurne, poslednje čak i delom neprijateljske. Situacija je zahtevala momentalnu mobilizaciju svih snaga koje su u tom prostoru stajale na raspolaganju, kao i dovođenje drugih nemačkih snaga iz ostalog jugoistočnog područja i njihovo angažovanje za formiranje novog istočnog fronta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref>}} U mjesečnom izvještaju Armijske grupe »F« ({{jez-njem|Heeresgruppe F}}) za oktobar 1944, poslatom Komandi Jugoistoka, konstatuje se da četnici u Srbiji nijesu u stanju održati svoje pozicije bez prisustva njemačkih okupacionih trupâ. Oficiri Wehrmachta tvrde da je „prebacivanje najvećeg dijela četničkih jedinica koje su se nalazile u sjevernoj i istočnoj Srbiji u suštini izvršeno da bi se izbjegli sukobi sa Rusima“, na čiju ih je „podmuklost“ upozorila Vrhovna komanda JVuO: {{izdvojeni citat|U borbi sa snagama 1. komun. korpusa koje su napredovale ka Beogradu, krajem septembra je Rudnički korpus [JVuO] u rejonu Lazarevca (32 km si. od Valjeva) potpuno uništen, dok je Kosmajski korpus uspio da se održi u rejonu sjeverno od Mladenovca (4 km j–ji. od Beograda). Nakon povlačenja njemačkih trupa, budući u nemogućnosti da zadrže dotadašnja operativna područja zbog premoći Rusa i komunista, četničke jedinice koje su se borile u sjeverozapadnoj i centralnoj Srbiji prebačene su do sredine oktobra na područje južno od Zapadne Morave.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001138.] <br /> ({{jez-njem|"Die Verlegung des grössten Teiles der in Nord– und Ostserbien befindlichen Cetnik–Einheiten wurde im wesentlichen zur Vermeidung von Zusammenstössen mit den Russen vorgenommem, vor deren Hinterlist das Obkdo. die Stäbe dringend warnte. <br /> Im Kampf mit den auf Belgrad vorgehenden Kräften des I.komm.Korps wurde Ende September das im Raum Lazarevac (32 NO Valjevo) stehende Rudnik–Korps völlig zerschlagen, während das Kosmaj–Korps sich im Raum Nord Mladenovac (4 SSO Belgrad) behaupten könnte. <br /> Angesichts der Unmöglichket, nach dem Abzug der deutschen Truppen die bisherigen Einsatzräume gegen die Übermacht der Russen und Kommunisten zu halten, wurden die in Nordwest– und Mittel– Serbien kämpfenden Cetnik–Einheiten biss Mitte Oktober in den Raum südlich der Westl. Morava verlegt."}})</ref>}} Izbijanje [[Crvena armija|Crvene armije]] na severoistočnu granicu Jugoslavije izazvalo je pometnju u četničkim redovima. Znatan deo četničkih trupa tokom septembra razbijen je od strane NOVJ u zapadnoj Srbiji. Sam [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]] sa manjom grupom boraca je nateran na povlačenje u Bosnu. Neki su pokušali da napadom na Nemce pred sam dolazak Crvene armije ponovo steknu saveznički status ([[Predrag Raković|Raković]], [[Dragutin Keserović|Keserović]], [[Dragoslav Račić|Račić]]), ali je i ovaj pokušaj bio kratkotrajan. Nakon neuspeha, glavnina se krajem oktobra koncentrisala u oblasti Ivanjice. Upravo u tom periodu vrh Armijske grupe E iz Grčke izbio je do [[Novi Pazar|Novog Pazara]]. Četnici su se priključili [[Proboj Armijske grupe E kroz Sandžak|prodoru Armijske grupe E kroz Sandžak]] u istočnu [[Bosna|Bosnu]]. {{Wikisource|Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.}} {{izdvojeni citat|Draža Mihailović će nastaviti borbu protiv komunizma. Njegove jedinice se već bore sa Titovim trupama i imaju djelomično vezu sa njemačkim jedinicama (pukovnik v. Jungfeld, general Müller). Sada je stvar u tome, kako upotrebiti četničke jedinice kao prethodnice i osiguranje za komunikacije prilikom predstojećeg izmještanja njemačkih trupa iz Srbije. Pritom se neće moći izbjeći da četnici, prateći moguće pokrete njemačkih trupa ka zapadu, ne dospiju na tlo Hrvatske.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=51&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"D.M. wird weiterhin Kampf gegen den Kommunismus führen. Seine Verbände stehen nach wie vor gegen den Titobanden und haben zum Teil auch die notwendige Bindung an die deutsche Truppe (Oberst von Jungfeld, General Müller). Es wird nunmehr darauf ankommen, die Cetniks bei den zu erwartenden Absatzbewegungen der deutschen Truppe in Serbien als eine Art Vorhut einzusetzen, die die rückwärtigen Verbindungen durch Kampf gegen die dortständigen kommunistischen Banden öffnen. Dabei ist nicht zu vermeiden, dass die Cetniks im Zuge möglicher Rückverlegung der deutschen Kräfte in Serbien nach Westen auf kroatisches Gebiet übertreten."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Prvog dana oktobra 1944, u Komandi Jugoistoka je održano savjetovanje na kojem je upozoreno na promjenljivo raspoloženje četnika prema njemačkoj oružanoj sili u okupiranoj Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Srbija: [...] Četničko držanje i dalje različito. Srbijanski četnici se bore zajedno sa Wehrmachtom protiv komunista. Čak je i sam Draža Mihailović tražio njemačko osiguranje za planirano prebacivanje svog štaba iz sjeverozapadne Srbije u područje jugozapadno od Beograda. Ovaj plan se ipak nije ostvario. Suprotno tome, četnici u Istočnoj Bosni, Hercegovini i južnoj Crnoj Gori su neprijateljski nastrojeni. Kreću se ka obali, kako bi u slučaju savezničkog iskrcavanja s njima uspostavili kontakt i dobili savezničku zaštitu od crvenih. Iz sigurnog izvora se doznaje da D.M. izričito osudio njihovo protivnjemačko držanje.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=111&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000105—000106.] ({{jez-njem|"Cetnik–Haltung weiterhin uneinheitlich. Serbische Cetniks kämpfen zusammen mit deutscher Truppe gegen komm. Banden. DM. selbst bat sogar um deutsche Hilfe zur Sicherung beabsichtigter Verlegung seines Hauptstabes von NW–Serbien in Raum SW Belgrad. Diese Absicht jedoch nicht durchgeführt. Demgegenüber feindselige Haltung der Cetniks im O–Bosnien, Herzegovina und S–Montenegro und Bewegung dieser Kräfte zur Küste in den Raum Dubrovnik mit dem Ziel, bei erwarteter engl.Landung Verbindung mit Allierten aufzunehmen und Schutz gegen Rote zu suchen. Nach S.Qu. bekannt, dass DM. die deutschfeidliche Haltung dieser Cetniks aussdrücklich missbilligt."}})</ref>|Izvještaj sa savjetovanja kod načelnika štaba Jugoistoka od 2. oktobra 1944 (1. oktobar 1944.).}} Koliki je stepen kontrole nad četničkim snagama u Srbiji uspjela ostvariti njemačka Komanda Jugoistoka, vidljivo je i iz zapisnika sa sastanka na vrhu, održanog neposredno pred početak [[Beogradska operacija|Beogradske operacije]] (8. X 1944), kada su zabilježene i riječi Višeg SS i policijskog vođe [[Hermanna Behrendsa]]: {{izdvojeni citat|Na pitanje g-dina feldmaršala [tj. [[Maximilian von Weichs|von Weichs]]a — prim.] postoji li mogućnost komunističkog ustanka u Beogradu, Viši SS i policijski vođa Obergruppenführer Behrends je odgovorio odrečno, ističući da su stalnim pročešljavanjem u posljednje vrijeme uklonjeni svi oni komunisti koji bi na bilo koji način mogli učestvovati u takvoj akciji. Na pitanje gdje se nalaze komunisti zatvoreni u koncentracioni logor, Behrends je odgovorio da su svi pobijeni. Na kraju je skrenuo pažnju na to da je u četničke redove uspio ubaciti dovoljno jake grupe Službe sigurnosti [SD-Sicherheitsdienst], koje imaju ostati sa četnicima i ubuduće. Na to je glavnokomandujući primijetio da je samo to dovoljan razlog zašto bi se vodstvo nad četnicima trebalo povjeriti isključivo Višem SS i policijskom vođi.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=52&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"Die Frage des Herrn Feldmarschall an den Obergruppenführer Behrends, ob er mit einem kommunistischen Aufstand in Belgrad rechne, verneinte dieser unter Hinweis darauf, dass er in letzter Zeit durch dauernde Durchkämmungen alle irgendwie für einen Putsch infrage kommenden Kommunisten beseitigt habe. Die Frage nach dem Verbleib der im Konzentrationslager erfassten Kommunisten beantwortete er dahingehend, dass diese alle umgelegt seien. Abschliessend wies Obergruppenführer Behrends noch daraufhin, dass er bei den Cetniks ausreichend starke SD—Kommandos eingebaut habe, die bei den Cetniks verbleiben würden. Von seiten O.B.Südost wurde daraufhin festgestellt, dass allein schon durch diese Tatsache die weitere Führung der Cetnikverbände durch den Höh.SS und Pol.Führer gegeben sei."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Nakon poraza u [[Bitka na Jelovoj gori|bici na Jelovoj gori]], Vrhovna komanda JVuO na čelu sa Dražom Mihailovićem obrela se u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]]. Potpukovnik [[Zaharije Ostojić]], komandant Istaknutog dela štaba Vrhovne komande, šalje 30. septembra 1944. komandantu Zlatiborskog korpusa kapetanu Dušanu Radoviću (pseudonim »Kondor«) upozoravajuću depešu: {{izdvojeni citat| ''Za Kondora — ultra urgent'' Imam obaveštenje da ste Vi, [Miloš] Marković i [Filip] Ajdačić upućeni u [[Višegrad|višegradski]] srez sa specijalnim zadatkom i da ćete isti izvršiti u punoj vezi sa [[Gestapo]]m i Švabama. Vaši ljudi pričaju da su kaznena ekspedicija. Još u toku današnjeg dana očekujem Vaše objašnjenje, jer ću u protivnom preduzeti potrebno, a narod i istorija reći će ko je izdajnik?<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_133.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša Istaknutog dela štaba Vrhovne komande od 7. avgusta 1944. do 7. januara 1945. godine]</ref>}} Jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[NOVJ]] u prvoj polovini oktobra [[1944]]. zaposele su komunikaciju dolinom [[Morava (reka)|Morave]] između [[Vranje|Vranja]] i [[Velika Plana|Velike Plane]], što je otežalo [[Proboj Armijske grupe "E" iz Grčke 1944|proboj Armijske grupe "E" iz Grčke]]. Ova formacija time je bila usmerena na komunikaciju [[Skoplje]] - [[Kosovska Mitrovica]] - [[Raška]], odnosno dolinom [[Ibar (reka)|Ibra]], i zatim na otvaranje puteva prema [[Sarajevo|Sarajevu]] pod borbom. Tokom ovog četvoromesečnog proboja saradnja između Armijske grupe "E" i četnika iz [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]] imala je više vidova. U izvještaju [[91. armijskog korpusa]] Wehrmachta od 25. oktobra 1944. godine, što ga je potpisao general [[Werner von Erdmannsdorf]],<ref>NARA, T314, Roll 1360, frame no. 000889.</ref> odato je svojevrsno priznanje generalu Mihailoviću i njegovim četnicima kao najvrjednijim antikomunističkim (sa)borcima na čitavom okupiranom području [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]: {{izdvojeni citat|Među antikomunističke grupe u Srbiji spadaju i sljedbenici srpskog pukovnika Draže Mihailovića [Mihailović je unaprijeđen u čin generala još decembra 1941. — prim.] i neke nezavisne četničke jedinice (četnik — borac za slobodu). Pukovnik Draža Mihailović igra u Srbiji ulogu sličnu onoj koju igra general [[EDES]]-a [[Napoleon Zervas|Zervas]] u Grčkoj. On jeste anglofil, ali i apsolutno antikomunistički nastrojen. Na osnovu njegova antikomunističkog stava, saradnja [četnika i Nijemaca] u borbi protiv Titovih komunističkih bandi bila je uglavnom zadovoljavajuća. Srbin je dobar vojnik i u tom pogledu nalazi se na prvom mjestu na Balkanu. Disciplinovan je, žilav i uporan, te stoga stoji iznad prosječnog Grka. Srpske bande se bore žešće od Grka i imaju se više cijeniti od grčkih bandita. Njihovo naoružanje je dobro.|Uputstvo za srpsko-albansku teritoriju, izdato od strane Obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa, 25. X 1944.}} Prilikom proboja od [[Sjenica|Sjenice]] prema [[Prijepolje|Prijepolju]] [[24. oktobra|24]]-[[31. oktobra]] [[1944]]. Nemci su nastupali zajedno sa borcima [[Srpski udarni korpus|Srpskog udarnog korpusa]] protiv snaga [[37. sandžačka divizija|37. sandžačke divizije]]. Od Prijepolja se glavnina [[Armijska grupe "E"|Armijske grupe "E"]] kroz Sandžak usmerila na pravac Prijepolje — Višegrad — Rogatica — Sarajevo. Jednim motorizovanim bataljonom Nemci su 1. novembra otvorili su put Prijepolje - Pljevlja, i usmerili celokupne četničke snage iz [[Srbija|Srbije]] na pravac [[Sjenica]] — [[Prijepolje]] — [[Pljevlja]] — [[Goražde]]. Time su iskoristili snage [[JVUO]] iz Srbije kao svoju levu pobočnicu. Nakon toga, svojim napadom na NOVJ u pravcu Tuzle ([[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944]]) sadejstvovale su snagama [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] u njihovom proboju na sever. U dnevnom izvještaju za 13. novembar 1944. o situaciji na teritoriji okupirane Jugoslavije iz štaba Armijske grupe »F«, u paragrafu naslovljenom “Njemačke i savezničke trupe“, navodi se, očigledno na osnovu presretnute komunikacije snaga NOVJ, da se general Dragoljub Mihailović nalazi u rejonu [[Sjenica|Sjenice]] sa „aktivnim jugoslovenskim generalom” (moguće da je riječ o [[Miroslav Trifunović|Miroslavu Trifunoviću]]).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=719&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001217.] <br /> ({{jez-njem|"I. Deutsche und verbündete Truppen. <br /> Draza Mihajlovic befindet sich mit einem aktiven jugosl. General im Sjenica. (VII.mont.Brig. an 3.Div. 4.11.)"}})</ref> Dok komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] general [[Aleksander Ler|Ler]] u svom pregledu brojnog stanja od [[16. novembra]] [[1944]]. ubraja 10.000 četnika Pavla Đurišića u vlastite (njemačke) trupe,<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_174.htm Pregled brojnog stanja jedinica potčinjenih Grupi armija »E« na dan 16. 11. 1944. godine, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII — dokumenti Nemačkog rajha, knjiga 4], Vojnoistorijski institut, Beograd — dokument br. 174.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frames no. 000376—000377.]</ref> dotle se za četnike iz Srbije u izveštaju poslatom Vrhovnoj komandi u [[Berlin]]u kaže da se "drže u senci Vermahta". Nevoljno savezništvo veoma dobro ilustruje i sljedeći izveštaj: {{izdvojeni citat|[General] [[Miroslav Trifunović|Trifunović]] sa oko 18.000 četnika [[Dragoslav Račić|Račića]] i [[Dragutin Keserović|Keserovića]], uporedno sa nem. pokretima u rejonu [[Prijepolje]]. Pravac marša [[Foča]]. U početku učešće u borbenim dejstvima na nemačkoj strani (zaštita bokova). U poslednje vreme samo saputnici. Utisak: dokle god postoje zajednički interesi — uopšte mir. Ako vide mogućnost uspeha, bezuslovno treba očekivati prepade na nemački [[Vermaht]], naročito na odvojene grupe. <br /> Moli se da se dostavi rezultat pregovora DM — [[Hermann Neubacher|zastupnik Ministarstva spoljnih poslova]].<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"2.) Trifunovic mit ca. 18000 Cetniks des Racic und Keserovic gleichlaufend mit dt. Bewegungen im Raum Prijepolje Marschrichtung Foca. Anfangs Teilnahme an Kampfhandlungen auf deutscher Seite (Flankenschutz). Neuerdings nur Mitläufer. Eindruck: Solange gleichlaufende Interessen im allgemeinen Ruhe. Wenn erfolgversprechend, Überfälle gegen deutsche Wehrmacht, besonders Splittergruppen, unbedingt zu erwarten. <br /> 3.) Um Übermittlung des Verhandlungsergebnisses DM – Vertreter AA wird gebeten."}})</ref>}} Načelnik štaba Armijske grupe »E« general-major [[Erich Schmidt-Richberg]] piše 5. decembra 1944. godine o pokušajima da se s četnicima Draže Mihailovića nađe, u vrijeme zajedničkog povlačenja, obostrano korisno rješenje u smislu nastavka saradnje u borbi protiv snagâ [[NOV i POJ]]: {{izdvojeni citat| ''Borbenoj grupi pukovnika Bemera <br /> Glavni štab [[V SS brdskog korpusa]]'': 1) Pošto nemačka Vrhovna komanda sa opunomoćenicima DM već pregovara (preko izaslanika pukovnika [[Gojko Borota|Borote]]), molimo da se generalu Trifunoviću predoči da sačeka uputstva od svog pretpostavljenog starešine. 2) Utvrđivanje neke neutralne zone ist. od [[Sokolac|Sokolca]] ne može se dovesti u sklad sa nemačkim planovima. 3) Ostali predlozi DM već su dostavljeni. 4) U držanju nemačkog Vermahta, koje je ranije utvrđeno, prema četnicima ništa se nije promenilo. Nemački Vermaht ima nameru da zadovolji potrebe četnika u što većoj meri uzimajući u obzir i pružanje materijalne pomoći.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=868&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000862.] <br/> ({{jez-njem|"An Kampfgruppe Oberst Böhmer nachrichtl.: <br /> Gen.Kdo.V.SS-Geb. Korps (durch Schreiben, 2. Ausf.) <br /> 1.) Da deutsches Okdo. nur mit einer DM Vertretung verhandeln kann, und dies bereits geschiet (von entsandter Oberst Borota), wird gebeten, dass General Trifunovic nahezulegen, Weisungen seiner vorgesetzten Stelle abzuwarten. <br /> 2.) Festlegung eines neutralen Raumes ostw. Sokolac läst sich mit deutschen Planungen nicht in Einklang bringen. Entsprechende andere Vorschläge wurden bereits DM übermittelt. <br /> 3.) An dem ursprünglich festgelegten Verhalten der deutschen Wehrmacht gegenüber den Cetniks hat sich nichts geändert. <br /> 4.) Die deutsche Wehrmacht wird versuchen, den Bedürfnissen der Cetniks weitgehend gerecht zu werden und beabsichtigt hierzu auch materielle Hilfeleistung."}})</ref>}} U posljednjim mjesecima okupacije Jugoslavije, dužnosnici njemačkog Wehrmachta mogli su dati konačni i zaokruženi sud o karakteru kolaboracije JVuO sa okupacionim snagama. Tako uputstvo iz štaba 91. armijskog korpusa od 26. decembra 1944. godine sadrži veoma iznijansirano tumačenje kvaliteta dosadašnje njemačko-četničke saradnje, prvenstveno uslovljene spoznajom da [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] predstavlja zajedničkog neprijatelja. Pored toga, oficiri iz štaba 91. koprusa analiziraju kako se može proći s najmanje političke štete usljed stalno prisutnog antagonizma između vlasti NDH i četnikâ, preporučajući oprez u odnosima s potonjima zbog njihovih neprekinutih veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]: {{izdvojeni citat|Srpski četnici: <br /> Upotreba četničkih jedinica dala je u raznim oblastima dobre rezultate. Poznavanje zemljišta od strane četnikâ i njihove izviđačke aktivnosti protiv Titovih snaga od koristi su njemačkom Wehrmachtu. Međutim, oslanjanje četnika na njemački Wehrmacht proizilazi isključivo iz činjenice da su inferiorni u odnosu na Titove snage — [[Angloamerika|angloamerička]] oružana intervencija bi ih navela da odmah promijene kurs. Njihovi pokušaji da se svrstaju uz angloameričkog neprijatelja se nastavljaju. Stoga se savjetuje veliki oprez kada se postupa sa četnicima. Za vlastiti stav prema četnicima presudno je sljedeće: <br /> 1) Upotreba četničkih jedinica mora se sprovesti na način tako da, u slučaju nagle promjene kursa, šteta ostane u granicama podnošljivog; <br /> 2) Nijemci moraju iskoristiti neprijateljstvo između četnika i boljševičkih bandi; <br /> 3) Saradnja s četnicima od slučaja do slučaja u zamjenu za opskrbu borbenom municijom, zdravstvenu njegu i snabdijevanje namirnicama, ukoliko su dostupne; <br /> 4) Cjelokupno hrvatsko stanovništvo mrzi četnike; kompromis između njih i hrvatskih vlasti (posebno ustaša) teško da je moguć. Stoga, moramo spriječiti njihov upad na hrvatski teritorij, posebno između [[Drina|Drine]] i [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Prelazak [natrag] preko Drine u Srbiju, naročito od strane četnika iz Stare Srbije [misli se na teritoriju Nedićeve Srbije — prim.], treba podržati, jer se time izbjegava konflikt s NDH. Na hrvatskom tlu, taktički nužan kontakt s četnicima tokom operacija protiv Titovih snaga treba održati što je moguće više neprimjetnijim, s obzirom na odnos s ustašama; <br /> 5) Postojeća mržnja između srpskih četnika i [[Bošnjaci|Muslimana]] zahtijeva poseban oprez tokom pregovora s obje strane i njihovog upošljavanja, jer će se i jedna i druga strana ili povući ili odmah zauzeti neprijateljski stav ako se za takve pregovore sazna; <br /> Da li se četnici mogu iskoristiti u njemačku svrhu u borbi protiv Titovih bandi, '''čime bi se uštedjela njemačka krv''', zavisiće od razumnog i vještog pregovaranja s njima.<ref>[https://znaci.org/ok/T317.php?sta1=etni&sta2=D.M&idem=1404 NARA, T314, Roll 1630, frame no. 000770.] <br /> ({{jez-njem|"Die serbischen Cetniks. <br /> Der Einsatz von Cetnik–Verbänden hat in verschiedenen Gebieten guten Ergebnissen geführt. Von Nutzen für die Deutsche Wehrmacht ist die Landeskenntnis der Cetniks und ihre Aufklärungstätigkeit den Titobanden gegenüber. <br /> Anlehnung der Cetniks an die Deutsche Wehrmacht beruht jedoch nur auf die Tatsache, daß sie den Titokräften unterlegen sind: ein bewaffnetes angloameriknisches Eingreifen wird ihr sofortiges Umschwenken veranlassen, Ihre Versuche, sich dem angloamerikanischen Gegner zu nähern, laufen weiter. Große Vorsicht den Cetniks gegenüber ist daher angebracht. <br /> Für die eigene Haltung den Cetniks gegenüber ist maßgebend: <br /> 1.) Der Einsatz der Cetnik–Verbände ist so durchzuführen, daß bei plötzlichem Umschwenken der Schaden in erträglichen Grenzen bleibt. <br /> 2.) Die Feindschaft zwischen den Cetniks und bolschewistischen Banden muß deutscherseits ausgenützt werden. <br /> 3.) Zusammenarbeit mit Cetniks von Fall zu Fall gegen Bereitstellung von Gefechtsmunition, sanitäre Betreuung und Verpflegung, soweit diese vorhanden. <br /> 4.) Die Cetniks sind bei der gesamten kroatischen Bevölkerung verhasst, ein Ausgleich zwischen ihnen und den kroatischen Dienststellen (bes. Ustascha) ist kaum möglich, daher muss ein Eindringen in den innerkroatischen Raum insbesondere zwischen Drina und Bosna unsererseits verhindert werden. Ein Übertritt insbesondere der altserbischen Cetniks über die Drina nach Serbien ist zu unterstützen, da so Konflikt mit Kroatien vermieden wird. Auf kroatischem Boden ist taktisch notwendige Fühlung mit Cetniks bei Einsatz gegen Titobanden im Hinblick auf Verhältnis zur Ustascha möglichst wenig in Erscheinung treten zu lassen. <br /> 5.) Der bestehende Haß zwischen serbischen Cetniks und Muselmanen verpflichtet bei Verhandlungen und Einsatz beider Teile zu besonderer Vorsicht, da bei Bekanntwerden solcher Verhandlungen beide Parteien entweder abspringen oder sofort eine feindselige Haltung einnehmen werden. <br /> Von einer verständnisvoll und geschickt geführten Verhandlung mit den Cetniks wird es abhängen, ob diese durch Einsatz gegen Titobanden für deutsche Zwecke nutzbar gemacht werden können, somit also deutsches Blut gespart werden kann."}})</ref>|Uputstvo načelnika štaba 91. armijskog korpusa o „srpskim četnicima“ iz decembra 1944.}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore|Pavle Đurišić|Crnogorski dobrovoljački korpus}} [[File:Spisak vlastitih trupa njemačke Armijske grupe E 1944, decembra 1944.jpg|thumb|Spisak trupa njemačke Armijske grupe »E« iz decembra 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000376.]</ref> Na spisku se nalazi i “10.000 Crnogoraca“ ({{jez-njem|"10.000 Montenegriner"}}). Riječ je o četnicima [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] (tj. CDK), koji su se povlačili zajedno sa okupacionim snagama.]] Dok su srbijanski četnici sadjejstvovali snagama Armijske grupe »E« u njihovom proboju na sjever, četnici iz Crne Gore uzeli su učešća u [[Proboj XXI brdskog korpusa iz okruženja|proboju XXI brdskog korpusa iz okruženja]]. Jedinice crnogorskih četnika, koje su od Njemaca takođe preformirane u dobrovoljačke pukove ("[[Crnogorski dobrovoljački korpus]]"), borile su se u sastavu njemačkog [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. brdskog korpusa]] između [[Danilovgrad]]a i [[Cetinje|Cetinja]] rame uz rame sa njemačkim vojnicima. Ove snage učestvovale su zajedno sa njemačkim snagama u operacijama protiv NOVJ ([[Operacija Frilingservahen aprila 1944|Frilingservahen]], [[Operacija Ribecal avgusta 1944|Ribecal]]). Komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe "E"]] je u svom izvještaju od ove četnike ubrojao u brojno stanje svojih jedinica: {{izdvojeni citat|C. D. K. od 3 puka, pod komandom potpukovnika [[Pavle Đurišić|Đurišića]], formiran neposredno od strane K-de 2. OkA ([[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]]), bio je do sada u službenom pogledu potčinjen K-di 2. OkA a u snabdevačkom i taktičkom pogledu 181. peš. div., koja je trebalo da se obimno uključi u obuku. [...] C.D.K. se do sada dokazao u borbi protiv komunista, ali je upitna njegova pouzdanost prema njemačkom Wehrmachtu zbog Đurišićeva kontradiktornog stava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=825&rec=314&roll=664 NARA, T314, Roll 664, frame 000817.] <br /> ({{jez-njem|"M.F.K. zu 3 Rgt. unter Führung Oberstleutnant Djurisic, wurde von Pz.AOK 2 unmittelbar aufgestellt, unterstand bisher truppendienstlich Pz.AOK, versorgungsmässig und taktisch 181.Inf.Div., die sich ausbildungsmässig weitgehend einzuschalten hatte. <br /> M.F.K. im Kampf gegen Kommunisten bisher bewährt, jedoch in seiner Zuverlässigskeit gegenüber der deutschen Wehrmacht durch widerspruchsvolle Haltung Djurisic fragwürdig."}})</ref>|Izvještaj Komande 21. brdskog korpusa Komandi Grupe armija "E" od 23. septembra 1944. godine}} O odluci komandanta Crne Gore, Boke i Sandžaka JVuO potpukovnika Pavla Đurišića da slijedi kolonu njemačkih armijâ pri povlačenju s Balkana, te o značajnoj pomoći pruženoj okupatoru od strane crnogorskih četnika tom prilikom, piše u svojim ratnim memoarima i [[Hermann Neubacher]]: {{izdvojeni citat|On je bio opasan nemački saveznik. Meni je uvek bilo savršeno jasno da bismo mi za Pavla Đurišića, u slučaju invazije zapadnih sila na Balkan, ponovo postali njegov najveći neprijatelj. Kada je započelo povlačenje nemačkih trupa iz Crne Gore, Pavle Đurišić je krenuo sa njima. Tokom napornih marševa po planinskom terenu, tokom operacije povlačenja prolazili smo i kroz područja koja su kontrolisali partizani. Njegove trupe vodile su borbu sa partizanima i time nemačkim trupama olakšale evakuaciju sa tog prostora. Kasnije je Pavle Đurišić sklopio ugovor sa ustaškim trupama Ante Pavelića, da bi mogao da prođe sa svojim jedinicama kroz Hrvatsku i Istru. Tamo su se već nalazile i druge četničke jedinice, kao i Ljotićevi dobrovoljci.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN], str. 176—177.</ref>|[[Hermann Neubacher]]}} === Prelazak sa Nemcima u Bosnu (1944-1945) === {{main|Proboj Armijske grupe E kroz istočnu Bosnu|Četnička ofanziva u istočnoj Bosni 1944.|Bosanska golgota}} [[File: Četnički oficir Dinarske divizije, SS-Sturmbannführer Ernst Lerch i neidentificirani SS-Hautsturmführer tokom ofanzive protiv IX. korpusa.jpg|thumb|Oficir [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije JVuO]], SS-Sturmbannführer [[Ernst Lerch]] i neidentificirani SS-Hauptsturmführer tokom ofanzive protiv [[9. korpus NOVJ|9. korpusa NOVJ]] u Sloveniji, mart 1945. godine<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2016/05/bk0164.html Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0164 | Photo | Höherer SS- und Polizeiführer Adriatisches Küstenland]</ref>]] [[Armijska grupa "E"]] imala je u planu otvaranje komunikacija kroz istočnu Bosnu, pa je krajem novembra jedna njena divizija ([[11. poljska vazduhoplovna divizija (Nemačka)|11. poljska vazduhoplovna divizija]]) započela napad pravcem od [[Rogatica|Rogatice]] prema [[Zvornik]]u, protiv snaga [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg udarnog korpusa]] [[NOVJ]]. Međutim, kako su tokom ofanzive [[NOVJ]] i Crvene armije od 3. decembra nemačke pozicije na [[Sremski front|Sremskom frontu]] ozbiljno ugrožene, ova divizija hitno je izvučena i transportovana prugom [[Sarajevo]] - [[Slavonski Brod]] na [[Sremski front]]. Na njeno mesto usmerena je glavnina četnika iz [[Srbija|Srbije]]. U izvještaju Operativnog odjeljenja u [[Sarajevo|Sarajevu]] Armijske grupe »E« od 10. decembra 1944, koji potpisuje potpukovnik Warnstorff, istaknuto je: {{izdvojeni citat| Telegram 34. i 91. arm. korpusu, 5. SS-brd. arm. korpusu i Korpusnoj grupi »Kibler«: 1) Četnici na maršu u širi rejon Valjeva privremeno će preći preko područja Rogatica — Ljubovija — Zvornik — Kladanj. 2) DM garantuje najlojalnije držanje prema nemačkim jedinicama i nudi saradnju. Znak raspoznavanja za saradnju između nemačkih jedinica i četnika je: Mitrovica. 3) Četnike u što većoj meri koristiti za službu izviđanja. Materijalna pomoć može im se obezbediti u ograničenim razmerama ukoliko se stave na raspolaganje za borbu protiv bandi. 4) K-da Grupe armija obavestila je hrvatske vlasti o navedenom kretanju.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=998&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000992.] ({{jez-njem| <br /> "1.) Cetniks überschreiten auf dem Marsch in den Großraum Valjevo vorübergehend das Gebiet Rogatica – Ljubovija – Zvornik – Kladanj. <br /> 2.) DM hat loyalste Haltung gegenüber deutscher Truppe zugesichert und bietet Zusammenarbeit an. Kennwort zwischen deutscher Truppe und Cetniks für Zusammenarbeit ist "Mitrovica". <br /> 3.) Die Cetniks sind weitgehend für Erkundungsaufträge zu verwenden. Materielle Hilfe darf ihnen in beschränktem Ausmaß gewährt werden, soweit sie sich zum Kampf gegen die Banden zur Verfügung stellen. <br /> 4.) Die kroatischen Behörden sind über obige Bewegung durch Okdo. unterrichtet worden."}})</ref>}} U izvještaju njemačkog opunomoćenog generala u [[NDH]] od 24. decembra 1944. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_82.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje POSLJEDNJI DANI NA VUČJAKU]</ref> navodi se da je general Draža Mihailović izrazio spremnost za suradnju i sa formacijama NDH u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Prema izvješću pouzdanog agenta, Draža Mihajlović je izrazio namjeru da se bori skupa sa ustašama i domobranima, jer je njihov zajednički glavni cilj uništenje komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=443&rec=311&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000427.] <br /> ({{jez-njem|"Nach zuverlässiger V–Mann–Meldung soll Draza Mihajlovic geäussert haben, er wolle mit den Ustascha und Domobranen zusammen kämpfen, da das gemeinsame Hauptziel die Vernichtung des Kommunismus sei."}})</ref>|Izvještaj njemačkog opunomoćenog generala u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 24. XII 1944.}} Četnici su, pod ličnom komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]], nakon koncentrisanja unutar nemačko-ustaških linija, izvršili [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|napad na snage NOVJ]]. 8. decembra [[1944]]. ujutro sa nemačko-ustaških položaja u okolini [[Rogatica|Rogatice]] krenuli u silovit napad prema [[Zvornik]]u. Ovaj napad bio je usklađen sa napadom nemačkog 34. armijskog korpusa sa druge strane, pravcem [[Užice]] - [[Ljubovija]] - [[Zvornik]]. Ovom prilikom četnicima su Nemci obezbedili snabdevanje municijom, kao i zbrinjavanje ranjenika u nemačkim bolnicama u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Pošto je prodor četnika prema [[Zvornik]]u odbijen, njihova glavnina usmerila se prema oslobođenoj [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|neizvesnim borbama od 24. do 28. decembra]] [[Treći udarni korpus NOVJ]] krajnjim naporom odbio je ovaj napad. Nakon ovog poraza, glavnina [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] snaga razmestila se u [[Modriča|Modriči]] i okolini, gde su nakon kraćeg sukoba uspostavili sporazum sa snagama NDH. Tako su se našli na za Nemce vitalnoj komunikaciji Sarajevo - Brod, vodeći zajedno sa Nemcima teške dvomesečne borbe protiv [[Druga armija JA|Druge jugoslovenske armije]], koja je nastojala da je prekine. Preko pukovnika Borote, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, uspostavljena je saradnja sa nemačkim štabom u [[Sarajevo|Sarajevu]], od kojeg je obezbeđeno snabdevanje municijom i bolničko zbrinjavanje ranjenika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_130.htm Opšti uslovi sporazuma o saradnji između četnika i nemačkih jedinica pripremljeni za pregovore decembra 1944. godine], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - dokument broj 130</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Ratni dnevnik Armijske grupe E 1.10.1944-31.12.1944], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - prilog broj 2, (10. decembar 1944)</ref> [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićeva]] grupacija takođe je uspostavila vezu sa Štefanom Hedrihom ({{jez-nem|Stefan Hedrich}}), SS-oberfirerom i inspektorom u glavnom štabu SS, komandantom SS-oblasti Severozapadna Bosna.<ref>[https://www.znaci.org/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß], četvrti deo: Das Kriegsjahr 1944 (Ares verlag, Graz), strana 268.</ref> [[3. april]]a 1945. godine, kada su nemačke trupe napuštale Bijeljinu i okolinu, Mihailović je pokušao da ih pridobije da ostanu pod njegovom komandom kao jugoslovenski državljani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_192.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša štaba Vrhovne komande od 12. decembra 1944. do 7. aprila 1945. godine]</ref> [[Schutzstaffel|SS]]-Sturmbannführer (major) [[Ernst Lerch]], u izvještaju od 8. marta 1945. godine, piše da je [[Aleksandar Nikolić (četnik)|Aleksandar Nikolić]], zapovjednik Sremsko-slavonske komande JVuO, zajedno sa svojim trupama (za koje navodi da broje oko 80 ljudi, ali i da bi po pristizanju ostatka jedinice ta cifra mogla dostići i 400) došao u [[Istra|Istru]], tj. u [[Operativna zona Jadransko primorje|Operativnu zonu Jadransko primorje]], gdje se stavlja na raspolaganje njemačkim vlastima. Ernst Lerch moli nadređene da naznače rejon u kojem bi »grupa pukovnika Nikolića« mogla da bude »upotrebljena«: {{izdvojeni citat|1.) U prostor [[Jurdani]], prov. [[Rijeka (grad)|Rijeka]], stigli su delovi četničke grupe pukovnika Nikoliča u jačini oko 80 ljudi. 2.) Prema telegr. Glavnog ureda SS od 7. 2. 45, delovodn. pov. br. 375/45, grupa Nikolić potčinjena je komandantu SS i policije u [Operativnoj zoni] Jadr. primorje. [...] 6.) Pukovnik Nikolić je samostalni četnički komandant i njegov načelnik Štaba major Miladinović je izjavio da ova grupa ne želi nikakvu zavisnost od ministra [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]a, odn. od drugih četničkih grupa. <br /> Oni obećavaju da će se stoprocentno zajedno s Nemcima boriti kako protiv komunista tako i protiv regularnih engleskih trupa koje oni navodno preziru iz dubine duše. <br /> Ovaj osnovni stav oni će zadržati u svakoj situaciji pa ma šta se desilo.<ref>[https://znaci.org/zb/4_6_19.htm Zbornik NOR-a – tom VI – Borbe u Sloveniji – knjiga 19. – 1. III – 15. V 1945. godine, Vojnoistorijski institut], Beograd, 1975, dokument br. 161, str. 822–823.</ref>|Obaveštenje komandanta SS i policije u Operativnoj zoni Jadransko primorje od 8. marta 1945. o pristizanju četnika pukovnika Nikolića u Istru}} [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnu Evropu]], u svojim poslijeratnim memoarima ističe da je sa četničkim komandantom održavao vezu sve do aprila 1945, tj. do [[Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)|zajedničkog povlačenja Nijemaca i četnika]] pred jedinicama NOVJ i [[Crvena armija|Crvene armije]]. Neubacher navodi da je postojala i zamisao o susretu između njega i generala Mihailovića, ali [[Joachim von Ribbentrop]] nije dao dopuštenje za taj sastanak: {{izdvojeni citat|Tokom sukoba četnika sa Englezima, stiglo je do mene pitanje da li bih bio spreman da razgovaram sa Dražom Mihailovićem. Ovu sam molbu prosledio ministru spoljnih poslova Ribentropu, tražeći od njega da mi dozvoli da do takvog susreta dođe. U principu, nije mi bilo zabranjeno da uspostavim kontakt. Ali, za vođenje razgovora morao sam da dobijem specijalnu dozvolu. Bilo mi je, međutim, zabranjeno da stupim na teren koji kontroliše Draža Mihailović. Moja spremnost i želja da se sretnem sa njim bili su veliki, te sam uskoro morao da sam sebi priznam da je moj glavni motiv bio – radoznalost. Da se sretnem sa četničkim vođom, a da se prethodno ne izvrše potrebne pripreme, razgovor bi bio besmislen, i jedino bi doneo neugodnost i neprilike za Dražu Mihailovića, jer bi dobio etiketu „kolaboratera“. Trebalo je susret dobro organizovati, kako bi bilo sigurno da će doneti senzacionalan rezultat. Verovatno je i sam Draža Mihailović tako razmišljao, pa zato, najzad, nije nikada ni došlo do našeg susreta. Ali, ostali smo u vezi preko naših posrednika. I jedna i druga strana bila je u tim kontaktima veoma oprezna. Jedan moj poverljiv čovek čak je tri puta bio u Dražinom glavnom štabu. Da ne bih bio suviše opširan, zadovoljiću se samo tvrdnjom da Draža Mihailović svoju politiku sve do kraja rata nije menjao. Tek početkom 1945, u vreme naših poslednjih borbi u Hrvatskoj, kada je povlačenje naših trupa sa tog prostora bilo samo pitanje dana, Draža Mihailović mi se obratio direktnom molbom – i to preko svojih poverljivih ljudi u Beču – da mu pružim pomoć u vezi sa naoružanjem njegovih jedinica. Tokom nekoliko dana ja sam čak imao direktnu radio-vezu sa njegovim glavnim štabom u Bosni. Moj poverljiv čovek bio je poslednji put kod Draže u aprilu 1945.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 161–162.</ref>}} General Mihailović je odbijao da osobno uđe u bilo kakav aranžman s okupatorom, i od ove je politike odstupio samo u četiri ili pet navrata tokom rata. Riječ je o [[Sastanak u Divcima|sastanku u Divcima]] sredinom novembra 1941. godine, zatim o dva sastanka s predstavnikom Hermanna Neubachera, [[Rudolfom Stärkerom]], u jesen 1944 (prvi u zapadnoj Srbiji na kojem je Mihailovića pratio pukovnik [[Robert H. McDowell]], šef američke vojne misije pri njegovu štabu, a drugi u sjeveroistočnoj Bosni), kao i o posljednjem sastanku sa Stärkerom na planini [[Vučjak]], početkom aprila 1945. Neubacher pokušava u svojoj knjizi ekskulpirati Mihailovića od odgovornosti za kolaboraciju.<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> == Nemci o generalu Mihailoviću i JVuO == [[Datoteka:Draža pred sudom.jpg|mini|desno|Optuženi [[Dragoljub Mihailović]] na [[Beogradski proces|suđenju u Beogradu]] [[1946]].]] {{izdvojeni citat|'''Njemačka je za D.M.-a neprijatelj br. 2 – neprijatelj br. 1 su komunisti'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944.}} Jedna od najrječitijih evaluacijâ komandne sposobnosti načelnika štaba Jugoslovenske vojske u Otadžbini, a koja potiče iz primarnih izvora njemačke provenijencije, sadržana je u mjesečnom izvještaju Komande Jugoistoka za mart 1943. godine<ref>[https://znaci.org/00001/40_51.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje BITKA NA NERETVI I NJENE POSLJEDICE]</ref>: {{izdvojeni citat|Dosadašnje borbe pokazuju da je Mihailović kao vojni komandant zatajio. Mihailović snosi glavnu krivnju za dosadašnje neuspjehe zbog nepravilne procjene vremena, prostora i zemljišta i zbog toga što nije iskoristio opće date mogućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=813&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame 6290063.] <br /> ({{jez-njem|"Die bisherigen Kämpfe zeigen, daß Mihailovic als militärischer Führer versagte. Die gegebenen Möglichkeiten infolge Unkenntnis von Zeitbedarf, Raum und Gelände nicht erkennend, trägt er die Hauptschuld an den bisherigen Mißerfolgen."}})</ref>|Procjena situacije Komande Jugoistoka za mart 1943. (1. april 1943.)}} Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i [[feldmaršal]] [[Maximilian von Weichs]], koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće: {{izdvojeni citat|Mihailovićeve trupe su se nekada borile protiv naših okupacionih trupa iz lojalnosti prema svome kralju. U isto vreme su se borile protiv Tita, zbog svojih antikomunističkih ubeđenja. Ovaj rat na dva fronta nije mogao dugo potrajati, posebno kada je britanska podrška počela favorizovati Tita. Sledstveno, Mihailović je pokazao pronemačka stremljenja. Bilo je angažmana tokom kojih su se srpski četnici borili protiv Tita zajedno sa nemačkim trupama. Sa druge strane, dešavalo se da neprijateljski raspoložene četničke grupe napadnu nemačke vozove za snabdevanje da bi popunili sopstvene zalihe. Mihailović je voleo da ostane u pozadini, i prepusti takve poslove svojim podređenima. On se nadao da će dočekati svoje vreme ovom igrom moći, dok mu anglo-američko iskrcavanje ne obezbedi dovoljnu podršku protiv Tita. Nemačka je prigrlila njegovu podršku, koliko god privremenu. Četničke izviđačke aktivnosti naši komandanti su visoko cenili.<ref>http://znaci.org/00002/318_4.htm ({{jez-eng|"MIHAILOVIC's troops once fought against our occupation troops out of loyalty to their King. At the same time they fought against TITO, because of anti—Communist convictions. This two front war could not last long, particularly when British support favored TITO. Consequently MIHAILOVIC showed pro-German leanings. There were engagements during which Serbian Chetniks fought TITO alongside German troops. On the other hand, hostile Chetnik groups were known to attack German supply trains in order to replenish their own stocks. ''MIHAILOVIC liked to remain in the background, and leave such affairs up to his subordinates. He hoped to bide his time with this play of power until an Anglo—American landing would provide sufficient support against TITO. Germany welcomed his support, however temporary. Chetnik reconnaissance activities were valued highly by our commanders''."}})</ref>}} Takođe, feldmaršal von Weichs na drugom mjestu podcrtava da, dok se general Mihailović nastojao držati po strani, taktička je njemačko-četnička kolaboracija na terenu poprimala sve veći obim: {{izdvojeni citat|Iako se on sâm [Mihailović] oštroumno suzdržavao od iznošenja svog ličnog stava u javnosti, bez sumnje kako bi imao odriješene ruke za svaku eventualnost (npr. savezničko iskrcavanje na Balkanu), dopustio je svojim komandantima da pregovaraju s Nijemcima te da s njima sarađuju. I oni su to činili, sve više i više...<ref>Röhr, Werner, ed. (1994). Europa unterm Hakenkreuz: Okkupation und Kollaboration (1938–1945). Berlin: Hüthig. s. 358. <br/ > ({{jez-eng|"Though he himself [Draža Mihailović] shrewdly refrained from giving his personal view in public, no doubt to have a free hand for every eventuality (e.g. Allied landing on the Balkans), he allowed his commanders to negotiate with Germans and to co-operate with them. And they did so, more and more..."}})</ref>|[[Maximilian von Weichs]]}} Specijalni [[Adolf Hitler|Hitler]]ov izaslanik [[Hermann Neubacher]] u svojim memoarima tumači politiku Draže Mihailovića. On piše da je Mihailović „ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva”. Neubacher primjećuje da su Mihailovićevi komandanti sarađivali sa Nijemcima, dočim je on nastavio voditi antiokupatorsku propagandu: {{izdvojeni citat|Politiku Draže Mihailovića nije bilo teško razumeti. On je bio impresioniran nemačkim vojnim podvizima. Pa ipak, sa sigurnošću je računao na to da će Nemačka izgubiti rat. Dovoljno sam čuo od pouzdanih izvora, koji su me obavestili o Dražinom stavu prema Rajhu. On je ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva. Saveznici su Dražu ostavili na cedilu, pa je zato pokušao da od Nemaca – koji su za njega sada bili samo neprijatelj broj dva – dobije što je moguće više oružja. Namera četničkog vođe bila je ova: da se, kada započne nemačko povlačenje, bez borbe dokopa nemačkih strateških pozicija i da se na njima utvrdi. On se spremao za konačan obračun sa Titom, koji je trebalo da se vodi beskompromisno, na život ili smrt, a u pitanju je bila budućnost Jugoslavije. Dok su, dakle, Dražini podređeni komandanti tu i tamo sarađivali sa Nemcima, on je sam nastavio da i dalje vodi propagandu protiv Nemaca.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 160–161.</ref>}} Čak i kada je odobravao kolaboraciju svojih komandanata sa okupatorima, general Mihailović je strogo vodio računa da se na taj način lično ne kompromituje, prvenstveno iz straha od negativne reakcije stanovništva okupirane Jugoslavije. Presretanjem komunikacije između Mihailovića i vojvode Đujića ujesen 1943, njemački nadležni organi su registrovali ovu tendenciju kod četničkog vođstva: {{izdvojeni citat|18.11. Radio-naređenje D.M. Đujiću da još više nego do sada ratuje zajedno sa njemačkim Wehrmachom protiv komunista, jer su oni izdali srpsku nacionalnu stvar. On sam ne može tako postupiti zbog stava naroda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=235&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000223.] <br /> ({{jez-njem|"18. 11. FUNKBEFEHL D. M. AN DJUJIC, MIT DEUTSCHER WEHRMACHT GEGEN KOMMUNISTEN MEHR ALS BISHER ZU KAEMPFEN, DA NATIONALE SACHE SERBIENS VERRATEN. ER SELBST KOENNE WEGEN VOLKSMEINUNG NICHT MITMACHEN."}})</ref>|Depeša komande Druge oklopne armije komandi [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 21. novembra 1943. godine}} General [[Schutzstaffel|SS]]-a [[Otto Kumm]], treći komandant [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS dobrovoljačke brdske divizije »Prinz Eugen«]], u knjizi ratnih memoara naslovljenoj ''Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"'' („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”), ostavio je svoje tumačenje prirode odnosâ između JVuO i njemačkog okupatora: {{izdvojeni citat|Kao ostatak „u šumi“ regularne armije nakon okupacije Jugoslavije, oni su nosili stare uniforme – i nove brade, jer su se zakleli da se neće brijati dok okupator ne bude isteran iz zemlje. Oni su bili verni kraljevini i borili su se za svog mladog kralja Petra II, ali radije su se držali udaljenih sela i oblasti, ne napadajući naše jedinice, osim ako se nisu osećali dovoljno nadmoćnim. Disciplina i naoružanje bilo im je relativno dobro, a u odnosu prema drugim jugoslovenskim narodnim i verskim grupama bili su nepredvidljivi – što je često išlo do napada na hrvatska sela i muslimanske žene. Kao prijatelje još su imali Engleze – i njihov radio. Na volovskim kolima ili na konjskim leđima oni su se povremeno prebacivali u druge oblasti, najčešće neuzdrmani, jer smo ih mi puštali, smatrajući da ih dugoročno možemo pridobiti za nas – kao '''braću po oružju protiv komunizma'''. To je donekle nejasna situacija, oni nisu prijatelji, ali ni neprijatelji, i situacija se menja s vremena na vreme.<ref>[http://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], [http://www.znaci.org/00001/200_5.pdf Aufstellung der Division "Prinz Eugen"] str. 52. <br /> ({{jez-njem|"Als Reste der nach der Besetzung Jugoslawiens 'in den Wald' gegangenen regulären Armee tragen sie die alte Uniform – und neue Bärte, da sie geschworen haben, sich nicht früher zu rasieren, bevor nicht der Okkupator aus dem Land gejagt ist. Sie sind königstreu und kämpfen für ihren Jung-König Peter II., doch weichen sie lieber aus in abseits gelegene Dörfer und Gebiete und stellen sich nur selten unseren Verbänden, es sei denn, sie fühlen sich in ausreichender Ubermacht. Disziplin und Bewaffnung sind relativ gut, gegenüber den anderen jugoslawischen Volks- und Glaubensgruppen sind sie unberechenbar, weshalb es oft zu Ubergriffen gegen kroatische Dörfer oder muselmanische Frauen kommt. Als stille Freunde haben sie die Engländer – und ihre Funkgeräte. Auf Ochsenkarren oder hoch zu Roß verlegen sie manchmal in eine andere Gegend, meist ungeschoren, da wir sie ziehen lassen und sie auf lange Sicht für uns gewinnen wollen – als Waffengefährten gegen den Kommunismus. Es ist eine etwas unklare Situation, sie sind nicht Freund, auch nicht Feind, die Lage wechselt von mal zu mal."}})</ref>}} Saradnju sa četničkim formacijama generala Mihailovića u borbi protiv zajedničkog neprijatelja pominje u svojim memoarima i [[Schutzstaffel|SS]]-potpukovnik [[Otto Skorzeny]], vođa njemačkih komandosa, zaslužan za izvođenje brojnih specijalnih operacija tokom rata. Neposredno pred [[Kapitulacija Nacističke Njemačke|kapitulaciju nacističke Njemačke]], ''Obersturmbannführer'' Skorzeny je tri dana (od 5. do 8. maja [[1945]]. godine) vršio dužnost šefa njemačke vojno-obavještajne službe ''[[Abwehr]]''. Po osobnom ''[[Adolf Hitler|Führer]]ovom'' naređenju, potpukovnik Skorzeny biva upućen proljeća 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju, kako bi koordinirao [[Operacija Konjićev skok|operacijom uništenja]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOVJ]] i zarobljavanja [[Josip Broz Tito|maršala Tita]]: {{izdvojeni citat|U proljeće 1944. dobio sam naredbu Vrhovne komande Wehrmachta da lociram [[Josip Broz Tito|Titov]] štab, uništim ga i uhvatim Tita, koji je, prema [[Winston Churchill|Churchill]]ovoj volji, već bio zamijenio generala Mihailovića. Mihailović, ratni ministar mladog kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II]] od Jugoslavije, koji je živio u egzilu u [[London]]u, bio je uplašen sve većim uticajem komunizma. Na njegovo zaprepaštenje, njegovi su se četnici ponekad borili zajedno čak s mađarskim trupama, Hrvatima [[Ante Pavelić]]a, pa čak i sa našim vojnicima protiv Titovih trupâ.<ref>Otto Skorzeny, ''Meine Kommandounternehmen. Krieg ohne Fronten'', Universitas Verlag in F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München, 1993, s. 201. <br /> ({{jez-njem|"Im Frühjahr 1944 bekam ich den Befehl vom OKW, das Hauptquartier Titos ausfindig zu machen, es zu zerstören und Tito gefangenzunehmen, der nach dem Willen Churchills schon den General Mihailowitsch abgelöst hatte. Der Kriegsminister des im Exil in London lebenden jungen Königs Peter II. von Jugoslawien, Mihailowitsch, war über den fortschreitenden Einfluß des Kommunismus erschreckt. Seine Tschetniks schlugen sich zu seinem Erstaunen manchmal sogar gemeinsam mit den ungarischen Truppen, den Kroaten des Ante Pawelitsch und selbst unseren Soldaten gegen die Truppen Titos."}})</ref>}} == Reference == {{izvori|2}} == Povezano == * [[Kolaboracija četnika sa silama Osovine]] * [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom]] == Vanjske veze == {{commonscat|Chetnik collaboration with Axis occupation}} * [https://www.znaci.org/00001/40.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)] {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} {{Authority control}} [[Kategorija:Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu| ]] 3eurx5cbora7xza6s4xxtc8l767jg1u 42713621 42713620 2026-10-25T13:07:04Z ~2026-52047-51 396422 42713621 wikitext text/x-wiki {{Sređivanje|razlog=Preterana upotreba citata}} [[File:Lukačević i Nemci.jpg|thumb|Četnički potpukovnik [[Vojislav Lukačević]], dvojica nemačkih oficira i neidentifikovani četnički komandant. Fotografija je verovatno nastala tokom [[Bitka za Konjic 1943.|bitke za Konjic]], od 19. do 26. februara 1943. godine, kada su snage pod Lukačevićevom komandom sadejstvovale s Nemcima.]] [[File:Četnici i Nemci u okupiranoj Jugoslaviji.jpg|thumb|Četnici i Nijemci u okupiranoj Jugoslaviji.]] {{TranslitN|Kolaboracija četnika s Trećim Reichom|Колаборација четника с Трећим Рајхом}} '''Kolaboracija četnika s Nemcima''' odvijala se, sa manjim ili većim intenzitetom, tokom većeg dijela perioda [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu]]. Glavna usluga koju su četnici vršili Nemcima bila je borba protiv [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|partizanskih jedinica]], hvatanje pripadnika [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|pokreta otpora]] po naseljenim mestima, te njihovo likvidiranje ili slanje u logore pod kontrolom okupacionih ili kvislinških vlasti. Zbog njegovog inicijalnog učešća u [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanku u Srbiji 1941]], Nemci su [[Draža Mihailović|Dražu Mihailovića]] dugo smatrali neprijateljem, za kojim je raspisana poternica.<ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941.</ref><ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D1%98%D1%83%D0%BB%D0%B0_1943.</ref> Istovremeno, njegovi odredi širom okupiranog područja sarađivali su sa nemačkom vlašću na razne načine (npr. [[legalizacija četnika u Srbiji]] 1941–1943). Saradnja četnika sa Vermahtom postala je sveobuhvatna nakon novembra 1943. godine, kada je politički vrh u [[Berlin]]u konačno odlučio da prihvati Dražu Mihailovića za saradnika, što je rezultiralo potpisivanjem niza [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovora o saradnji]] sa njegovim glavnim komandantima u Srbiji. Nakon potpisivanja ugovora o primirju i saradnji, okupator je počeo isporučivati municiju i vojnu opremu četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod nadzorom njemačkih oficira, borile protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] i [[Sandžak]]u.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 12058.</ref> U [[NDH]], četnici su služili Nemcima za razne namene: dostavljanje obaveštenja o komunistima, pomoć nemačkim nabavkama stoke, pomoć trupama u svojstvu vodiča, pomoć u ljudstvu, učestvovanje u osovinskim operacijama (na primer [[operacija Citen|operacija Ziethen]], [[operacija Bora]]), i druge potrebne radnje za gušenje ustaničkog pokreta.<ref name="ReferenceA">[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u Dalmaciji i zapadnoj Bosni]</ref> Nemci su četnike snabdevali oružjem i opremom i dozvoljavali im da po potrebi koriste njihove garnizone za smeštaj i motorizaciju za transport. Partizanske pokrete po Bosni i Hercegovini te Hrvatskoj Nijemci su u mnogo navrata doznavali na osnovu četničkih dojava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1071&rec=314&roll=563 NAW, T-314, Roll 563, frames 001061-1062: Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa (31. januar 1944.)]</ref> Prve dve godine rata, četnici su formalno bili deo [[Savezničke sile u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] koalicije, ali zbog stavljanja [[Četnički odredi Jugoslovenske vojske|četničkih odreda Jugoslovenske vojske]] pod komandu Vermahta, krajem 1943. je došlo do konačnog napuštanja Draže Mihailovića od strane Saveznika, a potom 1944. godine i do napuštanja i osude četnika od strane jugoslovenskog kralja.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0_II_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D1%98_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%81%D1%86%D0%B8_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5 Poziv kralja Petra II na pristupanje Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije]</ref> Zbog kolaboracije sa nemačkim okupatorom, mnogim je četničkim vođama, uključujući samog Dražu Mihailovića, suđeno u [[Beogradski proces|beogradskom]] i drugim procesima. Pored kolaboracije sa Nemcima, četnici na teritoriji italijanske okupacione zone su tesno [[Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom|sarađivali sa fašističkom Italijom]]. == Nemačka politika prema četnicima == Česte njemačke promjene kursa u odnosu prema četnicima Draže Mihailovića (npr. [[Sastanak u Divcima|pregovori u Divcima]] u novembru, pa [[Operacija Mihailović|napad na štab Draže Mihailovića]] u decembru 1941, zatim ponovna obustava progona Mihailovićevih četnika i skidanje ucjene na njegovu glavu u proljeće 1942. godine, itd.) tokom čitavog ratnog perioda, bile su u potpunosti u skladu sa politikom koja je vođena u okupiranim zemljama. Najplastičniji prikaz ovakvog pristupa prezentovao je [[Felix Benzler]], opunomoćenik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova u [[Beograd]]u, u izvještaju koji je poslao u [[Berlin]] 11. marta 1942. godine ministru vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]]: {{izdvojeni citat|To što nemačka vojna mesta vode pregovore s pojedinim četničkim vođama, nije ništa neobično u srpskom prostoru. To se zbiva svesno, u okviru naše politike, uslovljene slabošću naših vojn[ičk]ih snaga i dosad ne bez uspeha vođene, da Srbe, a naročito ustanike usmeri jedne protiv drugih (komuniste protiv četnika, četnike među sobom, vladine dobrovoljce protiv komunista i četnika) i da se time po mogućnosti omete obrazovanje jednog jedinstvenog fronta.<ref>AVII, NAV, N-T-120, 200/153555-58.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/154_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.], str. I/272.</ref><ref>Branislav Božović – Mladen Stefanović: MILAN AĆIMOVIĆ – DRAGI JOVANOVIĆ – DIMITRIJE LJOTIĆ, Centar za informacije i publicitet, Zagreb, 1985, str. 90.</ref>}} Njemačko konstantno opiranje uspostavi saradnje s četnicima Draže Mihailovića bilo je generirano sa samog političkog vrha. U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta prenesena je informacija da je 23. septembra 1942. održan sastanak vođe Trećeg Reicha [[Adolf Hitler|Adolfa Hitler]]a s predsjednikom [[Rumunija|rumunjske]] vlade [[Ion Antonescu|Ionom Antonescuom]] i poglavnikom [[NDH]] [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]]. Na sastanku se uglavnom raspravljalo „o hrvatskim problemima“. Pored njemačkog veleposlanika u [[Zagreb]]u [[Siegfried Kasche|Siegfrieda Kaschea]], sastanku je prisustvovao i opunomoćeni general u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau]] koji se nije ustručavao da „otvoreno kritikuje hrvatsku vlast“, ali je i „skrenuo pažnju na četnike, koje su naoružali Italijani“. General von Horstenau je predložio da bi četnike trebalo „upotrebiti da na svom području [tj. u njemačkoj okupacionoj zoni] postanu organi reda“: {{izdvojeni citat|Hitler je na taj predlog negativno odgovorio, jer da mu se čini veoma opasno da se četnicima pruži podrška. Četnici su pre svega srpske patriote, koji zastupaju [[Velika Srbija|velikosrpsku]] misao. Time hranimo zmiju koja će jednoga dana da poraste. Istina, danas je ona još mala, ali jednog dana mogla bi da bude opasna.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Nakon sagledavanja situacije na Balkanu u jesen 1943, Nemci su jugoslovenske partizane proglasili najvećim neprijateljima.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_156.htm PROCENA KOMANDANTA JUGOISTOKA FELDMARŠALA VAJKSA OD 1. NOVEMBRA 1943. VOJNO-POLITIČKE SITUACIJE NA BALKANU KRAJEM OKTOBRA 1943. GODINE</ref> U cilju borbe protiv partizana, tolerisali su i koristili četnike kao antikomunističku miliciju, iako im je bilo dobro poznato da oni održavaju veze sa [[London]]om. == Hronologija == === Mihailovićeva ponuda Nemcima i pregovori u Divcima (jesen 1941) === {{main|Ustanak u Srbiji 1941.|Sastanak u Divcima}} {{izdvojeni citat|Četnički odredi jugoslovenske vojske pod komandom pukovnika Draže Mihailovića stavljaju se na raspolaganje za borbu protiv komunista u saradnji sa nemačkim Vermahtom.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_30._%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941._%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0 Извештај капетана Матла претпостављенима од 30. октобра 1941. о разговорима са представницима Драже Михаиловића]</ref>|Ponuda Draže Mihailovića Nemcima iz oktobra 1941.}} {{Wikisource|Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} {{Wikisource|Izveštaj kapetana Matla pretpostavljenima od 30. oktobra 1941. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića}} {{Wikisource|Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.}} Nemci su za gušenje [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji 1941.]] angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva. Vezu je uspostavio preko pukovnika [[Branislav Pantić|Branislava Pantića]], njegovog predstavnika i obaveštajca u [[Beograd]]u. Pukovnik Pantić je nakon rata svjedočio da je odluka o pregovorima s predstavnicima njemačkih okupacionih snagâ donijeta krajem oktobra 1941. godine, i to na sastanku održanom u kući [[Živojin Mišić|vojvode Mišića]] u [[Struganik]]u. Sastanku su, pored Draže Mihailovića i Branislava Pantića, prisustvovali i [[Dragiša Vasić]], potpukovnik [[Dragoslav Pavlović]], major [[Aleksandar Mišić]] i kapetan [[Nenad Mitrović]]. Pukovnik Pantić piše: {{izdvojeni citat|O potrebi pregovora nije bilo reči. Situacija je svima bila jasna. Ona ih je neodstupno zahtevala. Sporno je bilo: sa kime treba razgovarati, da li sa Nemcima ili sa Nedićem? Posle duže diskusije većina se složila da treba pregovarati sa Nedićem. Ovome se odsudno usprotivio Draža i major Mišić. Njegov zaključak po ovom pitanju bio je izražen rečima: – KAD JE SITUACIJA TAKVA DA MORAM DA PREGOVARAM, ONDA ĆU DA PREGOVARAM SA NEPRIJATELJEM. NA TO ME OVLAŠĆUJE I MEĐUNARODNO RATNO PRAVO. UOSTALOM, ŠTA MI MOŽEMO DA DOBIJEMO OD NEDIĆA? SVE ŠTO NAMA TREBA, ORUŽJE I MUNICIJA, NEDIĆ MORA TRAŽITI OD NEMACA. JER OVDE NISU U PITANJU MALE I SITNE KOLIČINE. ZAŠTO IĆI POSREDNO, KAD MOŽEMO NEPOSREDNO? Njegovo odsudno držanje, po ovom pitanju, odnelo je prevagu... Isto tako bilo je sporno pitanje da li da se o pregovorima obavesti Nedić. Posle kraće diskusije, a pošto sam ja izložio da kapetan g. dr. Matl nalazi da Nedića treba obavestiti, doneta je odluka da se tako i učini. Tako je doneta odluka da se pregovara sa Nemcima.<ref>[https://sr.m.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BE_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98_%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%B8_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0 Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima]</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 138.</ref><ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115.</ref>|Izjava pukovnika [[Branislava Pantića]] o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} 1. novembra 1941. godine, pukovnik Draža Mihailović je uputio generalu [[Walteru Hinghoferu]], komandantu [[342. divizija|342. pješadijske divizije]], ponudu sljedeće sadržine: {{izdvojeni citat|1) Na kolubarskom frontu nema komunista. Ukoliko ih je bilo oni su postali bezopasni. <br /> 2) Organizacija četnika je u stanju da održava red na području zapadne Srbije. <br /> 3) Komunistička opasnost će prestati od momenta kada se četničkoj organizaciji pruži mogućnost da neometano radi. Broj nacionalista je tako veliki da komunista ima samo 5%. Uz pomoć svoje brojne nadmoćnosti nacionalni elemenat pod komandom četnika može rešiti komunistička pitanja bez obostrane borbe. <br /> Uslov je: dovoljno naoružanje, koje nedostaje. <br /> 4) Ulazak u pojedine gradove je bio neophodan da se ne bi komunističke jedinice predstavljale kao oslobodioci i da ne bi povukle za sobom narodne mase. To se moralo događati i radi toga da bi se sprečili komunisti da vrše teror nad stanovništvom. <br /> 5) Četnička akcija nije usmerena protiv nemačkih jedinica, ukoliko one ne napadaju četnike i narod. <br /> 6) Naš narod voli slobodu i radovao bi se kada se na njegovoj teritoriji ne bi nalazile nemačke jedinice. To odgovara četničkom načinu vođenja rata, bez obzira na žrtve koje donosi. Oblast zapadne Srbije nema nikakav vojni značaj za nemačke jedinice, i trebalo bi da bude slobodna zona, u kojoj četnici održavaju red, pod uslovom da ih se u tome ne sprečava i da su dovoljno naoružani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_240.htm Izjava Draže Mihailovića od 1. novembra 1941. komandi nemačke 342. pešadijske divizije]</ref>}} Prethodno, general Hinghofer je 30. X 1941. obavijestio njemačkog opunomoćenog generala i zapovjednika u Srbiji [[Franz Böhme|Franza Böhmea]] da lokalni četnički komandanti u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] nude saradnju, očekujući zauzvrat pomoć u oružju od okupatora: „Četničke vođe iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Slovac|Slovca]] i [[Lajkovac|Lajkovca]] daju važne podatke o organizaciji i izjavljuju spremnost da se sa nemačkim trupama bore protiv komunista. Traže oružje.“<ref>BA-MA, RH 26-342/14, 10-odnevni Hinghoferov izvještaj Bemeu, 30. 10. 1941.</ref> Odmah po pristizanju Mihailovićeve ponude, štab 342. pješadijske divizije je istoga dana (1. XI) dostavio izvještaj svojoj pretpostavljenoj komandi u kome, između ostalog, stoji i sljedeće: {{izdvojeni citat|Masa četnika, koja se nalazi u rejonu Valjeva, do sada se držala potpuno lojalno. Oni su prema komunistima zauzeli jasan odbijajući, takoreći, neprijateljski stav i može se reći uspešno se protiv njih borili. Oni su spremni i voljni da zajedno sa Vermahtom razbiju komuniste, kao i da u zemlji ponovo uspostave red i mir i zato traže nemačku pomoć.<ref>AVII, NAV—N—T—315, rolna 2130, snimci 626—632.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_10.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje MIHAILOVIĆ TRAŽI POMOĆ OD OKUPATORA]</ref>}} No, na samom početku sastanka sa nemačkim predstavnicima u selu [[Divci]] 11.11.1941. pukovniku Mihailoviću je rečeno: {{izdvojeni citat|Pre dve nedelje poručili ste nam preko Vaših poverenika u Beogradu da je Vaša namera "da nećete više dozvoliti da se srpska krv beskorisno proliva i srpska imovina dalje uništava". Istovremeno ste ponudili da se zajedno sa nemačkim Vermahtom i organima Nedićeve vlade borite protiv komunizma. Ponuda je od strane Glavne komande odbijena jer: 1) Nemački Vermaht će sam u najkraćem vremenu okončati sa komunizmom i 2) glavni komandant ne može imati poverenja prema Vama kao savezniku.}} Nemci su procenili da Draža zna za dolazak njihovih oklopnih trupa, da kao generalštabni oficir pravilno ocenjuje da će se nastavak nemačkih operacija rđavo završiti po njega, i stoga "nemački Vermaht ne može da se optereti takvim saveznicima koji mu se privremeno priključuju iz razloga oportuniteta".<ref name="Divci">[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%83_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D0%94%D0%B8%D0%B2%D1%86%D0%B8_11.11.1941. Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.]</ref> U daljem razgovoru pukovnik Mihailović se pravdao nacistima zbog učešća u ustanku: {{izdvojeni citat|Nije moja namera da ratujem protiv okupatora, jer kao generalštabni oficir poznajem snage obeju snaga.<ref name="Divci"/>}} Pukovnik Mihailović se pravdao da je morao uzeti neke gradove od Nemaca da ih komunisti ne bi uzeli,<ref>„Moji ljudi su [[Bitka za Loznicu 1941.|krenuli na Loznicu]] zato da je komunisti ne zauzmu.”</ref> tvrdeći da nije na strani ustanika, tj. „onih koji žele da isteraju Nemce”.<ref name="Divci"/> Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju kako bi nastavio borbu protiv Titovih partizana.<ref>„Neophodno je imati municiju! Računajući s tim, došao sam ovamo.”</ref> Međutim, on je želio da njegovo „delovanje na nacionalnoj osnovi” ostane skriveno od javnosti kako ne bi prošao poput vojvode [[Kosta Pećanac|Koste Pećanca]], koji je sklopio otvoreni sporazum sa okupatorom, čime je izgubio ugled u narodu i dobio žig izdajnika.<ref name="Divci"/> Nakon opetovanih zahtjeva okupatoru za isporukom municije, pukovniku Mihailoviću je nedvosmisleno stavljeno do znanja da je jedina opcija za njega i njegove trupe bezuslovna kapitulacija. I pored nepopustljivog njemačkog stava, Mihailović, kao i major Mišić, pokušali su u više navrata uvjeriti svoje sagovornike da uvaže njihove prijedloge, pružajući Nijemcima čvrsta uvjeravanja da im ne prijeti nikakva opasnost sa četničke strane: „Nećemo se boriti protiv Nemaca, pa ni onda ako nam ova borba bude nametnuta... '''Mi vam nećemo biti neverni'''... Mi idemo tako daleko da Vas molimo da do nas uputite oficire za vezu da biste se, uz punu garanciju, mogli uveriti u našu borbu protiv komunista.” Uprkos svim četničkim pokušajima, njemački su pregovarači ostali rezolutni: {{izdvojeni citat|Ponuda pukovnika Mihailovića da stavi svoje snage na raspolaganje za borbu protiv komunista je odbijena i zatražena je bezuslovna predaja. Mihailović je tražio da se konsultuje sa svojim komandatima. Mihailović također tražio oružje za borbu protiv komunista. Ovo je igra, borba između bandi za izvor oružja. Ipak, čini se da jedan dio bandi D. Mihailovića iskreno želi da se bori protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=127&rec=311&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frames no. 000121—000122.] <br /> ({{jez-njem|"Angebot des Oberstlt Mihailowitsch, seine Banden zum gemeinsamen Kampf gegen die Kommunisten zur Verfügung zu stellen, wurde abgelehnt und bedingungslose Kapitulation gefortdert[sic!]. Mihailowitsch hat geantwortet, er müsse erst seine Unterführer fragen. Mihailowitsch verlangte Waffen zur Bekämpfung der Kommunisten! Ein Spiel mit den Waffen, Kampf um die Futtergrippe[sic!] zwischen den einzelnen Banden! Immerhin scheint da einen Teil der Mihailowitsch–Banden mit dem Kampf gegen die Kommunisten ernst zu sein."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za septembar 1941 (30. 9. 1941.).}} Među brojnim njemačkim dokumentima u kojima se pominje sastanak u Divcima, izdvaja se bilješka potpukovnika [[Rudolfa Kogarda]] (koji je prisustvovao sastanku) o četničkom komandantu, kao i o razgovorima vođenim sa Mihailovićevim oficirima pri povratku za [[Beograd]]. Potpukovnik Kogard zapisuje da je „pukovniku Mihailoviću (je) mnogo stalo do toga da se vrhovni komandant u Srbiji [tj. general Franz Böhme — prim.] uveri u iskrenost njegovih namera”: {{izdvojeni citat|Obustaviti borbu protiv nemačkog Vermahta i povesti je samo protiv komunista. Na samo vođenje borbe druga strana ne sme da utiče. Izuzimajući to što sâm ne želi da se potčini, živi u ubeđenju da komuniste u njihovom gerilskom načinu ratovanja regularne trupe ne mogu da poraze. On, dakle, želi da preuzme specijalni zadatak i garantuje uspeh... U izlaganju pukovnika Mihailovića samo uzgred je nagovešteno da pre uništenja komunista ne može ni da pomišlja na polaganje oružja. Pri povratku u Beograd njegovi poverenici su naglasili da je pukovnik Mihailović spreman da položi oružje čim uništi komuniste. A za uspešno okončanje ove borbe potrebna mu je municija, jer je komunisti imaju u ogromnim količinama... Potpukovnik Kogard je pitao srpskog kapetana [Nenada — prim.] Mitrovića šta Mihailovićeva grupa radi sa zarobljenim komunistima. Odgovoreno mu je da se ubeđeni komunisti ubijaju, a oni koji su samo pošli s njima odvode se u koncentracione logore. [...] Mihailović izjavljuje da mu nikada nije bila namera da se bori protiv nemačkih trupa i saopštava da će i sada naložiti svojim trupama da se ne bore protiv nemačkog Vermahta.<ref>NAW, Mikrofilm T—314, Roll 1457, snimci 1332—1335.</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 161—162.</ref>}} Iako su iz [[Berlin]]a bili jasno upozoreni da pregovori s »banditima« ne dolaze u obzir, njemački komandanti u okupiranoj Srbiji jasno prepoznaju potencijal<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> za razbijanje jedinstva u ustaničkom pokretu u trenutku kada je, inicirano s Mihailovićeve strane, nastupilo otvoreno neprijateljstvo između četnika i partizana: {{izdvojeni citat|Pukovnik Mihailović, komandant ustaničkih četničkih grupa, koji se do sada nalazio u iščekivanju u planinama između Čačka i Valjeva, pod prinudom i pritiskom prilika, saopštio je tokom poslednjih dana da je on sada odlučio da napadne komuniste... Dejstvo našeg zahteva o bezuslovnoj kapitulaciji njegovih jedinica mora se sačekati. Međutim, u svakom slučaju, zauzimanje stava protiv komunista od strane Mihailovića, znači slabljenje ustanika.|Izveštaj načelnika štaba Opunomoćenog komandanta u Srbiji od 11. novembra 1941, feldkomandanturama i krajskomandanturama o proceni vojno-političke situacije kod ustanika u Srbiji od 30. oktobra do 8. novembra 1941.}} Obavještajni oficiri, raspoređeni u njemačkim ustanovama u Srbiji, registrovali su da je s jeseni 1941. godine došlo do raspada jedinstvenog ustaničkog fronta, kao i da je pukovnik Mihailović naredio [[Napad četnika na Užičku Republiku|napad]] na [[Slobodne teritorije u Narodnooslobodilačkom ratu|partizansku slobodnu teritoriju]]. U skladu s novonastalom situacijom, Wehrmachtovi oficiri predlažu svojim pretpostavljenim u Berlinu koordinaciju okupatorskih dejstava s onima četničkih odredâ, što bi doprinijelo efikasnijem gušenju partizanskog otpora, čiji je centar bilo [[Užice]]: {{izdvojeni citat|Mihailović treba da sada pokrene akciju protiv Užica, gde se navodno nalazi celokupno rukovodstvo komunista, a zbog čega treba da se stavi u izgled i bombardovanje sa nemačke strane. U kontaktima sa nemačkim okupacionim vlastima koji su niže opisani, Mihailović je navodno molio da mu se stavi na raspolaganje 100.000 metaka da bi mogao nastupiti protiv Užica.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XII, knjiga 1, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova Nemačkog Rajha: 18. april — 31. decembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1973, dok. 236, str. 630.</ref>|IZVEŠTAJ OBAVEŠTAJNOG CENTRA VERMAHTA U BEOGRADU OD 14. NOVEMBRA 1941. VRHOVNOJ KOMANDI VERMAHTA O ODNOSU ČETNIKA DRAŽE MIHAILOVIĆA PREMA NOP-u, O PREGOVORIMA PREDSTAVNIKA VERMAHTA I DRAŽE MIHAILOVIĆA I O VOJNO-POLITICKOJ SITUACIJI U SRBIJI}} Nakon rata, pukovnik [[Branislav Pantić]] je u pisanoj izjavi jednom [[ZBOR|ljotićevskom]] autoru u emigraciji detaljno objasnio okolnosti u kojima je došlo do odluke da se vode pregovori sa Nijemcima. Pukovnik Pantić se prisjeća da je prethodno održan sastanak u Mihailovićevom štabu, na kom je sačinjen spisak uslovâ koje je trebalo postaviti pred okupatora. Međutim, osnovni razlog pregovora je bio da se četnicima daju odriješene ruke i pruži pomoć za »borbu protiv komunista«, tj. Titovih partizana: {{izdvojeni citat|Posle duže diskusije složili smo se da Nemcima treba podneti ove zahteve: 1. Moja [Mihailovićeva — prim.] akcija ima se posmatrati isključivo kao borba protivu komunizma. A kako je ta borba u neposrednom interesu i Nemaca, potrebno je, da se mojim oružanim odredima ostavi sloboda akcije i da se oni, svim sredstvima, pomognu. 2. Spremni smo da kooperišemo u svakoj borbi protivu komunista, koju bi izvodile nemačke oružane snage. 3. Kako su za borbu protivu komunista potrebna sredstva to, da mi se iz nemačkog ratnog plena, za prvi momenat, stavi na raspoloženje: <br /> — 20.000 pušaka; <br /> — 200 mitraljeza; <br /> — 2.000 puškomitraljeza; <br /> — 100 lakih bacača; <br /> — 100.000 ručnih bombi; <br /> — municija: 500 metaka na pušku; po 2.000 metaka na mitraljez i puškomitraljez i po 100 bombi na svaki bacač. <br /> Celokupno naoružanje, po vrstama, da bude istog modela i kalibra. <br /> — 20.000 jugoslovenskih vojničkih uniformi <br /> — 20.000 pari vojničkih cipela. [...] Iz prednjih izlaganja jasno se vidi, da je glavni i jedini cilj sastanka i razgovora sa Nemcima bio: DA NAM OMOGUĆE ODSUDNU BORBU SA KOMUNISTIMA, DAKLE NJIHOVO UNIŠTENJE, A TIME I OBUSTAVU KRVAVIH NEMAČKIH ODMAZDA. DAKLE ONO ŠTO JE ZAHTEVAO CEO NAROD.<ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115—116.</ref>}} Za Dražom Mihailovićem je decembra 1941. godine raspisana poternica, nakon čega je bio u bekstvu. === Predaja zarobljenih partizana Nijemcima (1941) === {{main|Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.}} [[File:Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima.jpg|thumb|Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima]] Iako je njegov prijedlog okupacionim vlastima u Divcima odbijen, pukovnik Mihailović je želio pružiti njemačkom okupatoru dokaz četničke gotovosti za saradnju. Stoga su četnici Draže Mihailovića, uz posredstvo samozvanog vojvode [[Jovan Škavović|Jovana Škavovića]], predali 13. novembra 1941. Njemcima oko [[Predaja zarobljenih partizana Nemcima novembra 1941.|365 zarobljenih partizana]]. [[Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.|Predaja zarobljenih partizana Nemcima]] se desila tokom [[ustanak u Srbiji 1941|ustanka u Srbiji]] novembra [[1941]]. godine. Tokom [[Četničko-partizanski sukob|sukoba]] između [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] četnika i partizana u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]] početkom novembra [[1941]], četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u [[Gornji Milanovac|Gornjem Milanovcu]],<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_110.htm Relacija Takovskog četničkog odreda od 17. juna 1942, Zbornik NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, dokument 110]</ref> Kosjeriću,<ref>[https://www.znaci.org/00001/59_2_124.pdf Užička republika, Zapisi i sećanja, Narodni muzej, Užice 1981]</ref> Karanu i Planinici, četnici su prikupili na [[Ravna Gora|Ravnoj Gori]]. Oko [[13. novembar|13. novembra]] [[1941]]. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u [[Mionica|Mionicu]], i zatim u [[Slovac]]. Tu su prihvaćeni od [[Milan Nedić|Nedićevih]] i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u [[Valjevo]]. Transport zarobljenika do [[Valjevo|Valjeva]] je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio [[Kosta Pećanac|Pećančev]] četovođa, dok je u tom periodu priznavao [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevu]] komandu. U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir [[Pavle Mešković]]. Predaji partizana prethodio je [[Sastanak u Divcima 1941.|sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci]]. Od ove grupe zarobljenika, Nemci su 263 streljali dana [[27. novembar|27. novembra]] [[1941]]. godine na Krušiku u Valjevu.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_21.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Streljanja na Krušiku u Valjevu]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44_4.pdf Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009: Krušik, Valjevo streljanje po grupama]</ref> Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u [[Koncentracioni logor|logore]], a delom pušteni na slobodu. Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_24.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Decembarski pokolj]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44.htm Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009]</ref> === Legalizacija četnika i hvatanje ustanika (1941-1942) === {{main|Legalizovani četnici}} [[Datoteka:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|minijatura|Legalizovani četnici Draže Mihailovića čuvaju [[Logor Metino brdo|logor na Metinom brdu]] kod [[Kragujevac|Kragujevca]] [[1942]].]] Četnički odredi u Srbiji su delom raspustili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih Nedićevih formacija. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, pripadnici [[Legalizovani četnici|legalizovanih ravnogorskih odreda]] pružili su najznačajniji doprinos u hvatanju nekoliko hiljada odbjeglih ili pasiviziranih partizana i njihovih saradnika u [[Zapadna Srbija|zapadnoj]] i djelovima [[Centralna Srbija|centralne Srbije]], kao i u njihovoj predaji Njemcima. Učešćem u masovnom hvatanju i likvidaciji pripadnika partizanskih odreda i njihovih saradnika, čak i ako se zanemari aktivna borba protiv partizana, legalizovani ravnogorski četnici su učinili krupne usluge njemačkom okupatoru u uništenju partizanskog pokreta na području dotadašnje [[Užička Republika|Užičke republike]].<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> Već krajem novembra 1941. godine na Metinom brdu kod Kragujevca je formiran [[Logor na Metinom brdu|logor]] za zarobljene srpske ustanike i civilne taoce. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine.<ref>[http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1322 Metino brdo]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]]. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije Kragujevca i okolnih opština.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |access-date=2014-05-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |deadurl=yes }}</ref> Logor je rasformiran u junu 1942. Preostali logoraši su transportovani u [[Koncentracijski logor Banjica|logor na Banjici]], gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj.<ref>{{Cite web |url=http://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |title=Archive copy |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708214249/https://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |url-status=dead }}</ref> Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli faktičku kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove. Mihailovićev stav u odnosu na njemačkog okupatora jasno je izražen u depeši, koju je opunomoćeni poslanik Ministarstva inostranih poslova Trećeg Rajha u Beogradu [[Felix Benzler]], 31. marta 1942. godine, uputio centrali u Berlinu: {{izdvojeni citat|Sve dosad se nije postiglo da se ličnost pukovnika Mihailovića stavi pod kontrolu. Po svoj prilici ni on nije u stanju ili nije voljan da na srpskom području nešto preduzme, već je, naprotiv, preko jednog posrednika ovih dana ponudio vladi Nedića da prihvata da se objavi: 1) da on ne namerava da se bori protiv Nemaca; 2) da neće ništa da preduzima protiv Nedićeve vlade; 3) da se zalaže za održanje mira i reda u zemlji; 4) da poziva na borbu protiv komunista. Posredniku je ponovo odgovoreno da za Mihailovića jedino u obzir dolazi da se bezuslovno potčini.<ref>[https://znaci.org/00001/11_18.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje POD ZAŠTITOM LEGALIZOVANIH ODREDA]</ref>}} Nemački dokument od [[15. maj]]a 1942. godine navodi četničkog majora [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubu Jovanovića]] kao jednog od njihovih lokalnih saradnika za [[Zaječar]].<ref>NAW, T501, roll 248 frames 0121-0126; dostupno na http://znaci.net/temp/T-501_R-248-0126.jpg</ref> [[Datoteka:SS-Obergruppenführer Werner Lorenz accompanied with unknown chetnik officer in NE Bosnia.JPG|mini|[[SS]]-[[Obergruppenführer]] [[Werner Lorenz]] u društvu neimenovanog četničkog oficira u sjeveroistočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]], jesen 1942. godine]] U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom|uz dopuštenje Italijana]]. Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem. U Srbiji, znatan broj Mihailovićevih snaga se legalizovao. Nemački popis glavnih vladinih legalnih odreda od [[15. maj]]a 1942, pod rednim brojevima 1 do 18 navodi Ljotićeve odrede, od 19 do 39 su Mihailovićevi, a od 40 do 100 Pećančevi. Tu na okupatorskom spisku snaga su neki od glavnih Mihailovićevih četnika: [[Predrag Raković]], [[Miloje Mojsilović]], [[Dušan Smiljanić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Miloš Glišić]], [[Ljuba Jovanović]]... Do početka 1942. godine "ravnogorski pokret istopio se u redovima Nedićeve milicije i konačno se ponovo pojavio, umanjen, u Crnoj Gori."<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref> Kako ne bi izgubio podršku naroda kao saradnik okupatora, Mihailović je odsustvo oružane borbe u Srbiji sredinom [[1942]]. godine nastojao da nadoknadi činjenjem smicalica nemačkim vojnicima po gradovima, ubacivanjem "smrdljivih bombi", "svrabećih praškova", "praškova za kijanje", upućivanjem pretećih pisama, uznemiravanjem telefonom...<ref name="Kosta Nikolić 2004"/> Ovo nije ostalo neprimećeno. Britanski kapetan Bil Hadson je u drugoj polovini 1942. ponovo uspostavio vezu i javio da "Mihailović još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", da su "u Dalmaciji Trifunovićevi četnici legalizovani" te, podsticani od Italijana, sanjaju o nekoj "Srbo-Sloveniji i Dalmaciji". Na osnovu stanja na terenu on izvlači zaključak: {{izdvojeni citat|U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.... Mihailoviću bi trebalo konačno reći da Britanci pretpostavljaju komuniste kvislinzima.<ref name="Deakin2"/>|Britanski kapetan Bil Hadson}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Lopare 1942.jpg|mini|[[Radivoje Kerović]] (u sredini u bijeloj košulji) sa njemačkim tenkistima, [[Lopare]] 1942.]] 27. avgusta 1942, komandant Bosanskih četničkih odreda kapetan [[Rade Radić]] naređuje načelniku štaba (»poručniku bratu«) [[Vukašin Marčetić|Vukašinu Marčetiću]] sljedeće: {{izdvojeni citat|Ova komanda stavila ti je u dužnost, da odmah stupiš u vezu sa Nemačkim vojnim vlastima u B. Luci, povodom zauzimanja Mrkonjić-Grada od strane komunista i njihovim daljim nadiranjem ka Manjači, a u cilju organizovanja zajedničke akcije protiv komunista. Kako iz primljenog izveštaja ne vidimo, šta si po ovome do sada uradio, naređuje ti se, da se odmah vratiš u B. Luku, da stupiš u vezu sa komandantom Nemačkih trupa radi izvršenja zadatka koji ti je stavljen u dužnost... Nemačkog komandanta isto tako upozori na činjenicu, da se danas u Bos. Krajini nalaze komunisti, koji su proterani iz svih srpskih zemalja: Srbije, Crne Gore, Hercegovine, Istočne i srednje Bosne sa celokupnim vođstvom i naoružanjem. Krajina im služi kao glavno uporište. Srpski narod u Krajini isto tako kao i u ostalim pokrajinama srpstva je u ogromnoj većini protivkomunistički raspoložen, ali ovaj srpski narod nije dovoljno naoružan, da bi suzbio ovu komunističku najezdu... Na osnovu svega ovoga zahtevaj od Nemačkog komandanta, ako slučajno [ne] bi bilo dovoljno pušaka, municije a naročito automatskog oružja u njihovim magacinima, da se razoružaju Hrvatske jedinice, a naročito ustaške formacije i da se oružje preda u naše ruke, a mi ćemo naoružati svoje rezerve u ljudstvu i voditi uspešne borbe protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_1_153.htm Naređenje komandanta bosanskih četničkih odreda od 27. avgusta 1942. načelniku štaba za organizaciju sadejstva nemačkim snagama u sprečavanju prodora partizana ka Banjaluci]</ref>}} Posljednjeg dana kolovoza 1942, održan je sastanak kod načelnika štaba Komande Jugoistoka. Ovom prilikom je podijeljena informacija da se oko [[Banja Luka|Banje Luke]] vode žestoke borbe s partizanima, u kojima okupatoru pomažu četnici (“srpski nacionalisti“), bez preciziranja o kom odredu JVuO iz [[Bosna (oblast)|Bosne]] je riječ: {{izdvojeni citat|Velike borbe su izbile u blizini Banje Luke. Ustanici su upotrijebili teško naoružanje, topove, minobacače itd., kao i tenkove. Hiljadu srpskih nacionalista je sudjelovalo u borbi protiv ustanika na našoj strani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=490&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000485.] <br /> ({{jez-njem|"Bei Banja Luka größeres Gefecht, Aufständische traten mit schweren Waffen, Geschützten, Minenwerfern u.sw. auf, auch mit Panzer. 1000 serbische Nationalisten haben sich dort auf unserer Seite im Kampfe gegen die Aufständischen beteiligt."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka održanog 31. augusta 1942.}} U drugom njemačkom izvještaju iz istog perioda se navodi da je 26. augusta jedan bataljun Wehrmachta južno od Banje Luke bio priklješten od strane nadmoćnijeg neprijatelja (i ovdje se napominje da su partizani raspolagali teškim naoružanjem), kao i da je Nijemcima u pomoć priskočilo čak „2000 bosanskih četnikâ“, što će rezultirati potiskivanjem jedinicâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOP i DVJ]] prema jugu do kraja mjeseca.<ref>BA/MA, RH 19 XI/81 (Die Bekämpfung der Aufstandsbewegung im Südostraum, Teil I), S. 244.</ref><ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 155. <br /> ({{jez-njem|"Bereits am 26. August sah sich ein deutsches Bataillon bei dem Versuch, südlich von Banja Luka den ersten dieser Einfälle abzublocken, weit überlegenen, auch mit erbeuteten Panzern und Geschützen bewaffneten Verbänden gegenüber; nur mit Hilfe von 2.000 bosnischen Cetniks, die den Deutschen zu Hilfe eilten, gelang es bis Ende des Monats, die Partisanen wieder nach Süden abzudrängen."}})</ref> Takođe, u jednom izvještaju upućenom iz štaba njemačkih trupa u [[NDH]] od 18. novembra 1942. o četnicima se, između ostalog, navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|U zoni 714. pješadijske divizije nalazi se 6-8.000 četnika, naoružanih puškama i nešto automatskog oružja. Diviziji su dosad pružili vrijedne usluge time što su branili svoju teritoriju od partizana i time oslobodili njemačke i trupe NDH za dejstvo na drugim sektorima. K tome obezbjeđuju i željeznicu i pribavljaju važna obavještenja njemačkim trupama. Četnici su pri zajedničkim akcijama snabdjevani od strane NDH; također im pripada i naknada od otprilike 3 Rajshsmarke dnevno, čiju isplatu oni, međutim, dosad nisu tražili.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=361&rec=314&roll=566 Nacionalni arhiv Vašington, T-314, rolna 566, frejm 000357; Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj-/Veza sa neprijateljski orijentisanim krugovima u Srbiji/ (18. novembar 1942.).] <br /> ({{jez-njem|"Bei 714.Div. haben die im Div.–Bereich beheimateten Cetnikverbände eine ungefähre Stärke von 6–8000 Mann. Sie sind mit Gewehren und verhältnissmässig wenig automatischen Waffen ausgestattet. Sie leisten der Div. wertvolle Dienste, indem sie ihr Heimatgebiet gegen Einfälle der Partisanen schützen, sodass, von grösseren Unternehmen abgesehen, in diesem Raume weder deutsche noch kroatische Truppen gebunden werden. Sie entlasten hiedurch den Bahnschutz und versorgen die deutsche Führung mit wertvollen Feindnachrichten. <br /> Die Cetnikverbände werden durch den kroatischen Staat bei Einsätzen mit Munition versorgt und verpflegt. Vertragsmässig steht ihnen neben anderen Zusagen /z.B. Versorgungsansprüchen/ auch Wehrsold von etwa RM 3.— täglich zu, den sie jedoch bisher nicht beansprucht haben."}})</ref>|Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj (18. novembar 1942. godine)}} === Operacija Weiss i bitka na Neretvi (1943) === {{main|Operacija Weiss|Bitka za Konjic 1943.}} [[File:Četnici i Nemci na Neretvi.jpg|thumb|Četnici i Nemci tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]] 1943.]] Van Srbije, postojala je intenzivna saradnja četnika i Nemaca. Iako su mnogi četnici na lokalu pomagali nemačkim trupama protiv partizana, [[Hitler]] je do sredine 1943. godine strogo branio svojim jedinicama svaku saradnju sa četnicima.<ref>Nacionalni arhiv Vašington, Mikrofilm T-311, rolna 175, snimka 378: Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka za novembar 1942 (30. novembar 1942.). „Svaka, pa i privremena, veza sa antikomunistički nastrojenim četnicima u Hrvatskoj je protivna naređenju Fuehrera, Ia 3071/42 o borbi protiv bandi.“</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=383 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000378.] <br /> ({{jez-njem|"Haltung gegenüber feindlich eingestellten Kreisen in Serbien/Kroatien: An Bev.Kmdr.Gen. in Serbien, Befehlshaber der dt. Truppen in Kroatien, Kdr.Gen. in Kroatien und Dt.Verb.Kdo. bei Supersloda ergeht ein Befehl betreffend klarer und eindeutiger militärischer Haltung gegenüber allen uns feindlich eingestellten Kreisen. Jede – wenn auch nur vorübergehende – Bindung mit antikommunistisch eingestellten Cetniks in Kroatien steht im Widerspruch zu den bzgl. Bandenkämpfung gegebenen Befehlen des Führers Ia Nr. 3071/42 g.K."}})</ref> Za vrijeme izvođenja [[Operacija Weiss|operacije Weiss]], njemački komandanti na terenu su bili u nedoumici da li da se povinuju naređenjima svojih viših vojnih komandi, ali i političkih instanci, ili da nastave sarađivati s četnicima Draže Mihailovića: {{izdvojeni citat|Uprkos borbenoj pomoći hrabrih četnika, koja je doprinijela deblokadi opkoljenih dijelova 718. pješadijske divizije, njemačke trupe imaju zadatak da se brzo probiju do boksitne oblasti. One imaju instrukcije da smatraju četnike neprijateljima. Sada se ispostavilo da se situacija kod mjesta Dobro (?), čija se posada sastojala od Nijemaca, Italijana i četnika, poboljšala zahvaljujući četničkom prodoru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=549 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000544.] <br /> ({{jez-njem|"Trotz der Waffenhilfe tapferer Cetnik, die auch zur Befreiung der eingeschlossenen Gruppe der 718.I.D. mit beigetragen haben, ergibt sich für die deutschen Truppen die Aufgabe, möglichst schnell in das Bauxitgebiet von Mostar vorzustoßen. Die deutschen Truppen haben den Auftrag die Cetniks als Feind anzusehen. Es ergab sich nun das Bild, daß die Besatzung von Dobro (?), die aus Deutschen, Italiener und Cetniks bestand durch den Vorstoß der Cetniks Luft bekam."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka (1. mart 1943.).}} Major [[Slavoljub Vranješević]], komandant Zapadne Bosne JVuO, šalje 2. marta 1943. godine dopis »bratu« [[Uroš Drenović|Urošu Drenoviću]] kojim ga obavještava da je od strane njemačke komande u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] zakazana konferencija na koju su pozvani najvažniji četnički zapovjednici s teritorije [[Bosanska krajina|Bosanske Krajine]]: {{izdvojeni citat|Pre nekoliko časova primio sam izveštaj od Komandanta Bosanskih četničkih odreda brata Rade Radića, u kome mi javlja, da su Nemci pozvali na konferenciju u Banja Luci sve Komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića radi rešavanja važnih pitanja. Konferencija će se održati u nemačkoj komandi u B. Luci. Ovoj konferenciji neće prisustvovati pretstavnici hrvatskih ni vojnih ni civilnih vlasti. Komandant mi je naredio, da pozovem sve Komandante na predkonferenciju, koja će se održati u Karanovcu na dan 4 o.m. u 12 časova.— Prema napred izloženom pozivam te, da bez ikakvog izgovora i odlaganja bez obzira na situaciju na položaju, dođeš 4 o.m. do određenog časa u Karanovac.— Ovo smatraj vrlo važnim i NAJHITNIJIM. Molim Te koristi sva moguća prevozna sredstva, pa i motorcikl i na vreme dođi na predkonferenciju.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 31, str. 64.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_64.htm Naređenje Komande bosanskih četničkih odreda od 2. marta 1943. komandantu odreda »Kočić« za prisustvovanje konferenciji radi usaglašavanja stavova o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Već 3. februara 1943. godine, major Vranješević je upoznao Vrhovnu komandu JVuO o činjenici da se bosanski četnici nalaze u službi njemačkog okupatora, ali i da su potpisali [[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|sporazume o saradnji sa kvislinškim vlastima Nezavisne Države Hrvatske]]: {{izdvojeni citat| NEMCI Četnički odredi učestvuju u borbi zajedno sa Nemcima češće puta, ali na zasebnim sektorima. Pre našeg dolaska, Nemci su uspeli da u borbu protiv komunista uvode četnike tako, da im ovi osiguravaju krila i da se mešaju u komandovanje. Ovome se je odmah stalo na put, ma da sa dosta poteškoća. Po sebi se razume da se mnogo interesuju o tome, da li mi imamo kakve veze sa Dražom Mihailovićem — što mi odbijamo, navodeći da je to samo komunistička propaganda kako bi izazvali Nemce protiv nas, pa nas tako priklještene, uveli u svoje redove. Ipak, često puta Nemci čuju kako svi četnici pevaju »Od Topole pa do Ravne Gore« ili »Od Manjače pa do Ravne Gore«, »sve su straže generala Draže« itd., dakle jasno primećuju, ali moraju da trpe. Njihova nemoć oseća se. HRVATI Ovi se redovno predaju komunistima, gde god ovi na njih udare. Hrvatski oficiri nalaze spas u komunizmu. Zbog sporazuma sa Hrvatima, koji su ovi [četnički — prim.] odredi sklopili pre našeg dolaska, borbe sa Hrvatima ne vode se. Naprotiv, za većinu starešina i boraca može se reći, da su taj sporazum shvatili kao definitivan svršetak rata, pa i otuda javašluk i slaba disciplina. Sada, dok se ne raščisti sa komunistima, ovakvo stanje mora da ostane.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_27.htm Izveštaj majora Slavoljuba Vranješevića od 3. februara 1943. majoru Zahariju Ostojiću o vojno-političkoj situaciji u četničkim odredima zapadne Bosne i saradnji sa nemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama]</ref>}} Vojvoda [[Vukašin Marčetić]], komandant puka »Manjača«, bio je takođe jedan od potpisnikâ sporazuma sa vlastima satelitske NDH. Tokom operacije »Weiss«, vojvoda Marčetić se povezuje i sa njemačkim okupatorom, konkretno sa [[117. lovačka divizija (Nemačka)|117. divizijom]]: {{izdvojeni citat|Posebno: [...] [[369. legionarska divizija|369. pješ. div.]] će prvo dovršiti borbe na [[Grmeč]]u. Uspostavljena veza sa četničkom grupom Marčetića, koja će preuzeti osiguranje vlastitog istočnog boka.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=315&roll=2263 NARA, T315, Roll 2263, frame no. 000670.] <br /> ({{jez-njem|"369. J.D. führt vorerst Kampfhandlungen in der Grmec durch. Verbindung mit Cetnikgruppe Marcetic aufgenommem, die Schutz der eigenen Ostflanke übernehmen will."}})</ref>|Ratni dnevnik 117. divizije, unos za 5. februar 1943.}} O (prinudnom) sadjejstvu 117. divizije sa četničkim odredima pod komandom kapetana [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] u [[Bitka za Konjic 1943.|bici za Konjic]], februara 1943. godine, nakon rata će posvjedočiti i general [[Alexander Löhr]]: {{izdvojeni citat|117. lovačka divizija, koja je prodirala od Ivan-sedla ka severozapadu, vodila je od početka teške borbe, pa je na kraju odbijena i odbačena. Jedan njen deo morao je da se spasava u Konjicu, koji je bio utvrđen i posednut od Italijana i četnika. Ovo mesto su partizani okružili i tako je došlo do toga da su se ovde, pod pritiskom događaja, borili na istom frontu Nemci i četnici – doduše odvojeni jedni od drugih italijanskim jedinicama. Konjic je doduše bio oslobođen iz okruženja sa trupama iz [[Sarajevo|Sarajeva]], ali je partizanima uspelo da se probiju preko Neretve i povuku svi bez izuzetka u severnu [[Crna Gora|Crnu Goru]].<ref>{{cite web|url=http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html | title = Записи Александра Лера, часопис СРПСКО НАСЛЕЂЕ, број 7/1998 | publisher = Srpsko-nasledje.co.rs |date=3. 1. 1943. | accessdate=4. 1. 2023. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130216202528/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html# | archive-date=16. 2. 2013 |url-status=dead | df = }}</ref>|General [[Alexander Löhr]], komandant Jugoistoka}} Pored 117. divizije, četnici generala Mihailovića će sarađivati i sa ostalim njemačkim divizijama koje su uzele učešća u operaciji »Weiss«, što se može zaključiti i na osnovu podataka iz ratnog dnevnika [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] od 12. marta 1943. godine: {{izdvojeni citat|12. III 1943. (00,30 sati) — Izvještaji divizijskih jedinicâ: Operativno odjeljenje (Ia) Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Operativnom odjeljenju [369. divizije] (telefonski): <br /> 1.) Snažne neprijateljske snage opkoljene su od strane [četnikâ] D.M., 717., [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718]]., 369. i [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije]]. 717. divizija započinje potjeru takođe 12. marta i doseže crtu [[Prozor (BiH)|Rama]] — [[Ostrožac (Jablanica)|Ostrožac]]. 718. divizija napreduje od Ivan-sedla opštim smjerom ka [[Mostar]]u.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=404&rec=315&roll=2154 NARA, T315, Roll 2154, frame no. 000399.] <br /> ({{jez-njem|"12.3.1943. 00,30 Uhr <br /> Meldungen der Div. Einheiten <br /> Ia des Befh.d.dt.Tr.i.Kr. an Ia fernmündl.: <br /> 1.) Starke feindl. Kräfte sind durch D.M. 717., 718., 369. und SS–Div. umstellt. <br /> 717. tritt 12.3. ebenfalls zur Verfolgung an und gewinnt Linie Rama–Ostovac [sic]. <br /> 718. geht von Ivan–Sattel [sic] in allgemeiner Richtung auf Mostar vor."}})</ref>|Ratni dnevnik [[369. legionarska divizija|369. divizije]]}} Tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]], četnici su bili obilno snabdijevani streljivom i hranom iz italijanskih i njemačkih magacina. Kapetan Vojislav Lukačević, koji se zajedno sa svojim četnicima tukao uz borbenu grupu »Anacker«, [[5. mart]]a iz [[Konjic]]a je javio majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] da mu »11« (tj. Nijemci) daju municiju, kao i da je vojvoda [[Dobroslav Jevđević]], sa svoje strane, zadužen za obezbjeđivanje logistike: {{izdvojeni citat|Vidim da je glavna tvoja briga kako ćemo sa 11. Verujem da si o njima dobio preterane izveštaje. Svaka njihova kolona koja nastupa ima najviše jednu trećinu Nemaca a ostalo su domobrani i po nešto ustaša. Oni sami ne mogu ništa da urade, toga su svesni. Ja mislim da je nama najpreči za sada cilj uništenje komunista i to što brže. Ne sme nas zateći iskrcavanje u borbi sa komunistima, a isto tako ne smemo početi borbu sa 11 dok komunisti nisu likvidirani a oni nisu likvidirani i pored uspeha koje smo postigli. Čvrsto sam ubeđen da nas 11 neće napasti sve dok se vode borbe sa komunistima te je strahovanje u tom pravcu preterano... Najvažnije i najbolje snabdevanje preko [[Sarajevo|Sarajeva]] koje neka Jevđo forsira. Dobio sam sinoć preko 11, 30.000 metaka obećali još čim im stigne neki transport koji očekuju u Sarajevo.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_2_71.htm IZVEŠTAJ KOMANDANTA KONJIČKE GRUPE OD 5. MARTA 1943. KOMANDANTU ISTAKNUTOG DELA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA O BORBENOM RASPOREDU ČETNIKA I NEMACA NA SEKTORU KONJIC—JABLANICA]</ref>}} O isporuci municije jedinicama JVuO (najvjerovatnije o onoj koja je data kapetanu Lukačeviću), Komanda Jugoistoka je 7. marta javila vojnom vrhu u [[Berlin]]u: {{izdvojeni citat|– 7. mart 1943: Municija za četnike. Vrhovna komanda je obaviještena telegramom o isporuci 30.000 metaka četničkim jedinicama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=453 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000448.] <br /> ({{jez-njem|"Munition für die Cetniks: <br /> An OKW/WFSt. ergeht eine Meldung betraf. der Übergabe von 30.000 Schuß Inft. Munition an Cetnikverbände."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za mart 1943. godine (31.3.43.)}} [[File:Chetniks and German Officers meet in Bosnia, 1943.jpg|thumb|Sastanak njemačkih oficira sa četnicima u [[Bosna (regija)|Bosni]], [[1943]]. godina]] 9. [[Mart|ožujka]] 1943. godine, [[Fašizam|fašistički]] [[Poglavnik|duce]] [[Benito Mussolini]] šalje pismo [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]],<ref>''Tajna pisma Hitler – Mussolini (1940—1943)'', edicija Dokumenti i svjedočanstva (priredio i preveo: Dr Bogdan Krizman), Novinarsko izdavačko poduzeće (NIP), Zagreb, 1953, str. 78.</ref> vođi [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]], u kom navodi da je upoznat sa suradnjom njemačkih okupacionih trupa s četnicima: {{izdvojeni citat|Više tisuća četnika naoružali su, na lokalnoj bazi, komandanti talijanskih jedinica, da vode gerilu, za koju imaju, kao svi stanovnici Balkana, naročite sklonosti. Do danas su ti četnici suzbijali partizane vrlo odlučno. Upravo sam primio izvještaj. U njemu mi javljaju, da su njemačke snage, koje su uspostavile dodir sa četnicima u dolini gornje Neretve, pristale da surađuju s njima i da su naoružale četnike metcima i ručnim bombama.|[[Benito Mussolini]] u pismu [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]] (9. III 1943)}} O pristizanju Mussolinijeva pisma istog je dana javila i Vrhovna komanda njemačkih oružanih snaga: {{izdvojeni citat|''9. mart'' <br /> Duče poslao pismo Hitleru, u kome zastupa mišljenje da su četnici i partizani neprijatelji Osovine. O tome je razgovarao i sa nemačkim ministrom spoljnih poslova. Priznaje da su Italijani do sada naoružali nekoliko hiljada četnika za gerilski rat protiv komunista i oni su se do sada energično borili protiv partizana. Ali, sada je Duče izdao energičnu naredbu, da se četnicima više ne daje oružje i da njih, nakon što se partizani poraze, treba razoružati. Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.}} Pošto је za katastrofalni poraz četnika u bici na Neretvi optužio Jevđevića, [[Petar Baćović|Baćovića]] i [[Bajo Stanišić|Baja Stanišića]] a istakao za primjer Vojislava Lukačevića, major Ostojić im је 10. marta naredio da se kod Italijana zauzmu za dozvolu o prebacivanju četnika na zapadnu obalu Neretve. Odgovarajući na optužbe, Jevđević i Ваćоvić istoga dana izvještavaju Mihailovića da је za proboj operativne grupe NOVJ kriv upravo Lukačević, te da Ostojić, komandujući iz [[Kalinovik]]a, nema pravu predstavu о toku događaja. Jevđević navodi: „Kada sam zvao delove Vrhovne komande da komanduju nа licu mesta, odgovorili su neljubazno da neće da radе sa okupatorom, tražeći u isto doba hranu, municiju, topove i vojsku od okupatora.“ Као argument da četnici moraju bespogovorno slušati naređenja okupatorskih oficirâ, vojvoda Jevđević navodi podatak da Nijemci i Italijani hrane i snabdijevaju municijom cjelokupnu masu četnikâ od 13.200 ljudi. Riječ je o 2000 četnika pod komandom Вајa Stanišića, 4.000 iz Lukačevićeve konjičke gruре, 6.000 pod komandom majora Petra Baćovića (hercegovački četnici) i 1.200 četnika kojima komanduje major Andrija Vesković. Jevđević Mihailoviću piše i da su okupatori dali toliko hrane da је on, na osnovu lažnog brojnog stanja, uspio da uštedi 110.000 obroka, kao i da su mu za posljednjih nekoliko dana isporučili 1.100.000 metaka.<ref>AVII, reg. br. 3/1, kut. 293, dep. 2248.</ref><ref>Branko Latas, Saradnja četnika i Nemaca u borbama protiv Glavne operativne grupe divizija NOVJ u dolini Neretve (februar — mart 1943), Prilozi Instituta za istoriju (br. 17), Sarajevo, 1980, str. 214.</ref> General [[Rudolf Lüters]], komandant njemačkih trupa u NDH, piše u procjeni situacije od 16. marta 1943. da je „operacija „[[Operacija Weiss|Vajs II]]“ u suštini završena“. O četničkim snagama u njemačkoj zoni operacija, Lüters navodi: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje nije se dalje zaoštrilo. U području [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizije]] nisu zabeležena nikakva prekoračenja u tuđu nadležnost. Četničko rukovodstvo se potčinilo naređenjima nemačkog Vermahta i potvrdilo svoju lojalnost. Četnici koji se nalaze na području [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718. pešadijske divizije]], naročito u rejonu [[Zenica|Zenice]] i [[Han-Pijesak|Han-Pijeska]], neprijateljski se suprotstavljaju hrvatskoj državi i nemačkom Vermahtu i pokušavaju da izazovu nemire putem sabotaža i razoružavanja hrvatskih odreda. Divizije koje su učestvovale u operaciji „Vajs II“ jedinstveno se povoljno izražavaju o držanju četničkih jedinica. Dragocenim izviđačkim podacima i napadima za rasterećenje pomagali su našim jedinicama, mada ni u jednom slučaju nije sa nemačke strane tražena podrška.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=372&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 000366—000367.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cetnikfrage hat sich nicht weiter zugespitzt. Im Bereich der 714.J.D. sind keine Übergriffe zu verzeichen. Die Cetnikführung hat sich den Befehlen der deutschen Wehrmacht untergeordnet und ihre Loyalität versichert. Die im Bereich der 718.J.D. befindlichen Cetniks, besonders im Raum ZENICA und HAN PIJESAK stehen kroat. Staat und deutscher Wehrmacht feindlich gegenüber und versuchen durch Sabotageakte und Entwaffnung kroat. Abteilungen Unruhe zu stiften. Die im "Weiss II"–Einsatz befindlichen Divisionen äussern sich übereinstimmend günstig über das Verhalten der Cetnikverbände. Durch wortwolle Kundschafterdienste und Entlastungsangriffe haben sie der Truppe geholfen, obwohl in keinem Falle deutscherseits Unterstützung erbeten worden war."}})</ref>}} General Lüters zapaža i kako je, u tom trenutku, situacija u partizanskom taboru gotovo bezizgledna: {{izdvojeni citat| II. NEPRIJATELJSKA SITUACIJA Neprijateljski otpor protiv nemačkih divizija koje su napadale uglavnom je slomljen. [...] Ostaci ustanika, bez izuzetka teško tučene jedinice sa malo municije i ishrane, deprimirane nemačkim udarima i zadržavane mnogobrojnim ranjenicima i bolesnicima, stoje za sada južno od linije [[Konjic]] — [[Prozor (BiH)|Rama]]. Oni su na severu pritisnuti nemačkim jedinicama, na jugu četnicima, i pokušavaju da se izvuku prema jugoistoku, dolinom Neretve, na teritoriju Crne Gore.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=373&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000367.] <br /> ({{jez-njem|"II.) FEINDLAGE: </br> Der feindliche Widerstand gegenüber den deutschen angreifenden Divisionen ist im wesentlichen zerschlagen. </br> Reste der Aufständischen, durchweg schwer angeschlagene Verbände mit wenig Munition und Verpflegung, durch die deutschen Schläge deprimiert und durch zahlreiche Verwundete und Kranke behindert, stehen z.Zt. südlich der Linie KONJIC–RAMA. Sie werden im Norden durch deutsche Verbände und im Süden durch Cetniks bedrängt und versuchen nach SO durch das NARENTA–Tal in montenegrinisches Gebiet auszuweichen."}})</ref>}} U iscrpnom izvještaju<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, str. 1015—1018.</ref> koji je [[5. maj]]a 1943. godine podnio [[SAD|američki]] [[Ured za strateške usluge]] (preteča današnje [[Centralna obaveštajna agencija|Centralne obavještajne agencije]]), sumiraju se rezultati netom završene operacije »Weiss«: {{izdvojeni citat|Krajem januara 1943. godine zajedničke nemačke, hrvatske, italijanske i četničke snage povele su veliku ofanzivu protiv jugoslovenske oslobodilačke armije. Neprijatelj je potpomognut od Drenovićevih četnika uspeo da potisne jugoslovenske patriote u Hercegovini i jugoistočnoj Bosni. Glavni udar u sadašnjoj neprijateljskoj ofanzivi vrše kombinovane četničke snage u Hercegovini (V.[ojislav] Lukačević, član Mihailovićevog glavnog štaba), u Crnoj Gori (Bajo Stanišić) i u Sandžaku (Pavle Đurišić, član Mihailovićevog glavnog štaba). Ishod ove borbe je još neizvestan. Partizani govore da su oni odneli pobedu, dok četnici insistiraju na tome da su gotovo potpuno očistili ove jugoslovenske krajeve od antifašističkih snaga. Tačno je, međutim, da su jugoslovenski antifašistički gerilci pretrpeli teške teritorijalne gubitke, ali daleko je od toga da su njihove snage uništene ili razbijene. Na drugoj strani, mnogo slavljeni četnici generala Mihailovića danas su angažovani u jednoj od najžešćih ofanziva za uništenje jugoslovenskih demokratskih snaga.}} === Četnički teror u Srbiji (1943) === {{main|Srbija u Drugom svetskom ratu|Zločini četnika u Drugom svjetskom ratu}} Mihailovićeva taktika u Srbiji se početkom 1943. sastojala u tome da organizuje i štedi svoje snage za "planirani narodni ustanak". Nemci navode da je izbjegavao svaki konflikt sa okupacionim trupama.<ref>NAW, T-78, Roll 332, 6289915, 919: Procjena situacije komande Jugoistoka za feburar 1943 (2. mart 1943.).</ref> Izveštaji Nedićeve vlade konstatuju da je četnička akcija gotovo svuda upravljena na obračunavanje sa komunistima, koje se sprovodi beskompromisno, do istrebljenja. Inače, četnici na sastancima sa narodom naređuju lojalno držanje prema domaćim vlastima i okupatorskoj vojnoj sili kao i "odricanje svake pomoći partizansko-komunističkim bandama".<ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 59/1—1, k. 22.</ref><ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 54/5—1, k. 22.</ref> 12. februara 1943. godine, kapetan [[Miloš B. Marković]], komandant Ariljske brigade iz sastava Požeškog korpusa JVuO, prenosi Mihailoviću ideju poručnika [[Zvonimir Vučković|Zvonka Vučkovića]] da iskoristi vezu sa njemačkim oficirom u cilju »gonjenja komunista«: {{izdvojeni citat|Po povratku sa puta iz štaba 1a sastao sam se sa Vučkovićem koji me je zamolio da Vas izvestim o sledećem: <br /> U srezu Kačerskom nalaze se dve komunističke grupe, prva jačine 60 a druga oko 150 ljudi. Ove se grupe prebacuju i u Oplenački srez. Za likvidaciju ovih grupa potrebno mu je oko 300 ljudi, no kada bi ih skupio izazvao bi potere od strane okupatora. Ima jednu drugu mogućnost a to je da uputi Nemce da gone ove grupe. Posredno, no obazrivo ima vezu sa jednim od nemačkih komandanata, koji je izjavio gotovost za usluge svake vrste a naročito u gonjenju komunista. Zvonko će ga upotrebiti no ne uspeli to preduzeće sam potrebno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_33.htm Izveštaj komandanta Ariljske brigade od 12. februara 1943. Draži Mihailoviću o borbama protiv pripadnika NOP-a u zimu 1942. godine i dostignutoj organizaciji u brigadi]</ref>}} Poručnik [[Predrag Raković]], u svojstvu komandanta 2. ravnogorskog korpusa JVuO, informiše 3. marta 1943. generala Mihailovića o tajnom sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom: {{izdvojeni citat|Okupator, kako Nemci tako i Bugari svu svoju akciju uputili su na komuniste, na njihovo gonjenje i istrebljenje. U smislu depeše koju sam podneo G. Ministru, sastao sam se 2 marta t.g. na Savincu u jednoj šumi sa Nemačkim komandantom potporučnikom Krigerom iz Gor. Milanovca. Sastanak je izveden potpuno tajno. Na sastanak je od strane Nemaca došao potporučnik Kriger i njegov tumač. A sa naše strane bio sam ja i moj Načelnik štaba p.por. Lazarević. Tema razgovora bila je isključivo uništenje komunističkih bandi, na teritoriji koju obezbeđuje Nemačka jedinica iz Gor. Milanovca. Uglavnom dolazi u obzir komunistički vođa [[Milorad Labudović|Labud]] koji ima oko 150 komunista pod svojom komandom u okolini Rudnika, u srezovima: Kačerskom i Orašačkom. Utvrdili smo plan za ovaj rad. O izvođenju ove akcije detaljno sam se dogovorio sa Zvonkom noću između 2/3 - III t.g., u čemu smo postigli potpunu saglasnost.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 127, reg. br. 7/3 (S-X-12/4).</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_67.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 3. marta 1943. Draži Mihailoviću o borbi protiv pripadnika NOP-a i pregovora sa predstavnicima nemačkih okupacionih trupa]</ref>}} I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, te je dogovoreno da se za ubijene Nemce neće više paliti kuće redom, već "samo po našem spisku", partizanske, i samo će se partizani ubijati: {{izdvojeni citat|Hapšenje naših ljudi više neće biti na reonu nemačke komande G. Milanovac. Ako pogine okupatorski vojnik na ovome terenu neće se paliti redom kuće, već samo po našem spisku i to partizanske i samo će se partizani ubijati. [...] Dobio sam 5000 metaka za čišćenje moga reona od komunista.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV, knjiga 2, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova četničkog pokreta Draže Mihailovića: 1. januar — 8. septembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. 113, str. 550.</ref>}} [[Datoteka:Četnici batinaju narod.jpg|thumb|Četnici batinaju seljaka u Srbiji.]] Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama [[NOP|pokreta otpora]] u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova: {{izdvojeni citat|Ilegalni odredi poručnika Vlaste Antonijevića, Dače Simovića, Milutina Jankovića, poručnika Vasića i kapetana Rakovića nemilosrdno ubijaju sve one koji su makar i jedan dan bili i sarađivali sa partizanima. Neki od ovih odreda vode tako bezumnu akciju da se njihova delatnost može ravnati sa radom običnih odmetnika.<ref>http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/102680-aak-Gornji-Milanovac-Luani.html</ref>|Izveštaj kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova (april 1943)}} Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere: {{izdvojeni citat|1) Protiv zaludele, potpuno obezglavljene i pomahnitale komunističke bande u šumi, sve određene starešine i svo nacionalno naoružano ljudstvo ima povesti beskompromisnu borbu za njihovo potpuno uništenje. Izuzetka u ovome pogledu ne može biti. 4) Ko se uhvati da nosi hranu ili druge potrebe komunistima, a to se tačno utvrdi, komandant brigade sa čije bi teritorije bio takav krivac, odmah će ga streljati i porodicu potpuno uništiti. Kuću spaliti, a stoku zapleniti za izdržavanje gorskih jedinica. 5) Ko se uhvati, a to se od strane komandanta brigade utvrdi, da je krio komuniste, primio u svoju kuću ili im slao makakva obaveštenja, biće najstrožije kažnjen. 6) Ko se uhvati i bude dokazano, da je neko lice videlo komuniste, a nije na najbrži način izvestilo najbližu četničku komandu, biće takođe kažnjeno, u čemu se komandantima brigada ostavlja puna inicijativa. 7) '''Ako u nekom selu bude ubijen makoji četnik, komandant brigade dotične teritorije odmah će streljati deset simpatizera'''.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%92%D0%B5%D1%9A%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%9A%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B0_4.9.1943. Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica 4.9.1943.]</ref>|Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica (4.9.1943).}} Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".<ref name="Deakin2"/> === Zabrana sabotaža u Srbiji i učvršćivanje vezâ s Nijemcima na području Nezavisne Države Hrvatske (1943) === {{main|Sabotaže u Srbiji u Drugom svjetskom ratu|Neil Selby}} [[Datoteka:Plakat o streljanju DM pristalica iz 1942.jpg|mini|Plakat o streljanju „50 DM pristalica“ zbog rušenja mosta na pruzi Požarevac - Petrovac na Mlavi iz decembra [[1942]].]] U Srbiji, iako su neke četničke pristalice vršile sabotaže, trpeći nemačke odmazde zbog toga, četničko vođstvo je posebno branilo ozbiljnije sabotaža na bitnim saobraćajnicama, pa su čak sprečavali britanske komandose na terenu da ih vrše: {{izdvojeni citat|[[Neil Selby|Major Selby]] imao zadatak da organizuje sabotaže i dotur materijala za iste; „Prema Selbyevim navodima, '''do sabotaža nije došlo zato što ih D.M., odn. njegovi komandanti na terenu na terenu još nisu odobrili'''.“<ref>NAW, T-313, Roll 482, 000544: Izvještaj obavještajnog odjeljenja Vojnog komandanta Jugoistoka o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca u noći 18./19. augusta 1943 (26. august 1943.).</ref>|Izvještaj nemačkog obavještajnog odjeljenja o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca (26. august 1943).}} U izvještaju potpukovnika Klamrotha iz Generalštaba njemačkih oružanih snaga, nakon inspekcijskog putovanja po Balkanu u avgustu 1943. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> konstatuje se da je general Mihailović najstrožije zabranio izvođenje sabotažâ protiv okupacione sile prije eventualnog [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkog]] iskrcavanja. Pored toga, pominje se i to da su njemačke obavještajne strukture detaljno upoznate sa kretanjem četničkog komandanta i Vrhovne komande JVuO po Srbiji: {{izdvojeni citat|Pokret Draže Mihailovića: U Srbiji tinja latentni ustanak. Draža Mihailović je liderska priroda i veoma je aktivan. Svaki preuranjeni napad protiv okupacionih snaga u startu je strogo zabranjen. Trenutno se jedino vodi borba protiv komunista. Mora se očekivati jedinstveni napad na okupacione snage, uključujući sabotaže i prepade. Pretpostavlja se da je angloameričko iskrcavanje na Jadranu trenutak za to. Stav Draže Mihailovića prema Angloamerikancima opisan je na sledeći način: „Kao pomagači ste dobrodošli, ali ja ću sâm obnoviti Jugoslaviju!“ Nadzor nad Dražom Mihailovićem je dobar. Nemačke službe vrlo brzo saznaju za njegova boravišta koja neprestano menja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=638&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289888.] <br /> ({{jez-njem|"b) Draga [sic!] Mihailowitsch Bewegung: <br /> In Serbien schwelt der latente Aufstand. Draga Mihailowitsch ist eine Führernatur und sehr aktiv. Jedes vorzeitige Losschlagen gegen die Besatzungstruppen ist zunächst streng verboten. Zur Zeit nur Kampf gegen Kommunisten. <br /> Mit dem einheitlichen Beginn von Sabotage, Überfallen usw. auf Besatzungstruppen muss gerechnet werden. Als Zeitpunkt dafür wird die Landung der Anglo–Amerikaner in der Adria vermutet. Die Einstellung des Draga Mihailowitsch den Anglo–Amerikanern gegenüber wird geschildert: "Als Helfer willkommen, aber ich selbst baue Jugoslawien wieder auf!" Die Überwachung des Draga Mihailowitsch ist gut. Die deutschen Dienststellen kennen sehr bald seine ständig wechselnden Standorte."}})</ref>}} Ipak, kako bi i dalje stvarao privid otpora i zadržao status saveznika, povremeno je inicirao bezazlene diverzije, koje neće izazvati nemačku odmazdu: {{citiranje|Udružite se sa apotekarima. Uzmite od njih praškova za kijanje, suzavce i supervodonik. Na igrankama svrabeće praškove. Upućujte preteća pisma, uznemiravajte telefonom, stvarajte svuda strah i zabunu.<ref name="Kosta Nikolić 2004">Bojan Dimitrijević - Kosta Nikolić: Đeneral Mihailović - biografija, Beograd : Institut za savremenu istoriju, 2004, str 378-9.</ref>|[[Draža Mihailović]] naređuje „misteriozne” sabotaže po gradovima septembra 1943.}} 1. avgusta 1943. godine, komandant njemačkih trupa u Hrvatskoj ([[NDH]]) general [[Rudolf Lüters]] na sljedeći način analizira djelovanje Mihailovićevih četnika (većinom onih koji su bili obuhvaćeni [[Saradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|ugovorima sa vlastima NDH]]) po okončanju [[Operacija Schwarz|operacije »Schwarz«]]: {{izdvojeni citat|Stav četnika s obje strane [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]] te na području između rijekâ Bosne i [[Una|Une]] i [[Sana|Sane]] i dalje se može opisati kao lojalan, iako ustaška politika — koju je hrvatska vlada u posljednje vrijeme iznova naglasila — nije ostala bez povratnog dejstva na njihovo držanje, što se pokazalo uzdržanošću prema komunističkim bandama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=357&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000352.] <br /> ({{jez-njem|"Die Haltung der Cetniks beiderseits der Bosna und zwischen Bosna und Una–Sana kann noch als loyal bezeichnet werden, obwohl der wohl der in letzter Zeit seitens der kroat. Regierung wieder betonte Ustascha–Kurs nicht ohne Rückwirkung auf ihre Haltung geblieben ist und sich Zurückhaltung gegen die kommunistischen Banden zeigte."}})</ref>|Izvještaj komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj za mjesec jul 1943. upućen štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]}} Kao paradigmatične za držanje spram nastupajućih njemačkih trupa mogu se uzeti preporuke iz naređenja kapetana Jovana Dabovića, komandanta Ličko-kordunaške četničke oblasti, upućene 6. septembra 1943. godine kapetanu Dušanu Đakoviću: {{izdvojeni citat|NAREĐUJEM 1) Svi komandanti narediće svima svojim jedinicama i patrolama da, ako Nemci budu naišli na njihov reon dejstva, ne otvaraju vatru i da se drže pasivno sve do mog daljeg naređenja. 2) Kada bude primećen dolazak Nemaca da se jedinice povlače u šume i da sa njima izbegavaju dodir. 3) Ako se desi da se neka jedinica, patrola ili pojedinac nađe u takvoj situaciji da Nemce ne može izbeći pri dodiru sa njima da kaže da se bori protivu komunizma. Napominjem ovom prilikom da su se Nemci prema četnicima u Hercegovini poneli vrlo korektno.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dok. br. 42, str. 81.</ref><ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dokument br. 202, strane 942—943.</ref>}} 18. rujna 1943. godine, poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] sastavlja izvještaj o posjetu poručnika [[Milana Cvjetićanina]], komandanta Bosanskog korpusa „[[Gavrilo Princip]]” [[Dinarska četnička divizija|Dinarske četničke divizije]] JVuO, kojega je [[Kapitulacija Italije|kapitulacija Italije]] zatekla na liječenju u [[Split]]u. Tom prilikom, Cvjetićanin nedvosmisleno poentira: {{izdvojeni citat|Mi četnici znamo da se samo uz pomoć njemačkih trupa može postići efikasno uništenje bandita, jer smo mi četnici za to isuviše slabi.<ref>[https://znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.], str. 273.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=984&rec=313&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000981.] <br /> ({{jez-njem|"Wir Cetniks wissen, dass nur durch die deutschen Truppen eine wirksame Vernichtung der Banditen erfolgen kann, da wir Cetniks hierzu zu schwach sind."}})</ref><ref>[https://pescanik.net/pismo-citateljima-blica-i-gledateljima-serije-ravna-gora/ Boris Dežulović: Pismo čitateljima Blica i gledateljima serije “Ravna gora”]</ref>}} [[Datoteka:Marsz wojsk niemieckich w Dalmacji (2-515).jpg|mini|Četnici Dinarske divizije u mimohodu pored motorizovane kolone njemačke 114. divizije (Dalmacija, septembar 1943).<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2018/01/bk0306.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0306 | Photo | 114. Jäger-Division]</ref>]] Četnički odredi u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]] kooperiraju s njemačkim okupatorom, između ostalog, i na taj način što navode njegovu [[Avijacija|avijaciju]] kako bi ova preciznije tukla po položajima partizanskih jedinicâ: {{izdvojeni citat|Izviđački izvještaj — 14,50 h: </br> Četnici napuštaju kotu 366 (16 km ji. od [[Banja Luka|Banje Luke]]) i povlače se na kotu 346 (1 km z-jz. od kote 366). Prema instrukcijama četnika, po šumi ist. od kote 366 dejstvovano je bombama i mitraljeskom vatrom iz letjelica. </br> Uočeni pojedinačni partizani u blizini kote 471 (2 km ist. od kote 366). Vatra sa zemlje dolazi iz šume duž željez. pruge (Banja Luka — Kotor Varoš).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=258&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000255.] <br /> ({{jez-njem|"Aufklärungsmeldung 14.50 Uhr: </br> Cetniks verlassen Höhe 366 (16 km SO Banja Luka) und ziehen sich auf Höhe 346 (1 km WSW Höhe 366) zurück. Der Wald ostwärts Höhe 366 wurde auf Weisung der Cetniks mit Bomben und Bordwaffen bekämpft. </br> Bei Punkt 471 (2 Ost Punkt 366) einzelne Partisanen. Aus Wald an Bahnlinie (Banja Luka – Kotos Varos) Erdbeschuss."}})</ref>|Telegram Komande avijacije /Hrvatska/ (19. IX 1943.).}} Nakon [[Kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]] [[8. septembar|8. septembra]] [[1943]]. godine, sve četničke snage iz italijanske okupacione zone su, nakon [[Antiosovinska ofanziva JVuO 1943.|sporadičnih sukoba]], uspostavile punu saradnju sa novouspostavljenim nemačkim okupacionim vlastima.<ref>Vidi: [[s:Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade|Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade]], [[s:Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.|Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.]], [[s:Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.|Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.]], itd.</ref> Mihailović je 7. oktobra 1943. naređivao svojim četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_9.htm Naređenje Draže Mihailovića od 7. oktobra 1943. komandantima kopusa u zapadnoj Srbiji za mobilizaciju ljudstva i borbu protiv NOVJ u Sandžaku]</ref> Poručnik [[Jovan Pupavac]] pojašnjava u pismu upućenom 10. februara 1944. komandantu Zapadne Bosne JVuO majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]] kako je tekao proces prilaženja četnikâ pod komandom vojvode Momčila Đujića njemačkoj okupacionoj sili: {{izdvojeni citat|Dinarsku oblast sam napustio iz sledećih razloga: 1) Posle propasti Italije u Dalmaciju su došli Nemci. Komandant Dinarske oblasti pop Đujić stupio je u saradnju sa njima, najpre preko [[Mane Rokvić|Mane Rokvića]] koji je došao sa njima iz [[Bosanski Petrovac|Bosanskog Petrovca]]. Kasnije je delegirao kod štaba 114. Nemačke divizije svoga načelnika štaba kapetana Mijovića Novaka. Ljudstvo je postalo Nemačka milicija, primajući od njih redovnu hranu, municiju i dopunu oružja. Nemci su vrlo rado primili saradnju četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_73.htm Izveštaj komandanta 1. brigade Bosanskokrajiškog četničkog korpusa od 10. februara 1944. komandantu korpusa o saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji]</ref>}} U odgovoru koje je 4. oktobra 1943. poslalo Obavještajno odjeljenje 114. lovačke divizije, odbacuju se navodi iz telegrama poslatog od strane štaba 15. brdskog korpusa, u kojem se vojvoda [[Momčilo Đujić]] optužuje za prepade na njemačke trupe, i kojim se traži njegovo hapšenje. Nasuprot takvom zahtjevu, za komandanta [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]] se tvrdi sljedeće: „Uvjerljiva obavještenja i dokumenti nedvojbeno ukazuju da se Đujićeva četnička grupa u dosadašnjoj borbi protiv komunizma pokazala kao pouzdana... Sabotažni akti i prepadi na njemačke trupe dosad se nijesu događali.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=792&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000788.] <br /> ({{jez-njem|"Nach hiesigen sicheren Nachrichten und einwandfreien Unterlagen ist die Cetnikgruppe des Vojvoden Djujic im Kampf gegen die kommunistische Aufstandsbewegung bisher als zuverlässig zu bezeichnen. <br /> Sabotageakte und Überfälle gegen die Deutsche Wehrmacht sind bisher nicht erfolgt."}})</ref> U poređenju sa oružanim snagama NDH, obavještajni oficiri 114. divizije Wehrmachta daju i mnogo povoljniju ocjenu za učinkovitost četnika: „Hrvatske trupe i ustaše, već zbog svoje brojnosti, ne mogu predstavljati značajniju podršku; osim toga, njihova borbena vrijednost je poznata. Četnički odredi su se dosad svuda pokazali kao izuzetno aktivni i pouzdani.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=793&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000789.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroatische Wehrmacht und Ustaschaverbände im Bereich sind schon rein zahlenmässig keine nennenswerte Unterstützung; darüber hinaus ist deren Kampfwert hinreichend bekannt. Die Cetnikverbände erweisen sich bisher überall als äusserst rege und zuverlässig."}})</ref> [[File:Četnički komandant u zapadnoj Bosni Uroš Drenović s nemačkim oficirima na terenu.jpg|thumb|Vojvoda [[Uroš Drenović]] (desno), četnički zapovjednik u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]], zajedno sa njemačkim oficirima na terenu.]] U jesen 1943. godine, Vrhovna komanda Vermahta konstatuje prestanak bilo kakve aktivnosti DM protiv njih: {{izdvojeni citat|U jesen 1943. Titov pokret sve je više uzimao maha, a Mihailovićev pokret bio je potisnut na teritoriju Srbije. Komunisti nisu primali samo pomoć od sovjetske Rusije, nego sve više i od Engleza. Italijanska armija je kapitulirala. U ovakvoj novonastaloj situaciji četnički pokret bio je prisiljen da preispita svoj stav prema nemačkoj okupacionoj sili… Bilo kako, od tog vremena prestali su svi napadi Mihailovićevih ljudi protiv nemačke okupacione sile.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Četnici u Hercegovini su počeli sarađivati sa njemačkim nadležnim komandama odmah po ulasku njihovih trupa u bivšu italijansku okupacionu zonu: {{izdvojeni citat|Banda koja je napadala u području sjeverno od [[Bileća|Bileće]] i ojačana na oko 1200 ljudi ([[10. hercegovačka udarna brigada|X herceg. brigada]]), uz potporu 800 četnika je odbačena natrag na sjever.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1081&rec=313&roll=190 NARA, T311, Roll 195, frame no. 7450860.] <br /> ({{jez-njem|"Die im Raum N Bileca angreifende und auf etwa 1200 Mann verstärkte Bande (X.He.Brig.) mit Unterstützung von 800 Cetniks nach N zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 18. septembar 1943. godine}} {{izdvojeni citat|SS-divizija „Prinz Eugen“: Komunistička grupa (jačine 1.200 ljudi), koja je sa sjevera nastupala ka Bileći, odbačena je ka sjeveru akcijom 6. čete 2. SS brdskog puka ojačane sa 800 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=483&broj=293 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000290.] <br /> ({{jez-njem|"Von Norden gegen Bileca vordringende komm. Gruppe (1200) durch herangeführte 6./SS 2 und 800 Cetniks nach Norden zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj 15. brdskog korpusa za 18. septembar 1943.}} {{izdvojeni citat|U oblasti [[Stolac|Stoca]], kao što je već napomenuto, Stolačka i [[Ljubinje|Ljubinjska]] četnička brigada su u saradnji sa našim trupama postigle uspjeh protiv glavnine Desete herceg. brigade.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=636&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000631.] <br /> ({{jez-njem|"b.) Cetniks: <br /> Im Raum von STOLAC hat, wie bereits erwähnt, im Zusammengehen mit eigenen Truppen die Cetnikbrig. von STOLAC und LUBINJE gegen die Hauptkräfte der X-herzeg.Brig. Erfolge erzielt."}})</ref>|Komanda 21. brdskog korpusa, Obaveštajno odeljenje, izveštaj o stanju, 27. septembar 1943.}} U odlomku iz mjesečnog izvješća [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije »Prinz Eugen«]], inače njemačke elitne postrojbe na teritoriji okupirane Jugoslavije, sastavljenog 5. septembra 1943, blagonaklon stav četnika na divizijskom području (Hercegovina) opisan je na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Srbi [četnici — prim.] su se, djelimično, nastavili dokazivati ​​kao '''najpouzdaniji saveznici u borbi protiv crvenih bandi''', a time i protiv komunizma. U borbi protiv bandita uvijek su spremni sarađivati ​​s njemačkim Wehrmachtom, pa čak i podvrgnuti se njegovoj komandi.<ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 307.</ref><ref>[https://www.znaci.org/NARA/T315.php?broj=1272&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001266.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben haben sich z.T. weiterhin als die zuverlässigsten Verbündeten im Kampf gegen die roten Banden und damit gegen den Kommunismus erwiesen. Im Kampf gegen die Banditen sind sie jederzeit bereit, mit der deutschen Wehrmacht zusammenzugehen und sich ihr sogar zu unterstellen."}})</ref>|Mjesečni izvještaj 7. SS divizije XV brdskom armijskom korpusu za avgust 1943. godine}} U četničkim izvorima se potvrda ovih navodâ nalazi u naređenju koje je kapetanu Dušanu Đakoviću 6. septembra 1943. uputio potpukovnik [[Slavko Bjelajac]] (pseudonim »Nikola Dekić«), komandant Ličko-kordunaške četničke oblasti. Informišući svog podređenog oficira o ogromnim partizanskim gubicima u [[Bitka na Sutjesci|bici na Sutjesci]], Bjelajac zapisuje: {{izdvojeni citat|Po podatcima koje imamo partizani su kod Sutjeske strašno tučeni. Tvrdi se da su imali 5.000 mrtvih te da su samo naši s mrtvih lješeva partizanskih skinuli oko 200 puškomitraljeza. Četnici u Hercegovini drže pored ostalih mjesta i [[Kalinovik]], [[Foča|Foču]], i [[Čajniče]]. Ustaše su u [[Goražde|Goraždu]]. Njemci se također nalaze u Hercegovini. Dozvolili su bez ikakovih uslova da se na reonu svakog sreza može nalaziti i kretati 400 četnika (jednoj četničkoj grupi dali su 300 pušaka). <br /> U opšte izuzev situacija Hercegovine, Crne Gore, i Istočne Bosne stoji vrlo dobro. <br /> Ove podatke iz Hercegovine javljam Vam radi orjentacije. A u koliko se tiče Njemaca tek da naše stanovništvo zna da ih se ne treba plašiti i da neće vršiti represalije nad mirnim stanovništvom. <br /> Njemci govore u Hercegovini protiv Italijana i kažu da su oni spriječili širenje Srbije do rijeke Bosne protiv volje Njemaca. Optužuju Italiju da je ona dovela Pavelića na vlast. (To sve može i nemora biti tačno). <br /> Naši su zarobili čuvenog [[Nurija Pozderac|Nuriju Pozderca]] i [[Simo Milošević|Simu Miloševića]] u Hercegovini i streljali ih.<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knj. 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. br. 203, str. 946.</ref>}} U izvještaju 7. SS brdske divizije »Prinz Eugen« od 10. oktobra 1943. godine, poslatom štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], pohvaljuje se lojalno držanje koje su, do tog trenutka, formacije [[Hercegovina|hercegovačkih]] četnikâ pokazale spram njemačkih okupacionih jedinica: {{izdvojeni citat|Četnici: Za borbu protiv komunista u istočnoj Hercegovini mobilisane su jače snage u okruzima [[Trebinje]], [[Bileća]], [[Stolac]] i [[Nevesinje]]. Dosadašnja iskustva s hercegovačkim četnicima mogu se ocijeniti dobrim, a njihovo držanje prema vlastitim trupama lojalnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1335&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001329.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks: Zur Bekämpfung der Kommunisten in der Ost–Herzegowina wurden in den Bezirken Trebinje, Bileca, Stolac u. Nevesinje stärkere Kräfte mobilisiert. Die bisherigen Erfahrungen mit den herzegowinischen Cetniks können als gut, das Verhalten gegenüber der eigenen Truppe kann als loyal bezeichnet werden."}})</ref>}} Kao karakteristično za odnošenje prema četnicima na području NDH (u konkretnom slučaju, riječ je o odredu sa [[Ozren (Bosna i Hercegovina)|Ozren]]a), može se uzeti telegram komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj od 30. septembra 1943, proslijeđen od strane [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], uz napomenu da se o bilo kakvim pregovorima mora obavezno dojaviti višoj instanci: {{izdvojeni citat|''Predmet: Sporazumi sa četnicima'' </br> 1. U lokalnim vanrednim prilikama, komandanti divizija i vođe samostalnih borbenih grupa mogu se naći u situaciji da, kao izuzetak, moraju sklopiti vremenski i prostorno ograničene sporazume sa četničkim grupama, u svrhu zajedničkog nastupanja protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=566&broj=685 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000681.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Abmachungen mit Cetniks </br> Bez. Pz.A.O.K.2, Ic/AO, Nr. 293/43 geh. </br> 1. Bei örtlichen Notlagen können die Div.Kdre. und Führer selbstständiger Kampfgruppen in die Lage kommen, ausnahmweise zeitlich und örtlich begrenzte Abmachungen mit Cetnik–Banden zum gemeinsamen Vorgehen gegen Kommunisten treffen zu müssen. </br> 2. Derartige Abmachungen sind umgehend an XV. (Geb.) A. K., Ic, zu melden. </br> 3. Politische Verhandlungen sind grundsätzlich verboten. Wird deren Aufnahme für zweckentsprechend gehalten, ist dies zu melden."}})</ref>|Telegram štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Njemačkom štabu za osiguranje željeznica u Hrvatskoj, 30.09.43.}} Detaljna analiza stava koje su četničke jedinice s teritorije hrvatske marionetske države pokazale prema okupatoru tokom jeseni 1943. sadržana je u izvještaju [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] od 28. X: {{izdvojeni citat|Držanje četnika ostalo je ambivalentno. Pojedine manje grupe su prešle komunistima. Opasnost od saradnje [sa komunistima], kako se pokazalo ovog mjeseca, postoji ondje gdje su male četničke grupe vezane uz određeno područje (npr. područja Olova i Vareša); u takvim slučajevima nedostaje trajne volje za otporom tokom sukoba. S druge strane, zatvorene operativne četničke jedinice bez porodičnih veza i bez straha od odmazde usuđuju se da se suoče sa većim komunističkim jedinicama. U oblasti j. od Višegrada četnici su prvi put uspjeli poraziti jednu od Titovih brigada (1. krajišku). U jugoistočnoj Bosni četnici su djelovali otvoreno neprijateljski prema njemačkim trupama; krajem mjeseca pripadnici 1. sarajevske brigade izveli su sabotažu na željeznici. U čitavoj preostaloj bivšoj zoni odgovornosti Korpusa veće četničke grupe (jedinice Drenovića, Đujića, Ozrenski odred, kao i one u Hercegovini) zadržale su lojalan stav, dijelom uspješno sarađujući sa njem. trupama protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=95 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000090.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K: Ic Lagebericht vom 27.9.43 bis 27.10.43. <br /> 2.) Cetniks <br /> Die Haltung der Cetniks ist nach wie vor zwiespältig geblieben. Einzelne kleinere Gruppen sind in den Kommunisten aufgegangen. Die Gefahr eines Zusammenwirkens besteht, wie der Verlauf dieses Monats gezeigt hat, dort, wo die kleineren Cetnikgruppen ortsgebunden sind (Umgebung Olovo, Vares). Überall dort fehlt bei Zusammenstössen der nachhaltige Widerstandswille. Wo dagegen geschlossene operative Cetnikeinheiten ohne Familienbindung und also ohne Furcht vor Racheakten in dem Befehlsbereich eingedrungen sind, lassen sie es auch auf Kämpfe mit grösseren Kommunisteneinheiten ankommen. Im Raum S Visegrad ist es dabei den Cetniks erstmalig gelungen, eine der Brigaden Titos (I.Kraj.Brig.) zu schlagen. <br /> Die Cetniks sind in Südost–Bosnien offen feindselig auch gegen deutsche Truppen vorgegangen; gegen Ende des Monats haben Angehörige der I.Sarajevo–Brig. Bahnsabotage betrieben. <br /> Im gesamten übrigen früheren Korpsbereich haben die grösseren Cetnik–Gruppen (Drenovic –, Djujic –, Ozren–Verbände, in der Herzegovina) eine loyale Haltung bewahrt, z.T. auch erfolgreich im Kampf gegen die Kommunisten mit der deutschen Truppe zusammengewirkt."}})</ref>|Komanda 15. brd. arm. korpusa, Obavještajno odjeljenje, izvještaj o stanju od 27. septembra do 27. oktobra 1943. godine}} Novembra 1943, Nijemci nabrajaju koje su se sve četničke vojvode u NDH upustile u saradnju s njima, kao npr.: [[Mane Rokvić]] („izjašnjava se za Nemačku i u slučaju neprijateljskog iskrcavanja stoji sigurno na našoj strani“), [[Momčilo Đujić]] („Ljotićev pristalica“ čijim „prisluškivanjem je više puta dokazano da je slao lažne izveštaje D. M. kako bi se izvukao ispod njegovog uticaja“), [[Uroš Drenović]] („nepomirljiv protivnik komunista“; „više od godinu dana sarađuje otvoreno sa nemačkim Vermahtom“) i drugi.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikführer, mit denen zusammengearbeitet wurde: <br /> Vojvode Rokvic. Energischer Führer der ohne Unterbrechung rückhaltlos mit der deutschen Truppe zusammenarbeitet. Bekennt sich zu Deutschland und steht im Falle einer feindlichen Landung sicher auf unsere Seite. <br /> Vojvode Djujic, Ljotic–Anhänger. DM. sucht ihn durch ständigen Druck zu beeinflussen. Durch Überwachung ist bereits mehrfach nachgewiesen, dass Djujic falsche Meldungen an DM. abgesetzt hat, um sich seinem Einfluss zu entziehen. Djujic wird seitens der. Div. im bewusster Übertreibung als besonders aktiver Kämpfer gegen den Kommunismus in Verbindung mit der deutschen Wehrmacht herausgestellt. <br /> Vojvode Drenovic. Gerade Persönlichkeit, unversöhnlicher Kommunistengegner (kommunistische Untaten an seiner Ehefrau, die den Tod herbeiführten), bezeichnet sich als Beschützer seiner pravoslavischen Volksgenossen. Arbeitet länger als 1 Jahr offen mit deutscher Wehrmacht zusammen. Von DM. angestrebte Beeinflussung bisher ohne Erfolg."}})</ref> U ovom strogo povjerljivom izvještaju, obavještajni oficiri XV brdskog armijskog korpusa dopisuju još i sljedeće: „Čitav niz drugih četničkih vođâ na području južno od [[Bihać]]a, neumoljivi su protivnici komunizma i dobri vojnici. Svi su se istakli u saradnji sa [našim] trupama, a kao svoj zadatak označavaju zaštitu pravoslavnog stanovništva od uništenja.“<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 44, str. 86.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Eine Reihe weiterer Cetnikführer im Raum südl. Bihac unerbittliche Kommunistengegner und gute Soldaten haben sich in der Zusammenarbeit mit der Truppe bewährt, und sehen es als ihr Ziel an, den pravoslavischen Volksteil vor der Ausrottung zu bewahren."}})</ref> U izvještaju [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. godine zaključuje se da bi osiguranje dugih linija snabdijevanja bez četnika bilo „nezamislivo“.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=343&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000339.] <br /> ({{jez-njem|"Die Sicherung der langen Nachschubwege der Division ist ohne Unterstützung det zugeteilten Cetnik–Stützpunkte, wenn nicht ausreichend deutsche Kräfte oder kampffähige kroatische Truppen zur Verfügung gestellt werden, undenkbar."}})</ref> 19. novembra 1943. potpisani su i na snagu stupaju prvi [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta]], koji četnicima nameću obavezu "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih".<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm</ref> 30. novembra 1943. godine [[Dragoljub Draža Mihailović|general Mihailović]] naređuje [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubi Patku]], komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši akcije protiv Nemaca bez njegovog dopuštenja: {{izdvojeni citat|Kod vas je tamo engleski major Grinvud sa telegrafistom. To je posledica prosjačenja materijala. Nije došao da vas pomogne u materijalu već da uništi naša sela za neku sitnu sabotažu. '''Naređujem da Grinvuda sa celom pratnjom najurite kao kučku''' po mom naređenju jer je pošao na teren bez mog odobrenja. Ponavljam najurite ga kao kučku i izvestite.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_3_42.htm</ref>|Depeša generala Mihailovića Ljubi Patku od 30. novembra 1943.}} Saveznički komandant Sredozemlja uskoro i sam uviđa da se Mihailović bavi sporednim aktivnostima, uz izbegavanje da preduzme nešto na komunikacijama vitalnim za [[Saveznici|Saveznike]] i za Nemce. Stoga je [[9. decembar|9. decembra]] [[1943]]. poslao [[Dragoljub Mihailović|Mihailoviću]] telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikacije, a koji počinje rečima: {{izdvojeni citat|Sloboda kojom se Nemci služe železničkim prugama od Grčke do Beograda za prevoz i izdržavanje trupa nepodnošljiva je.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_250.htm, Obaveštenje brigadira Armstronga od 9. decembra 1943. Draži Mihailoviću o zahtevu Komande britanskih trupa na Srednjem istoku da četnici izvrše dve sabotaže protiv Nemaca]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd - prilog II</ref>}} === Potpisivanje ugovora o saradnji četnika i Vermahta u Srbiji (1943—1944) === {{Poseban članak|Ugovori o saradnji četnika i Vermahta}} [[Datoteka:Zone odgovornosti četnika, prema sporazumu sa Nemcima.png|thumb|Zone odgovornosti četničkih komandanata u okupiranoj Srbiji, prema sporazumu sa Nemcima 1943. [[Jevrem Simić]] i [[Nikola Kalabić]] (roze), [[Vojislav Lukačević]] (plavo), [[Ljuba Jovanović Patak]] (zeleno) i [[Mihailo Čačić]] (sivo).]] [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Jugoistok, inicirao je pregovore koji će rezultirati potpisivanjem [[Ugovori o saradnji između JVuO i komande Jugoistoka|ugovora o zajedničkoj borbi]]. Mihailović je polovinom novembra 1943. svojim komandantima naredio da sarađuju sa Nemcima; on sam nije mogao javno da stupi u saradnju "zbog raspoloženja naroda".<ref>https://www.znaci.org/images/ktb_okw_III_6_1304.jpg KTB OKW (Kriegstagebuch des Oberkommando der Wehrmacht) - Ratni dnevnik vrhovne komande Vermahta, šesta knjiga</ref> Ugovore su to potpisivali ovlašćeni Mihailovićevi komandanti i ljudi iz vojnog rukovodstva. Prvi ugovor o saradnji potpisan je 19. 11. 1943. između [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]], komandanta Mileševskog korpusa JVuO i nemačkog komandanta Jugoistoka koga je predstavljao fon Frede, glasio je: {{Wikisource|Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.}} {{izdvojeni citat| 2) Primirje treba da bude pretpostavka za zajedničku borbu protiv komunista. 4) Obaveza Lukačevića da nijedan pripadnik njemu potčinjenih jedinica neće delovati na strani sila koje su u ratu sa Nemačkom. 5) Prepuštanje područja borbenih dejstava četničkim odredima radi samostalnog vođenja borbe, koju vodi i nemački Vermaht. 6) Uključivanje četničkih odreda prilikom većih zajedničkih operacija pod nemačko zapovedništvo. U tom periodu nemačko vodstvo izdaje borbene naloge četničkim odredima. 8) Razmena štabova za vezu. 9) Isporuke nemačke municije radi sprovođenja zajedničkih borbenih zadataka u skladu sa vojnim potrebama. 10) Sporazum se mora držati u tajnosti.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_260.htm SPORAZUM IZMEĐU KOMANDANTA JUGOISTOKA I MAJORA VOJISLAVA LUKAČEVIĆA OD 19. NOVEMBRA 1943. O SARADNJI ČETNIKA SA NEMAČKIM TRUPAMA U BORBAMA PROTIV NARODNOOSLOBODILACKE VOJSKE JUGOSLAVIJE]</ref>|Sporazum Nemaca i majora [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] (19. 11. 43.)}} 21. novembra 1943, feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] daje svojevrsno objašnjenje potčinjenim njemačkim komandama o logici vođenja pregovora i sklapanja sporazuma sa četničkim odredima u Srbiji. Prva tačka ovog strogo povjerljivog dokumenta glasi: {{izdvojeni citat|Kao rezultat pregovora koje duže vremena vode, u najužoj saradnji, specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova i komandant Jugoistoka sa vođama četničkih odreda, sklopljen je sporazum koji predviđa oružano primirje ograničeno na određeni prostor i povremeno zajedničko vođenje borbe protiv komunizma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o sklapanju sporazuma s komandantima četničkih odreda Draže Mihailovića]</ref>}} 27. novembra je potpisan ugovor sa [[Nikola Kalabić|Nikolom Kalabićem]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_262.htm Sporazum od 27. novembra 1943. između pukovnika Jevrema Simića i kapetana Nikole Kalabića sa nemačkim predstavnikom o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> U narednim nedeljama ugovori su potpisani i sa drugim komandantima korpusa od operativne važnosti. Iako Mihailović lično nije potpisao ni jedan ugovor, ovim ugovorima je bio pokriven veći deo nemačke okupacione zone u Srbiji. {{izdvojeni citat|Ovaj ugovor, kao i buduće mjere, trebalo bi da se baziraju na međusobnom povjerenju i volji da se komunizam uništi, zemlja umiri a Srbiji omogući stabilna budućnost u okvirima Evrope oslobođene od komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=974&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frames no. 000969—000970: Sporazum između Krajskomandanture Zaječar i potpukovnika Ljube Jovanovića Patka o nenapadanju i saradnji u borbi protiv NOVJ (23./25. decembar 1943.)] <br /> ({{jez-njem|"Diese Vereinbarung sowie die zukünftigen Massnahmen sollen getragen sein vom gegenseitigen Vertrauen und dem Willen, den Kommunismus zu vernichten, das Land zu befrieden und Serbien einer geordneten Zukunft im Rahmen eines vom Kommunismus befreiten Europas entgegenzuführen."}})</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Ljuba Jovanović Patak|Ljube Jovanovića Patka]] o borbi protiv partizana u Srbiji (decembar [[1943]]).}} Generalna tendencija priklanjanja Mihailovićevih četnikâ okupacionoj vojnoj sili bila je primijećena 28. XI 1943. i od strane njemačke Komande Jugoistoka: {{izdvojeni citat|Srbija: U oblasti Kruševca borbe između [četnika] DM i komunista. Kod četnika znaci približavanja Vermahtu, verovatno zbog nestašice municije.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=639&roll=485 NARA, T313, Roll 485, frame no. 000636.] <br /> ({{jez-njem|"3.) Serbien: <br /> Raum Krusevac: Kampf zwischen DM u. Komm. Bei Cetniks Anzeichen für Annäherung an dt. Wehrmacht vermutl. Mun. Mangel."}})</ref>|Dnevni izveštaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 28. novembar 1943.}} 30. novembra 1943. godine i poručnik Milorad Vasić moli generala Mihailovića da mu odobri vezu sa Nijemcima, u cilju opskrbe streljivom, garantujući mu potpunu diskreciju u radu: {{izdvojeni citat|Molim da mi dozvolite da ovu priliku iskoristim i dobijem municiju i ostalo, što mi je neophodno potrebno, a da pritom čast organizacije i Vaš autoritet u narodu ne bude ničim povređen.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 11690—11691.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943-1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 344.</ref>}} Ugovori su bili u znatnoj meri tipizirani, nalik na sporazum između vojnog zapovednika Jugoistoka i inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića: {{izdvojeni citat|Cilj sporazuma je zajednička borba protiv komunističkih partizana, pa će stoga sve jedinice DM-četnika, potčinjene pukovniku Jevremu Simiću, biti uključene u borbu nemačke i bugarske vojske, kao i srpskih vladinih trupa, protiv komunista. U vezi s tim predviđa se uspostavljanje zajedničke obaveštajne službe kao i uzajamna podrška.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_23.1.1944 Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.]</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]] (januara [[1944]]).}} Komandant Jugoistoka i [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] [[Maksimilijan fon Vajhs|fon Vajhs]] izdao je [[21. novembra]] [[1943]]. uputstvo o saradnji sa četnicima koje, između ostalog, predviđa izručenje članova [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkih]] misijâ pri JVuO (tj. da četnici prekinu "sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih"). Fon Vajhs upozorava da se "lojalna orijentacija pojedinih četničkih odreda ne sme uopštiti", jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o cilju i načinu sklapanja sporazuma sa četničkim komandantima]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/291.htm Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45], Musterschmidt-Verlag Göttingen, strana 268</ref> Sporazum između Vermahta i četničkog komandanta [[Mihajlo Čačić|Mihajla Čačića]], komandanta Ravaničke brigade JVuO, uključuje i hvatanje [[rudar]]a koji su pobegli u šumu, i njihovo vraćanje u [[rudnik]]e uglja.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_264.htm Sporazum komandanta Jugoistoka sa komandantom Ravaničke brigade od 14. decembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv NOVJ]</ref> Sporazum Vermahta i [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]], inspektora odreda Draže Mihailovića, predviđa da "četnici DM stavljaju na raspolaganje snagama poretka svoje podatke i svoju obaveštajnu službu" za borbu protiv partizanskog pokreta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_267.htm Izveštaj Abver-grupe od 23. januara 1944. o sklopljenom sporazumu između vojnoupravnog komandanta Jugoistoka i inspektora četničkih jedinica u Srbiji]</ref> Sporazum Vermahta i potpukovnika Ljube Jovanovića, vođe Dražinih odreda u okrugu [[Zaječar]], četnicima omogućuje punu sloboda kretanja "danju i noću na celom području na koje se odnosi sporazum".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_266.htm Sporazum između Krajskomandanture u Zaječaru i komandanta Timočkog korpusa od 25. decembra 1943. o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> {{izdvojeni citat|Srbija i Hrvatska: kao i ranije, na ovom prostoru stoje dva suprotstavljena tabora — komunistički pod Titom i nacionalistički pod generalom Mihailovićem. Zbog brojčane premoći i veće borbene vrijednosti, komunisti su u posljednje vrijeme zadali nacionalistima niz teških udaraca. To je rezultiralo u traženju njemačke pomoći od strane nekoliko DM-komandanata. Već je došlo i do niza sporazuma, kojima se DM-jedinice obavezuju na obustavljanje neprijateljstava protiv Wehrmachta, čime im se omogućuje nesmetana borba protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=900&rec=311&roll=175 NARA, T-311, r. 175, s. 895: Prikaz neprijateljskog stanja u Sredozemlju od strane generalštabnog majora Varnstorfa (Warnstorff) – dodatak zabelešci sa sastanka kod načelnika štaba Grupe armija „E“ od 9. decembra 1943.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien–Kroatien: Hier stehen sich nach wie vor die nationalen Kräfte des Draca Michaylovic [sic!] und die kommunistischen Kräfte des Tito gegenüber. Infolge der zahlenmässigen und in Bezug auf die Kampfstärke starken Uberlegenheit der kommunistischen Verbände ist in der letzten Zeit DM mit seinen Kräften stark angeschlagen worden. Dies hatte zur Folge, dass verschiedene DM–Führer mit ihren Verbänden Anlehnung an die deutsche Besatzungsmacht suchten. Es sind bereits Abmachungen zu Stande gekommen, auf Grund deren DM–Verbände ihre Kampfhandlungen der deutschen Wehrmacht gegenüber einstellen und ihnen ungestörte Kampfführung den Kommunisten gegenüber zugesichert wurde."}})</ref>|Nemački prikaz stanja u Sredozemlju od 9. decembra 1943.}} Njemački opunomoćeni general u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] [[Edmund Glaise von Horstenau]] opisuje u ratnom dnevniku kontekst u kom dolazi do potpisivanja ovih ugovorâ: {{izdvojeni citat|Izgleda da je Srbija najmirnija zemlja na Balkanu, a neko reče da je ona čak i najmirnija zemlja u Evropi. Činjenica je da stanje u NDH ne može da se uporedi sa stanjem u Srbiji iako se i u Srbiji događaju neprijatne stvari... Draža Mihailović je iskoristio opšte stanje, pa su naši oblasni komandanti sklopili ugovore sa pojedinim četničkim vođama.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 412.</ref>}} I prije nego je došlo do parafiranja ugovorâ, kapetan [[Dušan Radović (četnik)|Dušan Radović]], komandant Zlatiborskog korpusa JVuO, obavijestio je 18. novembra 1943. generala Mihailovića da njemačke i bugarske okupacione trupe, uz velike poteškoće, nastoje zaustaviti ofanzivu snaga NOVJ nadomak [[Užice|Užica]], kao i da im četničke jedinice pod njegovom komandom pružaju značajnu borbenu pomoć, tj. napadaju partizane kako bi oslabili njihov pritisak na okupatora. Iz izvještaja se vidi i da je ravnogorski kapetan Milorad Mitić bio zadužen za održavanje kontakatâ s Nijemcima: {{izdvojeni citat|Noću, 17/18 ov.m-ca oko 21,30 časova, komunisti su jačim snagama napali Bugare i Nemce u Kremnima i posle osmočasovne borbe komunisti su potpuno razbili oko 1800 Bugara i 200 Nemaca... Bugari se u najvećem neredu i bez oružja povlače za Užice. Beže glavom bez obzira. Tenkove su odvukli za Užice, dok je izgleda bugarska artilerija pala u ruke partizanima. U momentu pisanja ovog izveštaja jedan izvesni deo Bugara, koji se organizovano povlači, vodi borbu sa komunistima u Biosci. Naši delovi stupili su u borbu kod Bioske iz pravca s. Kneževići. Mišljenja sam da će u toku današnjeg dana pasti i Bioska i da će komunisti navaliti za Užice. Ja gde god mogu napadaću. Stanje je vrlo ozbiljno! Kapetan Mitić, presvučen u civilno odelo, viđen je u Užicu sa Nemcima. Posle je u jednom nemačkom automobilu otišao kako kažu za Beograd kamo ga Vi šaljete radi hvatanja neke veze i sporazuma. Ova se vest širi naglo.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_34.htm Izveštaj komandanta Zlatiborskog korpusa od 18. novembra 1943. Draži Mihailoviću o borbama četnika i nemačkih i bugarskih jedinica protiv NOVJ kod Kremana]</ref>}} Neposredni rezultati potpisanih sporazuma mogli su se uočiti učešćem četničkih jedinica u [[Operacija Kugelblitz|operaciji »Kugelblitz«]], gdje se, uz jednog od potpisnika ugovorâ (majora Vojislava Lukačevića, naime), s njemačkim i bugarskim trupama borio i poručnik [[Filip Ajdačić]], komandant Crnogorske brigade JVuO: {{izdvojeni citat|Stanje operacijâ „Kugelblic” i „Citen” na dan 13. 12. 1943. u 24:00 časa. „Kugelblic” (1. brdska divizija): [...] Namjera: prebacivanje grupe Lukačevića u rejon Pljevlja–Prijepolje 16/17. decembra. [...] Vojni zapovjednik Jugoistoka: 24. bugarska divizija (3 bataljona) i četnička grupa Ajdačića sporo napreduju iz rejona Bajine Bašte, krećući se uzvodno Drinom, bez kontakta sa neprijateljem, ka određenoj odbrambenoj liniji.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=80&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frames no. 6287983—6287984.] <br /> ({{jez-njem|"LAGE "KUGELBLITZ" UND "ZIETHEN" STAND VOM 13.12.43. 2400 UHR <br /> "KUGELBLITZ" <br /> 1. GEB. DIV. <br /> ABSICHT: ZUFUEHRUNG GRUPPE LUKACEVIC 16./17. 12 RAUM PL[J]EVLJA – PRIJEPOLJE. <br /> MIL. BFH. SUEDOST: <br /> 24. BULG. DIV. 3 BTL. U. CETNIK–GRUPPE AIDACIC IM SCHLEPENDEN VORGEHEN AUS RAUM BANJA [sic] BASTA DRINA AUFWAERTS OHNE FEINDBERUEHRUNG IN BEFOHLENE ABWEHRFRONT."}})</ref>|Izvještaj Vrhovne komande Wehrmachta o operacijama »Kugelblitz« i »Ziethen« od 14. decembra 1943. godine}} 14. decembra 1943, u Vrhovnu komandu JVuO stigla je depeša od majora [[Siniša Ocokoljić|Siniše Ocokoljića]] (pseudonim »Ev-Ev«), komandanta Mlavskog korpusa JVuO, kojom se kapetan Mitić još jednom imenuje osobom koja je lično involvirana u pregovore s njemačkim okupatorom: „Tufegdžić [Vojislav, komandant Cerskog korpusa JVuO — prim.] danas je doneo sledeći izveštaj: [...] 2. — Kapetan Mitić, koji je ranije u Užicu pregovarao za naš račun sa komunistima, bio je poslednjih dana na pregovorima i sa Nemcima gde je sa njima ručao u Mažestiku. Pregovore je javno sa Nemcima vršio neki kapetan Nešković, poslat od Kalabića. 3. — Nemci su povodom toga štampali letke blizu 2.000.000 primeraka sledeće sadržine: Narodni borci četnici, u radosti pozdravljam prestanak besmislenog međusobnog prolivanja krvi i zdrav razum koji je zavladao u vašim redovima. Sada možemo da se zajednički borimo protivu komunizma, tog smrtnog neprijatelja Evrope i ja vas ubrajam u nacionalne borce zato što smo i mi sami nacionalni borci. Mi ćemo udruženim silama da odbranimo Vašu lepu Otadžbinu, da je ne bi uništile komunističke bande. Primamo u svoje redove Vašu narodnu organizaciju kao čeličnu. Nije potrebno da vam ubrizgavamo narodni duh. Herojstvo je Vama u krvi i sa vama zajedno koji dobro poznajete svoju lepu zemlju poćiće nam za rukom da je oslobodimo. Stavom koga vi zauzimate osigurana je vaša budućnost. Pozdravljam vas kao svoje ratne drugove i želim vam istu vojničku sreću kao i našim vojnicima. Komandant nemačkih trupa. br. 1243. Ovaj letak Nemci su rasturili i već se pojedini primerci nalaze i kod nas. 4. — Tufegdžić javlja dalje, da je puk. Simić naveo hotimično Kalabića da se ovim vezama sa Nemcima naša organizacija kompromituje u narodu što koriste mošinovci [tj. partizani — prim.].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16. do 23. decembra 1943. godine]</ref> U depeši od 28. decembra 1943. poslatoj Vrhovnoj komandi JVuO od strane potpukovnika [[Petar Baćović|Petra Baćovića]], govori se o sastanku koji je [[Todor Perović]], predstavnik Komande operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, održao u [[Sarajevo|Sarajevu]] sa njemačkim generalom Wernerom Frommom: {{izdvojeni citat|Perović se vratio iz Sarajeva. U Sarajevu bio je kod generala Froma, komandanta pozadine celog Balkana. Između ostalog rekao mu je: »Srbi su istinski borci protivu partizana, mi Nemci cenimo borbu vaših ljudi. U tome se ističe naročito vaš kraj. Naročito cenimo saradnju majora Lukačevića. U kratko vreme prisajediniće se srpski krajevi Srbiji i u tom slučaju srpski će narod dobiti punu ekonomsku pomoć. U najkraćem roku dolazi još 12 divizija naših na teritoriju Jugoslavije radi potpunog likvidiranja partizana. Imamo jedan letak koji je izdao potpukovnik Borota za istočnu Bosnu, gde poziva narod da ga sluša kao novog komandanta, ali mi znamo da je komandant Baćović. Budite uvereni da će do proleća biti raščišćeno sa partizanima«.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16-30. decembra 1943. godine]</ref>}} Iako je Draža Mihailović sugerisao svojim komandantima da »koriste jedne neprijatelje protiv drugih«,<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 1a/1, depeša br. 361.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> u praksi se ova floskula isključivo odnosila na borbu četnika protiv partizana, skupa sa okupatorima i kvislinzima. U depeši majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] (pseudonim »Sto-Sto«) od 30. januara 1944. godine, poslatoj u povodu pokušaja snagâ [[NOV i POJ]] da prodru u [[Sandžak]], general Dragoljub Mihailović otkriva što je zapravo pravi cilj četničke kolaboracije: {{izdvojeni citat|Vodite računa o Nemcima i Bugarima i iskoristite njihovu akciju protiv crvenih do krajnjih mogućnosti. Napad na [[Pljevlja|Pljevlje]] iskoristite za napad s leđa na komuniste.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} Vrlo moguće da je general Mihailović samo usvojio prijedloge koje mu je major Ostojić uputio u pismu od 6. decembra 1943. godine, gdje apostrofira sljedeće: {{izdvojeni citat|Koristeći se akcijom okupatora protiv komunista, mi ćemo verovatno u roku od mesec-dva dana opet imati situaciju u Sandžaku, Crnoj Gori, Hercegovini i Bosni u našim rukama. [...] Učeći se na sopstvenim greškama, smatram da se mora najhitnije preduzeti sledeće: 1) Stvoriti u najkraćem roku što jače pokretne borbene snage — leteće brigade i korpuse — a naročito tamo gde se za to ima mogućnosti. 2) '''Koristeći se akcijom okupatora i satelita, upotrebiti sve raspoložive snage za potpuno čišćenje od komunista svih srpskih pokrajina'''. 3) U radu pod 2) ostvariti međusobno potpomaganje iz susednih pokrajina do maksimuma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_43.htm Pismo majora Zaharija Ostojića od 6. decembra 1943. Draži Mihailoviću o potrebi većeg angažovanja četnika s okupatorskim trupama radi sprečavanja prodora jedinica NOVJ u Srbiju]</ref>|Pismo majora Ostojića generalu Mihailoviću od 6. decembra 1943. godine}} Četničko-njemački odnosi bili su opterećeni međusobnim nepovjerenjem i sviješću o suprotstavljenosti ciljeva i interesa dviju stranâ. U telegramu koji je 29. januara [[1944]]. godine [[Joachim von Ribbentrop]], njemački ministar vanjskih poslova, uputio specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu [[Hermann Neubacher|Hermannu Neubacheru]], reflektuje se jasan stav političkog i vojnog vrha u [[Berlin]]u o generalu Draži Mihailoviću, dok su podređenima date precizne smjernice za držanje prema četničkom pokretu: {{izdvojeni citat|Jedino se mogu ćuteći trpeti privremeni aranžmani nižih vojnih komandi sa Dražom Mihailovićem s ciljem suzbijanja zajedničkog neprijatelja Tita. On i njegovi ljudi ostaju i dalje, na kraju, naši neprijatelji. Zato je sada, kao i do sada, potrebno biti krajnje oprezan prema Draži Mihailoviću i njegovim četnicima, a naročito se ne sme nijednog trenutka izgubiti iz vida da će pomoć koju mu mi sada direktno ili indirektno pružamo radi vođenja borbe protiv Tita, kasnije najverovatnije biti upotrebljena protiv nas... Rat na Balkanu Nemačka je vodila zato da bi jednom zauvek uništila srpsko žarište nemira... Mi nemamo, otud, nikakvog interesa da ponovo razbuktavamo velikosrpski duh.<ref>Akten zur deutschen auswartigen Politik — ADAP/E/VII, s. 374–375.</ref><ref>Vasa Kazimirović, NDH u svetlosti dokumenata, Nova knjiga/Narodna knjiga, Beograd, 1987, str. 169.</ref><ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005. str. 20.</ref>}} Izveštaje o sklapanju ugovora četnika sa Wehrmachtom presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, što je imalo bitnu ulogu u konačnom opredeljivanju [[Čerčil]]a za Tita, a protiv Mihailovića.<ref>Cripps, John (2001). "Mihailović or Tito? How the Codebreakers Helped Churchill Choose". {{ISBN|0593 049101}}</ref> No, Nemci nisu bili zadovoljni primenom nekih sporazuma, jer je uprkos njima dolazilo do incidenata, odnosno diverzija i napada na pripadnike [[Srpska Državna Straža|Srpske Državne Straže]] od strane četnika, usled čega je general [[Hans Felber]] pokrenuo nekoliko hapšenja i racija protiv četnika počev od februara [[1944]]. === Borbe pod nemačkom komandom (1943) === {{main|Operacija Kugelblic}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Herzegovina in 1943.jpg|minijatura|Četnici i Nemci u Hercegovini 1943.]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-005-0018-07, Jugoslawien, Polizeieinsatz mit Spähpanzer.jpg|thumb|Nemačka lokalna milicija sa italijanskim bornim kolima (izvor: ''Bundesarchiv'', [[1943]]).]] {{izdvojeni citat|„Borbeno sadejstvo sa četničkim grupama duž glavne saobraćajnice [[Bihać]] — [[Gračac]] — [[Knin]] — [[Drniš]] — [[Šibenik]] sastoji se u tome što su četnici okupljeni u posebnim uporištima uz oslonac na nemačke trupe. Četničke vođe primaju naloge i uputstva o vršenju zadataka obezbeđenja i izviđanja od zapovednika nemačkih uporišta.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=346&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgemeinschaften mit Cetnikgruppen bestehen entlang der Hauptversorgungsstrasse Bihac – Gracac – Knin – Drnis – Sibenik derart, dass die Cetniks in besonderen Stützpunkten in Anlehnung an deutsche Truppen zusammengefasst sind. Die Cetnikführer erhalten Aufträge und Weisungen für Sicherungs– und Aufklärungsaufgaben durch deutsche Stützpunktführer."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u NDH]</ref>|Njemački izveštaj o saradnji sa četnicima protiv partizana u Dalmaciji i Bosni (19. novembar [[1943]]).}} Kratko po zauzimanju italijanske okupacione zone od strane njemačkih trupâ, četnici s teritorije [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] stupaju u borbeno savezništvo sa njima. Kako javlja obavještajno odjeljenje [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], u blizini [[Plitvička Jezera (općina)|Plitvičkih Jezera]] došlo je krajem septembra 1943. godine do prvog krupnijeg angažiranja lokalnih četničkih jedinicâ na njemačkoj strani. Ovom prilikom su četnici nanijeli partizanima ozbiljne gubitke: {{izdvojeni citat|Agent za vezu javlja o izviđanju od 27. IX: Jaka skupina lojalnih četnika s njemačkom opremom provalila je 20. septembra na područje [[Korenica|Korenice]], [[Prijeboj (Plitvička jezera)|Prijeboj]]a (16 km zap. od [[Bihać]]a), Babinog Potoka (28 km z. od Bihaća), [[Krbavica|Krbavice]] (23 km jz. do Bihaća), te uništila sve komunističke prometne veze. Četnici su nanijeli velike gubitke komunistima kod Mirić Štropine (3 sjz. od Prijeboja), 350 mrtvih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=196&broj=390 NARA, T313, Roll 196, frame no. 7457118.] <br /> ({{jez-njem|"29.9. V–Mann meldet Beobachtung vom 27.9.: <br /> Starke Gruppe loyaler Cetniks mit deutscher Ausrüstung an 20.9. in Raum Korenica (1558), Prijeboj (16 W), Babin Potok (28 W), Krbavica (23 SW), alles Bihac, eingebrochen und haben alle Verkehrsverbindungen der Kommunisten vernichtet. Cetniks haben bei Miric Stropina (3 NW Prijeboj) den Kommunisten große Verluste, 350 Tote, beigebracht."}})</ref>|Dodatak dnevnom izvještaju obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 3. oktobar 1943.}} U izvorima njemačke provenijencije iz ovog perioda navodi se da su četničke jedinice asistirale okupatoru i pri izbacivanju partizana iz [[Bosansko Grahovo|Bosanskog Grahova]]: {{izdvojeni citat|Četnici na putu za snabdijevanje Gospić — Gračac, Knin — Vrlika i Knin — Drniš, i pored oprečnih poruka DM-u, nikad ne pokazuju neprijateljstvo; naprotiv, dobro su sarađivali sa 114. lovačkom divizijom u zasjedama i [zajedno] zauzeli Bos. Grahovo.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=98&rec=314&roll=560 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000093.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Lagebericht vom 27.9. bis 27.10.1943. <br /> Die Cetniks an den Nachschubstrassen Gospic – Gracac, Knin – Vrlika und Knin – Drnis sind bisher trotz abweichender Meldungen an DM. nirgends feindselig aufgetreten, haben vielmehr in Hinterhalten mit der 114.Jäg.Div. gut zusammengearbeitet und Bos.Grahovo genommen."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], izvještaj za period od 27. septembra do 27. oktobra 1943.}} U naređenju poslatom 23. oktobra 1943. iz [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] Wehrmachta, koja je bila smještena na teritoriji kvislinške NDH, navodi se sljedeće: {{izdvojeni citat|Od 1. novembra 1943. svi pripadnici domaćih jedinica (četnici, ustaše i hrvatska žandarmerija) moraju biti u posjedu njemačkih propusnicâ.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=315&roll=1295&broj=606 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000600.] <br /> ({{jez-njem|"7.) Ausweispflicht landeseigener Verbände. <br /> Ab 1.11.43 müssen sämtliche Cetnik–, Ustascha–, und kroatische Gendarmerie–Angehörige im Besitz von Ausweisen der Abteilung Ic sein."}})</ref>|Divizijska naredba br. 122 od 23. X 1943. godine}} Već 11. novembra, obavještajni oficiri 114. divizije javljaju kako su četnički odredi bili ekspeditivni u izvršavanju ove naredbe okupacionih vlasti: {{izdvojeni citat|Zahtjev da civilno stanovništvo — a posebice naoružane skupine, uključujući četnike — posjeduje identifikacijske isprave, kako je to naredila divizija, nije polučio očekivane rezultate sve dok nisu primijenjene mjere prisile. Glavni razlog tomu bila je sporost u radu hrvatskih upravnih tijela. S druge strane, četničke postrojbe promptno su postupile prema zapovijedima; danas su one bolje opskrbljene identifikacijskim ispravama nego hrvatsko civilno stanovništvo. </br> Odnosi s četničkim postrojbama su dobri; međutim, unutar [[Hrvatsko domobranstvo|hrvatskih oružanih snagâ]] i [[Ustaše|ustaških postrojbi]] često je potrebno poduzeti odlučne mjere kako bi se riješio problem nedostatka odgovarajućeg nadzora i raširenog osjećaja ravnodušnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=555&broj=752 NARA, T314, Roll 555, frame no. 000746.] <br /> ({{jez-njem|"Die von der Division befohlene Ausweispflicht für die Zivilbevölkerung und insbesondere für die bewaffnete Verbände einschliessl. der Cetniks, führte nicht die früher zu dem erwarteten Erfolg, als bis mit Zwangsmassnahmen durchgegriffen wurde. Schuld ist in erster Linie der schleppenden Geschäftsgang der kroat. Verwaltungsdienststellen. Dagegen haben die Cetnikverbände sich schnell die Befehlen gefügt, und sind heute besser mit Ausweisen aufgestattet, als die kroat. Zivilbevölkerung. </br> Das Verhältnis zu den Cetnikverbände ist gut, bei der kroat. Wehrmacht und den Ustaschaverbänden must oft gegen mangelnde Dienstaufsicht und Gleichgültigkeit durchgegriffen werden."}})</ref>|Procjena situacije 114. lovačke divizije (11. XI 1943. godine)}} U jednoj procjeni stanja snabdijevanja, poslatoj 25. oktobra 1943. štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] iz 114. divizije, razmotreni su modaliteti „skladištenja zalihâ [hrane] tokom zime i opskrbe za 9.500 četnika, ustaša, zarobljenika i civilnog stanovništva“, i data je projekcija da bi tovarni prostor zapremine 12 [[Tona|tona]] bio dovoljan za podmirenje dnevnih potrebâ ove grupe („9.500 ustaša, četnika, itd.“).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1362&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 001356—001357.] <br /> ({{jez-njem|"Anlage 1 zur Beurteilung der Versorgungslage vom 25. Oktober 1943. <br /> a.) Berücksichtigung der Winterbevorratung und Versorgung der 9500 Cetniks, Ustaschen, Gefangenen und Zivilbevölkerung; <br /> Dabei ist die Versorgung der 9.500 Ustaschen, Cetniks usw. im hiesigen Raum nicht in Rechnung gestellt. Es würden also hierfür noch täglich 12 to Laderaum möglich sein."}})</ref> Takođe, u naredbi o snabdijevanju iz 114. divizije Wehrmachta s početka decembra 1943. godine, precizno je određeno dnevno sljedovanje četničkih jedinicâ u zoni odgovornosti divizije (najvjerovatnije je riječ o [[Dinarska divizija JVuO|Dinarskoj diviziji JVuO]] pod [[Momčilo Đujić|Đujićevom]] komandom): {{izdvojeni citat|Od sada se četnicima izdaje sljedovanje koje se sastoji od: <br /> 1 porcija hljeba; 1 porcija povrća; 1 porcija namaza (mast ili marmelada); 1 porcija soli; 2 porcije napitka; 1 porcija duhana.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=822&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frames no. 000815—000816.] <br /> ({{jez-njem|"Verpflegung der Cetniks: <br /> Als Verpflegung für Cetniks sind ab sofort nur folgende Portionen auszugeben bezw. zu empfangen: <br /> 1 Brotportion, <br /> 1 Gemüseportion, <br /> 1 Brotaufstrichportion (Fett oder Marmelade), <br /> 1 Salzportion, <br /> 2 Getränkeportionen, <br /> 1 Tabakportion."}})</ref>|Posebna direktiva za snabdijevanje br. 65/43 (2.12.43)}} Snabdijevanje četnikâ hranom i municijom bilo je pod konstantnim nadzorom nadležnih njemačkih službi: {{izdvojeni citat|Četnici dobijaju snabdijevanje u skladu sa listama imena koje se stalno kontrolišu; municija za pješadijsko naoružanje se izdaje povremeno, uz strogu kontrolu potrošnje; svaki četnik nosi zvaničnu iskaznicu – oni bez iskaznice se hapse i razoružavaju.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=342&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000338.] <br /> ({{jez-njem|"Die Division gewährt den nach eigenen Wünschen beweglich und abseits ihrer Wohnorte eingesetzten Cetniks Verpflegungszuschüsse. Der Verpflegungsempfang wird nach namentlichen Listen getätigt, die Verteilung wird überwacht. Nach den gleichen Richtlinien werden von Zeit zu Zeit Gewehr– und MG–Munition im Rahmen des nachgewiesenen Verschusses ausgegeben. Der Verbrauch wird nach der jeweiligen Lage auch einigermassen genau überprüft. Jeder Cetnik muss einen namentlichen Ausweis mit der Nummer seiner Handwaffe (Gewehr– oder Pistolen–Nr.), der Unterschrift des zuständigen Kommandanten und des Ic der Division versehen, besitzen. Ohne Ausweis angetroffene Cetniks werden im Einvernehmen mit den Cetnik–Führern festgenommen und entwaffnet."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima (5. novembar 1943).}} U izvještaju [[114. lovačka divizija|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. detaljno se opisuje saradnja jedinica [[Wehrmacht]]a sa snagama pod komandom vojvodâ [[Momčilo Đujić|Momčila Đujića]], [[Mane Rokvić|Maneta Rokvića]] i [[Radomira Ðekića Ðeda]]. Njemački oficiri zaključuju da okupator ima veliku korist od četnika: {{izdvojeni citat|Četnički vojvoda Mane Rokvić može se opisati kao apsolutno pouzdan. Već je pružio vrijedne usluge u oblasti [[Bosanski Petrovac|Bos. Petrovca]] gdje je bio raspoređen u prethodnici tokom čitavog napredovanja divizije, svuda uspostavljajući kontakt sa lokalnim četničkim jedinicama i značajno doprinoseći uspostavljanju povjerenja civilnog stanovništva u njemački Vermaht. Njegove mjere za održavanje discipline među četnicima i njegov oštar obračun sa sumnjivim [licima] i banditima dobro su poznati. [...] Iako se Đujić ne može smatrati potpuno pouzdanim, njegova podrška u borbi protiv komunizma trenutno je dragocjena. Divizija će učiniti sve što je u njenoj moći da ga u javnosti prikaže toliko pronjemački nastrojenim kako bi njegov povratak u neprijateljski tabor jednog dana bio onemogućen. [...] Četnički vojvoda Ðedo potiče iz Crne Gore i pristalica je pokreta Koste Pećanca, koji je, na osnovu prethodnog iskustva, održavao jasnu distancu od pokreta DM. Ðedo ostavlja veoma dobar lični utisak, izrazito je drzak [u borbi] protiv bandita i sumnjivih, i jasno je naklonjen njemačkom Vermahtu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=341&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000337—000341.] <br /> ({{jez-njem|"Der Cetnik–Vojvode Mane Rockvic [sic!] ist als unbedingt zuverlässig zu bezeichnen. Er hat bereits im Raum Bos. Petrovac wertvolle Dienst geleistet und war auch während des ganzen Vormarsches der Division bei der Spitze eingesetzt, stellte überall die Verbindung mit den örtlichen Cetnik–Einheiten her und hat in starken Masse für die Begründung des Vertrauens der Zivilbevölkerung zur deutschen Wehrmacht beigetragen. Seine Massnahmen zur Erhaltung der Disziplin unter den Cetniks, sein scharfes Durchgreifen gegen Verdächtige und Banditen, sind bekannt. <br /> Wenn auch Djujic als nicht voll zuverlässig angesehen werden kann, so ist aber seine Unterstützung im Kampf gegen den Kommunismus z.Zt. wertvoll. Seitens der Division wird alles versucht werden, um ihm in der Öffentlichkeit soweit als deutschfreundlich herauszustellen, dass ihm eines Tages der Rückzug in das feindliche Lager unmöglich gemacht wird. <br /> Der Cetnik–Vojvode Dzedo stammt aus Montenegro, ist Anhänger Richtung Kosta Pecanac, die nach bisherigen Erfahrungen klaren Abstand zur D.M.–Bewegung gehalten hat. Dzedo macht persönlich einen sehr guten Eindruck, ist ein ausgesprochener Draufgänger gegen Banditen wie Verdächtige und der Deutschen Wehrmacht eindeutig zugeneigt."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima od 5. novembra 1943.}} {{izdvojeni citat|Glavna komanda predlaže stvaranje oficirske ispostave pri štabu XV brd. korpusa za nadzor i vođenje četničkih grupâ koje se koriste za zaštitu cesta za snabdijevanje, željezničkih pruga i važnijih ratnih pogona.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=554&broj=90 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000084.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. beantragt Schaffung einer Offz.–Planstelle beim Stab XV.Geb.A.K. zur Überwachung und Anleitung der Cetnikverbände, die zur Sicherung von Nachschubstrassen, Eisenbahnen und kriegswichtiger Anlagen eingesetzt sind."}})</ref>}} Jedan od četničkih komandanata koji se dosljedno isticao kontinuiranom kolaboracijom sa njemačkim okupatorom bio je vojvoda [[Uroš Drenović]]. Nadležni okupacioni organi bili su zadovoljni ostvarenim stepenom saradnje s Drenovićem, što se vidi i iz izvještaja XV brdskog armijskog korpusa od 26. XI 1943, u kom se pohvaljuje njegovo „lojalno držanje“: {{izdvojeni citat|Predmet: <br /> Nemačka komanda za vezu kod četničkog vođe Drenovića: <br /> Četnička grupa Drenović z. i j-z od Banje Luke od jedno 1500 ljudi ima već godinu i po prema nemačkom Vermahtu i prema hrvatskoj državi lojalno držanje, i naše izviđačke i bezbednosne akcije korisno podržava. U nekim slučajeva bili su podržani sa nešto municije. Hrvatska vlada razmatrala je ideju da dovede Drenovića u Sabor za predstavnika svih pravoslavnih. Komanda Kirhner (puk Brandenburg) poslala je u dogovoru sa obaveštajnim odeljenjem [korpusa] Drenoviću komandu za vezu, i postigla je značajne rezultate u pogledu specijalnih misija.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=390 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000384.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K, Abt.Ic, Betr.: Dtsch.Verb.Kdo. bei Cetnikführer Drenovic. An Pz.A.O.K.2.Ic/AO, 26.11.43: Die Cetnikgruppe Drenovic w. u. sw. Banja Luka mit etwa 1500 Mann hat seit über 1 1/2 Jahre der deutschen Wehmacht und dem kroat. Staat gegenüber eine loyale Haltung eingenommen und die eigene Aufklärung und Sicherung stets wertvoll unterstützt. In einzelnen Fällen wurde sie mit Inf.Mun. unterstützt. Die kroatische Regierung hat die Berufung des Drenovic in den Sabor (Landtag) als Vertreter aller Pravoslaven erwogen. Das Kdo. Kirchner (Rgt.Brandenburg) hat im Einvernehmen mit der Abt.Ic für seine Zwecke ein Verbindungs–Kommando zu Drenovic entsandt und in kürzester Zeit wertvolle Ergebnisse im Sinne des Sonder–Auftrages erzielt."}})</ref>|Komanda 15. brd. korpusa, Obaveštajno odeljenje, za obav. odeljenje komande 2. okl. armije, 26.11.43.}} Četnički su odredi na teritoriji marionetske NDH pružali veoma značajnu potporu njemačkim vlastima, bez koje ove ne bi uspjele efikasno održavati okupacioni sistem. U izvještaju [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] [[Wehrmacht]]a iz prve nedjelje decembra 1943. provijava upravo ovakvo gledište; istaknuto je, pak, da bi četnike trebalo (zbog „ispadâ prema hrvatskom stanovništvu“) ograničiti „na rad u srpskim selima“: {{izdvojeni citat|Budući da vlastite snage i ustaše nisu dovoljne da same umire i osiguraju golemo područje, divizija se ne može odreći suradnje četnika. Trenutačno, drugačije rješenje ne bi bilo moguće zbog nedostatka dodatnih snaga. No, ne zanemaruje se da se suradnja s četnicima ne čini dugoročno održivom zbog njihovih političkih ciljeva. Stoga će se i dalje jačati utjecaj ustaša, a time i hrvatske države, kako bi se postupno udaljili od četničkih snaga i deportirali oni [četnici] koji nisu mještani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=788&rec=314&roll=555 NARA, T314, Roll 555, frames no. 000782—000783.] <br /> ({{jez-njem|"Da die eigene Kräfte und die Ustascha allein zur Befriedung und Sicherung des weiten Raumes nicht ausreichen, kann auf eine Mitarbeit der Cetniks noch nicht verzichtet werden. Im Augenblick wäre eine Lösung von ihnen mangels anderer Kräfte nicht möglich. Es wird jedoch nicht verkannt, dass auf die Dauer eine Zusammenarbeit mit den Cetniks auf Grund ihrer politischen Zielsetzung nicht tragbar orscheint. Es wird daher der Einfluss der Ustascha und damit des kroatischen Staates weiterhin gestärkt werden, um allmählich von den Cetnik–Verbänden abrücken zu können, die nicht ortsansässigen abzuschieben. Der Anfang hierzu ist gemacht. Um die Unzuträglichkeiten zu beenden, die sich daraus ergeben, dass in rein kroatischen Gegenden die eingesetaten Cetnik–Verbände die Bevölkerung belästigen und auch ausplündern, ist in Durchführung, sie aus diesen Gebieten herauszuziehen und nur noch in Orten mit pravoslavischer Bevölkerung zu Sicherungszwecken einzusetzen."}})</ref>|Procjena situacije 264. pješadijske divizije (7.12.43)}} Komanda Jugoistoka je istog dana izvijestila Vrhovnu komandu njemačkog Wehrmachta o sadjejstvu [[114. lovačka divizija (Nemačka)|114. lovačke divizije]] i četnika u borbi protiv snaga [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]: {{izdvojeni citat|114. lovačka divizija: čišćenje prostora oko [[Vrlika|Vrlike]] u saradnji sa četnicima završeno; neprijatelj je izgubio 22 mrtva i 20 zarobljenih; veliki plen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=89&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frame no. 6287993.] <br /> ({{jez-njem|"114. JG. DIV: SAEUBERUNG IN RAUMES VRLIKA IM ZUSAMMENWIRKEN MIT CETNIKS NACH WEITEREN 22 FEINDTOTEN U. 20 GEFANGENEN BEI EINBRINGUNG GROESSERER BEUTE ABGESCHLOSSEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 6. decembra 1943 (7. decembar 1943.).}} Dnevni izvještaj 114. lovačke divizije Wehrmachta od 6. prosinca 1943. godine ilustruje u kojoj mjeri su četničke jedinice pod komandom vojvode Momčila Đujića bile integrisane u okupacioni sistem: {{izdvojeni citat|U noći s 5. na 6. decembar i tokom jutarnjih časova, neprijatelj je više puta napadao [[Obrovac|obrovački]] mostobran sa jugoistoka, istoka, sjevera i sjeverozapada. Napadačke snage sastojale su se od manjih do srednje velikih neregularnih skupina, podržane teškim pješadijskim naoružanjem — prvenstveno minobacačima srednjeg kalibra. Ustaše su napustile svoje položaje na mostobranu. U poslijepodnevnim časovima situacija je razriješena protivudarima naših snaga, uz podršku tenkova, u pravcu ji. i z.-sjz. </br> Neprijateljski gubici: 18 poginulih, 2 zarobljena, 4 prebjega. </br> Vlastiti gubici: 6 poginulih četnika, 11 ranjenih, 7 nestalih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=840&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000834.] <br /> ({{jez-njem|"Ic Beitrag zur Tagesmeldung. </br> Feind vor Brückenkopf Obrovac griff während Nacht zum 6.12. und in Vormittagsstunden Brückenkopf wiederholt mit schwächeren und mittleren Banden aus SO, O, N und NW Richtung mit Unterstützung schwerer Inf. Waffen, besonders mittlerer Gr. Werfer, an. Ustaschen flüchteten aus Brückenkopfstellung. In Nachmittagsstunden gelang Entlastung durch eigene Vorstösse mit Panzerunterstützung in SO und WNW Richtung wenden. </br> Feindverluste: 18 Tote, 2 Gefangene, 4 Überläufer. </br> Eigene Verluste: 6 Cetniks gefallen, 11 verwundet, 7 vermisst."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje (Ic), dodatak dnevnom izvještaju za 6. XII 1943.}} === Borbe pod njemačkom komandom u Crnoj Gori (1943—1944) === {{main|Operacija Frühlingserwachen (1944)}} [[File:Collaborationist Jakov Jovović with Germans on Cetinje.jpg|thumb|Četnički komandant [[Jakov Jovović]] sa svojim saborcima i Nemcima na [[Cetinje|Cetinju]], jesen 1943.]] Od 17. do 24. oktobra [[1943]]. godine, njemačke okupacione snage su organizovale [[Operacija Balkanski klanac|operaciju Balkanski klanac]] (njem. ''Balkanschlucht''). Osnovni cilj operacije je bio likvidacija snagâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] i [[Divizija Garibaldi|Italijana]] koji su prešli na stranu partizana u Crnoj Gori, kao i ovladavanje [[Jadransko more|jadranskim]] zaleđem. Pored sopstvenih snaga, njemački okupator je za ovu priliku angažovao dva italijanska fašistička puka (oko devet bataljona), čiji su štabovi bili u [[Bar]]u i [[Podgorica|Podgorici]], kao i muslimansku fašističku miliciju i ostatke četnika Draže Mihailovića.<ref>https://www.znaci.org/00001/151_5.pdf</ref> Dakle, pored dvije divizije [[Wehrmacht]]a, u operaciji je učestvovalo i oko 5.000 [[Balli Kombëtar|balista]], talijanskih fašista i četnika.<ref>https://www.znaci.org/00001/33_9.pdf</ref> U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 20. oktobra 1943,<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, Knjiga predatih depeša CG—3, Depeša br. 211.</ref><ref>Др Радоје Пајовић, Контрареволуција у Црној Гори: Четнички и федералистички покрет 1941—1945, Обод, Цетиње, 1977, стр. 408.</ref> delegat VK JVuO u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u major [[Rudolf Perhinek]] piše o učešću crnogorskih četnika na strani okupatora u ovoj [[Sile Osovine|osovinskoj]] operaciji: {{izdvojeni citat|Žalosno ali tačno. Da nisu Nemci angažovali ovolike snage, nas ovde više ne bi bilo, jer se više niko nije hteo boriti, već samo begati, ali nije se više imalo kud... Mi se izvlačimo i gledamo da smo pozadi njih, da bi iskoristili njihovu borbu sa komunistima i uništavanje istih.}} Informacija o potpunoj potčinjenosti četničkih jedinica u okupiranoj Crnoj Gori njemačkim vlastima, kao i tijesnim vezama sa kvislinškom ''Narodnom upravom'' koju je okupator formirao, Draži Mihailoviću je bila dostavljena 1. decembra 1943. godine iz štaba majora [[Petar Baćović|Petra Baćovića]] (pseudonim »Nav-Nav«): {{izdvojeni citat|Nemci daju oružje i odelo s a s d j k a c a m a [nedešifrovana riječ; moguće "žandarmima" — prim.] i nešto plate. Milicija će biti formirana kao prava vojska. Za komandanta [[Cetinje|cetinjskog]] bataljona major Zdravko Kasalović. Za [[Nikšić|nikšićki]] bataljon Boško Pavić, a mene su naimenovali za komandanta žandarmerijskog bataljona za srez [[Šavnik|šavnički]]. Pojava Narodne uprave i svega ovoga što se sada stvara, nije izraz želje niti naroda niti naša, već je ovo nužno zlo, između dva zla, jer drugog izlaza nema. Mi nismo u stanju samo pomoću naroda da ma šta učinimo bez pomoći Nemaca.<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 7/1-35.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 47, str. 89.</ref>}} [[Ljubomir Lazarević]], inženjer iz [[Kolašin]]a (pseudonim »Bene«), 28. januara 1944. godine obavještava Dražu Mihailovića da četnici u Crnoj Gori sarađuju sa njemačkim okupacionim vlastima u svakom obliku: {{izdvojeni citat|Svi komandanti u Crnoj Gori primili su saradnju sa Nemcima, potpisali obavezu a sa ostatcima vojske nalaze se u žici, ili u neposrednoj blizini nje. Nema ni jedne grupe u šumi koja bi pretstavljala našu borbu, oko koje bi se moglo okupljati. Vukadinović isto tako nalazi se u Podgorici ili u okolini. Nagovešteni dolazak Srbijanske vojske pozdravljen je burno svuda, ali dolazak Ljotićevaca učinio je Ljotićevce vrlo aktivnim i prete da ko god ne bude s njima, on je komunista. Po varošima teško će se iko održati jer ta formula svakoga će staviti pod udar okupatora kao komunistu. Ovaka saradnja sa njima je nemoguća, jer ovi traže prilazak njima, ne saradnju. Po selima Crne Gore gospodare komunisti. Naše akcije vrše se samo u cilju osiguranja ili odbrane nemačkih kolona. Nemačke snage na ovom terenu vrlo su male i nesposobne za ma kakvu širu akciju. Do sada nema ni izgleda na akciju. Svako dalje čekanje, pogoršava našu situaciju. Narod gubi veru u našu dobru volju i našu sposobnost.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Koliko su četnici u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u bili od koristi njemačkom okupatoru za zaustavljanje partizanske ofanzive ka Srbiji, svjedoče i navodi iz izvještaja Komande Jugoistoka polovinom februara 1944. godine.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=15 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000011.] <br /> ({{jez-njem|"In einer Aussprache mit General Foertsch (H.Gr.F) wird festgestellt, dass der Vertrag mit Lukacevic in Geltung bleiben muß, weil dessen Cetniks in Montenegro zur Bekämpfung der Roten benötigt werden."}})</ref> Naime, i nakon stavljanja van snage [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|ugovorâ]] potpisanih krajem 1943. i početkom 1944, major [[Vojislav Lukačević]] je ostao jedini četnički komandant s kojim sporazum nije raskinut: {{izdvojeni citat|U razgovoru sa načelnikom štaba Armijske grupe »F« generalom (Hermannom) Foertschom, zaključeno je da sporazum sa Lukačevićem ostane na snazi, zato što su četnici u Crnoj Gori potrebni za borbu protiv crvenih.|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi njemačkih oružanih snaga od 16. februara 1944. godine}} Četnički odredi s teritorije Crne Gore i Sandžaka su, tokom zime i proljeća 1944. godine, njemačkom okupatoru bili krucijalno važni u smislu zatvaranja jugozapadne granice [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]] od [[Prodor Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Srbiju|upada partizanskih jedinicâ]]. Iz strogo povjerljive naredbe od 17. III 1944. vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] (upućene i Feldkomandanturi 610 za teritoriju Crne Gore) ovo postaje bjelodano: {{izdvojeni citat|1.— 2. i 5. crvena div. približavaju se s prethodnicama jugozapadnoj granici Srbije. Prednji delovi na liniji Zmajevac (12 km ji. od Vardišta) — visovi južno od Vardišta. Dalje snage u nastupanju preko Strmice (10 km jz. od Višegrada). 2.— Potrebno je što pre tačno ustanoviti grupisanje snaga i jačinu četničkih odredâ Đurišića i [[Vuk Kalaitović|Kalaitovića]], koji se nalaze duž granice. 3.— 1. bug. okup. korpus povući će svoje isturene snage ispred nadmoćnog neprijateljskog pritiska na liniju Mokra Gora — Semegnjevo — Palisad. Ovu treba po svaku cenu držati blagovremenim angažovanjem rezervi. 4.— Ojačani peš. p. i art. divizion, koji su određeni za rezervu vojnoupr. k-ta Jugoistoka prebaciće se železnicom u rejon Užice—Požega. Angažovanje i delova istog samo uz saglasnost vojnoupr. k-ta Jugoistoka. 5.— Naročito je važno blagovremeno saznati težište neprijateljskog napada. U tu svrhu treba stalno vršiti izviđanja.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_34.htm Naređenje vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 17. marta 1944. nemačkom štabu za vezu pri 1. bugarskom okupacionom korpusu za preduzimanje mera u vezi pokreta 2. proleterske i 5. NOU divizije prema jugozapadnoj Srbiji]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000277.] <br /> ({{jez-njem|"Dt.Verb.Stab b.I.Bulg.Okk.Korps <br /> Nachr. 24.Bulg.Division über Dt.Verb.Offz. <br /> F.K. 610 <br /> 1.) Rote 2. und 5. Div. nähern sich mit Anfängen der Südwestgrenze Serbiens. Vorderste Teile in Linie Zmajevac (12 SO Vardiste), Höhen südlich Vardiste. Weitere Kräfte im Nachziehen über Strmica. (10 SW Visegrad) <br /> 2.) Baldige Klarheit über Kräftegruppierung und Stärke längs der Grenze stehenden Cetnikverbände des Djuirisic [sic] und Kalaitovic ist erforderlich. <br /> 3.) I.Bulg.Okk.Korps nimmt seine vorgeschobenen Kräfte vor überlegenem Feindruck auf die Linie Mokragora–Semegnjevo–Palisat zurück. Diese ist unter allen Umständen unter rechtzeitigem Einsatz von Reserven zu halten. <br /> 4.) Das als Reserve des Mil.Befh.Südost bestimmte verstärkte Inf.Rgt. einschl. Art.Abt. wird mit Eisenbahn in den Raum Uzice – Pozega herangeführt. Einsatz auch von Teilen nur mit Zustimmung des Mil.Befh.Südost. <br /> 5.) Rechtzeitiges Erkennen des Schwerpunktes des feindl. Angriffs ist besonders wichtig. Hierzu ständige Aufklärung geboten."}})</ref>}} [[File:Chetniks and Germans in Podgorica 1944.jpg|thumb|Četnički komandanti i njemački okupatori u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. [[Đorđije Lašić]] (prvi zdesna), šef njemačke uprave za Crnu Goru pukovnik Hajnke (treći zdesna) i Jakov Jovović (drugi slijeva) u [[Podgorica|Podgorici]], proljeće 1944.]] Krajem februara i početkom marta 1944. godine, u tzv. [[staroj Crnoj Gori]] (preciznije u [[Katunska nahija|Katunskoj nahiji]]) organizovana je [[Operacija Bura (1944)|operacija »Bura«]]. Specifičnost ove operacije ogleda se u činjenici da su za njeno izvođenje većinu ljudstva obezbijedili četnici, dok su oficiri iz Feldkomandanture na [[Cetinje|Cetinju]] i komandant mjesta [[Podgorica|Podgorice]] rukovodili borbenim djejstvima: {{izdvojeni citat|1.) Sumarni i iskustveni izveštaj: Operacija »Bora« od 27. 2. do 3. 3. 44. Sprovedena je četnička operacija »Bora«, pod nemačkom komandom, radi čišćenja rejona Danilovgrad — Čevo — Cetinje — Podgorica. 2.) Jedinice koje su učestvovale: 4000 ljudi nacionalne žandarmerije, milicije, 215. abver-trup, jedna brdska baterija iz ratnog plena, lovačko poterno odeljenje 181. peš. div. [...] 5.) Sprovođenje: U delom. oštrim borbama, kolone, koje su nastupale od i,, ji., i j., polako su osvajale teren. 29. 2. zauzeto je Čevo. Neprijatelj (jačine 250 ljudi) izvukao se prema sz. Posle odlaska nemačkih snaga i započinjanja neprij. protivnapada, četnici su se delom, u paničnom strahu, povukli na svoje polazne položaje. Neprijatelj je ponovo zauzeo teren očišćen operacijom. 6.) Gubici neprijatelja: 32 mrtva, 68 ranjenih, 23 zarobljena. Plen: 2 p. mitr., 1 mitr., 15 pušaka, 1 radio-stanica, propagandni materijal i hrana. Sopstveni gubici: 20 mrtvih, 31 ranjen, 46 nestalih. 7.) Iskustva: a) Građanska zaštita, usled nedovoljne opremljenosti i slabog borbenog morala, nije pogodna za izvršavanje borbenih zadataka; žandarmi, milicija, četnici, uz učešće nemačkih trupa, podesni za borbene zadatke i zadatke osiguranja... e) Prilikom sličnih operacija preduslovi za uspeh su učešće nemačkih trupa, podrška teškim naoružanjem i veza do pojedinih borbenih grupa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_30.htm Izveštaj Komande 21. brdskog armijskog korpusa od 9. marta 1944. Komandi 2. oklopne armije o zajedničkoj nemačko-četničkoj operaciji »Bora« protiv jedinica 2. korpusa NOVJ na prostoru Danilovgrad — Cetinje — Podgorica]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&broj=72&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000065.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An Pz.AOK.2 <br /> 1.) Abschluss– und Erfahrungsbericht Unternehmen "Bora": <br /> Vom 27.2. bis 3.3.44 wurde Cetnik–Unternehmen "Bora" unter deutscher Führung zur Säuberung des Raumes Danilovgrad – Cevo – Cetinje – Podgorica durchgeführt. <br /> 2.) Beteiligte Truppen: <br /> 4000 Mann nationaler Gendarmerie, Miliz, Abwehrtrupp 215, 1 Beutegebirgsbatterie, Bandenjägertrupp 181.Inf.Div. <br /> Bewaffnung: Gewehre, 60 le.M.G. <br /> 3.) Leitung: <br /> Selbst.Feldkdtr. 1040 Cetinje <br /> 4.) Führung: <br /> Platzkdt. Podgorica <br /> 5.) Durchführung: <br /> In zum Teil harten Kämpfen gewannen die von O, SO u. S vorrückenden Kolonnen langsam Boden. Am 29.3. Cevo genommen. Feind (Stärke 250 Mann) nach NW ausgewichen. Nach Abrücken deutscher Kräfte und Einsetzen feindl. Gegenangriffe zogen sich Cetniks in z.T. panikartiger Flucht auf ihre Ausgangsstellungen zurück. Feind besetzte erneut das im Unternehmen gesäuberte Gebiet. <br /> 6.) Feindverluste: <br /> 32 Tote, 88 Verwundete, 23 Gefangene. <br /> Beute: <br /> 2 le.MG., 1 s.MG., 15 Gewehre, 1 Funkgerät, Propagandamaterial und Verpflegung. <br /> Eigene Verluste: <br /> 20 Tote, 31 Verwundete, 46 Vermisste. <br /> 7.) Erfahrungen: <br /> a) Einwohnerwehren infolge mangelhafter Ausrüstung und geringer Kampfmoral zu Kampfaufgaben nicht geeignet; Gendarmen, Miliz, Cetniks bei Beteiligung deutscher Truppen für Kampf– u. Sicherungsaufgaben geiegnet. <br /> b) Kaukasische Freiwillige des Abwehrtr. 215 gut bewährt. <br /> c) Mitnahme schwerer Waffennur mit deutscher Sicherung. <br /> d) Truppenverpflegung für einheimische Verbände ungeignet, Marschverpflegung zweckmässig. <br /> e) Bei derartigen Unternehmungen sind Beteiligung deutscher Truppen, Unterstützungen durch schwere Waffen und Nachrichtenverbindung zu den einzelnen Kampfgruppen Voraussetzungen für den Erfolg."}})</ref>|Izvještaj komande 21. brdskog korpusa o rezultatima operacije »Bura« od 9. marta 1944. godine}} Prilikom jedne manje akcije u blizini granice sa [[Hercegovina|Hercegovinom]] došlo je do oružanog okršaja lokalnih četnika i snagâ [[NOVJ]]. U izvještaju 21. brdskog armijskog korpusa Wehrmachta za 16. mart 1944. godine, četnički se gubici računaju kao sopstveni: {{izdvojeni citat|[[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. pješadijska divizija]]: Četnici, koji su napredovali 4 km sjeverno od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], povukli su se u Grahovo pred neprijateljskim napadom. Gubici neprijatelja: 8 poginulih (izbrojano), 20 poginulih i ranjenih (procijenjeno). Sopstveni gubici (četnici): 1 poginuo, 8 ranjenih. Namjera: nastavak nasilnog izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=663&broj=137 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000130.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 16.3.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div.: Bis 4 N Grahovo vorgegangene Cetniks vor angreifenden Feind wieder auf Grahovo zurückgegangen. <br /> Feindverluste 8 gezählte Tote, 20 geschäzte Tote und Verwundete. <br /> Eigene Verluste (Cetniks) 1 Toter, 8 Verwundete. <br /> Absicht: Fortsetzung der gewaltsamen Aufklärung."}})</ref>}} [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. nemački korpus]] u Crnoj Gori pokrenuo je [[10. april]]a [[1944]]. [[Operacija "Frilingservahen" (april-maj 1944)|operaciju "Frilingservahen"]], uz masovno učešće četnika. Operacija je pripremljena u saradnji sa [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]] i započeta tako što su četnici zajedno sa Nemcima iz nemačkih garnizona napali na slobodnu teritoriju. Plan napada je bio sledeći: {{izdvojeni citat|'''Đurišićeve snage''': Prva borbena grupa, 700 ljudi, iz si. pravca preko rejona 5 km j. Bijelo Polje za Mojkovac. Druga borbena grupa, 1200 ljudi, pod komandom Đurišićevog Operativnog štaba, od Brodareva preko Šahovića za Mojkovac — Kolašin. Treća borbena grupa, 1000 ljudi, od sredine puta Pljevlja — Prijepolje pravcem Mojkovac. Četvrta borbena grupa, 1500 ljudi, od Pljevalja pravcem Mojkovac. Mojkovac treba da bude dostignut za 2 dana. Posle toga skretanje glavnine u rejon z. Tara — sz. Kolašin — Mojkovac. '''Nemačke snage''': 1 ojač. mot. č. prodire od Brodareva do Bijelog Polja. 1 ojač. mot. č. od Pljevalja do prelaza preko Tare 22 jjz. Pljevlja. Bat. [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 600 ljudi, sledi nemačke snage za Bijelo Polje, onda skreće za Mojkovac. Milicija iz Brodareva, 700 ljudi, čisti svoj rejon i prodire od Brodareva ka jjz. Početak napada: 10. 4. 44. [[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. peš. div.]] obezbediće odgovarajuće informisanje četničke Grupe "Jug" (major Lašić i Bukatonović [pogreška; vjerovatno je u pitanju major [[Savo Vukadinović]] — prim.] u Podgorici) kao i Grupe "Nikšić".<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=364&rec=314&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000357.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An 181.Inf.Div. <br /> Betr.: Unternehmen "Frühlingserwachen". <br /> 1.) Nachstehende Plannung des Major Djurisic für Durchführung des Unternehmens "Frühlingserwachen" zur Kenntnis: <br /> Erste Kampfgruppe 700 Mann aus NO Richtung über Raum 5 km S Bijelopolje nach Mojkovac (16 km NNO Kolasin). <br /> Zweite Kampfgruppe 1200 Mann unter Führung Stab Djurisic von Brodarevo über Sahovici nach Mojkovac – Kolasin. <br /> Dritte Kampfgruppe 1000 Mann von Mitte Strasse Pljevlja – Prijepolje Richtung Mojkovac. <br /> Vierte Kampfgruppe 1500 Mann von Pljevlja Richtung Mojkovac. Mojkovac soll in 2 Tagen erreicht werden. Anschliessend Abdrehen der Masse in den Raum W Tara NW Kolasin – Mojkovac. <br /> Deutsche Kräfte: 1 verst.mot.Kp. stösst von Brodarevo bis Bijelopolje. <br /> 1 verst.mot.Kp. von Pljevlja bis Taraübergang 22SW Pljevlja SFK–Btl. 600 Mann folgt deutschen Kräften nach Bijelopolje, dann Abdrehen nach Mojkovac. <br /> Miliz Brodarevo 700 Mann säubert eigenen Raum und stösst von Brodarevo nach SSW. <br /> Angriffsbeginn: 10.4.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div stellt entsprechende Unterrichtung der Cetnikgruppe Süd (Major Lasic und Bukatonovic in Podgorica) sowie der Gruppe Niksic sicher. <br /> Absichten für Beteiligung an den Unternehmen sind Gen.Kdo.XII.Geb.A.K. zu melden."}})</ref><ref>Obaveštenje Komande 21. brdskog korpusa Komandi 181. brdske divizije od 08.04.1944., Vojnoistorijski institut, NAV--T-314, r. 663, s. 357.</ref>}} U dijelu dnevnog izvještaja za 28. april 1944. godine koji se odnosi na Crnu Goru, vojnoupravni komandant Jugoistoka [[Hans-Gustav Felber]] (dokument potpisuje general Kurt von Geitner, načelnik štaba) zabilježio je: {{izdvojeni citat|Ustrajni pritisak crvenih na vlastite i četničke snage u centralnoj C. Gori.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Montenegro. Anhaltender roter Druck auf eigene und Cetnik–Kräfte in Mittel–Montenegro."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u NDH (1944) === [[File:August Šmidhuber, komandant 7. SS divizije, Todor Perović, lekar Trebinjskog korpusa i kapetan Milorad Vidačić, komandant Trebinjskog korpusa JVuO.jpg|thumb|Žena u crnini moli za milost Milorada Vidačića, komandanta Trebinjskog korpusa JVuO. Prisutni su još [[August Schmidhuber]], komandant 2. puka [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] (prvi lijevo), Todor Perović, predstavnik četničke komande istočne Bosne i Hercegovine (drugi lijevo) i neimenovani oficir [[Schutzstaffel|SS]]-a. Fotografija je nastala tokom njemačke [[Operacija Gama|operacije Gama]] protiv partizana u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]] (ljeto/jesen 1943. godine).<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2015/08/bk0034.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0034 | Photo | SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division "Prinz Eugen"]</ref>]] Kolaboracija četnika u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] sa njemačkim okupacionim snagama postala je intenzivnija tokom zime 1943-1944, makar u slučaju hrvatskih kvislinških snaga i četnika bila pod neprestanom tenzijom. Podaci navedeni u izvještaju generala [[Edmund Glaise von Horstenau|Glaisea von Horstenaua]] od 26. februara 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=236&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000236.]</ref> zasnovani na službenim podacima NDH otkrivaju opseg kolaboracije: 11. februara bilo je na teritoriju NDH trideset i pet posebno imenovanih četničkih grupa sa procijenjenih 23.300 ljudi pod oružjem. Neke manje jedinice su brojale od 200 do 400 pripadnika, dok su ostale, poput [[Momčilo Đujić|Đujić]]eve grupe, imale i do 2.500 vojnika i oficira. Od toga je s Nijemcima i vlastima NDH kolaboriralo devetnaest grupa (ukupno 17.500 ljudi); šesnaest ostalih grupa s oko 5.800 ljudi ubrajane su u pobunjene četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=237&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000237—000240.]</ref> S iznimkom odreda vojvode [[Uroš Drenović|Uroša Drenovića]] u sjeverozapadnoj Bosni (oko 400 ljudi), kojeg su vlasti NDH smatrale potpuno lojalnim, za sve druge četničke kolaborirajuće grupe ustaške su vlasti držale da se prema Nijemcima odnose osobito prijateljski kako bi od njih izvukle što više oružja i municije, dok se istovremeno drže neprijateljski prema NDH.<ref>[https://znaci.org/00001/40_64.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje KOLABORACIJA IZVAN SRBIJE DO OKTOBRA 1944.]</ref> Iako se vojvoda [[Radivoje Kerović]], komandant [[Majevica|majevičkih]] četnika, u Horstenauovom izvještaju ubraja među »pobunjene četnike« (i to kao prvi na spisku, dok se za njegov odred tvrdi da ima 1000 ljudi, tj. da je najbrojniji), u dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 18. februar 1944. godine njegova lojalnost uopšte nije dovedena u pitanje: {{izdvojeni citat|Upit kod [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]] u vezi snabdijevanja municijom Kerovića koji se smatra lojalnim, i 200 ljudi tzv. [[Zeleni kadar|zelenog kadra]], koji se bore protiv crvenih zapadno od [[Koviljača|Koviljače]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=17&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000013.] <br /> ({{jez-njem|"Beim Pz.AOK. 2 wird angefragt, ob Bedenken bestehen gegen Unterstützung mit Munition der im Raume westlich Koviljaca stehenden Cetniks des Kerovic, die als loyal angesehen werden und 200 Mann des sog. "Grünen Kaders" in Kampf gegen die Roten."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnog zapovjednika Jugoistoka (18. februar 1944.)}} U mjesečnom izvještaju za januar 1944. godine, koji je štabu [[LXVIIII rezervnog korpusa]] Wehrmachta poslao 12. februara Viši SS i policijski vođa u Hrvatskoj ''[[Gruppenführer]]'' [[Konstantin Kammerhofer]], ujedno i predstavnik ''[[Reichsführer]]a'' SS-a [[Heinrich Himmler|Heinricha Himmlera]] za Hrvatsku, podvučena je stalno prisutna politička tenzija među saveznicima (tj. [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] i [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]), usljed njemačkog protežiranja četnikâ: {{izdvojeni citat|Često se ističe kako je njemački Wehrmacht stekao sve veći upliv na angažiranje četničkih jedinica protiv odmetništva. Ovakav razvoj događaja ne posmatra se [od strane ustašâ — prim.] kao vojna nužnost, već kao zahtjev diktiran srpskim interesima — zahtjev koji je u suprotnosti s interesima [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]. [...] Na poticaj njemačkih vlasti, zabilježeni su čak i slučajevi u kojima su četnici i lokalne milicije (sastavljene prvenstveno od [[Bošnjaci|Muslimana]]) udružili snage kako bi zaštitili svoja sela od „crvenih” (npr. [[Trnovo (FBiH)|Trnovo]]). Četnici su od strane [[V SS brdskog korpusa]] sve više korišteni za suzbijanje partizana, kao i za zaštitu određenih područja naseljenih [[Pravoslavlje|pravoslavnim]] stanovništvom, pri čemu su se oni, u okviru svojih mogućnosti, dobro pokazali.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=1548&broj=179 NARA, T314, Roll 1548, frames no. 000173—00179.] <br /> ({{jez-njem|"Immer wieder stark empfunden wird, daß die deutsche Wehrmacht mehr und mehr Einfluß auf den Einsatz von Cetnikverbänden gegen das Bandentum gewonnen hat. Diese Tatsache wird nicht als militärische Notwendigkeit, sondern immer wieder als gegen die Interessen des Unabhängigen Staates Kroatien gerichtete Forderung des Serbentum gewertet. </br> Auf deutsche Anregung ist es in einzelfällen sogar schon dazu gekommen, daß sich die Cetniks mit den örtlichen Milizen (meist Muselmanen) zum gemeinsamen Schutz ihrer Dörfer gegen die Roten zusammen gefunden haben (z.B. Trnovo). </br> Die Cetniks waren seitens des SS–Ge. Korps in vermehrten Umfange bei den Bekämpfung der Partisanen und zun Schutz bestimmter pravoslavischer Wohngebiete eingesetzt und haben sich im Rahmen ihrer Möglichkeit bewährt."}})</ref>}} Od 23. do 25. januara 1944. godine, na području između [[Knin]]a i [[Kistanje|Kistanja]] organizovana je [[Operacija Frühlingswetter|operacija »Frühlingsgewitter«]]. Vodeći borbe protiv jedinicâ iz sastava [[19. sjevernodalmatinska divizija NOVJ|19. divizije NOVJ]], operaciju su izveli dijelovi [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] Wehrmachta, zatim 92. motorizovani grenadirski puk i 3. bataljon 98. brdskog lovačkog puka [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdske divizije]]. Njemačkom okupatoru pridružile su se snage lokalnih četnikâ, najvjerovatnije iz [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]]. U izvještaju 264. pješadijske divizije od 25. januara 1944, poslatom Komandi [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|15. brdskog armijskog korpusa]], njemačkim gubicima tokom operacije pribrojani su oni iz četničkih redovâ: {{izdvojeni citat| Sumarni izveštaj »Frilingsgeviter«: 1.) Delimičan ogorčeni otpor neprijatelja kod Ervenika, Bratiškovaca, Kistanja, Radučića slomljen je energičnim zahvatom. Banditi iznenađeni prodorom 92. gren. p. (mot.) od sz. prema Kistanju. 2.) Gubici: A.) sopstveni: 1 poginuo, 3 ranjena, 1 četnik poginuo. B.) neprijatelj: 66 poginulih izbrojano, procenjuje se daljih 60 do 70 poginulih i ranjenih. 35 zarobljenika u eng. uniformama iz Štaba 19. dalm. div. i 5. brig. C.) Zaplenjeno: 1 mitr., 3 puš. mitr., 42 autom., 2 pt puške, 1 l. minob., 1 telefon, 46 karab., 30 eng. mina, 10.000 metaka peš. mun., 60 kom. mina za 1. minob., 3 engl. bicikla.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_21.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 25. januara 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o sopstvenim i neprijateljskim gubicima u operaciji »Frilingsgeviter« na prostoru Knin — Kistanje]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=293&rec=314&roll=561 NARA, T314, Roll 561, frame no. 000287.] <br /> ({{jez-njem|"ABSCHLUSSMELDUNG ”FRUEHLINGSGEWITTER”: <br /> 1.) TEILWEISE HEFTIGER FEINDWIDERSTAND BEI ERVENIK, BRATISKOVCI, KISTANJE, RADUCIC WURDE IM ENERGISCHEN ZUGREIFEN GEBROCHEN. BANDITEN DURCH EINBRUCH GREN. RGT. (MOT) 92 VON NW NACH KISTANJE UEBERRASCHT. <br /> 2.) VERLUSTE: <br /> A.) EIGENE: 1 TOTER, 3 VERWUNDETE, 1 CETNIK TOT. <br /> B.) FEIND: 66 GEZAEHLTE TOTE, 60 BIS 70 WEITERE TOTE UND VERWUNDETE GESCHAETZT. 35 GEFANGENE IN ENGL. UNIFORM VON STAB 19. DALM. DIV. UND ROEM. 5. BRIG. <br /> C.) BEUTE: 1 S.MG., 3 LE. MG., 42 MP., 2 PZ. BUECHSEN, 1 LE. GR. W., 1 FERNSCHRECHGERAET, 46 KARAB., 30 ENGL. MINEN, 10000 SCHUSS INF. MUN., 60 SCHUSS LE. GR.W. MUN., 3 ENGL. FAHRRAEDER."}})</ref>}} [[File:Hercegovački četnici i njemački vojnici s narodnim herojem Miletom Okiljevićem uoči njegovog strijeljanja juna 1944.jpg|thumb|Pripadnici [[369. legionarska divizija|369. „Vražje“ divizije]] i četnici Gatačke brigade Nevesinjskog korpusa JVuO sa vezanim [[Miletom Okiljevićem]], zamjenikom političkog komesara II čete I bataljona XI hercegovačke brigade, zarobljenim u borbama za Gat 15. maja 1944. godine (istog mjeseca je i strijeljan). Okiljević je proglašen 1951. godine za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja Jugoslavije]].<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2017/10/bk0272.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0272 | Photo | 369. (kroatische) Infanterie-Division]</ref>]] Vojvoda [[Dobroslav Jevđević]] je, pored Momčila Đujića i [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]], vjerovatno najdalje otišao u kolaboraciji s njemačkim okupatorom, kada su u pitanju četničke jedinice van teritorije okupirane Srbije. Nakon kapitulacije Italije, boravio je u Rimu okupiranom od nacista. Nakon toga, našao se u Trstu, gdje je uspostavio čvrste veze s njemačkom obaveštajnom službom: {{izdvojeni citat|Ja sam javio Đujiću da preko naših ljudi u Sušaku i Trstu prihvate naše oficire koji idu iz Italije i upućuje u Liku i zap. Bosnu. Ovo sam javio i našima u Rim. Kap. Đaković javlja da su Nemci pobili oko 14000 partizana na prostoriji Crikvenica — Sušak — Rijeka, od kapitulacije Italije do danas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} U izvještaju od 20. februara 1944, poslatom majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]], komandantu Zapadne Bosne JVuO, kapetan [[Ilija Jevtić]] piše o totalnoj subordinaciji [[Dinarska divizija|Dinarske divizije]] Nijemcima, koji u potpunosti kontrolišu četnike pod komandom vojvode Đujića: {{izdvojeni citat|Sem samog vojvode Đujića i jednog malog broja četnika, svi četnici Dinarske oblasti (oko hiljadu devet stotina i nekoliko) nalaze se pod nemačkom komandom. Hranu, odeću, obuću, cigarete i novac svaki četnik i njegov starešina prima kao i nemački vojnik odn. oficir. Svu municiju i oružje primaju takođe od Nemaca. Četnici pod nemačkom komandom nalaze se po bunkerima počev od Knina do Šibenika i Splita. U pojedinim bunkerima su izmešani, pola četnici pola ustaše. Nemački oficiri dolaze na Kosovo polje u četničku diviziju, a isto tako naši četnički oficiri i ostale starešine na čelu sa Đujićevim načelnikom štaba odlaze u Nemačku diviziju. Voze se na nemačkim automobilima kroz Knin i t.d. Jednom rečju između četnika i Nemaca postoji najtešnja saradnja i nemačka puna kontrola nad radom četnika. Jedino se pop Đujić, kao komandant divizije, sa svojom užom pratnjom ne pojavljuje pred njima.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_78.htm Izveštaj kapetana Ilije Jevtića od 20. februara 1944. komandantu zapadne Bosne o svom radu i saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji i Lici]</ref>}} Njemački poručnik [[Reinhard Kopps]], poznatiji kao ''Konrad'', bio je šef jedne obavještajne grupe [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]. Kada je 3. marta 1944. došao iz [[Beograd]]a u [[Dalmacija|Dalmaciju]], sobom je doveo nekoliko [[ZBOR|ljotićevaca]], između ostalih i Roka Kaleba, pripadnika antikomunističke organizacije »[[Beli Orlovi]]«. Od ostataka Đačkog bataljona (ranije: Splitsko-šibenska četa), koji su uglavnom bili ljotićevci, i dijela četnika koje mu je ustupio vojvoda Đujić, poručnik Kopps je formirao odred »Konrad« čiji je zadatak bio da vrši diverzije na partizanske štabove, organe narodne vlasti, ubija simpatizere NOP-a i da spriječi veze iz unutrašnjosti sa jedinicama i štabovima NOVJ na otocima. Grupa »Konrad« brojila je oko 30 ljudi — četnika i Nijemaca, sa sjedištem u selu [[Zablaće]], pokraj [[Šibenik]]a.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_167.htm Izveštaj Štaba Dinarske četničke oblasti od 29. maja 1944. komandantu oblasti o akciji Grupe "Konrad" protiv pripadnika NOP-a na području Dalmacije]</ref> U izvještaju koji je 11. marta 1944. godine uputio komandi [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]], o suradnji sa četnicima vojvode Đujića Kopps je zapisao sljedeće: {{izdvojeni citat|''Predmet: Četničke jedinice u sjevernoj Dalmaciji.'' Četnici su u sjevernoj Dalmaciji grupisani u jednu [[Dinarska divizija JVuO|diviziju »Dinara«]], čiji se štab nalazi u [[Kosovo polje (Dalmacija)|Kosovu]], 11 km južno od Knina. Komandovanje je u rukama vojvode Momčila Đujića, uz podršku majora Kapetanovića i kapetana Mijovića. Jačina grupâ, podređenih ovoj komandi, trenutno iznosi oko 6500 ljudi. Utjecajna zona se poklapa sa rajonom naseljenim Srbima unutar trokuta [[Knin]]—[[Šibenik]]—[[Zadar]] i doseže do zone [[Lika|Like]]. Operaciona zona je cijeli ovaj trokut, a naročito veće komunističke, partizanske oblasti, koje su naseljene Hrvatima. Do sada su vojne operacije izvođene u suradnji sa njemačkim divizijama, o čijim su rezultatima ove izvještavane. Znatni dijelovi ovih četničkih jedinica angažirani su na osiguranju njemačkih puteva za dotur. Posmatrano s vojne strane, trenutno se četnička suradnja sa njemačkim jedinicama ocjenjuje kao pozitivna. Na osnovu snaga, koje nam se ovdje nude, može se zaključiti da ona nije iskorištena u potpunosti, ali i ono što je do sada učinjeno upućuje na činjenicu, da bi njihovo dalje angažiranje u vojnom pogledu za nas bilo povoljno.<ref>[https://znaci.org/zb/4_21_10.pdf#page=1414 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, Narodnooslobodilačka borba u Dalmaciji, knjiga 10: siječanj—ožujak 1944. godine (tom 21, dokument br. 402, str. 1414—1418.)]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=696&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000692.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Cetnik–Verbaende Norddalmatien. <br /> In Norddalmatien sind die Cetniks in einer Division "Dinara" zusammengefasst, deren Hauptquartier in Kosovo, 11 km s. Knin, liegt. Die Fuehrung liegt in den Haenden des Wojwoden Momcilo Djujitsch, der seinerseits unterstuetzt wird von Major Kapetanowitsch und Hauptmann Miowitsch. Die Staerke der diesem Kommando unterstellten Gruppen belaeuft sich z.Zt. auf etwa 6500 Mann. Das Einflussgebiet stimmt ueberein mit dem serbischen Siedlungsraum innerhalb des Dreiecks Knin–Sibenik–Zara und reicht bis ins Lika–Gebiet hinein. Operationsgebiet ist dieses gesamte Dreieck, insbesondere die in ihm liegenden groesseren, kroatisch besiedelten kommunistischen Partisanbereiche. Militaerische Operationen wurden bislang in Zusammenarbeit mit deutschen Divisionen durchgefuehrt und deren Ergebnisse dorthin gemeldet. Darueber hinaus sind wesentliche Teile dieser Cetnik–Verbaende zur Sicherung deutscher Nachschubstrassen eingesetzt. <br /> Militaerisch gesehen ist somit die Zusammenarbeit der Cetniks mit deutschen Verbaenden zur Zeit positiv zu beurteilen. Sie fuehrt wohl noch keineswegs zu voller Ausnutzung der sich hier uns anbietenden Kraefte, doch berechtigt das bisher Geleistete zu der Auffassung, dass ein weiterer Einsatz sich fuer uns militaerisch guenstig auswirken muss."}})</ref>|Izvještaj jedinice »Konrad« od 11. ožujka 1944. Komandi Druge oklopne armije o četničkim jedinicama u sjevernoj Dalmaciji}} Na osnovu svega iznesenog, poručnik Konrad predlaže nadređenim: „Što se tiče upotrebe četničkih jedinica sjeverne Dalmacije u vojne svrhe, treba reći da one predstavljaju samo nastavak prakse talijanskih jedinica. Uz to se prije svega mora dodati i to, da se Talijani nikada nisu usuđivali — i pored svih hrvatskih suprotnih tvrdnji — da u većem obimu sprovedu vojnu suradnju, jer oni nisu željeli da se ojačaju četnici, tada još neoprobani u težoj političkoj situaciji. Dok su Talijani sprovodili samo djelomične operacije, danas je, uz strogu kontrolu i rukovođenje, moguća mnogo obimnija mobilizacija četničkih jedinica. Đujić nam je rekao da će se njegove jedinice, nakon čišćenja partizanskih oblasti u dalmatinskom području, angažirati tako što će u suradnji sa njemačkim komandama izvršiti zapriječavanja Titovih kanala za snabdijevanje. Na osnovu ovdje poznatih činjenica ovo izgleda apsolutno moguće.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=700&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000696.] <br /> ({{jez-njem|"Zur militaerischen Verwendung der Cetnikverbaende Norddalmatiens ist zu sagen, dass sie nur eine Fortsetzung der italienischen Verbindungen darstellen wuerde. Dazu muss allerdings hinzugefuegt werden, dass die Italiener es niemals gewagt haben – trotz aller gegenteiligen wiederholten kroatischen Behauptungen – in grossem Stil militaerische Zusammenarbeit durchzufuehren, da sie die damals noch nicht erprobten Cetniks in einer im uebrigen noch unreiferen groesseren politischen Lage nicht zu stark werden lassen wollten. Waehrend somit die Italiener nur Teilunternehmen durchfuehrten, waere bei straffer Kontrolle und Steuerung der Cetnikverbaende heute ein Heranziehen in weit groesserem Umfang moeglich. Djujitsch hat sich uns gegenueber bereiterklaert, seine Verbaende nach Saeuberung der Partisanengebiete im dalmatinischen Raum so einzusetzen, dass in Zusammenarbeit mit deutschen Dienststellen eine Sperrung der Versorgungskanaele Titos erfolgt. Auf Grund der hier bekannten Unterlagen erscheint dies vollkommen moeglich."}})</ref> [[File:Helmuth von Pannwitz and Chetniks.jpg|thumb|Njemački general [[Helmuth von Pannwitz]], zapovjednik [[15. SS kozački konjanički korpus|15. SS kozačkog korpusa]], u društvu četničkih oficirâ s teritorije NDH.]] U izvještaju Višeg SS i policijskog vođe u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ''Gruppenführera'' Konstantina Kammerhofera za mjesec mart 1944. godine, iskazano je stanovito nezadovoljstvo učinkovitošću četnikâ u Bosni i Hercegovini u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Policijska oblast II ([[Sarajevo]]): [...] <br /> Borbena vrijednost četnika stacioniranih u policijskoj oblasti Sarajevo nastavila je opadati; borbe u okolici [[Višegrad]]a i [[Trebinje|Trebinja]] pokazale su da se oni mogu uspješno oduprijeti [neprijatelju] samo uz njemačku podršku. U [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], četnici nisu pokazali nikakvu vlastitu inicijativu tijekom izvještajnog perioda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=228&rec=314&roll=1548 NARA, T314, Roll 1548, frame no. 000222.] <br /> ({{jez-njem|"Polizeigebiet II (Sarajevo): <br /> Der Kampfwert der im Polizeigebiet Sarajevo stehenden Cetniks ist weiter gesunken, bei den Kämpfen im Raum von Visegrad und Trebinje hat sich gezeigt, daß sie sich nur mit deutscher Unterstützung erfolgreich zur Wehr setzen können. In Ostbosnien zeigten sich die Cetniks im Berichtsmonat ohne eigene Initiative."}})</ref>|Mjesečni izvještaj za mart 1944. godine Višeg SS i policijskog vođe u Hrvatskoj (6. IV 1944).}} Konverzacija vođena između njemačkog opunomoćenog generala u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau|Edmunda Glaisea von Horstenaua]] i feldmaršala [[Wilhelm Keitel|Wilhelma Keitela]], prilikom posjete Hitlerovom glavnom štabu početkom marta 1944, otkriva kakva je bila percepcija statusa četnika u NDH od strane vojnog vrha Trećeg Reicha: „U [[Berchtesgaden|Berhtesgaden]]u ljubazno me je primio Kajtel. Informisao me je o toku razgovora sa [[Nikola Mandić|Mandić]]em i Perićem [predsjednik vlade i ministar vanjskih poslova NDH, respektivno — prim.]. U više navrata morao sam da ga prekinem kako bih ga ispravio, a pre svega u pogledu četničkog pitanja. On je mislio da se četnici sastoje samo od nekoliko dobrovoljaca (skraćeno „Hiwis“, dolazi od nemačke reči „Hilfswilligen“, prim. prev.), koji služe u nemačkim divizijama.“<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 456.</ref> Njemački nadležni organi su ukazivali svojim višim komandama i na vidljivu diskrepanciju u domaćem antikomunističkom taboru u kontekstu »borbe protiv bandi«. Tako se u izvještaju 264. pješadijske divizije od 10. aprila 1944. na jednoj strani tvrdi da „hrvatske vlasti očigledno poseduju vrlo malo poverenja u trajno postojanje vlastite vlade“,<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_43.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji]</ref> dok se za četnike Dinarske divizije pod Đujićevom komandom navodi: {{izdvojeni citat|Nasuprot ovom, četnike treba ceniti kao jedini pouzdani faktor borbe protiv komunističkih bandi. Oni raspolažu, pored jednog boljeg rukovođenja i organizacije, i potrebnom inicijativom u borbi protiv bandi za sopstvena obaveštavanja i poduhvate i redovno javljaju upotrebljive rezultate izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=494&rec=314&roll=562 NARA, T314, Roll 562, frames no. 000489—000490.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroat. Behoerden besitzen anscheinend nur geringes Vertrauen in der dauernden Bestand der eigenen Regierung. <br /> Im Gegensatz hierzu sind die Cetniks als einzig zuverlaessiger Faktor im Kampf gegen die kommunistischen Banden zu werten. Sie verfuegen neben einer besseren Fuehrung und Organisation ueber die im Bandenkampf notwendige Initiative zu eigenen Erkundungen und Unternehmen und melden regelmaessig brauchbare Aufklaerungsergebnisse."}})</ref>|Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. [[V SS korpusu]] iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], o držanju vojvode Momčila Đujića je data veoma povoljna ocjena: {{izdvojeni citat|Đujić neupitni pristalica DM. Hrvatski državljanin, lojalno radi sa vlastitim trupama protiv komunista, nasilno mobiliše pravoslavce. Prema povjerljivom izvještaju, nedavno je više puta izrazio antibritanska osjećanja. Jačina: 7000. Jesu li Đujićeve jedinice na području V SS korpusa?<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1208&rec=314&roll=565 NARA, T314, Roll 565, frame no. 001203.] <br /> ({{jez-njem|"Djujic einwandfrei DM Anhänger. Kroat. Staatsangehöriger, arbeitet mit eigener Truppe gegen Kommunisten loyal zusammen, zwangsmobilisiert Pravoslaven. In letzter Zeit nach V—Meldungen wiederholt englandfeindlich geäussert. Stärke 7000. Sind Djujic—Verbände im Bereich V. SS—Korps?"}})</ref>}} U izvještaju od 10. maja 1944, oficiri 15. brdskog korpusa navode da Nijemci snabdijevaju ukupno 6.318 četnika u NDH („Hrvatska borbena zajednica“). Za skrb 4.421 četnika starala se [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. divizija]], dok se o ostalih 1.897 brinula [[373. legionarska divizija|373. divizija]] Wehrmachta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=828&rec=314&roll=565 NAW, T-314, Roll 565, frame 000823: Zabilješka o broju četnika koje snabdijeva 15. brdski korpus (10. maj 1944.).]</ref> Sredinom srpnja 1944. godine, u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]] je organizirana [[Operacija Muholovka|operacija »Muholovka«]] ({{jez-njem|Fliegenfänger}}). U ratnom dnevniku [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] zabilježeno je da je izvođenje operacije povjereno [[13. SS oružana brdska divizija Handžar|13. SS brdskoj diviziji »Handžar«]] i lokalnim četnicima: {{izdvojeni citat|14. 7. 1944: <br /> ''SS-brdska divizija »Handžar«'': <br /> Za operaciju »Fligenfenger«, čišćenje prostora [[Osmaci]] (25 km jugoistočno od [[Tuzla|Tuzle]] — aerodrom bandi), krenula su 2 ojačana bataljona i četnici.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_218.htm ZBORNIK DOKUMENATA VOJNOISTORIJSKOG INSTITUTA: TOM XII — DOKUMENTI NEMAČKOG RAJHA — KNJIGA 4]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=960&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000820.] <br /> ({{jez-njem|"W–SS–Geb.Div. Handschar: <br /> Zum Unternehmen "Fliegenfänger" Säuberung Raum Osmaci (25 SO Tuzla) (Bandenflugplatz) 2 verst. Btlne. und Cetniks angetreten."}})</ref>}} Pored operacije »Fliegenfänger«, četnici u sjevernoj i istočnoj Bosni (koji su brojali oko 13.000 ljudi) uzeli su, tokom proljeća i ljeta 1944. godine, učešća u više poduvhata koje je predvodila 13. SS brdska divizija »Handžar« (kao npr. [[Operacija Maiglöckchen|»Maiglöckchen«]], [[Operacija Vollmond|»Vollmond«]], [[Operacija Heiderose|»Heiderose«]] ili [[Operacija Röslein|»Röslein«]]). Visoki oficiri [[Sicherheitsdienst|SS]]-a bili su u velikoj mjeri zadovoljni obostrano izgrađenim povjerenjem. Dok je ''Hauptsturmführer'' Hermann Schifferdecker, zapovjednik 27. brdske lovačke pukovnije iz sastava divizije, decenijama nakon rata tvdio da je „saradnja između divizije i četnika bila (je) veoma labava”, kao i da su se četnici „javljali našem obavještajnom oficiru onda kada im je bila potrebna hrana ili municija”, u junu 1944. komandant 13. SS brdske divizije general [[Karl-Gustav Sauberzweig]] je pohvaljivao iskreno savezničko držanje pripadnikâ JVuO (najvjerovatnije vojvode Radivoja Kerovića): {{izdvojeni citat|Nakon što ih naše trupe razbiju, partizani u povlačenju često upadaju u zasjede četničkih jedinica koje traže oružje... Tokom posljednjih operacija, četničke snage su se dobro pokazale u borbi. Uspostavljena je prihvatljiva, gotovo drugarska saradnja [Nijemaca — prim.] sa četnicima. Srpsko pravoslavno stanovništvo (sigurnosne zone) predstavlja jedini marljivi, konstruktivni i vitalni element na ovoj teritoriji. Kada je divizija tek stigla u (sjeveroistočnu Bosnu), među četnicima je zavladala panika zbog straha od [[Bošnjaci|muslimanske]] osvete. U međuvremenu, konstruktivniji među Srbima su shvatili da će divizija uključiti sve dijelove stanovništva u svoju misiju oslobađanja [od partizana — prim.]. To je, u određenom smislu, dovelo do svojevrsne saradnje.<ref>George Lepre, Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945. Atlgen, PA: Schiffer Military History, 1997, pp. 198–199. <br /> ({{jez-eng|"With an estimated strength of over 13,000 effectives, the Četniks of northeastern Bosnia were divided into four large groups, with one each operating in the Posavina, Bijeljina, Tuzla, and Zvornik areas. "The cooperation between the division and the Četniks was very loose," wrote one critical SS officer. "Most of the time they simply reported to our intelligence officer when they needed food or ammunition." Sauberzweig was more optimistic: "After being routed by our troops, retreating Partisans are often ambushed by Četnik units seeking weapons... During the latest operations, the Četnik forces have fought well. An acceptable, almost comradely cooperation with the Četniks has emerged. The Serbian-Orthodox population of the (security zone) is the sole industrious, constructive, and vital element in the territory. When the division first arrived in (northeastern Bosnia), the Četniks panicked, fearing Muslim revenge. In the meantime, the constructive-minded Serbians have realized that the division shall include all portions of the population in its mission of liberation. This has led, in a certain sense, to a sort of cooperation.""}})</ref>}} Nemački izveštaj iz jula 1944. godine ocenjuje da četnici Momčila Đujića broje oko 8.000 ljudi, od čega 7.000 naoružanih; ovi su dobro organizovani te neprijateljski orijentisani prema Englezima i bez engleske pomoći. Nijemci zaključuju da im oni zamjenjuju jednu do dvije divizije u Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Jedinica Konrad [srednja Dalmacija]: Saradnja sa četnicima izvanredna. '''Oni zamenjuju jednu do dve divizije'''. Samo se oni bore — ustaše manje aktivne.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=790 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000781.] <br /> ({{jez-njem|"Zusammenarbeit der Truppe mit Cetniks hervorragend. Cetniks ersetzen 1 — 2 Divisionen. Nur sie kämpfen. Ustascha wenig aktiv. <br /> In Norddalmatien (serbischer Volksraum) Cetnikführer Djujic. Etwa 8 000 Mann, davon 6–7 000 Bewaffnete. Gut organisiert. Englandfeindliche Stimmung. Keine englische Unterstützung. Zweifel, ob diese Cetniks bei englische Landung gegen deutsche Besatzungsmacht kämpfen werden."}})</ref>|Izveštaj kapetana Merrema, drugog obaveštajnog oficira Komande Jugoistoka (Armijske grupe F) o inspekcijskom putu po Srbiji, Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj u periodu 20. jun — 4. juli 1944.}} Kapetan Merrem, njemački oficir koji je sastavio ovaj izvještaj, imao je samo riječi hvale na račun četnikâ Dinarske divizije JVuO i vojvode Momčila Đujića: {{izdvojeni citat|[[373. legionarska divizija|373. pešadijska divizija]]: Saradnja sa četnicima vrlo dobra (1. lički korpus sa sedištem u [[Gračac]]u). Oni nemaju direktnu vezu sa Đujićem. Rukovođenje njima direktno od strane obaveštajnog odjeljenja divizije. Njihovim akcijama uvek prisustvuje nekoliko Nemaca koji kontrolišu isporuke municije i snabdevanja. [...] '''Oni su jedini stvarno korisni saborci''' [podvučeno u originalu — prim.]. Jedino od njih dolaze korisna obaveštenja o neprijatelju. [...] Jedan četnički komandant odaje utisak potpuno pouzdanog saborca, koji je i neprijateljski nastrojen prema Englezima. [...] Četnici su vrlo častoljubivi i drago im je kada Nemci primete njihove podvige. [...] Podoficir Bartl poznaje lično vojvodu Đujića. Đujić mu šalje čak i sopstvene naredbe u vezi s područjem [[Donji Lapac|Lapca]]. [Najbolja taktika protiv partizana sastoji se u upotrebi specijalnih jedinica] i kombinovanju četnika u jedinice snage jednog bataljona sa jednim nemačkim vodom sa radio stanicom i, po mogućstvu, teškim oružjem.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=793 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Aussenstelle der 373. (kroat.) Div. – Uffz. Bartl. <br /> Sehr gute Zusammenarbeit mit Cetniks. (1. Lika–Korps Sitz Gracac.) Kein unmittelbarer Einfluss Djuic. Direkte Führung durch Ic–Aussenstelle. Bei Cetnik–Einsatz nehmen meist einige deutsche Soldaten teil. Dadurch Kontrolle der Munitions– und Verpflegungslieferung gewährleistet. "Kroatische Kampfgemeinschaft" bezeichnet Bartl nur als Ausdruck im deutschen Schriftverkehr. Cetniks können diesen Begriff nicht und würden bei Bekanntgabe feindselige Haltung einnehmen. Cetniks sind die einzigen brauchbaren Mitkämpfer. Diese allein liefern auch brauchbare Feindmeldungen. <br /> Kurze Rücksprache mit einem örtlichen Cetnik–Führer ergab den Eindruck eines absolut zuverlässigen, sogar englandfeindlichen Mitkämpfer. <br /> Cetniks sind sehr ehrgeizig und sehen es gerne, wann ihre Taten von Deutschen beobachtet werden. Geschriebenes Wort (Flugblätter) gilt bei ihnen wenig. Das gesprochene Wort ist alles. Gute Flüsterpropaganda hat grossen Einfluss. <br /> Von Invasion sprechen Cetniks kaum. <br /> Uffz. Bartl kennt den Vojvoden Djuic persönlich. Djuic schickt ihm sogar die den Raum Lapac berührenden eigenen Befehle. <br /> Auf die Frage, wie man nach seiner Ansicht der kommunistischen Banden Herr werden könne, antwortete Uffz. Bartl: "Durch andauerndes Jagen mit kleinen Jagdkommandos (Kleinkrieg nach Bandenart), durch Einsatz von Tarneinheiten und durch Zusammenfassen der Cetniks in Batl.–Stärke, dabei etwa 1 deutscher Zug mit Funk und möglichst mit schweren Waffen." <br /> Uffz. Bartl macht einen sehr guten Eindruck, scheint sich aber doch sehr viel zuzutrauen, wenn er behauptet, er könne die gesamten Djuic–Cetniks dahin bringen, wo wir sie haben wollen, falls er an die entsprechende Stelle gesetzt werden wurde."}})</ref>}} Visoka ocjena za doprinos četničkih formacijâ s teritorije marionetske NDH ratnim naporima njemačkog okupatora data je 25. jula 1944. godine i od strane nadležnih instanci iz [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]]: {{izdvojeni citat|Hrvatska: [...] Četnici su, s obzirom na vlastitu slabost, naši prirodni saveznici u borbi protiv komunizma. '''Samo se oni bore'''! “Hrvatska borbena zajednica” postoji samo na papiru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=716&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000707.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks unter Berücksichtigung eigener Schwäche im Kampf gegen Kommunisten unsere natürlichen Verbündeten. Sie allein kämpfen! "Kroatische Kampfgemeinschaft" steht nur auf dem Papier."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka od 25. jula 1944.}} U izvještaju od 11. avgusta 1944, nakon proputovanja koje je Vojni zapovjednik Jugoistoka poduzeo u zoni odgovornosti V SS brdskog korpusa na teritoriju NDH, o tamošnjim četnicima te suradnji s njima kazano je: {{izdvojeni citat|Dobro iskorištavanje četničkih komandanata. Zahtjev za premještaj [[369. legionarska divizija|369. pješadijske divizije]] zbog sve češćih incidenata između četnika, o čijoj suradnji divizija apsolutno ovisi, i hrvatskih pripadnika divizije. 369. pješadijska divizija se sastoji od otprilike 70% Hrvata. Zapovjednik divizije napominje da se najmanje 40% njih smatra nepouzdanim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=192&broj=445 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000440.] <br /> ({{jez-njem|"Gute Ausnutzung der Cetnikführer. Antrag auf Herauslösung der 369.I.D. da sich Zwischenfälle zwischen Cetniks, auf deren Zusammenarbeit Division unbedingt angewiesen, und kroat.Div.Angehörigen mehren. (Siehe Ic–Bericht). 369.I.D. besteht aus ca. 70 % Kroaten. Div.Kdr. bemerkt, dass hiervon minderstens 40 % als unzuverlässig anzusehen sei."}})</ref>|Izvještaj o posjeti OBSO-a zoni odgovornosti 5. SS brdskog korpusa od 7. do 11. avgusta 1944. godine (11.8.44).}} Major Adolf von Ernsthausen je bio zapovjednikom 392. artiljerijske pukovnije iz sastava [[392. legionarska divizija|392. (hrvatske) pješačke divizije]], jedne od tri njemačko-hrvatske divizije (pored [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] i [[373. pješadijska divizija|373. pješadijske divizije]]). Kao veteran [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] sa iskustvom ratovanja na [[balkanskom bojištu]], major von Ernsthausen biva upućen [[1944]]. godine u okupiranu Jugoslaviju. Von Ernsthausen će [[1959]]. godine objaviti ratne memoare pod naslovom ''Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944'' (“Vukovi [[Lika|Like]]. Sa legionarima, ustašama, domobranima i četnicima protiv Titovih partizana. Doživljaji u Hrvatskoj 1944.”).<ref>[https://winkelried-verlag.de/buecher/landser-am-feind/744/die-woelfe-der-lika Winkelried Verlag: Adolf von Ernsthausen, Die Wölfe der Lika]</ref><ref>[https://www.booklooker.de/B%C3%BCcher/Adolf-von-Ernsthausen+Die-W%C3%B6lfe-der-Lika-Mit-Legion%C3%A4ren-Ustaschi-Domobranen-und-Tschetniks-gegen/id/A02Iwx5I01ZZ3 Ernsthausen, Adolf von — Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944 — Landser am Feind, Band 5 (www.booklooker.de)]</ref> O sveobuhvatnoj saradnji Dobroslava Jevđevića s okupacionim vlastima bio je general Mihailović, u više navrata, obaviješten i od strane Jovanke Krištof (pseudonim »Mira«), četničke obavještajke u [[Slovenija|Sloveniji]]. U veoma opširnom izvještaju od 29. juna 1944, Krištof o Jevđeviću (pseudonim »Aero«) daje nedvosmislenu ocjenu: „Aero je drugi [[Milan Nedić|Nedić]].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_198.htm Izveštaj obaveštajnog organa od 29. juna 1944. Draži Mihailoviću o stanju četničkih organizacija u Sloveniji, Hrvatskom primorju, Gorskom kotaru i Lici i saradnji sa nemačkim okupatorima]</ref> Pored toga, Krištof karakteriše Jevđevića kao „vrlo kompromitovanu osobu“ (najprije zbog „jakog sudelovanja sa okupatorom“), te zaključuje da ovaj ne bi mogao organizovati četničku ilegalu. Iz izvještaja Krištof može se zaključiti kako su vojvoda Dobroslav Jevđević i kapetan [[Dušan Đaković]], komandant 4. brigade iz sastava Ličko-kordunaške oblasti JVuO, bili podređeni okupatoru i suštinski i u simboličkoj ravni: {{izdvojeni citat|Odred u Ab.[aciji, tj. [[Opatija|Opatiji]] — prim.] likvidiran. 19 ljudi otišlo u [[Postojna|Postojnu]], a 10 ih ide u Nem.[ačku] kom. na [[Rijeka|Reci]], gde će služiti kao [[Gestapo]]. Tu će biti sa njima i Aero i kap. Đak., pa čak i r. stanica. [...] Svi su ti odredi pod Nem. kom. i bez međusobne veze, razbacani po [[Istra|Istri]], da se pokaže celom narodu, kako su Srbi Nem. sluge. Plaćeni su — vojnici 360 L.[ira] mesečno, podnar. 450 naredn. 525 podpor. mislim 3.000 a kap. Đak. 5.800 L. [...] U Josipdol je poslao Aero 11 ljudi, navodno da osnuju tamo četničku komandu. Međutim ti su ljudi Nem. tajna policija, a od četnika iz šume, koji su im dolazili u vezi, da je to četn. komanda, napravili Nem. radni bataljon, koji vode Nem. Tu je oko 40 ljudi, ostali su prestali dolaziti kad su videli šta se sa ovima desilo. [...] Kud ćemo veće poniženje za našu vojsku nego da komanduje Nem. poručnik našem kapetanu, pa i vojvodi, samo sreća, da je taj vojv. surogat, inače propadosmo od bruke... Sve ove i slične akcije vodi kap. Đaković, naravno pod komandom Nem. poručnika. Odluke o njima donosi Aero u dogovoru sa Nem. Upravo je gnusno gledati, kako se obojica klanjaju pred Nem. potpor. i por., pa kaplarima. Đak. sve pozdravlja fašistički uzdignutom rukom, a Aero samo veće činove oficire, inače našim pozdravom. [...] U Lici saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi — tamo mora okupator popuštati, jer inače odoše ljudi u šumu, a vođe su potpuno Nem. sluge i nemaju kamo bežati. [...] '''U krvi im je šurovanje sa okupatorom, a nama prikazuju kako vode vele politiku i kolike žrtve za narod s tim pridonašaju — dok u stvari nisu ništa drugo nego ponizne Nem. sluge'''. [...] Potrebno je već jednom započeti sa ozbiljnim i poštenim radom, jer će nas katastrofa preteći. Saradnju sa okupatorom trebalo bi napraviti na čisto drugoj bazi i ne sme biti vidna. Bar ovde.}} Na drugoj strani, Jovanka Krištof izdvaja kao pozitivan primjer vojvodu Momčila Ðujića: „Ovi ljudi ovde vide jedini spas u vojv. Đujiću, jer ga smatraju poštenim i iskrenim borcem za našu stvar. Isto ima org. dobro sprovedenu. Pljačkati i krasti ne dozvoljava o čemu su se uverili iz njegove prop. gde su imena poubijanih ljudi zbog nediscipline i raznih prekršaja. To ljudima imponira — pošten rad i samo to žele, a i zaslužuju, jer ih nepoštenje tuče već 3 1/2 god. I pored svega toga, ostali su verni našoj ideji. Isto saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi i ne vodi se trgovina sa ljudima, kao ovde. Ovo vodstvo se jako boji Đujića i gaji mržnju prema njemu zato hoće ljudima dokazati, da Đujić nema ništa odnosno samo par sto vojnika bez oružja koji kao čudo gledaju mitraljez. A isto, da su pod Nem. kao ovi ovde.“ U pokušaju da prebaci teret odgovornosti za sopstvenu kolaboraciju s okupatorom na komandanta Dinarske divizije JVuO, vojvoda Jevđević piše Mihailoviću 8. avgusta 1944. godine: „Garantujem i imam stotine dokaza da trupe Đujića u velikom delu stoje u tešnjoj vezi od mene, ali to niko ne vidi. Vi bi se začudili, kad bi vam sve ispričao kakve mi izveštaje pokazuju Nemci o svojim vezama sa našim jedinicama, naročito kod [[Uroš Drenović|Drenovića]] i ostalih, prebacujući mi da ih mi sabotiramo i podmuklo rušimo.“<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 156, reg. br. 51/1—1.</ref> I u izvještaju od 10. avgusta 1944, Jovanka Krištof je upozorila Mihailovića na činjenicu da se [[Lika|lički]] četnici pod komandom vojvode Jevđevića nalaze u [[Istra|Istri]] u službi okupatora, kao i da su pred [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|nacistima]] (»broj 11«) dužni salutirati [[Rimski pozdrav|fašističkim pozdravom]]: {{izdvojeni citat|Kolben [potpukovnik [[Karl Novak]] — prim.] se povratio 3 ov. meseca. Zgrozio se nad ovim radom. Nije mogao svega verovati kad su mu referisali oficiri i vojnici, dok nije neke stvari i na vlastite oči video. Mislim, da je dosta ako Vam kažem da stalno uzdiše i govori pri svakoj prilici: »Jadni Čiča, kako ga upropastiše, zar [[Vermaht]] i [[Gestapo]], da predstavlja Čičinu vojsku.« Prebleđuje slušajući i gledajući ovo. 3. mu referiraše četnici da su dobili naređenje da moraju svi nacistički pozdravljati. A jučer se sam uverio da ima oficira, koji profaniraju našu uniformu, te u njoj putuju iz [[Postojna|Postojne]] u Trst i daju povoda komun. za prop. Isti oficir Korać je tako i u Ab.[aciju] došao samo da je još imao natpis na rukavu i kapi »Lika« što po naređenju moraju svi u Postojni nositi. Ja sam ga napala zbog toga, a isto tako i Jovanovog brata, te su jučer svi na putu skinuli te sramotne natpise. [...] Čujem da Jovan sad ostaje kod Vas. Neka Vam ispriča kako su part.[izani] u okolici Post.[ojne] natiskali plakate o četn. banditima sa natpisom »Lika« na rukavu i kapi, koji su pljačkali selo sa br. 11 i odveli x ljudi i t.d. [...] Nadam se da će sad sigurno uspeti četnicima, da se odele od br. 11. Samo mnogi su od njih mišljenja da su ovim radom upropas[ti]li i ovde i Liku.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_21.htm Izveštaj Jovanke Krištof od 10. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o stanju ličkih četnika u Istri, njihovoj saradnji sa Nemcima i ponašanju Dobrosava Jevđevića u vezi sa problemom vraćanja četnika u Liku]</ref>}} === Saradnja JVuO sa njemačkim okupatorom na Kosovu (1944) === {{main|Kosovo i Metohija u Narodnooslobodilačkoj borbi}} Proljeća 1944. godine, u vrijeme [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodora Udarne grupe divizije NOVJ u dolinu Ibra]], dolazi do čvrste saradnje između četnika na [[Kosovo|Kosovu]] i njemačkog okupatora u borbi protiv [[NOP]]. 8. aprila 1944. godine, kapetan [[Živojin Marković]], komandant Drugog kosovskog korpusa JVuO, obavještava<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref> generala Dragoljuba Mihailovića da se sastao sa njemačkim šefom SD policije iz [[Kosovska Mitrovica|Mitrovice]], koji mu je obećao hvatanje komunista sa Kosova (i [[Srbi|Srba]] i [[Albanci|Albanaca]]): {{izdvojeni citat|Obećao je da će da pohvata sve komuniste sa Kosova, bilo Srbe bilo Arnaute o čemu smo dali dokaze i podatke... Učinio sam pokušaj da dobijem i municiju od Nemaca. Obećali su, jer sam im predstavio strašno stanje u vezi sa partizanima.}} Kapetan Živojin Marković upozoravao je generala Mihailovića na posljedice javne i otvorene saradnje sa okupatorima, tj. na četničku kompromitaciju pred stanovništvom. Kapetan Marković piše 23. aprila 1944. kako je nastupila potpuna konfuzija, budući kako se protiv snagâ NOVJ zajedno bore: „Mi [tj. JVuO — prim.], Nemci, Bugari, nedićevci, dobrovoljci, [[Albanci|Arnauti]] dobrovoljci, Albanska legija.“<ref>AVII, ČA, kut. 246a, reg. br. 1/1–23.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943—1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 358.</ref> 11. juna 1944. kapetan Marković izveštava komandanta [[Sicherheitsdienst|SD policije]] u [[Kosovska Mitrovica|Kosovskoj Mitrovici]] o borbama koje vodi protiv jedinica NOP. Pored toga, kapetan Živojin Marković izvještava njemačkog oficira o spuštanju engleskih i američkih padobranaca na teren pod kontrolom snagâ JVuO: {{izdvojeni citat|Nastojaću da proverim tačno gde su pali i ko ih je uhvatio i gde će se nalaziti, pa ću vas izvestiti. Ja sam na položaju sa celim korpusom. Noćas sam blokirao dva srpska sela i uhvatio jednu komunističku trojku koju sam odmah likvidirao... Ako me sada ne pomognete u najtežoj situaciji u borbi sa partizanima, biću prinuđen da se povučem.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Sjutradan, 12. juna 1944, uslijedio je odgovor njemačkog komandanta SD policije iz Mitrovice: {{izdvojeni citat|Mnogo Vam hvala za Vaša dva izveštaja. Juče sam imao duži razgovor sa Vašim oficirom za vezu koji Vas je sigurno već sada o svemu što smo razgovarali izvestio. Raduje me mnogo što imate takve uspehe u borbi protiv komunista i čestitam Vam na tome... Primite puno pozdrava i moje želje da postignete još mnogo uspeha i slave u borbi protiv komunista.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Polovinom septembra 1944. godine, saradnja kosovskih četnika sa njemačkim okupatorom postaje legalna. Štab 2. kosovskog korpusa JVuO dobija od Nijemaca 10. septembra 1944. „tri vagona municije i ukupno 800.000 metaka od 7,9 mm”. U [[Raška|Raškoj]] su se mogli vidjeti njemački vojnici skupa sa četnicima. Krajem oktobra 1944. godine u [[Zvečan]]u pregovaraju predstavnici četnika, Nijemaca i [[Balli Kombëtar|albanskih kvislinga]] o zajedničkoj borbi protiv NOV i PO Jugoslavije.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref><ref>Ненад Миодраг Антонијевић, Ратни злочини на Косову и Метохији 1941—1945. годинe. Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, Београд, 2015, стр. 453—454.</ref> Komanda [[Armijska grupa E|Armijske grupe »E«]] javljala je 29. oktobra 1944. godine o susretu generalštabnog potpukovnika Warnstorffa sa kapetanom Markovićem, vjerovatno radi dogovora o zajedničkom povlačenju na zapad: {{izdvojeni citat| ''29. 10. 1944. Operat. odeljenje (Kos. Mitrovica)'' Sastanak 20. 10. načelnika Obaveštajnog odeljenja potpukovnika Varnštorfa sa komandantom 4. četničkog korpusa Markovićem.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref>}} Iz iste je komande javljano 11. novembra 1944. da su Markovićevi četnici, kao i oni s teritorije [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]], »samo saputnici« njemačkog Wehrmachta. Međutim, nepovjerenje je i dalje postojalo među dvjema stranama, pa je preporučen određeni oprez: {{izdvojeni citat|Grupa Marković (2500—3000), u sporazumu sa nem. vojskom, osigurava odsek Mitrovica — Raška (mesta uklj.) — Novi Pazar. Izviđanje protiv Bugara, Tita i Sovjeta. Do sada nije bilo ozbiljnijih incidenata. Potrebna je opreznost.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0_%22%D0%95%22_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_11.11.1944. Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.], Vojnoistorijski institut, NAV--T-311, r. 184, s. 501.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gruppe Markovic (2500–3000) sichert im Einvernehmen mit dt. Truppe Abschnitt Mitrovica – Raska (Orte ausschl.) – Novi Pazar. Aufklärung gegen Bulgaren, Tito und Sowjets. Bis jetzt keine ernsteren Zwischenfälle. Vorsicht geboten."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u Srbiji (1944) === {{main|Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|Topličko-jablanička operacija}} [[File:Nemci predaju minobacač četnicima.jpg|thumb|Nemci predaju minobacač četnicima u Srbiji 1944.]] {{Quote box | citat = „D.M.-bande dosada nisu nikad napale okupacione trupe.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1115&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001111: Izvještaj o bandama u okolini katarakti Dunava (bez datuma, približno mart 1944).] <br /> ({{jez-njem|"Bisher haben die D.M.Banden die Besatzungstruppen noch nie angegriffen."}})</ref> | izvor = Nemački izvještaj o četnicima u okolini katarakti Dunava od marta 1944. | width = 40% | align = right}} {{Quote box | citat = „Titove bande imaju se napasti i uništiti, odn. zarobiti. Pristalice D.M.-a (četnici) ne smatrati neprijateljima.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1264&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001260: Naredba 923. Landeschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ (29. Juli 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"Angetroffene Titobanden sind anzugreifen und zu vernichten bzw. gefangen zu nehmen. DM—Anhänger (Cetniks) sind nicht als Feind anzusehen."}})</ref> | izvor = Naredba 923. Landesschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ od 29. jula 1944. | width = 40% | align = right}} Oko [[Nova godina|Nove godine]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] 1944. dolazi do žestokih [[Bitka za Ivanjicu (januar 1944.)|borbi za Ivanjicu]]. Ovom prilikom, četnici Draže Mihailovića stupaju u borbu protiv snagâ NOVJ skupa sa Nijemcima, [[Bugari|Bugarima]] i kvislinškim formacijama (Državna i Poljska straža). 11. januara 1944, u Vrhovnu komandu JVuO stiže depeša kapetana [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] (pseudonimi »Švarc« i »Ras-Rasa«), u kojoj se navodi: „Nemci i Bugari uz pomoć četnika ušli u Ivanjicu, a tenkovi produžili dalje. Komunisti otstupaju u pravcu Javor — Kušići. Od naših u borbi [[Vuk Kalaitović|Kalait]] i Marković. Gubici nisu još utvrđeni. Nemci danas prošli kroz [[Kosjerić]] i sutra stižu na bojište. Od komunista učestvuju u borbi muslimanska i dalmatinska brigada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> Kapetan [[Predrag Raković]] (»Kar-Kar« i »Pre-Pre«) šalje 13. januara dvije depeše kojima obavještava VK JVuO i generala Mihailovića o stanju na terenu: {{izdvojeni citat|Primio sam sva Vaša naređenja za prikupljanje snaga za dejstvo prema Ivanjici protivu komunista. Situacija kod Ivanjice 12-I uveče: partizani su izbačeni iz Ivanjice i odbačeni prema Mučnju, a štab mi je još u Katićima. Partizani tamo imaju 1, 2 i 5 proletersku brigadu i srbijansku proletersku brigadu. Ukupno oko 3000 ljudi. Odlično naoružani sa dosta municije. Od okupatora: Nemaca vrlo malo sa 5 tenkova, a Bugara 1000. Nemci ne nameravaju da dovedu u ovu oblast jače snage za borbu, jer su radi da ove partizane likvidiraju sa Bugarima, srpskom državnom stražom i da im pomognu četnici D. M. I jedna i druga strana drže se u toku 13-I pasivno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Kad je sredinom marta 1944. operativna grupa sastavljena od [[Druga proleterska divizija NOVJ|Druge]] i [[Peta krajiška divizija NOVJ|Pete divizije]] NOVJ iz [[Sandžak]]a [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodrla u zapadnu Srbiju]], nesuglasice između četnika i Nijemaca u Srbiji potisnute su u drugi plan. Trupe sastavljene od jedinica [[Vermaht]]a i [[Vafen-SS|SS]], korpusâ JVUO, bugarskog okupacionog korpusa, [[Srpska državna straža|SDS]], [[Srpski Doborvoljački Korpus|SDK]] i [[Ruski Zaštitni Korpus|Ruskog zaštitnog korpusa]] pod objedinjenom nemačkom komandom generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] funkcionisale su kao jedinstvena operativna grupa u [[Operacija Kamerjeger|operaciji »Kammerjäger«]]. Kod nadležne je četničke komande majora [[Neško Nedić|Neška Nedića]] bio akreditovan nemački kapetan Vajel kao oficir za vezu. Zajedničke operacije trajale su nešto duže od dva meseca.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj Vojnoupravnog komandanta jugoistoka od 13. maja 1944.]</ref> Kao znak otopljavanja odnosa na liniji četnici–okupator, nakon unilateralnog raskidanja (sa četničke strane) [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|sporazuma potpisanih]] u zimu 1943/1944. godine te organiziranja [[Operacija Treibjagd|operacije »Hajka«]] protiv [[Nikola Kalabić|Kalabićevih]] četnika, u drugoj polovini marta 1944. upriličen je sastanak komandanta Drugog ravnogorskog korpusa kapetana [[Predrag Raković|Predraga Rakovića]] sa oficirom [[Schutzstaffel|SS]]-a Biermannom, inače njemačkim zapovjednikom [[Čačak|Čačka]]. Tom prilikom je kapetan Raković garantovao „da ne postoje ni najmanje namere da se planira opšti ustanak ili da se sprovedu sabotažne akcije“ protiv Nijemaca, odnosno da će „na teritoriji Srbije“ iznova nastupiti primirje. U Mihailovićevo ime, četnički komandant je iskazao spremnost „za borbu protiv komunista i izvan Srbije, uz isporuke municije“, a nije čak odbacio ni mogućnost angažovanja „na drugim evropskim frontovima“.<ref>[https://web.archive.org/web/20221206140940/https://znaci.org/00001/4_14_3_269.htm Izveštaj Feldkomandanture u Čačku od 25. marta 1944. komandantu Jugoistoka o pregovorima sa komandantom 2. ravnogorskog korpusa]</ref> U izvještaju Komandi Jugoistoka, [[obersturmführer]] Biermann navodi da Draža Mihailović od njemačke strane očekuje diskretnost u održavanju kontakata, naročito stoga što bi srpske kvislinške vlasti u JVuO mogle vidjeti konkurenciju: {{izdvojeni citat|Kapetan Raković mi je kazao lično, takoreći u povjerenju kao prijatelju, da sve što mi je do sada rekao i sve što sam ja zapisao, on rekao po nalogu Draže Mihailovića, s kojim je imao svakodnevnu radio-vezu i od koga je dobivao stalna uputstva o predmetu prethodnih razgovora. Pritom me uvjerava da će sa strane Mihailovića, naravno, sve biti demantirano, ukoliko se o sadržaju razgovorâ ponovno dozna u [[Beograd|beogradskim]] krugovima ([[Milan Nedić|Nedić]], [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]). Sasvim je prirodno da ovi krugovi pokušavaju svim sredstvima osujetiti sporazum između njemačke okupacijske vlasti i Draže Mihailovića, jer trenutno su oni legalni predstavnici srpskog naroda te bi možda mogli strahovati za svoje pozicije. Pregovore između DM–pokreta i njemačkih vlasti ovi bi krugovi odmah iskoristili u propagandne svrhe i predstavili ih kao kraj ili slabost DM–pokreta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000268—000269.] <br /> ({{jez-njem|"Hauptmann Rakovic sagte mit persönlich, sozusagen vetraulich zu einem Freund, dass alles, was er mir bisher gesagt und ich aufgeschrieben habe, von ihm im Auftrage von DM gesagt worden sei, mit dem er tägliche Funkverbindung habe und von dem er laufend Anweisungen für den Stoff der bisherigen Besprechungen erhalten habe. Er versichert mir gleichzeitig dass selbverstandlich von DM–Seite alles abgestritten werde, falls wieder der Inhalt der Besprechungen in Belgrader Kreisen (Nedic, Ljotic) bekannt werde. Es sei zu natürlich, dass diese Kreise mit allen Mitteln eine Verständigung zwischen der deutschen Besatzungsmacht und DM zu hintertreiben versuchen, denn sie seien ja gegenwärtig die legalen Vertreter des serbischen Volkes und müssten evtl. um ihren Posten fürchten. Verhandlungen der DM–Bewegung mit deutschen Behörden würden sofort von diesen Kreisen propagandistisch aufgeschlachtet und als Ende bezw. Schwäche der DM–Bewegung hingestellt."}})</ref>|Njemački izvještaj od 25. marta 1944. o pregovorima šefa [[Sicherheitsdienst]]a u Čačku obersturmführera Biermanna sa kapetanom [[Predrag Raković|Predragom Rakovićem]], komandantom 2. ravnogorskog korpusa JVuO}} Kapetan Predrag Raković, jedan od glavnih četničkih komandanata zaduženih za održavanje [[Saradnja četnika sa Nedićevom vladom|veze s Milanom Nedićem]] i Nijemcima, ponovo se sastaje sa Biermannom u Čačku 26. aprila.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=331&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000314.]</ref> Raković je tada naveo da mu je general Mihailović povukao punomoć za obavljanje poslovâ s Nijemcima i da zbog toga na ovom sastanku ne sudjeluje kao njegov predstavnik. Očigledno da je Draža Mihailović bio sasvim upoznat sa ovim kontaktima i davao je za njih odobrenja, dok je Raković održavao kontakte i obavljao poslove s Nijemcima, iako su mu ovlaštenja bila povučena.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Ubrzo je uslijedilo potčinjavanje Rakovićevog Drugog ravnogorskog korpusa JVuO (kao i Javorskog korpusa pod komandom majora [[Radomir Cvetić|Radomira Cvetića]]) njemačkim trupama u jugozapadnoj Srbiji, što se može zaključiti iz jednog izvještaja Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka s početka aprila 1944: {{izdvojeni citat|Cvetićevi četnici osiguravaju lijevi bok grupe Jug i izviđaju u pravcu [[Golija|Golije]] od Drinića ka sjeveru. Zadatak Rakovićeve grupe nepromijenjen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=413 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000408—000409.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cvetic–Cetniks sind zum Schutz der linken Flanke der Angriffsgruppe Süd und zur Aufklärung über das Golija–Gebirge über Dramici nach Norden vorzuführen. Auftrag für Rakovic–Cetniks bleibt unverändert."}})</ref>|Izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka svim potčinjenim jedinicama za 3. april 1944. godine}} Kapetan Raković javlja 30. marta 1944. Vrhovnoj komandi JVuO kako okupator, bez pomoći njegovih snagâ, ne može zatvoriti liniju odbrane u dolini [[Ibar|Ibra]]: {{izdvojeni citat|Nemci kažu da se na dan 29 ov. m. u 2 časa ujutru pojavila veća grupa komunista u blizini s. Biljanovca kod ušća Jošaničke reke u Ibar. Kažu da su uhvatili i dešifrovali depešu koju je [[Tito]] poslao [[Peko Dapčević|Peku]] da Peko ima zadatak da što pre poruši mostove na pruzi i putu [[Kraljevo]] — [[Raška]] — [[Mitrovica]] — [[Skoplje]] i da mu je to i bio cilj prodiranja ka toj pruzi. Nemci su bacili dosta svojih snaga u Ibarsku dolinu da sačuvaju prugu. '''Vapiju za našom pomoći'''. Ovu prugu su do sada čuvali Rusi [tj. [[Ruski zaštitni korpus|RZK]] — prim.], sada su oni smenjeni i u bunkerima su [[Srpski dobrovoljački korpus|Ljotićevci]]. Verovatno da će komuniste zaustaviti na ovoj liniji okupator. Ja ću danas biti sa celim korpusom na mestu kako mi je naređeno, sa štabom u Roćevićima. Uputio sam manja odelenja u daljno izviđanje prema Studenici. Čim nešto dobijem izveštavaću Vas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_104.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 30. marta 1944. četničkoj Vrhovnoj komandi o dobijenim podacima od Nemaca za dejstvo NOVJ u dolini r. Ibra]</ref>}} U dnevnom izvještaju iz Komande Jugoistoka za 18. april 1944, predviđa se koji će sektor zauzeti jedinice pod Rakovićevom komandom u vrijeme izvođenja operacije »Kammerjäger«, kojom prilikom je okupator s uspjehom osujetio [[Drugi prodor NOVJ u Srbiju|drugi prodor NOVJ u Srbiju]]: {{izdvojeni citat|Rakovićeva grupa dobila zadatak da postavi osiguranja prema jugu na sjevernoj obali Studenice.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=514&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000510.] <br/> ({{jez-njem|"Unternehmen Kamerjägger. II. Eigene Lage: <br /> F/ Cetnik–Gruppe Rakovic erhielt Auftrag zur Abschirmung nach S gegen Feind auf dem nördl. Studenica–Ufer."}})</ref>|Dnevni izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka tokom operacije Kammerjäger, 18. april 1944.}} Jedan od prvih dokumenata gdje se pominje učešće četnika na strani [[Sile Osovine|snaga Osovine]] tokom operacije »Kammerjäger« predstavlja dnevni izvještaj Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka za 27. mart 1944. godine. Neuspjeh snagâ NOV i POJ u pokušaju da pređu rijeku Ibar ogleda se i u činjenici da su im ovom prilikom naneseni značajni gubici u ljudstvu: {{izdvojeni citat| SRBIJA: Operacija »Kamerjeger«: 2. i 5. crvena div. prekinule su borbe u rejonu Ivanjice i posle probijanja slabijeg bug. odbrambenog fronta j. od Ivanjice glavninom snaga prešle put Ivanjica — Sjenica u pravcu planina Golija — dolina Ibra. Dosadašnji gubici kod neprijatelja navodno preko 340 mrtvih i ranjenih. Kao protivmere otpočeto je: 1.) Gonjenje od strane 4 oj.[ačana] bug. bat., uz sadejstvo četničkih odredâ. Preostali delovi 24. bug. div. čiste dosadašnje bojište uz osiguranje doline Moravice. 2.) Formiranje Borbene grupe »Šreder« u cilju zaprečavanja doline Ibra. Ovoj su potčinjeni: 4. puk [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], koji je tamo angažovan za osiguranje pruge, nem. i srp. jedinice koje se tamo nalaze, kao i alarmne jedinice [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|2. okl. armije]] iz pozadinskih jedinica. Spremaju se za dovlačenje: 2. puk [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 4. puk SDK, 1 bat. 1. puka SDK (ukupno 5 bataljona), 696 (mot.) bat. polj. žand. i 1 nem. pol. dobr. bat. Za dolinu Ibra naređen je 1. stepen bojne gotovosti, a za mesto Rašku — 2. stepen bojne gotovosti. Otežani su pokreti usled stalnih snežnih padavina.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_37.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. marta 1944. Grupi armija »F« o prodoru 2. i 5. NOU divizije i preduzetim protivmerama u operaciji »Kamerjeger« kao i o odbijanju zahteva kvislinške crnogorske vlade za pripajanje Sandžaka Crnoj Gori]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=361&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000357.] <br/> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 27.3.1944 </br> Serbien. </br> Unternehmen "Kamerjägger": </br> 2. u. 5. rote Div. haben Kämpfe im Raum Ivanjica abgebrochen und nach Durchstossen der unterlegenen bulg. Abwehrfront S Ivanjica mit Masse die Strasse Ivanjica–Sijenica [sic] in Richtung Golija–Gebirge–Ibartal überschritten. Bisherige Feindverluste angeblich über 340 Tote und Verwundete. </br> Als Gegenmassnahmen sind eingeleitet: </br> 1.) Verfolgung durch 4. verst.bulg.Btle. unter Mitwirkung von Cetnik–Abteilungen. Uebrige Teile 24.bulg.Div. säubern bisheriges Kampffeld unter Sicherung des Moravica–Tales. </br> 2.) Bildung einer Kampfgruppe Schröder zur Sperrung des Ibartales. Dieser sind unterstellt: </br> das zur Bahnsicherung dort eingesetzte 4.Rgt. RSK </br> die dort befindlichen dt. u. serb. Einheiten sowie </br> Alarmeinheiten der 2.Pz.Armee aus Versorgungstruppen. </br> In Zuführung begriffen: </br> 2.Rgt. SFK, 4.Rgt. SFK, 1 Btl.1.Rgt. SFK (ingesamt 5 Btle.) </br> Feld.Abt.(mot) 696 u. 1 dt. Pol.Frw.Btl. </br> Für Ibartal Alarmstufe 1, den Ort Raska Alarmstufe 2 befohlen. Bewegungen durch anhaltende Schneefälle erschwert."}})</ref>}} Iz jednog razgovora na visokom nivou (prisutni: general [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka i [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova), održanom 11. aprila 1944. godine, može se nazrijeti koliko su okupacioni dužnosnici bili zadovoljni saradnjom sa četnicima i ostalim [[Kolaboracija|kolaboracionističkim]] snagama na [[Balkan]]u: {{izdvojeni citat|Neubacherovo mišljenje o vrijednosti srpskih formacijâ: [[Srpska državna straža|SDS]] loša, Hipo (pomoćna policija) isto, [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] dobar, četnici veoma različito. U Crnoj Gori se dobro tuku [[Crnogorski dobrovoljački korpus|dobrovoljci pod njemačkim vođstvom]]. Kosovski Albanci se bore s nama. Evzoni u Grčkoj nijesu za odbranu obale, ali su korisni u unutrašnjosti zemlje i sigurno neće pucati na nas.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"Auffassung Neubacher über den Wert der serbischen Verbände: SSW schlecht, Hipo desgleichen, SFK gut, Cetniks sehr unterschiedlich. In Montenegro schlügen sich die Freiwilligen unter deutscher Führung gut. Die Kosovoalbaner kämpfen mit uns. Evzonen in Griechenland sind nichts für Küstenverteidigung, brauchbar wohl aber im Innern des Landes, werden bestimmt nicht auf uns schiessen."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/155_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604192713/https://znaci.org/00001/155_4.pdf |date=2023-06-04 }}, str. II/294.</ref>|Vojni zapovjednik Jugoistoka (Razgovor Felber-Neubacher, 11. april 1944.)}} Hermann Neubacher se i ovom prilikom očitovao kao entuzijastični zagovornik sveobuhvatne saradnje sa JVuO, budući da u prvom pasusu zapisnika stoji: {{izdvojeni citat|Poslanik Nojbaher smatra da je jačanje nacionalnih srpskih snagâ apsolutno neophodno. On traži mišljenje Vojnoupravnog komandanta o tome da li treba nastaviti pregovore sa DM-om. DM je navodno dobio ultimatum od [[Englezi|Engleza]], koji su zahtevali njegovo potpuno svrstavanje uz njih. DM je to odbio. Nojbaheru je — preko [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]], jednog od najbližih saradnika DM-a — stavljeno do znanja da se DM mora udružiti sa Nemcima. Trifunović je tvrdio da bi, ukoliko dođe do sporazuma, DM bio u stanju da mobiliše čak 50.000 ljudi protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gesandter Neubacher hält eine Verstärkung der nationalen serbischen Kräfte für unbedingt geboten. Er holt die Auffassung des Oberbefehlshaber ein, ob mit DM. weiter Verhandlungen gepflegt werden sollen. DM habe angeblich eine ultimative Forderung der Engländer erhalten, die von ihm restloses Mitgehen forderte. DM. habe diese abgelehnt. Ihm, Neubacher, sei durch Trifunovic (nächster Mitarbeiter DM's.) nahegebracht worden, dass DM. mit den Deutschen zusammengehen müsse. Er habe behauptet, dass bei einer zu Stande kommenden Vereinbarung, DM in der Lage sei, gegen Kommunisten glatt 50 000 Mann zu mobilisieren."}})</ref>}} U izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera (u odjeljku naslovljenom „Stanje kod neprijatelja“), sačinjenom 22. aprila iste godine, ambivalento držanje jedinicâ JVuO prema okupatorskim vlastima smatra se glavnom karakteristikom četničkog pokreta u Srbiji: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Pokret DM je podijeljen unutar sebe. Dok se neki aktivno bore na strani njemačkog Wehrmachta protiv komunista — a da nijesu odustali od temeljnih rezervi prema svakom okupatoru — manje bande DM u centralnoj i istočnoj Srbiji spremne su činiti štetu. Izvještaji koji se stalno pojavljuju o pregovorima Draže Mihailovića i Tita nijesu potvrđeni i takođe se doimaju nevjerovatnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=556 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000552.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist in sich aufgespalten. Während ein Teil aktiv an der Seite der deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten kampft – ohne dadurch die grundsätzlichen gegen jeden Okkupator vorhandenen Vorbehalte aufgegeben zu haben – treiben kleinere DM–Banden in Mittel–und Ostserbien nach wir vor ihr Unwesen. Immer wieder auftauchende Meldungen über Verhandlungen zwischen DM und Tito bestätigen sich nicht und erscheinen auch unglaubwürdig."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka o stanju u periodu od 16. marta do 15. aprila 1944. godine}} 12. aprila 1944. godine, pukovnik [[Jevrem Simić]] izdaje jednom četničkom nižem oficiru objavu o kretanju na terenu brigade kojom komanduje, kako bi ovaj mogao što efikasnije uništavati jatake i simpatizere [[Narodnooslobodilački pokret|NOP]]-a: {{izdvojeni citat|OBJAVA Za G. Milića Majstorovića p.poručnika, komandanta II bataljona III leteće kosmajske brigade, koja mu se izdaje s tim da može slobodno da se kreće sam ili sa svojom vojskom po terenu koji je ugovoren sa našim saveznicima Nemcima i Bugarima i da u ime Kralja Petra II Karađorđevića oduzima svu rekviziciju i kolje sve partizanske jatake i simpatizere zbog čega će dobiti čin majora.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_115.htm Objava komandanta četničke oblasti u Srbiji od 12. aprila 1944. komandantu 2. bataljona 3. kosmajske brigade za nesmetano kretanje od okupatora i klanje simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta]</ref>}} 1. maja 1944. godine, u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka, koji potpisuje načelnik štaba general [[Kurt Geitner]], navodi se cifra od nekoliko hiljada pripadnika JVuO koji pomažu okupatoru u zaustavljanju ofenzive NOVJ: {{izdvojeni citat|Srbija — Stanje u sopstvenim redovima: <br /> Borbena grupa Weyel: 500. SS padobranski lovački bataljon, sa otprilike 1.000 četnika, odbacio je neprijatelja kod [[Seča Reka|Seče Reke]] (6 km zap. od [[Kosjerić]]a) i sa manjom borbenom grupom vrši napad na neprijatelja kod Varde. Izbrojano 10 mrtvih neprijatelja; vjerovatni veći gubici. [...] <br /> Četnici su raspoređeni duž linije [[Požega]]—Kosjerić—[[Ražana]]—[[Povlen]], sa ukupnom jačinom od približno 5.000 ljudi. Pojedine grupe su poslale oficire za vezu. Draža Mihailović, koji je preuzeo jedinstveno zapovjedništvo, namjerava uspostaviti radio-vezu s njemačkom komandom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=673&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000669—000670.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. Eigene Lage. <br /> B. Kampfgruppe Weyel. Fg.Abt. 696 bis Kostojevici an Straße 4 OSO Rogacica durchgestossen. SS–Fallschirmjäger–Btl. hat mit etwa 1000 Cetniks Feind bei Sjecareka [sic!] (6 W Kosjerici) geworfen und steht mit einer schwächeren Kampfgruppe im Angriff gegen Feind bei Varda. 10 gezählte Feindtote, weitere Feindverluste wahrscheinlich. <br /> F. Cetniks stehen im allg. Linie Pozega–Kosjerici–Razana–Povlen in Gesamtstärke ca. 5000 Mann. Einzelen Gruppen haben V.Offz. abgestellt. DM., der Gesamtführung übernommen hat, will Funkverbindung zu deutschem Kommando herstellen."}})</ref>}} U monografiji “Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941—1945” [[Jozo Tomašević]] zaključuje: „Ne mogu ipak dati nikakvu potvrdu toj slutnji da je Mihailović održavao direktnu radio-vezu s Nijemcima, a uzimajući u obzir njegov način ponašanja u cijelom ratu, malo je vjerojatno da jest.“<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Međutim, Hermann Neubacher svjedoči u memoarima kako je, makar tokom nekoliko dana u zimu [[1945]], održavao izravnu radio-vezu s Mihailovićevim štabom.<ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005, str. 161—162.</ref> U dnevniku Vojnog zapovjednika Jugoistoka od 2. maja 1944,<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=677&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000673.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgruppe Weyel. SS–Fallschirmjägger–Btl. hat mit Cetniks bei Varda Tross der 5.Div. zerschlagen. Hohe blutige Feindverluste. Cetniks haben sämtl. Gefangene erschossen. Zahlen werden nachgemeldet."}})</ref> sa pohvalom se ističe kooperacija onih snagâ JVuO u zapadnoj Srbiji koje sačinjavaju taktički sklop pod komandom majora [[Ericha Weyela]]: {{izdvojeni citat|Borbena grupa Weyel: SS padobranski lovački bataljon, zajedno sa četnicima, uništio komoru [[Peta krajiška divizija|Pete divizije]] kod [[Varda (selo)|Varde]]. Veliki neprijateljski gubici. Četnici postrijeljali sve zarobljenike. Brojke će biti objavljene naknadno.}} U izvodu iz ratnog dnevnika generala Hansa-Gustava Felbera za 3. maj 1944. godine, navodi se da je načelnik štaba Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka general Kurt Geitner išao u posjetu njemačkim trupama na ratištu u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]]: {{izdvojeni citat|(3.5.44) 6,00: Putovanje do Parišta [svakako je riječ o [[Donje Vardište|Vardištu]] — prim.] zbog razgovora sa majorom Weyelom i nekim četničkim vođama o formiranju zajedničkog štaba za borbu protiv komunista. Povratak za Beograd 3. maja u 15 časova.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=807&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000803.] <br /> ({{jez-njem|"3.5.44 6.oo Uhr Fahrt nach Pariste zur Besprechung mit Major Weyel und einigen Cetnik–Führern über Bildung eines gemeinsamen Stabes zur Bekämpfung der Kommunisten. Rückkehr nach Belgrad am 3.5., nachmittags 15.oo Uhr."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka, 3. maj 1944. godine}} Kolike je razmjere poprimila kolaboracija četnikâ Draže Mihailovića sa njemačkim okupatorom i srpskim kvislinškim jedinicama u proljeće 1944. godine, postaje očigledno i iz navodâ u izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja, u kom su snage JVuO ubrojane u vlastite formacije: {{izdvojeni citat| I. Sopstvene snage A) Grupa “Holman” 696. bat. feldžand. krenuo je jutros sa četnicima u napad duž puta Nova Varoš — Ljubiš. 11/4. p. “Brand.” na maršu Sjenica — Maskova. Komandno mesto grupe “Holman” — Nova Varoš. I I/4. p. “Brand.” na maršu Užice — Ivanjica — Maskova. B) Grupa “Vajel” Napad Severne četničke grupe na jakog neprijatelja jugoistočno od Rožanstva nije uspeo uprkos visokih gubitaka i na strani četnika i na strani neprijatelja, pa će jutros biti ponovljen sa I/“Brand.”. Podređeni 1. bataljon 63. puka u obezbeđenju na visovima između Čajetine i Rožanstva. C) 24. bug. div. I I /64. nije uspeo u noći 11/12. 5. da kod Mokre Gore spreči neprijateljske zaštitnice da izmaknu ka jugu. Danas je sa 1/1. srp. puka i 1.000 četnika počelo čišćenje prostora Semegnjevo — Čajetina. 8. bataljon teških mitraljeza na maršu Požega — Arilje. 11/63. biće naknadno privučen. D) Grupa “Tatalović” Srpski dobrovoljački korpus uključio se kod Ljubovije u borbe na hrvatskoj obali Drine i prihvatio četnike koji su se povlačili. Kod Rogačice 4 prebeglice.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja 1944. Vrhovnoj komandi Vermahta o borbama sa 2. i 5. NOU divizijom na komunikaciji Užice — Višegrad]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000732—000733.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. II. Eigene Lage. <br /> A) Gruppe Hollmann. Fg.Abt.696 heute morgen mit Cetniks zum Angriff entlang Str. Nova Varos–Ljubis angetreten. II./4.Brdbg. auf Marsch Sjenica–Maskovo. Gefechtsstand Gruppe Hollmann Nova Varos. III./4.Brdbg. auf Marsch Uzice–Ivanjica–Maskovo. <br /> B) Gruppe Weyel. Angriff nördl. Cetnik–Gruppe gegen starken Feind SO Rozanstvo drang bei hohen Cetnik–u. Feindverlusten nicht durch und wird seit heute morgen mit I./Brdbg. wiederholt. Unterstelltes I./63 sichert auf Höhen zwischen Cajetina u. Rozanstvo. <br /> C) 24.bulg.Div. III./64 konnte in der Nacht 11./12.5. bei Mokra Gora Ausweichen feindl. Nachhuten nach S nicht verhindern und tritt heute mit I./Serb.Rgt.1 u. 1000 Cetniks zur Säuberung des Raumes Semegnjevo–Cajetina an. 8.sMG.Btl. auf Marsch Pozega–Arilje. II./63 wird nachgezogen. <br /> D) Gruppe Tatalovic. Bei Ljubovija griff SFK in Kämpfe auf kroat.Drina–Ufer ein u. nahm ausweichende Cetniks auf. Bei Rogacica 4 Überläufer."}})</ref>}} U istom izvještaju je prenijeta i sljedeća informacija: {{izdvojeni citat|Prema pouzdanom izvoru, četnički komandant [[Dragoslav Račić|Račić]], koji je učestvovao u borbi protiv Grupe “[[Milutin Morača|Morača]]” u [[Valjevo|valjevskom]] kraju, zatražio je da se vrati u svoje dotadašnje operacijsko područje, jer ne želi više da se „prlja“ saradnjom sa okupatorom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000732.] <br /> ({{jez-njem|"Nach s.Qu. hat Cetnikführer Racic, der im Kampf gegen Gruppe Moraca im Raume Valjevo beteiligt war, die Rückkehr in sein bisheriges Einsatzgebiet beantragt, da er sich durch Zusammenarbeit mit der Okkupator nicht länger "beschmutzen" wolle."}})</ref>}} Istog dana, u izvještaju koji je poslao Glavnom komandantu Jugoistoka feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|von Weichsu]], general Felber zapaža kako formiranje ''Borbene grupe Weyel'' označava novu etapu u četničko-njemačkim odnosima s ciljem saradnje u borbi protiv NOVJ, koja u tom obimu nije bila izvodiva u prethodnom periodu: {{izdvojeni citat|Utisak o upotrebljivosti pojedinih potčinjenih narodâ i jedinicâ: [...] Četnici uvjeravaju da će se uzdržati od bilo kakvog neprijateljstva prema njemačkim trupama i da će učestvovati u borbi protiv komunista do konačne pobjede. U operacijama četničke jedinice predvodi [[Neško Nedić]], a s njemačke strane major Weyel. Razgovori na bojnom polju pokazuju da su četničke vođe poput Kalabića i Rakovića spremne sarađivati sa Nijemcima. Kod ljudstva preovlađuje prijateljski pristup, uz samo nekoliko neprijateljskih lica. Naoružanje im je skromno; manjak mitraljeza. Situacija sa zalihama municije, kao i dosad, nejasna.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=727&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000723—000724.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Eindruck über die Brauchbarkeit der einzelnen unterstellten Nationen und Verbände: <br /> f) Cetniks versichern jede Feindseligkeit mit deutschen Truppen auszugeben und sich am Kampf gegen die Kommunisten bis zum Endsieg zu beteiligen. Leitung der Cetnik–Verbände durch Nesko Neditsch, deutscherseits durch Major Weyel. Besprechungen auf dem Gefechtsfeld zeigen, daß die Führer der Cetniks wie Kalabic und Rakovic gewillt sind, mit den Deutschen zusammenzuarbeiten. Unter den Leuten vielfach freundliches Entgegenkommen, nur zum Teil feindselige Gesichter. Ausrüstung mit Waffen mäßig, wenig Maschinenwaffen. Über Munitionslage nach wie vor Unklarheit."}})</ref>|Raport generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|Maximilianu von Weichsu]] od 13. maja 1944. godine}} Draža Mihailović je imenovao [[Milorad Mitić|Milorada Mitića]] za oficira za vezu između svojih jedinica i njemačke komande, kako bi saradnja četničkih komandanata sa okupatorom dobila organizovaniju formu. General Mihailović je preko kapetana Mitića dostavljao svoje zahtjeve njemačkoj komandi koja je snabdijevala municijom i hranom njegove jedinice, angažovane u borbi protiv NOVJ. Mitić je o situaciji na frontovima, o svome radu i o količini pomoći primljenoj od okupatora gotovo svakodnevno izvještavao generala Mihailovića. U depeši od 28. marta 1944, između ostalog, kapetan Mitić piše: {{izdvojeni citat|O nekoj akciji Bugara ili Br. 11 (šifra koja označava Njemce — nap.) protivu crvenih dublje na terenu nema ni govora. Doručak i večera su uvek u garnizonu. Ako se hoće uništenje komunista, onda to moramo mi da uradimo. Možemo da računamo na pomoć uzduž komunikacija, na municiju i avijaciju, mada ona ne može mnogo da pomogne. Ali moraju biti hitno bačene masovne snage i lično da vodite operacije, naravno kao 'siva eminencija', inače [[Peko Dapčević|Peko]] ode u Toplicu i dalje... Moral kod naših ljudi u reonima gde su prošli komunisti je mnogo opao. Sve veća sumnja u snagu naših i Br. 11 i sve veći respekt prema crvenima... Pred svim ovim mi ne možemo da zatvorimo oči. Ovoga puta opasnost je stvarno velika, skoro ogromna...<ref>AVII, arhivski fond Draže Mihailovića, S—X—57/2.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_62.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje KORPUSI DRAŽE MIHAILOVIĆA POLAŽU ISPIT PRED OKUPATOROM U SRBIJI]</ref>}} 18. aprila 1944. godine, glavni inspektor Vrhovne komande JVuO pukovnik Jevrem Simić izvještava generala Mihailovića da se kapetan [[Zvonimir Vučković]], komandant Prvog ravnogorskog korpusa, nalazi pod izravnom komandom njemačkih oficira: {{izdvojeni citat|Zvonkov odred pod komandom poručnika Nenadića zajedno sa Nemcima je u Negbini.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_120.htm Pismo delegata Vrhovne komande od 18. aprila 1944. Draži Mihailoviću o saradnji četnika sa nemačkim i bugarskim trupama u borbama protiv NOVJ u jugozapadnom delu Srbije]</ref>}} U telegramu od 20. IV 1944. pukovnik Simić piše generalu Mihailoviću: {{izdvojeni citat|Vučković sa 130 odabranih četnika stavio se pod komandu nemačkog poručnika Kerpera i nalazi se južno od Jasenova na Beloj Glavi.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kutija 277, registarski broj 4/1—56.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 99—100.</ref>}} U proljeće 1944. godine, prilikom njemačke kontraofanzive protiv partizana u jugozapadnoj Srbiji u kojoj su učestvovale i značajne četničke snage, zabilježena je i fotografija komandanta 1. ravnogorskog korpusa JVuO sa njemačkim oficirom, vjerovatno iz Wehrmachtove divizije [[Brandenburger|''Brandenburg'']].<ref name="yuhistorija.com"/> [[Datoteka:Zvonimir_Vuckovic_i_Nemci.jpg|minijatura|Kapetan [[Zvonimir Vučković]] (desno), komandant 1. ravnogorskog korpusa JVuO, pozira sa njemačkim oficirom tokom [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|partizanskog prodora u Srbiju]] (april/maj 1944. godine)]] Istog dana kada je došlo do formiranja ''Borbene grupe Weyel'' (28. april 1944), u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka zapisano je: {{izdvojeni citat|Srbija — I. Stanje kod neprijatelja: <br /> A) Divizijska grupa “Morača” nalazi se sa istočnom kolonom u oblasti južno od Kosjerića u borbi sa vlastitim snagama i četnicima, koji su, navodno, lično bili vođeni od strane DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000628.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 28.4.1944. <br /> Serbien. <br /> I. Feindlage. <br /> A) Div.Gruppe Moraca steht mit O–Kollone im Raum S Kosjerici im Kampf mit eigenen Kräften u. Cetniks, die von DM angeblich persönlich geführt werden."}})</ref>}} Pored ovoga, u izvještaju se pominje traženje veze s njemačkim okupatorom i u drugim dijelovima zemlje: {{izdvojeni citat|Ostatak Srbije: Slabija lokalna aktivnost bandi. Grupe DM-a u centralnoj Srbiji, pod pritiskom crvenih, ponovo traže kontakt sa okupacionom silom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Übriges Serbien: <br /> Geringe örtliche Bandentätigkeit. DM–Gruppen in Mittelserbien suchen unter rotem Druck erneut Fühlung mit Besatzungsmacht."}})</ref>}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. godine generalu Mihailoviću, kapetan [[Neško Nedić]] piše o uspostavljanju fronta prema snagama NOVJ u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], odnosno da je stvoren jedinstveni borbeni sklop koji sačinjavaju četnici, [[Srpski dobrovoljački korpus|srpski dobrovoljci]] i njemačke okupacione trupe: {{izdvojeni citat|Snage potčinjene meni prešle su trenutno u odbranu na liniji Bačevci—Kosjerić i to: valjevski korpus sa delom Nemaca drži levo obalu Graca u visini Lipa—Ravan. Juče su na ovom odseku odbijeni svi napadi komunista. Ajdačić sa delom Nemaca zatvara položaj Bukovi—Ražana. Na prostoru Ražana—Kosjerić ima jedan bataljon Nemaca. Brigada Negovanova kao rezerva drži Divčibare. Rakovićev korpus u Kosjeriću sa ofanzivnom ulogom. Moja težnja je da sa naslonom na Nemce, stvorim čvrstu odbranu linije Bačevci—Kosjerić, dok se snage ne prikupe i ne stvore preduslovi za uništavajući udar, a tada uništi prva, druga a potom peta divizija. U ovom cilju front ostaje prema drugoj diviziji danas u odbrani dok na ovu diviziju sa zapada napadaju jedan bataljon Nemaca i tri bataljona ljotićevaca a mi je dočekujemo. Prema petoj diviziji preduzima se napad danas sa angažovanjem.<ref>AVII, Ča, kut. 276, reg. br. 2/1—11.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 100.</ref>}} U svojstvu komandanta Valjevskog korpusa JVuO, u depešama od 17. maja 1944. kapetan Nedić je poslao Vrhovnoj komandi i Mihailoviću sljedeće informacije: „Peta divizija uglavnom na prostoru Mučanj i južno... Prema ovima snagama u pokretu su Nemci sa juga i jugoistoka tri bataljona Nemaca. Bugari sa Rakovićem i sa javorcima [Javorski korpus JVuO pod komandom majora Radomira Cvetića — prim.] u pokretu su sa istoka. Ja sa Gardom i valjevskim korpusom napadam danas sa severa sa težnjom da ovladam [sa] Okruglicom... Požeški korpus i Ajdačić [Filip, komandant Crnogorske brigade Požeškog korpusa JVuO — prim.] zatvaraju otstupanje Crvenih na sever na položaju: Vranjevina, Crveni Vrh, Treštena Stena. Užička brigada sa jednim bataljonom Nemaca napada od Kokinog Broda na sever. Druga komunistička divizija na Zlataru: Jablanica, Dobroselica, Negbina, Draglica. Sa juga je napadaju Nemci i Zlatiborski korpus [pod komandom kapetana Dušana Radovića Kondora — prim.].“<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 2/1—38.</ref> U prvoj polovini maja 1944. godine, Vrhovna komanda JVuO je javljala o zajedničkim borbama četnikâ i Nijemaca širom okupirane Jugoslavije: „Naši i nemački delovi zatvorili put [[Užice]] — [[Kokin Brod]]. Isto tako zatvorena i [[Lim (rijeka)|Limska dolina]]. Od strane Nemaca i naših 2. maja počela ofanziva od [[Podgorica|Podgorice]]. Komunisti u oblasti [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]]. Nemci u [[Šavnik]]u, [[Žabljak]]u i [[Brodarevo|Brodarevu]]. U [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] šesnaesta, sedamnaesta i tridesetšesta komunistička divizija pri uništenju od dve nemačke divizije.“ General Mihailović je naređivao i majoru Dragiši Rakiću (pseudonim »Gis-Gis«), komandantu Vojvodine JVuO, da pokuša dobiti municiju od okupatora, koristeći se pritom i srpskim kvislinškim strukturama, budući da je [[Banat]] formalno bio dijelom [[Vojna uprava u Srbiji|Nedićeve Srbije]]: „Postarajte se za nabavku municije kako ste predvideli. Iskoristite raspoloženje Nemaca u Banatu za jačanje naše organizacije. Isto tako iskoristite i Nacionalnu službu rada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> 11. maja 1944, general Mihailović (pseudonim »Hans«) piše da je naredio »Viktoru« (major [[Mladen Mladenović]], komandant Čegarskog korpusa JVuO), »Hermanu« (potpukovnik [[Radoslav Đurić]], komandant Južne Srbije JVuO), »Orelu« (potpukovnik [[Dragutin Keserović]], komandant Rasinsko-topličkog korpusa JVuO) i »Minču« (major [[Branivoj Petrović]], komandant Deligradskog korpusa JVuO) da „iskoriste akciju“ okupatora protiv snaga NOVJ u [[Južna Srbija|južnoj Srbiji]], kao i da „na pogodan način“ nabave naoružanje i municiju: {{izdvojeni citat|Po podacima od Viktora, Hermana i Georgija [potpukovnik Milutin Radojević, delegat VK JVuO za područje Jablanice i Toplice — prim.] jedna nemačka divizija jačine oko 15.000 nalazi se u [[Kuršumlija|Kuršumliji]], [[Prokuplje|Prokuplju]], [[Žitorađa|Žitorađi]], [[Pukovac|Pukovcu]] i [[Leskovac|Leskovcu]]. Ima 70 tenkova. Pripremaju se za akciju protiv komunista. [[Gestapo]]vci iz [[Niš]]a traže Viktora i nude oružje i municiju i da ne diraju naše. Keserović 8 i 9 napadao na komuniste u okolini [[Ribarska Banja|Ribarske Banje]] sa [[Jastrebac|Jastrepca]] i od sela Zdravinja. Crveni dobili pojačanje i Orel se povukao na polazni položaj [[Zdravinje]] — [[Veliki Šiljegovac]]. Orel se sprema za ponovni napad. Naredio sam: Viktoru: Da Knjaževački korpus uputi Orelu za akciju na Jastrepcu i Moravskom srezu, ako ga već nije uputio. Sa ostalim snagama da zatvori prelaze na [[Morava|Moravi]] od Niša do Leskovca. Da iskoristi na pogodan način ponudu oružja i municije, jer sada moramo tući komuniste i treba iskoristiti nemačku akciju. 2. — Hermanu: Treba iskoristiti akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice. Da prikupi svoje snage u Jablanici i da dejstvuje najpogodnijim pravcem protivu komunista imajući u vidu akciju Nemaca. Na pogodan način da dođe do municije. 3. — Orelu: Da iskoristi akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice i da mu se stavlja pod komandu Knjaževački i Deligradski korpus. Na pogodan način da dođe do municije. 4. — Minču: Da odmah pomogne Orela u akciji na Jastrepcu i Moravskom srezu kako je već naređeno i da je pod komandom Orela.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref>}} 12. maja 1944, Draža Mihailović obavještava potpukovnika [[Zaharije Ostojić|Zaharija Ostojića]] (pseudonim »Sto-Sto«) sljedeće: „2 i 5 divizija su sada u srezu Zlatiborskom. Napadi se vrše sa svih strana.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> Napad su vršile njemačke i bugarske trupe, zajedno sa ljotićevcima i četnicima. U depešama<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 2/1—28.</ref> koje je komandant Cersko-majevičke grupe korpusa major [[Dragoslav Račić]] poslao Mihailoviću prethodnog dana o saradnji četnika i Njemaca, između ostalog, stoji: {{izdvojeni citat|Saznajem da su [[Užice]] pune Jankovićevih [Milutin — prim.] četnika i da [[Predrag Raković|Raković]], [[Neško Nedić|Neško]], Ajdačić, Janković i Mitić drže neke konferencije sa Nemcima. Ako boga znate sprečavajte ovo... Ako dalje budem vodio borbu protiv komunista zajedno sa Nemcima, ja ću duboko zaglaviti... Zbog ovoga molim da mi odobrite da se vratim na moj teren i povedem samo štabnu akciju u [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] i [[Srem]]u. Neko od nas mora ostati čist.}} General [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka, 16. maja 1944. godine podvlači svojim potčinjenim: „'''Pokret DM bio je i ostaje neprijateljski.'''”<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=758&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000754.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist und bleibt Feind."}})</ref> Felber podsjeća kako četnička saradnja u borbi protiv »crvenih« proističe samo iz činjenice da su komunisti njihov neprijatelj br. 1, ali neprijatelj br. 2 i dalje ostaje okupaciona sila. General Felber stoga preporučuje da se »borba protiv partizanskih bandi« oprezno nastavi voditi skupa s jedinicama generala Mihailovića: {{izdvojeni citat|Četničke grupe koje se nalaze u borbi protiv komunista, ne treba nikako ometati niti ih napadati, već ih podupirati u borbi. Saradnja s četnicima u borbi protiv komunista, uz najštedljiviju isporuku municije i pod nadzorom okupacione sile, može biti samo lokalna i radi akutne borbe protiv partizanskih bandi. U tom slučaju potrebno je isporučivati i sanitetski materijal i negovati ranjenike. Za svaku isporuku potrebno je odobrenje Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka. Preporučujemo da se u svim prilikama obraća nesmanjena pažnja pokretu DM i njegovim postupcima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=759&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000755.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikgruppen, die sich im Kampf mit Ko. befinden, sind dagegen nicht zu hindern und nicht anzugreifen, sondern in ihrem Kampf zu fördern. Ein Zusammengehen mit Cetniks im Kampf gegen die Ko. unter sparsamter Lieferung von Munition unter Aufsicht der Besatzungsmacht darf nur örtlich und nur zum Zwecke des akuten Kampfes gegen die Partisanenbanden erfolgen. In diesem Falle ist auch Lieferung von Sanitätsmaterial und Pflege der Verwundeten erforderlich. Munitionslieferung bedarf in jedem Falle der Zustimmung des Mil.Befh. Südost. Ungeschwächte Aufmerksamkeit gegenüber der DM–Bewegung und deren Maßnahmen ist nach wie vor überall geboten."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_272.htm Informacije Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 16. maja 1944. potčinjenim komandama i štabovima o držanju prema četnicima]</ref>}} Komanda Jugoistoka će, takođe, u mjesečnom izvještaju iz druge polovine maja 1944. konstatovati rastrzanost Mihailovićevog pokreta između osnovnog antiokupatorskog usmjerenja i saradnje s njim u antikomunističkom frontu, kao i strah od gubitka [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] podrške i naklonosti najširih slojeva stanovništva okupirane Srbije, s obzirom na to da je kolaboraciju bilo gotovo nemoguće sakriti: {{izdvojeni citat|II. Situacija kod neprijatelja <br /> a) Srbija <br /> Uprkos saradnji između jakih četničkih jedinica i nemačkog Vermahta — koju je odobrio sam DM — radi borbe protiv nadirućih Titovih snagâ, pokret DM je u svom stavu ostao suštinski neprijateljski nastrojen. Popuštanje pritiska od strane crvenih odmah je dovelo do pojačane aktivnosti usmerene protiv okupatorskih snaga i SDK-a. Tvrdnje područnih komandanata — da je većinu napada podstakao neodgovoran starešinski kadar nižeg ranga — tek treba dokazati. Psihološka osnova za ovu obnovljenu aktivnost može se pronaći u želji da se povrati politički ugled, koji je praktično izgubljen u očima Saveznika, a navodno i u očima srpskog naroda, usled iznuđene saradnje sa nemačkim Vermahtom. U tom smislu, ovi nacionalistički aktivisti su nesumnjivo u suprotnosti sa opštim javnim mnjenjem, koje bi pozdravilo nagodbu između okupacione sile, srpske vlade i pokreta DM.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=784&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000780.] <br /> ({{jez-njem|"II. Feindlage. <br /> a) Serbien <br /> Die DM–Bewegung ist trotz der von DM gebilligsten Zusammenarbeit starker Cetnik–Verbände mit der deutschen Wehrmacht im Kampf gegen die eingebrochenen Tito–Kräfte in ihrem grundsätzlichen Haltung unverändert Feind geblieben. Dass Nachlassen des roten Drucks hat auch sofort eine verschärfte Aktivität gegenüber der Besatzungsmacht und dem SFK zur Folge gehabt. Es muss sich die Behauptung der Gebietsführer, dass die Mehrzahl der Überfalle durch unverantwortliche Unterführer hervorgerufen ist, erst noch beweisen. Der psychologische Grund für die neuerliche Aktivität könnte darin gefunden werden, das durch die notgedrungene Zusammenarbeit mit der deutschen Wehrmacht vor den Allierten tatsächlich und vor dem serbischen Volke vermeintlich verlorengegangene politische Prestige wiederzugewinnen. Damit stehen diese nationalen Aktivisten zweifellos im Gegensatz zur allgemeinen Volksmeinung, die einen Ausgleich zwischen der Besatzungsmacht, der serbischen Regierung und der DM–Bewegung begrüssen wurde."}})</ref>|Mjesečni izvještaj Komande Jugoistoka za period od 16.4 do 15.5.44. (23. maj 1944. godine)}} Major Erich Weyel se vrlo povoljno izjašnjavao o saradnji sa Mihailovićevim četnicima, zapažajući da su oni naklonjeniji oficirima Wehrmachta nasuprot policijskim službenicima ili političkim ličnostima: {{izdvojeni citat|Major Vajel izveštava o svojim iskustvima pri rukovođenju četničkim jedinicama. Oni [četnici] nameravaju da nastave borbu protiv komunista nakon kraćeg perioda oporavka. Žele da pregovaraju isključivo sa nemačkim oficirima, a ne sa [[Gestapo]]om ili diplomatama. [[Pavle Đurišić]] je bliski saveznik DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=661 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000657.] <br /> ({{jez-njem|"Major Weyel berichtet über seine Erfahrungen bei der Führung von Cetnikverbänden. Sie wollen weiterkämpfen gegen die Kommunisten nach einer gewissen Erholungszeit. Sie wollen nur mit deutschen Offizieren verhandeln und nicht mit de Gestapo und nicht mit Diplomate. Pavle Đurišić ist stark DM-[A]liiert."}})</ref>|Izvod iz ratnog dnevnika Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. maja 1944.}} U zapisniku generala Felbera s kraja maja 1944, apostofira se korištenje Mihailovićevih četnika i Ljotićevih dobrovoljaca za odbranu jugozapadne granice okupirane Srbije od partizanskog prodora: {{izdvojeni citat|Predviđeno je da se veći dio četnikâ Draže Mihailovića pošalje kući, da se najpouzdaniji koriste kao izviđači na granici, i da se dobrovoljci (SDK), poslije apsolutno neophodnog odmora i osvježenja, kasnije iskoriste kao graničari.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=817&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000813.] <br /> ({{jez-njem|"Es ist beabsichtigt, von den DM–Cetniks einen größeren Teil nach Hause zu schicken, die Zuverlässigsten als Aufklärer an der Grenze zu verwenden, und später das SFK nach einer unbedingt notwendigen Ruhepause und Auffrischung als Grenzschutz einzusetzen."}})</ref>|Zapisnik o putovanju za Niš i Sofiju 25-28.05.1944.}} General [[Edmund Glaise von Horstenau]], vršio je od 15. juna do 25. juna 1944. dužnost komandanta Jugoistoka, zamjenjujući generala Hansa Felbera, koji se po službenom zadatku nalazio u Njemačkoj. Opisujući u svom ratnom dnevniku stanje u Srbiji, tj. odnose između njemačkih i bugarskih okupacionih trupa, s jedne, kao i četnika i kvislinga, s druge strane, Horstenau navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|'''Nemci gotovo da nemaju svojih trupa u Srbiji'''. Postoji samo nekoliko policijskih jedinica. Najveći deo Srbije nalazi se pod kontrolom bugarskog okupacionog korpusa. Bugarskih vojnika nema samo u severozapadnom delu Srbije i Banata. No, bugarske trupe u Srbiji jesu najlošije bugarske jedinice. Tek što sam na kratko vreme preuzeo Vrhovnu komandu u Beogradu, dve bugarske čete, zajedno sa svojim oficirima, prebegle su partizanima kod Leskovca. Jedine trupe na koje je čovek mogao da se osloni u borbi protiv partizana bili su srpski dobrovoljci, a donekle i ruski. Upotrebljivi za borbu protiv partizana bili su i ljudi Draže Mihailovića. Vezu sa njim za mene je održavao jedan nemački major [Erich Weyel], nosilac odlikovanja „viteškog krsta“.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 508.</ref>}} U vrijeme izvođenja [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Trumpf«]], u kojoj se [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pridružila njemačkim trupama u borbi protiv partizana, došlo je 14. jula 1944. u [[Kruševac|Kruševcu]] do sastanka vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera sa kapetanom [[Neško Nedić|Neškom Nedićem]], načelnikom štaba ove četničke formacije. Tom prilikom, Nedić je istaknuo da su „četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali“, ponudivši svoje usluge u „borbi protiv komunizma“. General Felber je ocijenio da je riječ „o potpuno ozbiljnoj ponudi četnika koju treba prihvatiti“, s čim se složio i major Erich Weyel, oficir za vezu kod kapetana Nedića: {{izdvojeni citat|Neško Nedić je sada načelnik štaba četničke grupe koja se sa nama bori u akciji »Trumpf« i čija se jačina može proceniti na oko 10.000 ljudi. [...] Pošto su oni sami u borbi protiv komunizma i suviše slabi, uvideli su da moraju tražiti oslonac u nemačke oružane snage, ''kojima će se bezuslovno potčiniti sa puno poverenja''. Oni su spremni da se bore protiv komunizma svuda tamo gde bih ih ja postavio. Na drugoj strani, Nedić je molio ponovnu pomoć u vidu ''isporuke municije i naoružanja, a naročito teškog naoružanja''. Četnici su spremni da daju svaku garanciju da će se isporučeno naoružanje i municija upotrebiti samo protiv komunizma. [...] Neško Nedić je još jednom molio za poverenje ne samo ovdašnjih nemačkih komandi nego i čitavog nemačkog naroda, kao i za priznanje srpskog naroda kao najvećeg neprijatelja komunizma na Balkanu. ''Kao dokaz svog unutarnjeg raspoloženja ponudio je da se lično dalje bori na [[Istočni front|istočnom frontu]] posle čišćenja Srbije od komunizma'' i siguran je da bi to, slično njemu, učinio i jedan veliki broj četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_93.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 15. jula 1944. Komandi Grupe armija »F« o razgovoru vođenom 14. jula 1944. u Kruševcu, sa četničkim komandantom Neškom Nedićem u vezi zajedničkih dejstava protiv jedinica NOV i POJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=734&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frames no. 000725—000726.] <br /> ({{jez-njem|"Nesko Nedić ist z.Zt. Chef des Stabes der beim Unternehmen "Trumpf" mit uns kämpfenden Cetnikgruppe, deren Stärke auf etwa 10 000 Mann zu schätzen ist. <br /> Da sie im Kampf gegen den Kommunismus alleine zu schwach seien, sähen sie ein, dass sie Anlehnung an die deutsche Wehrmacht suchen müssten, der sie sich voller Vertrauen bedingungslos unterstellten. Sie seien bereit, gegen den Kommunismus zu kämpfen überall da, wo ich sie hinstellen würde. Auf der anderen Seite erbat Nedić erneut Unterstützung durch Lieferung von Munition und Waffen, insbesondere schweren Waffen. Die Cetniks seien bereit, jegliche Garantie zu bieten, dass das Gelieferte nur gegen den Kommunismus verwendet würde. <br /> Nesko Nedić bat nochmals um Vertrauen nicht nur der hiesigen deutschen Stellen, sondern des ganzen deutschen Volkes und um Anerkennung des serbischen Volkes als stärksten Feind des Kommunismus auf dem Balkan. Als Beweis seiner inneren Haltung bot er sich an, nach Säuberung Serbiens vom Kommunismus für seine Person an der Ostfront weiterzukämpfen, und er sei sicher, dass auch eine grosse Anzahl Cetniks es ihm gleich tun würde."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka Komandi Grupe armija »F« od 15. jula 1944. godine}} Oportuni stav generala Draže Mihailovića i njegovih komandanata, sračunat na skoro njemačko povlačenje, dok bi u međuvremenu okupatora trebalo što više iskoristiti za uništenje glavnog neprijatelja ([[NOVJ]]), zapažen je od strane oficirâ Armijske grupe »F«, prilikom savjetovanja sa specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Hermann Neubacher|Hermannom Neubacherom]], krajem jula 1944. godine: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje: Njemačka je za DM neprijatelj br. 2 — neprijatelj br. 1 su komunisti. DM računa — uostalom, kao i ostale banditske vođe — na skoro povlačenje Nijemaca iz zemlje. Nastojanje za očuvanjem snage četničkih jedinica je prvenstveno sračunato na trenutnu i docniju borbu protiv komunizma. U cilju ostvarivanja ove namjere, DM je tražio velike količine oružja, što je, naravno, bilo odbijeno. Pojedinačni ugovori sa četničkim komandantima (npr. Neško Nedić, Keserović itd.), koji osiguravaju ograničenu lokalnu i taktičku saradnju u borbi protiv komunista, nisu rizični i mogu se nastaviti. Oni su u ovom momentu — i samo u ovom — povoljni za nas, jer odgovaraju našim interesima. Oni ne znače podršku za veliki obračun između nacionalnih Srba i Titovih komunista, koji se ima tek odigrati u daljnoj budućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikfrage: <br /> Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten. D.M. rechnet – wie auch andere Bandenführer – mit einem baldigen Abzug des Okkupators. Das Interesse an Erhaltung der Kampfkraft aller Cetnik–Banden gilt in erster Linie der derzeitigen und späteren Auseinandersetzung mit dem kommunistischen Widerpart. <br /> D.M.s Forderungen nach grossen Mengen von Waffen, die vorstehende Absicht praktisch ermöglich sollen, kann selbstverständlich nicht ersprochen werden. Einzelabmachungen mit Unterführern (z.B. Nesko Nedic, Keserovic usw.), die dem gemeinsamen örtlichen und durch die Lage bedingten jeweiligen Kampf gegen die Tito–Banden dienen, können ohne Risiko eingegangen werden, da sie für den Augenblick – und nur für diesen – zugleich deutschen Interessen entgegenkommen, eine Unterstützung für den Kampf von übermorgen, d.h. für die grosse Auseinandersetzung der nationalen Serben mit dem Kommunisten Titos jedoch nicht bedeuten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« (Heeresgruppe F) sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944. godine}} Major Weyel je još od kraja aprila 1944. godine tijesno surađivao s kapetanom Neškom Nedićem (general Kurt von Geitner je 28. IV zabilježio da je formirana „nova Borbena grupa major[a] Vajel[a]“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000628—000629.] <br /> ({{jez-njem|"Neue Kampfgruppe Major Weyel."}})</ref>) u koordiniranju njemačko-četničkih operacija protiv partizana.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> U izvodu iz ratnog dnevnika Armijske grupe »F« za 18. jul 1944.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=978&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000837.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Major v.Geitner unterrichtet Oberst i.G. Selmayr über neue Lage in Serbien: Am 17.7. eröffneten rote Kräfte südl. Korsumlja [sic!] (S–Serbien) Angriff gegen Cetnikverband. unter Major Weyel. Cetnik zum Ausweichen in NW–Richtung gezwungen. Zielsetzung der Kommunisten wahrscheinlich lokale Verschiebung einer Division, da für Offensive Richtung Ibartal, vorherige Versammlung stärkerer Kräfte notwendig gewesen wäre. Abwehr nur durch Cetnik, nach Ibartal ein weiteres Russenbtl. als Sicherheitskoeffizient unter Schwächung der neu aufgebauten Drinaverteidigung verschoben."}})</ref> navedeno je da je ovo savezništvo, makar taktičko, još uvijek na snazi: {{izdvojeni citat|''General fon Gajtner obaveštava generalštabnog pukovnika Zelmajera o novoj situaciji u Srbiji'': <br /> Dana 17. 7. crvene snage otpočele su napad južno od Kuršumlije (južni deo Srbije) na četničke jedinice pod komandom majora Vajela. Četnici su bili prinuđeni da se povuku u pravcu severozapada. Cilj komunista je verovatno lokalno pomeranje jedne divizije, pošto bi za ofanzivu u pravcu Ibarske doline bilo potrebno prethodno prikupljanje jačih snaga. Odbrana počiva samo na četnicima, a upućen je još jedan bataljon Rusa kao koeficijent sigurnosti, uz slabljenje organizovane odbrane na Drini.}} U dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 26. jul 1944. godine, četničkim se jedinicama odaje priznanje za krupne usluge koje su u vrijeme [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Kehraus«]] učinili okupatoru defanzivnim dejstvima pri zadržavanju glavnine snagâ NOVJ: {{izdvojeni citat|''Srbija: Operacija »Kehraus«'' [Čistka]: <br /> Očigledno da je glavnina neprijateljskih snaga snažno potučena i kao takva povukla se preko srpsko-albanske demarkacione linije. Dodir sa neprijateljem održava se samo sa zaštitnicama. Operacija je time završena, naknadno čišćenje se produžava borbenim grupama koje učestvuju. Mada se u toku operacije nije uspelo u razbijanju glavnine neprijateljskih snaga, ipak je pošlo za rukom, naročito masovnom upotrebom četnika, da se osujeti namera neprijatelja da prodre u pravcu Ibra. U prostoru Sokobanje, pod pritiskom naših i četničkih snaga, delovi bandi prešli su, pod borbom sa jedinicama iz pripravnosti za zaštitu železnice, prugu Zaječar — Knjaževac u pravcu bugarske granice, dok je glavnina, uz velike gubitke u borbama sa četnicima, prodrla u prostor Aleksinca. Od 23. 7. četničke grupe su prodrle preko Save u Srem i tamo se od tog vremena nalaze u borbi sa komunistima. U ostalim delovima Srbije lokalna delatnost bandi, dok se u Banatu vrše neprekidne sabotaže u žetvi.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=204&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289457—6289458.] <br /> ({{jez-njem|"SERBIEN: ”KEHRAUS” MASSE FD–KRAEFTE ANSCHEIN. STARK ANGESCHLAGEN, UEBER SERB–ALB. DEMARKATIONSLINIE AUSGEWICHEN. FD–BERUEHRUNG NUR NOCH MIT NACHHUTEN. UNTERNEHMEN DAMIT ABGESCHLOSSEN, NACHSAEUBERUNG DURCH BETEILIGTE KGRN. FORTGESETZT. WENN ES IM VERLAUF DES UNTERNEHMENS NICHT GELANG MASSE FD–KRAEFTE ZU SCHLAGEN, SO IST ES DOCH, INSBESOND. DURCH MASSENEINSATZ DER CETNIKS GELUNGEN, FD–ABSICHT, IN RICHTUNG IBAR VORZUSTOSSEN, ZU VEREITELN. UNTER DRUCK EIG. UND CETNIK KRAEFTE BANDEN RAUM SOKOBANJA MIT TLN. UNTER KAMPF MIT ALARMEINHEITEN BAHNLINIE ZAJEZAR KNJAZEVAC RICHTUNG BULGAR GRENZE UEBERSCHRITTEN, MIT MASSE UNTER VERLUSTREICHEN KAEMPFEN MIT CETNIKS BIS IN RAUM ALEKSINAC VORGEDRUNGEN. SEIT 23.7. CETNIKS–GRUPPEN UEBER SAVE NACH SYRMIEN VORGEDRUNGEN UND DORT SEITDEM IM KAMPF MIT KOMM. IM UEBRIGEN SERBIEN OERTL. BANDENTAETIGKEIT, BANAT ANHALTENDE ERNSTSABOTAGE.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (26. VII 1944)}} Nakon dva dana, poslat je iz Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta sljedeći dopis: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Završni izvještaj [o operaciji] „Kehraus“: Uz približno 70 sopstvenih mrtvih iz svih borbenih grupa koje su učestvovale (uključujući četnike), izbrojano 363 mrtva neprijatelja, 464 zarobljenika i dezertera.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000242.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Abschlussmeldung "Kehraus": Bei etwa 70 eig. Toten aller beteiligten Kgrn. (einschl. Cetniks) 363. gez. Fd.–Tote, 464 Gefangene und Überläufer.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (28. VII 1944)}} 27. jula 1944, centrali u Berlinu javljali su iz komande Grupe armija »F«: „Srbija: Glavnina snažno potučenih neprijateljskih snaga u operaciji »Keraus«, koja se povukla ka jugu, ponovo je, posle neuspelog pokušaja da se povuče u oblast Albanije, napadnuta od strane Borbene grupe »Dizener« i četnika u prostoru jugoistočno od [[Medveđa|Medveđe]]. Gubici neprijatelja u akciji »Keraus« na dan 24. i 25. 7.: 29 mrtvih, 302 zarobljena, 8 mitraljeza, 2 minobacača i preko 200 pušaka.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=210&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289463.] <br /> ({{jez-njem|3.) SERBIEN <br /> MASSE DER BEI ”KEHRAUS” STARK ANGESCHLAGENEN UND NACH S AUSGEWICHENEN FD.– KRAEFTE NACH MISSLUNGEN VERSUCH IN ALBAN. GEBIET AUSZUWEICHEN, IM RAUM SO MEDVEDJA DURCH. KGR. DIESENER UND CETNIKS ERNEUT ANGEGRIFFEN. FEINDVERLUSTE ”KEHRAUS” AM 24. U. 25.7.: 29 GEZ. TOTE, 302 GEFANGENE, 8 M. G., 2 GR. W. UEBER 200 GEWEHR.}})</ref> Sjutradan, sumirani su rezultati ove operacije: „U Srbiji operacija »Keraus« je postigla potpuni uspeh; neprijatelj je bio prinuđen da izmakne u pravcu juga. Pošlo nam je za rukom da prodorom u pravcu Ibarske doline osujetimo njegovu nameru.“<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/> Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka za 30. jul 1944, takođe upućen Vrhovnoj komandi njemačkog Wehrmachta, bilježi da jedinice JVuO nastavljaju davati doprinos naporima okupatora u slamanju ofanzive koju je NOVJ poduzela u južnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Prilikom nastavljanja čišćenja u operaciji »Keraus«, dijelovi neprijateljskih snaga istočno od [[Lebane|Lebana]] prodrli su u pravcu sjevera. Glavnina je napadnuta u prostoru Lebana od strane Borbene grupe »Dizener« i četnikâ. 5. policijski puk (bez III bataljona) stupio je u akciju sa istoka. Borbene grupe 27. bugarske divizije (5 bataljona) ponovo će stupiti u akciju 31. 7. u cilju naknadnog čišćenja iz doline Toplice u pravcu juga. Neprijateljski gubici — 27. 29. 7. Kod Borbene grupe »Dizener« i četničke grupe »Vajel«: 117 izbrojanih mrtvih [neprijatelja], 604 zarobljenih; zaplijenjeno 9 mitraljeza, 5 automobila, 5 minobacača, 560 pušaka, 6 radio-uređaja, velike količine municije i [vojne] opreme svake vrste.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=221&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289474—6289475.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: <br /> BEI NACHSAEUBERUNG ”KEHRAUS” TLE. FD–KRAEFTE O LEBANE NACH N VORGEDRUNGEN. MASSE RAUM S LEBANE DURCH KGR. DIESENER UND CETNIKS ANGEGRIFFEN. POL. RGT. 5 OHNE ROEM 3. ) VN O ANGESETZT. <br /> KGR. 27. BULG. DIV. (5 BTLNE) ANTRITT 31. 7. ERNEUT ZUR NACHSAEUBERUNG AUS TOPLICA – TAL NACH S. FEINDVERLUSTE 27.<br /> 29.7.: BEI KGR. DIESENER UND CETNIK–GRUP[P]E WEYEL: 117 GEZ. TOTE, 604 GEFANGENE, 9 MG, 5 M PI, 5 GR W., 560 GEWEHRE, 6 FUNKGERAETE, GROSZE [sic!] MENGEN MUN. UND GERAET ALLER ART.}})</ref>}} Nakon što je krajem jula i početkom avgusta 1944. došlo do »naknadnog čišćenja«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1028&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000886.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Nachsäuberung "Kehraus" Fd.–Kräfte beiderseits Lebane gegen Bulgaren, die hohe Verluste an Waffen und Vermissten, nach N vorgedrungen. <br /> Absicht: Zerschlagen Fd.–Kräfte beiderseits Strasse Medvedja – Lebane mit Kgr. Diesener, Tln. Cetnikgruppe Weyel und 5 Btln. 27.bulg.Div."}})</ref> u ovoj operaciji, 6. VIII Vrhovna komanda Wehrmachta zaključuje: {{izdvojeni citat|Srbija: Protiv neprijateljskih raštrkanih grupa koje su prodrle prema istoku i na mnogim mestima prešle Ibar upućeni su delovi četničke grupe »Vajel« iz prostora Brus u pravcu planine Kopaonik. Operacija »Keraus« je završena.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=266&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289519.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: GEGEN DIE AN MEHREREN STELLEN UEBER IBAR NACH O VORGEDRUNGENE FDL. SPLITTERGRUPPE TLE. CETNIKGRUPPE WEYEL AUS RAUM BRUS RICHTUNG KOPAONIK– GEBIRGE IM VORGEHEN. <br /> ”KEHRAUS” BEENDET.}})</ref>}} Komanda Jugoistoka obavještava 11. avgusta 1944. da se Rasinsko-toplička grupa korpusa JVuO, pod komandom potpukovnika Dragutina Keserovića, i formalno stavila pod komandu njemačkog Wehrmachta tokom [[Topličko-jablanička operacija 1944|Topličko-jablaničke operacije]]: {{izdvojeni citat|Situacija kod Borbene grupe Diesener mirna. Četnička grupa Keserovića se dobrovoljno stavila pod komandu Borbene grupe Diesener. Obnovljen napad na neprijateljske snage južno od Lebana uslijediće 13. VIII.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=288&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289541: Dnevni izvještaj komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 10. augusta 1944 (11. august 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"C ) LAGE BEI KGR. DIESENER RUHIG. <br /> CETNIK–GRUPPE KESEROVIC FREIW. UNTER BEFEHL KGR. DIESENER GETRETEN. <br /> ERNEUTER ANGRIFF GEGEN FD– KRAEFTE S LEBANE LAEUFT AM 13.8. AN."}})</ref>|Izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Vermahta za 10. avgust 1944. godine}} Neposredna četničko-nemačka operativna saradnja ponovila se i prilikom nemačkih operacija [[Operacija "Trumpf"|"Trumpf"]] i [[Operacija "Halali"|"Hallali"]] u jablaničko-topličkoj oblasti protiv [[21. srpska divizija NOVJ|21]]. [[22. srpska divizija NOVJ|22]]. [[24. srpska divizija NOVJ|24]]. i [[25. srpska divizija NOVJ|25]]. divizije NOVJ tokom jula i avgusta 1944. {{izdvojeni citat|Ministar [[Nojbaher]] konstatuje da je premijer [[Milan Nedić|Nedić]] — ukazujući na neudovoljene zahteve za oružjem ponovno izrazio nameru da demisionira — verno služio nemačkim interesima. Slično je i s Mihailovićem, koji se do danas trudio da ne zauzme neprijateljsko držanje prema okupatoru. To isto Važi i za ostale vodeće Srbe, koji su se, pod parolom »Dajte nam oružje — onda pripadamo Vama«, lojalno držali.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_231.htm Zabeleška obaveštajne grupe nemačkih komandi na Jugoistoku od 30. avgusta 1944. sa savetovanja u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=980&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000974—000978.] <br /> ({{jez-njem|"Hierzu stellt Minister Neubacher fest, dass Ministerpräsident Nedic – der unter Hinweis auf die unerfüllten Waffenwünsche erneut Rücktrittsabsichten geäussert habe – in gutem Glauben zur deutschen Sache handelte. Ähnlich verhält es sich bei DM, der sich bis heute bemüht habe, keine feindselige Haltung dem Okkupator gegenüber einzunehmen. Das gleiche gilt für die anderen führenden Serben, die sich unter dem Motto: "Gebt uns Waffen – dann gehören wir zu Euch!" loyal verhalten hätten."}})</ref>|Nemački obaveštajni izveštaj od 30. avgusta 1944.}} Ove tri operacije (»Kehraus«, »Trumpf« i »Halali«) poznate su u jugoslovenskoj vojnoj istoriografiji pod objedinjenim nazivom '''Topličko-jablanička operacija'''. Cilj antipartizanske koalicije bio je sprječavanje prodora Operativne grupe divizija NOVJ preko masiva [[Kopaonik]]a i njenog spajanja sa partizanima u Toplici i Jablanici. Budući da njemački okupator na tlu Srbije nije raspolagao frontovskim, već policijskim i teritorijalnim trupama, najznačajniju ulogu okupator je namijenio četnicima generala Mihailovića (4. grupa jurišnih korpusa JVuO, Rasinsko-toplička grupa korpusa, Južnomoravska grupa korpusa). Major Erich Weyel je za vrijeme izvođenja operacije boravio u štabu potpukovnika Račića. U okviru operacije bilo je angažovano između 10.000 i 14.000 četnika.<ref>Gaj Trifković, ''The Key to the Balkans: The Batlle for Serbia 1944.'', str. 537.</ref> Ovo predstavlja najveći broj do tada angažovanih srbijanskih četnika u nekom vojnom poduhvatu.<ref name="yuhistorija.com"/> === Desant na Drvar (1944) === {{main|Desant na Drvar}} Za [[Desant na Drvar]] (operacija »Rösselsprung«), preduzet maja i juna 1944, komanda [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade [[Momčilo Đujić|Đujićevih]] četnika.<ref name="Pop izdaje">[https://www.znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.]</ref> Četnici su bili dragoceni kao nemački informatori, pa su upravo oni doneli Nemcima tačan podatak o lokaciji Titovog štaba: {{izdvojeni citat|Prema četničkim podacima, Tito se nalazi u drvarskoj pećini, prema drugim izvorima u Oštrelju sjeverno od Drvara.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=459&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000455.] <br /> ({{jez-njem|"IIc: Tito nach Cetnikmeldg. in Höhle Drvarska Pecina bei Drvar, nach anderer Meldg. in Ostrelj N Drvar."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Nemačka)|15. brdskog korpusa]] za 10. mart 1944.}} U izvještaju 2. oklopnoj armiji iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], poslatom 19. maja 1944. godine, navedeno je da će četničke jedinice biti u potpunosti podređene njemačkom Wehrmachtu u ovoj operaciji: {{izdvojeni citat|''Telegram K-di 2. okl. armije'' Tiče se: »Reselšprunga« [...] 7) Ojačani 105. SS-izv. bat. sa potčinjenim 369. izv. bat. napada X-dana, nastupajući od Livna duž Livanjskog polja preko Bosanskog Grahova na Drvar, sprečava neprijateljske proboje prema jugoistoku i razbija neprijateljski komandni aparat. U Bosanskom Grahovu naši četnici, u Drvaru naši padobranci.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_63.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o izvršenim pripremama i zadacima potčinjenih jedinica za operaciju »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=724&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frames no. 000715—000716.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An PzAOK 2 <br /> Betr. Rösselsprung <br /> 7.) Verstärkte SS–AA 105 mit unterstellter AA 369 stösst am X–Tag antretend von Livno entlang Livanskopolje über Bosn.Grahovo auf Drvar vor, verhindet feindl. Ausbruch nach Südosten und zerschlägt feindl. Führungsapparat. In Bosn.Grahovo eigene Cetniks, in Drvar eigene Fallschirmjäger."}})</ref>}} Komanda Druge oklopne armije je uzvratila XV brdskom armijskom korpusu dopisom od 21. maja 1944. iz kojeg se zaključuje da se četnici nalaze pod komandom majora Ernsta Benescha iz divizije [[Brandenburger]], kao i da se za njih počeo koristiti službeni naziv »[[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|Hrvatska borbena zajednica]]«: {{izdvojeni citat|1) Crveni komandni centar u Drvaru (po svoj prilici Vrhovni štab Tito, u Drvaru, na staroj stočnoj pijaci, Američka vojna misija Trninić Breg, u Prnjavoru Engleska vojna misija, preostala Ruska misija neotkrivena). Treba računati sa mesnim obezbeđenjem, pre svega na visovima severoistočno, istočno i zapadno od Drvara, u datom slučaju i na protivvazdušnu odbranu. Dalji podaci o neprijatelju postepeno se saopštavaju komandantu 500. padobranskog lov. bat. od strane Ic K-de 2 okl. armije i majora Beneša. 2) Operacija »Reselšprung« treba da ukloni crveni komandni centar oko Drvara. Komandovanje »Reselšprung«: XV brd. AK, istaknuto komandno mesto Bihać. Za operaciju »Reselšprung« nastupaju X-dana (spuštanje padobranskog lov. bat.) na Drvar: [...] d) Ojačana Borbena grupa 1. puka »Brandenburg« (bez 1. bat.) sa potčinjenom Hrvat. borbenom zajednicom, od Knina na Bosansko Grahovo, odatle u više borbenih grupa protiv linije Prekaja (14 km ji. od Drvara) — Drvar. Zadatak: Doček bandi i štabova koji se povlače prema jugu. Grupe nose maskirno odelo. 3) 500. SS-padobranski lov. bat., komandant šturmbanfirer Ribka, sa potčinjenom SS-padob. nast[avnom] četom (očekuje se konačno odobrenje [[Heinrich Himmler|rajhsfirera SS]]), 40 ljudi odreda »Beneš« i 6 ljudi kontraobaveštajne službe spuštaju se X-dana, u trenutku što je moguće ranije, u crveni komandni centar Drvar i uklanjaju munjevitim napadom naročito Vrhovni štab Tito, kao i ostale crvene komandne štabove i savezničke, odnosno ruske vojne misije.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_66.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 21. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za dejstva u operaciji »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=698&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000690.] <br /> ({{jez-njem|"1.) Rotes Führungszentrum in DRVAR (voraussichtlich Hauptstab TITO DRVAR am alten Viehmarkt, amerik.Mil.Missionen TRNIC BREG, in PRNJAVOR engl.Mil.Mission, Verbleib russ.Mission nicht geklärt). Mit örtlichen Sicherungen, vor allem auch auf den Höhen NO, O und W DRVAR, gegebenenfalls auch mit Flak, ist zu rechnen. Weitere Feindfeststellungen werden an Kdr. Fallschirmjäg.Btl.500 durch Pz.AOK.2 I c und Major BENESCH laufend übermittelt. <br /> 2.) Das rote Führungszentrum um DRVAR soll durch das Unternehmen "RÖSSELSPRUNG" ausgeschaltet werden. <br /> Führung "RÖSSELSPRUNG": XV.Geb.AK., vorgeschobener Gefechtsstand BIHAC. <br /> Zu "RÖSSELSPRUNG" treten am x–Tag (Absprungtag des Fallschirmjäg–Btl.) auf DRVAR an: <br /> d) Kampfgruppe verst. 1.Rgt.Brandenburg (ohne I.Btl.) mit unterstellten kroat. Kampfgemeinschaften von KNIN auf BOS.GRAHOVO, von dort in mehreren Kampfgruppen gegen Linie PREKAJA (14 SO DRVAR) – DRVAR. Auftrag: Auffangen von nach Süd ausweichenden Banden und Stäben. Gruppe trägt Tarnbekleidung. <br /> 3.) SS–Fallschirmjäg.Btl.500, Führer Sturmbannführer RYBKA mit unterstellter SS–Fallsch.Ausb.Komp. (endgültige Genehmigung Reichsführer SS steht noch aus), 40 Mann Abt. BENESCH und 6 Mann Abwehr landet am X–Tag zum frühest möglichen Zeitpunkt in roten Führungszentrum DRVAR und schaltet in blitzatrigem Zugriff insbesondere den Hauptstab TITO sowie weitere rote Führungsstäbe und allierte bzw. russ.Mil.Missionen aus."}})</ref>}} U izvještaju poslatom 12. juna 1944, oficiri 1. puka »Brandenburg« kritički su se osvrnuli na doprinos u borbi četničkih jedinicâ (i ovdje nazvanih »Hrvatska borbena zajednica« — ''Kroatische Kampfgemeinschaft (KKG'')) tokom operacije »Rösselsprung«. I pored toga, njemački oficiri, što je čest običaj tokom okupacije Jugoslavije, ističu vrijednost davanja pravovremenih i kvalitetnih informacija od strane pripadnika JVuO: {{izdvojeni citat|10.) Saradnja sa jedinicama K.K.G. neprestano nailazi na poteškoće usljed nedisciplinovanosti njihovog ljudstva, haotične unutrašnje političke situacije i problema sa snabdijevanjem hranom i — prije svega — municijom. Njihova velika brojnost nema nikakvog značaja prilikom ozbiljnih borbenih dejstava. Jedina korist koju je puk imao od prisustva ovih jedinicâ ogledala se u tome što je bio stalno obavještavan o kretanju neprijatelja i njegovoj približnoj jačini, čime mu je bilo omogućeno da pojača vlastite mjere sigurnosti. Stoga se prilikom planiranja ofanzivnih dejstava [puk] mora isključivo osloniti na sopstvene borbene snage.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=739&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000731.] <br /> ({{jez-njem|"10.) Die Zusammenarbeit mit den K.K.G. stösst immer wieder auf Schwierigkeiten auf Grund der Undiszipliniertheit ihrer Angehörigen, Verwirrung der innerpolitischen Verhältnisse und in Fragen der Versorgung mit Verpflegung und vor allem mit Munition. Die hohe Zahl ihrer Kopfstärke hat keinerlei Bedeutung bei ernsthaften Kampfhandlungen. Den einzigen Nutzen, den das Regiment durch die Anwesenheit dieser Verbände hatte, bestand darin, daß das Regiment laufend über den Stand der Feindbewegungen und die ungefähre Stärke des Gegners orientiert war und die eigenen Sicherungen damit verdichten konnte. Beim Ansatz eigener Angriffs–Unternehmen darf deshalb nur mit eigener Gefechtsstärke gerechnet werden."}})</ref>}} Nemci su nakon operacije ocenili da četnici izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno, vođstvo im je dobro, ljudstvo naviklo na fizičke napore. Nemci zaključuju da su im četnici "neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa".<ref>NAW, T-314, Roll 566, 000048-9: Izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa o rezultatima formiranja „Hrvatskih borbenih grupa“ (30. juni 1944).</ref> === Mihailovićeva ponuda Nemcima (1944) === {{Poseban članak|Ponuda Draže Mihailovića Adolfu Hitleru}} [[Datoteka:First Vrede sa četnicima.jpg|thumb|Nemački kapetan von Wrede i četnički komandanti kapetan [[Nikola Kalabić]], major [[Dragoslav Račić]] i kapetan [[Neško Nedić]], nakon potpisanog sporazuma o zajedničkoj borbi protiv partizana, u Topoli 11. avgusta 1944. (''nemački izvor'')<ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_536.jpg Wredeova zabeleška str.1]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_537.jpg Wredeova zabeleška str.2]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_538.jpg Wredeova zabeleška str.3]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_539.jpg Wredeova zabeleška str.4]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Tokom jula i avgusta [[1944]]. intenzivirani su kontakti između predstavnika nemačke komande Jugoistoka [[Herman Nojbaher|Nojbahera]], predsednika vlade [[Milan Nedić|Nedića]] i predstavnika Mihailovića.<ref>[http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%83_%D1%81_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_14.7.1944. Nemački izveštaj o razgovoru s četnicima od 14.7.1944]</ref> Njemačka strana je nakon sastanka između predstavnika Obavještajnog odjeljenja komandanta Jugoistoka i trojice visokih oficira JVuO, Mihailovićevih izaslanika ([[Dragoslav Račić]], [[Neško Nedić]] i [[Nikola Kalabić]]), održanom u Topoli 11. avgusta 1944, na osnovu ponude JVuO zaključila da se „političko zauzimanje stava Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno izmenilo. Oni su spremni da u potpunosti sa nama sarađuju“. Mihailovićevi izaslanici su stavili do znanja da je za JVuO najvažnije objedinjavanje domaćih antikomunističkih snaga, opšta mobilizacija i „stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji“. Pošto je za ostvarenje tog cilja bila neophodna njemačka dozvola i naoružanje, JVuO je bila spremna da se obaveže na lojalnost i vjernost okupatoru.<ref name="yuhistorija.com"/> Rittmeister Fürst von Wrede citira riječi četničkih oficira sa sastanka: {{izdvojeni citat|»Srbi, koje vi niste poznavali, ipak se bore za vas. Mi se obavezujemo našom časnom oficirskom rečju da ćemo biti verni. Pokret Draže Mihailovića je spreman da dâ sve garancije koje Nemci budu zahtevali. '''Naše smrtno neprijateljstvo protiv komunizma je najbolja garancija naše vernosti'''. Nas ne interesuje budućnost, svejedno kako će se rat završiti, mi smo odlučili, ako tako mora biti, da viteški propadamo.«<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_227.htm Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 11. avgusta 1944. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića o uslovima za sastanak Draže Mihailovića sa Nojbaherom]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000502.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben, die Ihr nicht bekannt habt, aber kämpfen für Euch. Wir verpflichten uns mit unserem Offz.Ehrenwort, dass wir treu sein werden. Die DM—Bewegung ist bereit, sämtliche von den Deutschen verlangten Garantien zu geben. Unser Todfeindschaft gegen den Kommunismus ist die beste Garantie für unsere Treue. Die Zukunft interessiert uns nicht, gleichgültig wie der Krieg ausgehen mag, wir sind entschlossen, wenn es sein muss, ritterlich zugrunde zu gehen."}})</ref>}} Rittmeister Fürst Wrede je sumirao predloge predstavnika Draže Mihailovića na sledeći način: {{izdvojeni citat| 1. DM želi da razgovara sa opunomoćenikom [[Hitler|firera]] za jugoistočni prostor. 2. On teži okupljanju svih nacionalnih srpskih snaga. 3. Mobilizacija i naoružavanje svih za oružje sposobnih Srba za borbu protiv komunizma. Naoružavanje i vođstvo pod nemačkim Vermahtom. 4. DM moli da sam ostane u ilegali. 5. Pripadnici DM—pokreta ne treba da budu u nemačkim uniformama. 6) Mesto sastanka ne treba ni u kom slučaju da bude Beograd ili neki veći grad.<ref name="B0_11 1944">[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000502—000503.] <br /> ({{jez-njem|"1.) DM wünscht mit dem Bevollm. des Führers für den Südostraum zu sprechen. <br /> 2.) Er fordert Zusammenschluss aller nat. serb. Kräfte. <br /> 3.) Mobilisierung und Bewaffnung aller waffenfähigen nat. Serben zum Kampf gegen den Kommunismus. Ausrüstung und Führung durch die deutsche Wehrmacht. <br /> 4.) DM bittet selbst illegal bleiben zu können <br /> 5.) Die Angeh. der DM–Bewegung sollen nicht in dt. Uniform gekleidet werden. <br /> 6.) Ort der Zusammenkunft soll keinesfalls Belgrad oder eine grössere Stadt sein."}})</ref>}} O saradnji sa četnicima Draže Mihailovića u jednoj se njemačkoj preporuci s početka avgusta 1944. navodi: {{izdvojeni citat| ''Saradnja sa četničkim bandama'' Komandantu Jugoistoka upućen je dopis Ob. od./oficir Abvera str. pov. br. 6161/44, u vidu naređenja, o isporuci oružja i municije četničkim bandama i o saradnji između nemačkih operativnih jedinica i pojedinih lojalnih četničkih bandi u cilju zajedničke borbe protiv komunističkog neprijatelja. Postavljanjem oficira za vezu u četničkim bandama treba njihovo držanje stalno nadzirati.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1035&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000893.] ({{jez-njem|"Zusammenarbeit mit Cetnik—Banden. An den Mil.Befh. Südost ergeht mit Ic/AO Nr. 6161/44 g. Kdos. v. 2.8.44 ein Befehlschreiben über die Belieferung der Cetnikbanden mit Waffen und Munition und über die Zusammenarbeit zwischen deutschen Verbänden und einzelnen lojal erscheinen den Cetnik—Banden für Zwecke des gemeinsamen Kampfes gegen den kommunistischen Feind. Durch Abstellung von Verbindungsoffzen.zu den Cetnik—Banden ist deren Verhalten laufend zu überwachen."}})</ref>}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 16. avgusta 1944, prenosi se vijest da je general Draža Mihailović, u koordinaciji sa predsjednikom srpske vlade generalom Milanom Nedićem, pred okupacione vlasti iznio ponudu o »potpunom potčinjavanju četničkih jedinica«: {{izdvojeni citat| Srbija: Sporazumno sa Nedićem, Draža Mihailović je ponudio nemačkom komandovanju potpuno potčinjavanje četničkih jedinica. Pored postojanja problema davanja talaca, unutrašnjih srpskih suprotnosti i ponude za lični dogovor Draže Mihailovića sa specijalnim opunomoćenikom Ministarstva inostranih poslova, sada postoji samo zahtev za oružje za zajedničku borbu. Srpska vlada je jednovremeno zamolila prijem kod komandanta Jugoistoka i verovatno će tom prilikom biti iznesena i namera o njenoj ostavci.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1090&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000948.] <br /> ({{jez-njem|"In Übereinstimmung mit Nedic hat DM dtsch. Führung volle Unterstellung der Cetnik Verbände angeboten. Bei Geiselgestellung, Einstellung alle Innerserbischen Gegensätze und Angebot persönlicher Aussprache DM mit Sonderbevollm.Ausw.Amtes liegt allein Waffenforderung für den gemeinsamen Kampf vor. Serbische Regierung hat zugleich um Empfang bei Mil.Befh. Südost ersucht und wird dabei voraussichtl. Rücktrittsabsicht vortragen."}})</ref>}} Povodom Mihailovićevog predloga, 17. i 18. avgusta je održan sastanak na najvišem nivou u nemačkoj komandi Jugoistoka. Tu su još jednom sumirani Dražini predlozi: {{izdvojeni citat| a) Bezuslovno obećanje, da nijedan nemački vojnik neće biti napadnut od četnika. Davanje talaca. b) Zajednička borba isključivo protiv komunista u cilju uspostavljanja mira i reda. Nemci i četnici ne moraju biti neprijatelji. c) Neprijatelj br. 1 su komunisti i svi oni koji ih podržavaju ili ne sadejstvuju u borbi protiv komunista. d) Draža Mihajlović moli da ga se privuče organizovanju Srpskog dobrovoljačkog korpusa i organizovanju Dobrovoljačkog korpusa. e) Bilo kakva veza s partizanima je nemoguća. f) Draža Mihailović moli da se stvori prijateljskije raspoloženje, da bi se oslobodilo četnike, koji su uhapšeni u Srbiji, bez posredovanja četnika. g) U slučaju invazije nema borbe protiv Nemaca. Borba protiv komunista će se produžiti. Četnici hoće da spreče vezu partizana s invazionim trupama. h) Draža Mihajlović nema veze s Englezima. On i ne želi više da je ima, odgovarajući engleskom držanju prema srpskom narodu.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=581&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000576—000577.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Das Verhandlungsangebot des DM sieht folgende wesentlichen Punkte vor: <br /> a) Unbedingtes Versprechen, kein deutscher Soldat werde von Cetniken überfällen. Geiselgestellung. <br /> b) Gemeinsamer Kampf ausschliesslich gegen Kommunisten zur Herstellung von Ruhe und Ordnung. Deutsche und Cetniken brauchen nicht Feinde zu sein. <br /> c) Feind Nr. 1 sind Kommunisten und alle, die sie unterstützen oder im Kampfe gegen Kommunisten nicht mitwirken. <br /> d) DM bittet, ihn zu Ausbau des SFK und Aufbau Freikorps heranzuziehen. <br /> e) Irgendeine Verbindung mit Partisanen ist unmöglich. <br /> f) DM bittet zur Hebung freundschaftlicher Stimmung um Freilassung der in Serbien verhafteten Cetniken ohne Vermittlung der Cetniken. <br /> g) Im Invasionsfall kein Kampf gegen Deutsche. Kampf gegen Kommunisten wird weitergeführt. Verbindung der Partisanen zu Invasionstruppen wollen Cetniken verhindern. <br /> h) DM ohne Verbindung zu Engländern. Er will auch keine mehr haben, entsprechend engl. Verhalten gegen serb. Volk."}})</ref>}} Jedan iskaz<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=585&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000580.] ({{jez-njem|"Durchführung der Zusammenarbeit mit dem Cetnik–Banden, Ausbildung und Führung im Kampf wird den in erster Linie hierfür zuständigen Sicherheitsdienst und SD übertragen. Dieser ist allein für die politische Kampfführung vorgesehen, hat die engsten Verbindungen zu den Cetniks und führt in einem Raume, der als eine Art Heeresgebiet Domäne des Sicherheitsdienstes und des SD ist."}})</ref> sa ovog sastanka ubjedljivo svjedoči o uspostavljenim tijesnim vezama između [[Sicherheitsdienst|njemačkih obavještajnih struktura]] i četničke Vrhovne komande: {{izdvojeni citat|Sprovođenje sadejstva s četničkim bandama, obuka i komandovanje u borbi biće preneti Službi obezbeđenja i SD koji su u prvom redu nadležni za ovo. Ta je služba isključivo predviđena za političko vođenje rata, '''ima najuže veze s četnicima''' i komanduje na jednom određenom području, koje je, kao neka vrsta vojnog područja, domen Službe obezbeđenja i SD.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref>|Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 18. avgusta 1944. povodom ponude Draže Mihailovića za saradnju u borbi protiv NOVJ}} U izvještaju poslatom 20. avgusta 1944. godine iz Operativnog odjeljenja [[Beograd]] [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], navodi se da je za prijem kod vođe [[Treći Reich|Reich]]a [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] pripremljen zajednički referat feldmaršala [[Maximilian von Weichs|Maximiliana von Weichsa]], komandanta Jugoistoka i specijalnog opunomoćenika Ministarstva inostranih poslova na Jugoistoku [[Hermann Neubacher|Hermanna Neubachera]], na temu ''saradnje sa Dražom Mihailovićem i buduće politike u Srbiji'', kao i da je sa ovim upoznat feldmaršal [[Wilhelm Keitel]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frames no. 000971—000972.]</ref> Tog je dana sačinjena i službena bilješka u kojoj je sadržan sljedeći prijedlog: {{izdvojeni citat|Po predmetu ponude Nedić — Draža Mihailović, ministar Nojbaher predlaže da se organizacija četničkih jedinica prenese u nadležnost Višeg SS i policijskog vođe u Srbiji. Načelnik štaba komandanta Jugoistoka se saglasio s ovim predlogom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000972.] <br /> ({{jez-njem|"In der Angelegenheit Angebot Nedic – DM schlagt Minister Neubacher vor, die Organisation der Cetnik–Verbände dem Höh.SS–Pol.Führer in Serbien zu übertragen. Chef des Gen.Stabes–O.B.Südost ist mit diesem Vorschlag einverstanden."}})</ref>}} Sâm Neubacher je 20. avgusta uputio opširan izvještaj ministru vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]], u kojem je urgirao za prihvatanje ponude Nedić—Mihailović, navodeći da je Nedić garantirao da će se „pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak“. O odnosu Mihailovića i JVuO prema okupatoru od trenutka kada ga je Hitler imenovao ''Specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih djela za Jugoistok'', Hermann Neubacher piše: {{izdvojeni citat|U pogledu Draže Mihailovića, upućujem na svoje mnogobrojne ranije telegrame. Svoje dosledno antikomunističko držanje dokazao je nedvosmisleno, uprkos najvećem pritisku od strane Engleza, odrekavši se njihove pomoći u naoružanju dok su Englezi istovremeno, preteći naoružavali Tita. Iskustva poslednjih 12 meseci u pogledu njegovog držanja prema nemačkim oružanim snagama, dosadašnje zajedničke borbe na antikomunističkom frontu i dosadašnja ozbiljna ugroženost srpske nacije, koju on priznaje u punom opsegu, smatram dovoljnim osnovom za to da će D. M. održati reč koju nam je dao ako u ovom odlučujućem trenutku budemo pružili preko Nedića odlučujuću pomoć. Spreman sam, posle jednog ličnog razgovora sa D. M., da preuzmem odgovornost za to da nas taj čovek neće napasti s leđa i da će on sam učiniti bezopasnim one elemente svoga pokreta koji su nepouzdani u pogledu nas.<ref>AVII, Mikroteka, NAV, N—T—312, rol. 780, f. 371746.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_69.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje PORAZ MIHAILOVIĆEVIH SNAGA U SRBIJI I NOVI SPORAZUMI SA OKUPATOROM I KVISLINGOM MILANOM NEDIĆEM]</ref>}} Nakon [[Sporazum Nedića i Mihailovića 1944.|sastanka Draže Mihailovića i Milana Nedića]], ugovorenog 13. avgusta 1944. između majora [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] i [[Dragomir Jovanović|Dragog Jovanovića]] i održanog iste večeri u selu [[Ražani]] kod [[Kosjerić]]a,<ref>Радосав Р. Туцовић, Полицијски репресивни апарат нацистичке Немачке и његови домаћи инструменти: Анализа делатности Драгомира Јовановића и Аугуста Мајснера у окупираној Србији (1941–1944). Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, 2021, стр. 291—292.</ref> stvoreni su uslovi da se sve srpske nacionalističke oružane formacije ''de facto'' stave pod zajedničku komandu. Najviše vojne instance u [[Berlin]]u obavještavaju 25. avgusta 1944. Ministarstvo vanjskih poslova Trećeg Reicha da njihov specijalni izaslanik Neubacher u ujedinjenju „najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka“ vidi posljednju šansu da se „nacionalno srpstvo u srcu Balkana suprotstavi boljševicima“, tj. partizanima: {{izdvojeni citat|Srpske nacionalne jedinice su pod Nedićevom komandom, koga priznaje pokret Draže Mihajlovića, spremne za odlučnu borbu protiv komunizma. [...] d) Specijalni opunomoćenik sa punom odgovornošću veruje u Nedićevu lojalnost i u toj prilici vidi poslednju mogućnost da se nacionalno srpstvo suprotstavi boljševicima, e) Davanje odlučujuće pomoći Nediću, specijalni opunomoćenik je uslovio time da se posle ličnog dogovora sa D. Mihajlovićem preuzme odgovornost da ovaj neće udariti Nemcima u leđa. f) Na osnovu Firerovog naređenja od 29. 10. 43. o potrebi borbenog jedinstva protiv komunizma na Jugoistoku, specijalni opunomoćenik zamolio je opštu punomoć za političku mobilizaciju nacionalnog srpstva i istovremeno zatražio od vojnog rukovodstva da se bezodložno da pomoć u naoružanju. [...] Specijalni opunomoćenik zaključuje na osnovu informacije sa grčkog, albanskog i srpskog prostora da je moguća preorijentacija engleske partizanske politike... Zbog toga bi mogao pokret Draže Mihajlovića, koji se danas nudi Nemcima, ponovo da se orijentiše na Engleze. Ovo zahteva vezivanje Draže Mihajlovića i najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka na Nemačku, pre no što se Engleska na tom prostoru suprostavi sovjetskom napredovanju sredstvima građanskog rata. Ovo vezivanje je u ovom trenutku najveće izloženosti ovih snaga moguće pa izgleda da je opravdano preuzeti i rizik koji iz toga proizilazi.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_230.htm Obaveštenje generalštaba Vrhovne komande Vermahta od 25. avgusta 1944. ministarstvu inostranih poslova o razgovorima Milana Nedića sa komandantom Jugoistoka o saradnji Draže Mihailovića sa Nemcima u borbi protiv NOVJ]</ref>}} Specijalni nemački izaslanik Hermann Neubacher je ocenio da obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je dokazao on "da je toliki antikomunista, da je '''usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora''' pred slogom s crvenom stranom".<ref name="ReferenceB"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=575&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000570.] <br /> ({{jez-njem|"D.M. habe zweifellos bewiesen, dass er <br /> 1. Burgfrieden mit Besatzungsmacht halten will und <br /> 2. So sehr Antikommunist ist, dass er trotz Angeboten von englischer Seite einen Bettelgang beim Okkupator der Einigung mit der roten Seite vorgezegen hat. <br /> Zusicherungen D.M.'s auf loyale Einstellung sind ernst zu nehmen, da D.M. in antikommunistischer Frage stets konsequente Haltung eingenommen hat."}})</ref> Ovi pregovori završili su formulisanjem inicijative za formiranje srpske armije od 50.000 ljudi za borbu protiv komunizma kojom bi rukovodio [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]], a koju bi opremila nacistička Nemačka. Pored toga, Hitleru su specijalni izaslanik Neubacher i feldmaršal von Weichs prezentirali situaciju u Srbiji: „Četnici su u Srbiji od marta do avgusta 1944. izgubili u borbama sa komunistima oko 5.000 boraca, a prema nemačkoj okupacionoj sili u poslednje vreme nisu više neprijateljski raspoloženi. Oko 10.000 četnika bore se zajedno sa nemačkim trupama u južnoj Srbiji i to pod komandom nemačkog majora Vajela“.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref> Uz naglasak da će dato oružje „jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca“, vođa [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] je odbacio ovu inicijativu, formulisavši konačnu svoju odluku na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Zaključujući, Führer je ustanovio, da on a) nema ništa protiv “malih taktičkih manevara“ s pokretom DM, b) da zatraženo formiranje armije, koja bi bila jačine 50.000 ljudi, nikako ne bi moglo doći u obzir.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.] <br /> ({{jez-njem|"Abschliessend, stellte der Führer fest, daß er <br /> a) gegen "kleine taktische Manöver" mit der DM–Bewegung keine Bedenke habe, <br /> b) daß die Aufstellung der gefordeten 50 000 Mann starken Armee auf keinen Fall in Frage kommen könne."}})</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22. avgusta 1944. godine}} Ipak, u skladu sa idejom o formiranju srpskog korpusa pod komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]] koji bi se borio na strani Nemaca, [[6. septembra]] [[1944]]. [[Srpska državna straža]] i [[Srpska granična straža]] (ukupno oko 13.000 ljudi) stavljene su pod komandu Mihailovićevog komandanta Srbije generala [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]]. Potom su jedinice [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpska granična straža|Srpske granične straže]] 6. oktobra [[1944]]. sabrane su u Jagodini gde je od njih formiran [[Srpski udarni korpus]] sa tri divizije, koji je brojao oko 6.800 ljudi. Komanda Srpske straže i Granične straže predana je naredbom generala Felbera generalu [[Miodrag Damjanović|Miodragu Damjanoviću]], šefu Nedićevog kabineta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=875&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000871.] <br /> ({{jez-njem|"An den Präsidenten den serbischen Ministerrates Herrn Generaloberst Nedić. Herr Ministerpräsident! <br /> Ich bin damit einverstanden, dass der Generalmajor Damjanović mit der Führung der serbischen bewaffneten Verbände mit Ausnahme des SFK betraut wird. Dieses Korps muss meiner Auffassung noch in den bewährten Händen des General Mušićki [sic] bleiben. Mit dem Ausdruck meiner vorzüglichen Hochachtung."}})</ref> Damjanović je bio i glavni Mihailovićev pouzdanik u Nedićevoj upravi, te su se on i komandanti Straže odmah stavili pod Mihailovićevu komandu. Ove jedinice, preimenovane u Srpski udarni korpus Jugoslovenske vojske u otadžbini, pridružile su se tako drugim četnicima u povlačenju prema Sandžaku. Njihovo je savezništvo ipak bilo nesigurno i ubrzo će se raspasti.<ref>[https://znaci.org/00001/40_74.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNICI SE POVLAČE IZ SRBIJE]</ref> === Bitka za Srbiju (1944) === {{Poseban članak|Bitka za Srbiju 1944.}} [[Datoteka:Četnici i Nemci u Srbiji 1944.jpg|minijatura|Grupa nemačkih vojnika i četnika Draže Mihailovića u vreme proboja u Srbiju 2. proleterske i 5. krajiške divizije NOVJ.]] U povjerljivom izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 26. avgusta 1944. godine, analizirano je stanje na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] nakon objave rata Trećem Reichu od strane [[Bugarska|Bugarske]] te proglašenja neutralnosti [[Rumunija|Rumunjske]] (i jedna i druga su do tada bile potpisnicama [[Trojni pakt|Trojnog pakta]]), neposredno po ulasku jedinica [[Crvena armija|Crvene armije]] na teritorij dvije države. Oficiri Wehrmachta anticipiraju držanje četnika Draže Mihailovića u novonastaloj, kompliciranoj situaciji: {{izdvojeni citat|Ustanički pokreti na području Balkana – izuzev pokreta Draže Mihailovića – dobit će pojačan zamah, tako da ubrzo treba očekivati prekid svih vlastitih veza s cijelim južnim Balkanom. '''Pokret Draže Mihailovića predstavlja jedinu antiboljševičku organizaciju koja, uz odgovarajuću potporu, može biti dugoročno korisna našim interesima u borbi protiv boljševizma'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=874&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000870—000871.] ({{jez-njem|"Darüber hinaus werden die Aufstandsbewegungen im Balkan–Raum – abgesehen von der DM–Bewegung – verstärkten Auftrieb erhalten, so dass in Kürze mit einer Unterbrechung sämtlicher eigenen Verbindungen nach gesamtem Süd–Balkan gerechnet werden muss. Die DM–Bewegung stellt bei entsprechender Unterstüzung die einzige antibolschewistische Organisation dar, die im Kampf gegen den Bolschewismus auf längere Sicht unseren Interessen nutzbar gemacht werden kann."}})</ref>}} [[Bitka za Srbiju 1944.]] je bila zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu. Dejstva na tlu izvršavala je [[NOVJ]], a [[Saveznici]] su obezbeđivali borbeno sadejstvo, snabdevanje i pomoć iz vazduha. Četnici su se u ovim borbama našli direktno na strani [[Wehrmacht]]a. U to vreme, Saveznici su već promenili odnos prema [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevim]] snagama, a njihov prioritet u Jugoslaviji postalo je jačanje snaga [[NOVJ]] u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Ficroj Meklejn: RAT NA BALKANU, glava 11 - NOVI DOGOVOR |url=http://www.znaci.org/00001/1_11.htm |access-date=2023-08-14 |archive-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902100016/https://www.znaci.org/00001/1_11.htm }}</ref> Vrhovni štab NOVJ nameravao je da partizanske snage u Srbiji pomogne prodorom jačih snaga iz [[Bosna|Bosne]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Nemačka komanda, kao i Mihailović, bili su rešeni da to spreče. Ključnu fazu bitke za Srbiju predstavlja [[Durmitorska operacija|operacija »Rübezahl«]]. Njemačka Komanda Jugoistoka prikupila je za ovu operaciju sljedeće raspoložive snage: {{izdvojeni citat|''Predmet'': Planiranje »Ribecal«,  1.) Snage koje učestvuju: a) Južna grupa: glavni deo 1. brd. div., albanska milicija i delovi SS-divizije »Skenderbeg«, b) Bor[bena] grupa »Jugozapad«: 2 ojačana bataljona 181. peš. divizije sa III/13. SS-puka, c) S[evero] z[apadna] grupa: 2. puk Brandenburg (bez 1 bat.), 3/12. tenk. bat. z. b. V., CDK i četnici (Drinski korpus), d) S[everna] grupa: 14. SS-puk (bez III), e) I[stočna] grupa: Viša k-da III/363. puka, 696. bat. feldžandarmerije, delovi 297. izv. bat., 2/201. brig. jur. topova, f) Grupa »Krempler«, g) Padobranski lov. bat. »Brandenburg«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=491&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000486.] <br /> ({{jez-njem|"Betr.: Plannung "Rübezahl". <br /> 1.) Beteiligte Kräfte: <br /> a) Südgruppe: Masse 1. Geb. Div., alban. Milizen und Tle. SS–Div. Skanderbeg. <br /> b) Kgr. Südwest: 2 verst. Btlne. 181 J.D. mit III./SS–13 <br /> c) NW–Gruppe: 2. Rgt. Brandenburg (o. 1 Btln.) 3./Pz. Abt. z.b.V. 12, MFK, und Cetniks (Drina–Korps). <br /> d) N–Gruppe: SS–Rgt. 14 (ohne III.). <br /> e) O–Gruppe: Höh. Kdo. mit III./363, Feld Gend.Abt. 696, Tle. A.A. 297, 2./Stu. Gesch.Brig 201. <br /> f) Gruppe Krempler. <br /> g) Fallschirm–Jg.Btl. Brandenburg."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_108.htm Izveštaj Komandanta Jugoistoka od 12. avgusta 1944. Vrhovnoj Komandi Vermahta o sastavu borbenih grupa i njihovim pravcima napada u operaciji »Ribecal«], Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 4, dokument br. 108.</ref>}} [[NOVJ]] je nastojala da koncentriše snage na levoj strani [[Lim (reka)|Lima]] za proboj u [[Srbija|Srbiju]]. Nemačka [[Komanda Jugoistoka (Nemačka)|Komanda Jugoistoka]] je rešila da brani [[Srbija|Srbiju]] aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica [[NOVJ]] kroz [[Bosna|Bosnu]] prema zapadu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u [[Sandžak]]u i istočnoj [[Bosna|Bosni]] sračunatih na razbijanje koncentracija [[NOVJ]] i njihovo onesposobljavanje za ofanzivna dejstva. Snage [[JVuO]] sa velikim entuzijazmom učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant [[Srbija|Srbije]] protiv lokalnih partizana i povremenih prodora. Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu [[1944]],<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[Službena beleška oficira Abvera Komande Jugoistoka od 22. avgusta 1944. sa referisanja komandanta Jugoistoka Adolfu Hitleru, http://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230814062743/https://znaci.org/00001/4_12_4_112.htm |date=2023-08-14 }}] Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 112</ref> kada su se odvijala najintenzivnija i najmasovnija dejstva. U izvještaju Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. godine upućenom Vojnoupravnom komandantu Jugoistoka, konstatuje se ozbiljna političko-bezbjednosna kriza uzrokovana uspješnim partizanskim manevrom, tj. prodorom u Srbiju: {{izdvojeni citat|Započeo je očekivani veliki Titov napad na Srbiju. Dok su u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], na [[Drina|Drini]], pripremljene jedinice bile tako desetkovane našim akcijama da mu tamo samo slabe snage stoje na raspolaganju, dotle je jačim delovima Titovih jedinica, koje su bile u centralnom delu [[Crna Gora|Crne Gore]], oko 3 divizije, pošlo za rukom da upadnu u [[Južna Srbija|južnu Srbiju]] i da pređu dolinu [[Ibar|Ibra]]. One sada u rejonu između Ibra i [[Južna Morava|Južne Morave]], po sjedinjavanju sa tamošnje 3 srpske crvene divizije, ugrožavaju obe glavne saobraćajne arterije prema jugu. Slobodu pokreta ovih, oko 10.000 ljudi jakih i dobro naoružanih, združenih jedinica uspeli smo, istina u teškim borbama i uz mnogo gubitaka, pomoću nemačkih, bugarskih i srpskih snaga (četnici i [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]]) da suzimo; ipak, one su preslabe da bi, s obzirom na otkazivanje bugarskih jedinica, izborile odlučujuće uspehe.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_109.htm Izveštaj Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. komandantu Jugoistoka o vojno-političkoj i privrednoj situaciji u Srbiji]</ref>}} Koliki su značaj najviši okupacioni dužnosnici u Jugoslaviji pridavali upotrebi četničkih jedinicâ u borbi protiv snaga NOVJ, može se zaključiti i na osnovu jedne naredbe od 26. avgusta 1944. godine, koju potpisuje feldmaršal [[Maximilian von Weichs]]: {{izdvojeni citat| ''Naređenje komandanta Jugoistoka'' Suštinski zadatak [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]] i Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od sada pa nadalje jeste dovesti i držati sve četničke jedinice u Srbiji i Crnoj Gori u borbenom dodiru s crvenim snagama, kako im ne bi bilo dopušteno preuzimanje vlastite inicijative, koja bi zbog cjelokupne situacije mogla biti uperena i protiv Njemačke. Odbijanje borbe protiv komunista mora se odmah prijaviti kao prijeteći simptom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=13&rec=311&roll=191 NARA, T311, Roll 191, frame no. 000007.] <br /> ({{jez-njem|"Befehle OB.Südost <br /> Eine wesentl. Aufgabe Pz.AOk 2 und Mil.Befh.Südost ist ab sofort sämtl. in Serbien und Montenegro stehenden Cetnikverbände in Gefechtsberührung mit roten Kräften zu bringen und zu halten, um sie nicht zu einer eigenen Initiative die in Auswirkung der Gesamtlage auch gegen Deutschland gerichtet sein könnte gelangen zu lassen. Weigerung, dem Kampf gegen den Komm. aufzunehmen, ist als bedrohliches Symptom sofort zu melden."}})</ref>}} Uoči bitke sa partizanima, nemački Wehrmacht je snabdeo četnike svim raspoloživim zalihama italijanskog pešadijskog oružja i municije: {{izdvojeni citat|U nadovezi na dogovor od 15. 8. saopštava se, da se za izdavanje četničkim jedinicama mogu staviti na raspolaganje, u najboljem slučaju, sledeća oružja: 7.000 pušaka 6,5 mm (ital.) sa po 100 metaka, <br /> 50 teš. mitraljeza 8 mm (ital.) sa po 13.000 metaka, <br /> 42 laka bacača 4,5 mm (ital.) sa po 250 metaka. Upozorava se na to, da je time iscrpljena celokupna zaliha italijanske pešadijske municije u domenu Komandanta Jugoistoka i da se nove pošiljke mogu očekivati tek od oktobra 1944. godine i to u ograničenom obimu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=587&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000582.] <br /> ({{jez-njem|"Im Nachgang zur Besprechung vom 15.8. wird mitgeteilt, dass für Ausgabe an Cetnik–Einheiten äusserstenfalls folgende Waffen zur Verfügung gestellt werden können: <br /> 7 000 Gewehre 6,5 mm (i) mit je 100 Schuss, <br /> 50 s.M.G. 8 mm (i) mit je 13 000 Schuss, <br /> 42 le.Gr.W. 4,5 cm (i) mit je 250 Schuss. <br /> Es wird darauf aufmerksam gemacht, dass damit der gesamte Bestand an ital. Inf. Munition im Bereich O.B.Südost erschöpft ist und Neulieferung in beschränktem Maße erst ab Oktober 44 erwartet werden darf."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/4_14_4_228.htm Obaveštenje operativnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 16. avgusta 1944. obaveštajnom odeljenju o odobrenim količinama oružja i municije četničkim jedinicama]</ref>|Obaveštenje komande Jugoistoka o odobravanju oružja i municije četnicima (16. avgust 1944.)}} U nacrtu jednog izvještaja, sastavljenog od strane oficirâ Armijske grupe »F« u ljeto 1944. godine, sumira se iskustvo njemačkih okupacionih organa sa Mihailovićevim četnicima u [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupiranoj Jugoslaviji]]: {{izdvojeni citat|Dosadašnje držanje D.M.-a ima sljedeće karakteristike: a) Aktivna borba protiv komunista u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj, s tim što je ova borba zbog brojčane, a naročito materijalno-tehničke nadmoći komunista, uvijek rizična za snage D.M.-a, b) Neispunjavanje od Saveznika postavljenih specijalnih zadataka, c) Lokalna, ponekad vrlo aktivna saradnja sa njemačkim trupama, obavještajnim i ostalim okupacionim organima, d) Potpuna spremnost za izvršavanje taktičkih instrukcija izdatih od strane njemačkih oficira za vezu, e) Stalno ponavljanje zahtjeva za municijom i oružjem radi borbe protiv komunista, kao nagrada za dokazanu lojalnost.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=970&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000960.] <br /> ({{jez-njem|"Das bisherige Verhalten der DM–Bewegung ist gekennzeichnet: <br /> a) durch eine aktive Kampfführung gegen den kommunistischen Feind in Serbien, Kroatien und Montenegro, die bei zahlenmässiger und vor allem waffentechnischer Überlegenheit der kommunistischen Banden in jedem Falle mit einem besonderen Risiko für die DM–Kräfte verbunden ist, <br /> b) durch die Nichtausführung der von den Allierten generell und im Form von Spezialaufgaben gegebenen Sabotageaufträge, <br /> c) durch eine örtliche, z.Zt. sehr rege Zusammenarbeit der DM–Cetniks mit der deutschen Sicherungstruppe, den Abwehrorganen und den für Ausnutzung des Landes eingesetzten deutschen Dienststellen bezw. deren Organisationen, <br /> d) durch eine absolute Bereitwilligkeit, sich den taktischen Weisungen der deutschen Verbindungsoffiziere zu unterwerfen, <br /> e) durch die wiederholten Versuche, für bewiesene Loyalität Munition und Waffen zum Kampf gegen den kommunistischen Feind zu erhalten."}})</ref>}} Kada su partizani konačno uspeli da se probiju u Srbiju i krenu ka Beogradu, nastupila je panika u redovima okupatora i kvislinga/kolaboracionista: {{izdvojeni citat|Titovi partizani upali su u septembru 1944. u Srbiju i to na više mesta. Zapadni deo Srbije bio je potpuno nezaštićen. Tamo je bio stacioniran samo mali broj nemačkih policijskih jedinica, koje su, zajedno sa četnicima, tu i tamo još vodile borbe. Sa svih strana neprijatelj je krenuo ka Beogradu. U gradu je vladao mir. '''Mi smo sedeli u Beogradu ne na buretu baruta, nego smo se nalazili u njemu'''.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 164–165.</ref>|[[Hermann Neubacher]], “Sonderauftrag Südost”}} U izveštaju od 18. septembra 1944, komandant Jugoistoka feldmaršal Maximilian von Weichs jasno sagledava težinu situacije u kojoj su se našle okupacione snage u Srbiji usljed nezadržive partizanske ofanzive. Von Weichs smatra da se njemačkom vođstvu poput imperativa nameće nastavak saradnje sa Mihailovićevim četnicima: {{izdvojeni citat|Loša situacija u Srbiji: zbog pomanjkanja vlastitih snaga, napredovanje partizana se može još samo usporiti; politika upotrebe četnika pri tome je od nesmanjene važnosti, te će biti nastavljena svim sredstvima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=763&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000758.] <br /> ({{jez-njem|"Es kommt also darauf an, gegenüber den Banden in Serbien weiterhin mit unterlegenen Kräften eine Verzögerungstaktik zu betreiben in der Hoffnung, daß durch innerpolit. Gegensätze oder Versorgungsschwierigkeiten ihre Stoßkraft geschwächt wird. Ein Einspannen noch kampfbereiter Cetniks ist dabei von unverminderter Bedeutung u. wird mit allem Mitteln betrieben."}})</ref>|V. Weichs-ova ocjena situacije od 17.9.44 (18.9.44)}} Četnici su nudili okupatoru sadjejstvo u borbi protiv snaga NOVJ u zamjenu za municiju i naoružanje: {{izdvojeni citat|Više četničkih vođa s područja Beograda nudi se za borbu protiv komunista pri isporuci oružja i municije od strane Nijemaca.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=789&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: Kampfangebote mehrerer Cetnik–Führer Raum Belgrad gegen Kommunisten bei Waffen– und Munitionslieferung durch Deutsche."}})</ref>|Večernji izvještaj obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 19. septembar 1944. godine}} Krajem septembra 1944, četnici učestvuju s njemačkim jedinicama u borbi protiv partizana u raznim dijelovima Srbije. Tako u zapadnoj Srbiji, [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pod komandom potpukovnika [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]] i trupe Wehrmachta pokušavaju spriječiti prodor snaga NOVJ: {{izdvojeni citat|Zapadna i centralna Srbija: [...] Dijelovi Borbene grupe fon Jungenfeld prebačeni u Šabac, odakle su 26. septembra, u sadejstvu sa četničkom formacijom Račića, vršili napad na [[12. vojvođanski korpus NOVJ|12. korpus NOVJ]] koji nadire s juga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1027&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 001015.] <br /> ({{jez-njem|"West– und Mittel– Serbien: <br /> Tle. Kgr. v. Jungenfeld nach Sabac verlegt, von dort 26.9. im Zusammenwirken mit Cetnik–Verband Racic Angriff auf von Süd vordringendes XII. rotes Korps."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta od 25. septembra 1944. godine}} Ova elitna četnička formacija pomagala je okupatoru u zapadnoj Srbiji već početkom septembra te godine: {{izdvojeni citat|[[Požega (Srbija)|Požegu]] zauzele vlastite trupe u sadejstvu sa četnicima (Račića).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000246.] <br /> ({{jez-njem|"Pozega durch eigene Truppe in Zusammenwirken mit Cetniks (Racic) genommen."}})</ref>|Večernji izvještaj Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 6. septembar 1944. godine}} Pukovnik von Jungenfeld se nalazio na čelu 5. policijskog puka, sa štabom u [[Šabac|Šapcu]]. O saradnji visokih četničkih oficira sa Jungenfeldom, poput komandanta Kolubarskog korpusa JVuO kapetana Milorada Lapčevića, generala [[Svetomira Đukića]], komandanta Severnih pokrajina JVuO (tj. [[Vojvodina|Vojvodine]] i [[Slavonija|Slavonije]]) ili majora Ilije Orelja, u vezi sa planiranjem krupnije operacije protiv snagâ [[NOV i POJ]] u [[Srem]]u avgusta 1944. godine, general Dragoljub Mihailović je bio obaviješten od strane pukovnika Dragomira Radovanovića, delegata Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini za Vojvodinu: {{izdvojeni citat|Dobro je što je kapetan Lapčević postavljen za komandanta Sremske jurišne grupe, no on je svojim radom za poslednji mesec dana stalno radio sa nemačkim komandantom iz [[Šabac|Šapca]]. On — kapetan Lapčević je izvodio akciju u [[Kupinovo|Kupinskom]] kutu po zapovesti nemačkog komandanta iz Šabca, javno sa njim sedeo obilazio Kupinski kut naravno da su u ovom pogledu sudelovali đeneral Đukić i major Orelj. Major Orelj je potpuno zabrljao. Nezgodno je što se svuda prestavlja za Vašeg Delegata te u ime Vaše onako pijan naređuje i govori. Sve ovo vide ovi naši mladi komandanti koji vode ljude i koji treba da nose ceo teret borbe na svojim leđima. Oni nemogu da dozvole da im neko prebaci da su saradnici Nemaca. Kapetan Lapčević, đeneral Đukić i major Orelj mogli su i trebali da rade, ali samo tajno, a nikako javno svakog dana sedeti u kafani u s. [[Ušće (Obrenovac)|Ušće]] pored puta [[Obrenovac]]—Šabac, još đeneral Đukić sa đeneralskom kapom i t.d. Da umirim ove mlade ljude i da im objasnim da će se ovo zabraniti i da će se ako se šta radi, u buduće tajno raditi, trebalo je dosta vremena i muke.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_37.htm Izveštaj delegata Vrhovne komande za Vojvodinu od 22. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o akcijama protiv NOV i POJ u Sremu i o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Iz Armijske grupe »F« javljeno je 13. septembra 1944. godine da Mihailovićevi četnici pomažu okupacionoj sili i prilikom defanzivnih akcijâ u zapadnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Sjeverozapadna Srbija: Noćni napad crvenih bandi na [[Valjevo]] odbijen od strane četnika i vlastitih snaga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=553&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000550.] <br /> ({{jez-njem|"NW–Serbien: <br /> Nachtangriff roter Banden auf Valjevo durch Cetniks und eig. Kräfte abgeschlagen."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«) za 13. IX 1944.}} U [[Istočna Srbija|istočnoj Srbiji]] četnici su asistirali okupatoru pri zaštiti objekata od strateškog značaja za ratnu privredu Trećeg Reicha, čime je Nijemcima znatno olakšavana eksploatacija rudnih bogatstava u zemlji: {{izdvojeni citat|Napad bandi na rudnik uglja [[Bogovina]] odbijen od strane DM–jedinicâ i mešovite borbene grupe (Landesschützen iz [[Bor]]a i delovi 1. policijskog dobrov. bataljona).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=403&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289656.] <br /> ({{jez-njem|"BANDENANGRIFF AUF KOHLENBERGWERK BOGOVINA DURCH DM–VERBAENDE UND GEMISCHTE KGR (LDS AUS BOR UND TLE. POL. FREIW.BTL. 1) ABGEWIESEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 27. VIII 1944. godine}} Načelnik štaba Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kapetan [[Neško Nedić]] je 13. septembra izdao naredbu kapetanu Vojislavu Markoviću da u najtješnjoj vezi sa njemačkim okupacionim snagama odbace [[1. proleterska divizija|Prvu proletersku diviziju]] prilikom napada na Valjevo: {{izdvojeni citat|Tvoj korpus za sada ostaje za akciju prema Valjevu — prema komunističkoj grupi dejstvuje u Kolubari. Pošto ovu akciju vode uglavnom Nemci to će tvoja uloga biti da naslonom naših i u sporazumu sa njima izvršiš tučenje crvenih sugerišući Nemcima najpogodnija rešenja. Od Nemaca ćeš neposredno da se snabdevaš municijom, a glavni zadatak ti je da prisustvom uz nemačke trupe goniš i hvataš komuniste koje oni razbijaju.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_69.htm Naređenje načelnika štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 13. septembra 1944. komandantu 7. jurišnog korpusa da sadejstvuje s nemačkim trupama u odbijanju napada 1. proleterske divizije NOVJ na Valjevo]</ref>}} Istovremeno, Nijemci otpočinju s izvođenjem [[Operacija Cirkus|operacije »Cirkus«]] ({{jez-njem|Zirkus}}), čiji je cilj bio ovlađivanje [[Kolubara|kolubarskim]] pobrđem. Operacija je počela 24. septembra 1944, uz učešće [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije »Prinz Eugen«]], [[Brandenburger|1. puka »Brandenburg«]] (bez 1. bataljona), 202. tenkovskog bataljona, dijelova 5. policijskog puka i pripadnikâ Šumadijske i Kolubarske grupe korpusa JVuO.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.pdf Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref> Prethodnog dana, ispred Komande Jugoistoka je načelnik štaba Armijske grupe »F« general [[Arthur Winter]] uputio izvještaj kojim najavljuje početak operacije, napominjući da će se i brojne četničke jedinice boriti na strani Wehrmachta: {{izdvojeni citat|Početak "Cirkusa" 24. septembra. [...] Sve naše snage u sjeverozapadnoj Srbiji potčinjene su Borbenoj grupi fon Jungenfeld. U kruševačkom kraju uspješno napredovanje većih četničkih snaga, uz podršku 12. bataljona iz sastava [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], protiv crvenih bandi u području sjeverozapadno od Kruševca. Pothvat će biti nastavljen sa 6.000 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=941&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000931.] <br /> ({{jez-njem|"Beginn "Zirkus" 24.9. Durch Aufkl.– Vorstoss 1. Rgt. Brandenburg Arandjelovac stark feindbesetzt festgestellt. Sämtl. eig. Kräfte in NW–Serbien Kgr. v. Jungenfeld unterstellt. Raum Krusevac erfolgreicher Vorstoss stärkerer Cetnik–Kräfte, unterstützt durch 2./Pz.Abt.z.b.V.12 gegen rote Banden Raum NW Krusevac. Unternehmen wird mit 6000 Cetniks fortgeführt."}})</ref>|Povjerljivi izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 23. IX 1944.}} 1. oktobra 1944. godine, potpukovnik Dragoslav Račić i kapetan Neško Nedić naređuju potčinjenim zapovjednicima korpusâ iz sastava Četvrte grupe da, skupa sa njemačkim jedinicama, krenu u pomoć okupatorskom garnizonu u Šapcu koji je blokiran: {{izdvojeni citat|Drugoga oktobra u šest časova polaze u napad nemačke trupe: — Iz Šapca bataljon Brandenburga sa deset bornih kola, koji će se prikupiti na drumu šest kilometara severozapadno od Debrca (no ako most na Oridu bude porušen, ovaj bataljon krenuće na Vladimirce) odakle u 7,30 časova napada u pravcu sela Jalovik. — Iz Obrenovca ojačana četa pešadije sa tri tenka biće spremna za napad u 7,30 časova na Ušću i napašće preko Beljina ka selu Mesarci — Debrcu a potom selu Krniću. — Kolona iz Uba od dve čete pešadije i dva tenka, stoji spremna u sedam časova u Banjanima za napad pravcem selo Kožur — Krnić. Naše trupe će učestvovati sa jedinicama u napadu dok se ne očisti prostor Debrc — Jalovik — Krnić — Kožur, da bi potom produžile marš po zapovesti za prodor od prvog oktobra. NAREĐUJEM: 1. — Drugi jurišni korpus u sedam časova spreman u selu Ušće stupa u vezu sa nemačkom kolonom iz Obrenovca i napada sa njom zajedno. 2. — Treći korpus u sedam časova prikupljen u Banjanima stupa u vezu sa nemačkom kolonom sa Uba i napada sa njom zajedno. 3. — Valjevski korpus sa štabom grupe polazi iz Skele u 7 časova pravac Debrc, gde će se zadržati u rezervi. Radio vezu održavaće jedinice sa Štabom svakog časa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_79.htm Zapovest Štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 1. oktobra 1944. komandantima 2, 3. i 7. jurišnog korpusa za sadejstvo s nemačkim trupama u deblokadi Šapca]</ref>}} U septembru su kvislinške formacije [[Srpska državna straža|Srpska državna]] i [[Srpska granična straža|granična straža]] preformirane u [[Srpski udarni korpus]] (jačine 6.800), stavljen pod Mihailovićevu komandu.<ref>[http://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Izveštaj komandanta Armijske grupe "Srbija" od 4. novembra 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230714172817/https://znaci.org/00001/4_12_4_168.htm |date=2023-07-14 }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 168</ref> U prvoj polovini septembra, četničko-nemačka odbrana [[Srbija|Srbije]] sa zapada doživela je slom usled prodora [[NOVJ]]. Bitka za [[Srbija|Srbiju]] definitivno je rešena tokom oktobra [[Beogradska operacija 1944.|Beogradskom operacijom]], uz sadejstvo [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] sa oklopnim snagama [[Crvena armija|Crvene armije]]. No, i pored toga, JVuO je nastavila sadejstvovati sa Vermahtom: {{izdvojeni citat|Glavni štab DM-a premješten je u Bosnu usljed napredovanja komunista u Srbiji; međutim, povlačenje četničkih snaga iz Srbije u Bosnu još uvijek nije sprovedeno. Uprkos slabijoj borbenoj efikasnosti, Račićevi četnici nastavljaju borbu protiv komunista. Pod jakim komunističkim pritiskom, još se četničkih vođâ, uključujući i one iz ist. Srbije, izjasnilo spremnim za borbu protiv komunista zajedno s njemačkim Wehrmachtom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=101&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame 000095: Izvještaj o neprijatelju u Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Albaniji (Dodatak za savjetovanje kod načelnika štaba jugoistoka od 2. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Der Hpt.Stab DM ist infolge Vorrückens der Kommunisten in Serbien nach Bosnien verlegt worden, ein Abzug von Cetnik–Kräften aus dem Serbischen Raum nach Bosnien hat dagegen noch nicht stattgefunden. Trotz ihrer Unterlegenheit an Kampfwert stehen die Cetniks des Racic weiterhin im Kampf gegen die Kommunisten. <br /> Unter dem starken kommunistischen Druck haben sich weitere Cetnik–Führer, auch aus O–Serbien bereit erklärt, gemeinsam mit der Deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten zu kämpfen."}})</ref>|Izvještaj [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 2. oktobra 1944.}} {{izdvojeni citat|Četnička grupa [[Siniša Ocokoljić|Ocokoljića]] iz istočne Srbije osiguravala je pozadinu Müllerovom korpusu prilikom borbi protiv Rusa u rejonu okuka Dunava–Zaječar.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000562-000564: Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Die ostserbische Cetnikgruppe des Ocokoljic hat dem Korps Müller bei den Verteidigungskämpfen gegen die Russen im Raum Donauschleife–Zajecar Dienste zur Freihaltung der rückwärtigen Verbindungen geleistet."}})</ref>|Njemački izvještaj od 19. oktobra 1944.}} Opšta (pozitivna) ocjena o doprinosu četničkih snaga u borbi na strani njemačkog Wehrmachta tokom bitke za Srbiju, data je u izvještaju štaba [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], poslatom 21. avgusta 1944. godine Vojnom zapovjedniku Jugoistoka generalu [[Hans Felber|Felberu]]: {{izdvojeni citat|Njemačko vođstvo u Srbiji je stoga moralo tražiti pomoć većih dijelova četnika Draže Mihailovića. Oni su slabo naoružani i nedavno su teško pogođeni usljed izostanka obuke pojedinačnih boraca. Ipak, dobro su se borili, pretrpjeli su znatne krvave gubitke i mogu se označiti kao bezuslovno antikomunistički.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=985&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000975.] ({{jez-njem|"Die deutsche Führung in Serbien mußte sich daher schon bisher der Mithilfe stärkerer Teile der DM–Cetniks bedienen. Diese sind schlecht bewaffnet und infolge geringer Ausbildung des Einzelkämpfers in der letzten Zeit stark angeschlagen worden. Sie haben sich aber gut geschlagen, erhebliche blutige Verluste zu verzeichnen und können als unbedingt antikommunistisch bezeichnet werden."}})</ref>|Njemačka procjena brojnosti partizanskih, njemačkih i kvislinških jedinica u Srbiji (21. august 1944).}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije|Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J28413, Jugoslawien, deutscher Rückzug.jpg|thumb|Nemački vojnici se povlače iz Srbije.]] Tokom septembra [[1944]]. glavna četnička mobilna formacija u centralnoj i zapadnoj Srbiji, [[Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa]] pod komandom [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]], skupa sa drugim pridruženim jedinicama, poražena je od nadirućih snaga [[NOVJ]] i potisnuta prema [[Beograd]]u. Ove su jedinice Nemci tokom [[3. oktobra|3]], [[4. oktobra|4.]] i [[5. oktobra]] 1944. vozovima prebacili sa željezničkih stanica Topčider i Ripanj do [[Kraljevo|Kraljeva]].<ref name="ReferenceC">Ratko Parežanin; MOJA MISIJA U CRNOJ GORI, Rim, 1974, str. 17-18.</ref><ref>Radomir Milošević-Čeda: ZAKASNELI RAPORT, Interprint, Beograd, 1996, str. 78-79.</ref> {{izdvojeni citat|Noću, iza ponoći, između 3. i 4. oktobra 1944, krenuli smo iz Beograda, sa železničke stanice u Topčideru... Uveče sam se oprostio sa komandantom Korpusa, generalom Kostom Mušickim... Kod Mušickog je u tom trenutku bio [[Nikola Kalabić]], a u štabu Dobrovoljačkog Korpusa sam primetio i Neška Nedića... Došli su da se dogovaraju sa Dobrovoljačkom komandom i da traže opremu i ostalo. Na brzinu progovorio sam nekoliko reči sa Neškom Nedićem. U vozu su s nama putovali i Kalabićevi četnici. Rekoše nam da idu do Kraljeva, gde se vrši koncentracija četnika za borbu.<ref name="ReferenceC"/>|Nedićev ministar [[Ratko Parežanin]]}} O oštrini borbi koje su se vodile između snaga NOVJ, s jedne, te okupatorsko-kolaboracionističkih jedinica s druge strane, svjedoči i jedan njemački izvještaj neposredno pred [[Beogradska operacija|pad Beograda]]. U izvještaju se apostofira strateški značaj koji je, za odbranu glavnog grada Srbije, predstavljala bojišnica u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], koju su držale jedinice Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kojom je komandovao potpukovnik Račić: {{izdvojeni citat|Račićeva jurišna grupa korpusa, koja je u septembru u teškim borbama na savskom zavoju bila potisnuta iz područja Čačak–Požega–Užice zbog napredovanja Titovih snaga u zapadnoj Srbiji ka severu, probila se natrag u područje Užice–Požega–Čačak zapadno ka Drini u pojedinačnim grupama, trpeći velike gubitke, nakon što su nemačke snage raspoređene u ovom području povučene na [[Istočni front]]. Usled nedostatka municije i oružja te u odsustvu nemačkih snaga koje bi ga poduprle, Račić je od tada mogao izvoditi samo manje operacije protiv komunističkih grupa. <br /> Brzo napredovanje Rusa preko doline Morave do saobraćajnice Beograd–Kraljevo potpuno je promenilo situaciju kod četnika. Čini se da je bliski kontakt s nemačkim trupama bio poremećen brzim pokretima nemačkih trupa uzrokovanim borbama, tako da se s te strane teško mogao vršiti bilo kakav kontinuirani uticaj na četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000562.] <br /> ({{jez-njem|"Die im September durch den Nordvormarsch der Tito–Kräfte im westserbischen Gebiet aus dem Raum Cacak–Pozega–Uzice in harten Kämpfen gegen den Savabogen zurückgedrückte Sturmkorpsgruppe Racic hat sich nach Abzug der in diesem Raum eingesetzten deutschen Kräfte an die Ostfront wiederum unter starken Verlusten in Einzelgruppen in das Gebiet westlich der Drina und den Ausgangsraum Uzice–Pozega–Cacak durchgekämpft. Wegen Mangel an Munition und Waffen und im Hinblick auf das Fehlen deutscher Kräfte als Rückhalt hat Racic seitdem nur kleinere Aktionen gegen komm. Gruppen durchführen können. <br /> Das rasche Vordringen der Russen über das Moravatal bis zur Straße Belgrad–Kraljevo hat die Lage der Cetniks völlig verändert. Die Tuchfühlung mit der deutschen Truppe scheint durch die im Kampfverlauf notwendig gewordenen raschen deutschen Truppenverschiebungen unterbrochen zu sein, sodass von dieser Seite die Möglichkeit zu laufender Einwirkung auf die Cetniks kaum mehr bestand."}})</ref>|Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] za 23. oktobar 1944. godine ponovo se pominje da je povučena nova linija [[Istočni front|Istočnog fronta]], kao i da ona prolazi preko teritorije okupirane Srbije i [[Balkan]]a. Iz dokumenta se može zaključiti kako četnička formacija potpukovnika Dragoslava Račića sudjeluje u frontu kao dio osovinskih snagâ, što je njemačkom Wehrmachtu svakako olakšalo povlačenje jedinicâ iz Grčke: {{izdvojeni citat|Istočni front: <br /> Pokušaj očigledno slabijih snaga [neprijatelja] da sa juga opkole našu borbenu grupu zapadno od [[Kriva Palanka|Krive Palanke]]. Uništenje neprijateljske grupe 24 km severoistočno od [[Priština|Prištine]] (300 poginulih neprijateljskih vojnika; uništeno ili zaplenjeno brojno oružje, vozila i vojna oprema). Vazdušno izviđanje ukazuje na pokret jakih snaga iz područja [[Kragujevac|Kragujevca]] ka [[Gornji Milanovac|Gor. Milanovcu]]. Četnička grupa Račića blokira rejon [[Čačak]]–[[Kraljevo]]–[[Požega (Srbija)|Požega]]. Pokreti naših snaga radi povlačenja u oblast severozapadno od [[Beograd]]a i dalje se odvijaju bez ometanja od strane neprijatelja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=655&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000649.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Abendmeldung vom 23.10.1944. <br /> Ostfront: <br /> Umfassungsversuch eigener Kampfgruppe W Kriva Palanka mit anscheinend schwachen Kräften von S. Vernichtung einer Feindgruppe 24 NO Pristina (300 Feindtote, zahlreiche Waffen, Fahrzeuge und Kriegsgerät vernichtet oder erbeutet). <br /> Aus Raum Kragujevac nach Luftaufklärung Bewegung starker Kräften gegen Grn. Milanovac. Cetnik–Gruppe Racic blockiert Raum Cacak, Kraljevo, Pozega. Eigene Absetzbewegungen Raum NW Belgrad auch weiterhin von Feind nicht verstört."}})</ref>}} O »formiranju novog istočnog fronta« pišu 4. novembra 1944. i feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] i general [[Hans Felber]]. U izvještaju koji predstavlja svojevrsni pregled najvažnijih događaja za period avgust—novembar 1944, najviši oficiri Wehrmachta na teritoriji okupirane Jugoslavije računaju da se, pored četnika Draže Mihailovića, na strani Nijemaca u ovom »frontu« bore i [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] i [[Srpska državna straža|SDS]], zaključujući da je situacija kritična za okupatora i kolaboracioniste: {{izdvojeni citat|Uprkos mobilizaciji jedinica za uzbunu i koncentraciju neznatnih rezervi, uz bezobzirno ostavljanje otkrivenih širih delova zemlje, prodor Titovih snaga preko Ibarske doline prema jugoistoku Srbije u žestokim borbama nije mogao da bude sprečen. Grupa armija »F« je protiv Titovih snaga, pripremljenih u Crnoj Gori, bacila u borbu 1. brd. div.[iziju]. Izmičući njenom pritisku, druge Titove jedinice su početkom avgusta prešle jugozapadnu granicu Srbije. Isprva je namera vojnoupravnog komandanta Srbije bila da otkloni glavno ugrožavanje u jugoistočnoj Srbiji. U tu svrhu je 28. avgusta Komandi Grupe »Auleb« povereno komandovanje nad svima jedinicama koje su bile angažovane u jugoistočnoj Srbiji. Trebalo je da napad počne posle dovođenja 1. brd. div. iz Crne Gore. Tada je kapitulacija Rumunije od 23. 8. iz temelja izmenila situaciju u političkom i vojničkom pogledu. Na Dunavu i na granici Banata nastao je novi istočni front, a podređene bugarske snage otpale su i koncentrisale su se, napuštajući prostore koje su obezbeđivale, krajem meseca, duž glavne pruge od Velike Plane do Leskovca, u cilju odlaska za Bugarsku. Rus[ke] i srpske, kao i pol.[icijske] dobr.[ovoljačke] jedinice i četničke jedinice, koje su se do tada, uprkos svih razočarenja, borile na strani nemačkog Vermahta, postale su nesigurne, poslednje čak i delom neprijateljske. Situacija je zahtevala momentalnu mobilizaciju svih snaga koje su u tom prostoru stajale na raspolaganju, kao i dovođenje drugih nemačkih snaga iz ostalog jugoistočnog područja i njihovo angažovanje za formiranje novog istočnog fronta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref>}} U mjesečnom izvještaju Armijske grupe »F« ({{jez-njem|Heeresgruppe F}}) za oktobar 1944, poslatom Komandi Jugoistoka, konstatuje se da četnici u Srbiji nijesu u stanju održati svoje pozicije bez prisustva njemačkih okupacionih trupâ. Oficiri Wehrmachta tvrde da je „prebacivanje najvećeg dijela četničkih jedinica koje su se nalazile u sjevernoj i istočnoj Srbiji u suštini izvršeno da bi se izbjegli sukobi sa Rusima“, na čiju ih je „podmuklost“ upozorila Vrhovna komanda JVuO: {{izdvojeni citat|U borbi sa snagama 1. komun. korpusa koje su napredovale ka Beogradu, krajem septembra je Rudnički korpus [JVuO] u rejonu Lazarevca (32 km si. od Valjeva) potpuno uništen, dok je Kosmajski korpus uspio da se održi u rejonu sjeverno od Mladenovca (4 km j–ji. od Beograda). Nakon povlačenja njemačkih trupa, budući u nemogućnosti da zadrže dotadašnja operativna područja zbog premoći Rusa i komunista, četničke jedinice koje su se borile u sjeverozapadnoj i centralnoj Srbiji prebačene su do sredine oktobra na područje južno od Zapadne Morave.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001138.] <br /> ({{jez-njem|"Die Verlegung des grössten Teiles der in Nord– und Ostserbien befindlichen Cetnik–Einheiten wurde im wesentlichen zur Vermeidung von Zusammenstössen mit den Russen vorgenommem, vor deren Hinterlist das Obkdo. die Stäbe dringend warnte. <br /> Im Kampf mit den auf Belgrad vorgehenden Kräften des I.komm.Korps wurde Ende September das im Raum Lazarevac (32 NO Valjevo) stehende Rudnik–Korps völlig zerschlagen, während das Kosmaj–Korps sich im Raum Nord Mladenovac (4 SSO Belgrad) behaupten könnte. <br /> Angesichts der Unmöglichket, nach dem Abzug der deutschen Truppen die bisherigen Einsatzräume gegen die Übermacht der Russen und Kommunisten zu halten, wurden die in Nordwest– und Mittel– Serbien kämpfenden Cetnik–Einheiten biss Mitte Oktober in den Raum südlich der Westl. Morava verlegt."}})</ref>}} Izbijanje [[Crvena armija|Crvene armije]] na severoistočnu granicu Jugoslavije izazvalo je pometnju u četničkim redovima. Znatan deo četničkih trupa tokom septembra razbijen je od strane NOVJ u zapadnoj Srbiji. Sam [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]] sa manjom grupom boraca je nateran na povlačenje u Bosnu. Neki su pokušali da napadom na Nemce pred sam dolazak Crvene armije ponovo steknu saveznički status ([[Predrag Raković|Raković]], [[Dragutin Keserović|Keserović]], [[Dragoslav Račić|Račić]]), ali je i ovaj pokušaj bio kratkotrajan. Nakon neuspeha, glavnina se krajem oktobra koncentrisala u oblasti Ivanjice. Upravo u tom periodu vrh Armijske grupe E iz Grčke izbio je do [[Novi Pazar|Novog Pazara]]. Četnici su se priključili [[Proboj Armijske grupe E kroz Sandžak|prodoru Armijske grupe E kroz Sandžak]] u istočnu [[Bosna|Bosnu]]. {{Wikisource|Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.}} {{izdvojeni citat|Draža Mihailović će nastaviti borbu protiv komunizma. Njegove jedinice se već bore sa Titovim trupama i imaju djelomično vezu sa njemačkim jedinicama (pukovnik v. Jungfeld, general Müller). Sada je stvar u tome, kako upotrebiti četničke jedinice kao prethodnice i osiguranje za komunikacije prilikom predstojećeg izmještanja njemačkih trupa iz Srbije. Pritom se neće moći izbjeći da četnici, prateći moguće pokrete njemačkih trupa ka zapadu, ne dospiju na tlo Hrvatske.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=51&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"D.M. wird weiterhin Kampf gegen den Kommunismus führen. Seine Verbände stehen nach wie vor gegen den Titobanden und haben zum Teil auch die notwendige Bindung an die deutsche Truppe (Oberst von Jungfeld, General Müller). Es wird nunmehr darauf ankommen, die Cetniks bei den zu erwartenden Absatzbewegungen der deutschen Truppe in Serbien als eine Art Vorhut einzusetzen, die die rückwärtigen Verbindungen durch Kampf gegen die dortständigen kommunistischen Banden öffnen. Dabei ist nicht zu vermeiden, dass die Cetniks im Zuge möglicher Rückverlegung der deutschen Kräfte in Serbien nach Westen auf kroatisches Gebiet übertreten."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Prvog dana oktobra 1944, u Komandi Jugoistoka je održano savjetovanje na kojem je upozoreno na promjenljivo raspoloženje četnika prema njemačkoj oružanoj sili u okupiranoj Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Srbija: [...] Četničko držanje i dalje različito. Srbijanski četnici se bore zajedno sa Wehrmachtom protiv komunista. Čak je i sam Draža Mihailović tražio njemačko osiguranje za planirano prebacivanje svog štaba iz sjeverozapadne Srbije u područje jugozapadno od Beograda. Ovaj plan se ipak nije ostvario. Suprotno tome, četnici u Istočnoj Bosni, Hercegovini i južnoj Crnoj Gori su neprijateljski nastrojeni. Kreću se ka obali, kako bi u slučaju savezničkog iskrcavanja s njima uspostavili kontakt i dobili savezničku zaštitu od crvenih. Iz sigurnog izvora se doznaje da D.M. izričito osudio njihovo protivnjemačko držanje.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=111&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000105—000106.] ({{jez-njem|"Cetnik–Haltung weiterhin uneinheitlich. Serbische Cetniks kämpfen zusammen mit deutscher Truppe gegen komm. Banden. DM. selbst bat sogar um deutsche Hilfe zur Sicherung beabsichtigter Verlegung seines Hauptstabes von NW–Serbien in Raum SW Belgrad. Diese Absicht jedoch nicht durchgeführt. Demgegenüber feindselige Haltung der Cetniks im O–Bosnien, Herzegovina und S–Montenegro und Bewegung dieser Kräfte zur Küste in den Raum Dubrovnik mit dem Ziel, bei erwarteter engl.Landung Verbindung mit Allierten aufzunehmen und Schutz gegen Rote zu suchen. Nach S.Qu. bekannt, dass DM. die deutschfeidliche Haltung dieser Cetniks aussdrücklich missbilligt."}})</ref>|Izvještaj sa savjetovanja kod načelnika štaba Jugoistoka od 2. oktobra 1944 (1. oktobar 1944.).}} Koliki je stepen kontrole nad četničkim snagama u Srbiji uspjela ostvariti njemačka Komanda Jugoistoka, vidljivo je i iz zapisnika sa sastanka na vrhu, održanog neposredno pred početak [[Beogradska operacija|Beogradske operacije]] (8. X 1944), kada su zabilježene i riječi Višeg SS i policijskog vođe [[Hermanna Behrendsa]]: {{izdvojeni citat|Na pitanje g-dina feldmaršala [tj. [[Maximilian von Weichs|von Weichs]]a — prim.] postoji li mogućnost komunističkog ustanka u Beogradu, Viši SS i policijski vođa Obergruppenführer Behrends je odgovorio odrečno, ističući da su stalnim pročešljavanjem u posljednje vrijeme uklonjeni svi oni komunisti koji bi na bilo koji način mogli učestvovati u takvoj akciji. Na pitanje gdje se nalaze komunisti zatvoreni u koncentracioni logor, Behrends je odgovorio da su svi pobijeni. Na kraju je skrenuo pažnju na to da je u četničke redove uspio ubaciti dovoljno jake grupe Službe sigurnosti [SD-Sicherheitsdienst], koje imaju ostati sa četnicima i ubuduće. Na to je glavnokomandujući primijetio da je samo to dovoljan razlog zašto bi se vodstvo nad četnicima trebalo povjeriti isključivo Višem SS i policijskom vođi.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=52&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"Die Frage des Herrn Feldmarschall an den Obergruppenführer Behrends, ob er mit einem kommunistischen Aufstand in Belgrad rechne, verneinte dieser unter Hinweis darauf, dass er in letzter Zeit durch dauernde Durchkämmungen alle irgendwie für einen Putsch infrage kommenden Kommunisten beseitigt habe. Die Frage nach dem Verbleib der im Konzentrationslager erfassten Kommunisten beantwortete er dahingehend, dass diese alle umgelegt seien. Abschliessend wies Obergruppenführer Behrends noch daraufhin, dass er bei den Cetniks ausreichend starke SD—Kommandos eingebaut habe, die bei den Cetniks verbleiben würden. Von seiten O.B.Südost wurde daraufhin festgestellt, dass allein schon durch diese Tatsache die weitere Führung der Cetnikverbände durch den Höh.SS und Pol.Führer gegeben sei."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Nakon poraza u [[Bitka na Jelovoj gori|bici na Jelovoj gori]], Vrhovna komanda JVuO na čelu sa Dražom Mihailovićem obrela se u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]]. Potpukovnik [[Zaharije Ostojić]], komandant Istaknutog dela štaba Vrhovne komande, šalje 30. septembra 1944. komandantu Zlatiborskog korpusa kapetanu Dušanu Radoviću (pseudonim »Kondor«) upozoravajuću depešu: {{izdvojeni citat| ''Za Kondora — ultra urgent'' Imam obaveštenje da ste Vi, [Miloš] Marković i [Filip] Ajdačić upućeni u [[Višegrad|višegradski]] srez sa specijalnim zadatkom i da ćete isti izvršiti u punoj vezi sa [[Gestapo]]m i Švabama. Vaši ljudi pričaju da su kaznena ekspedicija. Još u toku današnjeg dana očekujem Vaše objašnjenje, jer ću u protivnom preduzeti potrebno, a narod i istorija reći će ko je izdajnik?<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_133.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša Istaknutog dela štaba Vrhovne komande od 7. avgusta 1944. do 7. januara 1945. godine]</ref>}} Jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[NOVJ]] u prvoj polovini oktobra [[1944]]. zaposele su komunikaciju dolinom [[Morava (reka)|Morave]] između [[Vranje|Vranja]] i [[Velika Plana|Velike Plane]], što je otežalo [[Proboj Armijske grupe "E" iz Grčke 1944|proboj Armijske grupe "E" iz Grčke]]. Ova formacija time je bila usmerena na komunikaciju [[Skoplje]] - [[Kosovska Mitrovica]] - [[Raška]], odnosno dolinom [[Ibar (reka)|Ibra]], i zatim na otvaranje puteva prema [[Sarajevo|Sarajevu]] pod borbom. Tokom ovog četvoromesečnog proboja saradnja između Armijske grupe "E" i četnika iz [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]] imala je više vidova. U izvještaju [[91. armijskog korpusa]] Wehrmachta od 25. oktobra 1944. godine, što ga je potpisao general [[Werner von Erdmannsdorf]],<ref>NARA, T314, Roll 1360, frame no. 000889.</ref> odato je svojevrsno priznanje generalu Mihailoviću i njegovim četnicima kao najvrjednijim antikomunističkim (sa)borcima na čitavom okupiranom području [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]: {{izdvojeni citat|Među antikomunističke grupe u Srbiji spadaju i sljedbenici srpskog pukovnika Draže Mihailovića [Mihailović je unaprijeđen u čin generala još decembra 1941. — prim.] i neke nezavisne četničke jedinice (četnik — borac za slobodu). Pukovnik Draža Mihailović igra u Srbiji ulogu sličnu onoj koju igra general [[EDES]]-a [[Napoleon Zervas|Zervas]] u Grčkoj. On jeste anglofil, ali i apsolutno antikomunistički nastrojen. Na osnovu njegova antikomunističkog stava, saradnja [četnika i Nijemaca] u borbi protiv Titovih komunističkih bandi bila je uglavnom zadovoljavajuća. Srbin je dobar vojnik i u tom pogledu nalazi se na prvom mjestu na Balkanu. Disciplinovan je, žilav i uporan, te stoga stoji iznad prosječnog Grka. Srpske bande se bore žešće od Grka i imaju se više cijeniti od grčkih bandita. Njihovo naoružanje je dobro.|Uputstvo za srpsko-albansku teritoriju, izdato od strane Obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa, 25. X 1944.}} Prilikom proboja od [[Sjenica|Sjenice]] prema [[Prijepolje|Prijepolju]] [[24. oktobra|24]]-[[31. oktobra]] [[1944]]. Nemci su nastupali zajedno sa borcima [[Srpski udarni korpus|Srpskog udarnog korpusa]] protiv snaga [[37. sandžačka divizija|37. sandžačke divizije]]. Od Prijepolja se glavnina [[Armijska grupe "E"|Armijske grupe "E"]] kroz Sandžak usmerila na pravac Prijepolje — Višegrad — Rogatica — Sarajevo. Jednim motorizovanim bataljonom Nemci su 1. novembra otvorili su put Prijepolje - Pljevlja, i usmerili celokupne četničke snage iz [[Srbija|Srbije]] na pravac [[Sjenica]] — [[Prijepolje]] — [[Pljevlja]] — [[Goražde]]. Time su iskoristili snage [[JVUO]] iz Srbije kao svoju levu pobočnicu. Nakon toga, svojim napadom na NOVJ u pravcu Tuzle ([[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944]]) sadejstvovale su snagama [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] u njihovom proboju na sever. U dnevnom izvještaju za 13. novembar 1944. o situaciji na teritoriji okupirane Jugoslavije iz štaba Armijske grupe »F«, u paragrafu naslovljenom “Njemačke i savezničke trupe“, navodi se, očigledno na osnovu presretnute komunikacije snaga NOVJ, da se general Dragoljub Mihailović nalazi u rejonu [[Sjenica|Sjenice]] sa „aktivnim jugoslovenskim generalom” (moguće da je riječ o [[Miroslav Trifunović|Miroslavu Trifunoviću]]).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=719&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001217.] <br /> ({{jez-njem|"I. Deutsche und verbündete Truppen. <br /> Draza Mihajlovic befindet sich mit einem aktiven jugosl. General im Sjenica. (VII.mont.Brig. an 3.Div. 4.11.)"}})</ref> Dok komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] general [[Aleksander Ler|Ler]] u svom pregledu brojnog stanja od [[16. novembra]] [[1944]]. ubraja 10.000 četnika Pavla Đurišića u vlastite (njemačke) trupe,<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_174.htm Pregled brojnog stanja jedinica potčinjenih Grupi armija »E« na dan 16. 11. 1944. godine, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII — dokumenti Nemačkog rajha, knjiga 4], Vojnoistorijski institut, Beograd — dokument br. 174.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frames no. 000376—000377.]</ref> dotle se za četnike iz Srbije u izveštaju poslatom Vrhovnoj komandi u [[Berlin]]u kaže da se "drže u senci Vermahta". Nevoljno savezništvo veoma dobro ilustruje i sljedeći izveštaj: {{izdvojeni citat|[General] [[Miroslav Trifunović|Trifunović]] sa oko 18.000 četnika [[Dragoslav Račić|Račića]] i [[Dragutin Keserović|Keserovića]], uporedno sa nem. pokretima u rejonu [[Prijepolje]]. Pravac marša [[Foča]]. U početku učešće u borbenim dejstvima na nemačkoj strani (zaštita bokova). U poslednje vreme samo saputnici. Utisak: dokle god postoje zajednički interesi — uopšte mir. Ako vide mogućnost uspeha, bezuslovno treba očekivati prepade na nemački [[Vermaht]], naročito na odvojene grupe. <br /> Moli se da se dostavi rezultat pregovora DM — [[Hermann Neubacher|zastupnik Ministarstva spoljnih poslova]].<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"2.) Trifunovic mit ca. 18000 Cetniks des Racic und Keserovic gleichlaufend mit dt. Bewegungen im Raum Prijepolje Marschrichtung Foca. Anfangs Teilnahme an Kampfhandlungen auf deutscher Seite (Flankenschutz). Neuerdings nur Mitläufer. Eindruck: Solange gleichlaufende Interessen im allgemeinen Ruhe. Wenn erfolgversprechend, Überfälle gegen deutsche Wehrmacht, besonders Splittergruppen, unbedingt zu erwarten. <br /> 3.) Um Übermittlung des Verhandlungsergebnisses DM – Vertreter AA wird gebeten."}})</ref>}} Načelnik štaba Armijske grupe »E« general-major [[Erich Schmidt-Richberg]] piše 5. decembra 1944. godine o pokušajima da se s četnicima Draže Mihailovića nađe, u vrijeme zajedničkog povlačenja, obostrano korisno rješenje u smislu nastavka saradnje u borbi protiv snagâ [[NOV i POJ]]: {{izdvojeni citat| ''Borbenoj grupi pukovnika Bemera <br /> Glavni štab [[V SS brdskog korpusa]]'': 1) Pošto nemačka Vrhovna komanda sa opunomoćenicima DM već pregovara (preko izaslanika pukovnika [[Gojko Borota|Borote]]), molimo da se generalu Trifunoviću predoči da sačeka uputstva od svog pretpostavljenog starešine. 2) Utvrđivanje neke neutralne zone ist. od [[Sokolac|Sokolca]] ne može se dovesti u sklad sa nemačkim planovima. 3) Ostali predlozi DM već su dostavljeni. 4) U držanju nemačkog Vermahta, koje je ranije utvrđeno, prema četnicima ništa se nije promenilo. Nemački Vermaht ima nameru da zadovolji potrebe četnika u što većoj meri uzimajući u obzir i pružanje materijalne pomoći.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=868&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000862.] <br/> ({{jez-njem|"An Kampfgruppe Oberst Böhmer nachrichtl.: <br /> Gen.Kdo.V.SS-Geb. Korps (durch Schreiben, 2. Ausf.) <br /> 1.) Da deutsches Okdo. nur mit einer DM Vertretung verhandeln kann, und dies bereits geschiet (von entsandter Oberst Borota), wird gebeten, dass General Trifunovic nahezulegen, Weisungen seiner vorgesetzten Stelle abzuwarten. <br /> 2.) Festlegung eines neutralen Raumes ostw. Sokolac läst sich mit deutschen Planungen nicht in Einklang bringen. Entsprechende andere Vorschläge wurden bereits DM übermittelt. <br /> 3.) An dem ursprünglich festgelegten Verhalten der deutschen Wehrmacht gegenüber den Cetniks hat sich nichts geändert. <br /> 4.) Die deutsche Wehrmacht wird versuchen, den Bedürfnissen der Cetniks weitgehend gerecht zu werden und beabsichtigt hierzu auch materielle Hilfeleistung."}})</ref>}} U posljednjim mjesecima okupacije Jugoslavije, dužnosnici njemačkog Wehrmachta mogli su dati konačni i zaokruženi sud o karakteru kolaboracije JVuO sa okupacionim snagama. Tako uputstvo iz štaba 91. armijskog korpusa od 26. decembra 1944. godine sadrži veoma iznijansirano tumačenje kvaliteta dosadašnje njemačko-četničke saradnje, prvenstveno uslovljene spoznajom da [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] predstavlja zajedničkog neprijatelja. Pored toga, oficiri iz štaba 91. koprusa analiziraju kako se može proći s najmanje političke štete usljed stalno prisutnog antagonizma između vlasti NDH i četnikâ, preporučajući oprez u odnosima s potonjima zbog njihovih neprekinutih veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]: {{izdvojeni citat|Srpski četnici: <br /> Upotreba četničkih jedinica dala je u raznim oblastima dobre rezultate. Poznavanje zemljišta od strane četnikâ i njihove izviđačke aktivnosti protiv Titovih snaga od koristi su njemačkom Wehrmachtu. Međutim, oslanjanje četnika na njemački Wehrmacht proizilazi isključivo iz činjenice da su inferiorni u odnosu na Titove snage — [[Angloamerika|angloamerička]] oružana intervencija bi ih navela da odmah promijene kurs. Njihovi pokušaji da se svrstaju uz angloameričkog neprijatelja se nastavljaju. Stoga se savjetuje veliki oprez kada se postupa sa četnicima. Za vlastiti stav prema četnicima presudno je sljedeće: <br /> 1) Upotreba četničkih jedinica mora se sprovesti na način tako da, u slučaju nagle promjene kursa, šteta ostane u granicama podnošljivog; <br /> 2) Nijemci moraju iskoristiti neprijateljstvo između četnika i boljševičkih bandi; <br /> 3) Saradnja s četnicima od slučaja do slučaja u zamjenu za opskrbu borbenom municijom, zdravstvenu njegu i snabdijevanje namirnicama, ukoliko su dostupne; <br /> 4) Cjelokupno hrvatsko stanovništvo mrzi četnike; kompromis između njih i hrvatskih vlasti (posebno ustaša) teško da je moguć. Stoga, moramo spriječiti njihov upad na hrvatski teritorij, posebno između [[Drina|Drine]] i [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Prelazak [natrag] preko Drine u Srbiju, naročito od strane četnika iz Stare Srbije [misli se na teritoriju Nedićeve Srbije — prim.], treba podržati, jer se time izbjegava konflikt s NDH. Na hrvatskom tlu, taktički nužan kontakt s četnicima tokom operacija protiv Titovih snaga treba održati što je moguće više neprimjetnijim, s obzirom na odnos s ustašama; <br /> 5) Postojeća mržnja između srpskih četnika i [[Bošnjaci|Muslimana]] zahtijeva poseban oprez tokom pregovora s obje strane i njihovog upošljavanja, jer će se i jedna i druga strana ili povući ili odmah zauzeti neprijateljski stav ako se za takve pregovore sazna; <br /> Da li se četnici mogu iskoristiti u njemačku svrhu u borbi protiv Titovih bandi, '''čime bi se uštedjela njemačka krv''', zavisiće od razumnog i vještog pregovaranja s njima.<ref>[https://znaci.org/ok/T317.php?sta1=etni&sta2=D.M&idem=1404 NARA, T314, Roll 1630, frame no. 000770.] <br /> ({{jez-njem|"Die serbischen Cetniks. <br /> Der Einsatz von Cetnik–Verbänden hat in verschiedenen Gebieten guten Ergebnissen geführt. Von Nutzen für die Deutsche Wehrmacht ist die Landeskenntnis der Cetniks und ihre Aufklärungstätigkeit den Titobanden gegenüber. <br /> Anlehnung der Cetniks an die Deutsche Wehrmacht beruht jedoch nur auf die Tatsache, daß sie den Titokräften unterlegen sind: ein bewaffnetes angloameriknisches Eingreifen wird ihr sofortiges Umschwenken veranlassen, Ihre Versuche, sich dem angloamerikanischen Gegner zu nähern, laufen weiter. Große Vorsicht den Cetniks gegenüber ist daher angebracht. <br /> Für die eigene Haltung den Cetniks gegenüber ist maßgebend: <br /> 1.) Der Einsatz der Cetnik–Verbände ist so durchzuführen, daß bei plötzlichem Umschwenken der Schaden in erträglichen Grenzen bleibt. <br /> 2.) Die Feindschaft zwischen den Cetniks und bolschewistischen Banden muß deutscherseits ausgenützt werden. <br /> 3.) Zusammenarbeit mit Cetniks von Fall zu Fall gegen Bereitstellung von Gefechtsmunition, sanitäre Betreuung und Verpflegung, soweit diese vorhanden. <br /> 4.) Die Cetniks sind bei der gesamten kroatischen Bevölkerung verhasst, ein Ausgleich zwischen ihnen und den kroatischen Dienststellen (bes. Ustascha) ist kaum möglich, daher muss ein Eindringen in den innerkroatischen Raum insbesondere zwischen Drina und Bosna unsererseits verhindert werden. Ein Übertritt insbesondere der altserbischen Cetniks über die Drina nach Serbien ist zu unterstützen, da so Konflikt mit Kroatien vermieden wird. Auf kroatischem Boden ist taktisch notwendige Fühlung mit Cetniks bei Einsatz gegen Titobanden im Hinblick auf Verhältnis zur Ustascha möglichst wenig in Erscheinung treten zu lassen. <br /> 5.) Der bestehende Haß zwischen serbischen Cetniks und Muselmanen verpflichtet bei Verhandlungen und Einsatz beider Teile zu besonderer Vorsicht, da bei Bekanntwerden solcher Verhandlungen beide Parteien entweder abspringen oder sofort eine feindselige Haltung einnehmen werden. <br /> Von einer verständnisvoll und geschickt geführten Verhandlung mit den Cetniks wird es abhängen, ob diese durch Einsatz gegen Titobanden für deutsche Zwecke nutzbar gemacht werden können, somit also deutsches Blut gespart werden kann."}})</ref>|Uputstvo načelnika štaba 91. armijskog korpusa o „srpskim četnicima“ iz decembra 1944.}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore|Pavle Đurišić|Crnogorski dobrovoljački korpus}} [[File:Spisak vlastitih trupa njemačke Armijske grupe E 1944, decembra 1944.jpg|thumb|Spisak trupa njemačke Armijske grupe »E« iz decembra 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000376.]</ref> Na spisku se nalazi i “10.000 Crnogoraca“ ({{jez-njem|"10.000 Montenegriner"}}). Riječ je o četnicima [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] (tj. CDK), koji su se povlačili zajedno sa okupacionim snagama.]] Dok su srbijanski četnici sadjejstvovali snagama Armijske grupe »E« u njihovom proboju na sjever, četnici iz Crne Gore uzeli su učešća u [[Proboj XXI brdskog korpusa iz okruženja|proboju XXI brdskog korpusa iz okruženja]]. Jedinice crnogorskih četnika, koje su od Njemaca takođe preformirane u dobrovoljačke pukove ("[[Crnogorski dobrovoljački korpus]]"), borile su se u sastavu njemačkog [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. brdskog korpusa]] između [[Danilovgrad]]a i [[Cetinje|Cetinja]] rame uz rame sa njemačkim vojnicima. Ove snage učestvovale su zajedno sa njemačkim snagama u operacijama protiv NOVJ ([[Operacija Frilingservahen aprila 1944|Frilingservahen]], [[Operacija Ribecal avgusta 1944|Ribecal]]). Komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe "E"]] je u svom izvještaju od ove četnike ubrojao u brojno stanje svojih jedinica: {{izdvojeni citat|C. D. K. od 3 puka, pod komandom potpukovnika [[Pavle Đurišić|Đurišića]], formiran neposredno od strane K-de 2. OkA ([[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]]), bio je do sada u službenom pogledu potčinjen K-di 2. OkA a u snabdevačkom i taktičkom pogledu 181. peš. div., koja je trebalo da se obimno uključi u obuku. [...] C.D.K. se do sada dokazao u borbi protiv komunista, ali je upitna njegova pouzdanost prema njemačkom Wehrmachtu zbog Đurišićeva kontradiktornog stava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=825&rec=314&roll=664 NARA, T314, Roll 664, frame 000817.] <br /> ({{jez-njem|"M.F.K. zu 3 Rgt. unter Führung Oberstleutnant Djurisic, wurde von Pz.AOK 2 unmittelbar aufgestellt, unterstand bisher truppendienstlich Pz.AOK, versorgungsmässig und taktisch 181.Inf.Div., die sich ausbildungsmässig weitgehend einzuschalten hatte. <br /> M.F.K. im Kampf gegen Kommunisten bisher bewährt, jedoch in seiner Zuverlässigskeit gegenüber der deutschen Wehrmacht durch widerspruchsvolle Haltung Djurisic fragwürdig."}})</ref>|Izvještaj Komande 21. brdskog korpusa Komandi Grupe armija "E" od 23. septembra 1944. godine}} O odluci komandanta Crne Gore, Boke i Sandžaka JVuO potpukovnika Pavla Đurišića da slijedi kolonu njemačkih armijâ pri povlačenju s Balkana, te o značajnoj pomoći pruženoj okupatoru od strane crnogorskih četnika tom prilikom, piše u svojim ratnim memoarima i [[Hermann Neubacher]]: {{izdvojeni citat|On je bio opasan nemački saveznik. Meni je uvek bilo savršeno jasno da bismo mi za Pavla Đurišića, u slučaju invazije zapadnih sila na Balkan, ponovo postali njegov najveći neprijatelj. Kada je započelo povlačenje nemačkih trupa iz Crne Gore, Pavle Đurišić je krenuo sa njima. Tokom napornih marševa po planinskom terenu, tokom operacije povlačenja prolazili smo i kroz područja koja su kontrolisali partizani. Njegove trupe vodile su borbu sa partizanima i time nemačkim trupama olakšale evakuaciju sa tog prostora. Kasnije je Pavle Đurišić sklopio ugovor sa ustaškim trupama Ante Pavelića, da bi mogao da prođe sa svojim jedinicama kroz Hrvatsku i Istru. Tamo su se već nalazile i druge četničke jedinice, kao i Ljotićevi dobrovoljci.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN], str. 176—177.</ref>|[[Hermann Neubacher]]}} === Prelazak sa Nemcima u Bosnu (1944-1945) === {{main|Proboj Armijske grupe E kroz istočnu Bosnu|Četnička ofanziva u istočnoj Bosni 1944.|Bosanska golgota}} [[File: Četnički oficir Dinarske divizije, SS-Sturmbannführer Ernst Lerch i neidentificirani SS-Hautsturmführer tokom ofanzive protiv IX. korpusa.jpg|thumb|Oficir [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije JVuO]], SS-Sturmbannführer [[Ernst Lerch]] i neidentificirani SS-Hauptsturmführer tokom ofanzive protiv [[9. korpus NOVJ|9. korpusa NOVJ]] u Sloveniji, mart 1945. godine<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2016/05/bk0164.html Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0164 | Photo | Höherer SS- und Polizeiführer Adriatisches Küstenland]</ref>]] [[Armijska grupa "E"]] imala je u planu otvaranje komunikacija kroz istočnu Bosnu, pa je krajem novembra jedna njena divizija ([[11. poljska vazduhoplovna divizija (Nemačka)|11. poljska vazduhoplovna divizija]]) započela napad pravcem od [[Rogatica|Rogatice]] prema [[Zvornik]]u, protiv snaga [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg udarnog korpusa]] [[NOVJ]]. Međutim, kako su tokom ofanzive [[NOVJ]] i Crvene armije od 3. decembra nemačke pozicije na [[Sremski front|Sremskom frontu]] ozbiljno ugrožene, ova divizija hitno je izvučena i transportovana prugom [[Sarajevo]] - [[Slavonski Brod]] na [[Sremski front]]. Na njeno mesto usmerena je glavnina četnika iz [[Srbija|Srbije]]. U izvještaju Operativnog odjeljenja u [[Sarajevo|Sarajevu]] Armijske grupe »E« od 10. decembra 1944, koji potpisuje potpukovnik Warnstorff, istaknuto je: {{izdvojeni citat| Telegram 34. i 91. arm. korpusu, 5. SS-brd. arm. korpusu i Korpusnoj grupi »Kibler«: 1) Četnici na maršu u širi rejon Valjeva privremeno će preći preko područja Rogatica — Ljubovija — Zvornik — Kladanj. 2) DM garantuje najlojalnije držanje prema nemačkim jedinicama i nudi saradnju. Znak raspoznavanja za saradnju između nemačkih jedinica i četnika je: Mitrovica. 3) Četnike u što većoj meri koristiti za službu izviđanja. Materijalna pomoć može im se obezbediti u ograničenim razmerama ukoliko se stave na raspolaganje za borbu protiv bandi. 4) K-da Grupe armija obavestila je hrvatske vlasti o navedenom kretanju.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=998&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000992.] ({{jez-njem| <br /> "1.) Cetniks überschreiten auf dem Marsch in den Großraum Valjevo vorübergehend das Gebiet Rogatica – Ljubovija – Zvornik – Kladanj. <br /> 2.) DM hat loyalste Haltung gegenüber deutscher Truppe zugesichert und bietet Zusammenarbeit an. Kennwort zwischen deutscher Truppe und Cetniks für Zusammenarbeit ist "Mitrovica". <br /> 3.) Die Cetniks sind weitgehend für Erkundungsaufträge zu verwenden. Materielle Hilfe darf ihnen in beschränktem Ausmaß gewährt werden, soweit sie sich zum Kampf gegen die Banden zur Verfügung stellen. <br /> 4.) Die kroatischen Behörden sind über obige Bewegung durch Okdo. unterrichtet worden."}})</ref>}} U izvještaju njemačkog opunomoćenog generala u [[NDH]] od 24. decembra 1944. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_82.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje POSLJEDNJI DANI NA VUČJAKU]</ref> navodi se da je general Draža Mihailović izrazio spremnost za suradnju i sa formacijama NDH u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Prema izvješću pouzdanog agenta, Draža Mihajlović je izrazio namjeru da se bori skupa sa ustašama i domobranima, jer je njihov zajednički glavni cilj uništenje komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=443&rec=311&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000427.] <br /> ({{jez-njem|"Nach zuverlässiger V–Mann–Meldung soll Draza Mihajlovic geäussert haben, er wolle mit den Ustascha und Domobranen zusammen kämpfen, da das gemeinsame Hauptziel die Vernichtung des Kommunismus sei."}})</ref>|Izvještaj njemačkog opunomoćenog generala u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 24. XII 1944.}} Četnici su, pod ličnom komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]], nakon koncentrisanja unutar nemačko-ustaških linija, izvršili [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|napad na snage NOVJ]]. 8. decembra [[1944]]. ujutro sa nemačko-ustaških položaja u okolini [[Rogatica|Rogatice]] krenuli u silovit napad prema [[Zvornik]]u. Ovaj napad bio je usklađen sa napadom nemačkog 34. armijskog korpusa sa druge strane, pravcem [[Užice]] - [[Ljubovija]] - [[Zvornik]]. Ovom prilikom četnicima su Nemci obezbedili snabdevanje municijom, kao i zbrinjavanje ranjenika u nemačkim bolnicama u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Pošto je prodor četnika prema [[Zvornik]]u odbijen, njihova glavnina usmerila se prema oslobođenoj [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|neizvesnim borbama od 24. do 28. decembra]] [[Treći udarni korpus NOVJ]] krajnjim naporom odbio je ovaj napad. Nakon ovog poraza, glavnina [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] snaga razmestila se u [[Modriča|Modriči]] i okolini, gde su nakon kraćeg sukoba uspostavili sporazum sa snagama NDH. Tako su se našli na za Nemce vitalnoj komunikaciji Sarajevo - Brod, vodeći zajedno sa Nemcima teške dvomesečne borbe protiv [[Druga armija JA|Druge jugoslovenske armije]], koja je nastojala da je prekine. Preko pukovnika Borote, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, uspostavljena je saradnja sa nemačkim štabom u [[Sarajevo|Sarajevu]], od kojeg je obezbeđeno snabdevanje municijom i bolničko zbrinjavanje ranjenika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_130.htm Opšti uslovi sporazuma o saradnji između četnika i nemačkih jedinica pripremljeni za pregovore decembra 1944. godine], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - dokument broj 130</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Ratni dnevnik Armijske grupe E 1.10.1944-31.12.1944], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - prilog broj 2, (10. decembar 1944)</ref> [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićeva]] grupacija takođe je uspostavila vezu sa Štefanom Hedrihom ({{jez-nem|Stefan Hedrich}}), SS-oberfirerom i inspektorom u glavnom štabu SS, komandantom SS-oblasti Severozapadna Bosna.<ref>[https://www.znaci.org/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß], četvrti deo: Das Kriegsjahr 1944 (Ares verlag, Graz), strana 268.</ref> [[3. april]]a 1945. godine, kada su nemačke trupe napuštale Bijeljinu i okolinu, Mihailović je pokušao da ih pridobije da ostanu pod njegovom komandom kao jugoslovenski državljani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_192.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša štaba Vrhovne komande od 12. decembra 1944. do 7. aprila 1945. godine]</ref> [[Schutzstaffel|SS]]-Sturmbannführer (major) [[Ernst Lerch]], u izvještaju od 8. marta 1945. godine, piše da je [[Aleksandar Nikolić (četnik)|Aleksandar Nikolić]], zapovjednik Sremsko-slavonske komande JVuO, zajedno sa svojim trupama (za koje navodi da broje oko 80 ljudi, ali i da bi po pristizanju ostatka jedinice ta cifra mogla dostići i 400) došao u [[Istra|Istru]], tj. u [[Operativna zona Jadransko primorje|Operativnu zonu Jadransko primorje]], gdje se stavlja na raspolaganje njemačkim vlastima. Ernst Lerch moli nadređene da naznače rejon u kojem bi »grupa pukovnika Nikolića« mogla da bude »upotrebljena«: {{izdvojeni citat|1.) U prostor [[Jurdani]], prov. [[Rijeka (grad)|Rijeka]], stigli su delovi četničke grupe pukovnika Nikoliča u jačini oko 80 ljudi. 2.) Prema telegr. Glavnog ureda SS od 7. 2. 45, delovodn. pov. br. 375/45, grupa Nikolić potčinjena je komandantu SS i policije u [Operativnoj zoni] Jadr. primorje. [...] 6.) Pukovnik Nikolić je samostalni četnički komandant i njegov načelnik Štaba major Miladinović je izjavio da ova grupa ne želi nikakvu zavisnost od ministra [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]a, odn. od drugih četničkih grupa. <br /> Oni obećavaju da će se stoprocentno zajedno s Nemcima boriti kako protiv komunista tako i protiv regularnih engleskih trupa koje oni navodno preziru iz dubine duše. <br /> Ovaj osnovni stav oni će zadržati u svakoj situaciji pa ma šta se desilo.<ref>[https://znaci.org/zb/4_6_19.htm Zbornik NOR-a – tom VI – Borbe u Sloveniji – knjiga 19. – 1. III – 15. V 1945. godine, Vojnoistorijski institut], Beograd, 1975, dokument br. 161, str. 822–823.</ref>|Obaveštenje komandanta SS i policije u Operativnoj zoni Jadransko primorje od 8. marta 1945. o pristizanju četnika pukovnika Nikolića u Istru}} [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnu Evropu]], u svojim poslijeratnim memoarima ističe da je sa četničkim komandantom održavao vezu sve do aprila 1945, tj. do [[Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)|zajedničkog povlačenja Nijemaca i četnika]] pred jedinicama NOVJ i [[Crvena armija|Crvene armije]]. Neubacher navodi da je postojala i zamisao o susretu između njega i generala Mihailovića, ali [[Joachim von Ribbentrop]] nije dao dopuštenje za taj sastanak: {{izdvojeni citat|Tokom sukoba četnika sa Englezima, stiglo je do mene pitanje da li bih bio spreman da razgovaram sa Dražom Mihailovićem. Ovu sam molbu prosledio ministru spoljnih poslova Ribentropu, tražeći od njega da mi dozvoli da do takvog susreta dođe. U principu, nije mi bilo zabranjeno da uspostavim kontakt. Ali, za vođenje razgovora morao sam da dobijem specijalnu dozvolu. Bilo mi je, međutim, zabranjeno da stupim na teren koji kontroliše Draža Mihailović. Moja spremnost i želja da se sretnem sa njim bili su veliki, te sam uskoro morao da sam sebi priznam da je moj glavni motiv bio – radoznalost. Da se sretnem sa četničkim vođom, a da se prethodno ne izvrše potrebne pripreme, razgovor bi bio besmislen, i jedino bi doneo neugodnost i neprilike za Dražu Mihailovića, jer bi dobio etiketu „kolaboratera“. Trebalo je susret dobro organizovati, kako bi bilo sigurno da će doneti senzacionalan rezultat. Verovatno je i sam Draža Mihailović tako razmišljao, pa zato, najzad, nije nikada ni došlo do našeg susreta. Ali, ostali smo u vezi preko naših posrednika. I jedna i druga strana bila je u tim kontaktima veoma oprezna. Jedan moj poverljiv čovek čak je tri puta bio u Dražinom glavnom štabu. Da ne bih bio suviše opširan, zadovoljiću se samo tvrdnjom da Draža Mihailović svoju politiku sve do kraja rata nije menjao. Tek početkom 1945, u vreme naših poslednjih borbi u Hrvatskoj, kada je povlačenje naših trupa sa tog prostora bilo samo pitanje dana, Draža Mihailović mi se obratio direktnom molbom – i to preko svojih poverljivih ljudi u Beču – da mu pružim pomoć u vezi sa naoružanjem njegovih jedinica. Tokom nekoliko dana ja sam čak imao direktnu radio-vezu sa njegovim glavnim štabom u Bosni. Moj poverljiv čovek bio je poslednji put kod Draže u aprilu 1945.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 161–162.</ref>}} General Mihailović je odbijao da osobno uđe u bilo kakav aranžman s okupatorom, i od ove je politike odstupio samo u četiri ili pet navrata tokom rata. Riječ je o [[Sastanak u Divcima|sastanku u Divcima]] sredinom novembra 1941. godine, zatim o dva sastanka s predstavnikom Hermanna Neubachera, [[Rudolfom Stärkerom]], u jesen 1944 (prvi u zapadnoj Srbiji na kojem je Mihailovića pratio pukovnik [[Robert H. McDowell]], šef američke vojne misije pri njegovu štabu, a drugi u sjeveroistočnoj Bosni), kao i o posljednjem sastanku sa Stärkerom na planini [[Vučjak]], početkom aprila 1945. Neubacher pokušava u svojoj knjizi ekskulpirati Mihailovića od odgovornosti za kolaboraciju.<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> == Nemci o generalu Mihailoviću i JVuO == [[Datoteka:Draža pred sudom.jpg|mini|desno|Optuženi [[Dragoljub Mihailović]] na [[Beogradski proces|suđenju u Beogradu]] [[1946]].]] {{izdvojeni citat|'''Njemačka je za D.M.-a neprijatelj br. 2 – neprijatelj br. 1 su komunisti'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944.}} Jedna od najrječitijih evaluacijâ komandne sposobnosti načelnika štaba Jugoslovenske vojske u Otadžbini, a koja potiče iz primarnih izvora njemačke provenijencije, sadržana je u mjesečnom izvještaju Komande Jugoistoka za mart 1943. godine<ref>[https://znaci.org/00001/40_51.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje BITKA NA NERETVI I NJENE POSLJEDICE]</ref>: {{izdvojeni citat|Dosadašnje borbe pokazuju da je Mihailović kao vojni komandant zatajio. Mihailović snosi glavnu krivnju za dosadašnje neuspjehe zbog nepravilne procjene vremena, prostora i zemljišta i zbog toga što nije iskoristio opće date mogućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=813&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame 6290063.] <br /> ({{jez-njem|"Die bisherigen Kämpfe zeigen, daß Mihailovic als militärischer Führer versagte. Die gegebenen Möglichkeiten infolge Unkenntnis von Zeitbedarf, Raum und Gelände nicht erkennend, trägt er die Hauptschuld an den bisherigen Mißerfolgen."}})</ref>|Procjena situacije Komande Jugoistoka za mart 1943. (1. april 1943.)}} Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i [[feldmaršal]] [[Maximilian von Weichs]], koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće: {{izdvojeni citat|Mihailovićeve trupe su se nekada borile protiv naših okupacionih trupa iz lojalnosti prema svome kralju. U isto vreme su se borile protiv Tita, zbog svojih antikomunističkih ubeđenja. Ovaj rat na dva fronta nije mogao dugo potrajati, posebno kada je britanska podrška počela favorizovati Tita. Sledstveno, Mihailović je pokazao pronemačka stremljenja. Bilo je angažmana tokom kojih su se srpski četnici borili protiv Tita zajedno sa nemačkim trupama. Sa druge strane, dešavalo se da neprijateljski raspoložene četničke grupe napadnu nemačke vozove za snabdevanje da bi popunili sopstvene zalihe. Mihailović je voleo da ostane u pozadini, i prepusti takve poslove svojim podređenima. On se nadao da će dočekati svoje vreme ovom igrom moći, dok mu anglo-američko iskrcavanje ne obezbedi dovoljnu podršku protiv Tita. Nemačka je prigrlila njegovu podršku, koliko god privremenu. Četničke izviđačke aktivnosti naši komandanti su visoko cenili.<ref>http://znaci.org/00002/318_4.htm ({{jez-eng|"MIHAILOVIC's troops once fought against our occupation troops out of loyalty to their King. At the same time they fought against TITO, because of anti—Communist convictions. This two front war could not last long, particularly when British support favored TITO. Consequently MIHAILOVIC showed pro-German leanings. There were engagements during which Serbian Chetniks fought TITO alongside German troops. On the other hand, hostile Chetnik groups were known to attack German supply trains in order to replenish their own stocks. ''MIHAILOVIC liked to remain in the background, and leave such affairs up to his subordinates. He hoped to bide his time with this play of power until an Anglo—American landing would provide sufficient support against TITO. Germany welcomed his support, however temporary. Chetnik reconnaissance activities were valued highly by our commanders''."}})</ref>}} Takođe, feldmaršal von Weichs na drugom mjestu podcrtava da, dok se general Mihailović nastojao držati po strani, taktička je njemačko-četnička kolaboracija na terenu poprimala sve veći obim: {{izdvojeni citat|Iako se on sâm [Mihailović] oštroumno suzdržavao od iznošenja svog ličnog stava u javnosti, bez sumnje kako bi imao odriješene ruke za svaku eventualnost (npr. savezničko iskrcavanje na Balkanu), dopustio je svojim komandantima da pregovaraju s Nijemcima te da s njima sarađuju. I oni su to činili, sve više i više...<ref>Röhr, Werner, ed. (1994). Europa unterm Hakenkreuz: Okkupation und Kollaboration (1938–1945). Berlin: Hüthig. s. 358. <br/ > ({{jez-eng|"Though he himself [Draža Mihailović] shrewdly refrained from giving his personal view in public, no doubt to have a free hand for every eventuality (e.g. Allied landing on the Balkans), he allowed his commanders to negotiate with Germans and to co-operate with them. And they did so, more and more..."}})</ref>|[[Maximilian von Weichs]]}} Specijalni [[Adolf Hitler|Hitler]]ov izaslanik [[Hermann Neubacher]] u svojim memoarima tumači politiku Draže Mihailovića. On piše da je Mihailović „ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva”. Neubacher primjećuje da su Mihailovićevi komandanti sarađivali sa Nijemcima, dočim je on nastavio voditi antiokupatorsku propagandu: {{izdvojeni citat|Politiku Draže Mihailovića nije bilo teško razumeti. On je bio impresioniran nemačkim vojnim podvizima. Pa ipak, sa sigurnošću je računao na to da će Nemačka izgubiti rat. Dovoljno sam čuo od pouzdanih izvora, koji su me obavestili o Dražinom stavu prema Rajhu. On je ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva. Saveznici su Dražu ostavili na cedilu, pa je zato pokušao da od Nemaca – koji su za njega sada bili samo neprijatelj broj dva – dobije što je moguće više oružja. Namera četničkog vođe bila je ova: da se, kada započne nemačko povlačenje, bez borbe dokopa nemačkih strateških pozicija i da se na njima utvrdi. On se spremao za konačan obračun sa Titom, koji je trebalo da se vodi beskompromisno, na život ili smrt, a u pitanju je bila budućnost Jugoslavije. Dok su, dakle, Dražini podređeni komandanti tu i tamo sarađivali sa Nemcima, on je sam nastavio da i dalje vodi propagandu protiv Nemaca.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 160–161.</ref>}} Čak i kada je odobravao kolaboraciju svojih komandanata sa okupatorima, general Mihailović je strogo vodio računa da se na taj način lično ne kompromituje, prvenstveno iz straha od negativne reakcije stanovništva okupirane Jugoslavije. Presretanjem komunikacije između Mihailovića i vojvode Đujića ujesen 1943, njemački nadležni organi su registrovali ovu tendenciju kod četničkog vođstva: {{izdvojeni citat|18.11. Radio-naređenje D.M. Đujiću da još više nego do sada ratuje zajedno sa njemačkim Wehrmachom protiv komunista, jer su oni izdali srpsku nacionalnu stvar. On sam ne može tako postupiti zbog stava naroda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=235&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000223.] <br /> ({{jez-njem|"18. 11. FUNKBEFEHL D. M. AN DJUJIC, MIT DEUTSCHER WEHRMACHT GEGEN KOMMUNISTEN MEHR ALS BISHER ZU KAEMPFEN, DA NATIONALE SACHE SERBIENS VERRATEN. ER SELBST KOENNE WEGEN VOLKSMEINUNG NICHT MITMACHEN."}})</ref>|Depeša komande Druge oklopne armije komandi [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 21. novembra 1943. godine}} General [[Schutzstaffel|SS]]-a [[Otto Kumm]], treći komandant [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS dobrovoljačke brdske divizije »Prinz Eugen«]], u knjizi ratnih memoara naslovljenoj ''Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"'' („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”), ostavio je svoje tumačenje prirode odnosâ između JVuO i njemačkog okupatora: {{izdvojeni citat|Kao ostatak „u šumi“ regularne armije nakon okupacije Jugoslavije, oni su nosili stare uniforme – i nove brade, jer su se zakleli da se neće brijati dok okupator ne bude isteran iz zemlje. Oni su bili verni kraljevini i borili su se za svog mladog kralja Petra II, ali radije su se držali udaljenih sela i oblasti, ne napadajući naše jedinice, osim ako se nisu osećali dovoljno nadmoćnim. Disciplina i naoružanje bilo im je relativno dobro, a u odnosu prema drugim jugoslovenskim narodnim i verskim grupama bili su nepredvidljivi – što je često išlo do napada na hrvatska sela i muslimanske žene. Kao prijatelje još su imali Engleze – i njihov radio. Na volovskim kolima ili na konjskim leđima oni su se povremeno prebacivali u druge oblasti, najčešće neuzdrmani, jer smo ih mi puštali, smatrajući da ih dugoročno možemo pridobiti za nas – kao '''braću po oružju protiv komunizma'''. To je donekle nejasna situacija, oni nisu prijatelji, ali ni neprijatelji, i situacija se menja s vremena na vreme.<ref>[http://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], [http://www.znaci.org/00001/200_5.pdf Aufstellung der Division "Prinz Eugen"] str. 52. <br /> ({{jez-njem|"Als Reste der nach der Besetzung Jugoslawiens 'in den Wald' gegangenen regulären Armee tragen sie die alte Uniform – und neue Bärte, da sie geschworen haben, sich nicht früher zu rasieren, bevor nicht der Okkupator aus dem Land gejagt ist. Sie sind königstreu und kämpfen für ihren Jung-König Peter II., doch weichen sie lieber aus in abseits gelegene Dörfer und Gebiete und stellen sich nur selten unseren Verbänden, es sei denn, sie fühlen sich in ausreichender Ubermacht. Disziplin und Bewaffnung sind relativ gut, gegenüber den anderen jugoslawischen Volks- und Glaubensgruppen sind sie unberechenbar, weshalb es oft zu Ubergriffen gegen kroatische Dörfer oder muselmanische Frauen kommt. Als stille Freunde haben sie die Engländer – und ihre Funkgeräte. Auf Ochsenkarren oder hoch zu Roß verlegen sie manchmal in eine andere Gegend, meist ungeschoren, da wir sie ziehen lassen und sie auf lange Sicht für uns gewinnen wollen – als Waffengefährten gegen den Kommunismus. Es ist eine etwas unklare Situation, sie sind nicht Freund, auch nicht Feind, die Lage wechselt von mal zu mal."}})</ref>}} Saradnju sa četničkim formacijama generala Mihailovića u borbi protiv zajedničkog neprijatelja pominje u svojim memoarima i [[Schutzstaffel|SS]]-potpukovnik [[Otto Skorzeny]], vođa njemačkih komandosa, zaslužan za izvođenje brojnih specijalnih operacija tokom rata. Neposredno pred [[Kapitulacija Nacističke Njemačke|kapitulaciju nacističke Njemačke]], ''Obersturmbannführer'' Skorzeny je tri dana (od 5. do 8. maja [[1945]]. godine) vršio dužnost šefa njemačke vojno-obavještajne službe ''[[Abwehr]]''. Po osobnom ''[[Adolf Hitler|Führer]]ovom'' naređenju, potpukovnik Skorzeny biva upućen proljeća 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju, kako bi koordinirao [[Operacija Konjićev skok|operacijom uništenja]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOVJ]] i zarobljavanja [[Josip Broz Tito|maršala Tita]]: {{izdvojeni citat|U proljeće 1944. dobio sam naredbu Vrhovne komande Wehrmachta da lociram [[Josip Broz Tito|Titov]] štab, uništim ga i uhvatim Tita, koji je, prema [[Winston Churchill|Churchill]]ovoj volji, već bio zamijenio generala Mihailovića. Mihailović, ratni ministar mladog kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II]] od Jugoslavije, koji je živio u egzilu u [[London]]u, bio je uplašen sve većim uticajem komunizma. Na njegovo zaprepaštenje, njegovi su se četnici ponekad borili zajedno čak s mađarskim trupama, Hrvatima [[Ante Pavelić]]a, pa čak i sa našim vojnicima protiv Titovih trupâ.<ref>Otto Skorzeny, ''Meine Kommandounternehmen. Krieg ohne Fronten'', Universitas Verlag in F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München, 1993, s. 201. <br /> ({{jez-njem|"Im Frühjahr 1944 bekam ich den Befehl vom OKW, das Hauptquartier Titos ausfindig zu machen, es zu zerstören und Tito gefangenzunehmen, der nach dem Willen Churchills schon den General Mihailowitsch abgelöst hatte. Der Kriegsminister des im Exil in London lebenden jungen Königs Peter II. von Jugoslawien, Mihailowitsch, war über den fortschreitenden Einfluß des Kommunismus erschreckt. Seine Tschetniks schlugen sich zu seinem Erstaunen manchmal sogar gemeinsam mit den ungarischen Truppen, den Kroaten des Ante Pawelitsch und selbst unseren Soldaten gegen die Truppen Titos."}})</ref>}} == Reference == {{izvori|2}} == Povezano == * [[Kolaboracija četnika sa silama Osovine]] * [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom]] == Vanjske veze == {{commonscat|Chetnik collaboration with Axis occupation}} * [https://www.znaci.org/00001/40.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)] {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} {{Authority control}} [[Kategorija:Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu| ]] foyot7svpdxkizozo93wu3yd9tncdt0 42713676 42713621 2026-10-25T17:10:02Z ~2026-52047-51 396422 42713676 wikitext text/x-wiki {{Sređivanje|razlog=Preterana upotreba citata}} [[File:Lukačević i Nemci.jpg|thumb|Četnički potpukovnik [[Vojislav Lukačević]], dvojica nemačkih oficira i neidentifikovani četnički komandant. Fotografija je verovatno nastala tokom [[Bitka za Konjic 1943.|bitke za Konjic]], od 19. do 26. februara 1943. godine, kada su snage pod Lukačevićevom komandom sadejstvovale s Nemcima.]] [[File:Četnici i Nemci u okupiranoj Jugoslaviji.jpg|thumb|Četnici i Nijemci u okupiranoj Jugoslaviji.]] {{TranslitN|Kolaboracija četnika s Trećim Reichom|Колаборација четника с Трећим Рајхом}} '''Kolaboracija četnika s Nemcima''' odvijala se, sa manjim ili većim intenzitetom, tokom većeg dijela perioda [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu]]. Glavna usluga koju su četnici vršili Nemcima bila je borba protiv [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|partizanskih jedinica]], hvatanje pripadnika [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|pokreta otpora]] po naseljenim mestima, te njihovo likvidiranje ili slanje u logore pod kontrolom okupacionih ili kvislinških vlasti. Zbog njegovog inicijalnog učešća u [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanku u Srbiji 1941]], Nemci su [[Draža Mihailović|Dražu Mihailovića]] dugo smatrali neprijateljem, za kojim je raspisana poternica.<ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941.</ref><ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D1%98%D1%83%D0%BB%D0%B0_1943.</ref> Istovremeno, njegovi odredi širom okupiranog područja sarađivali su sa nemačkom vlašću na razne načine (npr. [[legalizacija četnika u Srbiji]] 1941–1943). Saradnja četnika sa Vermahtom postala je sveobuhvatna nakon novembra 1943. godine, kada je politički vrh u [[Berlin]]u konačno odlučio da prihvati Dražu Mihailovića za saradnika, što je rezultiralo potpisivanjem niza [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovora o saradnji]] sa njegovim glavnim komandantima u Srbiji. Nakon potpisivanja ugovora o primirju i saradnji, okupator je počeo isporučivati municiju i vojnu opremu četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod nadzorom njemačkih oficira, borile protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] i [[Sandžak]]u.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 12058.</ref> U [[NDH]], četnici su služili Nemcima za razne namene: dostavljanje obaveštenja o komunistima, pomoć nemačkim nabavkama stoke, pomoć trupama u svojstvu vodiča, pomoć u ljudstvu, učestvovanje u osovinskim operacijama (na primer [[operacija Citen|operacija Ziethen]], [[operacija Bora]]), i druge potrebne radnje za gušenje ustaničkog pokreta.<ref name="ReferenceA">[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u Dalmaciji i zapadnoj Bosni]</ref> Nemci su četnike snabdevali oružjem i opremom i dozvoljavali im da po potrebi koriste njihove garnizone za smeštaj i motorizaciju za transport. Partizanske pokrete po Bosni i Hercegovini te Hrvatskoj Nijemci su u mnogo navrata doznavali na osnovu četničkih dojava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1071&rec=314&roll=563 NAW, T-314, Roll 563, frames 001061-1062: Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa (31. januar 1944.)]</ref> Prve dve godine rata, četnici su formalno bili deo [[Savezničke sile u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] koalicije, ali zbog stavljanja [[Četnički odredi Jugoslovenske vojske|četničkih odreda Jugoslovenske vojske]] pod komandu Vermahta, krajem 1943. je došlo do konačnog napuštanja Draže Mihailovića od strane Saveznika, a potom 1944. godine i do napuštanja i osude četnika od strane jugoslovenskog kralja.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0_II_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D1%98_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%81%D1%86%D0%B8_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5 Poziv kralja Petra II na pristupanje Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije]</ref> Zbog kolaboracije sa nemačkim okupatorom, mnogim je četničkim vođama, uključujući samog Dražu Mihailovića, suđeno u [[Beogradski proces|beogradskom]] i drugim procesima. Pored kolaboracije sa Nemcima, četnici na teritoriji italijanske okupacione zone su tesno [[Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom|sarađivali sa fašističkom Italijom]]. == Nemačka politika prema četnicima == Česte njemačke promjene kursa u odnosu prema četnicima Draže Mihailovića (npr. [[Sastanak u Divcima|pregovori u Divcima]] u novembru, pa [[Operacija Mihailović|napad na štab Draže Mihailovića]] u decembru 1941, zatim ponovna obustava progona Mihailovićevih četnika i skidanje ucjene na njegovu glavu u proljeće 1942. godine, itd.) tokom čitavog ratnog perioda, bile su u potpunosti u skladu sa politikom koja je vođena u okupiranim zemljama. Najplastičniji prikaz ovakvog pristupa prezentovao je [[Felix Benzler]], opunomoćenik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova u [[Beograd]]u, u izvještaju koji je poslao u [[Berlin]] 11. marta 1942. godine ministru vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]]: {{izdvojeni citat|To što nemačka vojna mesta vode pregovore s pojedinim četničkim vođama, nije ništa neobično u srpskom prostoru. To se zbiva svesno, u okviru naše politike, uslovljene slabošću naših vojn[ičk]ih snaga i dosad ne bez uspeha vođene, da Srbe, a naročito ustanike usmeri jedne protiv drugih (komuniste protiv četnika, četnike među sobom, vladine dobrovoljce protiv komunista i četnika) i da se time po mogućnosti omete obrazovanje jednog jedinstvenog fronta.<ref>AVII, NAV, N-T-120, 200/153555-58.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/154_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.], str. I/272.</ref><ref>Branislav Božović – Mladen Stefanović: MILAN AĆIMOVIĆ – DRAGI JOVANOVIĆ – DIMITRIJE LJOTIĆ, Centar za informacije i publicitet, Zagreb, 1985, str. 90.</ref>}} Njemačko konstantno opiranje uspostavi saradnje s četnicima Draže Mihailovića bilo je generirano sa samog političkog vrha. U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta prenesena je informacija da je 23. septembra 1942. održan sastanak vođe Trećeg Reicha [[Adolf Hitler|Adolfa Hitler]]a s predsjednikom [[Rumunija|rumunjske]] vlade [[Ion Antonescu|Ionom Antonescuom]] i poglavnikom [[NDH]] [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]]. Na sastanku se uglavnom raspravljalo „o hrvatskim problemima“. Pored njemačkog veleposlanika u [[Zagreb]]u [[Siegfried Kasche|Siegfrieda Kaschea]], sastanku je prisustvovao i opunomoćeni general u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau]] koji se nije ustručavao da „otvoreno kritikuje hrvatsku vlast“, ali je i „skrenuo pažnju na četnike, koje su naoružali Italijani“. General von Horstenau je predložio da bi četnike trebalo „upotrebiti da na svom području [tj. u njemačkoj okupacionoj zoni] postanu organi reda“: {{izdvojeni citat|Hitler je na taj predlog negativno odgovorio, jer da mu se čini veoma opasno da se četnicima pruži podrška. Četnici su pre svega srpske patriote, koji zastupaju [[Velika Srbija|velikosrpsku]] misao. Time hranimo zmiju koja će jednoga dana da poraste. Istina, danas je ona još mala, ali jednog dana mogla bi da bude opasna.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Nakon sagledavanja situacije na Balkanu u jesen 1943, Nemci su jugoslovenske partizane proglasili najvećim neprijateljima.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_156.htm PROCENA KOMANDANTA JUGOISTOKA FELDMARŠALA VAJKSA OD 1. NOVEMBRA 1943. VOJNO-POLITIČKE SITUACIJE NA BALKANU KRAJEM OKTOBRA 1943. GODINE</ref> U cilju borbe protiv partizana, tolerisali su i koristili četnike kao antikomunističku miliciju, iako im je bilo dobro poznato da oni održavaju veze sa [[London]]om. == Hronologija == === Mihailovićeva ponuda Nemcima i pregovori u Divcima (jesen 1941) === {{main|Ustanak u Srbiji 1941.|Sastanak u Divcima}} {{izdvojeni citat|Četnički odredi jugoslovenske vojske pod komandom pukovnika Draže Mihailovića stavljaju se na raspolaganje za borbu protiv komunista u saradnji sa nemačkim Vermahtom.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_30._%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941._%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0 Извештај капетана Матла претпостављенима од 30. октобра 1941. о разговорима са представницима Драже Михаиловића]</ref>|Ponuda Draže Mihailovića Nemcima iz oktobra 1941.}} {{Wikisource|Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} {{Wikisource|Izveštaj kapetana Matla pretpostavljenima od 30. oktobra 1941. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića}} {{Wikisource|Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.}} Nemci su za gušenje [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji 1941.]] angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva. Vezu je uspostavio preko pukovnika [[Branislav Pantić|Branislava Pantića]], njegovog predstavnika i obaveštajca u [[Beograd]]u. Pukovnik Pantić je nakon rata svjedočio da je odluka o pregovorima s predstavnicima njemačkih okupacionih snagâ donijeta krajem oktobra 1941. godine, i to na sastanku održanom u kući [[Živojin Mišić|vojvode Mišića]] u [[Struganik]]u. Sastanku su, pored Draže Mihailovića i Branislava Pantića, prisustvovali i [[Dragiša Vasić]], potpukovnik [[Dragoslav Pavlović]], major [[Aleksandar Mišić]] i kapetan [[Nenad Mitrović]]. Pukovnik Pantić piše: {{izdvojeni citat|O potrebi pregovora nije bilo reči. Situacija je svima bila jasna. Ona ih je neodstupno zahtevala. Sporno je bilo: sa kime treba razgovarati, da li sa Nemcima ili sa Nedićem? Posle duže diskusije većina se složila da treba pregovarati sa Nedićem. Ovome se odsudno usprotivio Draža i major Mišić. Njegov zaključak po ovom pitanju bio je izražen rečima: – KAD JE SITUACIJA TAKVA DA MORAM DA PREGOVARAM, ONDA ĆU DA PREGOVARAM SA NEPRIJATELJEM. NA TO ME OVLAŠĆUJE I MEĐUNARODNO RATNO PRAVO. UOSTALOM, ŠTA MI MOŽEMO DA DOBIJEMO OD NEDIĆA? SVE ŠTO NAMA TREBA, ORUŽJE I MUNICIJA, NEDIĆ MORA TRAŽITI OD NEMACA. JER OVDE NISU U PITANJU MALE I SITNE KOLIČINE. ZAŠTO IĆI POSREDNO, KAD MOŽEMO NEPOSREDNO? Njegovo odsudno držanje, po ovom pitanju, odnelo je prevagu... Isto tako bilo je sporno pitanje da li da se o pregovorima obavesti Nedić. Posle kraće diskusije, a pošto sam ja izložio da kapetan g. dr. Matl nalazi da Nedića treba obavestiti, doneta je odluka da se tako i učini. Tako je doneta odluka da se pregovara sa Nemcima.<ref>[https://sr.m.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BE_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98_%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%B8_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0 Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima]</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 138.</ref><ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115.</ref>|Izjava pukovnika [[Branislava Pantića]] o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} 1. novembra 1941. godine, pukovnik Draža Mihailović je uputio generalu [[Walteru Hinghoferu]], komandantu [[342. divizija|342. pješadijske divizije]], ponudu sljedeće sadržine: {{izdvojeni citat|1) Na kolubarskom frontu nema komunista. Ukoliko ih je bilo oni su postali bezopasni. <br /> 2) Organizacija četnika je u stanju da održava red na području zapadne Srbije. <br /> 3) Komunistička opasnost će prestati od momenta kada se četničkoj organizaciji pruži mogućnost da neometano radi. Broj nacionalista je tako veliki da komunista ima samo 5%. Uz pomoć svoje brojne nadmoćnosti nacionalni elemenat pod komandom četnika može rešiti komunistička pitanja bez obostrane borbe. <br /> Uslov je: dovoljno naoružanje, koje nedostaje. <br /> 4) Ulazak u pojedine gradove je bio neophodan da se ne bi komunističke jedinice predstavljale kao oslobodioci i da ne bi povukle za sobom narodne mase. To se moralo događati i radi toga da bi se sprečili komunisti da vrše teror nad stanovništvom. <br /> 5) Četnička akcija nije usmerena protiv nemačkih jedinica, ukoliko one ne napadaju četnike i narod. <br /> 6) Naš narod voli slobodu i radovao bi se kada se na njegovoj teritoriji ne bi nalazile nemačke jedinice. To odgovara četničkom načinu vođenja rata, bez obzira na žrtve koje donosi. Oblast zapadne Srbije nema nikakav vojni značaj za nemačke jedinice, i trebalo bi da bude slobodna zona, u kojoj četnici održavaju red, pod uslovom da ih se u tome ne sprečava i da su dovoljno naoružani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_240.htm Izjava Draže Mihailovića od 1. novembra 1941. komandi nemačke 342. pešadijske divizije]</ref>}} Prethodno, general Hinghofer je 30. X 1941. obavijestio njemačkog opunomoćenog generala i zapovjednika u Srbiji [[Franz Böhme|Franza Böhmea]] da lokalni četnički komandanti u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] nude saradnju, očekujući zauzvrat pomoć u oružju od okupatora: „Četničke vođe iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Slovac|Slovca]] i [[Lajkovac|Lajkovca]] daju važne podatke o organizaciji i izjavljuju spremnost da se sa nemačkim trupama bore protiv komunista. Traže oružje.“<ref>BA-MA, RH 26-342/14, 10-odnevni Hinghoferov izvještaj Bemeu, 30. 10. 1941.</ref> Odmah po pristizanju Mihailovićeve ponude, štab 342. pješadijske divizije je istoga dana (1. XI) dostavio izvještaj svojoj pretpostavljenoj komandi u kome, između ostalog, stoji i sljedeće: {{izdvojeni citat|Masa četnika, koja se nalazi u rejonu Valjeva, do sada se držala potpuno lojalno. Oni su prema komunistima zauzeli jasan odbijajući, takoreći, neprijateljski stav i može se reći uspešno se protiv njih borili. Oni su spremni i voljni da zajedno sa Vermahtom razbiju komuniste, kao i da u zemlji ponovo uspostave red i mir i zato traže nemačku pomoć.<ref>AVII, NAV—N—T—315, rolna 2130, snimci 626—632.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_10.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje MIHAILOVIĆ TRAŽI POMOĆ OD OKUPATORA]</ref>}} No, na samom početku sastanka sa nemačkim predstavnicima u selu [[Divci]] 11.11.1941. pukovniku Mihailoviću je rečeno: {{izdvojeni citat|Pre dve nedelje poručili ste nam preko Vaših poverenika u Beogradu da je Vaša namera "da nećete više dozvoliti da se srpska krv beskorisno proliva i srpska imovina dalje uništava". Istovremeno ste ponudili da se zajedno sa nemačkim Vermahtom i organima Nedićeve vlade borite protiv komunizma. Ponuda je od strane Glavne komande odbijena jer: 1) Nemački Vermaht će sam u najkraćem vremenu okončati sa komunizmom i 2) glavni komandant ne može imati poverenja prema Vama kao savezniku.}} Nemci su procenili da Draža zna za dolazak njihovih oklopnih trupa, da kao generalštabni oficir pravilno ocenjuje da će se nastavak nemačkih operacija rđavo završiti po njega, i stoga "nemački Vermaht ne može da se optereti takvim saveznicima koji mu se privremeno priključuju iz razloga oportuniteta".<ref name="Divci">[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%83_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D0%94%D0%B8%D0%B2%D1%86%D0%B8_11.11.1941. Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.]</ref> U daljem razgovoru pukovnik Mihailović se pravdao nacistima zbog učešća u ustanku: {{izdvojeni citat|Nije moja namera da ratujem protiv okupatora, jer kao generalštabni oficir poznajem snage obeju snaga.<ref name="Divci"/>}} Pukovnik Mihailović se pravdao da je morao uzeti neke gradove od Nemaca da ih komunisti ne bi uzeli,<ref>„Moji ljudi su [[Bitka za Loznicu 1941.|krenuli na Loznicu]] zato da je komunisti ne zauzmu.”</ref> tvrdeći da nije na strani ustanika, tj. „onih koji žele da isteraju Nemce”.<ref name="Divci"/> Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju kako bi nastavio borbu protiv Titovih partizana.<ref>„Neophodno je imati municiju! Računajući s tim, došao sam ovamo.”</ref> Međutim, on je želio da njegovo „delovanje na nacionalnoj osnovi” ostane skriveno od javnosti kako ne bi prošao poput vojvode [[Kosta Pećanac|Koste Pećanca]], koji je sklopio otvoreni sporazum sa okupatorom, čime je izgubio ugled u narodu i dobio žig izdajnika.<ref name="Divci"/> Nakon opetovanih zahtjeva okupatoru za isporukom municije, pukovniku Mihailoviću je nedvosmisleno stavljeno do znanja da je jedina opcija za njega i njegove trupe bezuslovna kapitulacija. I pored nepopustljivog njemačkog stava, Mihailović, kao i major Mišić, pokušali su u više navrata uvjeriti svoje sagovornike da uvaže njihove prijedloge, pružajući Nijemcima čvrsta uvjeravanja da im ne prijeti nikakva opasnost sa četničke strane: „Nećemo se boriti protiv Nemaca, pa ni onda ako nam ova borba bude nametnuta... '''Mi vam nećemo biti neverni'''... Mi idemo tako daleko da Vas molimo da do nas uputite oficire za vezu da biste se, uz punu garanciju, mogli uveriti u našu borbu protiv komunista.” Uprkos svim četničkim pokušajima, njemački su pregovarači ostali rezolutni: {{izdvojeni citat|Ponuda pukovnika Mihailovića da stavi svoje snage na raspolaganje za borbu protiv komunista je odbijena i zatražena je bezuslovna predaja. Mihailović je tražio da se konsultuje sa svojim komandatima. Mihailović također tražio oružje za borbu protiv komunista. Ovo je igra, borba između bandi za izvor oružja. Ipak, čini se da jedan dio bandi D. Mihailovića iskreno želi da se bori protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=127&rec=311&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frames no. 000121—000122.] <br /> ({{jez-njem|"Angebot des Oberstlt Mihailowitsch, seine Banden zum gemeinsamen Kampf gegen die Kommunisten zur Verfügung zu stellen, wurde abgelehnt und bedingungslose Kapitulation gefortdert[sic!]. Mihailowitsch hat geantwortet, er müsse erst seine Unterführer fragen. Mihailowitsch verlangte Waffen zur Bekämpfung der Kommunisten! Ein Spiel mit den Waffen, Kampf um die Futtergrippe[sic!] zwischen den einzelnen Banden! Immerhin scheint da einen Teil der Mihailowitsch–Banden mit dem Kampf gegen die Kommunisten ernst zu sein."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za septembar 1941 (30. 9. 1941.).}} Među brojnim njemačkim dokumentima u kojima se pominje sastanak u Divcima, izdvaja se bilješka potpukovnika [[Rudolfa Kogarda]] (koji je prisustvovao sastanku) o četničkom komandantu, kao i o razgovorima vođenim sa Mihailovićevim oficirima pri povratku za [[Beograd]]. Potpukovnik Kogard zapisuje da je „pukovniku Mihailoviću (je) mnogo stalo do toga da se vrhovni komandant u Srbiji [tj. general Franz Böhme — prim.] uveri u iskrenost njegovih namera”: {{izdvojeni citat|Obustaviti borbu protiv nemačkog Vermahta i povesti je samo protiv komunista. Na samo vođenje borbe druga strana ne sme da utiče. Izuzimajući to što sâm ne želi da se potčini, živi u ubeđenju da komuniste u njihovom gerilskom načinu ratovanja regularne trupe ne mogu da poraze. On, dakle, želi da preuzme specijalni zadatak i garantuje uspeh... U izlaganju pukovnika Mihailovića samo uzgred je nagovešteno da pre uništenja komunista ne može ni da pomišlja na polaganje oružja. Pri povratku u Beograd njegovi poverenici su naglasili da je pukovnik Mihailović spreman da položi oružje čim uništi komuniste. A za uspešno okončanje ove borbe potrebna mu je municija, jer je komunisti imaju u ogromnim količinama... Potpukovnik Kogard je pitao srpskog kapetana [Nenada — prim.] Mitrovića šta Mihailovićeva grupa radi sa zarobljenim komunistima. Odgovoreno mu je da se ubeđeni komunisti ubijaju, a oni koji su samo pošli s njima odvode se u koncentracione logore. [...] Mihailović izjavljuje da mu nikada nije bila namera da se bori protiv nemačkih trupa i saopštava da će i sada naložiti svojim trupama da se ne bore protiv nemačkog Vermahta.<ref>NAW, Mikrofilm T—314, Roll 1457, snimci 1332—1335.</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 161—162.</ref>}} Iako su iz [[Berlin]]a bili jasno upozoreni da pregovori s »banditima« ne dolaze u obzir, njemački komandanti u okupiranoj Srbiji jasno prepoznaju potencijal<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> za razbijanje jedinstva u ustaničkom pokretu u trenutku kada je, inicirano s Mihailovićeve strane, nastupilo otvoreno neprijateljstvo između četnika i partizana: {{izdvojeni citat|Pukovnik Mihailović, komandant ustaničkih četničkih grupa, koji se do sada nalazio u iščekivanju u planinama između Čačka i Valjeva, pod prinudom i pritiskom prilika, saopštio je tokom poslednjih dana da je on sada odlučio da napadne komuniste... Dejstvo našeg zahteva o bezuslovnoj kapitulaciji njegovih jedinica mora se sačekati. Međutim, u svakom slučaju, zauzimanje stava protiv komunista od strane Mihailovića, znači slabljenje ustanika.|Izveštaj načelnika štaba Opunomoćenog komandanta u Srbiji od 11. novembra 1941, feldkomandanturama i krajskomandanturama o proceni vojno-političke situacije kod ustanika u Srbiji od 30. oktobra do 8. novembra 1941.}} Obavještajni oficiri, raspoređeni u njemačkim ustanovama u Srbiji, registrovali su da je s jeseni 1941. godine došlo do raspada jedinstvenog ustaničkog fronta, kao i da je pukovnik Mihailović naredio [[Napad četnika na Užičku Republiku|napad]] na [[Slobodne teritorije u Narodnooslobodilačkom ratu|partizansku slobodnu teritoriju]]. U skladu s novonastalom situacijom, Wehrmachtovi oficiri predlažu svojim pretpostavljenim u Berlinu koordinaciju okupatorskih dejstava s onima četničkih odredâ, što bi doprinijelo efikasnijem gušenju partizanskog otpora, čiji je centar bilo [[Užice]]: {{izdvojeni citat|Mihailović treba da sada pokrene akciju protiv Užica, gde se navodno nalazi celokupno rukovodstvo komunista, a zbog čega treba da se stavi u izgled i bombardovanje sa nemačke strane. U kontaktima sa nemačkim okupacionim vlastima koji su niže opisani, Mihailović je navodno molio da mu se stavi na raspolaganje 100.000 metaka da bi mogao nastupiti protiv Užica.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XII, knjiga 1, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova Nemačkog Rajha: 18. april — 31. decembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1973, dok. 236, str. 630.</ref>|IZVEŠTAJ OBAVEŠTAJNOG CENTRA VERMAHTA U BEOGRADU OD 14. NOVEMBRA 1941. VRHOVNOJ KOMANDI VERMAHTA O ODNOSU ČETNIKA DRAŽE MIHAILOVIĆA PREMA NOP-u, O PREGOVORIMA PREDSTAVNIKA VERMAHTA I DRAŽE MIHAILOVIĆA I O VOJNO-POLITICKOJ SITUACIJI U SRBIJI}} Nakon rata, pukovnik [[Branislav Pantić]] je u pisanoj izjavi jednom [[ZBOR|ljotićevskom]] autoru u emigraciji detaljno objasnio okolnosti u kojima je došlo do odluke da se vode pregovori sa Nijemcima. Pukovnik Pantić se prisjeća da je prethodno održan sastanak u Mihailovićevom štabu, na kom je sačinjen spisak uslovâ koje je trebalo postaviti pred okupatora. Međutim, osnovni razlog pregovora je bio da se četnicima daju odriješene ruke i pruži pomoć za »borbu protiv komunista«, tj. Titovih partizana: {{izdvojeni citat|Posle duže diskusije složili smo se da Nemcima treba podneti ove zahteve: 1. Moja [Mihailovićeva — prim.] akcija ima se posmatrati isključivo kao borba protivu komunizma. A kako je ta borba u neposrednom interesu i Nemaca, potrebno je, da se mojim oružanim odredima ostavi sloboda akcije i da se oni, svim sredstvima, pomognu. 2. Spremni smo da kooperišemo u svakoj borbi protivu komunista, koju bi izvodile nemačke oružane snage. 3. Kako su za borbu protivu komunista potrebna sredstva to, da mi se iz nemačkog ratnog plena, za prvi momenat, stavi na raspoloženje: <br /> — 20.000 pušaka; <br /> — 200 mitraljeza; <br /> — 2.000 puškomitraljeza; <br /> — 100 lakih bacača; <br /> — 100.000 ručnih bombi; <br /> — municija: 500 metaka na pušku; po 2.000 metaka na mitraljez i puškomitraljez i po 100 bombi na svaki bacač. <br /> Celokupno naoružanje, po vrstama, da bude istog modela i kalibra. <br /> — 20.000 jugoslovenskih vojničkih uniformi <br /> — 20.000 pari vojničkih cipela. [...] Iz prednjih izlaganja jasno se vidi, da je glavni i jedini cilj sastanka i razgovora sa Nemcima bio: DA NAM OMOGUĆE ODSUDNU BORBU SA KOMUNISTIMA, DAKLE NJIHOVO UNIŠTENJE, A TIME I OBUSTAVU KRVAVIH NEMAČKIH ODMAZDA. DAKLE ONO ŠTO JE ZAHTEVAO CEO NAROD.<ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115—116.</ref>}} Za Dražom Mihailovićem je decembra 1941. godine raspisana poternica, nakon čega je bio u bekstvu. === Predaja zarobljenih partizana Nijemcima (1941) === {{main|Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.}} [[File:Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima.jpg|thumb|Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima]] Iako je njegov prijedlog okupacionim vlastima u Divcima odbijen, pukovnik Mihailović je želio pružiti njemačkom okupatoru dokaz četničke gotovosti za saradnju. Stoga su četnici Draže Mihailovića, uz posredstvo samozvanog vojvode [[Jovan Škavović|Jovana Škavovića]], predali 13. novembra 1941. Njemcima oko [[Predaja zarobljenih partizana Nemcima novembra 1941.|365 zarobljenih partizana]]. [[Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.|Predaja zarobljenih partizana Nemcima]] se desila tokom [[ustanak u Srbiji 1941|ustanka u Srbiji]] novembra [[1941]]. godine. Tokom [[Četničko-partizanski sukob|sukoba]] između [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] četnika i partizana u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]] početkom novembra [[1941]], četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u [[Gornji Milanovac|Gornjem Milanovcu]],<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_110.htm Relacija Takovskog četničkog odreda od 17. juna 1942, Zbornik NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, dokument 110]</ref> Kosjeriću,<ref>[https://www.znaci.org/00001/59_2_124.pdf Užička republika, Zapisi i sećanja, Narodni muzej, Užice 1981]</ref> Karanu i Planinici, četnici su prikupili na [[Ravna Gora|Ravnoj Gori]]. Oko [[13. novembar|13. novembra]] [[1941]]. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u [[Mionica|Mionicu]], i zatim u [[Slovac]]. Tu su prihvaćeni od [[Milan Nedić|Nedićevih]] i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u [[Valjevo]]. Transport zarobljenika do [[Valjevo|Valjeva]] je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio [[Kosta Pećanac|Pećančev]] četovođa, dok je u tom periodu priznavao [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevu]] komandu. U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir [[Pavle Mešković]]. Predaji partizana prethodio je [[Sastanak u Divcima 1941.|sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci]]. Od ove grupe zarobljenika, Nemci su 263 streljali dana [[27. novembar|27. novembra]] [[1941]]. godine na Krušiku u Valjevu.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_21.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Streljanja na Krušiku u Valjevu]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44_4.pdf Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009: Krušik, Valjevo streljanje po grupama]</ref> Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u [[Koncentracioni logor|logore]], a delom pušteni na slobodu. Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_24.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Decembarski pokolj]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44.htm Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009]</ref> === Legalizacija četnika i hvatanje ustanika (1941-1942) === {{main|Legalizovani četnici}} [[Datoteka:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|minijatura|Legalizovani četnici Draže Mihailovića čuvaju [[Logor Metino brdo|logor na Metinom brdu]] kod [[Kragujevac|Kragujevca]] [[1942]].]] Četnički odredi u Srbiji su delom raspustili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih Nedićevih formacija. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, pripadnici [[Legalizovani četnici|legalizovanih ravnogorskih odreda]] pružili su najznačajniji doprinos u hvatanju nekoliko hiljada odbjeglih ili pasiviziranih partizana i njihovih saradnika u [[Zapadna Srbija|zapadnoj]] i djelovima [[Centralna Srbija|centralne Srbije]], kao i u njihovoj predaji Njemcima. Učešćem u masovnom hvatanju i likvidaciji pripadnika partizanskih odreda i njihovih saradnika, čak i ako se zanemari aktivna borba protiv partizana, legalizovani ravnogorski četnici su učinili krupne usluge njemačkom okupatoru u uništenju partizanskog pokreta na području dotadašnje [[Užička Republika|Užičke republike]].<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> Već krajem novembra 1941. godine na Metinom brdu kod Kragujevca je formiran [[Logor na Metinom brdu|logor]] za zarobljene srpske ustanike i civilne taoce. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine.<ref>[http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1322 Metino brdo]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]]. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije Kragujevca i okolnih opština.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |access-date=2014-05-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |deadurl=yes }}</ref> Logor je rasformiran u junu 1942. Preostali logoraši su transportovani u [[Koncentracijski logor Banjica|logor na Banjici]], gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj.<ref>{{Cite web |url=http://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |title=Archive copy |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708214249/https://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |url-status=dead }}</ref> Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli faktičku kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove. Mihailovićev stav u odnosu na njemačkog okupatora jasno je izražen u depeši, koju je opunomoćeni poslanik Ministarstva inostranih poslova Trećeg Rajha u Beogradu [[Felix Benzler]], 31. marta 1942. godine, uputio centrali u Berlinu: {{izdvojeni citat|Sve dosad se nije postiglo da se ličnost pukovnika Mihailovića stavi pod kontrolu. Po svoj prilici ni on nije u stanju ili nije voljan da na srpskom području nešto preduzme, već je, naprotiv, preko jednog posrednika ovih dana ponudio vladi Nedića da prihvata da se objavi: 1) da on ne namerava da se bori protiv Nemaca; 2) da neće ništa da preduzima protiv Nedićeve vlade; 3) da se zalaže za održanje mira i reda u zemlji; 4) da poziva na borbu protiv komunista. Posredniku je ponovo odgovoreno da za Mihailovića jedino u obzir dolazi da se bezuslovno potčini.<ref>[https://znaci.org/00001/11_18.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje POD ZAŠTITOM LEGALIZOVANIH ODREDA]</ref>}} Nemački dokument od [[15. maj]]a 1942. godine navodi četničkog majora [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubu Jovanovića]] kao jednog od njihovih lokalnih saradnika za [[Zaječar]].<ref>NAW, T501, roll 248 frames 0121-0126; dostupno na http://znaci.net/temp/T-501_R-248-0126.jpg</ref> [[Datoteka:SS-Obergruppenführer Werner Lorenz accompanied with unknown chetnik officer in NE Bosnia.JPG|mini|[[SS]]-[[Obergruppenführer]] [[Werner Lorenz]] u društvu neimenovanog četničkog oficira u sjeveroistočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]], jesen 1942. godine]] U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom|uz dopuštenje Italijana]]. Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem. U Srbiji, znatan broj Mihailovićevih snaga se legalizovao. Nemački popis glavnih vladinih legalnih odreda od [[15. maj]]a 1942, pod rednim brojevima 1 do 18 navodi Ljotićeve odrede, od 19 do 39 su Mihailovićevi, a od 40 do 100 Pećančevi. Tu na okupatorskom spisku snaga su neki od glavnih Mihailovićevih četnika: [[Predrag Raković]], [[Miloje Mojsilović]], [[Dušan Smiljanić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Miloš Glišić]], [[Ljuba Jovanović]]... Do početka 1942. godine "ravnogorski pokret istopio se u redovima Nedićeve milicije i konačno se ponovo pojavio, umanjen, u Crnoj Gori."<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref> Kako ne bi izgubio podršku naroda kao saradnik okupatora, Mihailović je odsustvo oružane borbe u Srbiji sredinom [[1942]]. godine nastojao da nadoknadi činjenjem smicalica nemačkim vojnicima po gradovima, ubacivanjem "smrdljivih bombi", "svrabećih praškova", "praškova za kijanje", upućivanjem pretećih pisama, uznemiravanjem telefonom...<ref name="Kosta Nikolić 2004"/> Ovo nije ostalo neprimećeno. Britanski kapetan Bil Hadson je u drugoj polovini 1942. ponovo uspostavio vezu i javio da "Mihailović još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", da su "u Dalmaciji Trifunovićevi četnici legalizovani" te, podsticani od Italijana, sanjaju o nekoj "Srbo-Sloveniji i Dalmaciji". Na osnovu stanja na terenu on izvlači zaključak: {{izdvojeni citat|U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.... Mihailoviću bi trebalo konačno reći da Britanci pretpostavljaju komuniste kvislinzima.<ref name="Deakin2"/>|Britanski kapetan Bil Hadson}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Lopare 1942.jpg|mini|[[Radivoje Kerović]] (u sredini u bijeloj košulji) sa njemačkim tenkistima, [[Lopare]] 1942.]] 27. avgusta 1942, komandant Bosanskih četničkih odreda kapetan [[Rade Radić]] naređuje načelniku štaba (»poručniku bratu«) [[Vukašin Marčetić|Vukašinu Marčetiću]] sljedeće: {{izdvojeni citat|Ova komanda stavila ti je u dužnost, da odmah stupiš u vezu sa Nemačkim vojnim vlastima u B. Luci, povodom zauzimanja Mrkonjić-Grada od strane komunista i njihovim daljim nadiranjem ka Manjači, a u cilju organizovanja zajedničke akcije protiv komunista. Kako iz primljenog izveštaja ne vidimo, šta si po ovome do sada uradio, naređuje ti se, da se odmah vratiš u B. Luku, da stupiš u vezu sa komandantom Nemačkih trupa radi izvršenja zadatka koji ti je stavljen u dužnost... Nemačkog komandanta isto tako upozori na činjenicu, da se danas u Bos. Krajini nalaze komunisti, koji su proterani iz svih srpskih zemalja: Srbije, Crne Gore, Hercegovine, Istočne i srednje Bosne sa celokupnim vođstvom i naoružanjem. Krajina im služi kao glavno uporište. Srpski narod u Krajini isto tako kao i u ostalim pokrajinama srpstva je u ogromnoj većini protivkomunistički raspoložen, ali ovaj srpski narod nije dovoljno naoružan, da bi suzbio ovu komunističku najezdu... Na osnovu svega ovoga zahtevaj od Nemačkog komandanta, ako slučajno [ne] bi bilo dovoljno pušaka, municije a naročito automatskog oružja u njihovim magacinima, da se razoružaju Hrvatske jedinice, a naročito ustaške formacije i da se oružje preda u naše ruke, a mi ćemo naoružati svoje rezerve u ljudstvu i voditi uspešne borbe protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_1_153.htm Naređenje komandanta bosanskih četničkih odreda od 27. avgusta 1942. načelniku štaba za organizaciju sadejstva nemačkim snagama u sprečavanju prodora partizana ka Banjaluci]</ref>}} Posljednjeg dana kolovoza 1942, održan je sastanak kod načelnika štaba Komande Jugoistoka. Ovom prilikom je podijeljena informacija da se oko [[Banja Luka|Banje Luke]] vode žestoke borbe s partizanima, u kojima okupatoru pomažu četnici (“srpski nacionalisti“), bez preciziranja o kom odredu JVuO iz [[Bosna (oblast)|Bosne]] je riječ: {{izdvojeni citat|Velike borbe su izbile u blizini Banje Luke. Ustanici su upotrijebili teško naoružanje, topove, minobacače itd., kao i tenkove. Hiljadu srpskih nacionalista je sudjelovalo u borbi protiv ustanika na našoj strani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=490&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000485.] <br /> ({{jez-njem|"Bei Banja Luka größeres Gefecht, Aufständische traten mit schweren Waffen, Geschützten, Minenwerfern u.sw. auf, auch mit Panzer. 1000 serbische Nationalisten haben sich dort auf unserer Seite im Kampfe gegen die Aufständischen beteiligt."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka održanog 31. augusta 1942.}} U drugom njemačkom izvještaju iz istog perioda se navodi da je 26. augusta jedan bataljun Wehrmachta južno od Banje Luke bio priklješten od strane nadmoćnijeg neprijatelja (i ovdje se napominje da su partizani raspolagali teškim naoružanjem), kao i da je Nijemcima u pomoć priskočilo čak „2000 bosanskih četnikâ“, što će rezultirati potiskivanjem jedinicâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOP i DVJ]] prema jugu do kraja mjeseca.<ref>BA/MA, RH 19 XI/81 (Die Bekämpfung der Aufstandsbewegung im Südostraum, Teil I), S. 244.</ref><ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 155. <br /> ({{jez-njem|"Bereits am 26. August sah sich ein deutsches Bataillon bei dem Versuch, südlich von Banja Luka den ersten dieser Einfälle abzublocken, weit überlegenen, auch mit erbeuteten Panzern und Geschützen bewaffneten Verbänden gegenüber; nur mit Hilfe von 2.000 bosnischen Cetniks, die den Deutschen zu Hilfe eilten, gelang es bis Ende des Monats, die Partisanen wieder nach Süden abzudrängen."}})</ref> Takođe, u jednom izvještaju upućenom iz štaba njemačkih trupa u [[NDH]] od 18. novembra 1942. o četnicima se, između ostalog, navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|U zoni 714. pješadijske divizije nalazi se 6-8.000 četnika, naoružanih puškama i nešto automatskog oružja. Diviziji su dosad pružili vrijedne usluge time što su branili svoju teritoriju od partizana i time oslobodili njemačke i trupe NDH za dejstvo na drugim sektorima. K tome obezbjeđuju i željeznicu i pribavljaju važna obavještenja njemačkim trupama. Četnici su pri zajedničkim akcijama snabdjevani od strane NDH; također im pripada i naknada od otprilike 3 Rajshsmarke dnevno, čiju isplatu oni, međutim, dosad nisu tražili.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=361&rec=314&roll=566 Nacionalni arhiv Vašington, T-314, rolna 566, frejm 000357; Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj-/Veza sa neprijateljski orijentisanim krugovima u Srbiji/ (18. novembar 1942.).] <br /> ({{jez-njem|"Bei 714.Div. haben die im Div.–Bereich beheimateten Cetnikverbände eine ungefähre Stärke von 6–8000 Mann. Sie sind mit Gewehren und verhältnissmässig wenig automatischen Waffen ausgestattet. Sie leisten der Div. wertvolle Dienste, indem sie ihr Heimatgebiet gegen Einfälle der Partisanen schützen, sodass, von grösseren Unternehmen abgesehen, in diesem Raume weder deutsche noch kroatische Truppen gebunden werden. Sie entlasten hiedurch den Bahnschutz und versorgen die deutsche Führung mit wertvollen Feindnachrichten. <br /> Die Cetnikverbände werden durch den kroatischen Staat bei Einsätzen mit Munition versorgt und verpflegt. Vertragsmässig steht ihnen neben anderen Zusagen /z.B. Versorgungsansprüchen/ auch Wehrsold von etwa RM 3.— täglich zu, den sie jedoch bisher nicht beansprucht haben."}})</ref>|Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj (18. novembar 1942. godine)}} === Operacija Weiss i bitka na Neretvi (1943) === {{main|Operacija Weiss|Bitka za Konjic 1943.}} [[File:Četnici i Nemci na Neretvi.jpg|thumb|Četnici i Nemci tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]] 1943.]] Van Srbije, postojala je intenzivna saradnja četnika i Nemaca. Iako su mnogi četnici na lokalu pomagali nemačkim trupama protiv partizana, [[Hitler]] je do sredine 1943. godine strogo branio svojim jedinicama svaku saradnju sa četnicima.<ref>Nacionalni arhiv Vašington, Mikrofilm T-311, rolna 175, snimka 378: Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka za novembar 1942 (30. novembar 1942.). „Svaka, pa i privremena, veza sa antikomunistički nastrojenim četnicima u Hrvatskoj je protivna naređenju Fuehrera, Ia 3071/42 o borbi protiv bandi.“</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=383 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000378.] <br /> ({{jez-njem|"Haltung gegenüber feindlich eingestellten Kreisen in Serbien/Kroatien: An Bev.Kmdr.Gen. in Serbien, Befehlshaber der dt. Truppen in Kroatien, Kdr.Gen. in Kroatien und Dt.Verb.Kdo. bei Supersloda ergeht ein Befehl betreffend klarer und eindeutiger militärischer Haltung gegenüber allen uns feindlich eingestellten Kreisen. Jede – wenn auch nur vorübergehende – Bindung mit antikommunistisch eingestellten Cetniks in Kroatien steht im Widerspruch zu den bzgl. Bandenkämpfung gegebenen Befehlen des Führers Ia Nr. 3071/42 g.K."}})</ref> Za vrijeme izvođenja [[Operacija Weiss|operacije Weiss]], njemački komandanti na terenu su bili u nedoumici da li da se povinuju naređenjima svojih viših vojnih komandi, ali i političkih instanci, ili da nastave sarađivati s četnicima Draže Mihailovića: {{izdvojeni citat|Uprkos borbenoj pomoći hrabrih četnika, koja je doprinijela deblokadi opkoljenih dijelova 718. pješadijske divizije, njemačke trupe imaju zadatak da se brzo probiju do boksitne oblasti. One imaju instrukcije da smatraju četnike neprijateljima. Sada se ispostavilo da se situacija kod mjesta Dobro (?), čija se posada sastojala od Nijemaca, Italijana i četnika, poboljšala zahvaljujući četničkom prodoru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=549 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000544.] <br /> ({{jez-njem|"Trotz der Waffenhilfe tapferer Cetnik, die auch zur Befreiung der eingeschlossenen Gruppe der 718.I.D. mit beigetragen haben, ergibt sich für die deutschen Truppen die Aufgabe, möglichst schnell in das Bauxitgebiet von Mostar vorzustoßen. Die deutschen Truppen haben den Auftrag die Cetniks als Feind anzusehen. Es ergab sich nun das Bild, daß die Besatzung von Dobro (?), die aus Deutschen, Italiener und Cetniks bestand durch den Vorstoß der Cetniks Luft bekam."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka (1. mart 1943.).}} Major [[Slavoljub Vranješević]], komandant Zapadne Bosne JVuO, šalje 2. marta 1943. godine dopis »bratu« [[Uroš Drenović|Urošu Drenoviću]] kojim ga obavještava da je od strane njemačke komande u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] zakazana konferencija na koju su pozvani najvažniji četnički zapovjednici s teritorije [[Bosanska krajina|Bosanske Krajine]]: {{izdvojeni citat|Pre nekoliko časova primio sam izveštaj od Komandanta Bosanskih četničkih odreda brata Rade Radića, u kome mi javlja, da su Nemci pozvali na konferenciju u Banja Luci sve Komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića radi rešavanja važnih pitanja. Konferencija će se održati u nemačkoj komandi u B. Luci. Ovoj konferenciji neće prisustvovati pretstavnici hrvatskih ni vojnih ni civilnih vlasti. Komandant mi je naredio, da pozovem sve Komandante na predkonferenciju, koja će se održati u Karanovcu na dan 4 o.m. u 12 časova.— Prema napred izloženom pozivam te, da bez ikakvog izgovora i odlaganja bez obzira na situaciju na položaju, dođeš 4 o.m. do određenog časa u Karanovac.— Ovo smatraj vrlo važnim i NAJHITNIJIM. Molim Te koristi sva moguća prevozna sredstva, pa i motorcikl i na vreme dođi na predkonferenciju.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 31, str. 64.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_64.htm Naređenje Komande bosanskih četničkih odreda od 2. marta 1943. komandantu odreda »Kočić« za prisustvovanje konferenciji radi usaglašavanja stavova o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Već 3. februara 1943. godine, major Vranješević je upoznao Vrhovnu komandu JVuO o činjenici da se bosanski četnici nalaze u službi njemačkog okupatora, ali i da su potpisali [[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|sporazume o saradnji sa kvislinškim vlastima Nezavisne Države Hrvatske]]: {{izdvojeni citat| NEMCI Četnički odredi učestvuju u borbi zajedno sa Nemcima češće puta, ali na zasebnim sektorima. Pre našeg dolaska, Nemci su uspeli da u borbu protiv komunista uvode četnike tako, da im ovi osiguravaju krila i da se mešaju u komandovanje. Ovome se je odmah stalo na put, ma da sa dosta poteškoća. Po sebi se razume da se mnogo interesuju o tome, da li mi imamo kakve veze sa Dražom Mihailovićem — što mi odbijamo, navodeći da je to samo komunistička propaganda kako bi izazvali Nemce protiv nas, pa nas tako priklještene, uveli u svoje redove. Ipak, često puta Nemci čuju kako svi četnici pevaju »Od Topole pa do Ravne Gore« ili »Od Manjače pa do Ravne Gore«, »sve su straže generala Draže« itd., dakle jasno primećuju, ali moraju da trpe. Njihova nemoć oseća se. HRVATI Ovi se redovno predaju komunistima, gde god ovi na njih udare. Hrvatski oficiri nalaze spas u komunizmu. Zbog sporazuma sa Hrvatima, koji su ovi [četnički — prim.] odredi sklopili pre našeg dolaska, borbe sa Hrvatima ne vode se. Naprotiv, za većinu starešina i boraca može se reći, da su taj sporazum shvatili kao definitivan svršetak rata, pa i otuda javašluk i slaba disciplina. Sada, dok se ne raščisti sa komunistima, ovakvo stanje mora da ostane.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_27.htm Izveštaj majora Slavoljuba Vranješevića od 3. februara 1943. majoru Zahariju Ostojiću o vojno-političkoj situaciji u četničkim odredima zapadne Bosne i saradnji sa nemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama]</ref>}} Vojvoda [[Vukašin Marčetić]], komandant puka »Manjača«, bio je takođe jedan od potpisnikâ sporazuma sa vlastima satelitske NDH. Tokom operacije »Weiss«, vojvoda Marčetić se povezuje i sa njemačkim okupatorom, konkretno sa [[117. lovačka divizija (Nemačka)|117. divizijom]]: {{izdvojeni citat|Posebno: [...] [[369. legionarska divizija|369. pješ. div.]] će prvo dovršiti borbe na [[Grmeč]]u. Uspostavljena veza sa četničkom grupom Marčetića, koja će preuzeti osiguranje vlastitog istočnog boka.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=315&roll=2263 NARA, T315, Roll 2263, frame no. 000670.] <br /> ({{jez-njem|"369. J.D. führt vorerst Kampfhandlungen in der Grmec durch. Verbindung mit Cetnikgruppe Marcetic aufgenommem, die Schutz der eigenen Ostflanke übernehmen will."}})</ref>|Ratni dnevnik 117. divizije, unos za 5. februar 1943.}} O (prinudnom) sadjejstvu 117. divizije sa četničkim odredima pod komandom kapetana [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] u [[Bitka za Konjic 1943.|bici za Konjic]], februara 1943. godine, nakon rata će posvjedočiti i general [[Alexander Löhr]]: {{izdvojeni citat|117. lovačka divizija, koja je prodirala od Ivan-sedla ka severozapadu, vodila je od početka teške borbe, pa je na kraju odbijena i odbačena. Jedan njen deo morao je da se spasava u Konjicu, koji je bio utvrđen i posednut od Italijana i četnika. Ovo mesto su partizani okružili i tako je došlo do toga da su se ovde, pod pritiskom događaja, borili na istom frontu Nemci i četnici – doduše odvojeni jedni od drugih italijanskim jedinicama. Konjic je doduše bio oslobođen iz okruženja sa trupama iz [[Sarajevo|Sarajeva]], ali je partizanima uspelo da se probiju preko Neretve i povuku svi bez izuzetka u severnu [[Crna Gora|Crnu Goru]].<ref>{{cite web|url=http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html | title = Записи Александра Лера, часопис СРПСКО НАСЛЕЂЕ, број 7/1998 | publisher = Srpsko-nasledje.co.rs |date=3. 1. 1943. | accessdate=4. 1. 2023. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130216202528/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html# | archive-date=16. 2. 2013 |url-status=dead | df = }}</ref>|General [[Alexander Löhr]], komandant Jugoistoka}} Pored 117. divizije, četnici generala Mihailovića će sarađivati i sa ostalim njemačkim divizijama koje su uzele učešća u operaciji »Weiss«, što se može zaključiti i na osnovu podataka iz ratnog dnevnika [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] od 12. marta 1943. godine: {{izdvojeni citat|12. III 1943. (00,30 sati) — Izvještaji divizijskih jedinicâ: Operativno odjeljenje (Ia) Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Operativnom odjeljenju [369. divizije] (telefonski): <br /> 1.) Snažne neprijateljske snage opkoljene su od strane [četnikâ] D.M., 717., [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718]]., 369. i [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije]]. 717. divizija započinje potjeru takođe 12. marta i doseže crtu [[Prozor (BiH)|Rama]] — [[Ostrožac (Jablanica)|Ostrožac]]. 718. divizija napreduje od Ivan-sedla opštim smjerom ka [[Mostar]]u.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=404&rec=315&roll=2154 NARA, T315, Roll 2154, frame no. 000399.] <br /> ({{jez-njem|"12.3.1943. 00,30 Uhr <br /> Meldungen der Div. Einheiten <br /> Ia des Befh.d.dt.Tr.i.Kr. an Ia fernmündl.: <br /> 1.) Starke feindl. Kräfte sind durch D.M. 717., 718., 369. und SS–Div. umstellt. <br /> 717. tritt 12.3. ebenfalls zur Verfolgung an und gewinnt Linie Rama–Ostovac [sic]. <br /> 718. geht von Ivan–Sattel [sic] in allgemeiner Richtung auf Mostar vor."}})</ref>|Ratni dnevnik [[369. legionarska divizija|369. divizije]]}} Tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]], četnici su bili obilno snabdijevani streljivom i hranom iz italijanskih i njemačkih magacina. Kapetan Vojislav Lukačević, koji se zajedno sa svojim četnicima tukao uz borbenu grupu »Anacker«, [[5. mart]]a iz [[Konjic]]a je javio majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] da mu »11« (tj. Nijemci) daju municiju, kao i da je vojvoda [[Dobroslav Jevđević]], sa svoje strane, zadužen za obezbjeđivanje logistike: {{izdvojeni citat|Vidim da je glavna tvoja briga kako ćemo sa 11. Verujem da si o njima dobio preterane izveštaje. Svaka njihova kolona koja nastupa ima najviše jednu trećinu Nemaca a ostalo su domobrani i po nešto ustaša. Oni sami ne mogu ništa da urade, toga su svesni. Ja mislim da je nama najpreči za sada cilj uništenje komunista i to što brže. Ne sme nas zateći iskrcavanje u borbi sa komunistima, a isto tako ne smemo početi borbu sa 11 dok komunisti nisu likvidirani a oni nisu likvidirani i pored uspeha koje smo postigli. Čvrsto sam ubeđen da nas 11 neće napasti sve dok se vode borbe sa komunistima te je strahovanje u tom pravcu preterano... Najvažnije i najbolje snabdevanje preko [[Sarajevo|Sarajeva]] koje neka Jevđo forsira. Dobio sam sinoć preko 11, 30.000 metaka obećali još čim im stigne neki transport koji očekuju u Sarajevo.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_2_71.htm IZVEŠTAJ KOMANDANTA KONJIČKE GRUPE OD 5. MARTA 1943. KOMANDANTU ISTAKNUTOG DELA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA O BORBENOM RASPOREDU ČETNIKA I NEMACA NA SEKTORU KONJIC—JABLANICA]</ref>}} O isporuci municije jedinicama JVuO (najvjerovatnije o onoj koja je data kapetanu Lukačeviću), Komanda Jugoistoka je 7. marta javila vojnom vrhu u [[Berlin]]u: {{izdvojeni citat|– 7. mart 1943: Municija za četnike. Vrhovna komanda je obaviještena telegramom o isporuci 30.000 metaka četničkim jedinicama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=453 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000448.] <br /> ({{jez-njem|"Munition für die Cetniks: <br /> An OKW/WFSt. ergeht eine Meldung betraf. der Übergabe von 30.000 Schuß Inft. Munition an Cetnikverbände."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za mart 1943. godine (31.3.43.)}} [[File:Chetniks and German Officers meet in Bosnia, 1943.jpg|thumb|Sastanak njemačkih oficira sa četnicima u [[Bosna (regija)|Bosni]], [[1943]]. godina]] 9. [[Mart|ožujka]] 1943. godine, [[Fašizam|fašistički]] [[Poglavnik|duce]] [[Benito Mussolini]] šalje pismo [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]],<ref>''Tajna pisma Hitler – Mussolini (1940—1943)'', edicija Dokumenti i svjedočanstva (priredio i preveo: Dr Bogdan Krizman), Novinarsko izdavačko poduzeće (NIP), Zagreb, 1953, str. 78.</ref> vođi [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]], u kom navodi da je upoznat sa suradnjom njemačkih okupacionih trupa s četnicima: {{izdvojeni citat|Više tisuća četnika naoružali su, na lokalnoj bazi, komandanti talijanskih jedinica, da vode gerilu, za koju imaju, kao svi stanovnici Balkana, naročite sklonosti. Do danas su ti četnici suzbijali partizane vrlo odlučno. Upravo sam primio izvještaj. U njemu mi javljaju, da su njemačke snage, koje su uspostavile dodir sa četnicima u dolini gornje Neretve, pristale da surađuju s njima i da su naoružale četnike metcima i ručnim bombama.|[[Benito Mussolini]] u pismu [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]] (9. III 1943)}} O pristizanju Mussolinijeva pisma istog je dana javila i Vrhovna komanda njemačkih oružanih snaga: {{izdvojeni citat|''9. mart'' <br /> Duče poslao pismo Hitleru, u kome zastupa mišljenje da su četnici i partizani neprijatelji Osovine. O tome je razgovarao i sa nemačkim ministrom spoljnih poslova. Priznaje da su Italijani do sada naoružali nekoliko hiljada četnika za gerilski rat protiv komunista i oni su se do sada energično borili protiv partizana. Ali, sada je Duče izdao energičnu naredbu, da se četnicima više ne daje oružje i da njih, nakon što se partizani poraze, treba razoružati. Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.}} Pošto је za katastrofalni poraz četnika u bici na Neretvi optužio Jevđevića, [[Petar Baćović|Baćovića]] i [[Bajo Stanišić|Baja Stanišića]] a istakao za primjer Vojislava Lukačevića, major Ostojić im је 10. marta naredio da se kod Italijana zauzmu za dozvolu o prebacivanju četnika na zapadnu obalu Neretve. Odgovarajući na optužbe, Jevđević i Ваćоvić istoga dana izvještavaju Mihailovića da је za proboj operativne grupe NOVJ kriv upravo Lukačević, te da Ostojić, komandujući iz [[Kalinovik]]a, nema pravu predstavu о toku događaja. Jevđević navodi: „Kada sam zvao delove Vrhovne komande da komanduju nа licu mesta, odgovorili su neljubazno da neće da radе sa okupatorom, tražeći u isto doba hranu, municiju, topove i vojsku od okupatora.“ Као argument da četnici moraju bespogovorno slušati naređenja okupatorskih oficirâ, vojvoda Jevđević navodi podatak da Nijemci i Italijani hrane i snabdijevaju municijom cjelokupnu masu četnikâ od 13.200 ljudi. Riječ je o 2000 četnika pod komandom Вајa Stanišića, 4.000 iz Lukačevićeve konjičke gruре, 6.000 pod komandom majora Petra Baćovića (hercegovački četnici) i 1.200 četnika kojima komanduje major Andrija Vesković. Jevđević Mihailoviću piše i da su okupatori dali toliko hrane da је on, na osnovu lažnog brojnog stanja, uspio da uštedi 110.000 obroka, kao i da su mu za posljednjih nekoliko dana isporučili 1.100.000 metaka.<ref>AVII, reg. br. 3/1, kut. 293, dep. 2248.</ref><ref>Branko Latas, Saradnja četnika i Nemaca u borbama protiv Glavne operativne grupe divizija NOVJ u dolini Neretve (februar — mart 1943), Prilozi Instituta za istoriju (br. 17), Sarajevo, 1980, str. 214.</ref> General [[Rudolf Lüters]], komandant njemačkih trupa u NDH, piše u procjeni situacije od 16. marta 1943. da je „operacija „[[Operacija Weiss|Vajs II]]“ u suštini završena“. O četničkim snagama u njemačkoj zoni operacija, Lüters navodi: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje nije se dalje zaoštrilo. U području [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizije]] nisu zabeležena nikakva prekoračenja u tuđu nadležnost. Četničko rukovodstvo se potčinilo naređenjima nemačkog Vermahta i potvrdilo svoju lojalnost. Četnici koji se nalaze na području [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718. pešadijske divizije]], naročito u rejonu [[Zenica|Zenice]] i [[Han-Pijesak|Han-Pijeska]], neprijateljski se suprotstavljaju hrvatskoj državi i nemačkom Vermahtu i pokušavaju da izazovu nemire putem sabotaža i razoružavanja hrvatskih odreda. Divizije koje su učestvovale u operaciji „Vajs II“ jedinstveno se povoljno izražavaju o držanju četničkih jedinica. Dragocenim izviđačkim podacima i napadima za rasterećenje pomagali su našim jedinicama, mada ni u jednom slučaju nije sa nemačke strane tražena podrška.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=372&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 000366—000367.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cetnikfrage hat sich nicht weiter zugespitzt. Im Bereich der 714.J.D. sind keine Übergriffe zu verzeichen. Die Cetnikführung hat sich den Befehlen der deutschen Wehrmacht untergeordnet und ihre Loyalität versichert. Die im Bereich der 718.J.D. befindlichen Cetniks, besonders im Raum ZENICA und HAN PIJESAK stehen kroat. Staat und deutscher Wehrmacht feindlich gegenüber und versuchen durch Sabotageakte und Entwaffnung kroat. Abteilungen Unruhe zu stiften. Die im "Weiss II"–Einsatz befindlichen Divisionen äussern sich übereinstimmend günstig über das Verhalten der Cetnikverbände. Durch wortwolle Kundschafterdienste und Entlastungsangriffe haben sie der Truppe geholfen, obwohl in keinem Falle deutscherseits Unterstützung erbeten worden war."}})</ref>}} General Lüters zapaža i kako je, u tom trenutku, situacija u partizanskom taboru gotovo bezizgledna: {{izdvojeni citat| II. NEPRIJATELJSKA SITUACIJA Neprijateljski otpor protiv nemačkih divizija koje su napadale uglavnom je slomljen. [...] Ostaci ustanika, bez izuzetka teško tučene jedinice sa malo municije i ishrane, deprimirane nemačkim udarima i zadržavane mnogobrojnim ranjenicima i bolesnicima, stoje za sada južno od linije [[Konjic]] — [[Prozor (BiH)|Rama]]. Oni su na severu pritisnuti nemačkim jedinicama, na jugu četnicima, i pokušavaju da se izvuku prema jugoistoku, dolinom Neretve, na teritoriju Crne Gore.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=373&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000367.] <br /> ({{jez-njem|"II.) FEINDLAGE: </br> Der feindliche Widerstand gegenüber den deutschen angreifenden Divisionen ist im wesentlichen zerschlagen. </br> Reste der Aufständischen, durchweg schwer angeschlagene Verbände mit wenig Munition und Verpflegung, durch die deutschen Schläge deprimiert und durch zahlreiche Verwundete und Kranke behindert, stehen z.Zt. südlich der Linie KONJIC–RAMA. Sie werden im Norden durch deutsche Verbände und im Süden durch Cetniks bedrängt und versuchen nach SO durch das NARENTA–Tal in montenegrinisches Gebiet auszuweichen."}})</ref>}} U iscrpnom izvještaju<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, str. 1015—1018.</ref> koji je [[5. maj]]a 1943. godine podnio [[SAD|američki]] [[Ured za strateške usluge]] (preteča današnje [[Centralna obaveštajna agencija|Centralne obavještajne agencije]]), sumiraju se rezultati netom završene operacije »Weiss«: {{izdvojeni citat|Krajem januara 1943. godine zajedničke nemačke, hrvatske, italijanske i četničke snage povele su veliku ofanzivu protiv jugoslovenske oslobodilačke armije. Neprijatelj je potpomognut od Drenovićevih četnika uspeo da potisne jugoslovenske patriote u Hercegovini i jugoistočnoj Bosni. Glavni udar u sadašnjoj neprijateljskoj ofanzivi vrše kombinovane četničke snage u Hercegovini (V.[ojislav] Lukačević, član Mihailovićevog glavnog štaba), u Crnoj Gori (Bajo Stanišić) i u Sandžaku (Pavle Đurišić, član Mihailovićevog glavnog štaba). Ishod ove borbe je još neizvestan. Partizani govore da su oni odneli pobedu, dok četnici insistiraju na tome da su gotovo potpuno očistili ove jugoslovenske krajeve od antifašističkih snaga. Tačno je, međutim, da su jugoslovenski antifašistički gerilci pretrpeli teške teritorijalne gubitke, ali daleko je od toga da su njihove snage uništene ili razbijene. Na drugoj strani, mnogo slavljeni četnici generala Mihailovića danas su angažovani u jednoj od najžešćih ofanziva za uništenje jugoslovenskih demokratskih snaga.}} === Četnički teror u Srbiji (1943) === {{main|Srbija u Drugom svetskom ratu|Zločini četnika u Drugom svjetskom ratu}} Mihailovićeva taktika u Srbiji se početkom 1943. sastojala u tome da organizuje i štedi svoje snage za "planirani narodni ustanak". Nemci navode da je izbjegavao svaki konflikt sa okupacionim trupama.<ref>NAW, T-78, Roll 332, 6289915, 919: Procjena situacije komande Jugoistoka za feburar 1943 (2. mart 1943.).</ref> Izveštaji Nedićeve vlade konstatuju da je četnička akcija gotovo svuda upravljena na obračunavanje sa komunistima, koje se sprovodi beskompromisno, do istrebljenja. Inače, četnici na sastancima sa narodom naređuju lojalno držanje prema domaćim vlastima i okupatorskoj vojnoj sili kao i "odricanje svake pomoći partizansko-komunističkim bandama".<ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 59/1—1, k. 22.</ref><ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 54/5—1, k. 22.</ref> 12. februara 1943. godine, kapetan [[Miloš B. Marković]], komandant Ariljske brigade iz sastava Požeškog korpusa JVuO, prenosi Mihailoviću ideju poručnika [[Zvonimir Vučković|Zvonka Vučkovića]] da iskoristi vezu sa njemačkim oficirom u cilju »gonjenja komunista«: {{izdvojeni citat|Po povratku sa puta iz štaba 1a sastao sam se sa Vučkovićem koji me je zamolio da Vas izvestim o sledećem: <br /> U srezu Kačerskom nalaze se dve komunističke grupe, prva jačine 60 a druga oko 150 ljudi. Ove se grupe prebacuju i u Oplenački srez. Za likvidaciju ovih grupa potrebno mu je oko 300 ljudi, no kada bi ih skupio izazvao bi potere od strane okupatora. Ima jednu drugu mogućnost a to je da uputi Nemce da gone ove grupe. Posredno, no obazrivo ima vezu sa jednim od nemačkih komandanata, koji je izjavio gotovost za usluge svake vrste a naročito u gonjenju komunista. Zvonko će ga upotrebiti no ne uspeli to preduzeće sam potrebno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_33.htm Izveštaj komandanta Ariljske brigade od 12. februara 1943. Draži Mihailoviću o borbama protiv pripadnika NOP-a u zimu 1942. godine i dostignutoj organizaciji u brigadi]</ref>}} Poručnik [[Predrag Raković]], u svojstvu komandanta 2. ravnogorskog korpusa JVuO, informiše 3. marta 1943. generala Mihailovića o tajnom sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom: {{izdvojeni citat|Okupator, kako Nemci tako i Bugari svu svoju akciju uputili su na komuniste, na njihovo gonjenje i istrebljenje. U smislu depeše koju sam podneo G. Ministru, sastao sam se 2 marta t.g. na Savincu u jednoj šumi sa Nemačkim komandantom potporučnikom Krigerom iz Gor. Milanovca. Sastanak je izveden potpuno tajno. Na sastanak je od strane Nemaca došao potporučnik Kriger i njegov tumač. A sa naše strane bio sam ja i moj Načelnik štaba p.por. Lazarević. Tema razgovora bila je isključivo uništenje komunističkih bandi, na teritoriji koju obezbeđuje Nemačka jedinica iz Gor. Milanovca. Uglavnom dolazi u obzir komunistički vođa [[Milorad Labudović|Labud]] koji ima oko 150 komunista pod svojom komandom u okolini Rudnika, u srezovima: Kačerskom i Orašačkom. Utvrdili smo plan za ovaj rad. O izvođenju ove akcije detaljno sam se dogovorio sa Zvonkom noću između 2/3 - III t.g., u čemu smo postigli potpunu saglasnost.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 127, reg. br. 7/3 (S-X-12/4).</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_67.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 3. marta 1943. Draži Mihailoviću o borbi protiv pripadnika NOP-a i pregovora sa predstavnicima nemačkih okupacionih trupa]</ref>}} I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, te je dogovoreno da se za ubijene Nemce neće više paliti kuće redom, već "samo po našem spisku", partizanske, i samo će se partizani ubijati: {{izdvojeni citat|Hapšenje naših ljudi više neće biti na reonu nemačke komande G. Milanovac. Ako pogine okupatorski vojnik na ovome terenu neće se paliti redom kuće, već samo po našem spisku i to partizanske i samo će se partizani ubijati. [...] Dobio sam 5000 metaka za čišćenje moga reona od komunista.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV, knjiga 2, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova četničkog pokreta Draže Mihailovića: 1. januar — 8. septembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. 113, str. 550.</ref>}} [[Datoteka:Četnici batinaju narod.jpg|thumb|Četnici batinaju seljaka u Srbiji.]] Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama [[NOP|pokreta otpora]] u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova: {{izdvojeni citat|Ilegalni odredi poručnika Vlaste Antonijevića, Dače Simovića, Milutina Jankovića, poručnika Vasića i kapetana Rakovića nemilosrdno ubijaju sve one koji su makar i jedan dan bili i sarađivali sa partizanima. Neki od ovih odreda vode tako bezumnu akciju da se njihova delatnost može ravnati sa radom običnih odmetnika.<ref>http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/102680-aak-Gornji-Milanovac-Luani.html</ref>|Izveštaj kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova (april 1943)}} Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere: {{izdvojeni citat|1) Protiv zaludele, potpuno obezglavljene i pomahnitale komunističke bande u šumi, sve određene starešine i svo nacionalno naoružano ljudstvo ima povesti beskompromisnu borbu za njihovo potpuno uništenje. Izuzetka u ovome pogledu ne može biti. 4) Ko se uhvati da nosi hranu ili druge potrebe komunistima, a to se tačno utvrdi, komandant brigade sa čije bi teritorije bio takav krivac, odmah će ga streljati i porodicu potpuno uništiti. Kuću spaliti, a stoku zapleniti za izdržavanje gorskih jedinica. 5) Ko se uhvati, a to se od strane komandanta brigade utvrdi, da je krio komuniste, primio u svoju kuću ili im slao makakva obaveštenja, biće najstrožije kažnjen. 6) Ko se uhvati i bude dokazano, da je neko lice videlo komuniste, a nije na najbrži način izvestilo najbližu četničku komandu, biće takođe kažnjeno, u čemu se komandantima brigada ostavlja puna inicijativa. 7) '''Ako u nekom selu bude ubijen makoji četnik, komandant brigade dotične teritorije odmah će streljati deset simpatizera'''.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%92%D0%B5%D1%9A%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%9A%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B0_4.9.1943. Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica 4.9.1943.]</ref>|Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica (4.9.1943).}} Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".<ref name="Deakin2"/> === Zabrana sabotaža u Srbiji i učvršćivanje vezâ s Nijemcima na području Nezavisne Države Hrvatske (1943) === {{main|Sabotaže u Srbiji u Drugom svjetskom ratu|Neil Selby}} [[Datoteka:Plakat o streljanju DM pristalica iz 1942.jpg|mini|Plakat o streljanju „50 DM pristalica“ zbog rušenja mosta na pruzi Požarevac - Petrovac na Mlavi iz decembra [[1942]].]] U Srbiji, iako su neke četničke pristalice vršile sabotaže, trpeći nemačke odmazde zbog toga, četničko vođstvo je posebno branilo ozbiljnije sabotaža na bitnim saobraćajnicama, pa su čak sprečavali britanske komandose na terenu da ih vrše: {{izdvojeni citat|[[Neil Selby|Major Selby]] imao zadatak da organizuje sabotaže i dotur materijala za iste; „Prema Selbyevim navodima, '''do sabotaža nije došlo zato što ih D.M., odn. njegovi komandanti na terenu na terenu još nisu odobrili'''.“<ref>NAW, T-313, Roll 482, 000544: Izvještaj obavještajnog odjeljenja Vojnog komandanta Jugoistoka o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca u noći 18./19. augusta 1943 (26. august 1943.).</ref>|Izvještaj nemačkog obavještajnog odjeljenja o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca (26. august 1943).}} U izvještaju potpukovnika Klamrotha iz Generalštaba njemačkih oružanih snaga, nakon inspekcijskog putovanja po Balkanu u avgustu 1943. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> konstatuje se da je general Mihailović najstrožije zabranio izvođenje sabotažâ protiv okupacione sile prije eventualnog [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkog]] iskrcavanja. Pored toga, pominje se i to da su njemačke obavještajne strukture detaljno upoznate sa kretanjem četničkog komandanta i Vrhovne komande JVuO po Srbiji: {{izdvojeni citat|Pokret Draže Mihailovića: U Srbiji tinja latentni ustanak. Draža Mihailović je liderska priroda i veoma je aktivan. Svaki preuranjeni napad protiv okupacionih snaga u startu je strogo zabranjen. Trenutno se jedino vodi borba protiv komunista. Mora se očekivati jedinstveni napad na okupacione snage, uključujući sabotaže i prepade. Pretpostavlja se da je angloameričko iskrcavanje na Jadranu trenutak za to. Stav Draže Mihailovića prema Angloamerikancima opisan je na sledeći način: „Kao pomagači ste dobrodošli, ali ja ću sâm obnoviti Jugoslaviju!“ Nadzor nad Dražom Mihailovićem je dobar. Nemačke službe vrlo brzo saznaju za njegova boravišta koja neprestano menja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=638&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289888.] <br /> ({{jez-njem|"b) Draga [sic!] Mihailowitsch Bewegung: <br /> In Serbien schwelt der latente Aufstand. Draga Mihailowitsch ist eine Führernatur und sehr aktiv. Jedes vorzeitige Losschlagen gegen die Besatzungstruppen ist zunächst streng verboten. Zur Zeit nur Kampf gegen Kommunisten. <br /> Mit dem einheitlichen Beginn von Sabotage, Überfallen usw. auf Besatzungstruppen muss gerechnet werden. Als Zeitpunkt dafür wird die Landung der Anglo–Amerikaner in der Adria vermutet. Die Einstellung des Draga Mihailowitsch den Anglo–Amerikanern gegenüber wird geschildert: "Als Helfer willkommen, aber ich selbst baue Jugoslawien wieder auf!" Die Überwachung des Draga Mihailowitsch ist gut. Die deutschen Dienststellen kennen sehr bald seine ständig wechselnden Standorte."}})</ref>}} Ipak, kako bi i dalje stvarao privid otpora i zadržao status saveznika, povremeno je inicirao bezazlene diverzije, koje neće izazvati nemačku odmazdu: {{citiranje|Udružite se sa apotekarima. Uzmite od njih praškova za kijanje, suzavce i supervodonik. Na igrankama svrabeće praškove. Upućujte preteća pisma, uznemiravajte telefonom, stvarajte svuda strah i zabunu.<ref name="Kosta Nikolić 2004">Bojan Dimitrijević - Kosta Nikolić: Đeneral Mihailović - biografija, Beograd : Institut za savremenu istoriju, 2004, str 378-9.</ref>|[[Draža Mihailović]] naređuje „misteriozne” sabotaže po gradovima septembra 1943.}} 1. avgusta 1943. godine, komandant njemačkih trupa u Hrvatskoj ([[NDH]]) general [[Rudolf Lüters]] na sljedeći način analizira djelovanje Mihailovićevih četnika (većinom onih koji su bili obuhvaćeni [[Saradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|ugovorima sa vlastima NDH]]) po okončanju [[Operacija Schwarz|operacije »Schwarz«]]: {{izdvojeni citat|Stav četnika s obje strane [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]] te na području između rijekâ Bosne i [[Una|Une]] i [[Sana|Sane]] i dalje se može opisati kao lojalan, iako ustaška politika — koju je hrvatska vlada u posljednje vrijeme iznova naglasila — nije ostala bez povratnog dejstva na njihovo držanje, što se pokazalo uzdržanošću prema komunističkim bandama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=357&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000352.] <br /> ({{jez-njem|"Die Haltung der Cetniks beiderseits der Bosna und zwischen Bosna und Una–Sana kann noch als loyal bezeichnet werden, obwohl der wohl der in letzter Zeit seitens der kroat. Regierung wieder betonte Ustascha–Kurs nicht ohne Rückwirkung auf ihre Haltung geblieben ist und sich Zurückhaltung gegen die kommunistischen Banden zeigte."}})</ref>|Izvještaj komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj za mjesec jul 1943. upućen štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]}} Kao paradigmatične za držanje spram nastupajućih njemačkih trupa mogu se uzeti preporuke iz naređenja kapetana Jovana Dabovića, komandanta Ličko-kordunaške četničke oblasti, upućene 6. septembra 1943. godine kapetanu Dušanu Đakoviću: {{izdvojeni citat|NAREĐUJEM 1) Svi komandanti narediće svima svojim jedinicama i patrolama da, ako Nemci budu naišli na njihov reon dejstva, ne otvaraju vatru i da se drže pasivno sve do mog daljeg naređenja. 2) Kada bude primećen dolazak Nemaca da se jedinice povlače u šume i da sa njima izbegavaju dodir. 3) Ako se desi da se neka jedinica, patrola ili pojedinac nađe u takvoj situaciji da Nemce ne može izbeći pri dodiru sa njima da kaže da se bori protivu komunizma. Napominjem ovom prilikom da su se Nemci prema četnicima u Hercegovini poneli vrlo korektno.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dok. br. 42, str. 81.</ref><ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dokument br. 202, strane 942—943.</ref>}} 18. rujna 1943. godine, poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] sastavlja izvještaj o posjetu poručnika [[Milana Cvjetićanina]], komandanta Bosanskog korpusa „[[Gavrilo Princip]]” [[Dinarska četnička divizija|Dinarske četničke divizije]] JVuO, kojega je [[Kapitulacija Italije|kapitulacija Italije]] zatekla na liječenju u [[Split]]u. Tom prilikom, Cvjetićanin nedvosmisleno poentira: {{izdvojeni citat|Mi četnici znamo da se samo uz pomoć njemačkih trupa može postići efikasno uništenje bandita, jer smo mi četnici za to isuviše slabi.<ref>[https://znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.], str. 273.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=984&rec=313&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000981.] <br /> ({{jez-njem|"Wir Cetniks wissen, dass nur durch die deutschen Truppen eine wirksame Vernichtung der Banditen erfolgen kann, da wir Cetniks hierzu zu schwach sind."}})</ref><ref>[https://pescanik.net/pismo-citateljima-blica-i-gledateljima-serije-ravna-gora/ Boris Dežulović: Pismo čitateljima Blica i gledateljima serije “Ravna gora”]</ref>}} [[Datoteka:Marsz wojsk niemieckich w Dalmacji (2-515).jpg|mini|Četnici Dinarske divizije u mimohodu pored motorizovane kolone njemačke 114. divizije (Dalmacija, septembar 1943).<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2018/01/bk0306.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0306 | Photo | 114. Jäger-Division]</ref>]] Četnički odredi u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]] kooperiraju s njemačkim okupatorom, između ostalog, i na taj način što navode njegovu [[Avijacija|avijaciju]] kako bi ova preciznije tukla po položajima partizanskih jedinicâ: {{izdvojeni citat|Izviđački izvještaj — 14,50 h: </br> Četnici napuštaju kotu 366 (16 km ji. od [[Banja Luka|Banje Luke]]) i povlače se na kotu 346 (1 km z-jz. od kote 366). Prema instrukcijama četnikâ, po šumi ist. od kote 366 dejstvovano je bombama i mitraljeskom vatrom iz letjelica. </br> Uočeni pojedinačni partizani u blizini kote 471 (2 km ist. od kote 366). Vatra sa zemlje dolazi iz šume duž željez. pruge (Banja Luka — Kotor Varoš).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=258&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000255.] <br /> ({{jez-njem|"Aufklärungsmeldung 14.50 Uhr: </br> Cetniks verlassen Höhe 366 (16 km SO Banja Luka) und ziehen sich auf Höhe 346 (1 km WSW Höhe 366) zurück. Der Wald ostwärts Höhe 366 wurde auf Weisung der Cetniks mit Bomben und Bordwaffen bekämpft. </br> Bei Punkt 471 (2 Ost Punkt 366) einzelne Partisanen. Aus Wald an Bahnlinie (Banja Luka – Kotos Varos) Erdbeschuss."}})</ref>|Telegram Komande avijacije /Hrvatska/ (19. IX 1943.).}} Nakon [[Kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]] [[8. septembar|8. septembra]] [[1943]]. godine, sve četničke snage iz italijanske okupacione zone su, nakon [[Antiosovinska ofanziva JVuO 1943.|sporadičnih sukoba]], uspostavile punu saradnju sa novouspostavljenim nemačkim okupacionim vlastima.<ref>Vidi: [[s:Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade|Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade]], [[s:Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.|Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.]], [[s:Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.|Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.]], itd.</ref> Mihailović je 7. oktobra 1943. naređivao svojim četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_9.htm Naređenje Draže Mihailovića od 7. oktobra 1943. komandantima kopusa u zapadnoj Srbiji za mobilizaciju ljudstva i borbu protiv NOVJ u Sandžaku]</ref> Poručnik [[Jovan Pupavac]] pojašnjava u pismu upućenom 10. februara 1944. komandantu Zapadne Bosne JVuO majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]] kako je tekao proces prilaženja četnikâ pod komandom vojvode Momčila Đujića njemačkoj okupacionoj sili: {{izdvojeni citat|Dinarsku oblast sam napustio iz sledećih razloga: 1) Posle propasti Italije u Dalmaciju su došli Nemci. Komandant Dinarske oblasti pop Đujić stupio je u saradnju sa njima, najpre preko [[Mane Rokvić|Mane Rokvića]] koji je došao sa njima iz [[Bosanski Petrovac|Bosanskog Petrovca]]. Kasnije je delegirao kod štaba 114. Nemačke divizije svoga načelnika štaba kapetana Mijovića Novaka. Ljudstvo je postalo Nemačka milicija, primajući od njih redovnu hranu, municiju i dopunu oružja. Nemci su vrlo rado primili saradnju četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_73.htm Izveštaj komandanta 1. brigade Bosanskokrajiškog četničkog korpusa od 10. februara 1944. komandantu korpusa o saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji]</ref>}} U odgovoru koje je 4. oktobra 1943. poslalo Obavještajno odjeljenje 114. lovačke divizije, odbacuju se navodi iz telegrama poslatog od strane štaba 15. brdskog korpusa, u kojem se vojvoda [[Momčilo Đujić]] optužuje za prepade na njemačke trupe, i kojim se traži njegovo hapšenje. Nasuprot takvom zahtjevu, za komandanta [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]] se tvrdi sljedeće: „Uvjerljiva obavještenja i dokumenti nedvojbeno ukazuju da se Đujićeva četnička grupa u dosadašnjoj borbi protiv komunizma pokazala kao pouzdana... Sabotažni akti i prepadi na njemačke trupe dosad se nijesu događali.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=792&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000788.] <br /> ({{jez-njem|"Nach hiesigen sicheren Nachrichten und einwandfreien Unterlagen ist die Cetnikgruppe des Vojvoden Djujic im Kampf gegen die kommunistische Aufstandsbewegung bisher als zuverlässig zu bezeichnen. <br /> Sabotageakte und Überfälle gegen die Deutsche Wehrmacht sind bisher nicht erfolgt."}})</ref> U poređenju sa oružanim snagama NDH, obavještajni oficiri 114. divizije Wehrmachta daju i mnogo povoljniju ocjenu za učinkovitost četnika: „Hrvatske trupe i ustaše, već zbog svoje brojnosti, ne mogu predstavljati značajniju podršku; osim toga, njihova borbena vrijednost je poznata. Četnički odredi su se dosad svuda pokazali kao izuzetno aktivni i pouzdani.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=793&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000789.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroatische Wehrmacht und Ustaschaverbände im Bereich sind schon rein zahlenmässig keine nennenswerte Unterstützung; darüber hinaus ist deren Kampfwert hinreichend bekannt. Die Cetnikverbände erweisen sich bisher überall als äusserst rege und zuverlässig."}})</ref> [[File:Četnički komandant u zapadnoj Bosni Uroš Drenović s nemačkim oficirima na terenu.jpg|thumb|Vojvoda [[Uroš Drenović]] (desno), četnički zapovjednik u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]], zajedno sa njemačkim oficirima na terenu.]] U jesen 1943. godine, Vrhovna komanda Vermahta konstatuje prestanak bilo kakve aktivnosti DM protiv njih: {{izdvojeni citat|U jesen 1943. Titov pokret sve je više uzimao maha, a Mihailovićev pokret bio je potisnut na teritoriju Srbije. Komunisti nisu primali samo pomoć od sovjetske Rusije, nego sve više i od Engleza. Italijanska armija je kapitulirala. U ovakvoj novonastaloj situaciji četnički pokret bio je prisiljen da preispita svoj stav prema nemačkoj okupacionoj sili… Bilo kako, od tog vremena prestali su svi napadi Mihailovićevih ljudi protiv nemačke okupacione sile.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Četnici u Hercegovini su počeli sarađivati sa njemačkim nadležnim komandama odmah po ulasku njihovih trupa u bivšu italijansku okupacionu zonu: {{izdvojeni citat|Banda koja je napadala u području sjeverno od [[Bileća|Bileće]] i ojačana na oko 1200 ljudi ([[10. hercegovačka udarna brigada|X herceg. brigada]]), uz potporu 800 četnika je odbačena natrag na sjever.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1081&rec=313&roll=190 NARA, T311, Roll 195, frame no. 7450860.] <br /> ({{jez-njem|"Die im Raum N Bileca angreifende und auf etwa 1200 Mann verstärkte Bande (X.He.Brig.) mit Unterstützung von 800 Cetniks nach N zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 18. septembar 1943. godine}} {{izdvojeni citat|SS-divizija „Prinz Eugen“: Komunistička grupa (jačine 1.200 ljudi), koja je sa sjevera nastupala ka Bileći, odbačena je ka sjeveru akcijom 6. čete 2. SS brdskog puka ojačane sa 800 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=483&broj=293 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000290.] <br /> ({{jez-njem|"Von Norden gegen Bileca vordringende komm. Gruppe (1200) durch herangeführte 6./SS 2 und 800 Cetniks nach Norden zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj 15. brdskog korpusa za 18. septembar 1943.}} {{izdvojeni citat|U oblasti [[Stolac|Stoca]], kao što je već napomenuto, Stolačka i [[Ljubinje|Ljubinjska]] četnička brigada su u saradnji sa našim trupama postigle uspjeh protiv glavnine Desete herceg. brigade.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=636&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000631.] <br /> ({{jez-njem|"b.) Cetniks: <br /> Im Raum von STOLAC hat, wie bereits erwähnt, im Zusammengehen mit eigenen Truppen die Cetnikbrig. von STOLAC und LUBINJE gegen die Hauptkräfte der X-herzeg.Brig. Erfolge erzielt."}})</ref>|Komanda 21. brdskog korpusa, Obaveštajno odeljenje, izveštaj o stanju, 27. septembar 1943.}} U odlomku iz mjesečnog izvješća [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije »Prinz Eugen«]], inače njemačke elitne postrojbe na teritoriji okupirane Jugoslavije, sastavljenog 5. septembra 1943, blagonaklon stav četnika na divizijskom području (Hercegovina) opisan je na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Srbi [četnici — prim.] su se, djelimično, nastavili dokazivati ​​kao '''najpouzdaniji saveznici u borbi protiv crvenih bandi''', a time i protiv komunizma. U borbi protiv bandita uvijek su spremni sarađivati ​​s njemačkim Wehrmachtom, pa čak i podvrgnuti se njegovoj komandi.<ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 307.</ref><ref>[https://www.znaci.org/NARA/T315.php?broj=1272&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001266.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben haben sich z.T. weiterhin als die zuverlässigsten Verbündeten im Kampf gegen die roten Banden und damit gegen den Kommunismus erwiesen. Im Kampf gegen die Banditen sind sie jederzeit bereit, mit der deutschen Wehrmacht zusammenzugehen und sich ihr sogar zu unterstellen."}})</ref>|Mjesečni izvještaj 7. SS divizije XV brdskom armijskom korpusu za avgust 1943. godine}} U četničkim izvorima se potvrda ovih navodâ nalazi u naređenju koje je kapetanu Dušanu Đakoviću 6. septembra 1943. uputio potpukovnik [[Slavko Bjelajac]] (pseudonim »Nikola Dekić«), komandant Ličko-kordunaške četničke oblasti. Informišući svog podređenog oficira o ogromnim partizanskim gubicima u [[Bitka na Sutjesci|bici na Sutjesci]], Bjelajac zapisuje: {{izdvojeni citat|Po podatcima koje imamo partizani su kod Sutjeske strašno tučeni. Tvrdi se da su imali 5.000 mrtvih te da su samo naši s mrtvih lješeva partizanskih skinuli oko 200 puškomitraljeza. Četnici u Hercegovini drže pored ostalih mjesta i [[Kalinovik]], [[Foča|Foču]], i [[Čajniče]]. Ustaše su u [[Goražde|Goraždu]]. Njemci se također nalaze u Hercegovini. Dozvolili su bez ikakovih uslova da se na reonu svakog sreza može nalaziti i kretati 400 četnika (jednoj četničkoj grupi dali su 300 pušaka). <br /> U opšte izuzev situacija Hercegovine, Crne Gore, i Istočne Bosne stoji vrlo dobro. <br /> Ove podatke iz Hercegovine javljam Vam radi orjentacije. A u koliko se tiče Njemaca tek da naše stanovništvo zna da ih se ne treba plašiti i da neće vršiti represalije nad mirnim stanovništvom. <br /> Njemci govore u Hercegovini protiv Italijana i kažu da su oni spriječili širenje Srbije do rijeke Bosne protiv volje Njemaca. Optužuju Italiju da je ona dovela Pavelića na vlast. (To sve može i nemora biti tačno). <br /> Naši su zarobili čuvenog [[Nurija Pozderac|Nuriju Pozderca]] i [[Simo Milošević|Simu Miloševića]] u Hercegovini i streljali ih.<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knj. 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. br. 203, str. 946.</ref>}} U izvještaju 7. SS brdske divizije »Prinz Eugen« od 10. oktobra 1943. godine, poslatom štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], pohvaljuje se lojalno držanje koje su, do tog trenutka, formacije [[Hercegovina|hercegovačkih]] četnikâ pokazale spram njemačkih okupacionih jedinica: {{izdvojeni citat|Četnici: Za borbu protiv komunista u istočnoj Hercegovini mobilisane su jače snage u okruzima [[Trebinje]], [[Bileća]], [[Stolac]] i [[Nevesinje]]. Dosadašnja iskustva s hercegovačkim četnicima mogu se ocijeniti dobrim, a njihovo držanje prema vlastitim trupama lojalnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1335&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001329.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks: Zur Bekämpfung der Kommunisten in der Ost–Herzegowina wurden in den Bezirken Trebinje, Bileca, Stolac u. Nevesinje stärkere Kräfte mobilisiert. Die bisherigen Erfahrungen mit den herzegowinischen Cetniks können als gut, das Verhalten gegenüber der eigenen Truppe kann als loyal bezeichnet werden."}})</ref>}} Kao karakteristično za odnošenje prema četnicima na području NDH (u konkretnom slučaju, riječ je o odredu sa [[Ozren (Bosna i Hercegovina)|Ozren]]a), može se uzeti telegram komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj od 30. septembra 1943, proslijeđen od strane [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], uz napomenu da se o bilo kakvim pregovorima mora obavezno dojaviti višoj instanci: {{izdvojeni citat|''Predmet: Sporazumi sa četnicima'' </br> 1. U lokalnim vanrednim prilikama, komandanti divizija i vođe samostalnih borbenih grupa mogu se naći u situaciji da, kao izuzetak, moraju sklopiti vremenski i prostorno ograničene sporazume sa četničkim grupama, u svrhu zajedničkog nastupanja protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=566&broj=685 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000681.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Abmachungen mit Cetniks </br> Bez. Pz.A.O.K.2, Ic/AO, Nr. 293/43 geh. </br> 1. Bei örtlichen Notlagen können die Div.Kdre. und Führer selbstständiger Kampfgruppen in die Lage kommen, ausnahmweise zeitlich und örtlich begrenzte Abmachungen mit Cetnik–Banden zum gemeinsamen Vorgehen gegen Kommunisten treffen zu müssen. </br> 2. Derartige Abmachungen sind umgehend an XV. (Geb.) A. K., Ic, zu melden. </br> 3. Politische Verhandlungen sind grundsätzlich verboten. Wird deren Aufnahme für zweckentsprechend gehalten, ist dies zu melden."}})</ref>|Telegram štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Njemačkom štabu za osiguranje željeznica u Hrvatskoj, 30.09.43.}} Detaljna analiza stava koje su četničke jedinice s teritorije hrvatske marionetske države pokazale prema okupatoru tokom jeseni 1943. sadržana je u izvještaju [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] od 28. X: {{izdvojeni citat|Držanje četnika ostalo je ambivalentno. Pojedine manje grupe su prešle komunistima. Opasnost od saradnje [sa komunistima], kako se pokazalo ovog mjeseca, postoji ondje gdje su male četničke grupe vezane uz određeno područje (npr. područja Olova i Vareša); u takvim slučajevima nedostaje trajne volje za otporom tokom sukoba. S druge strane, zatvorene operativne četničke jedinice bez porodičnih veza i bez straha od odmazde usuđuju se da se suoče sa većim komunističkim jedinicama. U oblasti j. od Višegrada četnici su prvi put uspjeli poraziti jednu od Titovih brigada (1. krajišku). U jugoistočnoj Bosni četnici su djelovali otvoreno neprijateljski prema njemačkim trupama; krajem mjeseca pripadnici 1. sarajevske brigade izveli su sabotažu na željeznici. U čitavoj preostaloj bivšoj zoni odgovornosti Korpusa veće četničke grupe (jedinice Drenovića, Đujića, Ozrenski odred, kao i one u Hercegovini) zadržale su lojalan stav, dijelom uspješno sarađujući sa njem. trupama protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=95 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000090.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K: Ic Lagebericht vom 27.9.43 bis 27.10.43. <br /> 2.) Cetniks <br /> Die Haltung der Cetniks ist nach wie vor zwiespältig geblieben. Einzelne kleinere Gruppen sind in den Kommunisten aufgegangen. Die Gefahr eines Zusammenwirkens besteht, wie der Verlauf dieses Monats gezeigt hat, dort, wo die kleineren Cetnikgruppen ortsgebunden sind (Umgebung Olovo, Vares). Überall dort fehlt bei Zusammenstössen der nachhaltige Widerstandswille. Wo dagegen geschlossene operative Cetnikeinheiten ohne Familienbindung und also ohne Furcht vor Racheakten in dem Befehlsbereich eingedrungen sind, lassen sie es auch auf Kämpfe mit grösseren Kommunisteneinheiten ankommen. Im Raum S Visegrad ist es dabei den Cetniks erstmalig gelungen, eine der Brigaden Titos (I.Kraj.Brig.) zu schlagen. <br /> Die Cetniks sind in Südost–Bosnien offen feindselig auch gegen deutsche Truppen vorgegangen; gegen Ende des Monats haben Angehörige der I.Sarajevo–Brig. Bahnsabotage betrieben. <br /> Im gesamten übrigen früheren Korpsbereich haben die grösseren Cetnik–Gruppen (Drenovic –, Djujic –, Ozren–Verbände, in der Herzegovina) eine loyale Haltung bewahrt, z.T. auch erfolgreich im Kampf gegen die Kommunisten mit der deutschen Truppe zusammengewirkt."}})</ref>|Komanda 15. brd. arm. korpusa, Obavještajno odjeljenje, izvještaj o stanju od 27. septembra do 27. oktobra 1943. godine}} Novembra 1943, Nijemci nabrajaju koje su se sve četničke vojvode u NDH upustile u saradnju s njima, kao npr.: [[Mane Rokvić]] („izjašnjava se za Nemačku i u slučaju neprijateljskog iskrcavanja stoji sigurno na našoj strani“), [[Momčilo Đujić]] („Ljotićev pristalica“ čijim „prisluškivanjem je više puta dokazano da je slao lažne izveštaje D. M. kako bi se izvukao ispod njegovog uticaja“), [[Uroš Drenović]] („nepomirljiv protivnik komunista“; „više od godinu dana sarađuje otvoreno sa nemačkim Vermahtom“) i drugi.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikführer, mit denen zusammengearbeitet wurde: <br /> Vojvode Rokvic. Energischer Führer der ohne Unterbrechung rückhaltlos mit der deutschen Truppe zusammenarbeitet. Bekennt sich zu Deutschland und steht im Falle einer feindlichen Landung sicher auf unsere Seite. <br /> Vojvode Djujic, Ljotic–Anhänger. DM. sucht ihn durch ständigen Druck zu beeinflussen. Durch Überwachung ist bereits mehrfach nachgewiesen, dass Djujic falsche Meldungen an DM. abgesetzt hat, um sich seinem Einfluss zu entziehen. Djujic wird seitens der. Div. im bewusster Übertreibung als besonders aktiver Kämpfer gegen den Kommunismus in Verbindung mit der deutschen Wehrmacht herausgestellt. <br /> Vojvode Drenovic. Gerade Persönlichkeit, unversöhnlicher Kommunistengegner (kommunistische Untaten an seiner Ehefrau, die den Tod herbeiführten), bezeichnet sich als Beschützer seiner pravoslavischen Volksgenossen. Arbeitet länger als 1 Jahr offen mit deutscher Wehrmacht zusammen. Von DM. angestrebte Beeinflussung bisher ohne Erfolg."}})</ref> U ovom strogo povjerljivom izvještaju, obavještajni oficiri XV brdskog armijskog korpusa dopisuju još i sljedeće: „Čitav niz drugih četničkih vođâ na području južno od [[Bihać]]a, neumoljivi su protivnici komunizma i dobri vojnici. Svi su se istakli u saradnji sa [našim] trupama, a kao svoj zadatak označavaju zaštitu pravoslavnog stanovništva od uništenja.“<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 44, str. 86.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Eine Reihe weiterer Cetnikführer im Raum südl. Bihac unerbittliche Kommunistengegner und gute Soldaten haben sich in der Zusammenarbeit mit der Truppe bewährt, und sehen es als ihr Ziel an, den pravoslavischen Volksteil vor der Ausrottung zu bewahren."}})</ref> U izvještaju [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. godine zaključuje se da bi osiguranje dugih linija snabdijevanja bez četnika bilo „nezamislivo“.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=343&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000339.] <br /> ({{jez-njem|"Die Sicherung der langen Nachschubwege der Division ist ohne Unterstützung det zugeteilten Cetnik–Stützpunkte, wenn nicht ausreichend deutsche Kräfte oder kampffähige kroatische Truppen zur Verfügung gestellt werden, undenkbar."}})</ref> 19. novembra 1943. potpisani su i na snagu stupaju prvi [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta]], koji četnicima nameću obavezu "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih".<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm</ref> 30. novembra 1943. godine [[Dragoljub Draža Mihailović|general Mihailović]] naređuje [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubi Patku]], komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši akcije protiv Nemaca bez njegovog dopuštenja: {{izdvojeni citat|Kod vas je tamo engleski major Grinvud sa telegrafistom. To je posledica prosjačenja materijala. Nije došao da vas pomogne u materijalu već da uništi naša sela za neku sitnu sabotažu. '''Naređujem da Grinvuda sa celom pratnjom najurite kao kučku''' po mom naređenju jer je pošao na teren bez mog odobrenja. Ponavljam najurite ga kao kučku i izvestite.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_3_42.htm</ref>|Depeša generala Mihailovića Ljubi Patku od 30. novembra 1943.}} Saveznički komandant Sredozemlja uskoro i sam uviđa da se Mihailović bavi sporednim aktivnostima, uz izbegavanje da preduzme nešto na komunikacijama vitalnim za [[Saveznici|Saveznike]] i za Nemce. Stoga je [[9. decembar|9. decembra]] [[1943]]. poslao [[Dragoljub Mihailović|Mihailoviću]] telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikacije, a koji počinje rečima: {{izdvojeni citat|Sloboda kojom se Nemci služe železničkim prugama od Grčke do Beograda za prevoz i izdržavanje trupa nepodnošljiva je.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_250.htm, Obaveštenje brigadira Armstronga od 9. decembra 1943. Draži Mihailoviću o zahtevu Komande britanskih trupa na Srednjem istoku da četnici izvrše dve sabotaže protiv Nemaca]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd - prilog II</ref>}} === Potpisivanje ugovora o saradnji četnika i Vermahta u Srbiji (1943—1944) === {{Poseban članak|Ugovori o saradnji četnika i Vermahta}} [[Datoteka:Zone odgovornosti četnika, prema sporazumu sa Nemcima.png|thumb|Zone odgovornosti četničkih komandanata u okupiranoj Srbiji, prema sporazumu sa Nemcima 1943. [[Jevrem Simić]] i [[Nikola Kalabić]] (roze), [[Vojislav Lukačević]] (plavo), [[Ljuba Jovanović Patak]] (zeleno) i [[Mihailo Čačić]] (sivo).]] [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Jugoistok, inicirao je pregovore koji će rezultirati potpisivanjem [[Ugovori o saradnji između JVuO i komande Jugoistoka|ugovora o zajedničkoj borbi]]. Mihailović je polovinom novembra 1943. svojim komandantima naredio da sarađuju sa Nemcima; on sam nije mogao javno da stupi u saradnju "zbog raspoloženja naroda".<ref>https://www.znaci.org/images/ktb_okw_III_6_1304.jpg KTB OKW (Kriegstagebuch des Oberkommando der Wehrmacht) - Ratni dnevnik vrhovne komande Vermahta, šesta knjiga</ref> Ugovore su to potpisivali ovlašćeni Mihailovićevi komandanti i ljudi iz vojnog rukovodstva. Prvi ugovor o saradnji potpisan je 19. 11. 1943. između [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]], komandanta Mileševskog korpusa JVuO i nemačkog komandanta Jugoistoka koga je predstavljao fon Frede, glasio je: {{Wikisource|Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.}} {{izdvojeni citat| 2) Primirje treba da bude pretpostavka za zajedničku borbu protiv komunista. 4) Obaveza Lukačevića da nijedan pripadnik njemu potčinjenih jedinica neće delovati na strani sila koje su u ratu sa Nemačkom. 5) Prepuštanje područja borbenih dejstava četničkim odredima radi samostalnog vođenja borbe, koju vodi i nemački Vermaht. 6) Uključivanje četničkih odreda prilikom većih zajedničkih operacija pod nemačko zapovedništvo. U tom periodu nemačko vodstvo izdaje borbene naloge četničkim odredima. 8) Razmena štabova za vezu. 9) Isporuke nemačke municije radi sprovođenja zajedničkih borbenih zadataka u skladu sa vojnim potrebama. 10) Sporazum se mora držati u tajnosti.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_260.htm SPORAZUM IZMEĐU KOMANDANTA JUGOISTOKA I MAJORA VOJISLAVA LUKAČEVIĆA OD 19. NOVEMBRA 1943. O SARADNJI ČETNIKA SA NEMAČKIM TRUPAMA U BORBAMA PROTIV NARODNOOSLOBODILACKE VOJSKE JUGOSLAVIJE]</ref>|Sporazum Nemaca i majora [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] (19. 11. 43.)}} 21. novembra 1943, feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] daje svojevrsno objašnjenje potčinjenim njemačkim komandama o logici vođenja pregovora i sklapanja sporazuma sa četničkim odredima u Srbiji. Prva tačka ovog strogo povjerljivog dokumenta glasi: {{izdvojeni citat|Kao rezultat pregovora koje duže vremena vode, u najužoj saradnji, specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova i komandant Jugoistoka sa vođama četničkih odreda, sklopljen je sporazum koji predviđa oružano primirje ograničeno na određeni prostor i povremeno zajedničko vođenje borbe protiv komunizma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o sklapanju sporazuma s komandantima četničkih odreda Draže Mihailovića]</ref>}} 27. novembra je potpisan ugovor sa [[Nikola Kalabić|Nikolom Kalabićem]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_262.htm Sporazum od 27. novembra 1943. između pukovnika Jevrema Simića i kapetana Nikole Kalabića sa nemačkim predstavnikom o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> U narednim nedeljama ugovori su potpisani i sa drugim komandantima korpusa od operativne važnosti. Iako Mihailović lično nije potpisao ni jedan ugovor, ovim ugovorima je bio pokriven veći deo nemačke okupacione zone u Srbiji. {{izdvojeni citat|Ovaj ugovor, kao i buduće mjere, trebalo bi da se baziraju na međusobnom povjerenju i volji da se komunizam uništi, zemlja umiri a Srbiji omogući stabilna budućnost u okvirima Evrope oslobođene od komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=974&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frames no. 000969—000970: Sporazum između Krajskomandanture Zaječar i potpukovnika Ljube Jovanovića Patka o nenapadanju i saradnji u borbi protiv NOVJ (23./25. decembar 1943.)] <br /> ({{jez-njem|"Diese Vereinbarung sowie die zukünftigen Massnahmen sollen getragen sein vom gegenseitigen Vertrauen und dem Willen, den Kommunismus zu vernichten, das Land zu befrieden und Serbien einer geordneten Zukunft im Rahmen eines vom Kommunismus befreiten Europas entgegenzuführen."}})</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Ljuba Jovanović Patak|Ljube Jovanovića Patka]] o borbi protiv partizana u Srbiji (decembar [[1943]]).}} Generalna tendencija priklanjanja Mihailovićevih četnikâ okupacionoj vojnoj sili bila je primijećena 28. XI 1943. i od strane njemačke Komande Jugoistoka: {{izdvojeni citat|Srbija: U oblasti Kruševca borbe između [četnika] DM i komunista. Kod četnika znaci približavanja Vermahtu, verovatno zbog nestašice municije.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=639&roll=485 NARA, T313, Roll 485, frame no. 000636.] <br /> ({{jez-njem|"3.) Serbien: <br /> Raum Krusevac: Kampf zwischen DM u. Komm. Bei Cetniks Anzeichen für Annäherung an dt. Wehrmacht vermutl. Mun. Mangel."}})</ref>|Dnevni izveštaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 28. novembar 1943.}} 30. novembra 1943. godine i poručnik Milorad Vasić moli generala Mihailovića da mu odobri vezu sa Nijemcima, u cilju opskrbe streljivom, garantujući mu potpunu diskreciju u radu: {{izdvojeni citat|Molim da mi dozvolite da ovu priliku iskoristim i dobijem municiju i ostalo, što mi je neophodno potrebno, a da pritom čast organizacije i Vaš autoritet u narodu ne bude ničim povređen.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 11690—11691.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943-1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 344.</ref>}} Ugovori su bili u znatnoj meri tipizirani, nalik na sporazum između vojnog zapovednika Jugoistoka i inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića: {{izdvojeni citat|Cilj sporazuma je zajednička borba protiv komunističkih partizana, pa će stoga sve jedinice DM-četnika, potčinjene pukovniku Jevremu Simiću, biti uključene u borbu nemačke i bugarske vojske, kao i srpskih vladinih trupa, protiv komunista. U vezi s tim predviđa se uspostavljanje zajedničke obaveštajne službe kao i uzajamna podrška.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_23.1.1944 Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.]</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]] (januara [[1944]]).}} Komandant Jugoistoka i [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] [[Maksimilijan fon Vajhs|fon Vajhs]] izdao je [[21. novembra]] [[1943]]. uputstvo o saradnji sa četnicima koje, između ostalog, predviđa izručenje članova [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkih]] misijâ pri JVuO (tj. da četnici prekinu "sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih"). Fon Vajhs upozorava da se "lojalna orijentacija pojedinih četničkih odreda ne sme uopštiti", jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o cilju i načinu sklapanja sporazuma sa četničkim komandantima]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/291.htm Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45], Musterschmidt-Verlag Göttingen, strana 268</ref> Sporazum između Vermahta i četničkog komandanta [[Mihajlo Čačić|Mihajla Čačića]], komandanta Ravaničke brigade JVuO, uključuje i hvatanje [[rudar]]a koji su pobegli u šumu, i njihovo vraćanje u [[rudnik]]e uglja.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_264.htm Sporazum komandanta Jugoistoka sa komandantom Ravaničke brigade od 14. decembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv NOVJ]</ref> Sporazum Vermahta i [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]], inspektora odreda Draže Mihailovića, predviđa da "četnici DM stavljaju na raspolaganje snagama poretka svoje podatke i svoju obaveštajnu službu" za borbu protiv partizanskog pokreta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_267.htm Izveštaj Abver-grupe od 23. januara 1944. o sklopljenom sporazumu između vojnoupravnog komandanta Jugoistoka i inspektora četničkih jedinica u Srbiji]</ref> Sporazum Vermahta i potpukovnika Ljube Jovanovića, vođe Dražinih odreda u okrugu [[Zaječar]], četnicima omogućuje punu sloboda kretanja "danju i noću na celom području na koje se odnosi sporazum".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_266.htm Sporazum između Krajskomandanture u Zaječaru i komandanta Timočkog korpusa od 25. decembra 1943. o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> {{izdvojeni citat|Srbija i Hrvatska: kao i ranije, na ovom prostoru stoje dva suprotstavljena tabora — komunistički pod Titom i nacionalistički pod generalom Mihailovićem. Zbog brojčane premoći i veće borbene vrijednosti, komunisti su u posljednje vrijeme zadali nacionalistima niz teških udaraca. To je rezultiralo u traženju njemačke pomoći od strane nekoliko DM-komandanata. Već je došlo i do niza sporazuma, kojima se DM-jedinice obavezuju na obustavljanje neprijateljstava protiv Wehrmachta, čime im se omogućuje nesmetana borba protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=900&rec=311&roll=175 NARA, T-311, r. 175, s. 895: Prikaz neprijateljskog stanja u Sredozemlju od strane generalštabnog majora Varnstorfa (Warnstorff) – dodatak zabelešci sa sastanka kod načelnika štaba Grupe armija „E“ od 9. decembra 1943.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien–Kroatien: Hier stehen sich nach wie vor die nationalen Kräfte des Draca Michaylovic [sic!] und die kommunistischen Kräfte des Tito gegenüber. Infolge der zahlenmässigen und in Bezug auf die Kampfstärke starken Uberlegenheit der kommunistischen Verbände ist in der letzten Zeit DM mit seinen Kräften stark angeschlagen worden. Dies hatte zur Folge, dass verschiedene DM–Führer mit ihren Verbänden Anlehnung an die deutsche Besatzungsmacht suchten. Es sind bereits Abmachungen zu Stande gekommen, auf Grund deren DM–Verbände ihre Kampfhandlungen der deutschen Wehrmacht gegenüber einstellen und ihnen ungestörte Kampfführung den Kommunisten gegenüber zugesichert wurde."}})</ref>|Nemački prikaz stanja u Sredozemlju od 9. decembra 1943.}} Njemački opunomoćeni general u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] [[Edmund Glaise von Horstenau]] opisuje u ratnom dnevniku kontekst u kom dolazi do potpisivanja ovih ugovorâ: {{izdvojeni citat|Izgleda da je Srbija najmirnija zemlja na Balkanu, a neko reče da je ona čak i najmirnija zemlja u Evropi. Činjenica je da stanje u NDH ne može da se uporedi sa stanjem u Srbiji iako se i u Srbiji događaju neprijatne stvari... Draža Mihailović je iskoristio opšte stanje, pa su naši oblasni komandanti sklopili ugovore sa pojedinim četničkim vođama.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 412.</ref>}} I prije nego je došlo do parafiranja ugovorâ, kapetan [[Dušan Radović (četnik)|Dušan Radović]], komandant Zlatiborskog korpusa JVuO, obavijestio je 18. novembra 1943. generala Mihailovića da njemačke i bugarske okupacione trupe, uz velike poteškoće, nastoje zaustaviti ofanzivu snaga NOVJ nadomak [[Užice|Užica]], kao i da im četničke jedinice pod njegovom komandom pružaju značajnu borbenu pomoć, tj. napadaju partizane kako bi oslabili njihov pritisak na okupatora. Iz izvještaja se vidi i da je ravnogorski kapetan Milorad Mitić bio zadužen za održavanje kontakatâ s Nijemcima: {{izdvojeni citat|Noću, 17/18 ov.m-ca oko 21,30 časova, komunisti su jačim snagama napali Bugare i Nemce u Kremnima i posle osmočasovne borbe komunisti su potpuno razbili oko 1800 Bugara i 200 Nemaca... Bugari se u najvećem neredu i bez oružja povlače za Užice. Beže glavom bez obzira. Tenkove su odvukli za Užice, dok je izgleda bugarska artilerija pala u ruke partizanima. U momentu pisanja ovog izveštaja jedan izvesni deo Bugara, koji se organizovano povlači, vodi borbu sa komunistima u Biosci. Naši delovi stupili su u borbu kod Bioske iz pravca s. Kneževići. Mišljenja sam da će u toku današnjeg dana pasti i Bioska i da će komunisti navaliti za Užice. Ja gde god mogu napadaću. Stanje je vrlo ozbiljno! Kapetan Mitić, presvučen u civilno odelo, viđen je u Užicu sa Nemcima. Posle je u jednom nemačkom automobilu otišao kako kažu za Beograd kamo ga Vi šaljete radi hvatanja neke veze i sporazuma. Ova se vest širi naglo.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_34.htm Izveštaj komandanta Zlatiborskog korpusa od 18. novembra 1943. Draži Mihailoviću o borbama četnika i nemačkih i bugarskih jedinica protiv NOVJ kod Kremana]</ref>}} Neposredni rezultati potpisanih sporazuma mogli su se uočiti učešćem četničkih jedinica u [[Operacija Kugelblitz|operaciji »Kugelblitz«]], gdje se, uz jednog od potpisnika ugovorâ (majora Vojislava Lukačevića, naime), s njemačkim i bugarskim trupama borio i poručnik [[Filip Ajdačić]], komandant Crnogorske brigade JVuO: {{izdvojeni citat|Stanje operacijâ „Kugelblic” i „Citen” na dan 13. 12. 1943. u 24:00 časa. „Kugelblic” (1. brdska divizija): [...] Namjera: prebacivanje grupe Lukačevića u rejon Pljevlja–Prijepolje 16/17. decembra. [...] Vojni zapovjednik Jugoistoka: 24. bugarska divizija (3 bataljona) i četnička grupa Ajdačića sporo napreduju iz rejona Bajine Bašte, krećući se uzvodno Drinom, bez kontakta sa neprijateljem, ka određenoj odbrambenoj liniji.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=80&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frames no. 6287983—6287984.] <br /> ({{jez-njem|"LAGE "KUGELBLITZ" UND "ZIETHEN" STAND VOM 13.12.43. 2400 UHR <br /> "KUGELBLITZ" <br /> 1. GEB. DIV. <br /> ABSICHT: ZUFUEHRUNG GRUPPE LUKACEVIC 16./17. 12 RAUM PL[J]EVLJA – PRIJEPOLJE. <br /> MIL. BFH. SUEDOST: <br /> 24. BULG. DIV. 3 BTL. U. CETNIK–GRUPPE AIDACIC IM SCHLEPENDEN VORGEHEN AUS RAUM BANJA [sic] BASTA DRINA AUFWAERTS OHNE FEINDBERUEHRUNG IN BEFOHLENE ABWEHRFRONT."}})</ref>|Izvještaj Vrhovne komande Wehrmachta o operacijama »Kugelblitz« i »Ziethen« od 14. decembra 1943. godine}} 14. decembra 1943, u Vrhovnu komandu JVuO stigla je depeša od majora [[Siniša Ocokoljić|Siniše Ocokoljića]] (pseudonim »Ev-Ev«), komandanta Mlavskog korpusa JVuO, kojom se kapetan Mitić još jednom imenuje osobom koja je lično involvirana u pregovore s njemačkim okupatorom: „Tufegdžić [Vojislav, komandant Cerskog korpusa JVuO — prim.] danas je doneo sledeći izveštaj: [...] 2. — Kapetan Mitić, koji je ranije u Užicu pregovarao za naš račun sa komunistima, bio je poslednjih dana na pregovorima i sa Nemcima gde je sa njima ručao u Mažestiku. Pregovore je javno sa Nemcima vršio neki kapetan Nešković, poslat od Kalabića. 3. — Nemci su povodom toga štampali letke blizu 2.000.000 primeraka sledeće sadržine: Narodni borci četnici, u radosti pozdravljam prestanak besmislenog međusobnog prolivanja krvi i zdrav razum koji je zavladao u vašim redovima. Sada možemo da se zajednički borimo protivu komunizma, tog smrtnog neprijatelja Evrope i ja vas ubrajam u nacionalne borce zato što smo i mi sami nacionalni borci. Mi ćemo udruženim silama da odbranimo Vašu lepu Otadžbinu, da je ne bi uništile komunističke bande. Primamo u svoje redove Vašu narodnu organizaciju kao čeličnu. Nije potrebno da vam ubrizgavamo narodni duh. Herojstvo je Vama u krvi i sa vama zajedno koji dobro poznajete svoju lepu zemlju poćiće nam za rukom da je oslobodimo. Stavom koga vi zauzimate osigurana je vaša budućnost. Pozdravljam vas kao svoje ratne drugove i želim vam istu vojničku sreću kao i našim vojnicima. Komandant nemačkih trupa. br. 1243. Ovaj letak Nemci su rasturili i već se pojedini primerci nalaze i kod nas. 4. — Tufegdžić javlja dalje, da je puk. Simić naveo hotimično Kalabića da se ovim vezama sa Nemcima naša organizacija kompromituje u narodu što koriste mošinovci [tj. partizani — prim.].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16. do 23. decembra 1943. godine]</ref> U depeši od 28. decembra 1943. poslatoj Vrhovnoj komandi JVuO od strane potpukovnika [[Petar Baćović|Petra Baćovića]], govori se o sastanku koji je [[Todor Perović]], predstavnik Komande operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, održao u [[Sarajevo|Sarajevu]] sa njemačkim generalom Wernerom Frommom: {{izdvojeni citat|Perović se vratio iz Sarajeva. U Sarajevu bio je kod generala Froma, komandanta pozadine celog Balkana. Između ostalog rekao mu je: »Srbi su istinski borci protivu partizana, mi Nemci cenimo borbu vaših ljudi. U tome se ističe naročito vaš kraj. Naročito cenimo saradnju majora Lukačevića. U kratko vreme prisajediniće se srpski krajevi Srbiji i u tom slučaju srpski će narod dobiti punu ekonomsku pomoć. U najkraćem roku dolazi još 12 divizija naših na teritoriju Jugoslavije radi potpunog likvidiranja partizana. Imamo jedan letak koji je izdao potpukovnik Borota za istočnu Bosnu, gde poziva narod da ga sluša kao novog komandanta, ali mi znamo da je komandant Baćović. Budite uvereni da će do proleća biti raščišćeno sa partizanima«.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16-30. decembra 1943. godine]</ref>}} Iako je Draža Mihailović sugerisao svojim komandantima da »koriste jedne neprijatelje protiv drugih«,<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 1a/1, depeša br. 361.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> u praksi se ova floskula isključivo odnosila na borbu četnika protiv partizana, skupa sa okupatorima i kvislinzima. U depeši majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] (pseudonim »Sto-Sto«) od 30. januara 1944. godine, poslatoj u povodu pokušaja snagâ [[NOV i POJ]] da prodru u [[Sandžak]], general Dragoljub Mihailović otkriva što je zapravo pravi cilj četničke kolaboracije: {{izdvojeni citat|Vodite računa o Nemcima i Bugarima i iskoristite njihovu akciju protiv crvenih do krajnjih mogućnosti. Napad na [[Pljevlja|Pljevlje]] iskoristite za napad s leđa na komuniste.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} Vrlo moguće da je general Mihailović samo usvojio prijedloge koje mu je major Ostojić uputio u pismu od 6. decembra 1943. godine, gdje apostrofira sljedeće: {{izdvojeni citat|Koristeći se akcijom okupatora protiv komunista, mi ćemo verovatno u roku od mesec-dva dana opet imati situaciju u Sandžaku, Crnoj Gori, Hercegovini i Bosni u našim rukama. [...] Učeći se na sopstvenim greškama, smatram da se mora najhitnije preduzeti sledeće: 1) Stvoriti u najkraćem roku što jače pokretne borbene snage — leteće brigade i korpuse — a naročito tamo gde se za to ima mogućnosti. 2) '''Koristeći se akcijom okupatora i satelita, upotrebiti sve raspoložive snage za potpuno čišćenje od komunista svih srpskih pokrajina'''. 3) U radu pod 2) ostvariti međusobno potpomaganje iz susednih pokrajina do maksimuma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_43.htm Pismo majora Zaharija Ostojića od 6. decembra 1943. Draži Mihailoviću o potrebi većeg angažovanja četnika s okupatorskim trupama radi sprečavanja prodora jedinica NOVJ u Srbiju]</ref>|Pismo majora Ostojića generalu Mihailoviću od 6. decembra 1943. godine}} Četničko-njemački odnosi bili su opterećeni međusobnim nepovjerenjem i sviješću o suprotstavljenosti ciljeva i interesa dviju stranâ. U telegramu koji je 29. januara [[1944]]. godine [[Joachim von Ribbentrop]], njemački ministar vanjskih poslova, uputio specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu [[Hermann Neubacher|Hermannu Neubacheru]], reflektuje se jasan stav političkog i vojnog vrha u [[Berlin]]u o generalu Draži Mihailoviću, dok su podređenima date precizne smjernice za držanje prema četničkom pokretu: {{izdvojeni citat|Jedino se mogu ćuteći trpeti privremeni aranžmani nižih vojnih komandi sa Dražom Mihailovićem s ciljem suzbijanja zajedničkog neprijatelja Tita. On i njegovi ljudi ostaju i dalje, na kraju, naši neprijatelji. Zato je sada, kao i do sada, potrebno biti krajnje oprezan prema Draži Mihailoviću i njegovim četnicima, a naročito se ne sme nijednog trenutka izgubiti iz vida da će pomoć koju mu mi sada direktno ili indirektno pružamo radi vođenja borbe protiv Tita, kasnije najverovatnije biti upotrebljena protiv nas... Rat na Balkanu Nemačka je vodila zato da bi jednom zauvek uništila srpsko žarište nemira... Mi nemamo, otud, nikakvog interesa da ponovo razbuktavamo velikosrpski duh.<ref>Akten zur deutschen auswartigen Politik — ADAP/E/VII, s. 374–375.</ref><ref>Vasa Kazimirović, NDH u svetlosti dokumenata, Nova knjiga/Narodna knjiga, Beograd, 1987, str. 169.</ref><ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005. str. 20.</ref>}} Izveštaje o sklapanju ugovora četnika sa Wehrmachtom presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, što je imalo bitnu ulogu u konačnom opredeljivanju [[Čerčil]]a za Tita, a protiv Mihailovića.<ref>Cripps, John (2001). "Mihailović or Tito? How the Codebreakers Helped Churchill Choose". {{ISBN|0593 049101}}</ref> No, Nemci nisu bili zadovoljni primenom nekih sporazuma, jer je uprkos njima dolazilo do incidenata, odnosno diverzija i napada na pripadnike [[Srpska Državna Straža|Srpske Državne Straže]] od strane četnika, usled čega je general [[Hans Felber]] pokrenuo nekoliko hapšenja i racija protiv četnika počev od februara [[1944]]. === Borbe pod nemačkom komandom (1943) === {{main|Operacija Kugelblic}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Herzegovina in 1943.jpg|minijatura|Četnici i Nemci u Hercegovini 1943.]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-005-0018-07, Jugoslawien, Polizeieinsatz mit Spähpanzer.jpg|thumb|Nemačka lokalna milicija sa italijanskim bornim kolima (izvor: ''Bundesarchiv'', [[1943]]).]] {{izdvojeni citat|„Borbeno sadejstvo sa četničkim grupama duž glavne saobraćajnice [[Bihać]] — [[Gračac]] — [[Knin]] — [[Drniš]] — [[Šibenik]] sastoji se u tome što su četnici okupljeni u posebnim uporištima uz oslonac na nemačke trupe. Četničke vođe primaju naloge i uputstva o vršenju zadataka obezbeđenja i izviđanja od zapovednika nemačkih uporišta.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=346&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgemeinschaften mit Cetnikgruppen bestehen entlang der Hauptversorgungsstrasse Bihac – Gracac – Knin – Drnis – Sibenik derart, dass die Cetniks in besonderen Stützpunkten in Anlehnung an deutsche Truppen zusammengefasst sind. Die Cetnikführer erhalten Aufträge und Weisungen für Sicherungs– und Aufklärungsaufgaben durch deutsche Stützpunktführer."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u NDH]</ref>|Njemački izveštaj o saradnji sa četnicima protiv partizana u Dalmaciji i Bosni (19. novembar [[1943]]).}} Kratko po zauzimanju italijanske okupacione zone od strane njemačkih trupâ, četnici s teritorije [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] stupaju u borbeno savezništvo sa njima. Kako javlja obavještajno odjeljenje [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], u blizini [[Plitvička Jezera (općina)|Plitvičkih Jezera]] došlo je krajem septembra 1943. godine do prvog krupnijeg angažiranja lokalnih četničkih jedinicâ na njemačkoj strani. Ovom prilikom su četnici nanijeli partizanima ozbiljne gubitke: {{izdvojeni citat|Agent za vezu javlja o izviđanju od 27. IX: Jaka skupina lojalnih četnika s njemačkom opremom provalila je 20. septembra na područje [[Korenica|Korenice]], [[Prijeboj (Plitvička jezera)|Prijeboj]]a (16 km zap. od [[Bihać]]a), Babinog Potoka (28 km z. od Bihaća), [[Krbavica|Krbavice]] (23 km jz. do Bihaća), te uništila sve komunističke prometne veze. Četnici su nanijeli velike gubitke komunistima kod Mirić Štropine (3 sjz. od Prijeboja), 350 mrtvih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=196&broj=390 NARA, T313, Roll 196, frame no. 7457118.] <br /> ({{jez-njem|"29.9. V–Mann meldet Beobachtung vom 27.9.: <br /> Starke Gruppe loyaler Cetniks mit deutscher Ausrüstung an 20.9. in Raum Korenica (1558), Prijeboj (16 W), Babin Potok (28 W), Krbavica (23 SW), alles Bihac, eingebrochen und haben alle Verkehrsverbindungen der Kommunisten vernichtet. Cetniks haben bei Miric Stropina (3 NW Prijeboj) den Kommunisten große Verluste, 350 Tote, beigebracht."}})</ref>|Dodatak dnevnom izvještaju obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 3. oktobar 1943.}} U izvorima njemačke provenijencije iz ovog perioda navodi se da su četničke jedinice asistirale okupatoru i pri izbacivanju partizana iz [[Bosansko Grahovo|Bosanskog Grahova]]: {{izdvojeni citat|Četnici na putu za snabdijevanje Gospić — Gračac, Knin — Vrlika i Knin — Drniš, i pored oprečnih poruka DM-u, nikad ne pokazuju neprijateljstvo; naprotiv, dobro su sarađivali sa 114. lovačkom divizijom u zasjedama i [zajedno] zauzeli Bos. Grahovo.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=98&rec=314&roll=560 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000093.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Lagebericht vom 27.9. bis 27.10.1943. <br /> Die Cetniks an den Nachschubstrassen Gospic – Gracac, Knin – Vrlika und Knin – Drnis sind bisher trotz abweichender Meldungen an DM. nirgends feindselig aufgetreten, haben vielmehr in Hinterhalten mit der 114.Jäg.Div. gut zusammengearbeitet und Bos.Grahovo genommen."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], izvještaj za period od 27. septembra do 27. oktobra 1943.}} U naređenju poslatom 23. oktobra 1943. iz [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] Wehrmachta, koja je bila smještena na teritoriji kvislinške NDH, navodi se sljedeće: {{izdvojeni citat|Od 1. novembra 1943. svi pripadnici domaćih jedinica (četnici, ustaše i hrvatska žandarmerija) moraju biti u posjedu njemačkih propusnicâ.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=315&roll=1295&broj=606 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000600.] <br /> ({{jez-njem|"7.) Ausweispflicht landeseigener Verbände. <br /> Ab 1.11.43 müssen sämtliche Cetnik–, Ustascha–, und kroatische Gendarmerie–Angehörige im Besitz von Ausweisen der Abteilung Ic sein."}})</ref>|Divizijska naredba br. 122 od 23. X 1943. godine}} Već 11. novembra, obavještajni oficiri 114. divizije javljaju kako su četnički odredi bili ekspeditivni u izvršavanju ove naredbe okupacionih vlasti: {{izdvojeni citat|Zahtjev da civilno stanovništvo — a posebice naoružane skupine, uključujući četnike — posjeduje identifikacijske isprave, kako je to naredila divizija, nije polučio očekivane rezultate sve dok nisu primijenjene mjere prisile. Glavni razlog tomu bila je sporost u radu hrvatskih upravnih tijela. S druge strane, četničke postrojbe promptno su postupile prema zapovijedima; danas su one bolje opskrbljene identifikacijskim ispravama nego hrvatsko civilno stanovništvo. </br> Odnosi s četničkim postrojbama su dobri; međutim, unutar [[Hrvatsko domobranstvo|hrvatskih oružanih snagâ]] i [[Ustaše|ustaških postrojbi]] često je potrebno poduzeti odlučne mjere kako bi se riješio problem nedostatka odgovarajućeg nadzora i raširenog osjećaja ravnodušnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=555&broj=752 NARA, T314, Roll 555, frame no. 000746.] <br /> ({{jez-njem|"Die von der Division befohlene Ausweispflicht für die Zivilbevölkerung und insbesondere für die bewaffnete Verbände einschliessl. der Cetniks, führte nicht die früher zu dem erwarteten Erfolg, als bis mit Zwangsmassnahmen durchgegriffen wurde. Schuld ist in erster Linie der schleppenden Geschäftsgang der kroat. Verwaltungsdienststellen. Dagegen haben die Cetnikverbände sich schnell die Befehlen gefügt, und sind heute besser mit Ausweisen aufgestattet, als die kroat. Zivilbevölkerung. </br> Das Verhältnis zu den Cetnikverbände ist gut, bei der kroat. Wehrmacht und den Ustaschaverbänden must oft gegen mangelnde Dienstaufsicht und Gleichgültigkeit durchgegriffen werden."}})</ref>|Procjena situacije 114. lovačke divizije (11. XI 1943. godine)}} U jednoj procjeni stanja snabdijevanja, poslatoj 25. oktobra 1943. štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] iz 114. divizije, razmotreni su modaliteti „skladištenja zalihâ [hrane] tokom zime i opskrbe za 9.500 četnika, ustaša, zarobljenika i civilnog stanovništva“, i data je projekcija da bi tovarni prostor zapremine 12 [[Tona|tona]] bio dovoljan za podmirenje dnevnih potrebâ ove grupe („9.500 ustaša, četnika, itd.“).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1362&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 001356—001357.] <br /> ({{jez-njem|"Anlage 1 zur Beurteilung der Versorgungslage vom 25. Oktober 1943. <br /> a.) Berücksichtigung der Winterbevorratung und Versorgung der 9500 Cetniks, Ustaschen, Gefangenen und Zivilbevölkerung; <br /> Dabei ist die Versorgung der 9.500 Ustaschen, Cetniks usw. im hiesigen Raum nicht in Rechnung gestellt. Es würden also hierfür noch täglich 12 to Laderaum möglich sein."}})</ref> Takođe, u naredbi o snabdijevanju iz 114. divizije Wehrmachta s početka decembra 1943. godine, precizno je određeno dnevno sljedovanje četničkih jedinicâ u zoni odgovornosti divizije (najvjerovatnije je riječ o [[Dinarska divizija JVuO|Dinarskoj diviziji JVuO]] pod [[Momčilo Đujić|Đujićevom]] komandom): {{izdvojeni citat|Od sada se četnicima izdaje sljedovanje koje se sastoji od: <br /> 1 porcija hljeba; 1 porcija povrća; 1 porcija namaza (mast ili marmelada); 1 porcija soli; 2 porcije napitka; 1 porcija duhana.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=822&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frames no. 000815—000816.] <br /> ({{jez-njem|"Verpflegung der Cetniks: <br /> Als Verpflegung für Cetniks sind ab sofort nur folgende Portionen auszugeben bezw. zu empfangen: <br /> 1 Brotportion, <br /> 1 Gemüseportion, <br /> 1 Brotaufstrichportion (Fett oder Marmelade), <br /> 1 Salzportion, <br /> 2 Getränkeportionen, <br /> 1 Tabakportion."}})</ref>|Posebna direktiva za snabdijevanje br. 65/43 (2.12.43)}} Snabdijevanje četnikâ hranom i municijom bilo je pod konstantnim nadzorom nadležnih njemačkih službi: {{izdvojeni citat|Četnici dobijaju snabdijevanje u skladu sa listama imena koje se stalno kontrolišu; municija za pješadijsko naoružanje se izdaje povremeno, uz strogu kontrolu potrošnje; svaki četnik nosi zvaničnu iskaznicu – oni bez iskaznice se hapse i razoružavaju.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=342&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000338.] <br /> ({{jez-njem|"Die Division gewährt den nach eigenen Wünschen beweglich und abseits ihrer Wohnorte eingesetzten Cetniks Verpflegungszuschüsse. Der Verpflegungsempfang wird nach namentlichen Listen getätigt, die Verteilung wird überwacht. Nach den gleichen Richtlinien werden von Zeit zu Zeit Gewehr– und MG–Munition im Rahmen des nachgewiesenen Verschusses ausgegeben. Der Verbrauch wird nach der jeweiligen Lage auch einigermassen genau überprüft. Jeder Cetnik muss einen namentlichen Ausweis mit der Nummer seiner Handwaffe (Gewehr– oder Pistolen–Nr.), der Unterschrift des zuständigen Kommandanten und des Ic der Division versehen, besitzen. Ohne Ausweis angetroffene Cetniks werden im Einvernehmen mit den Cetnik–Führern festgenommen und entwaffnet."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima (5. novembar 1943).}} U izvještaju [[114. lovačka divizija|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. detaljno se opisuje saradnja jedinica [[Wehrmacht]]a sa snagama pod komandom vojvodâ [[Momčilo Đujić|Momčila Đujića]], [[Mane Rokvić|Maneta Rokvića]] i [[Radomira Ðekića Ðeda]]. Njemački oficiri zaključuju da okupator ima veliku korist od četnika: {{izdvojeni citat|Četnički vojvoda Mane Rokvić može se opisati kao apsolutno pouzdan. Već je pružio vrijedne usluge u oblasti [[Bosanski Petrovac|Bos. Petrovca]] gdje je bio raspoređen u prethodnici tokom čitavog napredovanja divizije, svuda uspostavljajući kontakt sa lokalnim četničkim jedinicama i značajno doprinoseći uspostavljanju povjerenja civilnog stanovništva u njemački Vermaht. Njegove mjere za održavanje discipline među četnicima i njegov oštar obračun sa sumnjivim [licima] i banditima dobro su poznati. [...] Iako se Đujić ne može smatrati potpuno pouzdanim, njegova podrška u borbi protiv komunizma trenutno je dragocjena. Divizija će učiniti sve što je u njenoj moći da ga u javnosti prikaže toliko pronjemački nastrojenim kako bi njegov povratak u neprijateljski tabor jednog dana bio onemogućen. [...] Četnički vojvoda Ðedo potiče iz Crne Gore i pristalica je pokreta Koste Pećanca, koji je, na osnovu prethodnog iskustva, održavao jasnu distancu od pokreta DM. Ðedo ostavlja veoma dobar lični utisak, izrazito je drzak [u borbi] protiv bandita i sumnjivih, i jasno je naklonjen njemačkom Vermahtu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=341&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000337—000341.] <br /> ({{jez-njem|"Der Cetnik–Vojvode Mane Rockvic [sic!] ist als unbedingt zuverlässig zu bezeichnen. Er hat bereits im Raum Bos. Petrovac wertvolle Dienst geleistet und war auch während des ganzen Vormarsches der Division bei der Spitze eingesetzt, stellte überall die Verbindung mit den örtlichen Cetnik–Einheiten her und hat in starken Masse für die Begründung des Vertrauens der Zivilbevölkerung zur deutschen Wehrmacht beigetragen. Seine Massnahmen zur Erhaltung der Disziplin unter den Cetniks, sein scharfes Durchgreifen gegen Verdächtige und Banditen, sind bekannt. <br /> Wenn auch Djujic als nicht voll zuverlässig angesehen werden kann, so ist aber seine Unterstützung im Kampf gegen den Kommunismus z.Zt. wertvoll. Seitens der Division wird alles versucht werden, um ihm in der Öffentlichkeit soweit als deutschfreundlich herauszustellen, dass ihm eines Tages der Rückzug in das feindliche Lager unmöglich gemacht wird. <br /> Der Cetnik–Vojvode Dzedo stammt aus Montenegro, ist Anhänger Richtung Kosta Pecanac, die nach bisherigen Erfahrungen klaren Abstand zur D.M.–Bewegung gehalten hat. Dzedo macht persönlich einen sehr guten Eindruck, ist ein ausgesprochener Draufgänger gegen Banditen wie Verdächtige und der Deutschen Wehrmacht eindeutig zugeneigt."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima od 5. novembra 1943.}} {{izdvojeni citat|Glavna komanda predlaže stvaranje oficirske ispostave pri štabu XV brd. korpusa za nadzor i vođenje četničkih grupâ koje se koriste za zaštitu cesta za snabdijevanje, željezničkih pruga i važnijih ratnih pogona.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=554&broj=90 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000084.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. beantragt Schaffung einer Offz.–Planstelle beim Stab XV.Geb.A.K. zur Überwachung und Anleitung der Cetnikverbände, die zur Sicherung von Nachschubstrassen, Eisenbahnen und kriegswichtiger Anlagen eingesetzt sind."}})</ref>}} Jedan od četničkih komandanata koji se dosljedno isticao kontinuiranom kolaboracijom sa njemačkim okupatorom bio je vojvoda [[Uroš Drenović]]. Nadležni okupacioni organi bili su zadovoljni ostvarenim stepenom saradnje s Drenovićem, što se vidi i iz izvještaja XV brdskog armijskog korpusa od 26. XI 1943, u kom se pohvaljuje njegovo „lojalno držanje“: {{izdvojeni citat|Predmet: <br /> Nemačka komanda za vezu kod četničkog vođe Drenovića: <br /> Četnička grupa Drenović z. i j-z od Banje Luke od jedno 1500 ljudi ima već godinu i po prema nemačkom Vermahtu i prema hrvatskoj državi lojalno držanje, i naše izviđačke i bezbednosne akcije korisno podržava. U nekim slučajeva bili su podržani sa nešto municije. Hrvatska vlada razmatrala je ideju da dovede Drenovića u Sabor za predstavnika svih pravoslavnih. Komanda Kirhner (puk Brandenburg) poslala je u dogovoru sa obaveštajnim odeljenjem [korpusa] Drenoviću komandu za vezu, i postigla je značajne rezultate u pogledu specijalnih misija.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=390 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000384.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K, Abt.Ic, Betr.: Dtsch.Verb.Kdo. bei Cetnikführer Drenovic. An Pz.A.O.K.2.Ic/AO, 26.11.43: Die Cetnikgruppe Drenovic w. u. sw. Banja Luka mit etwa 1500 Mann hat seit über 1 1/2 Jahre der deutschen Wehmacht und dem kroat. Staat gegenüber eine loyale Haltung eingenommen und die eigene Aufklärung und Sicherung stets wertvoll unterstützt. In einzelnen Fällen wurde sie mit Inf.Mun. unterstützt. Die kroatische Regierung hat die Berufung des Drenovic in den Sabor (Landtag) als Vertreter aller Pravoslaven erwogen. Das Kdo. Kirchner (Rgt.Brandenburg) hat im Einvernehmen mit der Abt.Ic für seine Zwecke ein Verbindungs–Kommando zu Drenovic entsandt und in kürzester Zeit wertvolle Ergebnisse im Sinne des Sonder–Auftrages erzielt."}})</ref>|Komanda 15. brd. korpusa, Obaveštajno odeljenje, za obav. odeljenje komande 2. okl. armije, 26.11.43.}} Četnički su odredi na teritoriji marionetske NDH pružali veoma značajnu potporu njemačkim vlastima, bez koje ove ne bi uspjele efikasno održavati okupacioni sistem. U izvještaju [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] [[Wehrmacht]]a iz prve nedjelje decembra 1943. provijava upravo ovakvo gledište; istaknuto je, pak, da bi četnike trebalo (zbog „ispadâ prema hrvatskom stanovništvu“) ograničiti „na rad u srpskim selima“: {{izdvojeni citat|Budući da vlastite snage i ustaše nisu dovoljne da same umire i osiguraju golemo područje, divizija se ne može odreći suradnje četnika. Trenutačno, drugačije rješenje ne bi bilo moguće zbog nedostatka dodatnih snaga. No, ne zanemaruje se da se suradnja s četnicima ne čini dugoročno održivom zbog njihovih političkih ciljeva. Stoga će se i dalje jačati utjecaj ustaša, a time i hrvatske države, kako bi se postupno udaljili od četničkih snaga i deportirali oni [četnici] koji nisu mještani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=788&rec=314&roll=555 NARA, T314, Roll 555, frames no. 000782—000783.] <br /> ({{jez-njem|"Da die eigene Kräfte und die Ustascha allein zur Befriedung und Sicherung des weiten Raumes nicht ausreichen, kann auf eine Mitarbeit der Cetniks noch nicht verzichtet werden. Im Augenblick wäre eine Lösung von ihnen mangels anderer Kräfte nicht möglich. Es wird jedoch nicht verkannt, dass auf die Dauer eine Zusammenarbeit mit den Cetniks auf Grund ihrer politischen Zielsetzung nicht tragbar orscheint. Es wird daher der Einfluss der Ustascha und damit des kroatischen Staates weiterhin gestärkt werden, um allmählich von den Cetnik–Verbänden abrücken zu können, die nicht ortsansässigen abzuschieben. Der Anfang hierzu ist gemacht. Um die Unzuträglichkeiten zu beenden, die sich daraus ergeben, dass in rein kroatischen Gegenden die eingesetaten Cetnik–Verbände die Bevölkerung belästigen und auch ausplündern, ist in Durchführung, sie aus diesen Gebieten herauszuziehen und nur noch in Orten mit pravoslavischer Bevölkerung zu Sicherungszwecken einzusetzen."}})</ref>|Procjena situacije 264. pješadijske divizije (7.12.43)}} Komanda Jugoistoka je istog dana izvijestila Vrhovnu komandu njemačkog Wehrmachta o sadjejstvu [[114. lovačka divizija (Nemačka)|114. lovačke divizije]] i četnika u borbi protiv snaga [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]: {{izdvojeni citat|114. lovačka divizija: čišćenje prostora oko [[Vrlika|Vrlike]] u saradnji sa četnicima završeno; neprijatelj je izgubio 22 mrtva i 20 zarobljenih; veliki plen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=89&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frame no. 6287993.] <br /> ({{jez-njem|"114. JG. DIV: SAEUBERUNG IN RAUMES VRLIKA IM ZUSAMMENWIRKEN MIT CETNIKS NACH WEITEREN 22 FEINDTOTEN U. 20 GEFANGENEN BEI EINBRINGUNG GROESSERER BEUTE ABGESCHLOSSEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 6. decembra 1943 (7. decembar 1943.).}} Dnevni izvještaj 114. lovačke divizije Wehrmachta od 6. prosinca 1943. godine ilustruje u kojoj mjeri su četničke jedinice pod komandom vojvode Momčila Đujića bile integrisane u okupacioni sistem: {{izdvojeni citat|U noći s 5. na 6. decembar i tokom jutarnjih časova, neprijatelj je više puta napadao [[Obrovac|obrovački]] mostobran sa jugoistoka, istoka, sjevera i sjeverozapada. Napadačke snage sastojale su se od manjih do srednje velikih neregularnih skupina, podržane teškim pješadijskim naoružanjem — prvenstveno minobacačima srednjeg kalibra. Ustaše su napustile svoje položaje na mostobranu. U poslijepodnevnim časovima situacija je razriješena protivudarima naših snaga, uz podršku tenkova, u pravcu ji. i z.-sjz. </br> Neprijateljski gubici: 18 poginulih, 2 zarobljena, 4 prebjega. </br> Vlastiti gubici: 6 poginulih četnika, 11 ranjenih, 7 nestalih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=840&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000834.] <br /> ({{jez-njem|"Ic Beitrag zur Tagesmeldung. </br> Feind vor Brückenkopf Obrovac griff während Nacht zum 6.12. und in Vormittagsstunden Brückenkopf wiederholt mit schwächeren und mittleren Banden aus SO, O, N und NW Richtung mit Unterstützung schwerer Inf. Waffen, besonders mittlerer Gr. Werfer, an. Ustaschen flüchteten aus Brückenkopfstellung. In Nachmittagsstunden gelang Entlastung durch eigene Vorstösse mit Panzerunterstützung in SO und WNW Richtung wenden. </br> Feindverluste: 18 Tote, 2 Gefangene, 4 Überläufer. </br> Eigene Verluste: 6 Cetniks gefallen, 11 verwundet, 7 vermisst."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje (Ic), dodatak dnevnom izvještaju za 6. XII 1943.}} === Borbe pod njemačkom komandom u Crnoj Gori (1943—1944) === {{main|Operacija Frühlingserwachen (1944)}} [[File:Collaborationist Jakov Jovović with Germans on Cetinje.jpg|thumb|Četnički komandant [[Jakov Jovović]] sa svojim saborcima i Nemcima na [[Cetinje|Cetinju]], jesen 1943.]] Od 17. do 24. oktobra [[1943]]. godine, njemačke okupacione snage su organizovale [[Operacija Balkanski klanac|operaciju Balkanski klanac]] (njem. ''Balkanschlucht''). Osnovni cilj operacije je bio likvidacija snagâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] i [[Divizija Garibaldi|Italijana]] koji su prešli na stranu partizana u Crnoj Gori, kao i ovladavanje [[Jadransko more|jadranskim]] zaleđem. Pored sopstvenih snaga, njemački okupator je za ovu priliku angažovao dva italijanska fašistička puka (oko devet bataljona), čiji su štabovi bili u [[Bar]]u i [[Podgorica|Podgorici]], kao i muslimansku fašističku miliciju i ostatke četnika Draže Mihailovića.<ref>https://www.znaci.org/00001/151_5.pdf</ref> Dakle, pored dvije divizije [[Wehrmacht]]a, u operaciji je učestvovalo i oko 5.000 [[Balli Kombëtar|balista]], talijanskih fašista i četnika.<ref>https://www.znaci.org/00001/33_9.pdf</ref> U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 20. oktobra 1943,<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, Knjiga predatih depeša CG—3, Depeša br. 211.</ref><ref>Др Радоје Пајовић, Контрареволуција у Црној Гори: Четнички и федералистички покрет 1941—1945, Обод, Цетиње, 1977, стр. 408.</ref> delegat VK JVuO u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u major [[Rudolf Perhinek]] piše o učešću crnogorskih četnika na strani okupatora u ovoj [[Sile Osovine|osovinskoj]] operaciji: {{izdvojeni citat|Žalosno ali tačno. Da nisu Nemci angažovali ovolike snage, nas ovde više ne bi bilo, jer se više niko nije hteo boriti, već samo begati, ali nije se više imalo kud... Mi se izvlačimo i gledamo da smo pozadi njih, da bi iskoristili njihovu borbu sa komunistima i uništavanje istih.}} Informacija o potpunoj potčinjenosti četničkih jedinica u okupiranoj Crnoj Gori njemačkim vlastima, kao i tijesnim vezama sa kvislinškom ''Narodnom upravom'' koju je okupator formirao, Draži Mihailoviću je bila dostavljena 1. decembra 1943. godine iz štaba majora [[Petar Baćović|Petra Baćovića]] (pseudonim »Nav-Nav«): {{izdvojeni citat|Nemci daju oružje i odelo s a s d j k a c a m a [nedešifrovana riječ; moguće "žandarmima" — prim.] i nešto plate. Milicija će biti formirana kao prava vojska. Za komandanta [[Cetinje|cetinjskog]] bataljona major Zdravko Kasalović. Za [[Nikšić|nikšićki]] bataljon Boško Pavić, a mene su naimenovali za komandanta žandarmerijskog bataljona za srez [[Šavnik|šavnički]]. Pojava Narodne uprave i svega ovoga što se sada stvara, nije izraz želje niti naroda niti naša, već je ovo nužno zlo, između dva zla, jer drugog izlaza nema. Mi nismo u stanju samo pomoću naroda da ma šta učinimo bez pomoći Nemaca.<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 7/1-35.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 47, str. 89.</ref>}} [[Ljubomir Lazarević]], inženjer iz [[Kolašin]]a (pseudonim »Bene«), 28. januara 1944. godine obavještava Dražu Mihailovića da četnici u Crnoj Gori sarađuju sa njemačkim okupacionim vlastima u svakom obliku: {{izdvojeni citat|Svi komandanti u Crnoj Gori primili su saradnju sa Nemcima, potpisali obavezu a sa ostatcima vojske nalaze se u žici, ili u neposrednoj blizini nje. Nema ni jedne grupe u šumi koja bi pretstavljala našu borbu, oko koje bi se moglo okupljati. Vukadinović isto tako nalazi se u Podgorici ili u okolini. Nagovešteni dolazak Srbijanske vojske pozdravljen je burno svuda, ali dolazak Ljotićevaca učinio je Ljotićevce vrlo aktivnim i prete da ko god ne bude s njima, on je komunista. Po varošima teško će se iko održati jer ta formula svakoga će staviti pod udar okupatora kao komunistu. Ovaka saradnja sa njima je nemoguća, jer ovi traže prilazak njima, ne saradnju. Po selima Crne Gore gospodare komunisti. Naše akcije vrše se samo u cilju osiguranja ili odbrane nemačkih kolona. Nemačke snage na ovom terenu vrlo su male i nesposobne za ma kakvu širu akciju. Do sada nema ni izgleda na akciju. Svako dalje čekanje, pogoršava našu situaciju. Narod gubi veru u našu dobru volju i našu sposobnost.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Koliko su četnici u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u bili od koristi njemačkom okupatoru za zaustavljanje partizanske ofanzive ka Srbiji, svjedoče i navodi iz izvještaja Komande Jugoistoka polovinom februara 1944. godine.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=15 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000011.] <br /> ({{jez-njem|"In einer Aussprache mit General Foertsch (H.Gr.F) wird festgestellt, dass der Vertrag mit Lukacevic in Geltung bleiben muß, weil dessen Cetniks in Montenegro zur Bekämpfung der Roten benötigt werden."}})</ref> Naime, i nakon stavljanja van snage [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|ugovorâ]] potpisanih krajem 1943. i početkom 1944, major [[Vojislav Lukačević]] je ostao jedini četnički komandant s kojim sporazum nije raskinut: {{izdvojeni citat|U razgovoru sa načelnikom štaba Armijske grupe »F« generalom (Hermannom) Foertschom, zaključeno je da sporazum sa Lukačevićem ostane na snazi, zato što su četnici u Crnoj Gori potrebni za borbu protiv crvenih.|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi njemačkih oružanih snaga od 16. februara 1944. godine}} Četnički odredi s teritorije Crne Gore i Sandžaka su, tokom zime i proljeća 1944. godine, njemačkom okupatoru bili krucijalno važni u smislu zatvaranja jugozapadne granice [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]] od [[Prodor Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Srbiju|upada partizanskih jedinicâ]]. Iz strogo povjerljive naredbe od 17. III 1944. vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] (upućene i Feldkomandanturi 610 za teritoriju Crne Gore) ovo postaje bjelodano: {{izdvojeni citat|1.— 2. i 5. crvena div. približavaju se s prethodnicama jugozapadnoj granici Srbije. Prednji delovi na liniji Zmajevac (12 km ji. od Vardišta) — visovi južno od Vardišta. Dalje snage u nastupanju preko Strmice (10 km jz. od Višegrada). 2.— Potrebno je što pre tačno ustanoviti grupisanje snaga i jačinu četničkih odredâ Đurišića i [[Vuk Kalaitović|Kalaitovića]], koji se nalaze duž granice. 3.— 1. bug. okup. korpus povući će svoje isturene snage ispred nadmoćnog neprijateljskog pritiska na liniju Mokra Gora — Semegnjevo — Palisad. Ovu treba po svaku cenu držati blagovremenim angažovanjem rezervi. 4.— Ojačani peš. p. i art. divizion, koji su određeni za rezervu vojnoupr. k-ta Jugoistoka prebaciće se železnicom u rejon Užice—Požega. Angažovanje i delova istog samo uz saglasnost vojnoupr. k-ta Jugoistoka. 5.— Naročito je važno blagovremeno saznati težište neprijateljskog napada. U tu svrhu treba stalno vršiti izviđanja.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_34.htm Naređenje vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 17. marta 1944. nemačkom štabu za vezu pri 1. bugarskom okupacionom korpusu za preduzimanje mera u vezi pokreta 2. proleterske i 5. NOU divizije prema jugozapadnoj Srbiji]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000277.] <br /> ({{jez-njem|"Dt.Verb.Stab b.I.Bulg.Okk.Korps <br /> Nachr. 24.Bulg.Division über Dt.Verb.Offz. <br /> F.K. 610 <br /> 1.) Rote 2. und 5. Div. nähern sich mit Anfängen der Südwestgrenze Serbiens. Vorderste Teile in Linie Zmajevac (12 SO Vardiste), Höhen südlich Vardiste. Weitere Kräfte im Nachziehen über Strmica. (10 SW Visegrad) <br /> 2.) Baldige Klarheit über Kräftegruppierung und Stärke längs der Grenze stehenden Cetnikverbände des Djuirisic [sic] und Kalaitovic ist erforderlich. <br /> 3.) I.Bulg.Okk.Korps nimmt seine vorgeschobenen Kräfte vor überlegenem Feindruck auf die Linie Mokragora–Semegnjevo–Palisat zurück. Diese ist unter allen Umständen unter rechtzeitigem Einsatz von Reserven zu halten. <br /> 4.) Das als Reserve des Mil.Befh.Südost bestimmte verstärkte Inf.Rgt. einschl. Art.Abt. wird mit Eisenbahn in den Raum Uzice – Pozega herangeführt. Einsatz auch von Teilen nur mit Zustimmung des Mil.Befh.Südost. <br /> 5.) Rechtzeitiges Erkennen des Schwerpunktes des feindl. Angriffs ist besonders wichtig. Hierzu ständige Aufklärung geboten."}})</ref>}} [[File:Chetniks and Germans in Podgorica 1944.jpg|thumb|Četnički komandanti i njemački okupatori u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. [[Đorđije Lašić]] (prvi zdesna), šef njemačke uprave za Crnu Goru pukovnik Hajnke (treći zdesna) i Jakov Jovović (drugi slijeva) u [[Podgorica|Podgorici]], proljeće 1944.]] Krajem februara i početkom marta 1944. godine, u tzv. [[staroj Crnoj Gori]] (preciznije u [[Katunska nahija|Katunskoj nahiji]]) organizovana je [[Operacija Bura (1944)|operacija »Bura«]]. Specifičnost ove operacije ogleda se u činjenici da su za njeno izvođenje većinu ljudstva obezbijedili četnici, dok su oficiri iz Feldkomandanture na [[Cetinje|Cetinju]] i komandant mjesta [[Podgorica|Podgorice]] rukovodili borbenim djejstvima: {{izdvojeni citat|1.) Sumarni i iskustveni izveštaj: Operacija »Bora« od 27. 2. do 3. 3. 44. Sprovedena je četnička operacija »Bora«, pod nemačkom komandom, radi čišćenja rejona Danilovgrad — Čevo — Cetinje — Podgorica. 2.) Jedinice koje su učestvovale: 4000 ljudi nacionalne žandarmerije, milicije, 215. abver-trup, jedna brdska baterija iz ratnog plena, lovačko poterno odeljenje 181. peš. div. [...] 5.) Sprovođenje: U delom. oštrim borbama, kolone, koje su nastupale od i,, ji., i j., polako su osvajale teren. 29. 2. zauzeto je Čevo. Neprijatelj (jačine 250 ljudi) izvukao se prema sz. Posle odlaska nemačkih snaga i započinjanja neprij. protivnapada, četnici su se delom, u paničnom strahu, povukli na svoje polazne položaje. Neprijatelj je ponovo zauzeo teren očišćen operacijom. 6.) Gubici neprijatelja: 32 mrtva, 68 ranjenih, 23 zarobljena. Plen: 2 p. mitr., 1 mitr., 15 pušaka, 1 radio-stanica, propagandni materijal i hrana. Sopstveni gubici: 20 mrtvih, 31 ranjen, 46 nestalih. 7.) Iskustva: a) Građanska zaštita, usled nedovoljne opremljenosti i slabog borbenog morala, nije pogodna za izvršavanje borbenih zadataka; žandarmi, milicija, četnici, uz učešće nemačkih trupa, podesni za borbene zadatke i zadatke osiguranja... e) Prilikom sličnih operacija preduslovi za uspeh su učešće nemačkih trupa, podrška teškim naoružanjem i veza do pojedinih borbenih grupa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_30.htm Izveštaj Komande 21. brdskog armijskog korpusa od 9. marta 1944. Komandi 2. oklopne armije o zajedničkoj nemačko-četničkoj operaciji »Bora« protiv jedinica 2. korpusa NOVJ na prostoru Danilovgrad — Cetinje — Podgorica]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&broj=72&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000065.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An Pz.AOK.2 <br /> 1.) Abschluss– und Erfahrungsbericht Unternehmen "Bora": <br /> Vom 27.2. bis 3.3.44 wurde Cetnik–Unternehmen "Bora" unter deutscher Führung zur Säuberung des Raumes Danilovgrad – Cevo – Cetinje – Podgorica durchgeführt. <br /> 2.) Beteiligte Truppen: <br /> 4000 Mann nationaler Gendarmerie, Miliz, Abwehrtrupp 215, 1 Beutegebirgsbatterie, Bandenjägertrupp 181.Inf.Div. <br /> Bewaffnung: Gewehre, 60 le.M.G. <br /> 3.) Leitung: <br /> Selbst.Feldkdtr. 1040 Cetinje <br /> 4.) Führung: <br /> Platzkdt. Podgorica <br /> 5.) Durchführung: <br /> In zum Teil harten Kämpfen gewannen die von O, SO u. S vorrückenden Kolonnen langsam Boden. Am 29.3. Cevo genommen. Feind (Stärke 250 Mann) nach NW ausgewichen. Nach Abrücken deutscher Kräfte und Einsetzen feindl. Gegenangriffe zogen sich Cetniks in z.T. panikartiger Flucht auf ihre Ausgangsstellungen zurück. Feind besetzte erneut das im Unternehmen gesäuberte Gebiet. <br /> 6.) Feindverluste: <br /> 32 Tote, 88 Verwundete, 23 Gefangene. <br /> Beute: <br /> 2 le.MG., 1 s.MG., 15 Gewehre, 1 Funkgerät, Propagandamaterial und Verpflegung. <br /> Eigene Verluste: <br /> 20 Tote, 31 Verwundete, 46 Vermisste. <br /> 7.) Erfahrungen: <br /> a) Einwohnerwehren infolge mangelhafter Ausrüstung und geringer Kampfmoral zu Kampfaufgaben nicht geeignet; Gendarmen, Miliz, Cetniks bei Beteiligung deutscher Truppen für Kampf– u. Sicherungsaufgaben geiegnet. <br /> b) Kaukasische Freiwillige des Abwehrtr. 215 gut bewährt. <br /> c) Mitnahme schwerer Waffennur mit deutscher Sicherung. <br /> d) Truppenverpflegung für einheimische Verbände ungeignet, Marschverpflegung zweckmässig. <br /> e) Bei derartigen Unternehmungen sind Beteiligung deutscher Truppen, Unterstützungen durch schwere Waffen und Nachrichtenverbindung zu den einzelnen Kampfgruppen Voraussetzungen für den Erfolg."}})</ref>|Izvještaj komande 21. brdskog korpusa o rezultatima operacije »Bura« od 9. marta 1944. godine}} Prilikom jedne manje akcije u blizini granice sa [[Hercegovina|Hercegovinom]] došlo je do oružanog okršaja lokalnih četnika i snagâ [[NOVJ]]. U izvještaju 21. brdskog armijskog korpusa Wehrmachta za 16. mart 1944. godine, četnički se gubici računaju kao sopstveni: {{izdvojeni citat|[[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. pješadijska divizija]]: Četnici, koji su napredovali 4 km sjeverno od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], povukli su se u Grahovo pred neprijateljskim napadom. Gubici neprijatelja: 8 poginulih (izbrojano), 20 poginulih i ranjenih (procijenjeno). Sopstveni gubici (četnici): 1 poginuo, 8 ranjenih. Namjera: nastavak nasilnog izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=663&broj=137 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000130.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 16.3.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div.: Bis 4 N Grahovo vorgegangene Cetniks vor angreifenden Feind wieder auf Grahovo zurückgegangen. <br /> Feindverluste 8 gezählte Tote, 20 geschäzte Tote und Verwundete. <br /> Eigene Verluste (Cetniks) 1 Toter, 8 Verwundete. <br /> Absicht: Fortsetzung der gewaltsamen Aufklärung."}})</ref>}} [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. nemački korpus]] u Crnoj Gori pokrenuo je [[10. april]]a [[1944]]. [[Operacija "Frilingservahen" (april-maj 1944)|operaciju "Frilingservahen"]], uz masovno učešće četnika. Operacija je pripremljena u saradnji sa [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]] i započeta tako što su četnici zajedno sa Nemcima iz nemačkih garnizona napali na slobodnu teritoriju. Plan napada je bio sledeći: {{izdvojeni citat|'''Đurišićeve snage''': Prva borbena grupa, 700 ljudi, iz si. pravca preko rejona 5 km j. Bijelo Polje za Mojkovac. Druga borbena grupa, 1200 ljudi, pod komandom Đurišićevog Operativnog štaba, od Brodareva preko Šahovića za Mojkovac — Kolašin. Treća borbena grupa, 1000 ljudi, od sredine puta Pljevlja — Prijepolje pravcem Mojkovac. Četvrta borbena grupa, 1500 ljudi, od Pljevalja pravcem Mojkovac. Mojkovac treba da bude dostignut za 2 dana. Posle toga skretanje glavnine u rejon z. Tara — sz. Kolašin — Mojkovac. '''Nemačke snage''': 1 ojač. mot. č. prodire od Brodareva do Bijelog Polja. 1 ojač. mot. č. od Pljevalja do prelaza preko Tare 22 jjz. Pljevlja. Bat. [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 600 ljudi, sledi nemačke snage za Bijelo Polje, onda skreće za Mojkovac. Milicija iz Brodareva, 700 ljudi, čisti svoj rejon i prodire od Brodareva ka jjz. Početak napada: 10. 4. 44. [[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. peš. div.]] obezbediće odgovarajuće informisanje četničke Grupe "Jug" (major Lašić i Bukatonović [pogreška; vjerovatno je u pitanju major [[Savo Vukadinović]] — prim.] u Podgorici) kao i Grupe "Nikšić".<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=364&rec=314&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000357.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An 181.Inf.Div. <br /> Betr.: Unternehmen "Frühlingserwachen". <br /> 1.) Nachstehende Plannung des Major Djurisic für Durchführung des Unternehmens "Frühlingserwachen" zur Kenntnis: <br /> Erste Kampfgruppe 700 Mann aus NO Richtung über Raum 5 km S Bijelopolje nach Mojkovac (16 km NNO Kolasin). <br /> Zweite Kampfgruppe 1200 Mann unter Führung Stab Djurisic von Brodarevo über Sahovici nach Mojkovac – Kolasin. <br /> Dritte Kampfgruppe 1000 Mann von Mitte Strasse Pljevlja – Prijepolje Richtung Mojkovac. <br /> Vierte Kampfgruppe 1500 Mann von Pljevlja Richtung Mojkovac. Mojkovac soll in 2 Tagen erreicht werden. Anschliessend Abdrehen der Masse in den Raum W Tara NW Kolasin – Mojkovac. <br /> Deutsche Kräfte: 1 verst.mot.Kp. stösst von Brodarevo bis Bijelopolje. <br /> 1 verst.mot.Kp. von Pljevlja bis Taraübergang 22SW Pljevlja SFK–Btl. 600 Mann folgt deutschen Kräften nach Bijelopolje, dann Abdrehen nach Mojkovac. <br /> Miliz Brodarevo 700 Mann säubert eigenen Raum und stösst von Brodarevo nach SSW. <br /> Angriffsbeginn: 10.4.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div stellt entsprechende Unterrichtung der Cetnikgruppe Süd (Major Lasic und Bukatonovic in Podgorica) sowie der Gruppe Niksic sicher. <br /> Absichten für Beteiligung an den Unternehmen sind Gen.Kdo.XII.Geb.A.K. zu melden."}})</ref><ref>Obaveštenje Komande 21. brdskog korpusa Komandi 181. brdske divizije od 08.04.1944., Vojnoistorijski institut, NAV--T-314, r. 663, s. 357.</ref>}} U dijelu dnevnog izvještaja za 28. april 1944. godine koji se odnosi na Crnu Goru, vojnoupravni komandant Jugoistoka [[Hans-Gustav Felber]] (dokument potpisuje general Kurt von Geitner, načelnik štaba) zabilježio je: {{izdvojeni citat|Ustrajni pritisak crvenih na vlastite i četničke snage u centralnoj C. Gori.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Montenegro. Anhaltender roter Druck auf eigene und Cetnik–Kräfte in Mittel–Montenegro."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u NDH (1944) === [[File:August Šmidhuber, komandant 7. SS divizije, Todor Perović, lekar Trebinjskog korpusa i kapetan Milorad Vidačić, komandant Trebinjskog korpusa JVuO.jpg|thumb|Žena u crnini moli za milost Milorada Vidačića, komandanta Trebinjskog korpusa JVuO. Prisutni su još [[August Schmidhuber]], komandant 2. puka [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] (prvi lijevo), Todor Perović, predstavnik četničke komande istočne Bosne i Hercegovine (drugi lijevo) i neimenovani oficir [[Schutzstaffel|SS]]-a. Fotografija je nastala tokom njemačke [[Operacija Gama|operacije Gama]] protiv partizana u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]] (ljeto/jesen 1943. godine).<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2015/08/bk0034.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0034 | Photo | SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division "Prinz Eugen"]</ref>]] Kolaboracija četnika u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] sa njemačkim okupacionim snagama postala je intenzivnija tokom zime 1943-1944, makar u slučaju hrvatskih kvislinških snaga i četnika bila pod neprestanom tenzijom. Podaci navedeni u izvještaju generala [[Edmund Glaise von Horstenau|Glaisea von Horstenaua]] od 26. februara 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=236&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000236.]</ref> zasnovani na službenim podacima NDH otkrivaju opseg kolaboracije: 11. februara bilo je na teritoriju NDH trideset i pet posebno imenovanih četničkih grupa sa procijenjenih 23.300 ljudi pod oružjem. Neke manje jedinice su brojale od 200 do 400 pripadnika, dok su ostale, poput [[Momčilo Đujić|Đujić]]eve grupe, imale i do 2.500 vojnika i oficira. Od toga je s Nijemcima i vlastima NDH kolaboriralo devetnaest grupa (ukupno 17.500 ljudi); šesnaest ostalih grupa s oko 5.800 ljudi ubrajane su u pobunjene četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=237&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000237—000240.]</ref> S iznimkom odreda vojvode [[Uroš Drenović|Uroša Drenovića]] u sjeverozapadnoj Bosni (oko 400 ljudi), kojeg su vlasti NDH smatrale potpuno lojalnim, za sve druge četničke kolaborirajuće grupe ustaške su vlasti držale da se prema Nijemcima odnose osobito prijateljski kako bi od njih izvukle što više oružja i municije, dok se istovremeno drže neprijateljski prema NDH.<ref>[https://znaci.org/00001/40_64.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje KOLABORACIJA IZVAN SRBIJE DO OKTOBRA 1944.]</ref> Iako se vojvoda [[Radivoje Kerović]], komandant [[Majevica|majevičkih]] četnika, u Horstenauovom izvještaju ubraja među »pobunjene četnike« (i to kao prvi na spisku, dok se za njegov odred tvrdi da ima 1000 ljudi, tj. da je najbrojniji), u dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 18. februar 1944. godine njegova lojalnost uopšte nije dovedena u pitanje: {{izdvojeni citat|Upit kod [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]] u vezi snabdijevanja municijom Kerovića koji se smatra lojalnim, i 200 ljudi tzv. [[Zeleni kadar|zelenog kadra]], koji se bore protiv crvenih zapadno od [[Koviljača|Koviljače]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=17&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000013.] <br /> ({{jez-njem|"Beim Pz.AOK. 2 wird angefragt, ob Bedenken bestehen gegen Unterstützung mit Munition der im Raume westlich Koviljaca stehenden Cetniks des Kerovic, die als loyal angesehen werden und 200 Mann des sog. "Grünen Kaders" in Kampf gegen die Roten."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnog zapovjednika Jugoistoka (18. februar 1944.)}} U mjesečnom izvještaju za januar 1944. godine, koji je štabu [[LXVIIII rezervnog korpusa]] Wehrmachta poslao 12. februara Viši SS i policijski vođa u Hrvatskoj ''[[Gruppenführer]]'' [[Konstantin Kammerhofer]], ujedno i predstavnik ''[[Reichsführer]]a'' SS-a [[Heinrich Himmler|Heinricha Himmlera]] za Hrvatsku, podvučena je stalno prisutna politička tenzija među saveznicima (tj. [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] i [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]), usljed njemačkog protežiranja četnikâ: {{izdvojeni citat|Često se ističe kako je njemački Wehrmacht stekao sve veći upliv na angažiranje četničkih jedinica protiv odmetništva. Ovakav razvoj događaja ne posmatra se [od strane ustašâ — prim.] kao vojna nužnost, već kao zahtjev diktiran srpskim interesima — zahtjev koji je u suprotnosti s interesima [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]. [...] Na poticaj njemačkih vlasti, zabilježeni su čak i slučajevi u kojima su četnici i lokalne milicije (sastavljene prvenstveno od [[Bošnjaci|Muslimana]]) udružili snage kako bi zaštitili svoja sela od „crvenih” (npr. [[Trnovo (FBiH)|Trnovo]]). Četnici su od strane [[V SS brdskog korpusa]] sve više korišteni za suzbijanje partizana, kao i za zaštitu određenih područja naseljenih [[Pravoslavlje|pravoslavnim]] stanovništvom, pri čemu su se oni, u okviru svojih mogućnosti, dobro pokazali.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=1548&broj=179 NARA, T314, Roll 1548, frames no. 000173—00179.] <br /> ({{jez-njem|"Immer wieder stark empfunden wird, daß die deutsche Wehrmacht mehr und mehr Einfluß auf den Einsatz von Cetnikverbänden gegen das Bandentum gewonnen hat. Diese Tatsache wird nicht als militärische Notwendigkeit, sondern immer wieder als gegen die Interessen des Unabhängigen Staates Kroatien gerichtete Forderung des Serbentum gewertet. </br> Auf deutsche Anregung ist es in einzelfällen sogar schon dazu gekommen, daß sich die Cetniks mit den örtlichen Milizen (meist Muselmanen) zum gemeinsamen Schutz ihrer Dörfer gegen die Roten zusammen gefunden haben (z.B. Trnovo). </br> Die Cetniks waren seitens des SS–Ge. Korps in vermehrten Umfange bei den Bekämpfung der Partisanen und zun Schutz bestimmter pravoslavischer Wohngebiete eingesetzt und haben sich im Rahmen ihrer Möglichkeit bewährt."}})</ref>}} Od 23. do 25. januara 1944. godine, na području između [[Knin]]a i [[Kistanje|Kistanja]] organizovana je [[Operacija Frühlingswetter|operacija »Frühlingsgewitter«]]. Vodeći borbe protiv jedinicâ iz sastava [[19. sjevernodalmatinska divizija NOVJ|19. divizije NOVJ]], operaciju su izveli dijelovi [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] Wehrmachta, zatim 92. motorizovani grenadirski puk i 3. bataljon 98. brdskog lovačkog puka [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdske divizije]]. Njemačkom okupatoru pridružile su se snage lokalnih četnikâ, najvjerovatnije iz [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]]. U izvještaju 264. pješadijske divizije od 25. januara 1944, poslatom Komandi [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|15. brdskog armijskog korpusa]], njemačkim gubicima tokom operacije pribrojani su oni iz četničkih redovâ: {{izdvojeni citat| Sumarni izveštaj »Frilingsgeviter«: 1.) Delimičan ogorčeni otpor neprijatelja kod Ervenika, Bratiškovaca, Kistanja, Radučića slomljen je energičnim zahvatom. Banditi iznenađeni prodorom 92. gren. p. (mot.) od sz. prema Kistanju. 2.) Gubici: A.) sopstveni: 1 poginuo, 3 ranjena, 1 četnik poginuo. B.) neprijatelj: 66 poginulih izbrojano, procenjuje se daljih 60 do 70 poginulih i ranjenih. 35 zarobljenika u eng. uniformama iz Štaba 19. dalm. div. i 5. brig. C.) Zaplenjeno: 1 mitr., 3 puš. mitr., 42 autom., 2 pt puške, 1 l. minob., 1 telefon, 46 karab., 30 eng. mina, 10.000 metaka peš. mun., 60 kom. mina za 1. minob., 3 engl. bicikla.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_21.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 25. januara 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o sopstvenim i neprijateljskim gubicima u operaciji »Frilingsgeviter« na prostoru Knin — Kistanje]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=293&rec=314&roll=561 NARA, T314, Roll 561, frame no. 000287.] <br /> ({{jez-njem|"ABSCHLUSSMELDUNG ”FRUEHLINGSGEWITTER”: <br /> 1.) TEILWEISE HEFTIGER FEINDWIDERSTAND BEI ERVENIK, BRATISKOVCI, KISTANJE, RADUCIC WURDE IM ENERGISCHEN ZUGREIFEN GEBROCHEN. BANDITEN DURCH EINBRUCH GREN. RGT. (MOT) 92 VON NW NACH KISTANJE UEBERRASCHT. <br /> 2.) VERLUSTE: <br /> A.) EIGENE: 1 TOTER, 3 VERWUNDETE, 1 CETNIK TOT. <br /> B.) FEIND: 66 GEZAEHLTE TOTE, 60 BIS 70 WEITERE TOTE UND VERWUNDETE GESCHAETZT. 35 GEFANGENE IN ENGL. UNIFORM VON STAB 19. DALM. DIV. UND ROEM. 5. BRIG. <br /> C.) BEUTE: 1 S.MG., 3 LE. MG., 42 MP., 2 PZ. BUECHSEN, 1 LE. GR. W., 1 FERNSCHRECHGERAET, 46 KARAB., 30 ENGL. MINEN, 10000 SCHUSS INF. MUN., 60 SCHUSS LE. GR.W. MUN., 3 ENGL. FAHRRAEDER."}})</ref>}} [[File:Hercegovački četnici i njemački vojnici s narodnim herojem Miletom Okiljevićem uoči njegovog strijeljanja juna 1944.jpg|thumb|Pripadnici [[369. legionarska divizija|369. „Vražje“ divizije]] i četnici Gatačke brigade Nevesinjskog korpusa JVuO sa vezanim [[Miletom Okiljevićem]], zamjenikom političkog komesara II čete I bataljona XI hercegovačke brigade, zarobljenim u borbama za Gat 15. maja 1944. godine (istog mjeseca je i strijeljan). Okiljević je proglašen 1951. godine za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja Jugoslavije]].<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2017/10/bk0272.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0272 | Photo | 369. (kroatische) Infanterie-Division]</ref>]] Vojvoda [[Dobroslav Jevđević]] je, pored Momčila Đujića i [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]], vjerovatno najdalje otišao u kolaboraciji s njemačkim okupatorom, kada su u pitanju četničke jedinice van teritorije okupirane Srbije. Nakon kapitulacije Italije, boravio je u Rimu okupiranom od nacista. Nakon toga, našao se u Trstu, gdje je uspostavio čvrste veze s njemačkom obaveštajnom službom: {{izdvojeni citat|Ja sam javio Đujiću da preko naših ljudi u Sušaku i Trstu prihvate naše oficire koji idu iz Italije i upućuje u Liku i zap. Bosnu. Ovo sam javio i našima u Rim. Kap. Đaković javlja da su Nemci pobili oko 14000 partizana na prostoriji Crikvenica — Sušak — Rijeka, od kapitulacije Italije do danas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} U izvještaju od 20. februara 1944, poslatom majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]], komandantu Zapadne Bosne JVuO, kapetan [[Ilija Jevtić]] piše o totalnoj subordinaciji [[Dinarska divizija|Dinarske divizije]] Nijemcima, koji u potpunosti kontrolišu četnike pod komandom vojvode Đujića: {{izdvojeni citat|Sem samog vojvode Đujića i jednog malog broja četnika, svi četnici Dinarske oblasti (oko hiljadu devet stotina i nekoliko) nalaze se pod nemačkom komandom. Hranu, odeću, obuću, cigarete i novac svaki četnik i njegov starešina prima kao i nemački vojnik odn. oficir. Svu municiju i oružje primaju takođe od Nemaca. Četnici pod nemačkom komandom nalaze se po bunkerima počev od Knina do Šibenika i Splita. U pojedinim bunkerima su izmešani, pola četnici pola ustaše. Nemački oficiri dolaze na Kosovo polje u četničku diviziju, a isto tako naši četnički oficiri i ostale starešine na čelu sa Đujićevim načelnikom štaba odlaze u Nemačku diviziju. Voze se na nemačkim automobilima kroz Knin i t.d. Jednom rečju između četnika i Nemaca postoji najtešnja saradnja i nemačka puna kontrola nad radom četnika. Jedino se pop Đujić, kao komandant divizije, sa svojom užom pratnjom ne pojavljuje pred njima.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_78.htm Izveštaj kapetana Ilije Jevtića od 20. februara 1944. komandantu zapadne Bosne o svom radu i saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji i Lici]</ref>}} Njemački poručnik [[Reinhard Kopps]], poznatiji kao ''Konrad'', bio je šef jedne obavještajne grupe [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]. Kada je 3. marta 1944. došao iz [[Beograd]]a u [[Dalmacija|Dalmaciju]], sobom je doveo nekoliko [[ZBOR|ljotićevaca]], između ostalih i Roka Kaleba, pripadnika antikomunističke organizacije »[[Beli Orlovi]]«. Od ostataka Đačkog bataljona (ranije: Splitsko-šibenska četa), koji su uglavnom bili ljotićevci, i dijela četnika koje mu je ustupio vojvoda Đujić, poručnik Kopps je formirao odred »Konrad« čiji je zadatak bio da vrši diverzije na partizanske štabove, organe narodne vlasti, ubija simpatizere NOP-a i da spriječi veze iz unutrašnjosti sa jedinicama i štabovima NOVJ na otocima. Grupa »Konrad« brojila je oko 30 ljudi — četnika i Nijemaca, sa sjedištem u selu [[Zablaće]], pokraj [[Šibenik]]a.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_167.htm Izveštaj Štaba Dinarske četničke oblasti od 29. maja 1944. komandantu oblasti o akciji Grupe "Konrad" protiv pripadnika NOP-a na području Dalmacije]</ref> U izvještaju koji je 11. marta 1944. godine uputio komandi [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]], o suradnji sa četnicima vojvode Đujića Kopps je zapisao sljedeće: {{izdvojeni citat|''Predmet: Četničke jedinice u sjevernoj Dalmaciji.'' Četnici su u sjevernoj Dalmaciji grupisani u jednu [[Dinarska divizija JVuO|diviziju »Dinara«]], čiji se štab nalazi u [[Kosovo polje (Dalmacija)|Kosovu]], 11 km južno od Knina. Komandovanje je u rukama vojvode Momčila Đujića, uz podršku majora Kapetanovića i kapetana Mijovića. Jačina grupâ, podređenih ovoj komandi, trenutno iznosi oko 6500 ljudi. Utjecajna zona se poklapa sa rajonom naseljenim Srbima unutar trokuta [[Knin]]—[[Šibenik]]—[[Zadar]] i doseže do zone [[Lika|Like]]. Operaciona zona je cijeli ovaj trokut, a naročito veće komunističke, partizanske oblasti, koje su naseljene Hrvatima. Do sada su vojne operacije izvođene u suradnji sa njemačkim divizijama, o čijim su rezultatima ove izvještavane. Znatni dijelovi ovih četničkih jedinica angažirani su na osiguranju njemačkih puteva za dotur. Posmatrano s vojne strane, trenutno se četnička suradnja sa njemačkim jedinicama ocjenjuje kao pozitivna. Na osnovu snaga, koje nam se ovdje nude, može se zaključiti da ona nije iskorištena u potpunosti, ali i ono što je do sada učinjeno upućuje na činjenicu, da bi njihovo dalje angažiranje u vojnom pogledu za nas bilo povoljno.<ref>[https://znaci.org/zb/4_21_10.pdf#page=1414 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, Narodnooslobodilačka borba u Dalmaciji, knjiga 10: siječanj—ožujak 1944. godine (tom 21, dokument br. 402, str. 1414—1418.)]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=696&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000692.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Cetnik–Verbaende Norddalmatien. <br /> In Norddalmatien sind die Cetniks in einer Division "Dinara" zusammengefasst, deren Hauptquartier in Kosovo, 11 km s. Knin, liegt. Die Fuehrung liegt in den Haenden des Wojwoden Momcilo Djujitsch, der seinerseits unterstuetzt wird von Major Kapetanowitsch und Hauptmann Miowitsch. Die Staerke der diesem Kommando unterstellten Gruppen belaeuft sich z.Zt. auf etwa 6500 Mann. Das Einflussgebiet stimmt ueberein mit dem serbischen Siedlungsraum innerhalb des Dreiecks Knin–Sibenik–Zara und reicht bis ins Lika–Gebiet hinein. Operationsgebiet ist dieses gesamte Dreieck, insbesondere die in ihm liegenden groesseren, kroatisch besiedelten kommunistischen Partisanbereiche. Militaerische Operationen wurden bislang in Zusammenarbeit mit deutschen Divisionen durchgefuehrt und deren Ergebnisse dorthin gemeldet. Darueber hinaus sind wesentliche Teile dieser Cetnik–Verbaende zur Sicherung deutscher Nachschubstrassen eingesetzt. <br /> Militaerisch gesehen ist somit die Zusammenarbeit der Cetniks mit deutschen Verbaenden zur Zeit positiv zu beurteilen. Sie fuehrt wohl noch keineswegs zu voller Ausnutzung der sich hier uns anbietenden Kraefte, doch berechtigt das bisher Geleistete zu der Auffassung, dass ein weiterer Einsatz sich fuer uns militaerisch guenstig auswirken muss."}})</ref>|Izvještaj jedinice »Konrad« od 11. ožujka 1944. Komandi Druge oklopne armije o četničkim jedinicama u sjevernoj Dalmaciji}} Na osnovu svega iznesenog, poručnik Konrad predlaže nadređenim: „Što se tiče upotrebe četničkih jedinica sjeverne Dalmacije u vojne svrhe, treba reći da one predstavljaju samo nastavak prakse talijanskih jedinica. Uz to se prije svega mora dodati i to, da se Talijani nikada nisu usuđivali — i pored svih hrvatskih suprotnih tvrdnji — da u većem obimu sprovedu vojnu suradnju, jer oni nisu željeli da se ojačaju četnici, tada još neoprobani u težoj političkoj situaciji. Dok su Talijani sprovodili samo djelomične operacije, danas je, uz strogu kontrolu i rukovođenje, moguća mnogo obimnija mobilizacija četničkih jedinica. Đujić nam je rekao da će se njegove jedinice, nakon čišćenja partizanskih oblasti u dalmatinskom području, angažirati tako što će u suradnji sa njemačkim komandama izvršiti zapriječavanja Titovih kanala za snabdijevanje. Na osnovu ovdje poznatih činjenica ovo izgleda apsolutno moguće.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=700&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000696.] <br /> ({{jez-njem|"Zur militaerischen Verwendung der Cetnikverbaende Norddalmatiens ist zu sagen, dass sie nur eine Fortsetzung der italienischen Verbindungen darstellen wuerde. Dazu muss allerdings hinzugefuegt werden, dass die Italiener es niemals gewagt haben – trotz aller gegenteiligen wiederholten kroatischen Behauptungen – in grossem Stil militaerische Zusammenarbeit durchzufuehren, da sie die damals noch nicht erprobten Cetniks in einer im uebrigen noch unreiferen groesseren politischen Lage nicht zu stark werden lassen wollten. Waehrend somit die Italiener nur Teilunternehmen durchfuehrten, waere bei straffer Kontrolle und Steuerung der Cetnikverbaende heute ein Heranziehen in weit groesserem Umfang moeglich. Djujitsch hat sich uns gegenueber bereiterklaert, seine Verbaende nach Saeuberung der Partisanengebiete im dalmatinischen Raum so einzusetzen, dass in Zusammenarbeit mit deutschen Dienststellen eine Sperrung der Versorgungskanaele Titos erfolgt. Auf Grund der hier bekannten Unterlagen erscheint dies vollkommen moeglich."}})</ref> [[File:Helmuth von Pannwitz and Chetniks.jpg|thumb|Njemački general [[Helmuth von Pannwitz]], zapovjednik [[15. SS kozački konjanički korpus|15. SS kozačkog korpusa]], u društvu četničkih oficirâ s teritorije NDH.]] U izvještaju Višeg SS i policijskog vođe u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ''Gruppenführera'' Konstantina Kammerhofera za mjesec mart 1944. godine, iskazano je stanovito nezadovoljstvo učinkovitošću četnikâ u Bosni i Hercegovini u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Policijska oblast II ([[Sarajevo]]): [...] <br /> Borbena vrijednost četnika stacioniranih u policijskoj oblasti Sarajevo nastavila je opadati; borbe u okolici [[Višegrad]]a i [[Trebinje|Trebinja]] pokazale su da se oni mogu uspješno oduprijeti [neprijatelju] samo uz njemačku podršku. U [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], četnici nisu pokazali nikakvu vlastitu inicijativu tijekom izvještajnog perioda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=228&rec=314&roll=1548 NARA, T314, Roll 1548, frame no. 000222.] <br /> ({{jez-njem|"Polizeigebiet II (Sarajevo): <br /> Der Kampfwert der im Polizeigebiet Sarajevo stehenden Cetniks ist weiter gesunken, bei den Kämpfen im Raum von Visegrad und Trebinje hat sich gezeigt, daß sie sich nur mit deutscher Unterstützung erfolgreich zur Wehr setzen können. In Ostbosnien zeigten sich die Cetniks im Berichtsmonat ohne eigene Initiative."}})</ref>|Mjesečni izvještaj za mart 1944. godine Višeg SS i policijskog vođe u Hrvatskoj (6. IV 1944).}} Konverzacija vođena između njemačkog opunomoćenog generala u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau|Edmunda Glaisea von Horstenaua]] i feldmaršala [[Wilhelm Keitel|Wilhelma Keitela]], prilikom posjete Hitlerovom glavnom štabu početkom marta 1944, otkriva kakva je bila percepcija statusa četnika u NDH od strane vojnog vrha Trećeg Reicha: „U [[Berchtesgaden|Berhtesgaden]]u ljubazno me je primio Kajtel. Informisao me je o toku razgovora sa [[Nikola Mandić|Mandić]]em i Perićem [predsjednik vlade i ministar vanjskih poslova NDH, respektivno — prim.]. U više navrata morao sam da ga prekinem kako bih ga ispravio, a pre svega u pogledu četničkog pitanja. On je mislio da se četnici sastoje samo od nekoliko dobrovoljaca (skraćeno „Hiwis“, dolazi od nemačke reči „Hilfswilligen“, prim. prev.), koji služe u nemačkim divizijama.“<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 456.</ref> Njemački nadležni organi su ukazivali svojim višim komandama i na vidljivu diskrepanciju u domaćem antikomunističkom taboru u kontekstu »borbe protiv bandi«. Tako se u izvještaju 264. pješadijske divizije od 10. aprila 1944. na jednoj strani tvrdi da „hrvatske vlasti očigledno poseduju vrlo malo poverenja u trajno postojanje vlastite vlade“,<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_43.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji]</ref> dok se za četnike Dinarske divizije pod Đujićevom komandom navodi: {{izdvojeni citat|Nasuprot ovom, četnike treba ceniti kao jedini pouzdani faktor borbe protiv komunističkih bandi. Oni raspolažu, pored jednog boljeg rukovođenja i organizacije, i potrebnom inicijativom u borbi protiv bandi za sopstvena obaveštavanja i poduhvate i redovno javljaju upotrebljive rezultate izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=494&rec=314&roll=562 NARA, T314, Roll 562, frames no. 000489—000490.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroat. Behoerden besitzen anscheinend nur geringes Vertrauen in der dauernden Bestand der eigenen Regierung. <br /> Im Gegensatz hierzu sind die Cetniks als einzig zuverlaessiger Faktor im Kampf gegen die kommunistischen Banden zu werten. Sie verfuegen neben einer besseren Fuehrung und Organisation ueber die im Bandenkampf notwendige Initiative zu eigenen Erkundungen und Unternehmen und melden regelmaessig brauchbare Aufklaerungsergebnisse."}})</ref>|Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. [[V SS korpusu]] iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], o držanju vojvode Momčila Đujića je data veoma povoljna ocjena: {{izdvojeni citat|Đujić neupitni pristalica DM. Hrvatski državljanin, lojalno radi sa vlastitim trupama protiv komunista, nasilno mobiliše pravoslavce. Prema povjerljivom izvještaju, nedavno je više puta izrazio antibritanska osjećanja. Jačina: 7000. Jesu li Đujićeve jedinice na području V SS korpusa?<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1208&rec=314&roll=565 NARA, T314, Roll 565, frame no. 001203.] <br /> ({{jez-njem|"Djujic einwandfrei DM Anhänger. Kroat. Staatsangehöriger, arbeitet mit eigener Truppe gegen Kommunisten loyal zusammen, zwangsmobilisiert Pravoslaven. In letzter Zeit nach V—Meldungen wiederholt englandfeindlich geäussert. Stärke 7000. Sind Djujic—Verbände im Bereich V. SS—Korps?"}})</ref>}} U izvještaju od 10. maja 1944, oficiri 15. brdskog korpusa navode da Nijemci snabdijevaju ukupno 6.318 četnika u NDH („Hrvatska borbena zajednica“). Za skrb 4.421 četnika starala se [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. divizija]], dok se o ostalih 1.897 brinula [[373. legionarska divizija|373. divizija]] Wehrmachta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=828&rec=314&roll=565 NAW, T-314, Roll 565, frame 000823: Zabilješka o broju četnika koje snabdijeva 15. brdski korpus (10. maj 1944.).]</ref> Sredinom srpnja 1944. godine, u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]] je organizirana [[Operacija Muholovka|operacija »Muholovka«]] ({{jez-njem|Fliegenfänger}}). U ratnom dnevniku [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] zabilježeno je da je izvođenje operacije povjereno [[13. SS oružana brdska divizija Handžar|13. SS brdskoj diviziji »Handžar«]] i lokalnim četnicima: {{izdvojeni citat|14. 7. 1944: <br /> ''SS-brdska divizija »Handžar«'': <br /> Za operaciju »Fligenfenger«, čišćenje prostora [[Osmaci]] (25 km jugoistočno od [[Tuzla|Tuzle]] — aerodrom bandi), krenula su 2 ojačana bataljona i četnici.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_218.htm ZBORNIK DOKUMENATA VOJNOISTORIJSKOG INSTITUTA: TOM XII — DOKUMENTI NEMAČKOG RAJHA — KNJIGA 4]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=960&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000820.] <br /> ({{jez-njem|"W–SS–Geb.Div. Handschar: <br /> Zum Unternehmen "Fliegenfänger" Säuberung Raum Osmaci (25 SO Tuzla) (Bandenflugplatz) 2 verst. Btlne. und Cetniks angetreten."}})</ref>}} Pored operacije »Fliegenfänger«, četnici u sjevernoj i istočnoj Bosni (koji su brojali oko 13.000 ljudi) uzeli su, tokom proljeća i ljeta 1944. godine, učešća u više poduvhata koje je predvodila 13. SS brdska divizija »Handžar« (kao npr. [[Operacija Maiglöckchen|»Maiglöckchen«]], [[Operacija Vollmond|»Vollmond«]], [[Operacija Heiderose|»Heiderose«]] ili [[Operacija Röslein|»Röslein«]]). Visoki oficiri [[Sicherheitsdienst|SS]]-a bili su u velikoj mjeri zadovoljni obostrano izgrađenim povjerenjem. Dok je ''Hauptsturmführer'' Hermann Schifferdecker, zapovjednik 27. brdske lovačke pukovnije iz sastava divizije, decenijama nakon rata tvdio da je „saradnja između divizije i četnika bila (je) veoma labava”, kao i da su se četnici „javljali našem obavještajnom oficiru onda kada im je bila potrebna hrana ili municija”, u junu 1944. komandant 13. SS brdske divizije general [[Karl-Gustav Sauberzweig]] je pohvaljivao iskreno savezničko držanje pripadnikâ JVuO (najvjerovatnije vojvode Radivoja Kerovića): {{izdvojeni citat|Nakon što ih naše trupe razbiju, partizani u povlačenju često upadaju u zasjede četničkih jedinica koje traže oružje... Tokom posljednjih operacija, četničke snage su se dobro pokazale u borbi. Uspostavljena je prihvatljiva, gotovo drugarska saradnja [Nijemaca — prim.] sa četnicima. Srpsko pravoslavno stanovništvo (sigurnosne zone) predstavlja jedini marljivi, konstruktivni i vitalni element na ovoj teritoriji. Kada je divizija tek stigla u (sjeveroistočnu Bosnu), među četnicima je zavladala panika zbog straha od [[Bošnjaci|muslimanske]] osvete. U međuvremenu, konstruktivniji među Srbima su shvatili da će divizija uključiti sve dijelove stanovništva u svoju misiju oslobađanja [od partizana — prim.]. To je, u određenom smislu, dovelo do svojevrsne saradnje.<ref>George Lepre, Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945. Atlgen, PA: Schiffer Military History, 1997, pp. 198–199. <br /> ({{jez-eng|"With an estimated strength of over 13,000 effectives, the Četniks of northeastern Bosnia were divided into four large groups, with one each operating in the Posavina, Bijeljina, Tuzla, and Zvornik areas. "The cooperation between the division and the Četniks was very loose," wrote one critical SS officer. "Most of the time they simply reported to our intelligence officer when they needed food or ammunition." Sauberzweig was more optimistic: "After being routed by our troops, retreating Partisans are often ambushed by Četnik units seeking weapons... During the latest operations, the Četnik forces have fought well. An acceptable, almost comradely cooperation with the Četniks has emerged. The Serbian-Orthodox population of the (security zone) is the sole industrious, constructive, and vital element in the territory. When the division first arrived in (northeastern Bosnia), the Četniks panicked, fearing Muslim revenge. In the meantime, the constructive-minded Serbians have realized that the division shall include all portions of the population in its mission of liberation. This has led, in a certain sense, to a sort of cooperation.""}})</ref>}} Nemački izveštaj iz jula 1944. godine ocenjuje da četnici Momčila Đujića broje oko 8.000 ljudi, od čega 7.000 naoružanih; ovi su dobro organizovani te neprijateljski orijentisani prema Englezima i bez engleske pomoći. Nijemci zaključuju da im oni zamjenjuju jednu do dvije divizije u Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Jedinica Konrad [srednja Dalmacija]: Saradnja sa četnicima izvanredna. '''Oni zamenjuju jednu do dve divizije'''. Samo se oni bore — ustaše manje aktivne.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=790 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000781.] <br /> ({{jez-njem|"Zusammenarbeit der Truppe mit Cetniks hervorragend. Cetniks ersetzen 1 — 2 Divisionen. Nur sie kämpfen. Ustascha wenig aktiv. <br /> In Norddalmatien (serbischer Volksraum) Cetnikführer Djujic. Etwa 8 000 Mann, davon 6–7 000 Bewaffnete. Gut organisiert. Englandfeindliche Stimmung. Keine englische Unterstützung. Zweifel, ob diese Cetniks bei englische Landung gegen deutsche Besatzungsmacht kämpfen werden."}})</ref>|Izveštaj kapetana Merrema, drugog obaveštajnog oficira Komande Jugoistoka (Armijske grupe F) o inspekcijskom putu po Srbiji, Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj u periodu 20. jun — 4. juli 1944.}} Kapetan Merrem, njemački oficir koji je sastavio ovaj izvještaj, imao je samo riječi hvale na račun četnikâ Dinarske divizije JVuO i vojvode Momčila Đujića: {{izdvojeni citat|[[373. legionarska divizija|373. pešadijska divizija]]: Saradnja sa četnicima vrlo dobra (1. lički korpus sa sedištem u [[Gračac]]u). Oni nemaju direktnu vezu sa Đujićem. Rukovođenje njima direktno od strane obaveštajnog odjeljenja divizije. Njihovim akcijama uvek prisustvuje nekoliko Nemaca koji kontrolišu isporuke municije i snabdevanja. [...] '''Oni su jedini stvarno korisni saborci''' [podvučeno u originalu — prim.]. Jedino od njih dolaze korisna obaveštenja o neprijatelju. [...] Jedan četnički komandant odaje utisak potpuno pouzdanog saborca, koji je i neprijateljski nastrojen prema Englezima. [...] Četnici su vrlo častoljubivi i drago im je kada Nemci primete njihove podvige. [...] Podoficir Bartl poznaje lično vojvodu Đujića. Đujić mu šalje čak i sopstvene naredbe u vezi s područjem [[Donji Lapac|Lapca]]. [Najbolja taktika protiv partizana sastoji se u upotrebi specijalnih jedinica] i kombinovanju četnika u jedinice snage jednog bataljona sa jednim nemačkim vodom sa radio stanicom i, po mogućstvu, teškim oružjem.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=793 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Aussenstelle der 373. (kroat.) Div. – Uffz. Bartl. <br /> Sehr gute Zusammenarbeit mit Cetniks. (1. Lika–Korps Sitz Gracac.) Kein unmittelbarer Einfluss Djuic. Direkte Führung durch Ic–Aussenstelle. Bei Cetnik–Einsatz nehmen meist einige deutsche Soldaten teil. Dadurch Kontrolle der Munitions– und Verpflegungslieferung gewährleistet. "Kroatische Kampfgemeinschaft" bezeichnet Bartl nur als Ausdruck im deutschen Schriftverkehr. Cetniks können diesen Begriff nicht und würden bei Bekanntgabe feindselige Haltung einnehmen. Cetniks sind die einzigen brauchbaren Mitkämpfer. Diese allein liefern auch brauchbare Feindmeldungen. <br /> Kurze Rücksprache mit einem örtlichen Cetnik–Führer ergab den Eindruck eines absolut zuverlässigen, sogar englandfeindlichen Mitkämpfer. <br /> Cetniks sind sehr ehrgeizig und sehen es gerne, wann ihre Taten von Deutschen beobachtet werden. Geschriebenes Wort (Flugblätter) gilt bei ihnen wenig. Das gesprochene Wort ist alles. Gute Flüsterpropaganda hat grossen Einfluss. <br /> Von Invasion sprechen Cetniks kaum. <br /> Uffz. Bartl kennt den Vojvoden Djuic persönlich. Djuic schickt ihm sogar die den Raum Lapac berührenden eigenen Befehle. <br /> Auf die Frage, wie man nach seiner Ansicht der kommunistischen Banden Herr werden könne, antwortete Uffz. Bartl: "Durch andauerndes Jagen mit kleinen Jagdkommandos (Kleinkrieg nach Bandenart), durch Einsatz von Tarneinheiten und durch Zusammenfassen der Cetniks in Batl.–Stärke, dabei etwa 1 deutscher Zug mit Funk und möglichst mit schweren Waffen." <br /> Uffz. Bartl macht einen sehr guten Eindruck, scheint sich aber doch sehr viel zuzutrauen, wenn er behauptet, er könne die gesamten Djuic–Cetniks dahin bringen, wo wir sie haben wollen, falls er an die entsprechende Stelle gesetzt werden wurde."}})</ref>}} Visoka ocjena za doprinos četničkih formacijâ s teritorije marionetske NDH ratnim naporima njemačkog okupatora data je 25. jula 1944. godine i od strane nadležnih instanci iz [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]]: {{izdvojeni citat|Hrvatska: [...] Četnici su, s obzirom na vlastitu slabost, naši prirodni saveznici u borbi protiv komunizma. '''Samo se oni bore'''! “Hrvatska borbena zajednica” postoji samo na papiru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=716&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000707.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks unter Berücksichtigung eigener Schwäche im Kampf gegen Kommunisten unsere natürlichen Verbündeten. Sie allein kämpfen! "Kroatische Kampfgemeinschaft" steht nur auf dem Papier."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka od 25. jula 1944.}} U izvještaju od 11. avgusta 1944, nakon proputovanja koje je Vojni zapovjednik Jugoistoka poduzeo u zoni odgovornosti V SS brdskog korpusa na teritoriju NDH, o tamošnjim četnicima te suradnji s njima kazano je: {{izdvojeni citat|Dobro iskorištavanje četničkih komandanata. Zahtjev za premještaj [[369. legionarska divizija|369. pješadijske divizije]] zbog sve češćih incidenata između četnika, o čijoj suradnji divizija apsolutno ovisi, i hrvatskih pripadnika divizije. 369. pješadijska divizija se sastoji od otprilike 70% Hrvata. Zapovjednik divizije napominje da se najmanje 40% njih smatra nepouzdanim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=192&broj=445 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000440.] <br /> ({{jez-njem|"Gute Ausnutzung der Cetnikführer. Antrag auf Herauslösung der 369.I.D. da sich Zwischenfälle zwischen Cetniks, auf deren Zusammenarbeit Division unbedingt angewiesen, und kroat.Div.Angehörigen mehren. (Siehe Ic–Bericht). 369.I.D. besteht aus ca. 70 % Kroaten. Div.Kdr. bemerkt, dass hiervon minderstens 40 % als unzuverlässig anzusehen sei."}})</ref>|Izvještaj o posjeti OBSO-a zoni odgovornosti 5. SS brdskog korpusa od 7. do 11. avgusta 1944. godine (11.8.44).}} Major Adolf von Ernsthausen je bio zapovjednikom 392. artiljerijske pukovnije iz sastava [[392. legionarska divizija|392. (hrvatske) pješačke divizije]], jedne od tri njemačko-hrvatske divizije (pored [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] i [[373. pješadijska divizija|373. pješadijske divizije]]). Kao veteran [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] sa iskustvom ratovanja na [[balkanskom bojištu]], major von Ernsthausen biva upućen [[1944]]. godine u okupiranu Jugoslaviju. Von Ernsthausen će [[1959]]. godine objaviti ratne memoare pod naslovom ''Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944'' (“Vukovi [[Lika|Like]]. Sa legionarima, ustašama, domobranima i četnicima protiv Titovih partizana. Doživljaji u Hrvatskoj 1944.”).<ref>[https://winkelried-verlag.de/buecher/landser-am-feind/744/die-woelfe-der-lika Winkelried Verlag: Adolf von Ernsthausen, Die Wölfe der Lika]</ref><ref>[https://www.booklooker.de/B%C3%BCcher/Adolf-von-Ernsthausen+Die-W%C3%B6lfe-der-Lika-Mit-Legion%C3%A4ren-Ustaschi-Domobranen-und-Tschetniks-gegen/id/A02Iwx5I01ZZ3 Ernsthausen, Adolf von — Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944 — Landser am Feind, Band 5 (www.booklooker.de)]</ref> O sveobuhvatnoj saradnji Dobroslava Jevđevića s okupacionim vlastima bio je general Mihailović, u više navrata, obaviješten i od strane Jovanke Krištof (pseudonim »Mira«), četničke obavještajke u [[Slovenija|Sloveniji]]. U veoma opširnom izvještaju od 29. juna 1944, Krištof o Jevđeviću (pseudonim »Aero«) daje nedvosmislenu ocjenu: „Aero je drugi [[Milan Nedić|Nedić]].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_198.htm Izveštaj obaveštajnog organa od 29. juna 1944. Draži Mihailoviću o stanju četničkih organizacija u Sloveniji, Hrvatskom primorju, Gorskom kotaru i Lici i saradnji sa nemačkim okupatorima]</ref> Pored toga, Krištof karakteriše Jevđevića kao „vrlo kompromitovanu osobu“ (najprije zbog „jakog sudelovanja sa okupatorom“), te zaključuje da ovaj ne bi mogao organizovati četničku ilegalu. Iz izvještaja Krištof može se zaključiti kako su vojvoda Dobroslav Jevđević i kapetan [[Dušan Đaković]], komandant 4. brigade iz sastava Ličko-kordunaške oblasti JVuO, bili podređeni okupatoru i suštinski i u simboličkoj ravni: {{izdvojeni citat|Odred u Ab.[aciji, tj. [[Opatija|Opatiji]] — prim.] likvidiran. 19 ljudi otišlo u [[Postojna|Postojnu]], a 10 ih ide u Nem.[ačku] kom. na [[Rijeka|Reci]], gde će služiti kao [[Gestapo]]. Tu će biti sa njima i Aero i kap. Đak., pa čak i r. stanica. [...] Svi su ti odredi pod Nem. kom. i bez međusobne veze, razbacani po [[Istra|Istri]], da se pokaže celom narodu, kako su Srbi Nem. sluge. Plaćeni su — vojnici 360 L.[ira] mesečno, podnar. 450 naredn. 525 podpor. mislim 3.000 a kap. Đak. 5.800 L. [...] U Josipdol je poslao Aero 11 ljudi, navodno da osnuju tamo četničku komandu. Međutim ti su ljudi Nem. tajna policija, a od četnika iz šume, koji su im dolazili u vezi, da je to četn. komanda, napravili Nem. radni bataljon, koji vode Nem. Tu je oko 40 ljudi, ostali su prestali dolaziti kad su videli šta se sa ovima desilo. [...] Kud ćemo veće poniženje za našu vojsku nego da komanduje Nem. poručnik našem kapetanu, pa i vojvodi, samo sreća, da je taj vojv. surogat, inače propadosmo od bruke... Sve ove i slične akcije vodi kap. Đaković, naravno pod komandom Nem. poručnika. Odluke o njima donosi Aero u dogovoru sa Nem. Upravo je gnusno gledati, kako se obojica klanjaju pred Nem. potpor. i por., pa kaplarima. Đak. sve pozdravlja fašistički uzdignutom rukom, a Aero samo veće činove oficire, inače našim pozdravom. [...] U Lici saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi — tamo mora okupator popuštati, jer inače odoše ljudi u šumu, a vođe su potpuno Nem. sluge i nemaju kamo bežati. [...] '''U krvi im je šurovanje sa okupatorom, a nama prikazuju kako vode vele politiku i kolike žrtve za narod s tim pridonašaju — dok u stvari nisu ništa drugo nego ponizne Nem. sluge'''. [...] Potrebno je već jednom započeti sa ozbiljnim i poštenim radom, jer će nas katastrofa preteći. Saradnju sa okupatorom trebalo bi napraviti na čisto drugoj bazi i ne sme biti vidna. Bar ovde.}} Na drugoj strani, Jovanka Krištof izdvaja kao pozitivan primjer vojvodu Momčila Ðujića: „Ovi ljudi ovde vide jedini spas u vojv. Đujiću, jer ga smatraju poštenim i iskrenim borcem za našu stvar. Isto ima org. dobro sprovedenu. Pljačkati i krasti ne dozvoljava o čemu su se uverili iz njegove prop. gde su imena poubijanih ljudi zbog nediscipline i raznih prekršaja. To ljudima imponira — pošten rad i samo to žele, a i zaslužuju, jer ih nepoštenje tuče već 3 1/2 god. I pored svega toga, ostali su verni našoj ideji. Isto saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi i ne vodi se trgovina sa ljudima, kao ovde. Ovo vodstvo se jako boji Đujića i gaji mržnju prema njemu zato hoće ljudima dokazati, da Đujić nema ništa odnosno samo par sto vojnika bez oružja koji kao čudo gledaju mitraljez. A isto, da su pod Nem. kao ovi ovde.“ U pokušaju da prebaci teret odgovornosti za sopstvenu kolaboraciju s okupatorom na komandanta Dinarske divizije JVuO, vojvoda Jevđević piše Mihailoviću 8. avgusta 1944. godine: „Garantujem i imam stotine dokaza da trupe Đujića u velikom delu stoje u tešnjoj vezi od mene, ali to niko ne vidi. Vi bi se začudili, kad bi vam sve ispričao kakve mi izveštaje pokazuju Nemci o svojim vezama sa našim jedinicama, naročito kod [[Uroš Drenović|Drenovića]] i ostalih, prebacujući mi da ih mi sabotiramo i podmuklo rušimo.“<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 156, reg. br. 51/1—1.</ref> I u izvještaju od 10. avgusta 1944, Jovanka Krištof je upozorila Mihailovića na činjenicu da se [[Lika|lički]] četnici pod komandom vojvode Jevđevića nalaze u [[Istra|Istri]] u službi okupatora, kao i da su pred [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|nacistima]] (»broj 11«) dužni salutirati [[Rimski pozdrav|fašističkim pozdravom]]: {{izdvojeni citat|Kolben [potpukovnik [[Karl Novak]] — prim.] se povratio 3 ov. meseca. Zgrozio se nad ovim radom. Nije mogao svega verovati kad su mu referisali oficiri i vojnici, dok nije neke stvari i na vlastite oči video. Mislim, da je dosta ako Vam kažem da stalno uzdiše i govori pri svakoj prilici: »Jadni Čiča, kako ga upropastiše, zar [[Vermaht]] i [[Gestapo]], da predstavlja Čičinu vojsku.« Prebleđuje slušajući i gledajući ovo. 3. mu referiraše četnici da su dobili naređenje da moraju svi nacistički pozdravljati. A jučer se sam uverio da ima oficira, koji profaniraju našu uniformu, te u njoj putuju iz [[Postojna|Postojne]] u Trst i daju povoda komun. za prop. Isti oficir Korać je tako i u Ab.[aciju] došao samo da je još imao natpis na rukavu i kapi »Lika« što po naređenju moraju svi u Postojni nositi. Ja sam ga napala zbog toga, a isto tako i Jovanovog brata, te su jučer svi na putu skinuli te sramotne natpise. [...] Čujem da Jovan sad ostaje kod Vas. Neka Vam ispriča kako su part.[izani] u okolici Post.[ojne] natiskali plakate o četn. banditima sa natpisom »Lika« na rukavu i kapi, koji su pljačkali selo sa br. 11 i odveli x ljudi i t.d. [...] Nadam se da će sad sigurno uspeti četnicima, da se odele od br. 11. Samo mnogi su od njih mišljenja da su ovim radom upropas[ti]li i ovde i Liku.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_21.htm Izveštaj Jovanke Krištof od 10. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o stanju ličkih četnika u Istri, njihovoj saradnji sa Nemcima i ponašanju Dobrosava Jevđevića u vezi sa problemom vraćanja četnika u Liku]</ref>}} === Saradnja JVuO sa njemačkim okupatorom na Kosovu (1944) === {{main|Kosovo i Metohija u Narodnooslobodilačkoj borbi}} Proljeća 1944. godine, u vrijeme [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodora Udarne grupe divizije NOVJ u dolinu Ibra]], dolazi do čvrste saradnje između četnika na [[Kosovo|Kosovu]] i njemačkog okupatora u borbi protiv [[NOP]]. 8. aprila 1944. godine, kapetan [[Živojin Marković]], komandant Drugog kosovskog korpusa JVuO, obavještava<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref> generala Dragoljuba Mihailovića da se sastao sa njemačkim šefom SD policije iz [[Kosovska Mitrovica|Mitrovice]], koji mu je obećao hvatanje komunista sa Kosova (i [[Srbi|Srba]] i [[Albanci|Albanaca]]): {{izdvojeni citat|Obećao je da će da pohvata sve komuniste sa Kosova, bilo Srbe bilo Arnaute o čemu smo dali dokaze i podatke... Učinio sam pokušaj da dobijem i municiju od Nemaca. Obećali su, jer sam im predstavio strašno stanje u vezi sa partizanima.}} Kapetan Živojin Marković upozoravao je generala Mihailovića na posljedice javne i otvorene saradnje sa okupatorima, tj. na četničku kompromitaciju pred stanovništvom. Kapetan Marković piše 23. aprila 1944. kako je nastupila potpuna konfuzija, budući kako se protiv snagâ NOVJ zajedno bore: „Mi [tj. JVuO — prim.], Nemci, Bugari, nedićevci, dobrovoljci, [[Albanci|Arnauti]] dobrovoljci, Albanska legija.“<ref>AVII, ČA, kut. 246a, reg. br. 1/1–23.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943—1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 358.</ref> 11. juna 1944. kapetan Marković izveštava komandanta [[Sicherheitsdienst|SD policije]] u [[Kosovska Mitrovica|Kosovskoj Mitrovici]] o borbama koje vodi protiv jedinica NOP. Pored toga, kapetan Živojin Marković izvještava njemačkog oficira o spuštanju engleskih i američkih padobranaca na teren pod kontrolom snagâ JVuO: {{izdvojeni citat|Nastojaću da proverim tačno gde su pali i ko ih je uhvatio i gde će se nalaziti, pa ću vas izvestiti. Ja sam na položaju sa celim korpusom. Noćas sam blokirao dva srpska sela i uhvatio jednu komunističku trojku koju sam odmah likvidirao... Ako me sada ne pomognete u najtežoj situaciji u borbi sa partizanima, biću prinuđen da se povučem.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Sjutradan, 12. juna 1944, uslijedio je odgovor njemačkog komandanta SD policije iz Mitrovice: {{izdvojeni citat|Mnogo Vam hvala za Vaša dva izveštaja. Juče sam imao duži razgovor sa Vašim oficirom za vezu koji Vas je sigurno već sada o svemu što smo razgovarali izvestio. Raduje me mnogo što imate takve uspehe u borbi protiv komunista i čestitam Vam na tome... Primite puno pozdrava i moje želje da postignete još mnogo uspeha i slave u borbi protiv komunista.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Polovinom septembra 1944. godine, saradnja kosovskih četnika sa njemačkim okupatorom postaje legalna. Štab 2. kosovskog korpusa JVuO dobija od Nijemaca 10. septembra 1944. „tri vagona municije i ukupno 800.000 metaka od 7,9 mm”. U [[Raška|Raškoj]] su se mogli vidjeti njemački vojnici skupa sa četnicima. Krajem oktobra 1944. godine u [[Zvečan]]u pregovaraju predstavnici četnika, Nijemaca i [[Balli Kombëtar|albanskih kvislinga]] o zajedničkoj borbi protiv NOV i PO Jugoslavije.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref><ref>Ненад Миодраг Антонијевић, Ратни злочини на Косову и Метохији 1941—1945. годинe. Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, Београд, 2015, стр. 453—454.</ref> Komanda [[Armijska grupa E|Armijske grupe »E«]] javljala je 29. oktobra 1944. godine o susretu generalštabnog potpukovnika Warnstorffa sa kapetanom Markovićem, vjerovatno radi dogovora o zajedničkom povlačenju na zapad: {{izdvojeni citat| ''29. 10. 1944. Operat. odeljenje (Kos. Mitrovica)'' Sastanak 20. 10. načelnika Obaveštajnog odeljenja potpukovnika Varnštorfa sa komandantom 4. četničkog korpusa Markovićem.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref>}} Iz iste je komande javljano 11. novembra 1944. da su Markovićevi četnici, kao i oni s teritorije [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]], »samo saputnici« njemačkog Wehrmachta. Međutim, nepovjerenje je i dalje postojalo među dvjema stranama, pa je preporučen određeni oprez: {{izdvojeni citat|Grupa Marković (2500—3000), u sporazumu sa nem. vojskom, osigurava odsek Mitrovica — Raška (mesta uklj.) — Novi Pazar. Izviđanje protiv Bugara, Tita i Sovjeta. Do sada nije bilo ozbiljnijih incidenata. Potrebna je opreznost.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0_%22%D0%95%22_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_11.11.1944. Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.], Vojnoistorijski institut, NAV--T-311, r. 184, s. 501.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gruppe Markovic (2500–3000) sichert im Einvernehmen mit dt. Truppe Abschnitt Mitrovica – Raska (Orte ausschl.) – Novi Pazar. Aufklärung gegen Bulgaren, Tito und Sowjets. Bis jetzt keine ernsteren Zwischenfälle. Vorsicht geboten."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u Srbiji (1944) === {{main|Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|Topličko-jablanička operacija}} [[File:Nemci predaju minobacač četnicima.jpg|thumb|Nemci predaju minobacač četnicima u Srbiji 1944.]] {{Quote box | citat = „D.M.-bande dosada nisu nikad napale okupacione trupe.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1115&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001111: Izvještaj o bandama u okolini katarakti Dunava (bez datuma, približno mart 1944).] <br /> ({{jez-njem|"Bisher haben die D.M.Banden die Besatzungstruppen noch nie angegriffen."}})</ref> | izvor = Nemački izvještaj o četnicima u okolini katarakti Dunava od marta 1944. | width = 40% | align = right}} {{Quote box | citat = „Titove bande imaju se napasti i uništiti, odn. zarobiti. Pristalice D.M.-a (četnici) ne smatrati neprijateljima.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1264&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001260: Naredba 923. Landeschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ (29. Juli 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"Angetroffene Titobanden sind anzugreifen und zu vernichten bzw. gefangen zu nehmen. DM—Anhänger (Cetniks) sind nicht als Feind anzusehen."}})</ref> | izvor = Naredba 923. Landesschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ od 29. jula 1944. | width = 40% | align = right}} Oko [[Nova godina|Nove godine]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] 1944. dolazi do žestokih [[Bitka za Ivanjicu (januar 1944.)|borbi za Ivanjicu]]. Ovom prilikom, četnici Draže Mihailovića stupaju u borbu protiv snagâ NOVJ skupa sa Nijemcima, [[Bugari|Bugarima]] i kvislinškim formacijama (Državna i Poljska straža). 11. januara 1944, u Vrhovnu komandu JVuO stiže depeša kapetana [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] (pseudonimi »Švarc« i »Ras-Rasa«), u kojoj se navodi: „Nemci i Bugari uz pomoć četnika ušli u Ivanjicu, a tenkovi produžili dalje. Komunisti otstupaju u pravcu Javor — Kušići. Od naših u borbi [[Vuk Kalaitović|Kalait]] i Marković. Gubici nisu još utvrđeni. Nemci danas prošli kroz [[Kosjerić]] i sutra stižu na bojište. Od komunista učestvuju u borbi muslimanska i dalmatinska brigada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> Kapetan [[Predrag Raković]] (»Kar-Kar« i »Pre-Pre«) šalje 13. januara dvije depeše kojima obavještava VK JVuO i generala Mihailovića o stanju na terenu: {{izdvojeni citat|Primio sam sva Vaša naređenja za prikupljanje snaga za dejstvo prema Ivanjici protivu komunista. Situacija kod Ivanjice 12-I uveče: partizani su izbačeni iz Ivanjice i odbačeni prema Mučnju, a štab mi je još u Katićima. Partizani tamo imaju 1, 2 i 5 proletersku brigadu i srbijansku proletersku brigadu. Ukupno oko 3000 ljudi. Odlično naoružani sa dosta municije. Od okupatora: Nemaca vrlo malo sa 5 tenkova, a Bugara 1000. Nemci ne nameravaju da dovedu u ovu oblast jače snage za borbu, jer su radi da ove partizane likvidiraju sa Bugarima, srpskom državnom stražom i da im pomognu četnici D. M. I jedna i druga strana drže se u toku 13-I pasivno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Kad je sredinom marta 1944. operativna grupa sastavljena od [[Druga proleterska divizija NOVJ|Druge]] i [[Peta krajiška divizija NOVJ|Pete divizije]] NOVJ iz [[Sandžak]]a [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodrla u zapadnu Srbiju]], nesuglasice između četnika i Nijemaca u Srbiji potisnute su u drugi plan. Trupe sastavljene od jedinica [[Vermaht]]a i [[Vafen-SS|SS]], korpusâ JVUO, bugarskog okupacionog korpusa, [[Srpska državna straža|SDS]], [[Srpski Doborvoljački Korpus|SDK]] i [[Ruski Zaštitni Korpus|Ruskog zaštitnog korpusa]] pod objedinjenom nemačkom komandom generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] funkcionisale su kao jedinstvena operativna grupa u [[Operacija Kamerjeger|operaciji »Kammerjäger«]]. Kod nadležne je četničke komande majora [[Neško Nedić|Neška Nedića]] bio akreditovan nemački kapetan Vajel kao oficir za vezu. Zajedničke operacije trajale su nešto duže od dva meseca.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj Vojnoupravnog komandanta jugoistoka od 13. maja 1944.]</ref> Kao znak otopljavanja odnosa na liniji četnici–okupator, nakon unilateralnog raskidanja (sa četničke strane) [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|sporazuma potpisanih]] u zimu 1943/1944. godine te organiziranja [[Operacija Treibjagd|operacije »Hajka«]] protiv [[Nikola Kalabić|Kalabićevih]] četnika, u drugoj polovini marta 1944. upriličen je sastanak komandanta Drugog ravnogorskog korpusa kapetana [[Predrag Raković|Predraga Rakovića]] sa oficirom [[Schutzstaffel|SS]]-a Biermannom, inače njemačkim zapovjednikom [[Čačak|Čačka]]. Tom prilikom je kapetan Raković garantovao „da ne postoje ni najmanje namere da se planira opšti ustanak ili da se sprovedu sabotažne akcije“ protiv Nijemaca, odnosno da će „na teritoriji Srbije“ iznova nastupiti primirje. U Mihailovićevo ime, četnički komandant je iskazao spremnost „za borbu protiv komunista i izvan Srbije, uz isporuke municije“, a nije čak odbacio ni mogućnost angažovanja „na drugim evropskim frontovima“.<ref>[https://web.archive.org/web/20221206140940/https://znaci.org/00001/4_14_3_269.htm Izveštaj Feldkomandanture u Čačku od 25. marta 1944. komandantu Jugoistoka o pregovorima sa komandantom 2. ravnogorskog korpusa]</ref> U izvještaju Komandi Jugoistoka, [[obersturmführer]] Biermann navodi da Draža Mihailović od njemačke strane očekuje diskretnost u održavanju kontakata, naročito stoga što bi srpske kvislinške vlasti u JVuO mogle vidjeti konkurenciju: {{izdvojeni citat|Kapetan Raković mi je kazao lično, takoreći u povjerenju kao prijatelju, da sve što mi je do sada rekao i sve što sam ja zapisao, on rekao po nalogu Draže Mihailovića, s kojim je imao svakodnevnu radio-vezu i od koga je dobivao stalna uputstva o predmetu prethodnih razgovora. Pritom me uvjerava da će sa strane Mihailovića, naravno, sve biti demantirano, ukoliko se o sadržaju razgovorâ ponovno dozna u [[Beograd|beogradskim]] krugovima ([[Milan Nedić|Nedić]], [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]). Sasvim je prirodno da ovi krugovi pokušavaju svim sredstvima osujetiti sporazum između njemačke okupacijske vlasti i Draže Mihailovića, jer trenutno su oni legalni predstavnici srpskog naroda te bi možda mogli strahovati za svoje pozicije. Pregovore između DM–pokreta i njemačkih vlasti ovi bi krugovi odmah iskoristili u propagandne svrhe i predstavili ih kao kraj ili slabost DM–pokreta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000268—000269.] <br /> ({{jez-njem|"Hauptmann Rakovic sagte mit persönlich, sozusagen vetraulich zu einem Freund, dass alles, was er mir bisher gesagt und ich aufgeschrieben habe, von ihm im Auftrage von DM gesagt worden sei, mit dem er tägliche Funkverbindung habe und von dem er laufend Anweisungen für den Stoff der bisherigen Besprechungen erhalten habe. Er versichert mir gleichzeitig dass selbverstandlich von DM–Seite alles abgestritten werde, falls wieder der Inhalt der Besprechungen in Belgrader Kreisen (Nedic, Ljotic) bekannt werde. Es sei zu natürlich, dass diese Kreise mit allen Mitteln eine Verständigung zwischen der deutschen Besatzungsmacht und DM zu hintertreiben versuchen, denn sie seien ja gegenwärtig die legalen Vertreter des serbischen Volkes und müssten evtl. um ihren Posten fürchten. Verhandlungen der DM–Bewegung mit deutschen Behörden würden sofort von diesen Kreisen propagandistisch aufgeschlachtet und als Ende bezw. Schwäche der DM–Bewegung hingestellt."}})</ref>|Njemački izvještaj od 25. marta 1944. o pregovorima šefa [[Sicherheitsdienst]]a u Čačku obersturmführera Biermanna sa kapetanom [[Predrag Raković|Predragom Rakovićem]], komandantom 2. ravnogorskog korpusa JVuO}} Kapetan Predrag Raković, jedan od glavnih četničkih komandanata zaduženih za održavanje [[Saradnja četnika sa Nedićevom vladom|veze s Milanom Nedićem]] i Nijemcima, ponovo se sastaje sa Biermannom u Čačku 26. aprila.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=331&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000314.]</ref> Raković je tada naveo da mu je general Mihailović povukao punomoć za obavljanje poslovâ s Nijemcima i da zbog toga na ovom sastanku ne sudjeluje kao njegov predstavnik. Očigledno da je Draža Mihailović bio sasvim upoznat sa ovim kontaktima i davao je za njih odobrenja, dok je Raković održavao kontakte i obavljao poslove s Nijemcima, iako su mu ovlaštenja bila povučena.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Ubrzo je uslijedilo potčinjavanje Rakovićevog Drugog ravnogorskog korpusa JVuO (kao i Javorskog korpusa pod komandom majora [[Radomir Cvetić|Radomira Cvetića]]) njemačkim trupama u jugozapadnoj Srbiji, što se može zaključiti iz jednog izvještaja Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka s početka aprila 1944: {{izdvojeni citat|Cvetićevi četnici osiguravaju lijevi bok grupe Jug i izviđaju u pravcu [[Golija|Golije]] od Drinića ka sjeveru. Zadatak Rakovićeve grupe nepromijenjen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=413 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000408—000409.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cvetic–Cetniks sind zum Schutz der linken Flanke der Angriffsgruppe Süd und zur Aufklärung über das Golija–Gebirge über Dramici nach Norden vorzuführen. Auftrag für Rakovic–Cetniks bleibt unverändert."}})</ref>|Izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka svim potčinjenim jedinicama za 3. april 1944. godine}} Kapetan Raković javlja 30. marta 1944. Vrhovnoj komandi JVuO kako okupator, bez pomoći njegovih snagâ, ne može zatvoriti liniju odbrane u dolini [[Ibar|Ibra]]: {{izdvojeni citat|Nemci kažu da se na dan 29 ov. m. u 2 časa ujutru pojavila veća grupa komunista u blizini s. Biljanovca kod ušća Jošaničke reke u Ibar. Kažu da su uhvatili i dešifrovali depešu koju je [[Tito]] poslao [[Peko Dapčević|Peku]] da Peko ima zadatak da što pre poruši mostove na pruzi i putu [[Kraljevo]] — [[Raška]] — [[Mitrovica]] — [[Skoplje]] i da mu je to i bio cilj prodiranja ka toj pruzi. Nemci su bacili dosta svojih snaga u Ibarsku dolinu da sačuvaju prugu. '''Vapiju za našom pomoći'''. Ovu prugu su do sada čuvali Rusi [tj. [[Ruski zaštitni korpus|RZK]] — prim.], sada su oni smenjeni i u bunkerima su [[Srpski dobrovoljački korpus|Ljotićevci]]. Verovatno da će komuniste zaustaviti na ovoj liniji okupator. Ja ću danas biti sa celim korpusom na mestu kako mi je naređeno, sa štabom u Roćevićima. Uputio sam manja odelenja u daljno izviđanje prema Studenici. Čim nešto dobijem izveštavaću Vas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_104.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 30. marta 1944. četničkoj Vrhovnoj komandi o dobijenim podacima od Nemaca za dejstvo NOVJ u dolini r. Ibra]</ref>}} U dnevnom izvještaju iz Komande Jugoistoka za 18. april 1944, predviđa se koji će sektor zauzeti jedinice pod Rakovićevom komandom u vrijeme izvođenja operacije »Kammerjäger«, kojom prilikom je okupator s uspjehom osujetio [[Drugi prodor NOVJ u Srbiju|drugi prodor NOVJ u Srbiju]]: {{izdvojeni citat|Rakovićeva grupa dobila zadatak da postavi osiguranja prema jugu na sjevernoj obali Studenice.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=514&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000510.] <br/> ({{jez-njem|"Unternehmen Kamerjägger. II. Eigene Lage: <br /> F/ Cetnik–Gruppe Rakovic erhielt Auftrag zur Abschirmung nach S gegen Feind auf dem nördl. Studenica–Ufer."}})</ref>|Dnevni izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka tokom operacije Kammerjäger, 18. april 1944.}} Jedan od prvih dokumenata gdje se pominje učešće četnika na strani [[Sile Osovine|snaga Osovine]] tokom operacije »Kammerjäger« predstavlja dnevni izvještaj Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka za 27. mart 1944. godine. Neuspjeh snagâ NOV i POJ u pokušaju da pređu rijeku Ibar ogleda se i u činjenici da su im ovom prilikom naneseni značajni gubici u ljudstvu: {{izdvojeni citat| SRBIJA: Operacija »Kamerjeger«: 2. i 5. crvena div. prekinule su borbe u rejonu Ivanjice i posle probijanja slabijeg bug. odbrambenog fronta j. od Ivanjice glavninom snaga prešle put Ivanjica — Sjenica u pravcu planina Golija — dolina Ibra. Dosadašnji gubici kod neprijatelja navodno preko 340 mrtvih i ranjenih. Kao protivmere otpočeto je: 1.) Gonjenje od strane 4 oj.[ačana] bug. bat., uz sadejstvo četničkih odredâ. Preostali delovi 24. bug. div. čiste dosadašnje bojište uz osiguranje doline Moravice. 2.) Formiranje Borbene grupe »Šreder« u cilju zaprečavanja doline Ibra. Ovoj su potčinjeni: 4. puk [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], koji je tamo angažovan za osiguranje pruge, nem. i srp. jedinice koje se tamo nalaze, kao i alarmne jedinice [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|2. okl. armije]] iz pozadinskih jedinica. Spremaju se za dovlačenje: 2. puk [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 4. puk SDK, 1 bat. 1. puka SDK (ukupno 5 bataljona), 696 (mot.) bat. polj. žand. i 1 nem. pol. dobr. bat. Za dolinu Ibra naređen je 1. stepen bojne gotovosti, a za mesto Rašku — 2. stepen bojne gotovosti. Otežani su pokreti usled stalnih snežnih padavina.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_37.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. marta 1944. Grupi armija »F« o prodoru 2. i 5. NOU divizije i preduzetim protivmerama u operaciji »Kamerjeger« kao i o odbijanju zahteva kvislinške crnogorske vlade za pripajanje Sandžaka Crnoj Gori]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=361&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000357.] <br/> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 27.3.1944 </br> Serbien. </br> Unternehmen "Kamerjägger": </br> 2. u. 5. rote Div. haben Kämpfe im Raum Ivanjica abgebrochen und nach Durchstossen der unterlegenen bulg. Abwehrfront S Ivanjica mit Masse die Strasse Ivanjica–Sijenica [sic] in Richtung Golija–Gebirge–Ibartal überschritten. Bisherige Feindverluste angeblich über 340 Tote und Verwundete. </br> Als Gegenmassnahmen sind eingeleitet: </br> 1.) Verfolgung durch 4. verst.bulg.Btle. unter Mitwirkung von Cetnik–Abteilungen. Uebrige Teile 24.bulg.Div. säubern bisheriges Kampffeld unter Sicherung des Moravica–Tales. </br> 2.) Bildung einer Kampfgruppe Schröder zur Sperrung des Ibartales. Dieser sind unterstellt: </br> das zur Bahnsicherung dort eingesetzte 4.Rgt. RSK </br> die dort befindlichen dt. u. serb. Einheiten sowie </br> Alarmeinheiten der 2.Pz.Armee aus Versorgungstruppen. </br> In Zuführung begriffen: </br> 2.Rgt. SFK, 4.Rgt. SFK, 1 Btl.1.Rgt. SFK (ingesamt 5 Btle.) </br> Feld.Abt.(mot) 696 u. 1 dt. Pol.Frw.Btl. </br> Für Ibartal Alarmstufe 1, den Ort Raska Alarmstufe 2 befohlen. Bewegungen durch anhaltende Schneefälle erschwert."}})</ref>}} Iz jednog razgovora na visokom nivou (prisutni: general [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka i [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova), održanom 11. aprila 1944. godine, može se nazrijeti koliko su okupacioni dužnosnici bili zadovoljni saradnjom sa četnicima i ostalim [[Kolaboracija|kolaboracionističkim]] snagama na [[Balkan]]u: {{izdvojeni citat|Neubacherovo mišljenje o vrijednosti srpskih formacijâ: [[Srpska državna straža|SDS]] loša, Hipo (pomoćna policija) isto, [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] dobar, četnici veoma različito. U Crnoj Gori se dobro tuku [[Crnogorski dobrovoljački korpus|dobrovoljci pod njemačkim vođstvom]]. Kosovski Albanci se bore s nama. Evzoni u Grčkoj nijesu za odbranu obale, ali su korisni u unutrašnjosti zemlje i sigurno neće pucati na nas.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"Auffassung Neubacher über den Wert der serbischen Verbände: SSW schlecht, Hipo desgleichen, SFK gut, Cetniks sehr unterschiedlich. In Montenegro schlügen sich die Freiwilligen unter deutscher Führung gut. Die Kosovoalbaner kämpfen mit uns. Evzonen in Griechenland sind nichts für Küstenverteidigung, brauchbar wohl aber im Innern des Landes, werden bestimmt nicht auf uns schiessen."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/155_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604192713/https://znaci.org/00001/155_4.pdf |date=2023-06-04 }}, str. II/294.</ref>|Vojni zapovjednik Jugoistoka (Razgovor Felber-Neubacher, 11. april 1944.)}} Hermann Neubacher se i ovom prilikom očitovao kao entuzijastični zagovornik sveobuhvatne saradnje sa JVuO, budući da u prvom pasusu zapisnika stoji: {{izdvojeni citat|Poslanik Nojbaher smatra da je jačanje nacionalnih srpskih snagâ apsolutno neophodno. On traži mišljenje Vojnoupravnog komandanta o tome da li treba nastaviti pregovore sa DM-om. DM je navodno dobio ultimatum od [[Englezi|Engleza]], koji su zahtevali njegovo potpuno svrstavanje uz njih. DM je to odbio. Nojbaheru je — preko [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]], jednog od najbližih saradnika DM-a — stavljeno do znanja da se DM mora udružiti sa Nemcima. Trifunović je tvrdio da bi, ukoliko dođe do sporazuma, DM bio u stanju da mobiliše čak 50.000 ljudi protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gesandter Neubacher hält eine Verstärkung der nationalen serbischen Kräfte für unbedingt geboten. Er holt die Auffassung des Oberbefehlshaber ein, ob mit DM. weiter Verhandlungen gepflegt werden sollen. DM habe angeblich eine ultimative Forderung der Engländer erhalten, die von ihm restloses Mitgehen forderte. DM. habe diese abgelehnt. Ihm, Neubacher, sei durch Trifunovic (nächster Mitarbeiter DM's.) nahegebracht worden, dass DM. mit den Deutschen zusammengehen müsse. Er habe behauptet, dass bei einer zu Stande kommenden Vereinbarung, DM in der Lage sei, gegen Kommunisten glatt 50 000 Mann zu mobilisieren."}})</ref>}} U izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera (u odjeljku naslovljenom „Stanje kod neprijatelja“), sačinjenom 22. aprila iste godine, ambivalento držanje jedinicâ JVuO prema okupatorskim vlastima smatra se glavnom karakteristikom četničkog pokreta u Srbiji: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Pokret DM je podijeljen unutar sebe. Dok se neki aktivno bore na strani njemačkog Wehrmachta protiv komunista — a da nijesu odustali od temeljnih rezervi prema svakom okupatoru — manje bande DM u centralnoj i istočnoj Srbiji spremne su činiti štetu. Izvještaji koji se stalno pojavljuju o pregovorima Draže Mihailovića i Tita nijesu potvrđeni i takođe se doimaju nevjerovatnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=556 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000552.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist in sich aufgespalten. Während ein Teil aktiv an der Seite der deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten kampft – ohne dadurch die grundsätzlichen gegen jeden Okkupator vorhandenen Vorbehalte aufgegeben zu haben – treiben kleinere DM–Banden in Mittel–und Ostserbien nach wir vor ihr Unwesen. Immer wieder auftauchende Meldungen über Verhandlungen zwischen DM und Tito bestätigen sich nicht und erscheinen auch unglaubwürdig."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka o stanju u periodu od 16. marta do 15. aprila 1944. godine}} 12. aprila 1944. godine, pukovnik [[Jevrem Simić]] izdaje jednom četničkom nižem oficiru objavu o kretanju na terenu brigade kojom komanduje, kako bi ovaj mogao što efikasnije uništavati jatake i simpatizere [[Narodnooslobodilački pokret|NOP]]-a: {{izdvojeni citat|OBJAVA Za G. Milića Majstorovića p.poručnika, komandanta II bataljona III leteće kosmajske brigade, koja mu se izdaje s tim da može slobodno da se kreće sam ili sa svojom vojskom po terenu koji je ugovoren sa našim saveznicima Nemcima i Bugarima i da u ime Kralja Petra II Karađorđevića oduzima svu rekviziciju i kolje sve partizanske jatake i simpatizere zbog čega će dobiti čin majora.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_115.htm Objava komandanta četničke oblasti u Srbiji od 12. aprila 1944. komandantu 2. bataljona 3. kosmajske brigade za nesmetano kretanje od okupatora i klanje simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta]</ref>}} 1. maja 1944. godine, u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka, koji potpisuje načelnik štaba general [[Kurt Geitner]], navodi se cifra od nekoliko hiljada pripadnika JVuO koji pomažu okupatoru u zaustavljanju ofenzive NOVJ: {{izdvojeni citat|Srbija — Stanje u sopstvenim redovima: <br /> Borbena grupa Weyel: 500. SS padobranski lovački bataljon, sa otprilike 1.000 četnika, odbacio je neprijatelja kod [[Seča Reka|Seče Reke]] (6 km zap. od [[Kosjerić]]a) i sa manjom borbenom grupom vrši napad na neprijatelja kod Varde. Izbrojano 10 mrtvih neprijatelja; vjerovatni veći gubici. [...] <br /> Četnici su raspoređeni duž linije [[Požega]]—Kosjerić—[[Ražana]]—[[Povlen]], sa ukupnom jačinom od približno 5.000 ljudi. Pojedine grupe su poslale oficire za vezu. Draža Mihailović, koji je preuzeo jedinstveno zapovjedništvo, namjerava uspostaviti radio-vezu s njemačkom komandom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=673&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000669—000670.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. Eigene Lage. <br /> B. Kampfgruppe Weyel. Fg.Abt. 696 bis Kostojevici an Straße 4 OSO Rogacica durchgestossen. SS–Fallschirmjäger–Btl. hat mit etwa 1000 Cetniks Feind bei Sjecareka [sic!] (6 W Kosjerici) geworfen und steht mit einer schwächeren Kampfgruppe im Angriff gegen Feind bei Varda. 10 gezählte Feindtote, weitere Feindverluste wahrscheinlich. <br /> F. Cetniks stehen im allg. Linie Pozega–Kosjerici–Razana–Povlen in Gesamtstärke ca. 5000 Mann. Einzelen Gruppen haben V.Offz. abgestellt. DM., der Gesamtführung übernommen hat, will Funkverbindung zu deutschem Kommando herstellen."}})</ref>}} U monografiji “Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941—1945” [[Jozo Tomašević]] zaključuje: „Ne mogu ipak dati nikakvu potvrdu toj slutnji da je Mihailović održavao direktnu radio-vezu s Nijemcima, a uzimajući u obzir njegov način ponašanja u cijelom ratu, malo je vjerojatno da jest.“<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Međutim, Hermann Neubacher svjedoči u memoarima kako je, makar tokom nekoliko dana u zimu [[1945]], održavao izravnu radio-vezu s Mihailovićevim štabom.<ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005, str. 161—162.</ref> U dnevniku Vojnog zapovjednika Jugoistoka od 2. maja 1944,<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=677&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000673.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgruppe Weyel. SS–Fallschirmjägger–Btl. hat mit Cetniks bei Varda Tross der 5.Div. zerschlagen. Hohe blutige Feindverluste. Cetniks haben sämtl. Gefangene erschossen. Zahlen werden nachgemeldet."}})</ref> sa pohvalom se ističe kooperacija onih snagâ JVuO u zapadnoj Srbiji koje sačinjavaju taktički sklop pod komandom majora [[Ericha Weyela]]: {{izdvojeni citat|Borbena grupa Weyel: SS padobranski lovački bataljon, zajedno sa četnicima, uništio komoru [[Peta krajiška divizija|Pete divizije]] kod [[Varda (selo)|Varde]]. Veliki neprijateljski gubici. Četnici postrijeljali sve zarobljenike. Brojke će biti objavljene naknadno.}} U izvodu iz ratnog dnevnika generala Hansa-Gustava Felbera za 3. maj 1944. godine, navodi se da je načelnik štaba Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka general Kurt Geitner išao u posjetu njemačkim trupama na ratištu u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]]: {{izdvojeni citat|(3.5.44) 6,00: Putovanje do Parišta [svakako je riječ o [[Donje Vardište|Vardištu]] — prim.] zbog razgovora sa majorom Weyelom i nekim četničkim vođama o formiranju zajedničkog štaba za borbu protiv komunista. Povratak za Beograd 3. maja u 15 časova.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=807&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000803.] <br /> ({{jez-njem|"3.5.44 6.oo Uhr Fahrt nach Pariste zur Besprechung mit Major Weyel und einigen Cetnik–Führern über Bildung eines gemeinsamen Stabes zur Bekämpfung der Kommunisten. Rückkehr nach Belgrad am 3.5., nachmittags 15.oo Uhr."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka, 3. maj 1944. godine}} Kolike je razmjere poprimila kolaboracija četnikâ Draže Mihailovića sa njemačkim okupatorom i srpskim kvislinškim jedinicama u proljeće 1944. godine, postaje očigledno i iz navodâ u izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja, u kom su snage JVuO ubrojane u vlastite formacije: {{izdvojeni citat| I. Sopstvene snage A) Grupa “Holman” 696. bat. feldžand. krenuo je jutros sa četnicima u napad duž puta Nova Varoš — Ljubiš. 11/4. p. “Brand.” na maršu Sjenica — Maskova. Komandno mesto grupe “Holman” — Nova Varoš. I I/4. p. “Brand.” na maršu Užice — Ivanjica — Maskova. B) Grupa “Vajel” Napad Severne četničke grupe na jakog neprijatelja jugoistočno od Rožanstva nije uspeo uprkos visokih gubitaka i na strani četnika i na strani neprijatelja, pa će jutros biti ponovljen sa I/“Brand.”. Podređeni 1. bataljon 63. puka u obezbeđenju na visovima između Čajetine i Rožanstva. C) 24. bug. div. I I /64. nije uspeo u noći 11/12. 5. da kod Mokre Gore spreči neprijateljske zaštitnice da izmaknu ka jugu. Danas je sa 1/1. srp. puka i 1.000 četnika počelo čišćenje prostora Semegnjevo — Čajetina. 8. bataljon teških mitraljeza na maršu Požega — Arilje. 11/63. biće naknadno privučen. D) Grupa “Tatalović” Srpski dobrovoljački korpus uključio se kod Ljubovije u borbe na hrvatskoj obali Drine i prihvatio četnike koji su se povlačili. Kod Rogačice 4 prebeglice.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja 1944. Vrhovnoj komandi Vermahta o borbama sa 2. i 5. NOU divizijom na komunikaciji Užice — Višegrad]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000732—000733.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. II. Eigene Lage. <br /> A) Gruppe Hollmann. Fg.Abt.696 heute morgen mit Cetniks zum Angriff entlang Str. Nova Varos–Ljubis angetreten. II./4.Brdbg. auf Marsch Sjenica–Maskovo. Gefechtsstand Gruppe Hollmann Nova Varos. III./4.Brdbg. auf Marsch Uzice–Ivanjica–Maskovo. <br /> B) Gruppe Weyel. Angriff nördl. Cetnik–Gruppe gegen starken Feind SO Rozanstvo drang bei hohen Cetnik–u. Feindverlusten nicht durch und wird seit heute morgen mit I./Brdbg. wiederholt. Unterstelltes I./63 sichert auf Höhen zwischen Cajetina u. Rozanstvo. <br /> C) 24.bulg.Div. III./64 konnte in der Nacht 11./12.5. bei Mokra Gora Ausweichen feindl. Nachhuten nach S nicht verhindern und tritt heute mit I./Serb.Rgt.1 u. 1000 Cetniks zur Säuberung des Raumes Semegnjevo–Cajetina an. 8.sMG.Btl. auf Marsch Pozega–Arilje. II./63 wird nachgezogen. <br /> D) Gruppe Tatalovic. Bei Ljubovija griff SFK in Kämpfe auf kroat.Drina–Ufer ein u. nahm ausweichende Cetniks auf. Bei Rogacica 4 Überläufer."}})</ref>}} U istom izvještaju je prenijeta i sljedeća informacija: {{izdvojeni citat|Prema pouzdanom izvoru, četnički komandant [[Dragoslav Račić|Račić]], koji je učestvovao u borbi protiv Grupe “[[Milutin Morača|Morača]]” u [[Valjevo|valjevskom]] kraju, zatražio je da se vrati u svoje dotadašnje operacijsko područje, jer ne želi više da se „prlja“ saradnjom sa okupatorom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000732.] <br /> ({{jez-njem|"Nach s.Qu. hat Cetnikführer Racic, der im Kampf gegen Gruppe Moraca im Raume Valjevo beteiligt war, die Rückkehr in sein bisheriges Einsatzgebiet beantragt, da er sich durch Zusammenarbeit mit der Okkupator nicht länger "beschmutzen" wolle."}})</ref>}} Istog dana, u izvještaju koji je poslao Glavnom komandantu Jugoistoka feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|von Weichsu]], general Felber zapaža kako formiranje ''Borbene grupe Weyel'' označava novu etapu u četničko-njemačkim odnosima s ciljem saradnje u borbi protiv NOVJ, koja u tom obimu nije bila izvodiva u prethodnom periodu: {{izdvojeni citat|Utisak o upotrebljivosti pojedinih potčinjenih narodâ i jedinicâ: [...] Četnici uvjeravaju da će se uzdržati od bilo kakvog neprijateljstva prema njemačkim trupama i da će učestvovati u borbi protiv komunista do konačne pobjede. U operacijama četničke jedinice predvodi [[Neško Nedić]], a s njemačke strane major Weyel. Razgovori na bojnom polju pokazuju da su četničke vođe poput Kalabića i Rakovića spremne sarađivati sa Nijemcima. Kod ljudstva preovlađuje prijateljski pristup, uz samo nekoliko neprijateljskih lica. Naoružanje im je skromno; manjak mitraljeza. Situacija sa zalihama municije, kao i dosad, nejasna.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=727&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000723—000724.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Eindruck über die Brauchbarkeit der einzelnen unterstellten Nationen und Verbände: <br /> f) Cetniks versichern jede Feindseligkeit mit deutschen Truppen auszugeben und sich am Kampf gegen die Kommunisten bis zum Endsieg zu beteiligen. Leitung der Cetnik–Verbände durch Nesko Neditsch, deutscherseits durch Major Weyel. Besprechungen auf dem Gefechtsfeld zeigen, daß die Führer der Cetniks wie Kalabic und Rakovic gewillt sind, mit den Deutschen zusammenzuarbeiten. Unter den Leuten vielfach freundliches Entgegenkommen, nur zum Teil feindselige Gesichter. Ausrüstung mit Waffen mäßig, wenig Maschinenwaffen. Über Munitionslage nach wie vor Unklarheit."}})</ref>|Raport generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|Maximilianu von Weichsu]] od 13. maja 1944. godine}} Draža Mihailović je imenovao [[Milorad Mitić|Milorada Mitića]] za oficira za vezu između svojih jedinica i njemačke komande, kako bi saradnja četničkih komandanata sa okupatorom dobila organizovaniju formu. General Mihailović je preko kapetana Mitića dostavljao svoje zahtjeve njemačkoj komandi koja je snabdijevala municijom i hranom njegove jedinice, angažovane u borbi protiv NOVJ. Mitić je o situaciji na frontovima, o svome radu i o količini pomoći primljenoj od okupatora gotovo svakodnevno izvještavao generala Mihailovića. U depeši od 28. marta 1944, između ostalog, kapetan Mitić piše: {{izdvojeni citat|O nekoj akciji Bugara ili Br. 11 (šifra koja označava Njemce — nap.) protivu crvenih dublje na terenu nema ni govora. Doručak i večera su uvek u garnizonu. Ako se hoće uništenje komunista, onda to moramo mi da uradimo. Možemo da računamo na pomoć uzduž komunikacija, na municiju i avijaciju, mada ona ne može mnogo da pomogne. Ali moraju biti hitno bačene masovne snage i lično da vodite operacije, naravno kao 'siva eminencija', inače [[Peko Dapčević|Peko]] ode u Toplicu i dalje... Moral kod naših ljudi u reonima gde su prošli komunisti je mnogo opao. Sve veća sumnja u snagu naših i Br. 11 i sve veći respekt prema crvenima... Pred svim ovim mi ne možemo da zatvorimo oči. Ovoga puta opasnost je stvarno velika, skoro ogromna...<ref>AVII, arhivski fond Draže Mihailovića, S—X—57/2.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_62.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje KORPUSI DRAŽE MIHAILOVIĆA POLAŽU ISPIT PRED OKUPATOROM U SRBIJI]</ref>}} 18. aprila 1944. godine, glavni inspektor Vrhovne komande JVuO pukovnik Jevrem Simić izvještava generala Mihailovića da se kapetan [[Zvonimir Vučković]], komandant Prvog ravnogorskog korpusa, nalazi pod izravnom komandom njemačkih oficira: {{izdvojeni citat|Zvonkov odred pod komandom poručnika Nenadića zajedno sa Nemcima je u Negbini.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_120.htm Pismo delegata Vrhovne komande od 18. aprila 1944. Draži Mihailoviću o saradnji četnika sa nemačkim i bugarskim trupama u borbama protiv NOVJ u jugozapadnom delu Srbije]</ref>}} U telegramu od 20. IV 1944. pukovnik Simić piše generalu Mihailoviću: {{izdvojeni citat|Vučković sa 130 odabranih četnika stavio se pod komandu nemačkog poručnika Kerpera i nalazi se južno od Jasenova na Beloj Glavi.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kutija 277, registarski broj 4/1—56.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 99—100.</ref>}} U proljeće 1944. godine, prilikom njemačke kontraofanzive protiv partizana u jugozapadnoj Srbiji u kojoj su učestvovale i značajne četničke snage, zabilježena je i fotografija komandanta 1. ravnogorskog korpusa JVuO sa njemačkim oficirom, vjerovatno iz Wehrmachtove divizije [[Brandenburger|''Brandenburg'']].<ref name="yuhistorija.com"/> [[Datoteka:Zvonimir_Vuckovic_i_Nemci.jpg|minijatura|Kapetan [[Zvonimir Vučković]] (desno), komandant 1. ravnogorskog korpusa JVuO, pozira sa njemačkim oficirom tokom [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|partizanskog prodora u Srbiju]] (april/maj 1944. godine)]] Istog dana kada je došlo do formiranja ''Borbene grupe Weyel'' (28. april 1944), u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka zapisano je: {{izdvojeni citat|Srbija — I. Stanje kod neprijatelja: <br /> A) Divizijska grupa “Morača” nalazi se sa istočnom kolonom u oblasti južno od Kosjerića u borbi sa vlastitim snagama i četnicima, koji su, navodno, lično bili vođeni od strane DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000628.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 28.4.1944. <br /> Serbien. <br /> I. Feindlage. <br /> A) Div.Gruppe Moraca steht mit O–Kollone im Raum S Kosjerici im Kampf mit eigenen Kräften u. Cetniks, die von DM angeblich persönlich geführt werden."}})</ref>}} Pored ovoga, u izvještaju se pominje traženje veze s njemačkim okupatorom i u drugim dijelovima zemlje: {{izdvojeni citat|Ostatak Srbije: Slabija lokalna aktivnost bandi. Grupe DM-a u centralnoj Srbiji, pod pritiskom crvenih, ponovo traže kontakt sa okupacionom silom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Übriges Serbien: <br /> Geringe örtliche Bandentätigkeit. DM–Gruppen in Mittelserbien suchen unter rotem Druck erneut Fühlung mit Besatzungsmacht."}})</ref>}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. godine generalu Mihailoviću, kapetan [[Neško Nedić]] piše o uspostavljanju fronta prema snagama NOVJ u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], odnosno da je stvoren jedinstveni borbeni sklop koji sačinjavaju četnici, [[Srpski dobrovoljački korpus|srpski dobrovoljci]] i njemačke okupacione trupe: {{izdvojeni citat|Snage potčinjene meni prešle su trenutno u odbranu na liniji Bačevci—Kosjerić i to: valjevski korpus sa delom Nemaca drži levo obalu Graca u visini Lipa—Ravan. Juče su na ovom odseku odbijeni svi napadi komunista. Ajdačić sa delom Nemaca zatvara položaj Bukovi—Ražana. Na prostoru Ražana—Kosjerić ima jedan bataljon Nemaca. Brigada Negovanova kao rezerva drži Divčibare. Rakovićev korpus u Kosjeriću sa ofanzivnom ulogom. Moja težnja je da sa naslonom na Nemce, stvorim čvrstu odbranu linije Bačevci—Kosjerić, dok se snage ne prikupe i ne stvore preduslovi za uništavajući udar, a tada uništi prva, druga a potom peta divizija. U ovom cilju front ostaje prema drugoj diviziji danas u odbrani dok na ovu diviziju sa zapada napadaju jedan bataljon Nemaca i tri bataljona ljotićevaca a mi je dočekujemo. Prema petoj diviziji preduzima se napad danas sa angažovanjem.<ref>AVII, Ča, kut. 276, reg. br. 2/1—11.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 100.</ref>}} U svojstvu komandanta Valjevskog korpusa JVuO, u depešama od 17. maja 1944. kapetan Nedić je poslao Vrhovnoj komandi i Mihailoviću sljedeće informacije: „Peta divizija uglavnom na prostoru Mučanj i južno... Prema ovima snagama u pokretu su Nemci sa juga i jugoistoka tri bataljona Nemaca. Bugari sa Rakovićem i sa javorcima [Javorski korpus JVuO pod komandom majora Radomira Cvetića — prim.] u pokretu su sa istoka. Ja sa Gardom i valjevskim korpusom napadam danas sa severa sa težnjom da ovladam [sa] Okruglicom... Požeški korpus i Ajdačić [Filip, komandant Crnogorske brigade Požeškog korpusa JVuO — prim.] zatvaraju otstupanje Crvenih na sever na položaju: Vranjevina, Crveni Vrh, Treštena Stena. Užička brigada sa jednim bataljonom Nemaca napada od Kokinog Broda na sever. Druga komunistička divizija na Zlataru: Jablanica, Dobroselica, Negbina, Draglica. Sa juga je napadaju Nemci i Zlatiborski korpus [pod komandom kapetana Dušana Radovića Kondora — prim.].“<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 2/1—38.</ref> U prvoj polovini maja 1944. godine, Vrhovna komanda JVuO je javljala o zajedničkim borbama četnikâ i Nijemaca širom okupirane Jugoslavije: „Naši i nemački delovi zatvorili put [[Užice]] — [[Kokin Brod]]. Isto tako zatvorena i [[Lim (rijeka)|Limska dolina]]. Od strane Nemaca i naših 2. maja počela ofanziva od [[Podgorica|Podgorice]]. Komunisti u oblasti [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]]. Nemci u [[Šavnik]]u, [[Žabljak]]u i [[Brodarevo|Brodarevu]]. U [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] šesnaesta, sedamnaesta i tridesetšesta komunistička divizija pri uništenju od dve nemačke divizije.“ General Mihailović je naređivao i majoru Dragiši Rakiću (pseudonim »Gis-Gis«), komandantu Vojvodine JVuO, da pokuša dobiti municiju od okupatora, koristeći se pritom i srpskim kvislinškim strukturama, budući da je [[Banat]] formalno bio dijelom [[Vojna uprava u Srbiji|Nedićeve Srbije]]: „Postarajte se za nabavku municije kako ste predvideli. Iskoristite raspoloženje Nemaca u Banatu za jačanje naše organizacije. Isto tako iskoristite i Nacionalnu službu rada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> 11. maja 1944, general Mihailović (pseudonim »Hans«) piše da je naredio »Viktoru« (major [[Mladen Mladenović]], komandant Čegarskog korpusa JVuO), »Hermanu« (potpukovnik [[Radoslav Đurić]], komandant Južne Srbije JVuO), »Orelu« (potpukovnik [[Dragutin Keserović]], komandant Rasinsko-topličkog korpusa JVuO) i »Minču« (major [[Branivoj Petrović]], komandant Deligradskog korpusa JVuO) da „iskoriste akciju“ okupatora protiv snaga NOVJ u [[Južna Srbija|južnoj Srbiji]], kao i da „na pogodan način“ nabave naoružanje i municiju: {{izdvojeni citat|Po podacima od Viktora, Hermana i Georgija [potpukovnik Milutin Radojević, delegat VK JVuO za područje Jablanice i Toplice — prim.] jedna nemačka divizija jačine oko 15.000 nalazi se u [[Kuršumlija|Kuršumliji]], [[Prokuplje|Prokuplju]], [[Žitorađa|Žitorađi]], [[Pukovac|Pukovcu]] i [[Leskovac|Leskovcu]]. Ima 70 tenkova. Pripremaju se za akciju protiv komunista. [[Gestapo]]vci iz [[Niš]]a traže Viktora i nude oružje i municiju i da ne diraju naše. Keserović 8 i 9 napadao na komuniste u okolini [[Ribarska Banja|Ribarske Banje]] sa [[Jastrebac|Jastrepca]] i od sela Zdravinja. Crveni dobili pojačanje i Orel se povukao na polazni položaj [[Zdravinje]] — [[Veliki Šiljegovac]]. Orel se sprema za ponovni napad. Naredio sam: Viktoru: Da Knjaževački korpus uputi Orelu za akciju na Jastrepcu i Moravskom srezu, ako ga već nije uputio. Sa ostalim snagama da zatvori prelaze na [[Morava|Moravi]] od Niša do Leskovca. Da iskoristi na pogodan način ponudu oružja i municije, jer sada moramo tući komuniste i treba iskoristiti nemačku akciju. 2. — Hermanu: Treba iskoristiti akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice. Da prikupi svoje snage u Jablanici i da dejstvuje najpogodnijim pravcem protivu komunista imajući u vidu akciju Nemaca. Na pogodan način da dođe do municije. 3. — Orelu: Da iskoristi akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice i da mu se stavlja pod komandu Knjaževački i Deligradski korpus. Na pogodan način da dođe do municije. 4. — Minču: Da odmah pomogne Orela u akciji na Jastrepcu i Moravskom srezu kako je već naređeno i da je pod komandom Orela.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref>}} 12. maja 1944, Draža Mihailović obavještava potpukovnika [[Zaharije Ostojić|Zaharija Ostojića]] (pseudonim »Sto-Sto«) sljedeće: „2 i 5 divizija su sada u srezu Zlatiborskom. Napadi se vrše sa svih strana.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> Napad su vršile njemačke i bugarske trupe, zajedno sa ljotićevcima i četnicima. U depešama<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 2/1—28.</ref> koje je komandant Cersko-majevičke grupe korpusa major [[Dragoslav Račić]] poslao Mihailoviću prethodnog dana o saradnji četnika i Njemaca, između ostalog, stoji: {{izdvojeni citat|Saznajem da su [[Užice]] pune Jankovićevih [Milutin — prim.] četnika i da [[Predrag Raković|Raković]], [[Neško Nedić|Neško]], Ajdačić, Janković i Mitić drže neke konferencije sa Nemcima. Ako boga znate sprečavajte ovo... Ako dalje budem vodio borbu protiv komunista zajedno sa Nemcima, ja ću duboko zaglaviti... Zbog ovoga molim da mi odobrite da se vratim na moj teren i povedem samo štabnu akciju u [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] i [[Srem]]u. Neko od nas mora ostati čist.}} General [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka, 16. maja 1944. godine podvlači svojim potčinjenim: „'''Pokret DM bio je i ostaje neprijateljski.'''”<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=758&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000754.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist und bleibt Feind."}})</ref> Felber podsjeća kako četnička saradnja u borbi protiv »crvenih« proističe samo iz činjenice da su komunisti njihov neprijatelj br. 1, ali neprijatelj br. 2 i dalje ostaje okupaciona sila. General Felber stoga preporučuje da se »borba protiv partizanskih bandi« oprezno nastavi voditi skupa s jedinicama generala Mihailovića: {{izdvojeni citat|Četničke grupe koje se nalaze u borbi protiv komunista, ne treba nikako ometati niti ih napadati, već ih podupirati u borbi. Saradnja s četnicima u borbi protiv komunista, uz najštedljiviju isporuku municije i pod nadzorom okupacione sile, može biti samo lokalna i radi akutne borbe protiv partizanskih bandi. U tom slučaju potrebno je isporučivati i sanitetski materijal i negovati ranjenike. Za svaku isporuku potrebno je odobrenje Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka. Preporučujemo da se u svim prilikama obraća nesmanjena pažnja pokretu DM i njegovim postupcima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=759&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000755.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikgruppen, die sich im Kampf mit Ko. befinden, sind dagegen nicht zu hindern und nicht anzugreifen, sondern in ihrem Kampf zu fördern. Ein Zusammengehen mit Cetniks im Kampf gegen die Ko. unter sparsamter Lieferung von Munition unter Aufsicht der Besatzungsmacht darf nur örtlich und nur zum Zwecke des akuten Kampfes gegen die Partisanenbanden erfolgen. In diesem Falle ist auch Lieferung von Sanitätsmaterial und Pflege der Verwundeten erforderlich. Munitionslieferung bedarf in jedem Falle der Zustimmung des Mil.Befh. Südost. Ungeschwächte Aufmerksamkeit gegenüber der DM–Bewegung und deren Maßnahmen ist nach wie vor überall geboten."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_272.htm Informacije Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 16. maja 1944. potčinjenim komandama i štabovima o držanju prema četnicima]</ref>}} Komanda Jugoistoka će, takođe, u mjesečnom izvještaju iz druge polovine maja 1944. konstatovati rastrzanost Mihailovićevog pokreta između osnovnog antiokupatorskog usmjerenja i saradnje s njim u antikomunističkom frontu, kao i strah od gubitka [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] podrške i naklonosti najširih slojeva stanovništva okupirane Srbije, s obzirom na to da je kolaboraciju bilo gotovo nemoguće sakriti: {{izdvojeni citat|II. Situacija kod neprijatelja <br /> a) Srbija <br /> Uprkos saradnji između jakih četničkih jedinica i nemačkog Vermahta — koju je odobrio sam DM — radi borbe protiv nadirućih Titovih snagâ, pokret DM je u svom stavu ostao suštinski neprijateljski nastrojen. Popuštanje pritiska od strane crvenih odmah je dovelo do pojačane aktivnosti usmerene protiv okupatorskih snaga i SDK-a. Tvrdnje područnih komandanata — da je većinu napada podstakao neodgovoran starešinski kadar nižeg ranga — tek treba dokazati. Psihološka osnova za ovu obnovljenu aktivnost može se pronaći u želji da se povrati politički ugled, koji je praktično izgubljen u očima Saveznika, a navodno i u očima srpskog naroda, usled iznuđene saradnje sa nemačkim Vermahtom. U tom smislu, ovi nacionalistički aktivisti su nesumnjivo u suprotnosti sa opštim javnim mnjenjem, koje bi pozdravilo nagodbu između okupacione sile, srpske vlade i pokreta DM.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=784&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000780.] <br /> ({{jez-njem|"II. Feindlage. <br /> a) Serbien <br /> Die DM–Bewegung ist trotz der von DM gebilligsten Zusammenarbeit starker Cetnik–Verbände mit der deutschen Wehrmacht im Kampf gegen die eingebrochenen Tito–Kräfte in ihrem grundsätzlichen Haltung unverändert Feind geblieben. Dass Nachlassen des roten Drucks hat auch sofort eine verschärfte Aktivität gegenüber der Besatzungsmacht und dem SFK zur Folge gehabt. Es muss sich die Behauptung der Gebietsführer, dass die Mehrzahl der Überfalle durch unverantwortliche Unterführer hervorgerufen ist, erst noch beweisen. Der psychologische Grund für die neuerliche Aktivität könnte darin gefunden werden, das durch die notgedrungene Zusammenarbeit mit der deutschen Wehrmacht vor den Allierten tatsächlich und vor dem serbischen Volke vermeintlich verlorengegangene politische Prestige wiederzugewinnen. Damit stehen diese nationalen Aktivisten zweifellos im Gegensatz zur allgemeinen Volksmeinung, die einen Ausgleich zwischen der Besatzungsmacht, der serbischen Regierung und der DM–Bewegung begrüssen wurde."}})</ref>|Mjesečni izvještaj Komande Jugoistoka za period od 16.4 do 15.5.44. (23. maj 1944. godine)}} Major Erich Weyel se vrlo povoljno izjašnjavao o saradnji sa Mihailovićevim četnicima, zapažajući da su oni naklonjeniji oficirima Wehrmachta nasuprot policijskim službenicima ili političkim ličnostima: {{izdvojeni citat|Major Vajel izveštava o svojim iskustvima pri rukovođenju četničkim jedinicama. Oni [četnici] nameravaju da nastave borbu protiv komunista nakon kraćeg perioda oporavka. Žele da pregovaraju isključivo sa nemačkim oficirima, a ne sa [[Gestapo]]om ili diplomatama. [[Pavle Đurišić]] je bliski saveznik DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=661 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000657.] <br /> ({{jez-njem|"Major Weyel berichtet über seine Erfahrungen bei der Führung von Cetnikverbänden. Sie wollen weiterkämpfen gegen die Kommunisten nach einer gewissen Erholungszeit. Sie wollen nur mit deutschen Offizieren verhandeln und nicht mit de Gestapo und nicht mit Diplomate. Pavle Đurišić ist stark DM-[A]liiert."}})</ref>|Izvod iz ratnog dnevnika Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. maja 1944.}} U zapisniku generala Felbera s kraja maja 1944, apostofira se korištenje Mihailovićevih četnika i Ljotićevih dobrovoljaca za odbranu jugozapadne granice okupirane Srbije od partizanskog prodora: {{izdvojeni citat|Predviđeno je da se veći dio četnikâ Draže Mihailovića pošalje kući, da se najpouzdaniji koriste kao izviđači na granici, i da se dobrovoljci (SDK), poslije apsolutno neophodnog odmora i osvježenja, kasnije iskoriste kao graničari.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=817&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000813.] <br /> ({{jez-njem|"Es ist beabsichtigt, von den DM–Cetniks einen größeren Teil nach Hause zu schicken, die Zuverlässigsten als Aufklärer an der Grenze zu verwenden, und später das SFK nach einer unbedingt notwendigen Ruhepause und Auffrischung als Grenzschutz einzusetzen."}})</ref>|Zapisnik o putovanju za Niš i Sofiju 25-28.05.1944.}} General [[Edmund Glaise von Horstenau]], vršio je od 15. juna do 25. juna 1944. dužnost komandanta Jugoistoka, zamjenjujući generala Hansa Felbera, koji se po službenom zadatku nalazio u Njemačkoj. Opisujući u svom ratnom dnevniku stanje u Srbiji, tj. odnose između njemačkih i bugarskih okupacionih trupa, s jedne, kao i četnika i kvislinga, s druge strane, Horstenau navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|'''Nemci gotovo da nemaju svojih trupa u Srbiji'''. Postoji samo nekoliko policijskih jedinica. Najveći deo Srbije nalazi se pod kontrolom bugarskog okupacionog korpusa. Bugarskih vojnika nema samo u severozapadnom delu Srbije i Banata. No, bugarske trupe u Srbiji jesu najlošije bugarske jedinice. Tek što sam na kratko vreme preuzeo Vrhovnu komandu u Beogradu, dve bugarske čete, zajedno sa svojim oficirima, prebegle su partizanima kod Leskovca. Jedine trupe na koje je čovek mogao da se osloni u borbi protiv partizana bili su srpski dobrovoljci, a donekle i ruski. Upotrebljivi za borbu protiv partizana bili su i ljudi Draže Mihailovića. Vezu sa njim za mene je održavao jedan nemački major [Erich Weyel], nosilac odlikovanja „viteškog krsta“.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 508.</ref>}} U vrijeme izvođenja [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Trumpf«]], u kojoj se [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pridružila njemačkim trupama u borbi protiv partizana, došlo je 14. jula 1944. u [[Kruševac|Kruševcu]] do sastanka vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera sa kapetanom [[Neško Nedić|Neškom Nedićem]], načelnikom štaba ove četničke formacije. Tom prilikom, Nedić je istaknuo da su „četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali“, ponudivši svoje usluge u „borbi protiv komunizma“. General Felber je ocijenio da je riječ „o potpuno ozbiljnoj ponudi četnika koju treba prihvatiti“, s čim se složio i major Erich Weyel, oficir za vezu kod kapetana Nedića: {{izdvojeni citat|Neško Nedić je sada načelnik štaba četničke grupe koja se sa nama bori u akciji »Trumpf« i čija se jačina može proceniti na oko 10.000 ljudi. [...] Pošto su oni sami u borbi protiv komunizma i suviše slabi, uvideli su da moraju tražiti oslonac u nemačke oružane snage, ''kojima će se bezuslovno potčiniti sa puno poverenja''. Oni su spremni da se bore protiv komunizma svuda tamo gde bih ih ja postavio. Na drugoj strani, Nedić je molio ponovnu pomoć u vidu ''isporuke municije i naoružanja, a naročito teškog naoružanja''. Četnici su spremni da daju svaku garanciju da će se isporučeno naoružanje i municija upotrebiti samo protiv komunizma. [...] Neško Nedić je još jednom molio za poverenje ne samo ovdašnjih nemačkih komandi nego i čitavog nemačkog naroda, kao i za priznanje srpskog naroda kao najvećeg neprijatelja komunizma na Balkanu. ''Kao dokaz svog unutarnjeg raspoloženja ponudio je da se lično dalje bori na [[Istočni front|istočnom frontu]] posle čišćenja Srbije od komunizma'' i siguran je da bi to, slično njemu, učinio i jedan veliki broj četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_93.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 15. jula 1944. Komandi Grupe armija »F« o razgovoru vođenom 14. jula 1944. u Kruševcu, sa četničkim komandantom Neškom Nedićem u vezi zajedničkih dejstava protiv jedinica NOV i POJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=734&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frames no. 000725—000726.] <br /> ({{jez-njem|"Nesko Nedić ist z.Zt. Chef des Stabes der beim Unternehmen "Trumpf" mit uns kämpfenden Cetnikgruppe, deren Stärke auf etwa 10 000 Mann zu schätzen ist. <br /> Da sie im Kampf gegen den Kommunismus alleine zu schwach seien, sähen sie ein, dass sie Anlehnung an die deutsche Wehrmacht suchen müssten, der sie sich voller Vertrauen bedingungslos unterstellten. Sie seien bereit, gegen den Kommunismus zu kämpfen überall da, wo ich sie hinstellen würde. Auf der anderen Seite erbat Nedić erneut Unterstützung durch Lieferung von Munition und Waffen, insbesondere schweren Waffen. Die Cetniks seien bereit, jegliche Garantie zu bieten, dass das Gelieferte nur gegen den Kommunismus verwendet würde. <br /> Nesko Nedić bat nochmals um Vertrauen nicht nur der hiesigen deutschen Stellen, sondern des ganzen deutschen Volkes und um Anerkennung des serbischen Volkes als stärksten Feind des Kommunismus auf dem Balkan. Als Beweis seiner inneren Haltung bot er sich an, nach Säuberung Serbiens vom Kommunismus für seine Person an der Ostfront weiterzukämpfen, und er sei sicher, dass auch eine grosse Anzahl Cetniks es ihm gleich tun würde."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka Komandi Grupe armija »F« od 15. jula 1944. godine}} Oportuni stav generala Draže Mihailovića i njegovih komandanata, sračunat na skoro njemačko povlačenje, dok bi u međuvremenu okupatora trebalo što više iskoristiti za uništenje glavnog neprijatelja ([[NOVJ]]), zapažen je od strane oficirâ Armijske grupe »F«, prilikom savjetovanja sa specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Hermann Neubacher|Hermannom Neubacherom]], krajem jula 1944. godine: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje: Njemačka je za DM neprijatelj br. 2 — neprijatelj br. 1 su komunisti. DM računa — uostalom, kao i ostale banditske vođe — na skoro povlačenje Nijemaca iz zemlje. Nastojanje za očuvanjem snage četničkih jedinica je prvenstveno sračunato na trenutnu i docniju borbu protiv komunizma. U cilju ostvarivanja ove namjere, DM je tražio velike količine oružja, što je, naravno, bilo odbijeno. Pojedinačni ugovori sa četničkim komandantima (npr. Neško Nedić, Keserović itd.), koji osiguravaju ograničenu lokalnu i taktičku saradnju u borbi protiv komunista, nisu rizični i mogu se nastaviti. Oni su u ovom momentu — i samo u ovom — povoljni za nas, jer odgovaraju našim interesima. Oni ne znače podršku za veliki obračun između nacionalnih Srba i Titovih komunista, koji se ima tek odigrati u daljnoj budućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikfrage: <br /> Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten. D.M. rechnet – wie auch andere Bandenführer – mit einem baldigen Abzug des Okkupators. Das Interesse an Erhaltung der Kampfkraft aller Cetnik–Banden gilt in erster Linie der derzeitigen und späteren Auseinandersetzung mit dem kommunistischen Widerpart. <br /> D.M.s Forderungen nach grossen Mengen von Waffen, die vorstehende Absicht praktisch ermöglich sollen, kann selbstverständlich nicht ersprochen werden. Einzelabmachungen mit Unterführern (z.B. Nesko Nedic, Keserovic usw.), die dem gemeinsamen örtlichen und durch die Lage bedingten jeweiligen Kampf gegen die Tito–Banden dienen, können ohne Risiko eingegangen werden, da sie für den Augenblick – und nur für diesen – zugleich deutschen Interessen entgegenkommen, eine Unterstützung für den Kampf von übermorgen, d.h. für die grosse Auseinandersetzung der nationalen Serben mit dem Kommunisten Titos jedoch nicht bedeuten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« (Heeresgruppe F) sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944. godine}} Major Weyel je još od kraja aprila 1944. godine tijesno surađivao s kapetanom Neškom Nedićem (general Kurt von Geitner je 28. IV zabilježio da je formirana „nova Borbena grupa major[a] Vajel[a]“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000628—000629.] <br /> ({{jez-njem|"Neue Kampfgruppe Major Weyel."}})</ref>) u koordiniranju njemačko-četničkih operacija protiv partizana.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> U izvodu iz ratnog dnevnika Armijske grupe »F« za 18. jul 1944.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=978&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000837.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Major v.Geitner unterrichtet Oberst i.G. Selmayr über neue Lage in Serbien: Am 17.7. eröffneten rote Kräfte südl. Korsumlja [sic!] (S–Serbien) Angriff gegen Cetnikverband. unter Major Weyel. Cetnik zum Ausweichen in NW–Richtung gezwungen. Zielsetzung der Kommunisten wahrscheinlich lokale Verschiebung einer Division, da für Offensive Richtung Ibartal, vorherige Versammlung stärkerer Kräfte notwendig gewesen wäre. Abwehr nur durch Cetnik, nach Ibartal ein weiteres Russenbtl. als Sicherheitskoeffizient unter Schwächung der neu aufgebauten Drinaverteidigung verschoben."}})</ref> navedeno je da je ovo savezništvo, makar taktičko, još uvijek na snazi: {{izdvojeni citat|''General fon Gajtner obaveštava generalštabnog pukovnika Zelmajera o novoj situaciji u Srbiji'': <br /> Dana 17. 7. crvene snage otpočele su napad južno od Kuršumlije (južni deo Srbije) na četničke jedinice pod komandom majora Vajela. Četnici su bili prinuđeni da se povuku u pravcu severozapada. Cilj komunista je verovatno lokalno pomeranje jedne divizije, pošto bi za ofanzivu u pravcu Ibarske doline bilo potrebno prethodno prikupljanje jačih snaga. Odbrana počiva samo na četnicima, a upućen je još jedan bataljon Rusa kao koeficijent sigurnosti, uz slabljenje organizovane odbrane na Drini.}} U dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 26. jul 1944. godine, četničkim se jedinicama odaje priznanje za krupne usluge koje su u vrijeme [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Kehraus«]] učinili okupatoru defanzivnim dejstvima pri zadržavanju glavnine snagâ NOVJ: {{izdvojeni citat|''Srbija: Operacija »Kehraus«'' [Čistka]: <br /> Očigledno da je glavnina neprijateljskih snaga snažno potučena i kao takva povukla se preko srpsko-albanske demarkacione linije. Dodir sa neprijateljem održava se samo sa zaštitnicama. Operacija je time završena, naknadno čišćenje se produžava borbenim grupama koje učestvuju. Mada se u toku operacije nije uspelo u razbijanju glavnine neprijateljskih snaga, ipak je pošlo za rukom, naročito masovnom upotrebom četnika, da se osujeti namera neprijatelja da prodre u pravcu Ibra. U prostoru Sokobanje, pod pritiskom naših i četničkih snaga, delovi bandi prešli su, pod borbom sa jedinicama iz pripravnosti za zaštitu železnice, prugu Zaječar — Knjaževac u pravcu bugarske granice, dok je glavnina, uz velike gubitke u borbama sa četnicima, prodrla u prostor Aleksinca. Od 23. 7. četničke grupe su prodrle preko Save u Srem i tamo se od tog vremena nalaze u borbi sa komunistima. U ostalim delovima Srbije lokalna delatnost bandi, dok se u Banatu vrše neprekidne sabotaže u žetvi.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=204&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289457—6289458.] <br /> ({{jez-njem|"SERBIEN: ”KEHRAUS” MASSE FD–KRAEFTE ANSCHEIN. STARK ANGESCHLAGEN, UEBER SERB–ALB. DEMARKATIONSLINIE AUSGEWICHEN. FD–BERUEHRUNG NUR NOCH MIT NACHHUTEN. UNTERNEHMEN DAMIT ABGESCHLOSSEN, NACHSAEUBERUNG DURCH BETEILIGTE KGRN. FORTGESETZT. WENN ES IM VERLAUF DES UNTERNEHMENS NICHT GELANG MASSE FD–KRAEFTE ZU SCHLAGEN, SO IST ES DOCH, INSBESOND. DURCH MASSENEINSATZ DER CETNIKS GELUNGEN, FD–ABSICHT, IN RICHTUNG IBAR VORZUSTOSSEN, ZU VEREITELN. UNTER DRUCK EIG. UND CETNIK KRAEFTE BANDEN RAUM SOKOBANJA MIT TLN. UNTER KAMPF MIT ALARMEINHEITEN BAHNLINIE ZAJEZAR KNJAZEVAC RICHTUNG BULGAR GRENZE UEBERSCHRITTEN, MIT MASSE UNTER VERLUSTREICHEN KAEMPFEN MIT CETNIKS BIS IN RAUM ALEKSINAC VORGEDRUNGEN. SEIT 23.7. CETNIKS–GRUPPEN UEBER SAVE NACH SYRMIEN VORGEDRUNGEN UND DORT SEITDEM IM KAMPF MIT KOMM. IM UEBRIGEN SERBIEN OERTL. BANDENTAETIGKEIT, BANAT ANHALTENDE ERNSTSABOTAGE.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (26. VII 1944)}} Nakon dva dana, poslat je iz Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta sljedeći dopis: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Završni izvještaj [o operaciji] „Kehraus“: Uz približno 70 sopstvenih mrtvih iz svih borbenih grupa koje su učestvovale (uključujući četnike), izbrojano 363 mrtva neprijatelja, 464 zarobljenika i dezertera.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000242.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Abschlussmeldung "Kehraus": Bei etwa 70 eig. Toten aller beteiligten Kgrn. (einschl. Cetniks) 363. gez. Fd.–Tote, 464 Gefangene und Überläufer.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (28. VII 1944)}} 27. jula 1944, centrali u Berlinu javljali su iz komande Grupe armija »F«: „Srbija: Glavnina snažno potučenih neprijateljskih snaga u operaciji »Keraus«, koja se povukla ka jugu, ponovo je, posle neuspelog pokušaja da se povuče u oblast Albanije, napadnuta od strane Borbene grupe »Dizener« i četnika u prostoru jugoistočno od [[Medveđa|Medveđe]]. Gubici neprijatelja u akciji »Keraus« na dan 24. i 25. 7.: 29 mrtvih, 302 zarobljena, 8 mitraljeza, 2 minobacača i preko 200 pušaka.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=210&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289463.] <br /> ({{jez-njem|3.) SERBIEN <br /> MASSE DER BEI ”KEHRAUS” STARK ANGESCHLAGENEN UND NACH S AUSGEWICHENEN FD.– KRAEFTE NACH MISSLUNGEN VERSUCH IN ALBAN. GEBIET AUSZUWEICHEN, IM RAUM SO MEDVEDJA DURCH. KGR. DIESENER UND CETNIKS ERNEUT ANGEGRIFFEN. FEINDVERLUSTE ”KEHRAUS” AM 24. U. 25.7.: 29 GEZ. TOTE, 302 GEFANGENE, 8 M. G., 2 GR. W. UEBER 200 GEWEHR.}})</ref> Sjutradan, sumirani su rezultati ove operacije: „U Srbiji operacija »Keraus« je postigla potpuni uspeh; neprijatelj je bio prinuđen da izmakne u pravcu juga. Pošlo nam je za rukom da prodorom u pravcu Ibarske doline osujetimo njegovu nameru.“<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/> Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka za 30. jul 1944, takođe upućen Vrhovnoj komandi njemačkog Wehrmachta, bilježi da jedinice JVuO nastavljaju davati doprinos naporima okupatora u slamanju ofanzive koju je NOVJ poduzela u južnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Prilikom nastavljanja čišćenja u operaciji »Keraus«, dijelovi neprijateljskih snaga istočno od [[Lebane|Lebana]] prodrli su u pravcu sjevera. Glavnina je napadnuta u prostoru Lebana od strane Borbene grupe »Dizener« i četnikâ. 5. policijski puk (bez III bataljona) stupio je u akciju sa istoka. Borbene grupe 27. bugarske divizije (5 bataljona) ponovo će stupiti u akciju 31. 7. u cilju naknadnog čišćenja iz doline Toplice u pravcu juga. Neprijateljski gubici — 27. 29. 7. Kod Borbene grupe »Dizener« i četničke grupe »Vajel«: 117 izbrojanih mrtvih [neprijatelja], 604 zarobljenih; zaplijenjeno 9 mitraljeza, 5 automobila, 5 minobacača, 560 pušaka, 6 radio-uređaja, velike količine municije i [vojne] opreme svake vrste.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=221&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289474—6289475.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: <br /> BEI NACHSAEUBERUNG ”KEHRAUS” TLE. FD–KRAEFTE O LEBANE NACH N VORGEDRUNGEN. MASSE RAUM S LEBANE DURCH KGR. DIESENER UND CETNIKS ANGEGRIFFEN. POL. RGT. 5 OHNE ROEM 3. ) VN O ANGESETZT. <br /> KGR. 27. BULG. DIV. (5 BTLNE) ANTRITT 31. 7. ERNEUT ZUR NACHSAEUBERUNG AUS TOPLICA – TAL NACH S. FEINDVERLUSTE 27.<br /> 29.7.: BEI KGR. DIESENER UND CETNIK–GRUP[P]E WEYEL: 117 GEZ. TOTE, 604 GEFANGENE, 9 MG, 5 M PI, 5 GR W., 560 GEWEHRE, 6 FUNKGERAETE, GROSZE [sic!] MENGEN MUN. UND GERAET ALLER ART.}})</ref>}} Nakon što je krajem jula i početkom avgusta 1944. došlo do »naknadnog čišćenja«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1028&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000886.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Nachsäuberung "Kehraus" Fd.–Kräfte beiderseits Lebane gegen Bulgaren, die hohe Verluste an Waffen und Vermissten, nach N vorgedrungen. <br /> Absicht: Zerschlagen Fd.–Kräfte beiderseits Strasse Medvedja – Lebane mit Kgr. Diesener, Tln. Cetnikgruppe Weyel und 5 Btln. 27.bulg.Div."}})</ref> u ovoj operaciji, 6. VIII Vrhovna komanda Wehrmachta zaključuje: {{izdvojeni citat|Srbija: Protiv neprijateljskih raštrkanih grupa koje su prodrle prema istoku i na mnogim mestima prešle Ibar upućeni su delovi četničke grupe »Vajel« iz prostora Brus u pravcu planine Kopaonik. Operacija »Keraus« je završena.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=266&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289519.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: GEGEN DIE AN MEHREREN STELLEN UEBER IBAR NACH O VORGEDRUNGENE FDL. SPLITTERGRUPPE TLE. CETNIKGRUPPE WEYEL AUS RAUM BRUS RICHTUNG KOPAONIK– GEBIRGE IM VORGEHEN. <br /> ”KEHRAUS” BEENDET.}})</ref>}} Komanda Jugoistoka obavještava 11. avgusta 1944. da se Rasinsko-toplička grupa korpusa JVuO, pod komandom potpukovnika Dragutina Keserovića, i formalno stavila pod komandu njemačkog Wehrmachta tokom [[Topličko-jablanička operacija 1944|Topličko-jablaničke operacije]]: {{izdvojeni citat|Situacija kod Borbene grupe Diesener mirna. Četnička grupa Keserovića se dobrovoljno stavila pod komandu Borbene grupe Diesener. Obnovljen napad na neprijateljske snage južno od Lebana uslijediće 13. VIII.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=288&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289541: Dnevni izvještaj komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 10. augusta 1944 (11. august 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"C ) LAGE BEI KGR. DIESENER RUHIG. <br /> CETNIK–GRUPPE KESEROVIC FREIW. UNTER BEFEHL KGR. DIESENER GETRETEN. <br /> ERNEUTER ANGRIFF GEGEN FD– KRAEFTE S LEBANE LAEUFT AM 13.8. AN."}})</ref>|Izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Vermahta za 10. avgust 1944. godine}} Neposredna četničko-nemačka operativna saradnja ponovila se i prilikom nemačkih operacija [[Operacija "Trumpf"|"Trumpf"]] i [[Operacija "Halali"|"Hallali"]] u jablaničko-topličkoj oblasti protiv [[21. srpska divizija NOVJ|21]]. [[22. srpska divizija NOVJ|22]]. [[24. srpska divizija NOVJ|24]]. i [[25. srpska divizija NOVJ|25]]. divizije NOVJ tokom jula i avgusta 1944. {{izdvojeni citat|Ministar [[Nojbaher]] konstatuje da je premijer [[Milan Nedić|Nedić]] — ukazujući na neudovoljene zahteve za oružjem ponovno izrazio nameru da demisionira — verno služio nemačkim interesima. Slično je i s Mihailovićem, koji se do danas trudio da ne zauzme neprijateljsko držanje prema okupatoru. To isto Važi i za ostale vodeće Srbe, koji su se, pod parolom »Dajte nam oružje — onda pripadamo Vama«, lojalno držali.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_231.htm Zabeleška obaveštajne grupe nemačkih komandi na Jugoistoku od 30. avgusta 1944. sa savetovanja u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=980&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000974—000978.] <br /> ({{jez-njem|"Hierzu stellt Minister Neubacher fest, dass Ministerpräsident Nedic – der unter Hinweis auf die unerfüllten Waffenwünsche erneut Rücktrittsabsichten geäussert habe – in gutem Glauben zur deutschen Sache handelte. Ähnlich verhält es sich bei DM, der sich bis heute bemüht habe, keine feindselige Haltung dem Okkupator gegenüber einzunehmen. Das gleiche gilt für die anderen führenden Serben, die sich unter dem Motto: "Gebt uns Waffen – dann gehören wir zu Euch!" loyal verhalten hätten."}})</ref>|Nemački obaveštajni izveštaj od 30. avgusta 1944.}} Ove tri operacije (»Kehraus«, »Trumpf« i »Halali«) poznate su u jugoslovenskoj vojnoj istoriografiji pod objedinjenim nazivom '''Topličko-jablanička operacija'''. Cilj antipartizanske koalicije bio je sprječavanje prodora Operativne grupe divizija NOVJ preko masiva [[Kopaonik]]a i njenog spajanja sa partizanima u Toplici i Jablanici. Budući da njemački okupator na tlu Srbije nije raspolagao frontovskim, već policijskim i teritorijalnim trupama, najznačajniju ulogu okupator je namijenio četnicima generala Mihailovića (4. grupa jurišnih korpusa JVuO, Rasinsko-toplička grupa korpusa, Južnomoravska grupa korpusa). Major Erich Weyel je za vrijeme izvođenja operacije boravio u štabu potpukovnika Račića. U okviru operacije bilo je angažovano između 10.000 i 14.000 četnika.<ref>Gaj Trifković, ''The Key to the Balkans: The Batlle for Serbia 1944.'', str. 537.</ref> Ovo predstavlja najveći broj do tada angažovanih srbijanskih četnika u nekom vojnom poduhvatu.<ref name="yuhistorija.com"/> === Desant na Drvar (1944) === {{main|Desant na Drvar}} Za [[Desant na Drvar]] (operacija »Rösselsprung«), preduzet maja i juna 1944, komanda [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade [[Momčilo Đujić|Đujićevih]] četnika.<ref name="Pop izdaje">[https://www.znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.]</ref> Četnici su bili dragoceni kao nemački informatori, pa su upravo oni doneli Nemcima tačan podatak o lokaciji Titovog štaba: {{izdvojeni citat|Prema četničkim podacima, Tito se nalazi u drvarskoj pećini, prema drugim izvorima u Oštrelju sjeverno od Drvara.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=459&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000455.] <br /> ({{jez-njem|"IIc: Tito nach Cetnikmeldg. in Höhle Drvarska Pecina bei Drvar, nach anderer Meldg. in Ostrelj N Drvar."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Nemačka)|15. brdskog korpusa]] za 10. mart 1944.}} U izvještaju 2. oklopnoj armiji iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], poslatom 19. maja 1944. godine, navedeno je da će četničke jedinice biti u potpunosti podređene njemačkom Wehrmachtu u ovoj operaciji: {{izdvojeni citat|''Telegram K-di 2. okl. armije'' Tiče se: »Reselšprunga« [...] 7) Ojačani 105. SS-izv. bat. sa potčinjenim 369. izv. bat. napada X-dana, nastupajući od Livna duž Livanjskog polja preko Bosanskog Grahova na Drvar, sprečava neprijateljske proboje prema jugoistoku i razbija neprijateljski komandni aparat. U Bosanskom Grahovu naši četnici, u Drvaru naši padobranci.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_63.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o izvršenim pripremama i zadacima potčinjenih jedinica za operaciju »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=724&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frames no. 000715—000716.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An PzAOK 2 <br /> Betr. Rösselsprung <br /> 7.) Verstärkte SS–AA 105 mit unterstellter AA 369 stösst am X–Tag antretend von Livno entlang Livanskopolje über Bosn.Grahovo auf Drvar vor, verhindet feindl. Ausbruch nach Südosten und zerschlägt feindl. Führungsapparat. In Bosn.Grahovo eigene Cetniks, in Drvar eigene Fallschirmjäger."}})</ref>}} Komanda Druge oklopne armije je uzvratila XV brdskom armijskom korpusu dopisom od 21. maja 1944. iz kojeg se zaključuje da se četnici nalaze pod komandom majora Ernsta Benescha iz divizije [[Brandenburger]], kao i da se za njih počeo koristiti službeni naziv »[[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|Hrvatska borbena zajednica]]«: {{izdvojeni citat|1) Crveni komandni centar u Drvaru (po svoj prilici Vrhovni štab Tito, u Drvaru, na staroj stočnoj pijaci, Američka vojna misija Trninić Breg, u Prnjavoru Engleska vojna misija, preostala Ruska misija neotkrivena). Treba računati sa mesnim obezbeđenjem, pre svega na visovima severoistočno, istočno i zapadno od Drvara, u datom slučaju i na protivvazdušnu odbranu. Dalji podaci o neprijatelju postepeno se saopštavaju komandantu 500. padobranskog lov. bat. od strane Ic K-de 2 okl. armije i majora Beneša. 2) Operacija »Reselšprung« treba da ukloni crveni komandni centar oko Drvara. Komandovanje »Reselšprung«: XV brd. AK, istaknuto komandno mesto Bihać. Za operaciju »Reselšprung« nastupaju X-dana (spuštanje padobranskog lov. bat.) na Drvar: [...] d) Ojačana Borbena grupa 1. puka »Brandenburg« (bez 1. bat.) sa potčinjenom Hrvat. borbenom zajednicom, od Knina na Bosansko Grahovo, odatle u više borbenih grupa protiv linije Prekaja (14 km ji. od Drvara) — Drvar. Zadatak: Doček bandi i štabova koji se povlače prema jugu. Grupe nose maskirno odelo. 3) 500. SS-padobranski lov. bat., komandant šturmbanfirer Ribka, sa potčinjenom SS-padob. nast[avnom] četom (očekuje se konačno odobrenje [[Heinrich Himmler|rajhsfirera SS]]), 40 ljudi odreda »Beneš« i 6 ljudi kontraobaveštajne službe spuštaju se X-dana, u trenutku što je moguće ranije, u crveni komandni centar Drvar i uklanjaju munjevitim napadom naročito Vrhovni štab Tito, kao i ostale crvene komandne štabove i savezničke, odnosno ruske vojne misije.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_66.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 21. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za dejstva u operaciji »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=698&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000690.] <br /> ({{jez-njem|"1.) Rotes Führungszentrum in DRVAR (voraussichtlich Hauptstab TITO DRVAR am alten Viehmarkt, amerik.Mil.Missionen TRNIC BREG, in PRNJAVOR engl.Mil.Mission, Verbleib russ.Mission nicht geklärt). Mit örtlichen Sicherungen, vor allem auch auf den Höhen NO, O und W DRVAR, gegebenenfalls auch mit Flak, ist zu rechnen. Weitere Feindfeststellungen werden an Kdr. Fallschirmjäg.Btl.500 durch Pz.AOK.2 I c und Major BENESCH laufend übermittelt. <br /> 2.) Das rote Führungszentrum um DRVAR soll durch das Unternehmen "RÖSSELSPRUNG" ausgeschaltet werden. <br /> Führung "RÖSSELSPRUNG": XV.Geb.AK., vorgeschobener Gefechtsstand BIHAC. <br /> Zu "RÖSSELSPRUNG" treten am x–Tag (Absprungtag des Fallschirmjäg–Btl.) auf DRVAR an: <br /> d) Kampfgruppe verst. 1.Rgt.Brandenburg (ohne I.Btl.) mit unterstellten kroat. Kampfgemeinschaften von KNIN auf BOS.GRAHOVO, von dort in mehreren Kampfgruppen gegen Linie PREKAJA (14 SO DRVAR) – DRVAR. Auftrag: Auffangen von nach Süd ausweichenden Banden und Stäben. Gruppe trägt Tarnbekleidung. <br /> 3.) SS–Fallschirmjäg.Btl.500, Führer Sturmbannführer RYBKA mit unterstellter SS–Fallsch.Ausb.Komp. (endgültige Genehmigung Reichsführer SS steht noch aus), 40 Mann Abt. BENESCH und 6 Mann Abwehr landet am X–Tag zum frühest möglichen Zeitpunkt in roten Führungszentrum DRVAR und schaltet in blitzatrigem Zugriff insbesondere den Hauptstab TITO sowie weitere rote Führungsstäbe und allierte bzw. russ.Mil.Missionen aus."}})</ref>}} U izvještaju poslatom 12. juna 1944, oficiri 1. puka »Brandenburg« kritički su se osvrnuli na doprinos u borbi četničkih jedinicâ (i ovdje nazvanih »Hrvatska borbena zajednica« — ''Kroatische Kampfgemeinschaft (KKG'')) tokom operacije »Rösselsprung«. I pored toga, njemački oficiri, što je čest običaj tokom okupacije Jugoslavije, ističu vrijednost davanja pravovremenih i kvalitetnih informacija od strane pripadnika JVuO: {{izdvojeni citat|10.) Saradnja sa jedinicama K.K.G. neprestano nailazi na poteškoće usljed nedisciplinovanosti njihovog ljudstva, haotične unutrašnje političke situacije i problema sa snabdijevanjem hranom i — prije svega — municijom. Njihova velika brojnost nema nikakvog značaja prilikom ozbiljnih borbenih dejstava. Jedina korist koju je puk imao od prisustva ovih jedinicâ ogledala se u tome što je bio stalno obavještavan o kretanju neprijatelja i njegovoj približnoj jačini, čime mu je bilo omogućeno da pojača vlastite mjere sigurnosti. Stoga se prilikom planiranja ofanzivnih dejstava [puk] mora isključivo osloniti na sopstvene borbene snage.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=739&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000731.] <br /> ({{jez-njem|"10.) Die Zusammenarbeit mit den K.K.G. stösst immer wieder auf Schwierigkeiten auf Grund der Undiszipliniertheit ihrer Angehörigen, Verwirrung der innerpolitischen Verhältnisse und in Fragen der Versorgung mit Verpflegung und vor allem mit Munition. Die hohe Zahl ihrer Kopfstärke hat keinerlei Bedeutung bei ernsthaften Kampfhandlungen. Den einzigen Nutzen, den das Regiment durch die Anwesenheit dieser Verbände hatte, bestand darin, daß das Regiment laufend über den Stand der Feindbewegungen und die ungefähre Stärke des Gegners orientiert war und die eigenen Sicherungen damit verdichten konnte. Beim Ansatz eigener Angriffs–Unternehmen darf deshalb nur mit eigener Gefechtsstärke gerechnet werden."}})</ref>}} Nemci su nakon operacije ocenili da četnici izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno, vođstvo im je dobro, ljudstvo naviklo na fizičke napore. Nemci zaključuju da su im četnici "neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa".<ref>NAW, T-314, Roll 566, 000048-9: Izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa o rezultatima formiranja „Hrvatskih borbenih grupa“ (30. juni 1944).</ref> === Mihailovićeva ponuda Nemcima (1944) === {{Poseban članak|Ponuda Draže Mihailovića Adolfu Hitleru}} [[Datoteka:First Vrede sa četnicima.jpg|thumb|Nemački kapetan von Wrede i četnički komandanti kapetan [[Nikola Kalabić]], major [[Dragoslav Račić]] i kapetan [[Neško Nedić]], nakon potpisanog sporazuma o zajedničkoj borbi protiv partizana, u Topoli 11. avgusta 1944. (''nemački izvor'')<ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_536.jpg Wredeova zabeleška str.1]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_537.jpg Wredeova zabeleška str.2]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_538.jpg Wredeova zabeleška str.3]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_539.jpg Wredeova zabeleška str.4]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Tokom jula i avgusta [[1944]]. intenzivirani su kontakti između predstavnika nemačke komande Jugoistoka [[Herman Nojbaher|Nojbahera]], predsednika vlade [[Milan Nedić|Nedića]] i predstavnika Mihailovića.<ref>[http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%83_%D1%81_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_14.7.1944. Nemački izveštaj o razgovoru s četnicima od 14.7.1944]</ref> Njemačka strana je nakon sastanka između predstavnika Obavještajnog odjeljenja komandanta Jugoistoka i trojice visokih oficira JVuO, Mihailovićevih izaslanika ([[Dragoslav Račić]], [[Neško Nedić]] i [[Nikola Kalabić]]), održanom u Topoli 11. avgusta 1944, na osnovu ponude JVuO zaključila da se „političko zauzimanje stava Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno izmenilo. Oni su spremni da u potpunosti sa nama sarađuju“. Mihailovićevi izaslanici su stavili do znanja da je za JVuO najvažnije objedinjavanje domaćih antikomunističkih snaga, opšta mobilizacija i „stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji“. Pošto je za ostvarenje tog cilja bila neophodna njemačka dozvola i naoružanje, JVuO je bila spremna da se obaveže na lojalnost i vjernost okupatoru.<ref name="yuhistorija.com"/> Rittmeister Fürst von Wrede citira riječi četničkih oficira sa sastanka: {{izdvojeni citat|»Srbi, koje vi niste poznavali, ipak se bore za vas. Mi se obavezujemo našom časnom oficirskom rečju da ćemo biti verni. Pokret Draže Mihailovića je spreman da dâ sve garancije koje Nemci budu zahtevali. '''Naše smrtno neprijateljstvo protiv komunizma je najbolja garancija naše vernosti'''. Nas ne interesuje budućnost, svejedno kako će se rat završiti, mi smo odlučili, ako tako mora biti, da viteški propadamo.«<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_227.htm Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 11. avgusta 1944. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića o uslovima za sastanak Draže Mihailovića sa Nojbaherom]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000502.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben, die Ihr nicht bekannt habt, aber kämpfen für Euch. Wir verpflichten uns mit unserem Offz.Ehrenwort, dass wir treu sein werden. Die DM—Bewegung ist bereit, sämtliche von den Deutschen verlangten Garantien zu geben. Unser Todfeindschaft gegen den Kommunismus ist die beste Garantie für unsere Treue. Die Zukunft interessiert uns nicht, gleichgültig wie der Krieg ausgehen mag, wir sind entschlossen, wenn es sein muss, ritterlich zugrunde zu gehen."}})</ref>}} Rittmeister Fürst Wrede je sumirao predloge predstavnika Draže Mihailovića na sledeći način: {{izdvojeni citat| 1. DM želi da razgovara sa opunomoćenikom [[Hitler|firera]] za jugoistočni prostor. 2. On teži okupljanju svih nacionalnih srpskih snaga. 3. Mobilizacija i naoružavanje svih za oružje sposobnih Srba za borbu protiv komunizma. Naoružavanje i vođstvo pod nemačkim Vermahtom. 4. DM moli da sam ostane u ilegali. 5. Pripadnici DM—pokreta ne treba da budu u nemačkim uniformama. 6) Mesto sastanka ne treba ni u kom slučaju da bude Beograd ili neki veći grad.<ref name="B0_11 1944">[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000502—000503.] <br /> ({{jez-njem|"1.) DM wünscht mit dem Bevollm. des Führers für den Südostraum zu sprechen. <br /> 2.) Er fordert Zusammenschluss aller nat. serb. Kräfte. <br /> 3.) Mobilisierung und Bewaffnung aller waffenfähigen nat. Serben zum Kampf gegen den Kommunismus. Ausrüstung und Führung durch die deutsche Wehrmacht. <br /> 4.) DM bittet selbst illegal bleiben zu können <br /> 5.) Die Angeh. der DM–Bewegung sollen nicht in dt. Uniform gekleidet werden. <br /> 6.) Ort der Zusammenkunft soll keinesfalls Belgrad oder eine grössere Stadt sein."}})</ref>}} O saradnji sa četnicima Draže Mihailovića u jednoj se njemačkoj preporuci s početka avgusta 1944. navodi: {{izdvojeni citat| ''Saradnja sa četničkim bandama'' Komandantu Jugoistoka upućen je dopis Ob. od./oficir Abvera str. pov. br. 6161/44, u vidu naređenja, o isporuci oružja i municije četničkim bandama i o saradnji između nemačkih operativnih jedinica i pojedinih lojalnih četničkih bandi u cilju zajedničke borbe protiv komunističkog neprijatelja. Postavljanjem oficira za vezu u četničkim bandama treba njihovo držanje stalno nadzirati.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1035&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000893.] ({{jez-njem|"Zusammenarbeit mit Cetnik—Banden. An den Mil.Befh. Südost ergeht mit Ic/AO Nr. 6161/44 g. Kdos. v. 2.8.44 ein Befehlschreiben über die Belieferung der Cetnikbanden mit Waffen und Munition und über die Zusammenarbeit zwischen deutschen Verbänden und einzelnen lojal erscheinen den Cetnik—Banden für Zwecke des gemeinsamen Kampfes gegen den kommunistischen Feind. Durch Abstellung von Verbindungsoffzen.zu den Cetnik—Banden ist deren Verhalten laufend zu überwachen."}})</ref>}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 16. avgusta 1944, prenosi se vijest da je general Draža Mihailović, u koordinaciji sa predsjednikom srpske vlade generalom Milanom Nedićem, pred okupacione vlasti iznio ponudu o »potpunom potčinjavanju četničkih jedinica«: {{izdvojeni citat| Srbija: Sporazumno sa Nedićem, Draža Mihailović je ponudio nemačkom komandovanju potpuno potčinjavanje četničkih jedinica. Pored postojanja problema davanja talaca, unutrašnjih srpskih suprotnosti i ponude za lični dogovor Draže Mihailovića sa specijalnim opunomoćenikom Ministarstva inostranih poslova, sada postoji samo zahtev za oružje za zajedničku borbu. Srpska vlada je jednovremeno zamolila prijem kod komandanta Jugoistoka i verovatno će tom prilikom biti iznesena i namera o njenoj ostavci.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1090&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000948.] <br /> ({{jez-njem|"In Übereinstimmung mit Nedic hat DM dtsch. Führung volle Unterstellung der Cetnik Verbände angeboten. Bei Geiselgestellung, Einstellung alle Innerserbischen Gegensätze und Angebot persönlicher Aussprache DM mit Sonderbevollm.Ausw.Amtes liegt allein Waffenforderung für den gemeinsamen Kampf vor. Serbische Regierung hat zugleich um Empfang bei Mil.Befh. Südost ersucht und wird dabei voraussichtl. Rücktrittsabsicht vortragen."}})</ref>}} Povodom Mihailovićevog predloga, 17. i 18. avgusta je održan sastanak na najvišem nivou u nemačkoj komandi Jugoistoka. Tu su još jednom sumirani Dražini predlozi: {{izdvojeni citat| a) Bezuslovno obećanje, da nijedan nemački vojnik neće biti napadnut od četnika. Davanje talaca. b) Zajednička borba isključivo protiv komunista u cilju uspostavljanja mira i reda. Nemci i četnici ne moraju biti neprijatelji. c) Neprijatelj br. 1 su komunisti i svi oni koji ih podržavaju ili ne sadejstvuju u borbi protiv komunista. d) Draža Mihajlović moli da ga se privuče organizovanju Srpskog dobrovoljačkog korpusa i organizovanju Dobrovoljačkog korpusa. e) Bilo kakva veza s partizanima je nemoguća. f) Draža Mihailović moli da se stvori prijateljskije raspoloženje, da bi se oslobodilo četnike, koji su uhapšeni u Srbiji, bez posredovanja četnika. g) U slučaju invazije nema borbe protiv Nemaca. Borba protiv komunista će se produžiti. Četnici hoće da spreče vezu partizana s invazionim trupama. h) Draža Mihajlović nema veze s Englezima. On i ne želi više da je ima, odgovarajući engleskom držanju prema srpskom narodu.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=581&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000576—000577.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Das Verhandlungsangebot des DM sieht folgende wesentlichen Punkte vor: <br /> a) Unbedingtes Versprechen, kein deutscher Soldat werde von Cetniken überfällen. Geiselgestellung. <br /> b) Gemeinsamer Kampf ausschliesslich gegen Kommunisten zur Herstellung von Ruhe und Ordnung. Deutsche und Cetniken brauchen nicht Feinde zu sein. <br /> c) Feind Nr. 1 sind Kommunisten und alle, die sie unterstützen oder im Kampfe gegen Kommunisten nicht mitwirken. <br /> d) DM bittet, ihn zu Ausbau des SFK und Aufbau Freikorps heranzuziehen. <br /> e) Irgendeine Verbindung mit Partisanen ist unmöglich. <br /> f) DM bittet zur Hebung freundschaftlicher Stimmung um Freilassung der in Serbien verhafteten Cetniken ohne Vermittlung der Cetniken. <br /> g) Im Invasionsfall kein Kampf gegen Deutsche. Kampf gegen Kommunisten wird weitergeführt. Verbindung der Partisanen zu Invasionstruppen wollen Cetniken verhindern. <br /> h) DM ohne Verbindung zu Engländern. Er will auch keine mehr haben, entsprechend engl. Verhalten gegen serb. Volk."}})</ref>}} Jedan iskaz<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=585&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000580.] ({{jez-njem|"Durchführung der Zusammenarbeit mit dem Cetnik–Banden, Ausbildung und Führung im Kampf wird den in erster Linie hierfür zuständigen Sicherheitsdienst und SD übertragen. Dieser ist allein für die politische Kampfführung vorgesehen, hat die engsten Verbindungen zu den Cetniks und führt in einem Raume, der als eine Art Heeresgebiet Domäne des Sicherheitsdienstes und des SD ist."}})</ref> sa ovog sastanka ubjedljivo svjedoči o uspostavljenim tijesnim vezama između [[Sicherheitsdienst|njemačkih obavještajnih struktura]] i četničke Vrhovne komande: {{izdvojeni citat|Sprovođenje sadejstva s četničkim bandama, obuka i komandovanje u borbi biće preneti Službi obezbeđenja i SD koji su u prvom redu nadležni za ovo. Ta je služba isključivo predviđena za političko vođenje rata, '''ima najuže veze s četnicima''' i komanduje na jednom određenom području, koje je, kao neka vrsta vojnog područja, domen Službe obezbeđenja i SD.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref>|Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 18. avgusta 1944. povodom ponude Draže Mihailovića za saradnju u borbi protiv NOVJ}} U izvještaju poslatom 20. avgusta 1944. godine iz Operativnog odjeljenja [[Beograd]] [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], navodi se da je za prijem kod vođe [[Treći Reich|Reich]]a [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] pripremljen zajednički referat feldmaršala [[Maximilian von Weichs|Maximiliana von Weichsa]], komandanta Jugoistoka i specijalnog opunomoćenika Ministarstva inostranih poslova na Jugoistoku [[Hermann Neubacher|Hermanna Neubachera]], na temu ''saradnje sa Dražom Mihailovićem i buduće politike u Srbiji'', kao i da je sa ovim upoznat feldmaršal [[Wilhelm Keitel]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frames no. 000971—000972.]</ref> Tog je dana sačinjena i službena bilješka u kojoj je sadržan sljedeći prijedlog: {{izdvojeni citat|Po predmetu ponude Nedić — Draža Mihailović, ministar Nojbaher predlaže da se organizacija četničkih jedinica prenese u nadležnost Višeg SS i policijskog vođe u Srbiji. Načelnik štaba komandanta Jugoistoka se saglasio s ovim predlogom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000972.] <br /> ({{jez-njem|"In der Angelegenheit Angebot Nedic – DM schlagt Minister Neubacher vor, die Organisation der Cetnik–Verbände dem Höh.SS–Pol.Führer in Serbien zu übertragen. Chef des Gen.Stabes–O.B.Südost ist mit diesem Vorschlag einverstanden."}})</ref>}} Sâm Neubacher je 20. avgusta uputio opširan izvještaj ministru vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]], u kojem je urgirao za prihvatanje ponude Nedić—Mihailović, navodeći da je Nedić garantirao da će se „pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak“. O odnosu Mihailovića i JVuO prema okupatoru od trenutka kada ga je Hitler imenovao ''Specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih djela za Jugoistok'', Hermann Neubacher piše: {{izdvojeni citat|U pogledu Draže Mihailovića, upućujem na svoje mnogobrojne ranije telegrame. Svoje dosledno antikomunističko držanje dokazao je nedvosmisleno, uprkos najvećem pritisku od strane Engleza, odrekavši se njihove pomoći u naoružanju dok su Englezi istovremeno, preteći naoružavali Tita. Iskustva poslednjih 12 meseci u pogledu njegovog držanja prema nemačkim oružanim snagama, dosadašnje zajedničke borbe na antikomunističkom frontu i dosadašnja ozbiljna ugroženost srpske nacije, koju on priznaje u punom opsegu, smatram dovoljnim osnovom za to da će D. M. održati reč koju nam je dao ako u ovom odlučujućem trenutku budemo pružili preko Nedića odlučujuću pomoć. Spreman sam, posle jednog ličnog razgovora sa D. M., da preuzmem odgovornost za to da nas taj čovek neće napasti s leđa i da će on sam učiniti bezopasnim one elemente svoga pokreta koji su nepouzdani u pogledu nas.<ref>AVII, Mikroteka, NAV, N—T—312, rol. 780, f. 371746.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_69.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje PORAZ MIHAILOVIĆEVIH SNAGA U SRBIJI I NOVI SPORAZUMI SA OKUPATOROM I KVISLINGOM MILANOM NEDIĆEM]</ref>}} Nakon [[Sporazum Nedića i Mihailovića 1944.|sastanka Draže Mihailovića i Milana Nedića]], ugovorenog 13. avgusta 1944. između majora [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] i [[Dragomir Jovanović|Dragog Jovanovića]] i održanog iste večeri u selu [[Ražani]] kod [[Kosjerić]]a,<ref>Радосав Р. Туцовић, Полицијски репресивни апарат нацистичке Немачке и његови домаћи инструменти: Анализа делатности Драгомира Јовановића и Аугуста Мајснера у окупираној Србији (1941–1944). Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, 2021, стр. 291—292.</ref> stvoreni su uslovi da se sve srpske nacionalističke oružane formacije ''de facto'' stave pod zajedničku komandu. Najviše vojne instance u [[Berlin]]u obavještavaju 25. avgusta 1944. Ministarstvo vanjskih poslova Trećeg Reicha da njihov specijalni izaslanik Neubacher u ujedinjenju „najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka“ vidi posljednju šansu da se „nacionalno srpstvo u srcu Balkana suprotstavi boljševicima“, tj. partizanima: {{izdvojeni citat|Srpske nacionalne jedinice su pod Nedićevom komandom, koga priznaje pokret Draže Mihajlovića, spremne za odlučnu borbu protiv komunizma. [...] d) Specijalni opunomoćenik sa punom odgovornošću veruje u Nedićevu lojalnost i u toj prilici vidi poslednju mogućnost da se nacionalno srpstvo suprotstavi boljševicima, e) Davanje odlučujuće pomoći Nediću, specijalni opunomoćenik je uslovio time da se posle ličnog dogovora sa D. Mihajlovićem preuzme odgovornost da ovaj neće udariti Nemcima u leđa. f) Na osnovu Firerovog naređenja od 29. 10. 43. o potrebi borbenog jedinstva protiv komunizma na Jugoistoku, specijalni opunomoćenik zamolio je opštu punomoć za političku mobilizaciju nacionalnog srpstva i istovremeno zatražio od vojnog rukovodstva da se bezodložno da pomoć u naoružanju. [...] Specijalni opunomoćenik zaključuje na osnovu informacije sa grčkog, albanskog i srpskog prostora da je moguća preorijentacija engleske partizanske politike... Zbog toga bi mogao pokret Draže Mihajlovića, koji se danas nudi Nemcima, ponovo da se orijentiše na Engleze. Ovo zahteva vezivanje Draže Mihajlovića i najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka na Nemačku, pre no što se Engleska na tom prostoru suprostavi sovjetskom napredovanju sredstvima građanskog rata. Ovo vezivanje je u ovom trenutku najveće izloženosti ovih snaga moguće pa izgleda da je opravdano preuzeti i rizik koji iz toga proizilazi.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_230.htm Obaveštenje generalštaba Vrhovne komande Vermahta od 25. avgusta 1944. ministarstvu inostranih poslova o razgovorima Milana Nedića sa komandantom Jugoistoka o saradnji Draže Mihailovića sa Nemcima u borbi protiv NOVJ]</ref>}} Specijalni nemački izaslanik Hermann Neubacher je ocenio da obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je dokazao on "da je toliki antikomunista, da je '''usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora''' pred slogom s crvenom stranom".<ref name="ReferenceB"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=575&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000570.] <br /> ({{jez-njem|"D.M. habe zweifellos bewiesen, dass er <br /> 1. Burgfrieden mit Besatzungsmacht halten will und <br /> 2. So sehr Antikommunist ist, dass er trotz Angeboten von englischer Seite einen Bettelgang beim Okkupator der Einigung mit der roten Seite vorgezegen hat. <br /> Zusicherungen D.M.'s auf loyale Einstellung sind ernst zu nehmen, da D.M. in antikommunistischer Frage stets konsequente Haltung eingenommen hat."}})</ref> Ovi pregovori završili su formulisanjem inicijative za formiranje srpske armije od 50.000 ljudi za borbu protiv komunizma kojom bi rukovodio [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]], a koju bi opremila nacistička Nemačka. Pored toga, Hitleru su specijalni izaslanik Neubacher i feldmaršal von Weichs prezentirali situaciju u Srbiji: „Četnici su u Srbiji od marta do avgusta 1944. izgubili u borbama sa komunistima oko 5.000 boraca, a prema nemačkoj okupacionoj sili u poslednje vreme nisu više neprijateljski raspoloženi. Oko 10.000 četnika bore se zajedno sa nemačkim trupama u južnoj Srbiji i to pod komandom nemačkog majora Vajela“.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref> Uz naglasak da će dato oružje „jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca“, vođa [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] je odbacio ovu inicijativu, formulisavši konačnu svoju odluku na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Zaključujući, Führer je ustanovio, da on a) nema ništa protiv “malih taktičkih manevara“ s pokretom DM, b) da zatraženo formiranje armije, koja bi bila jačine 50.000 ljudi, nikako ne bi moglo doći u obzir.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.] <br /> ({{jez-njem|"Abschliessend, stellte der Führer fest, daß er <br /> a) gegen "kleine taktische Manöver" mit der DM–Bewegung keine Bedenke habe, <br /> b) daß die Aufstellung der gefordeten 50 000 Mann starken Armee auf keinen Fall in Frage kommen könne."}})</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22. avgusta 1944. godine}} Ipak, u skladu sa idejom o formiranju srpskog korpusa pod komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]] koji bi se borio na strani Nemaca, [[6. septembra]] [[1944]]. [[Srpska državna straža]] i [[Srpska granična straža]] (ukupno oko 13.000 ljudi) stavljene su pod komandu Mihailovićevog komandanta Srbije generala [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]]. Potom su jedinice [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpska granična straža|Srpske granične straže]] 6. oktobra [[1944]]. sabrane su u Jagodini gde je od njih formiran [[Srpski udarni korpus]] sa tri divizije, koji je brojao oko 6.800 ljudi. Komanda Srpske straže i Granične straže predana je naredbom generala Felbera generalu [[Miodrag Damjanović|Miodragu Damjanoviću]], šefu Nedićevog kabineta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=875&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000871.] <br /> ({{jez-njem|"An den Präsidenten den serbischen Ministerrates Herrn Generaloberst Nedić. Herr Ministerpräsident! <br /> Ich bin damit einverstanden, dass der Generalmajor Damjanović mit der Führung der serbischen bewaffneten Verbände mit Ausnahme des SFK betraut wird. Dieses Korps muss meiner Auffassung noch in den bewährten Händen des General Mušićki [sic] bleiben. Mit dem Ausdruck meiner vorzüglichen Hochachtung."}})</ref> Damjanović je bio i glavni Mihailovićev pouzdanik u Nedićevoj upravi, te su se on i komandanti Straže odmah stavili pod Mihailovićevu komandu. Ove jedinice, preimenovane u Srpski udarni korpus Jugoslovenske vojske u otadžbini, pridružile su se tako drugim četnicima u povlačenju prema Sandžaku. Njihovo je savezništvo ipak bilo nesigurno i ubrzo će se raspasti.<ref>[https://znaci.org/00001/40_74.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNICI SE POVLAČE IZ SRBIJE]</ref> === Bitka za Srbiju (1944) === {{Poseban članak|Bitka za Srbiju 1944.}} [[Datoteka:Četnici i Nemci u Srbiji 1944.jpg|minijatura|Grupa nemačkih vojnika i četnika Draže Mihailovića u vreme proboja u Srbiju 2. proleterske i 5. krajiške divizije NOVJ.]] U povjerljivom izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 26. avgusta 1944. godine, analizirano je stanje na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] nakon objave rata Trećem Reichu od strane [[Bugarska|Bugarske]] te proglašenja neutralnosti [[Rumunija|Rumunjske]] (i jedna i druga su do tada bile potpisnicama [[Trojni pakt|Trojnog pakta]]), neposredno po ulasku jedinica [[Crvena armija|Crvene armije]] na teritorij dvije države. Oficiri Wehrmachta anticipiraju držanje četnika Draže Mihailovića u novonastaloj, kompliciranoj situaciji: {{izdvojeni citat|Ustanički pokreti na području Balkana – izuzev pokreta Draže Mihailovića – dobit će pojačan zamah, tako da ubrzo treba očekivati prekid svih vlastitih veza s cijelim južnim Balkanom. '''Pokret Draže Mihailovića predstavlja jedinu antiboljševičku organizaciju koja, uz odgovarajuću potporu, može biti dugoročno korisna našim interesima u borbi protiv boljševizma'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=874&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000870—000871.] ({{jez-njem|"Darüber hinaus werden die Aufstandsbewegungen im Balkan–Raum – abgesehen von der DM–Bewegung – verstärkten Auftrieb erhalten, so dass in Kürze mit einer Unterbrechung sämtlicher eigenen Verbindungen nach gesamtem Süd–Balkan gerechnet werden muss. Die DM–Bewegung stellt bei entsprechender Unterstüzung die einzige antibolschewistische Organisation dar, die im Kampf gegen den Bolschewismus auf längere Sicht unseren Interessen nutzbar gemacht werden kann."}})</ref>}} [[Bitka za Srbiju 1944.]] je bila zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu. Dejstva na tlu izvršavala je [[NOVJ]], a [[Saveznici]] su obezbeđivali borbeno sadejstvo, snabdevanje i pomoć iz vazduha. Četnici su se u ovim borbama našli direktno na strani [[Wehrmacht]]a. U to vreme, Saveznici su već promenili odnos prema [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevim]] snagama, a njihov prioritet u Jugoslaviji postalo je jačanje snaga [[NOVJ]] u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Ficroj Meklejn: RAT NA BALKANU, glava 11 - NOVI DOGOVOR |url=http://www.znaci.org/00001/1_11.htm |access-date=2023-08-14 |archive-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902100016/https://www.znaci.org/00001/1_11.htm }}</ref> Vrhovni štab NOVJ nameravao je da partizanske snage u Srbiji pomogne prodorom jačih snaga iz [[Bosna|Bosne]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Nemačka komanda, kao i Mihailović, bili su rešeni da to spreče. Ključnu fazu bitke za Srbiju predstavlja [[Durmitorska operacija|operacija »Rübezahl«]]. Njemačka Komanda Jugoistoka prikupila je za ovu operaciju sljedeće raspoložive snage: {{izdvojeni citat|''Predmet'': Planiranje »Ribecal«,  1.) Snage koje učestvuju: a) Južna grupa: glavni deo 1. brd. div., albanska milicija i delovi SS-divizije »Skenderbeg«, b) Bor[bena] grupa »Jugozapad«: 2 ojačana bataljona 181. peš. divizije sa III/13. SS-puka, c) S[evero] z[apadna] grupa: 2. puk Brandenburg (bez 1 bat.), 3/12. tenk. bat. z. b. V., CDK i četnici (Drinski korpus), d) S[everna] grupa: 14. SS-puk (bez III), e) I[stočna] grupa: Viša k-da III/363. puka, 696. bat. feldžandarmerije, delovi 297. izv. bat., 2/201. brig. jur. topova, f) Grupa »Krempler«, g) Padobranski lov. bat. »Brandenburg«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=491&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000486.] <br /> ({{jez-njem|"Betr.: Plannung "Rübezahl". <br /> 1.) Beteiligte Kräfte: <br /> a) Südgruppe: Masse 1. Geb. Div., alban. Milizen und Tle. SS–Div. Skanderbeg. <br /> b) Kgr. Südwest: 2 verst. Btlne. 181 J.D. mit III./SS–13 <br /> c) NW–Gruppe: 2. Rgt. Brandenburg (o. 1 Btln.) 3./Pz. Abt. z.b.V. 12, MFK, und Cetniks (Drina–Korps). <br /> d) N–Gruppe: SS–Rgt. 14 (ohne III.). <br /> e) O–Gruppe: Höh. Kdo. mit III./363, Feld Gend.Abt. 696, Tle. A.A. 297, 2./Stu. Gesch.Brig 201. <br /> f) Gruppe Krempler. <br /> g) Fallschirm–Jg.Btl. Brandenburg."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_108.htm Izveštaj Komandanta Jugoistoka od 12. avgusta 1944. Vrhovnoj Komandi Vermahta o sastavu borbenih grupa i njihovim pravcima napada u operaciji »Ribecal«], Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 4, dokument br. 108.</ref>}} [[NOVJ]] je nastojala da koncentriše snage na levoj strani [[Lim (reka)|Lima]] za proboj u [[Srbija|Srbiju]]. Nemačka [[Komanda Jugoistoka (Nemačka)|Komanda Jugoistoka]] je rešila da brani [[Srbija|Srbiju]] aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica [[NOVJ]] kroz [[Bosna|Bosnu]] prema zapadu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u [[Sandžak]]u i istočnoj [[Bosna|Bosni]] sračunatih na razbijanje koncentracija [[NOVJ]] i njihovo onesposobljavanje za ofanzivna dejstva. Snage [[JVuO]] sa velikim entuzijazmom učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant [[Srbija|Srbije]] protiv lokalnih partizana i povremenih prodora. Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu [[1944]],<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[Službena beleška oficira Abvera Komande Jugoistoka od 22. avgusta 1944. sa referisanja komandanta Jugoistoka Adolfu Hitleru, http://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230814062743/https://znaci.org/00001/4_12_4_112.htm |date=2023-08-14 }}] Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 112</ref> kada su se odvijala najintenzivnija i najmasovnija dejstva. U izvještaju Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. godine upućenom Vojnoupravnom komandantu Jugoistoka, konstatuje se ozbiljna političko-bezbjednosna kriza uzrokovana uspješnim partizanskim manevrom, tj. prodorom u Srbiju: {{izdvojeni citat|Započeo je očekivani veliki Titov napad na Srbiju. Dok su u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], na [[Drina|Drini]], pripremljene jedinice bile tako desetkovane našim akcijama da mu tamo samo slabe snage stoje na raspolaganju, dotle je jačim delovima Titovih jedinica, koje su bile u centralnom delu [[Crna Gora|Crne Gore]], oko 3 divizije, pošlo za rukom da upadnu u [[Južna Srbija|južnu Srbiju]] i da pređu dolinu [[Ibar|Ibra]]. One sada u rejonu između Ibra i [[Južna Morava|Južne Morave]], po sjedinjavanju sa tamošnje 3 srpske crvene divizije, ugrožavaju obe glavne saobraćajne arterije prema jugu. Slobodu pokreta ovih, oko 10.000 ljudi jakih i dobro naoružanih, združenih jedinica uspeli smo, istina u teškim borbama i uz mnogo gubitaka, pomoću nemačkih, bugarskih i srpskih snaga (četnici i [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]]) da suzimo; ipak, one su preslabe da bi, s obzirom na otkazivanje bugarskih jedinica, izborile odlučujuće uspehe.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_109.htm Izveštaj Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. komandantu Jugoistoka o vojno-političkoj i privrednoj situaciji u Srbiji]</ref>}} Koliki su značaj najviši okupacioni dužnosnici u Jugoslaviji pridavali upotrebi četničkih jedinicâ u borbi protiv snaga NOVJ, može se zaključiti i na osnovu jedne naredbe od 26. avgusta 1944. godine, koju potpisuje feldmaršal [[Maximilian von Weichs]]: {{izdvojeni citat| ''Naređenje komandanta Jugoistoka'' Suštinski zadatak [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]] i Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od sada pa nadalje jeste dovesti i držati sve četničke jedinice u Srbiji i Crnoj Gori u borbenom dodiru s crvenim snagama, kako im ne bi bilo dopušteno preuzimanje vlastite inicijative, koja bi zbog cjelokupne situacije mogla biti uperena i protiv Njemačke. Odbijanje borbe protiv komunista mora se odmah prijaviti kao prijeteći simptom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=13&rec=311&roll=191 NARA, T311, Roll 191, frame no. 000007.] <br /> ({{jez-njem|"Befehle OB.Südost <br /> Eine wesentl. Aufgabe Pz.AOk 2 und Mil.Befh.Südost ist ab sofort sämtl. in Serbien und Montenegro stehenden Cetnikverbände in Gefechtsberührung mit roten Kräften zu bringen und zu halten, um sie nicht zu einer eigenen Initiative die in Auswirkung der Gesamtlage auch gegen Deutschland gerichtet sein könnte gelangen zu lassen. Weigerung, dem Kampf gegen den Komm. aufzunehmen, ist als bedrohliches Symptom sofort zu melden."}})</ref>}} Uoči bitke sa partizanima, nemački Wehrmacht je snabdeo četnike svim raspoloživim zalihama italijanskog pešadijskog oružja i municije: {{izdvojeni citat|U nadovezi na dogovor od 15. 8. saopštava se, da se za izdavanje četničkim jedinicama mogu staviti na raspolaganje, u najboljem slučaju, sledeća oružja: 7.000 pušaka 6,5 mm (ital.) sa po 100 metaka, <br /> 50 teš. mitraljeza 8 mm (ital.) sa po 13.000 metaka, <br /> 42 laka bacača 4,5 mm (ital.) sa po 250 metaka. Upozorava se na to, da je time iscrpljena celokupna zaliha italijanske pešadijske municije u domenu Komandanta Jugoistoka i da se nove pošiljke mogu očekivati tek od oktobra 1944. godine i to u ograničenom obimu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=587&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000582.] <br /> ({{jez-njem|"Im Nachgang zur Besprechung vom 15.8. wird mitgeteilt, dass für Ausgabe an Cetnik–Einheiten äusserstenfalls folgende Waffen zur Verfügung gestellt werden können: <br /> 7 000 Gewehre 6,5 mm (i) mit je 100 Schuss, <br /> 50 s.M.G. 8 mm (i) mit je 13 000 Schuss, <br /> 42 le.Gr.W. 4,5 cm (i) mit je 250 Schuss. <br /> Es wird darauf aufmerksam gemacht, dass damit der gesamte Bestand an ital. Inf. Munition im Bereich O.B.Südost erschöpft ist und Neulieferung in beschränktem Maße erst ab Oktober 44 erwartet werden darf."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/4_14_4_228.htm Obaveštenje operativnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 16. avgusta 1944. obaveštajnom odeljenju o odobrenim količinama oružja i municije četničkim jedinicama]</ref>|Obaveštenje komande Jugoistoka o odobravanju oružja i municije četnicima (16. avgust 1944.)}} U nacrtu jednog izvještaja, sastavljenog od strane oficirâ Armijske grupe »F« u ljeto 1944. godine, sumira se iskustvo njemačkih okupacionih organa sa Mihailovićevim četnicima u [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupiranoj Jugoslaviji]]: {{izdvojeni citat|Dosadašnje držanje D.M.-a ima sljedeće karakteristike: a) Aktivna borba protiv komunista u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj, s tim što je ova borba zbog brojčane, a naročito materijalno-tehničke nadmoći komunista, uvijek rizična za snage D.M.-a, b) Neispunjavanje od Saveznika postavljenih specijalnih zadataka, c) Lokalna, ponekad vrlo aktivna saradnja sa njemačkim trupama, obavještajnim i ostalim okupacionim organima, d) Potpuna spremnost za izvršavanje taktičkih instrukcija izdatih od strane njemačkih oficira za vezu, e) Stalno ponavljanje zahtjeva za municijom i oružjem radi borbe protiv komunista, kao nagrada za dokazanu lojalnost.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=970&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000960.] <br /> ({{jez-njem|"Das bisherige Verhalten der DM–Bewegung ist gekennzeichnet: <br /> a) durch eine aktive Kampfführung gegen den kommunistischen Feind in Serbien, Kroatien und Montenegro, die bei zahlenmässiger und vor allem waffentechnischer Überlegenheit der kommunistischen Banden in jedem Falle mit einem besonderen Risiko für die DM–Kräfte verbunden ist, <br /> b) durch die Nichtausführung der von den Allierten generell und im Form von Spezialaufgaben gegebenen Sabotageaufträge, <br /> c) durch eine örtliche, z.Zt. sehr rege Zusammenarbeit der DM–Cetniks mit der deutschen Sicherungstruppe, den Abwehrorganen und den für Ausnutzung des Landes eingesetzten deutschen Dienststellen bezw. deren Organisationen, <br /> d) durch eine absolute Bereitwilligkeit, sich den taktischen Weisungen der deutschen Verbindungsoffiziere zu unterwerfen, <br /> e) durch die wiederholten Versuche, für bewiesene Loyalität Munition und Waffen zum Kampf gegen den kommunistischen Feind zu erhalten."}})</ref>}} Kada su partizani konačno uspeli da se probiju u Srbiju i krenu ka Beogradu, nastupila je panika u redovima okupatora i kvislinga/kolaboracionista: {{izdvojeni citat|Titovi partizani upali su u septembru 1944. u Srbiju i to na više mesta. Zapadni deo Srbije bio je potpuno nezaštićen. Tamo je bio stacioniran samo mali broj nemačkih policijskih jedinica, koje su, zajedno sa četnicima, tu i tamo još vodile borbe. Sa svih strana neprijatelj je krenuo ka Beogradu. U gradu je vladao mir. '''Mi smo sedeli u Beogradu ne na buretu baruta, nego smo se nalazili u njemu'''.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 164–165.</ref>|[[Hermann Neubacher]], “Sonderauftrag Südost”}} U izveštaju od 18. septembra 1944, komandant Jugoistoka feldmaršal Maximilian von Weichs jasno sagledava težinu situacije u kojoj su se našle okupacione snage u Srbiji usljed nezadržive partizanske ofanzive. Von Weichs smatra da se njemačkom vođstvu poput imperativa nameće nastavak saradnje sa Mihailovićevim četnicima: {{izdvojeni citat|Loša situacija u Srbiji: zbog pomanjkanja vlastitih snaga, napredovanje partizana se može još samo usporiti; politika upotrebe četnika pri tome je od nesmanjene važnosti, te će biti nastavljena svim sredstvima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=763&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000758.] <br /> ({{jez-njem|"Es kommt also darauf an, gegenüber den Banden in Serbien weiterhin mit unterlegenen Kräften eine Verzögerungstaktik zu betreiben in der Hoffnung, daß durch innerpolit. Gegensätze oder Versorgungsschwierigkeiten ihre Stoßkraft geschwächt wird. Ein Einspannen noch kampfbereiter Cetniks ist dabei von unverminderter Bedeutung u. wird mit allem Mitteln betrieben."}})</ref>|V. Weichs-ova ocjena situacije od 17.9.44 (18.9.44)}} Četnici su nudili okupatoru sadjejstvo u borbi protiv snaga NOVJ u zamjenu za municiju i naoružanje: {{izdvojeni citat|Više četničkih vođa s područja Beograda nudi se za borbu protiv komunista pri isporuci oružja i municije od strane Nijemaca.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=789&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: Kampfangebote mehrerer Cetnik–Führer Raum Belgrad gegen Kommunisten bei Waffen– und Munitionslieferung durch Deutsche."}})</ref>|Večernji izvještaj obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 19. septembar 1944. godine}} Krajem septembra 1944, četnici učestvuju s njemačkim jedinicama u borbi protiv partizana u raznim dijelovima Srbije. Tako u zapadnoj Srbiji, [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pod komandom potpukovnika [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]] i trupe Wehrmachta pokušavaju spriječiti prodor snaga NOVJ: {{izdvojeni citat|Zapadna i centralna Srbija: [...] Dijelovi Borbene grupe fon Jungenfeld prebačeni u Šabac, odakle su 26. septembra, u sadejstvu sa četničkom formacijom Račića, vršili napad na [[12. vojvođanski korpus NOVJ|12. korpus NOVJ]] koji nadire s juga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1027&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 001015.] <br /> ({{jez-njem|"West– und Mittel– Serbien: <br /> Tle. Kgr. v. Jungenfeld nach Sabac verlegt, von dort 26.9. im Zusammenwirken mit Cetnik–Verband Racic Angriff auf von Süd vordringendes XII. rotes Korps."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta od 25. septembra 1944. godine}} Ova elitna četnička formacija pomagala je okupatoru u zapadnoj Srbiji već početkom septembra te godine: {{izdvojeni citat|[[Požega (Srbija)|Požegu]] zauzele vlastite trupe u sadejstvu sa četnicima (Račića).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000246.] <br /> ({{jez-njem|"Pozega durch eigene Truppe in Zusammenwirken mit Cetniks (Racic) genommen."}})</ref>|Večernji izvještaj Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 6. septembar 1944. godine}} Pukovnik von Jungenfeld se nalazio na čelu 5. policijskog puka, sa štabom u [[Šabac|Šapcu]]. O saradnji visokih četničkih oficira sa Jungenfeldom, poput komandanta Kolubarskog korpusa JVuO kapetana Milorada Lapčevića, generala [[Svetomira Đukića]], komandanta Severnih pokrajina JVuO (tj. [[Vojvodina|Vojvodine]] i [[Slavonija|Slavonije]]) ili majora Ilije Orelja, u vezi sa planiranjem krupnije operacije protiv snagâ [[NOV i POJ]] u [[Srem]]u avgusta 1944. godine, general Dragoljub Mihailović je bio obaviješten od strane pukovnika Dragomira Radovanovića, delegata Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini za Vojvodinu: {{izdvojeni citat|Dobro je što je kapetan Lapčević postavljen za komandanta Sremske jurišne grupe, no on je svojim radom za poslednji mesec dana stalno radio sa nemačkim komandantom iz [[Šabac|Šapca]]. On — kapetan Lapčević je izvodio akciju u [[Kupinovo|Kupinskom]] kutu po zapovesti nemačkog komandanta iz Šabca, javno sa njim sedeo obilazio Kupinski kut naravno da su u ovom pogledu sudelovali đeneral Đukić i major Orelj. Major Orelj je potpuno zabrljao. Nezgodno je što se svuda prestavlja za Vašeg Delegata te u ime Vaše onako pijan naređuje i govori. Sve ovo vide ovi naši mladi komandanti koji vode ljude i koji treba da nose ceo teret borbe na svojim leđima. Oni nemogu da dozvole da im neko prebaci da su saradnici Nemaca. Kapetan Lapčević, đeneral Đukić i major Orelj mogli su i trebali da rade, ali samo tajno, a nikako javno svakog dana sedeti u kafani u s. [[Ušće (Obrenovac)|Ušće]] pored puta [[Obrenovac]]—Šabac, još đeneral Đukić sa đeneralskom kapom i t.d. Da umirim ove mlade ljude i da im objasnim da će se ovo zabraniti i da će se ako se šta radi, u buduće tajno raditi, trebalo je dosta vremena i muke.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_37.htm Izveštaj delegata Vrhovne komande za Vojvodinu od 22. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o akcijama protiv NOV i POJ u Sremu i o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Iz Armijske grupe »F« javljeno je 13. septembra 1944. godine da Mihailovićevi četnici pomažu okupacionoj sili i prilikom defanzivnih akcijâ u zapadnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Sjeverozapadna Srbija: Noćni napad crvenih bandi na [[Valjevo]] odbijen od strane četnika i vlastitih snaga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=553&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000550.] <br /> ({{jez-njem|"NW–Serbien: <br /> Nachtangriff roter Banden auf Valjevo durch Cetniks und eig. Kräfte abgeschlagen."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«) za 13. IX 1944.}} U [[Istočna Srbija|istočnoj Srbiji]] četnici su asistirali okupatoru pri zaštiti objekata od strateškog značaja za ratnu privredu Trećeg Reicha, čime je Nijemcima znatno olakšavana eksploatacija rudnih bogatstava u zemlji: {{izdvojeni citat|Napad bandi na rudnik uglja [[Bogovina]] odbijen od strane DM–jedinicâ i mešovite borbene grupe (Landesschützen iz [[Bor]]a i delovi 1. policijskog dobrov. bataljona).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=403&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289656.] <br /> ({{jez-njem|"BANDENANGRIFF AUF KOHLENBERGWERK BOGOVINA DURCH DM–VERBAENDE UND GEMISCHTE KGR (LDS AUS BOR UND TLE. POL. FREIW.BTL. 1) ABGEWIESEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 27. VIII 1944. godine}} Načelnik štaba Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kapetan [[Neško Nedić]] je 13. septembra izdao naredbu kapetanu Vojislavu Markoviću da u najtješnjoj vezi sa njemačkim okupacionim snagama odbace [[1. proleterska divizija|Prvu proletersku diviziju]] prilikom napada na Valjevo: {{izdvojeni citat|Tvoj korpus za sada ostaje za akciju prema Valjevu — prema komunističkoj grupi dejstvuje u Kolubari. Pošto ovu akciju vode uglavnom Nemci to će tvoja uloga biti da naslonom naših i u sporazumu sa njima izvršiš tučenje crvenih sugerišući Nemcima najpogodnija rešenja. Od Nemaca ćeš neposredno da se snabdevaš municijom, a glavni zadatak ti je da prisustvom uz nemačke trupe goniš i hvataš komuniste koje oni razbijaju.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_69.htm Naređenje načelnika štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 13. septembra 1944. komandantu 7. jurišnog korpusa da sadejstvuje s nemačkim trupama u odbijanju napada 1. proleterske divizije NOVJ na Valjevo]</ref>}} Istovremeno, Nijemci otpočinju s izvođenjem [[Operacija Cirkus|operacije »Cirkus«]] ({{jez-njem|Zirkus}}), čiji je cilj bio ovlađivanje [[Kolubara|kolubarskim]] pobrđem. Operacija je počela 24. septembra 1944, uz učešće [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije »Prinz Eugen«]], [[Brandenburger|1. puka »Brandenburg«]] (bez 1. bataljona), 202. tenkovskog bataljona, dijelova 5. policijskog puka i pripadnikâ Šumadijske i Kolubarske grupe korpusa JVuO.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.pdf Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref> Prethodnog dana, ispred Komande Jugoistoka je načelnik štaba Armijske grupe »F« general [[Arthur Winter]] uputio izvještaj kojim najavljuje početak operacije, napominjući da će se i brojne četničke jedinice boriti na strani Wehrmachta: {{izdvojeni citat|Početak "Cirkusa" 24. septembra. [...] Sve naše snage u sjeverozapadnoj Srbiji potčinjene su Borbenoj grupi fon Jungenfeld. U kruševačkom kraju uspješno napredovanje većih četničkih snaga, uz podršku 12. bataljona iz sastava [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], protiv crvenih bandi u području sjeverozapadno od Kruševca. Pothvat će biti nastavljen sa 6.000 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=941&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000931.] <br /> ({{jez-njem|"Beginn "Zirkus" 24.9. Durch Aufkl.– Vorstoss 1. Rgt. Brandenburg Arandjelovac stark feindbesetzt festgestellt. Sämtl. eig. Kräfte in NW–Serbien Kgr. v. Jungenfeld unterstellt. Raum Krusevac erfolgreicher Vorstoss stärkerer Cetnik–Kräfte, unterstützt durch 2./Pz.Abt.z.b.V.12 gegen rote Banden Raum NW Krusevac. Unternehmen wird mit 6000 Cetniks fortgeführt."}})</ref>|Povjerljivi izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 23. IX 1944.}} 1. oktobra 1944. godine, potpukovnik Dragoslav Račić i kapetan Neško Nedić naređuju potčinjenim zapovjednicima korpusâ iz sastava Četvrte grupe da, skupa sa njemačkim jedinicama, krenu u pomoć okupatorskom garnizonu u Šapcu koji je blokiran: {{izdvojeni citat|Drugoga oktobra u šest časova polaze u napad nemačke trupe: — Iz Šapca bataljon Brandenburga sa deset bornih kola, koji će se prikupiti na drumu šest kilometara severozapadno od Debrca (no ako most na Oridu bude porušen, ovaj bataljon krenuće na Vladimirce) odakle u 7,30 časova napada u pravcu sela Jalovik. — Iz Obrenovca ojačana četa pešadije sa tri tenka biće spremna za napad u 7,30 časova na Ušću i napašće preko Beljina ka selu Mesarci — Debrcu a potom selu Krniću. — Kolona iz Uba od dve čete pešadije i dva tenka, stoji spremna u sedam časova u Banjanima za napad pravcem selo Kožur — Krnić. Naše trupe će učestvovati sa jedinicama u napadu dok se ne očisti prostor Debrc — Jalovik — Krnić — Kožur, da bi potom produžile marš po zapovesti za prodor od prvog oktobra. NAREĐUJEM: 1. — Drugi jurišni korpus u sedam časova spreman u selu Ušće stupa u vezu sa nemačkom kolonom iz Obrenovca i napada sa njom zajedno. 2. — Treći korpus u sedam časova prikupljen u Banjanima stupa u vezu sa nemačkom kolonom sa Uba i napada sa njom zajedno. 3. — Valjevski korpus sa štabom grupe polazi iz Skele u 7 časova pravac Debrc, gde će se zadržati u rezervi. Radio vezu održavaće jedinice sa Štabom svakog časa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_79.htm Zapovest Štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 1. oktobra 1944. komandantima 2, 3. i 7. jurišnog korpusa za sadejstvo s nemačkim trupama u deblokadi Šapca]</ref>}} U septembru su kvislinške formacije [[Srpska državna straža|Srpska državna]] i [[Srpska granična straža|granična straža]] preformirane u [[Srpski udarni korpus]] (jačine 6.800), stavljen pod Mihailovićevu komandu.<ref>[http://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Izveštaj komandanta Armijske grupe "Srbija" od 4. novembra 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230714172817/https://znaci.org/00001/4_12_4_168.htm |date=2023-07-14 }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 168</ref> U prvoj polovini septembra, četničko-nemačka odbrana [[Srbija|Srbije]] sa zapada doživela je slom usled prodora [[NOVJ]]. Bitka za [[Srbija|Srbiju]] definitivno je rešena tokom oktobra [[Beogradska operacija 1944.|Beogradskom operacijom]], uz sadejstvo [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] sa oklopnim snagama [[Crvena armija|Crvene armije]]. No, i pored toga, JVuO je nastavila sadejstvovati sa Vermahtom: {{izdvojeni citat|Glavni štab DM-a premješten je u Bosnu usljed napredovanja komunista u Srbiji; međutim, povlačenje četničkih snaga iz Srbije u Bosnu još uvijek nije sprovedeno. Uprkos slabijoj borbenoj efikasnosti, Račićevi četnici nastavljaju borbu protiv komunista. Pod jakim komunističkim pritiskom, još se četničkih vođâ, uključujući i one iz ist. Srbije, izjasnilo spremnim za borbu protiv komunista zajedno s njemačkim Wehrmachtom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=101&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame 000095: Izvještaj o neprijatelju u Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Albaniji (Dodatak za savjetovanje kod načelnika štaba jugoistoka od 2. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Der Hpt.Stab DM ist infolge Vorrückens der Kommunisten in Serbien nach Bosnien verlegt worden, ein Abzug von Cetnik–Kräften aus dem Serbischen Raum nach Bosnien hat dagegen noch nicht stattgefunden. Trotz ihrer Unterlegenheit an Kampfwert stehen die Cetniks des Racic weiterhin im Kampf gegen die Kommunisten. <br /> Unter dem starken kommunistischen Druck haben sich weitere Cetnik–Führer, auch aus O–Serbien bereit erklärt, gemeinsam mit der Deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten zu kämpfen."}})</ref>|Izvještaj [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 2. oktobra 1944.}} {{izdvojeni citat|Četnička grupa [[Siniša Ocokoljić|Ocokoljića]] iz istočne Srbije osiguravala je pozadinu Müllerovom korpusu prilikom borbi protiv Rusa u rejonu okuka Dunava–Zaječar.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000562-000564: Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Die ostserbische Cetnikgruppe des Ocokoljic hat dem Korps Müller bei den Verteidigungskämpfen gegen die Russen im Raum Donauschleife–Zajecar Dienste zur Freihaltung der rückwärtigen Verbindungen geleistet."}})</ref>|Njemački izvještaj od 19. oktobra 1944.}} Opšta (pozitivna) ocjena o doprinosu četničkih snaga u borbi na strani njemačkog Wehrmachta tokom bitke za Srbiju, data je u izvještaju štaba [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], poslatom 21. avgusta 1944. godine Vojnom zapovjedniku Jugoistoka generalu [[Hans Felber|Felberu]]: {{izdvojeni citat|Njemačko vođstvo u Srbiji je stoga moralo tražiti pomoć većih dijelova četnika Draže Mihailovića. Oni su slabo naoružani i nedavno su teško pogođeni usljed izostanka obuke pojedinačnih boraca. Ipak, dobro su se borili, pretrpjeli su znatne krvave gubitke i mogu se označiti kao bezuslovno antikomunistički.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=985&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000975.] ({{jez-njem|"Die deutsche Führung in Serbien mußte sich daher schon bisher der Mithilfe stärkerer Teile der DM–Cetniks bedienen. Diese sind schlecht bewaffnet und infolge geringer Ausbildung des Einzelkämpfers in der letzten Zeit stark angeschlagen worden. Sie haben sich aber gut geschlagen, erhebliche blutige Verluste zu verzeichnen und können als unbedingt antikommunistisch bezeichnet werden."}})</ref>|Njemačka procjena brojnosti partizanskih, njemačkih i kvislinških jedinica u Srbiji (21. august 1944).}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije|Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J28413, Jugoslawien, deutscher Rückzug.jpg|thumb|Nemački vojnici se povlače iz Srbije.]] Tokom septembra [[1944]]. glavna četnička mobilna formacija u centralnoj i zapadnoj Srbiji, [[Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa]] pod komandom [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]], skupa sa drugim pridruženim jedinicama, poražena je od nadirućih snaga [[NOVJ]] i potisnuta prema [[Beograd]]u. Ove su jedinice Nemci tokom [[3. oktobra|3]], [[4. oktobra|4.]] i [[5. oktobra]] 1944. vozovima prebacili sa željezničkih stanica Topčider i Ripanj do [[Kraljevo|Kraljeva]].<ref name="ReferenceC">Ratko Parežanin; MOJA MISIJA U CRNOJ GORI, Rim, 1974, str. 17-18.</ref><ref>Radomir Milošević-Čeda: ZAKASNELI RAPORT, Interprint, Beograd, 1996, str. 78-79.</ref> {{izdvojeni citat|Noću, iza ponoći, između 3. i 4. oktobra 1944, krenuli smo iz Beograda, sa železničke stanice u Topčideru... Uveče sam se oprostio sa komandantom Korpusa, generalom Kostom Mušickim... Kod Mušickog je u tom trenutku bio [[Nikola Kalabić]], a u štabu Dobrovoljačkog Korpusa sam primetio i Neška Nedića... Došli su da se dogovaraju sa Dobrovoljačkom komandom i da traže opremu i ostalo. Na brzinu progovorio sam nekoliko reči sa Neškom Nedićem. U vozu su s nama putovali i Kalabićevi četnici. Rekoše nam da idu do Kraljeva, gde se vrši koncentracija četnika za borbu.<ref name="ReferenceC"/>|Nedićev ministar [[Ratko Parežanin]]}} O oštrini borbi koje su se vodile između snaga NOVJ, s jedne, te okupatorsko-kolaboracionističkih jedinica s druge strane, svjedoči i jedan njemački izvještaj neposredno pred [[Beogradska operacija|pad Beograda]]. U izvještaju se apostofira strateški značaj koji je, za odbranu glavnog grada Srbije, predstavljala bojišnica u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], koju su držale jedinice Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kojom je komandovao potpukovnik Račić: {{izdvojeni citat|Račićeva jurišna grupa korpusa, koja je u septembru u teškim borbama na savskom zavoju bila potisnuta iz područja Čačak–Požega–Užice zbog napredovanja Titovih snaga u zapadnoj Srbiji ka severu, probila se natrag u područje Užice–Požega–Čačak zapadno ka Drini u pojedinačnim grupama, trpeći velike gubitke, nakon što su nemačke snage raspoređene u ovom području povučene na [[Istočni front]]. Usled nedostatka municije i oružja te u odsustvu nemačkih snaga koje bi ga poduprle, Račić je od tada mogao izvoditi samo manje operacije protiv komunističkih grupa. <br /> Brzo napredovanje Rusa preko doline Morave do saobraćajnice Beograd–Kraljevo potpuno je promenilo situaciju kod četnika. Čini se da je bliski kontakt s nemačkim trupama bio poremećen brzim pokretima nemačkih trupa uzrokovanim borbama, tako da se s te strane teško mogao vršiti bilo kakav kontinuirani uticaj na četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000562.] <br /> ({{jez-njem|"Die im September durch den Nordvormarsch der Tito–Kräfte im westserbischen Gebiet aus dem Raum Cacak–Pozega–Uzice in harten Kämpfen gegen den Savabogen zurückgedrückte Sturmkorpsgruppe Racic hat sich nach Abzug der in diesem Raum eingesetzten deutschen Kräfte an die Ostfront wiederum unter starken Verlusten in Einzelgruppen in das Gebiet westlich der Drina und den Ausgangsraum Uzice–Pozega–Cacak durchgekämpft. Wegen Mangel an Munition und Waffen und im Hinblick auf das Fehlen deutscher Kräfte als Rückhalt hat Racic seitdem nur kleinere Aktionen gegen komm. Gruppen durchführen können. <br /> Das rasche Vordringen der Russen über das Moravatal bis zur Straße Belgrad–Kraljevo hat die Lage der Cetniks völlig verändert. Die Tuchfühlung mit der deutschen Truppe scheint durch die im Kampfverlauf notwendig gewordenen raschen deutschen Truppenverschiebungen unterbrochen zu sein, sodass von dieser Seite die Möglichkeit zu laufender Einwirkung auf die Cetniks kaum mehr bestand."}})</ref>|Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] za 23. oktobar 1944. godine ponovo se pominje da je povučena nova linija [[Istočni front|Istočnog fronta]], kao i da ona prolazi preko teritorije okupirane Srbije i [[Balkan]]a. Iz dokumenta se može zaključiti kako četnička formacija potpukovnika Dragoslava Račića sudjeluje u frontu kao dio osovinskih snagâ, što je njemačkom Wehrmachtu svakako olakšalo povlačenje jedinicâ iz Grčke: {{izdvojeni citat|Istočni front: <br /> Pokušaj očigledno slabijih snaga [neprijatelja] da sa juga opkole našu borbenu grupu zapadno od [[Kriva Palanka|Krive Palanke]]. Uništenje neprijateljske grupe 24 km severoistočno od [[Priština|Prištine]] (300 poginulih neprijateljskih vojnika; uništeno ili zaplenjeno brojno oružje, vozila i vojna oprema). Vazdušno izviđanje ukazuje na pokret jakih snaga iz područja [[Kragujevac|Kragujevca]] ka [[Gornji Milanovac|Gor. Milanovcu]]. Četnička grupa Račića blokira rejon [[Čačak]]–[[Kraljevo]]–[[Požega (Srbija)|Požega]]. Pokreti naših snaga radi povlačenja u oblast severozapadno od [[Beograd]]a i dalje se odvijaju bez ometanja od strane neprijatelja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=655&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000649.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Abendmeldung vom 23.10.1944. <br /> Ostfront: <br /> Umfassungsversuch eigener Kampfgruppe W Kriva Palanka mit anscheinend schwachen Kräften von S. Vernichtung einer Feindgruppe 24 NO Pristina (300 Feindtote, zahlreiche Waffen, Fahrzeuge und Kriegsgerät vernichtet oder erbeutet). <br /> Aus Raum Kragujevac nach Luftaufklärung Bewegung starker Kräften gegen Grn. Milanovac. Cetnik–Gruppe Racic blockiert Raum Cacak, Kraljevo, Pozega. Eigene Absetzbewegungen Raum NW Belgrad auch weiterhin von Feind nicht verstört."}})</ref>}} O »formiranju novog istočnog fronta« pišu 4. novembra 1944. i feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] i general [[Hans Felber]]. U izvještaju koji predstavlja svojevrsni pregled najvažnijih događaja za period avgust—novembar 1944, najviši oficiri Wehrmachta na teritoriji okupirane Jugoslavije računaju da se, pored četnika Draže Mihailovića, na strani Nijemaca u ovom »frontu« bore i [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] i [[Srpska državna straža|SDS]], zaključujući da je situacija kritična za okupatora i kolaboracioniste: {{izdvojeni citat|Uprkos mobilizaciji jedinica za uzbunu i koncentraciju neznatnih rezervi, uz bezobzirno ostavljanje otkrivenih širih delova zemlje, prodor Titovih snaga preko Ibarske doline prema jugoistoku Srbije u žestokim borbama nije mogao da bude sprečen. Grupa armija »F« je protiv Titovih snaga, pripremljenih u Crnoj Gori, bacila u borbu 1. brd. div.[iziju]. Izmičući njenom pritisku, druge Titove jedinice su početkom avgusta prešle jugozapadnu granicu Srbije. Isprva je namera vojnoupravnog komandanta Srbije bila da otkloni glavno ugrožavanje u jugoistočnoj Srbiji. U tu svrhu je 28. avgusta Komandi Grupe »Auleb« povereno komandovanje nad svima jedinicama koje su bile angažovane u jugoistočnoj Srbiji. Trebalo je da napad počne posle dovođenja 1. brd. div. iz Crne Gore. Tada je kapitulacija Rumunije od 23. 8. iz temelja izmenila situaciju u političkom i vojničkom pogledu. Na Dunavu i na granici Banata nastao je novi istočni front, a podređene bugarske snage otpale su i koncentrisale su se, napuštajući prostore koje su obezbeđivale, krajem meseca, duž glavne pruge od Velike Plane do Leskovca, u cilju odlaska za Bugarsku. Rus[ke] i srpske, kao i pol.[icijske] dobr.[ovoljačke] jedinice i četničke jedinice, koje su se do tada, uprkos svih razočarenja, borile na strani nemačkog Vermahta, postale su nesigurne, poslednje čak i delom neprijateljske. Situacija je zahtevala momentalnu mobilizaciju svih snaga koje su u tom prostoru stajale na raspolaganju, kao i dovođenje drugih nemačkih snaga iz ostalog jugoistočnog područja i njihovo angažovanje za formiranje novog istočnog fronta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref>}} U mjesečnom izvještaju Armijske grupe »F« ({{jez-njem|Heeresgruppe F}}) za oktobar 1944, poslatom Komandi Jugoistoka, konstatuje se da četnici u Srbiji nijesu u stanju održati svoje pozicije bez prisustva njemačkih okupacionih trupâ. Oficiri Wehrmachta tvrde da je „prebacivanje najvećeg dijela četničkih jedinica koje su se nalazile u sjevernoj i istočnoj Srbiji u suštini izvršeno da bi se izbjegli sukobi sa Rusima“, na čiju ih je „podmuklost“ upozorila Vrhovna komanda JVuO: {{izdvojeni citat|U borbi sa snagama 1. komun. korpusa koje su napredovale ka Beogradu, krajem septembra je Rudnički korpus [JVuO] u rejonu Lazarevca (32 km si. od Valjeva) potpuno uništen, dok je Kosmajski korpus uspio da se održi u rejonu sjeverno od Mladenovca (4 km j–ji. od Beograda). Nakon povlačenja njemačkih trupa, budući u nemogućnosti da zadrže dotadašnja operativna područja zbog premoći Rusa i komunista, četničke jedinice koje su se borile u sjeverozapadnoj i centralnoj Srbiji prebačene su do sredine oktobra na područje južno od Zapadne Morave.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001138.] <br /> ({{jez-njem|"Die Verlegung des grössten Teiles der in Nord– und Ostserbien befindlichen Cetnik–Einheiten wurde im wesentlichen zur Vermeidung von Zusammenstössen mit den Russen vorgenommem, vor deren Hinterlist das Obkdo. die Stäbe dringend warnte. <br /> Im Kampf mit den auf Belgrad vorgehenden Kräften des I.komm.Korps wurde Ende September das im Raum Lazarevac (32 NO Valjevo) stehende Rudnik–Korps völlig zerschlagen, während das Kosmaj–Korps sich im Raum Nord Mladenovac (4 SSO Belgrad) behaupten könnte. <br /> Angesichts der Unmöglichket, nach dem Abzug der deutschen Truppen die bisherigen Einsatzräume gegen die Übermacht der Russen und Kommunisten zu halten, wurden die in Nordwest– und Mittel– Serbien kämpfenden Cetnik–Einheiten biss Mitte Oktober in den Raum südlich der Westl. Morava verlegt."}})</ref>}} Izbijanje [[Crvena armija|Crvene armije]] na severoistočnu granicu Jugoslavije izazvalo je pometnju u četničkim redovima. Znatan deo četničkih trupa tokom septembra razbijen je od strane NOVJ u zapadnoj Srbiji. Sam [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]] sa manjom grupom boraca je nateran na povlačenje u Bosnu. Neki su pokušali da napadom na Nemce pred sam dolazak Crvene armije ponovo steknu saveznički status ([[Predrag Raković|Raković]], [[Dragutin Keserović|Keserović]], [[Dragoslav Račić|Račić]]), ali je i ovaj pokušaj bio kratkotrajan. Nakon neuspeha, glavnina se krajem oktobra koncentrisala u oblasti Ivanjice. Upravo u tom periodu vrh Armijske grupe E iz Grčke izbio je do [[Novi Pazar|Novog Pazara]]. Četnici su se priključili [[Proboj Armijske grupe E kroz Sandžak|prodoru Armijske grupe E kroz Sandžak]] u istočnu [[Bosna|Bosnu]]. {{Wikisource|Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.}} {{izdvojeni citat|Draža Mihailović će nastaviti borbu protiv komunizma. Njegove jedinice se već bore sa Titovim trupama i imaju djelomično vezu sa njemačkim jedinicama (pukovnik v. Jungfeld, general Müller). Sada je stvar u tome, kako upotrebiti četničke jedinice kao prethodnice i osiguranje za komunikacije prilikom predstojećeg izmještanja njemačkih trupa iz Srbije. Pritom se neće moći izbjeći da četnici, prateći moguće pokrete njemačkih trupa ka zapadu, ne dospiju na tlo Hrvatske.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=51&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"D.M. wird weiterhin Kampf gegen den Kommunismus führen. Seine Verbände stehen nach wie vor gegen den Titobanden und haben zum Teil auch die notwendige Bindung an die deutsche Truppe (Oberst von Jungfeld, General Müller). Es wird nunmehr darauf ankommen, die Cetniks bei den zu erwartenden Absatzbewegungen der deutschen Truppe in Serbien als eine Art Vorhut einzusetzen, die die rückwärtigen Verbindungen durch Kampf gegen die dortständigen kommunistischen Banden öffnen. Dabei ist nicht zu vermeiden, dass die Cetniks im Zuge möglicher Rückverlegung der deutschen Kräfte in Serbien nach Westen auf kroatisches Gebiet übertreten."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Prvog dana oktobra 1944, u Komandi Jugoistoka je održano savjetovanje na kojem je upozoreno na promjenljivo raspoloženje četnika prema njemačkoj oružanoj sili u okupiranoj Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Srbija: [...] Četničko držanje i dalje različito. Srbijanski četnici se bore zajedno sa Wehrmachtom protiv komunista. Čak je i sam Draža Mihailović tražio njemačko osiguranje za planirano prebacivanje svog štaba iz sjeverozapadne Srbije u područje jugozapadno od Beograda. Ovaj plan se ipak nije ostvario. Suprotno tome, četnici u Istočnoj Bosni, Hercegovini i južnoj Crnoj Gori su neprijateljski nastrojeni. Kreću se ka obali, kako bi u slučaju savezničkog iskrcavanja s njima uspostavili kontakt i dobili savezničku zaštitu od crvenih. Iz sigurnog izvora se doznaje da D.M. izričito osudio njihovo protivnjemačko držanje.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=111&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000105—000106.] ({{jez-njem|"Cetnik–Haltung weiterhin uneinheitlich. Serbische Cetniks kämpfen zusammen mit deutscher Truppe gegen komm. Banden. DM. selbst bat sogar um deutsche Hilfe zur Sicherung beabsichtigter Verlegung seines Hauptstabes von NW–Serbien in Raum SW Belgrad. Diese Absicht jedoch nicht durchgeführt. Demgegenüber feindselige Haltung der Cetniks im O–Bosnien, Herzegovina und S–Montenegro und Bewegung dieser Kräfte zur Küste in den Raum Dubrovnik mit dem Ziel, bei erwarteter engl.Landung Verbindung mit Allierten aufzunehmen und Schutz gegen Rote zu suchen. Nach S.Qu. bekannt, dass DM. die deutschfeidliche Haltung dieser Cetniks aussdrücklich missbilligt."}})</ref>|Izvještaj sa savjetovanja kod načelnika štaba Jugoistoka od 2. oktobra 1944 (1. oktobar 1944.).}} Koliki je stepen kontrole nad četničkim snagama u Srbiji uspjela ostvariti njemačka Komanda Jugoistoka, vidljivo je i iz zapisnika sa sastanka na vrhu, održanog neposredno pred početak [[Beogradska operacija|Beogradske operacije]] (8. X 1944), kada su zabilježene i riječi Višeg SS i policijskog vođe [[Hermanna Behrendsa]]: {{izdvojeni citat|Na pitanje g-dina feldmaršala [tj. [[Maximilian von Weichs|von Weichs]]a — prim.] postoji li mogućnost komunističkog ustanka u Beogradu, Viši SS i policijski vođa Obergruppenführer Behrends je odgovorio odrečno, ističući da su stalnim pročešljavanjem u posljednje vrijeme uklonjeni svi oni komunisti koji bi na bilo koji način mogli učestvovati u takvoj akciji. Na pitanje gdje se nalaze komunisti zatvoreni u koncentracioni logor, Behrends je odgovorio da su svi pobijeni. Na kraju je skrenuo pažnju na to da je u četničke redove uspio ubaciti dovoljno jake grupe Službe sigurnosti [SD-Sicherheitsdienst], koje imaju ostati sa četnicima i ubuduće. Na to je glavnokomandujući primijetio da je samo to dovoljan razlog zašto bi se vodstvo nad četnicima trebalo povjeriti isključivo Višem SS i policijskom vođi.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=52&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"Die Frage des Herrn Feldmarschall an den Obergruppenführer Behrends, ob er mit einem kommunistischen Aufstand in Belgrad rechne, verneinte dieser unter Hinweis darauf, dass er in letzter Zeit durch dauernde Durchkämmungen alle irgendwie für einen Putsch infrage kommenden Kommunisten beseitigt habe. Die Frage nach dem Verbleib der im Konzentrationslager erfassten Kommunisten beantwortete er dahingehend, dass diese alle umgelegt seien. Abschliessend wies Obergruppenführer Behrends noch daraufhin, dass er bei den Cetniks ausreichend starke SD—Kommandos eingebaut habe, die bei den Cetniks verbleiben würden. Von seiten O.B.Südost wurde daraufhin festgestellt, dass allein schon durch diese Tatsache die weitere Führung der Cetnikverbände durch den Höh.SS und Pol.Führer gegeben sei."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Nakon poraza u [[Bitka na Jelovoj gori|bici na Jelovoj gori]], Vrhovna komanda JVuO na čelu sa Dražom Mihailovićem obrela se u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]]. Potpukovnik [[Zaharije Ostojić]], komandant Istaknutog dela štaba Vrhovne komande, šalje 30. septembra 1944. komandantu Zlatiborskog korpusa kapetanu Dušanu Radoviću (pseudonim »Kondor«) upozoravajuću depešu: {{izdvojeni citat| ''Za Kondora — ultra urgent'' Imam obaveštenje da ste Vi, [Miloš] Marković i [Filip] Ajdačić upućeni u [[Višegrad|višegradski]] srez sa specijalnim zadatkom i da ćete isti izvršiti u punoj vezi sa [[Gestapo]]m i Švabama. Vaši ljudi pričaju da su kaznena ekspedicija. Još u toku današnjeg dana očekujem Vaše objašnjenje, jer ću u protivnom preduzeti potrebno, a narod i istorija reći će ko je izdajnik?<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_133.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša Istaknutog dela štaba Vrhovne komande od 7. avgusta 1944. do 7. januara 1945. godine]</ref>}} Jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[NOVJ]] u prvoj polovini oktobra [[1944]]. zaposele su komunikaciju dolinom [[Morava (reka)|Morave]] između [[Vranje|Vranja]] i [[Velika Plana|Velike Plane]], što je otežalo [[Proboj Armijske grupe "E" iz Grčke 1944|proboj Armijske grupe "E" iz Grčke]]. Ova formacija time je bila usmerena na komunikaciju [[Skoplje]] - [[Kosovska Mitrovica]] - [[Raška]], odnosno dolinom [[Ibar (reka)|Ibra]], i zatim na otvaranje puteva prema [[Sarajevo|Sarajevu]] pod borbom. Tokom ovog četvoromesečnog proboja saradnja između Armijske grupe "E" i četnika iz [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]] imala je više vidova. U izvještaju [[91. armijskog korpusa]] Wehrmachta od 25. oktobra 1944. godine, što ga je potpisao general [[Werner von Erdmannsdorf]],<ref>NARA, T314, Roll 1360, frame no. 000889.</ref> odato je svojevrsno priznanje generalu Mihailoviću i njegovim četnicima kao najvrjednijim antikomunističkim (sa)borcima na čitavom okupiranom području [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]: {{izdvojeni citat|Među antikomunističke grupe u Srbiji spadaju i sljedbenici srpskog pukovnika Draže Mihailovića [Mihailović je unaprijeđen u čin generala još decembra 1941. — prim.] i neke nezavisne četničke jedinice (četnik — borac za slobodu). Pukovnik Draža Mihailović igra u Srbiji ulogu sličnu onoj koju igra general [[EDES]]-a [[Napoleon Zervas|Zervas]] u Grčkoj. On jeste anglofil, ali i apsolutno antikomunistički nastrojen. Na osnovu njegova antikomunističkog stava, saradnja [četnika i Nijemaca] u borbi protiv Titovih komunističkih bandi bila je uglavnom zadovoljavajuća. Srbin je dobar vojnik i u tom pogledu nalazi se na prvom mjestu na Balkanu. Disciplinovan je, žilav i uporan, te stoga stoji iznad prosječnog Grka. Srpske bande se bore žešće od Grka i imaju se više cijeniti od grčkih bandita. Njihovo naoružanje je dobro.|Uputstvo za srpsko-albansku teritoriju, izdato od strane Obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa, 25. X 1944.}} Prilikom proboja od [[Sjenica|Sjenice]] prema [[Prijepolje|Prijepolju]] [[24. oktobra|24]]-[[31. oktobra]] [[1944]]. Nemci su nastupali zajedno sa borcima [[Srpski udarni korpus|Srpskog udarnog korpusa]] protiv snaga [[37. sandžačka divizija|37. sandžačke divizije]]. Od Prijepolja se glavnina [[Armijska grupe "E"|Armijske grupe "E"]] kroz Sandžak usmerila na pravac Prijepolje — Višegrad — Rogatica — Sarajevo. Jednim motorizovanim bataljonom Nemci su 1. novembra otvorili su put Prijepolje - Pljevlja, i usmerili celokupne četničke snage iz [[Srbija|Srbije]] na pravac [[Sjenica]] — [[Prijepolje]] — [[Pljevlja]] — [[Goražde]]. Time su iskoristili snage [[JVUO]] iz Srbije kao svoju levu pobočnicu. Nakon toga, svojim napadom na NOVJ u pravcu Tuzle ([[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944]]) sadejstvovale su snagama [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] u njihovom proboju na sever. U dnevnom izvještaju za 13. novembar 1944. o situaciji na teritoriji okupirane Jugoslavije iz štaba Armijske grupe »F«, u paragrafu naslovljenom “Njemačke i savezničke trupe“, navodi se, očigledno na osnovu presretnute komunikacije snaga NOVJ, da se general Dragoljub Mihailović nalazi u rejonu [[Sjenica|Sjenice]] sa „aktivnim jugoslovenskim generalom” (moguće da je riječ o [[Miroslav Trifunović|Miroslavu Trifunoviću]]).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=719&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001217.] <br /> ({{jez-njem|"I. Deutsche und verbündete Truppen. <br /> Draza Mihajlovic befindet sich mit einem aktiven jugosl. General im Sjenica. (VII.mont.Brig. an 3.Div. 4.11.)"}})</ref> Dok komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] general [[Aleksander Ler|Ler]] u svom pregledu brojnog stanja od [[16. novembra]] [[1944]]. ubraja 10.000 četnika Pavla Đurišića u vlastite (njemačke) trupe,<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_174.htm Pregled brojnog stanja jedinica potčinjenih Grupi armija »E« na dan 16. 11. 1944. godine, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII — dokumenti Nemačkog rajha, knjiga 4], Vojnoistorijski institut, Beograd — dokument br. 174.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frames no. 000376—000377.]</ref> dotle se za četnike iz Srbije u izveštaju poslatom Vrhovnoj komandi u [[Berlin]]u kaže da se "drže u senci Vermahta". Nevoljno savezništvo veoma dobro ilustruje i sljedeći izveštaj: {{izdvojeni citat|[General] [[Miroslav Trifunović|Trifunović]] sa oko 18.000 četnika [[Dragoslav Račić|Račića]] i [[Dragutin Keserović|Keserovića]], uporedno sa nem. pokretima u rejonu [[Prijepolje]]. Pravac marša [[Foča]]. U početku učešće u borbenim dejstvima na nemačkoj strani (zaštita bokova). U poslednje vreme samo saputnici. Utisak: dokle god postoje zajednički interesi — uopšte mir. Ako vide mogućnost uspeha, bezuslovno treba očekivati prepade na nemački [[Vermaht]], naročito na odvojene grupe. <br /> Moli se da se dostavi rezultat pregovora DM — [[Hermann Neubacher|zastupnik Ministarstva spoljnih poslova]].<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"2.) Trifunovic mit ca. 18000 Cetniks des Racic und Keserovic gleichlaufend mit dt. Bewegungen im Raum Prijepolje Marschrichtung Foca. Anfangs Teilnahme an Kampfhandlungen auf deutscher Seite (Flankenschutz). Neuerdings nur Mitläufer. Eindruck: Solange gleichlaufende Interessen im allgemeinen Ruhe. Wenn erfolgversprechend, Überfälle gegen deutsche Wehrmacht, besonders Splittergruppen, unbedingt zu erwarten. <br /> 3.) Um Übermittlung des Verhandlungsergebnisses DM – Vertreter AA wird gebeten."}})</ref>}} Načelnik štaba Armijske grupe »E« general-major [[Erich Schmidt-Richberg]] piše 5. decembra 1944. godine o pokušajima da se s četnicima Draže Mihailovića nađe, u vrijeme zajedničkog povlačenja, obostrano korisno rješenje u smislu nastavka saradnje u borbi protiv snagâ [[NOV i POJ]]: {{izdvojeni citat| ''Borbenoj grupi pukovnika Bemera <br /> Glavni štab [[V SS brdskog korpusa]]'': 1) Pošto nemačka Vrhovna komanda sa opunomoćenicima DM već pregovara (preko izaslanika pukovnika [[Gojko Borota|Borote]]), molimo da se generalu Trifunoviću predoči da sačeka uputstva od svog pretpostavljenog starešine. 2) Utvrđivanje neke neutralne zone ist. od [[Sokolac|Sokolca]] ne može se dovesti u sklad sa nemačkim planovima. 3) Ostali predlozi DM već su dostavljeni. 4) U držanju nemačkog Vermahta, koje je ranije utvrđeno, prema četnicima ništa se nije promenilo. Nemački Vermaht ima nameru da zadovolji potrebe četnika u što većoj meri uzimajući u obzir i pružanje materijalne pomoći.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=868&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000862.] <br/> ({{jez-njem|"An Kampfgruppe Oberst Böhmer nachrichtl.: <br /> Gen.Kdo.V.SS-Geb. Korps (durch Schreiben, 2. Ausf.) <br /> 1.) Da deutsches Okdo. nur mit einer DM Vertretung verhandeln kann, und dies bereits geschiet (von entsandter Oberst Borota), wird gebeten, dass General Trifunovic nahezulegen, Weisungen seiner vorgesetzten Stelle abzuwarten. <br /> 2.) Festlegung eines neutralen Raumes ostw. Sokolac läst sich mit deutschen Planungen nicht in Einklang bringen. Entsprechende andere Vorschläge wurden bereits DM übermittelt. <br /> 3.) An dem ursprünglich festgelegten Verhalten der deutschen Wehrmacht gegenüber den Cetniks hat sich nichts geändert. <br /> 4.) Die deutsche Wehrmacht wird versuchen, den Bedürfnissen der Cetniks weitgehend gerecht zu werden und beabsichtigt hierzu auch materielle Hilfeleistung."}})</ref>}} U posljednjim mjesecima okupacije Jugoslavije, dužnosnici njemačkog Wehrmachta mogli su dati konačni i zaokruženi sud o karakteru kolaboracije JVuO sa okupacionim snagama. Tako uputstvo iz štaba 91. armijskog korpusa od 26. decembra 1944. godine sadrži veoma iznijansirano tumačenje kvaliteta dosadašnje njemačko-četničke saradnje, prvenstveno uslovljene spoznajom da [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] predstavlja zajedničkog neprijatelja. Pored toga, oficiri iz štaba 91. koprusa analiziraju kako se može proći s najmanje političke štete usljed stalno prisutnog antagonizma između vlasti NDH i četnikâ, preporučajući oprez u odnosima s potonjima zbog njihovih neprekinutih veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]: {{izdvojeni citat|Srpski četnici: <br /> Upotreba četničkih jedinica dala je u raznim oblastima dobre rezultate. Poznavanje zemljišta od strane četnikâ i njihove izviđačke aktivnosti protiv Titovih snaga od koristi su njemačkom Wehrmachtu. Međutim, oslanjanje četnika na njemački Wehrmacht proizilazi isključivo iz činjenice da su inferiorni u odnosu na Titove snage — [[Angloamerika|angloamerička]] oružana intervencija bi ih navela da odmah promijene kurs. Njihovi pokušaji da se svrstaju uz angloameričkog neprijatelja se nastavljaju. Stoga se savjetuje veliki oprez kada se postupa sa četnicima. Za vlastiti stav prema četnicima presudno je sljedeće: <br /> 1) Upotreba četničkih jedinica mora se sprovesti na način tako da, u slučaju nagle promjene kursa, šteta ostane u granicama podnošljivog; <br /> 2) Nijemci moraju iskoristiti neprijateljstvo između četnika i boljševičkih bandi; <br /> 3) Saradnja s četnicima od slučaja do slučaja u zamjenu za opskrbu borbenom municijom, zdravstvenu njegu i snabdijevanje namirnicama, ukoliko su dostupne; <br /> 4) Cjelokupno hrvatsko stanovništvo mrzi četnike; kompromis između njih i hrvatskih vlasti (posebno ustaša) teško da je moguć. Stoga, moramo spriječiti njihov upad na hrvatski teritorij, posebno između [[Drina|Drine]] i [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Prelazak [natrag] preko Drine u Srbiju, naročito od strane četnika iz Stare Srbije [misli se na teritoriju Nedićeve Srbije — prim.], treba podržati, jer se time izbjegava konflikt s NDH. Na hrvatskom tlu, taktički nužan kontakt s četnicima tokom operacija protiv Titovih snaga treba održati što je moguće više neprimjetnijim, s obzirom na odnos s ustašama; <br /> 5) Postojeća mržnja između srpskih četnika i [[Bošnjaci|Muslimana]] zahtijeva poseban oprez tokom pregovora s obje strane i njihovog upošljavanja, jer će se i jedna i druga strana ili povući ili odmah zauzeti neprijateljski stav ako se za takve pregovore sazna; <br /> Da li se četnici mogu iskoristiti u njemačku svrhu u borbi protiv Titovih bandi, '''čime bi se uštedjela njemačka krv''', zavisiće od razumnog i vještog pregovaranja s njima.<ref>[https://znaci.org/ok/T317.php?sta1=etni&sta2=D.M&idem=1404 NARA, T314, Roll 1630, frame no. 000770.] <br /> ({{jez-njem|"Die serbischen Cetniks. <br /> Der Einsatz von Cetnik–Verbänden hat in verschiedenen Gebieten guten Ergebnissen geführt. Von Nutzen für die Deutsche Wehrmacht ist die Landeskenntnis der Cetniks und ihre Aufklärungstätigkeit den Titobanden gegenüber. <br /> Anlehnung der Cetniks an die Deutsche Wehrmacht beruht jedoch nur auf die Tatsache, daß sie den Titokräften unterlegen sind: ein bewaffnetes angloameriknisches Eingreifen wird ihr sofortiges Umschwenken veranlassen, Ihre Versuche, sich dem angloamerikanischen Gegner zu nähern, laufen weiter. Große Vorsicht den Cetniks gegenüber ist daher angebracht. <br /> Für die eigene Haltung den Cetniks gegenüber ist maßgebend: <br /> 1.) Der Einsatz der Cetnik–Verbände ist so durchzuführen, daß bei plötzlichem Umschwenken der Schaden in erträglichen Grenzen bleibt. <br /> 2.) Die Feindschaft zwischen den Cetniks und bolschewistischen Banden muß deutscherseits ausgenützt werden. <br /> 3.) Zusammenarbeit mit Cetniks von Fall zu Fall gegen Bereitstellung von Gefechtsmunition, sanitäre Betreuung und Verpflegung, soweit diese vorhanden. <br /> 4.) Die Cetniks sind bei der gesamten kroatischen Bevölkerung verhasst, ein Ausgleich zwischen ihnen und den kroatischen Dienststellen (bes. Ustascha) ist kaum möglich, daher muss ein Eindringen in den innerkroatischen Raum insbesondere zwischen Drina und Bosna unsererseits verhindert werden. Ein Übertritt insbesondere der altserbischen Cetniks über die Drina nach Serbien ist zu unterstützen, da so Konflikt mit Kroatien vermieden wird. Auf kroatischem Boden ist taktisch notwendige Fühlung mit Cetniks bei Einsatz gegen Titobanden im Hinblick auf Verhältnis zur Ustascha möglichst wenig in Erscheinung treten zu lassen. <br /> 5.) Der bestehende Haß zwischen serbischen Cetniks und Muselmanen verpflichtet bei Verhandlungen und Einsatz beider Teile zu besonderer Vorsicht, da bei Bekanntwerden solcher Verhandlungen beide Parteien entweder abspringen oder sofort eine feindselige Haltung einnehmen werden. <br /> Von einer verständnisvoll und geschickt geführten Verhandlung mit den Cetniks wird es abhängen, ob diese durch Einsatz gegen Titobanden für deutsche Zwecke nutzbar gemacht werden können, somit also deutsches Blut gespart werden kann."}})</ref>|Uputstvo načelnika štaba 91. armijskog korpusa o „srpskim četnicima“ iz decembra 1944.}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore|Pavle Đurišić|Crnogorski dobrovoljački korpus}} [[File:Spisak vlastitih trupa njemačke Armijske grupe E 1944, decembra 1944.jpg|thumb|Spisak trupa njemačke Armijske grupe »E« iz decembra 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000376.]</ref> Na spisku se nalazi i “10.000 Crnogoraca“ ({{jez-njem|"10.000 Montenegriner"}}). Riječ je o četnicima [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] (tj. CDK), koji su se povlačili zajedno sa okupacionim snagama.]] Dok su srbijanski četnici sadjejstvovali snagama Armijske grupe »E« u njihovom proboju na sjever, četnici iz Crne Gore uzeli su učešća u [[Proboj XXI brdskog korpusa iz okruženja|proboju XXI brdskog korpusa iz okruženja]]. Jedinice crnogorskih četnika, koje su od Njemaca takođe preformirane u dobrovoljačke pukove ("[[Crnogorski dobrovoljački korpus]]"), borile su se u sastavu njemačkog [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. brdskog korpusa]] između [[Danilovgrad]]a i [[Cetinje|Cetinja]] rame uz rame sa njemačkim vojnicima. Ove snage učestvovale su zajedno sa njemačkim snagama u operacijama protiv NOVJ ([[Operacija Frilingservahen aprila 1944|Frilingservahen]], [[Operacija Ribecal avgusta 1944|Ribecal]]). Komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe "E"]] je u svom izvještaju od ove četnike ubrojao u brojno stanje svojih jedinica: {{izdvojeni citat|C. D. K. od 3 puka, pod komandom potpukovnika [[Pavle Đurišić|Đurišića]], formiran neposredno od strane K-de 2. OkA ([[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]]), bio je do sada u službenom pogledu potčinjen K-di 2. OkA a u snabdevačkom i taktičkom pogledu 181. peš. div., koja je trebalo da se obimno uključi u obuku. [...] C.D.K. se do sada dokazao u borbi protiv komunista, ali je upitna njegova pouzdanost prema njemačkom Wehrmachtu zbog Đurišićeva kontradiktornog stava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=825&rec=314&roll=664 NARA, T314, Roll 664, frame 000817.] <br /> ({{jez-njem|"M.F.K. zu 3 Rgt. unter Führung Oberstleutnant Djurisic, wurde von Pz.AOK 2 unmittelbar aufgestellt, unterstand bisher truppendienstlich Pz.AOK, versorgungsmässig und taktisch 181.Inf.Div., die sich ausbildungsmässig weitgehend einzuschalten hatte. <br /> M.F.K. im Kampf gegen Kommunisten bisher bewährt, jedoch in seiner Zuverlässigskeit gegenüber der deutschen Wehrmacht durch widerspruchsvolle Haltung Djurisic fragwürdig."}})</ref>|Izvještaj Komande 21. brdskog korpusa Komandi Grupe armija "E" od 23. septembra 1944. godine}} O odluci komandanta Crne Gore, Boke i Sandžaka JVuO potpukovnika Pavla Đurišića da slijedi kolonu njemačkih armijâ pri povlačenju s Balkana, te o značajnoj pomoći pruženoj okupatoru od strane crnogorskih četnika tom prilikom, piše u svojim ratnim memoarima i [[Hermann Neubacher]]: {{izdvojeni citat|On je bio opasan nemački saveznik. Meni je uvek bilo savršeno jasno da bismo mi za Pavla Đurišića, u slučaju invazije zapadnih sila na Balkan, ponovo postali njegov najveći neprijatelj. Kada je započelo povlačenje nemačkih trupa iz Crne Gore, Pavle Đurišić je krenuo sa njima. Tokom napornih marševa po planinskom terenu, tokom operacije povlačenja prolazili smo i kroz područja koja su kontrolisali partizani. Njegove trupe vodile su borbu sa partizanima i time nemačkim trupama olakšale evakuaciju sa tog prostora. Kasnije je Pavle Đurišić sklopio ugovor sa ustaškim trupama Ante Pavelića, da bi mogao da prođe sa svojim jedinicama kroz Hrvatsku i Istru. Tamo su se već nalazile i druge četničke jedinice, kao i Ljotićevi dobrovoljci.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN], str. 176—177.</ref>|[[Hermann Neubacher]]}} === Prelazak sa Nemcima u Bosnu (1944-1945) === {{main|Proboj Armijske grupe E kroz istočnu Bosnu|Četnička ofanziva u istočnoj Bosni 1944.|Bosanska golgota}} [[File: Četnički oficir Dinarske divizije, SS-Sturmbannführer Ernst Lerch i neidentificirani SS-Hautsturmführer tokom ofanzive protiv IX. korpusa.jpg|thumb|Oficir [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije JVuO]], SS-Sturmbannführer [[Ernst Lerch]] i neidentificirani SS-Hauptsturmführer tokom ofanzive protiv [[9. korpus NOVJ|9. korpusa NOVJ]] u Sloveniji, mart 1945. godine<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2016/05/bk0164.html Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0164 | Photo | Höherer SS- und Polizeiführer Adriatisches Küstenland]</ref>]] [[Armijska grupa "E"]] imala je u planu otvaranje komunikacija kroz istočnu Bosnu, pa je krajem novembra jedna njena divizija ([[11. poljska vazduhoplovna divizija (Nemačka)|11. poljska vazduhoplovna divizija]]) započela napad pravcem od [[Rogatica|Rogatice]] prema [[Zvornik]]u, protiv snaga [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg udarnog korpusa]] [[NOVJ]]. Međutim, kako su tokom ofanzive [[NOVJ]] i Crvene armije od 3. decembra nemačke pozicije na [[Sremski front|Sremskom frontu]] ozbiljno ugrožene, ova divizija hitno je izvučena i transportovana prugom [[Sarajevo]] - [[Slavonski Brod]] na [[Sremski front]]. Na njeno mesto usmerena je glavnina četnika iz [[Srbija|Srbije]]. U izvještaju Operativnog odjeljenja u [[Sarajevo|Sarajevu]] Armijske grupe »E« od 10. decembra 1944, koji potpisuje potpukovnik Warnstorff, istaknuto je: {{izdvojeni citat| Telegram 34. i 91. arm. korpusu, 5. SS-brd. arm. korpusu i Korpusnoj grupi »Kibler«: 1) Četnici na maršu u širi rejon Valjeva privremeno će preći preko područja Rogatica — Ljubovija — Zvornik — Kladanj. 2) DM garantuje najlojalnije držanje prema nemačkim jedinicama i nudi saradnju. Znak raspoznavanja za saradnju između nemačkih jedinica i četnika je: Mitrovica. 3) Četnike u što većoj meri koristiti za službu izviđanja. Materijalna pomoć može im se obezbediti u ograničenim razmerama ukoliko se stave na raspolaganje za borbu protiv bandi. 4) K-da Grupe armija obavestila je hrvatske vlasti o navedenom kretanju.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=998&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000992.] ({{jez-njem| <br /> "1.) Cetniks überschreiten auf dem Marsch in den Großraum Valjevo vorübergehend das Gebiet Rogatica – Ljubovija – Zvornik – Kladanj. <br /> 2.) DM hat loyalste Haltung gegenüber deutscher Truppe zugesichert und bietet Zusammenarbeit an. Kennwort zwischen deutscher Truppe und Cetniks für Zusammenarbeit ist "Mitrovica". <br /> 3.) Die Cetniks sind weitgehend für Erkundungsaufträge zu verwenden. Materielle Hilfe darf ihnen in beschränktem Ausmaß gewährt werden, soweit sie sich zum Kampf gegen die Banden zur Verfügung stellen. <br /> 4.) Die kroatischen Behörden sind über obige Bewegung durch Okdo. unterrichtet worden."}})</ref>}} U izvještaju njemačkog opunomoćenog generala u [[NDH]] od 24. decembra 1944. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_82.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje POSLJEDNJI DANI NA VUČJAKU]</ref> navodi se da je general Draža Mihailović izrazio spremnost za suradnju i sa formacijama NDH u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Prema izvješću pouzdanog agenta, Draža Mihajlović je izrazio namjeru da se bori skupa sa ustašama i domobranima, jer je njihov zajednički glavni cilj uništenje komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=443&rec=311&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000427.] <br /> ({{jez-njem|"Nach zuverlässiger V–Mann–Meldung soll Draza Mihajlovic geäussert haben, er wolle mit den Ustascha und Domobranen zusammen kämpfen, da das gemeinsame Hauptziel die Vernichtung des Kommunismus sei."}})</ref>|Izvještaj njemačkog opunomoćenog generala u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 24. XII 1944.}} Četnici su, pod ličnom komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]], nakon koncentrisanja unutar nemačko-ustaških linija, izvršili [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|napad na snage NOVJ]]. 8. decembra [[1944]]. ujutro sa nemačko-ustaških položaja u okolini [[Rogatica|Rogatice]] krenuli u silovit napad prema [[Zvornik]]u. Ovaj napad bio je usklađen sa napadom nemačkog 34. armijskog korpusa sa druge strane, pravcem [[Užice]] - [[Ljubovija]] - [[Zvornik]]. Ovom prilikom četnicima su Nemci obezbedili snabdevanje municijom, kao i zbrinjavanje ranjenika u nemačkim bolnicama u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Pošto je prodor četnika prema [[Zvornik]]u odbijen, njihova glavnina usmerila se prema oslobođenoj [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|neizvesnim borbama od 24. do 28. decembra]] [[Treći udarni korpus NOVJ]] krajnjim naporom odbio je ovaj napad. Nakon ovog poraza, glavnina [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] snaga razmestila se u [[Modriča|Modriči]] i okolini, gde su nakon kraćeg sukoba uspostavili sporazum sa snagama NDH. Tako su se našli na za Nemce vitalnoj komunikaciji Sarajevo - Brod, vodeći zajedno sa Nemcima teške dvomesečne borbe protiv [[Druga armija JA|Druge jugoslovenske armije]], koja je nastojala da je prekine. Preko pukovnika Borote, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, uspostavljena je saradnja sa nemačkim štabom u [[Sarajevo|Sarajevu]], od kojeg je obezbeđeno snabdevanje municijom i bolničko zbrinjavanje ranjenika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_130.htm Opšti uslovi sporazuma o saradnji između četnika i nemačkih jedinica pripremljeni za pregovore decembra 1944. godine], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - dokument broj 130</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Ratni dnevnik Armijske grupe E 1.10.1944-31.12.1944], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - prilog broj 2, (10. decembar 1944)</ref> [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićeva]] grupacija takođe je uspostavila vezu sa Štefanom Hedrihom ({{jez-nem|Stefan Hedrich}}), SS-oberfirerom i inspektorom u glavnom štabu SS, komandantom SS-oblasti Severozapadna Bosna.<ref>[https://www.znaci.org/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß], četvrti deo: Das Kriegsjahr 1944 (Ares verlag, Graz), strana 268.</ref> [[3. april]]a 1945. godine, kada su nemačke trupe napuštale Bijeljinu i okolinu, Mihailović je pokušao da ih pridobije da ostanu pod njegovom komandom kao jugoslovenski državljani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_192.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša štaba Vrhovne komande od 12. decembra 1944. do 7. aprila 1945. godine]</ref> [[Schutzstaffel|SS]]-Sturmbannführer (major) [[Ernst Lerch]], u izvještaju od 8. marta 1945. godine, piše da je [[Aleksandar Nikolić (četnik)|Aleksandar Nikolić]], zapovjednik Sremsko-slavonske komande JVuO, zajedno sa svojim trupama (za koje navodi da broje oko 80 ljudi, ali i da bi po pristizanju ostatka jedinice ta cifra mogla dostići i 400) došao u [[Istra|Istru]], tj. u [[Operativna zona Jadransko primorje|Operativnu zonu Jadransko primorje]], gdje se stavlja na raspolaganje njemačkim vlastima. Ernst Lerch moli nadređene da naznače rejon u kojem bi »grupa pukovnika Nikolića« mogla da bude »upotrebljena«: {{izdvojeni citat|1.) U prostor [[Jurdani]], prov. [[Rijeka (grad)|Rijeka]], stigli su delovi četničke grupe pukovnika Nikoliča u jačini oko 80 ljudi. 2.) Prema telegr. Glavnog ureda SS od 7. 2. 45, delovodn. pov. br. 375/45, grupa Nikolić potčinjena je komandantu SS i policije u [Operativnoj zoni] Jadr. primorje. [...] 6.) Pukovnik Nikolić je samostalni četnički komandant i njegov načelnik Štaba major Miladinović je izjavio da ova grupa ne želi nikakvu zavisnost od ministra [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]a, odn. od drugih četničkih grupa. <br /> Oni obećavaju da će se stoprocentno zajedno s Nemcima boriti kako protiv komunista tako i protiv regularnih engleskih trupa koje oni navodno preziru iz dubine duše. <br /> Ovaj osnovni stav oni će zadržati u svakoj situaciji pa ma šta se desilo.<ref>[https://znaci.org/zb/4_6_19.htm Zbornik NOR-a – tom VI – Borbe u Sloveniji – knjiga 19. – 1. III – 15. V 1945. godine, Vojnoistorijski institut], Beograd, 1975, dokument br. 161, str. 822–823.</ref>|Obaveštenje komandanta SS i policije u Operativnoj zoni Jadransko primorje od 8. marta 1945. o pristizanju četnika pukovnika Nikolića u Istru}} [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnu Evropu]], u svojim poslijeratnim memoarima ističe da je sa četničkim komandantom održavao vezu sve do aprila 1945, tj. do [[Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)|zajedničkog povlačenja Nijemaca i četnika]] pred jedinicama NOVJ i [[Crvena armija|Crvene armije]]. Neubacher navodi da je postojala i zamisao o susretu između njega i generala Mihailovića, ali [[Joachim von Ribbentrop]] nije dao dopuštenje za taj sastanak: {{izdvojeni citat|Tokom sukoba četnika sa Englezima, stiglo je do mene pitanje da li bih bio spreman da razgovaram sa Dražom Mihailovićem. Ovu sam molbu prosledio ministru spoljnih poslova Ribentropu, tražeći od njega da mi dozvoli da do takvog susreta dođe. U principu, nije mi bilo zabranjeno da uspostavim kontakt. Ali, za vođenje razgovora morao sam da dobijem specijalnu dozvolu. Bilo mi je, međutim, zabranjeno da stupim na teren koji kontroliše Draža Mihailović. Moja spremnost i želja da se sretnem sa njim bili su veliki, te sam uskoro morao da sam sebi priznam da je moj glavni motiv bio – radoznalost. Da se sretnem sa četničkim vođom, a da se prethodno ne izvrše potrebne pripreme, razgovor bi bio besmislen, i jedino bi doneo neugodnost i neprilike za Dražu Mihailovića, jer bi dobio etiketu „kolaboratera“. Trebalo je susret dobro organizovati, kako bi bilo sigurno da će doneti senzacionalan rezultat. Verovatno je i sam Draža Mihailović tako razmišljao, pa zato, najzad, nije nikada ni došlo do našeg susreta. Ali, ostali smo u vezi preko naših posrednika. I jedna i druga strana bila je u tim kontaktima veoma oprezna. Jedan moj poverljiv čovek čak je tri puta bio u Dražinom glavnom štabu. Da ne bih bio suviše opširan, zadovoljiću se samo tvrdnjom da Draža Mihailović svoju politiku sve do kraja rata nije menjao. Tek početkom 1945, u vreme naših poslednjih borbi u Hrvatskoj, kada je povlačenje naših trupa sa tog prostora bilo samo pitanje dana, Draža Mihailović mi se obratio direktnom molbom – i to preko svojih poverljivih ljudi u Beču – da mu pružim pomoć u vezi sa naoružanjem njegovih jedinica. Tokom nekoliko dana ja sam čak imao direktnu radio-vezu sa njegovim glavnim štabom u Bosni. Moj poverljiv čovek bio je poslednji put kod Draže u aprilu 1945.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 161–162.</ref>}} General Mihailović je odbijao da osobno uđe u bilo kakav aranžman s okupatorom, i od ove je politike odstupio samo u četiri ili pet navrata tokom rata. Riječ je o [[Sastanak u Divcima|sastanku u Divcima]] sredinom novembra 1941. godine, zatim o dva sastanka s predstavnikom Hermanna Neubachera, [[Rudolfom Stärkerom]], u jesen 1944 (prvi u zapadnoj Srbiji na kojem je Mihailovića pratio pukovnik [[Robert H. McDowell]], šef američke vojne misije pri njegovu štabu, a drugi u sjeveroistočnoj Bosni), kao i o posljednjem sastanku sa Stärkerom na planini [[Vučjak]], početkom aprila 1945. Neubacher pokušava u svojoj knjizi ekskulpirati Mihailovića od odgovornosti za kolaboraciju.<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> == Nemci o generalu Mihailoviću i JVuO == [[Datoteka:Draža pred sudom.jpg|mini|desno|Optuženi [[Dragoljub Mihailović]] na [[Beogradski proces|suđenju u Beogradu]] [[1946]].]] {{izdvojeni citat|'''Njemačka je za D.M.-a neprijatelj br. 2 – neprijatelj br. 1 su komunisti'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944.}} Jedna od najrječitijih evaluacijâ komandne sposobnosti načelnika štaba Jugoslovenske vojske u Otadžbini, a koja potiče iz primarnih izvora njemačke provenijencije, sadržana je u mjesečnom izvještaju Komande Jugoistoka za mart 1943. godine<ref>[https://znaci.org/00001/40_51.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje BITKA NA NERETVI I NJENE POSLJEDICE]</ref>: {{izdvojeni citat|Dosadašnje borbe pokazuju da je Mihailović kao vojni komandant zatajio. Mihailović snosi glavnu krivnju za dosadašnje neuspjehe zbog nepravilne procjene vremena, prostora i zemljišta i zbog toga što nije iskoristio opće date mogućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=813&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame 6290063.] <br /> ({{jez-njem|"Die bisherigen Kämpfe zeigen, daß Mihailovic als militärischer Führer versagte. Die gegebenen Möglichkeiten infolge Unkenntnis von Zeitbedarf, Raum und Gelände nicht erkennend, trägt er die Hauptschuld an den bisherigen Mißerfolgen."}})</ref>|Procjena situacije Komande Jugoistoka za mart 1943. (1. april 1943.)}} Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i [[feldmaršal]] [[Maximilian von Weichs]], koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće: {{izdvojeni citat|Mihailovićeve trupe su se nekada borile protiv naših okupacionih trupa iz lojalnosti prema svome kralju. U isto vreme su se borile protiv Tita, zbog svojih antikomunističkih ubeđenja. Ovaj rat na dva fronta nije mogao dugo potrajati, posebno kada je britanska podrška počela favorizovati Tita. Sledstveno, Mihailović je pokazao pronemačka stremljenja. Bilo je angažmana tokom kojih su se srpski četnici borili protiv Tita zajedno sa nemačkim trupama. Sa druge strane, dešavalo se da neprijateljski raspoložene četničke grupe napadnu nemačke vozove za snabdevanje da bi popunili sopstvene zalihe. Mihailović je voleo da ostane u pozadini, i prepusti takve poslove svojim podređenima. On se nadao da će dočekati svoje vreme ovom igrom moći, dok mu anglo-američko iskrcavanje ne obezbedi dovoljnu podršku protiv Tita. Nemačka je prigrlila njegovu podršku, koliko god privremenu. Četničke izviđačke aktivnosti naši komandanti su visoko cenili.<ref>http://znaci.org/00002/318_4.htm ({{jez-eng|"MIHAILOVIC's troops once fought against our occupation troops out of loyalty to their King. At the same time they fought against TITO, because of anti—Communist convictions. This two front war could not last long, particularly when British support favored TITO. Consequently MIHAILOVIC showed pro-German leanings. There were engagements during which Serbian Chetniks fought TITO alongside German troops. On the other hand, hostile Chetnik groups were known to attack German supply trains in order to replenish their own stocks. ''MIHAILOVIC liked to remain in the background, and leave such affairs up to his subordinates. He hoped to bide his time with this play of power until an Anglo—American landing would provide sufficient support against TITO. Germany welcomed his support, however temporary. Chetnik reconnaissance activities were valued highly by our commanders''."}})</ref>}} Takođe, feldmaršal von Weichs na drugom mjestu podcrtava da, dok se general Mihailović nastojao držati po strani, taktička je njemačko-četnička kolaboracija na terenu poprimala sve veći obim: {{izdvojeni citat|Iako se on sâm [Mihailović] oštroumno suzdržavao od iznošenja svog ličnog stava u javnosti, bez sumnje kako bi imao odriješene ruke za svaku eventualnost (npr. savezničko iskrcavanje na Balkanu), dopustio je svojim komandantima da pregovaraju s Nijemcima te da s njima sarađuju. I oni su to činili, sve više i više...<ref>Röhr, Werner, ed. (1994). Europa unterm Hakenkreuz: Okkupation und Kollaboration (1938–1945). Berlin: Hüthig. s. 358. <br/ > ({{jez-eng|"Though he himself [Draža Mihailović] shrewdly refrained from giving his personal view in public, no doubt to have a free hand for every eventuality (e.g. Allied landing on the Balkans), he allowed his commanders to negotiate with Germans and to co-operate with them. And they did so, more and more..."}})</ref>|[[Maximilian von Weichs]]}} Specijalni [[Adolf Hitler|Hitler]]ov izaslanik [[Hermann Neubacher]] u svojim memoarima tumači politiku Draže Mihailovića. On piše da je Mihailović „ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva”. Neubacher primjećuje da su Mihailovićevi komandanti sarađivali sa Nijemcima, dočim je on nastavio voditi antiokupatorsku propagandu: {{izdvojeni citat|Politiku Draže Mihailovića nije bilo teško razumeti. On je bio impresioniran nemačkim vojnim podvizima. Pa ipak, sa sigurnošću je računao na to da će Nemačka izgubiti rat. Dovoljno sam čuo od pouzdanih izvora, koji su me obavestili o Dražinom stavu prema Rajhu. On je ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva. Saveznici su Dražu ostavili na cedilu, pa je zato pokušao da od Nemaca – koji su za njega sada bili samo neprijatelj broj dva – dobije što je moguće više oružja. Namera četničkog vođe bila je ova: da se, kada započne nemačko povlačenje, bez borbe dokopa nemačkih strateških pozicija i da se na njima utvrdi. On se spremao za konačan obračun sa Titom, koji je trebalo da se vodi beskompromisno, na život ili smrt, a u pitanju je bila budućnost Jugoslavije. Dok su, dakle, Dražini podređeni komandanti tu i tamo sarađivali sa Nemcima, on je sam nastavio da i dalje vodi propagandu protiv Nemaca.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 160–161.</ref>}} Čak i kada je odobravao kolaboraciju svojih komandanata sa okupatorima, general Mihailović je strogo vodio računa da se na taj način lično ne kompromituje, prvenstveno iz straha od negativne reakcije stanovništva okupirane Jugoslavije. Presretanjem komunikacije između Mihailovića i vojvode Đujića ujesen 1943, njemački nadležni organi su registrovali ovu tendenciju kod četničkog vođstva: {{izdvojeni citat|18.11. Radio-naređenje D.M. Đujiću da još više nego do sada ratuje zajedno sa njemačkim Wehrmachom protiv komunista, jer su oni izdali srpsku nacionalnu stvar. On sam ne može tako postupiti zbog stava naroda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=235&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000223.] <br /> ({{jez-njem|"18. 11. FUNKBEFEHL D. M. AN DJUJIC, MIT DEUTSCHER WEHRMACHT GEGEN KOMMUNISTEN MEHR ALS BISHER ZU KAEMPFEN, DA NATIONALE SACHE SERBIENS VERRATEN. ER SELBST KOENNE WEGEN VOLKSMEINUNG NICHT MITMACHEN."}})</ref>|Depeša komande Druge oklopne armije komandi [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 21. novembra 1943. godine}} General [[Schutzstaffel|SS]]-a [[Otto Kumm]], treći komandant [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS dobrovoljačke brdske divizije »Prinz Eugen«]], u knjizi ratnih memoara naslovljenoj ''Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"'' („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”), ostavio je svoje tumačenje prirode odnosâ između JVuO i njemačkog okupatora: {{izdvojeni citat|Kao ostatak „u šumi“ regularne armije nakon okupacije Jugoslavije, oni su nosili stare uniforme – i nove brade, jer su se zakleli da se neće brijati dok okupator ne bude isteran iz zemlje. Oni su bili verni kraljevini i borili su se za svog mladog kralja Petra II, ali radije su se držali udaljenih sela i oblasti, ne napadajući naše jedinice, osim ako se nisu osećali dovoljno nadmoćnim. Disciplina i naoružanje bilo im je relativno dobro, a u odnosu prema drugim jugoslovenskim narodnim i verskim grupama bili su nepredvidljivi – što je često išlo do napada na hrvatska sela i muslimanske žene. Kao prijatelje još su imali Engleze – i njihov radio. Na volovskim kolima ili na konjskim leđima oni su se povremeno prebacivali u druge oblasti, najčešće neuzdrmani, jer smo ih mi puštali, smatrajući da ih dugoročno možemo pridobiti za nas – kao '''braću po oružju protiv komunizma'''. To je donekle nejasna situacija, oni nisu prijatelji, ali ni neprijatelji, i situacija se menja s vremena na vreme.<ref>[http://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], [http://www.znaci.org/00001/200_5.pdf Aufstellung der Division "Prinz Eugen"] str. 52. <br /> ({{jez-njem|"Als Reste der nach der Besetzung Jugoslawiens 'in den Wald' gegangenen regulären Armee tragen sie die alte Uniform – und neue Bärte, da sie geschworen haben, sich nicht früher zu rasieren, bevor nicht der Okkupator aus dem Land gejagt ist. Sie sind königstreu und kämpfen für ihren Jung-König Peter II., doch weichen sie lieber aus in abseits gelegene Dörfer und Gebiete und stellen sich nur selten unseren Verbänden, es sei denn, sie fühlen sich in ausreichender Ubermacht. Disziplin und Bewaffnung sind relativ gut, gegenüber den anderen jugoslawischen Volks- und Glaubensgruppen sind sie unberechenbar, weshalb es oft zu Ubergriffen gegen kroatische Dörfer oder muselmanische Frauen kommt. Als stille Freunde haben sie die Engländer – und ihre Funkgeräte. Auf Ochsenkarren oder hoch zu Roß verlegen sie manchmal in eine andere Gegend, meist ungeschoren, da wir sie ziehen lassen und sie auf lange Sicht für uns gewinnen wollen – als Waffengefährten gegen den Kommunismus. Es ist eine etwas unklare Situation, sie sind nicht Freund, auch nicht Feind, die Lage wechselt von mal zu mal."}})</ref>}} Saradnju sa četničkim formacijama generala Mihailovića u borbi protiv zajedničkog neprijatelja pominje u svojim memoarima i [[Schutzstaffel|SS]]-potpukovnik [[Otto Skorzeny]], vođa njemačkih komandosa, zaslužan za izvođenje brojnih specijalnih operacija tokom rata. Neposredno pred [[Kapitulacija Nacističke Njemačke|kapitulaciju nacističke Njemačke]], ''Obersturmbannführer'' Skorzeny je tri dana (od 5. do 8. maja [[1945]]. godine) vršio dužnost šefa njemačke vojno-obavještajne službe ''[[Abwehr]]''. Po osobnom ''[[Adolf Hitler|Führer]]ovom'' naređenju, potpukovnik Skorzeny biva upućen proljeća 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju, kako bi koordinirao [[Operacija Konjićev skok|operacijom uništenja]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOVJ]] i zarobljavanja [[Josip Broz Tito|maršala Tita]]: {{izdvojeni citat|U proljeće 1944. dobio sam naredbu Vrhovne komande Wehrmachta da lociram [[Josip Broz Tito|Titov]] štab, uništim ga i uhvatim Tita, koji je, prema [[Winston Churchill|Churchill]]ovoj volji, već bio zamijenio generala Mihailovića. Mihailović, ratni ministar mladog kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II]] od Jugoslavije, koji je živio u egzilu u [[London]]u, bio je uplašen sve većim uticajem komunizma. Na njegovo zaprepaštenje, njegovi su se četnici ponekad borili zajedno čak s mađarskim trupama, Hrvatima [[Ante Pavelić]]a, pa čak i sa našim vojnicima protiv Titovih trupâ.<ref>Otto Skorzeny, ''Meine Kommandounternehmen. Krieg ohne Fronten'', Universitas Verlag in F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München, 1993, s. 201. <br /> ({{jez-njem|"Im Frühjahr 1944 bekam ich den Befehl vom OKW, das Hauptquartier Titos ausfindig zu machen, es zu zerstören und Tito gefangenzunehmen, der nach dem Willen Churchills schon den General Mihailowitsch abgelöst hatte. Der Kriegsminister des im Exil in London lebenden jungen Königs Peter II. von Jugoslawien, Mihailowitsch, war über den fortschreitenden Einfluß des Kommunismus erschreckt. Seine Tschetniks schlugen sich zu seinem Erstaunen manchmal sogar gemeinsam mit den ungarischen Truppen, den Kroaten des Ante Pawelitsch und selbst unseren Soldaten gegen die Truppen Titos."}})</ref>}} == Reference == {{izvori|2}} == Povezano == * [[Kolaboracija četnika sa silama Osovine]] * [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom]] == Vanjske veze == {{commonscat|Chetnik collaboration with Axis occupation}} * [https://www.znaci.org/00001/40.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)] {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} {{Authority control}} [[Kategorija:Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu| ]] 3vv3g321cm5b4qad57sxtc1jchfcp62 2 4717073 42713664 42711416 2026-10-25T16:30:30Z Ekvatarina 270952 42713664 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | tip = instrumentalist | ime = David Gilmour | slika = DGilmour-Royal Albert Hall, Oct 2015.jpg | širina_slike = 300 px | opis_slike = | alt_slike = | puno_ime = David Jon Gilmour | nadimak = | datum_rođenja = {{birth date and age|1946|3|6|hr=yes}} | mjesto_rođenja = {{nowrap|{{flagicon|GBR}} [[Cambridge]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]}} | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | uzrok_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | nacionalnost = | porijeklo = | alma_mater = <!-- ili |univerzitet, |fakultet --> | supružnici = Virginia "Ginger" Hasenbein<br>(v. [[1975.]], r. [[1990.]])<br>Polly Samson<br>(v. [[1994.]]) | djeca = 8 | zanimanje = glazbenik, pjevač, tekstopisac | period_aktivnosti = [[1963.]] – ''danas'' | žanr = [[progresivni rock|progresivni ''rock'']], [[psihodelični rock|psihodelični ''rock'']], [[art rock|''art rock'']], [[blues rock|''blues rock'']] | instrumenti = gitara | diskografske_kuće = <!-- ili |diskografska_kuća --> | povezani_izvođači = | trenutni_član_grupe = [[Pink Floyd]] | bivši_član_grupe = Jokers Wild, Deep End | sajt = [https://www.davidgilmour.com/ davidgilmour.com] | album1 = | godina1 = }} '''David Jon Gilmour''' ([[Cambridge]], [[6. ožujka]] [[1946.]]) [[Engleska|engleski]] je glazbenik, pjevač i tekstopisac, a poznatiji je još kao vodeći gitarist [[Pink Floyd]]a, engleskoga ''rock''-benda. Pridružio mu se [[1967.]] godine, odnosno nedugo nakon odlaska [[Syd Barrett|Syda Barretta]], njegova osnivača.{{sfn|Povey|2008|p=47}} Pink Floyd postao je do ranih [[1980-e|80-ih]] godina [[20. stoljeće|prošloga stoljeća]] jedan od najuspješnijih i najcjenjenijih bendova u povijesti glazbe.<ref>Za 250 milijuna prodanih albuma vidi: {{cite web|title=Pink Floyd Reunion Tops Fans' Wish List in Music Choice Survey|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aOmothQgn6l4&refer=muse|publisher=[[Bloomberg Television]]|date=26. rujna 2007|access-date=22. rujna 2026.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130812212513/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aOmothQgn6l4&refer=muse|archive-date=12. kolovoza 2013}} Za 74,5 milijuna prodanih jednica prema [[Recording Industry Association of America|RIAA]]-i vidi: {{cite web|title=Top Selling Artists|publisher=[[Recording Industry Association of America]]|url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=top-selling-artists|access-date=22. rujna 2026|archive-date=19. srpnja 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719114528/http://riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=top-selling-artists|url-status=live}}</ref> Gilmour je preuzeo vodstvo benda nakon što ga je [[Roger Waters]] napustio [[1985.]] godine. Pod njime su objavili tri albuma: ''[[A Momentary Lapse of Reason]]'' ([[1987.]]), ''[[The Division Bell]]'' ([[1994.]]) i ''[[The Endless River]]'' ([[2014.]]). Gilmour je objavio dosada pet samostalnih albuma: ''David Gilmour'' ([[1978.]]), ''About Face'' ([[1984.]]), ''On an Island'' ([[2006.]]), ''Rattle That Lock'' ([[2015.]]) i ''Luck and Strange'' ([[2024.]]). Među navedenim albumima tri su zauzela prvo mjesto na [[Official Albums Chart|britanskoj top-listi]], a Gilmour je isti uspjeh postigao s Pink Floydom šest puta.<ref name=":3">{{Cite web |last=Brannigan |first=Paul |date=13. rujna 2024. |title='I'd like to thank everyone who's bought my new album and helped make it number 1.' David Gilmour celebrates his third solo UK number one album with ''Luck and Strange'' |url=https://www.loudersound.com/news/david-gilmour-celebrates-third-solo-uk-number-one-album-with-luck-and-strange |access-date=22. rujna 2026 |website=[[Classic Rock (časopis)|Classic Rock]] |language=en}}</ref> Također je producirao dva albuma benda [[The Dream Academy]], a pripisuju mu se i zasluge za predstavljanje kantautorice [[Kate Bush]] široj publici. Platio je snimanje njezinih prvih pjesama i pomogao joj je sklopiti ugovor s prvom diskografskom kućom. Kao član Pink Floyda uvršten je u [[Rock and Roll Hall of Fame]] od [[1996.]] godine, a u [[UK Music Hall of Fame]] od [[2005.]] godine. Godine [[2003.]] bio je odlikovan [[Orden Britanske imperije|Ordenom britanske imperije]]. Časopis ''[[Rolling Stone]]'' proglasio ga je 28. najboljim gitaristom u povijesti [[2023.]] godine.<ref name=":4">{{Cite magazine |date=13. listopada 2023 |title=The 250 Greatest Guitarists of All Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-guitarists-1234814010/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101032814/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-guitarists-1234814010/ |archive-date=1. studenoga 2023 |access-date=22. rujna 2023 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref> Gilmour je sudjelovao u projektima koji se bave [[prava životinja|pravima životinja]], [[ekološka svijest|ekološkom sviješću]], [[beskućništvo]]m, [[siromaštvo]]m i [[ljudska prava|ljudskim pravima]]. Oženio se dvaput i otac je osmero djece. Romanopiskinja [[Polly Samson]], njegova supruga, pomogla mu je u stvaranju brojnih tekstova njegovih pjesama. == Rani život i obrazovanje == David Jon Gilmour rodio se [[6. ožujka]] [[1946.]] godine u [[Cambridge]]u.{{sfn|Fitch|2005|p=115}} Njegov otac, Douglas Gilmour, bio je viši predavač [[zoologija|zoologije]] na [[Sveučilište u Cambridgeu|Sveučilištu u Cambridgeu]]. Majka Sylvia (r. Wilson) prvotno se obrazovala za učiteljicu, ali poslije je ipak radila kao filmska montažerka za [[BBC]].<ref name="WH">{{Cite episode |series=BBC Two |title=David Gilmour: Wider Horizons |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b06pyrbs |access-date=22. rujna 2026 |network=[[BBC]] |date=14. studenoga 2015 |archive-date=4. kolovoza 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804211420/http://www.bbc.co.uk/programmes/b06pyrbs |url-status=live }}</ref> Gilmour ima i braću Petera i Marka te sestru Catherine.{{sfn|Blake|2008|p=14}} Kada se rodio, obitelj je živjela u [[Trumpington]]u, malome mjestu u [[Cambridgeshire]]u, a nakon nekoliko selidbi smjestila se u obližnjemu [[Grantchester]]u.<ref>{{harvnb|Blake|2008|p=14}}: kuća u Trumpingtonu; {{harvnb|Manning|2006|pp=10–11}}.</ref> Gilmourovi roditelji poticali su njegov interes za glazbu. Godine [[1954.]] kupio je svoj prvi singl, "[[Rock Around the Clock]]" [[Bill Haley|Billa Haleyja]],{{sfn|Manning|2006|pp=10–11}} a njegov je entuzijazam bio još izraženiji nakon izlaska singla "[[Heartbreak Hotel]]" [[Elvis Presley|Elvisa Presleyja]] u [[siječanj|siječnju]] [[1956.]] godine. Pjesma "[[Bye Bye Love (pjesma The Everly Brothers)|Bye Bye Love]]" ([[1957.]]) dueta [[The Everly Brothers]] potaknula je u njemu ozbiljan interes za gitaru. Gilmour je prvo posudio jednu od susjeda, koju mu nikada nije vratio. Nedugo nakon toga počeo je samostalno učiti svirati služeći se knjigom i setom za snimanje [[Pete Seeger|Petea Seegera]].{{sfn|Blake|2008|pp=18–19}} Kada je imao 11 godina, počeo je pohađati jednu privatnu školu u Cambridgeu. Iako mu se nije osobito svidjela,{{sfn|Manning|2006|p=11}} ondje je upoznao dvojicu budućih članova [[Pink Floyd]]a, [[Syd Barrett|Syda Barretta]] i [[Roger Waters|Rogera Watersa]], koji su pohađali obližnju školu u istoj ulici.{{sfn|Blake|2008|pp=15–17}} Gilmour je [[1962.]] godine upisao napredni studijski program suvremenih jezika na fakultetu Cambridgeshire College of Arts and Technology, budućoj sastavnici [[Univerzitet Anglia Ruskin|Sveučilišta Anglia Ruskin]]. Iako je odustao od studija, za vrijeme školovanja naučio je tečni francuski. Barrett je također pohađao isti fakultet, pa je zajedno s njime vježbao gitaru za vrijeme pauza za ručak. Kasnije se te godine pridružio ''[[blues rock]]''-bendu [[Jokers Wild (bend)|Jokers Wild]]. Zajedno su snimili jednostrani album i singl, a izdali su samo 50 primjeraka i jednoga i drugoga.{{sfn|Manning|2006|pp=11}} Kada je imao 19 godina, Gilmour je autostopom stigao do [[Saint-Tropez]]a. Ondje se našao s Barrettom i njegovim prijateljima prije nego što su bili uhićeni zbog uličnoga sviranja.{{sfn|Blake|2008|pp=15–17}} Gilmour i Barrett kampirali su u okolici [[Pariz]]a tjedan dana i posjetili su [[Louvre]].{{sfn|Manning|2006|pp=18}} U tome je periodu Gilmour radio kao vozač i asistent [[Ossie Clark|Ossieja Clarka]], modnoga dizajnera.<ref>{{cite book|first=Pattie|last= Boyd|title= Wonderful Tonight|date= 2007|page=[https://books.google.com/books?id=CNhh0TMLmmwC&q=gilmour 53]}}</ref> Sredinom [[1967.]] godine ponovno je otputovao u [[Francuska|Francusku]] s [[Rick Wills|Rickom Willsom]] i [[Willie Wilson|Williejem Wilsonom]], bivšim članovima benda Jokers Wild. Prvo su nastupali pod imenom Flowers, a onda Bullitt, ali nisu bili komercijalno uspješni. Vlasnici klubova nerado su ih plaćali za obrade tadašnjih hitova, a kada su došli u Pariz, lopovi su im ukrali opremu.{{sfn|Manning|2006|p=44}} Gilmour je u Francuskoj otpjevao glavne dionice dviju pjesama za film ''[[Two Weeks in September]]'', u kojemu je glumila [[Brigitte Bardot]].<ref name="WH" /> Kada se iduće godine vratio s Bullittom u Englesku, nisu imali dovoljno novca ni za gorivo, pa su trebali gurati svoj bus s trajekta na kopno.{{sfn|Manning|2006|p=44}} == Karijera == === Pink Floyd === Sastav [[Pink Floyd]]a [[1967.]] godine činili su [[Syd Barrett]] i [[Roger Waters]], Gilmourovi prijatelji iz školskih dana, te [[Nick Mason]] i [[Richard Wright (muzičar)|Richard Wright]]. Tada su objavili ''[[The Piper at the Gates of Dawn]]'', svoj prvi album.{{sfn|Mason|2005|pp=87–107}} U [[svibanj|svibnju]] te godine Gilmour se nakratko vratio u [[London]] u potrazi za novom opremom. Za vrijeme svoga boravka prisustvovao je snimanju pjesme "[[See Emily Play (pjesma)|See Emily Play]]", a tada mu se činilo da ga Barrett, koji se tada borio s mentalnim problemima, ne prepoznaje, što ga je šokiralo.{{sfn|Manning|2006|p=38}} [[File:ROCK CONCERT. (FROM THE SITES EXHIBITION. FOR OTHER IMAGES IN THIS ASSIGNMENT, SEE FICHE NUMBERS 42, 97.) - NARA - 553890 (cropped).jpg|thumb|left|Gilmour (''lijevo'') s [[Pink Floyd]]om [[1973.]] godine]] Budući da se Barrettovo stanje sve više pogoršavalo, bend je pozvao Gilmoura da ga zamijeni. On je na to pristao i priključio im se u [[prosinac|prosincu]]. Članovi benda još su tada razmišljali o tome da Barrett nastavi surađivati s njima samo kao tekstopisac.<ref>{{harvnb|Mason|2005|pp=109–111}}, {{harvnb|Povey|2008|p=47}}).</ref> [[Peter Jenner]], jedan od njihovih poslovnih suradnika, izjavio je da je plan bio da Gilmour "zamaskira Barrettove ekscentričnosti".{{sfn|Schaffner|1991|p=107}} Tako su djelovali sve do [[ožujak|ožujka]] [[1968.]] godine, kada je postalo preteško raditi s Barrettom. Tada se Barrett i složio s time da napusti bend.{{sfn|Blake|2008|pp=112}} Mason je kasnije izjavio: "Dave je nakon Syda održavao razliku između svjetla i tame. Bio je apsolutno prepušten formi i obliku, a to je uveo i u neka od naših osebujnijih djela. Mislim da smo postali mnogo ugodniji za slušanje."<ref>{{Cite journal |date=July 1995 |title=The 30-Year Technicolor Dream |journal=[[Mojo (magazine)|Mojo]]}}</ref> Gilmour je [[1970.]] godine bio na [[Isle of Wight Festival 1970.|festivalu na otoku Wightu]], gdje je asistirao za miksetom za vrijeme nastupa [[Jimi Hendrix|Jimija Hendrixa]].<ref name="loudersound">{{cite web |last=Ewing |first=Jerry |date=12. ožujka 2019. |title=David Gilmour: I mixed Jimi Hendrix's sound at the Isle Of Wight |url=https://www.loudersound.com/news/david-gilmour-i-mixed-jimi-hendrixs-sound-at-the-isle-of-wight |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213160220/https://www.loudersound.com/news/david-gilmour-i-mixed-jimi-hendrixs-sound-at-the-isle-of-wight |archive-date=13. veljače 2023 |access-date=10. listopada 2026 |website=[[Prog (magazine)|Prog]] |publisher=}}</ref> [[File:David Gilmour and stratocaster.jpg|thumb|upright=0.9|Gilmour na nastupu s Pink Floydom sredinom [[1970-e|70-ih]] godina]] Sredinom [[1970-e|70-ih]] godina do Gilmoura je stigla kopija demo-vrpce koju je snimila kantautorica [[Kate Bush]]. Dao mu ju je Ricky Hopper, zajednički prijatelj obiju obitelji. Gilmour je bio oduševljen onime što je čuo i odlučio je platiti snimanje triju profesionalnih demo-snimki za diskografske kuće.<ref>{{cite news |last=Cowley |first=Jason |date=7. veljače 2005. |title=The Wow Factor |magazine=[[New Statesman]] |url=http://www.newstatesman.com/node/149907 |access-date=10. listopada 2026 |archive-date=14. prosinca 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214182833/http://www.newstatesman.com/node/149907 |url-status=live }}</ref><ref>''[[Rolling Stone]]'', 8. veljače 1990., str. 21–22: "The Sensual Woman", Sheila Rogers.</ref> Vrpcu je producirao Gilmourov prijatelj [[Andrew Powell]], koji je nakon toga producirao i njezina prva dva studijska albuma, i [[Geoff Emerick]], inženjer zvuka.<ref>{{cite journal |date=September 1990 |title=The Rightful Heir? |journal=Q |number=48}}</ref> Kada je bila dovršena, poslušao ju je na Gilmourov poticaj Terry Slater, izvršni direktor [[EMI]]-ja.<ref name="Soundscape">{{cite journal |last=Kruse |first=Holly |date=studeni 2000. |title=Kate Bush: Enigmatic chanteuse as pop pioneer |url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/TRA/Kate_Bush.shtml |journal=Soundscapes.info, Online Journal on Media Culture |volume=3 |issn=1567-7745 |access-date=17. listopada 2026 |archive-date=1. siječnja 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101025121/http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/TRA/Kate_Bush.shtml |url-status=live }}, izvorno objavljeno u {{cite journal |year=1988 |journal=Tracking: Popular Music Studies |volume=1 |issue=1 |title=Kate Bush: Enigmatic chanteuse as pop pioneer}}</ref> Slater je nakon toga sklopio ugovor s Bush.<ref>{{cite web |title=Kate Bush |url=http://www.emi-premier.co.uk/loader.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226142058/http://www.emi-premier.co.uk/loader.html |archive-date=26. veljače 2012 |publisher=[[EMI]]}}</ref> Gilmour je naveden kao izvršni producent dviju pjesama s debitantskoga studijskog albuma Kate Bush, ''[[The Kick Inside (album)|The Kick Inside]]'' ([[1978.]]), a jedna je od njih "[[The Man with the Child in His Eyes (album)|The Man with the Child in His Eyes]]", njezin drugi singl.<ref name="Mabbett-12">{{cite book |last=Miles |first=Barry |title=Pink Floyd the visual documentary |author2=Andy Mabbett |publisher=Omnibus |year=1994 |isbn=0-7119-4109-2 |edition=Updated |location=London}}</ref> Pjevao je prateće vokale u pjesmi "[[Pull Out the Pin (pjesma)|Pull Out the Pin]]" s njezina četvrtoga studijskog albuma, ''[[The Dreaming (album)|The Dreaming]]'' ([[1982.]]),<ref name="Mabbett-12" /> a svirao je gitaru u pjesmama "[[Love and Anger (pjesma)|Love and Anger]]" i "[[Rocket's Tail (pjesma)|Rocket's Tail]]" s njezina šestoga studijskog albuma, ''[[The Sensual World (album)|The Sensual World]]'' ([[1989.]]).<ref name="Mabbett-12" /> Godine 1975. Gilmour je svirao na albumu ''[[HQ (album)|HQ]]'' ([[1975.]]) glazbenika [[Roy Harper|Roya Harpera]].<ref name="Mabbett-12" /> === Početci samostalnoga rada === Gilmour je kasnih [[1970-e|70-ih]] godina počeo smatrati da u Pink Floydu ne uspijeva ostvariti sav svoj umjetnički kapacitet. Godine [[1978.]] objavio je svoj prvi samostalni album, ''[[David Gilmour (album)|David Gilmour]]'', čime je pokazao raspon svojih vještina i kao gitarist i kao tekstopisac. Glazba koju je napisao tijekom završne faze izrade albuma, a za koju je bilo prekasno da se u njega uvrsti, poslužila je kao temelj za pjesmu "[[Comfortably Numb (pjesma)|Comfortably Numb]]" s Pink Floydova albuma ''[[The Wall (album)|The Wall]]'' ([[1979.]]).{{sfn|Schaffner|1991|pp=221–222}} Odnos između Gilmoura i Watersa pogoršao se tijekom snimanja filma ''[[Pink Floyd – The Wall]]'' i albuma ''[[The Final Cut]]'' ([[1983.]]).{{sfn|Povey|Russell|1997|p=185}} Gilmour je tu negativnu energiju usmjerio na stvaranje svoga drugog samostalnog studijskog albuma, ''[[About Face (album)|About Face]]'' ([[1984.]]),<ref name="Mabbett-12"/> u kojemu je iznio svoje osjećaje u vezi s različitim temama – od odnosa s Watersom do ubojstva [[John Lennon|Johna Lennona]].<ref name="Mabbett-12"/> Uz to je krenuo na [[Europa|europsku]] i [[SAD|američku]] turneju. Na njoj su kao predgrupa nastupali [[Television Personalities]] sve dok Dan Treacy, njihov glavni vokalist, nije otkrio Barrettovu adresu na pozornici.{{sfn|Schaffner|1991|p=123}} Mason je također nastupio kao gost tijekom [[UK|britanskoga]] dijela turneje. Njega su obilježila otkazivanja nekoliko koncerata, ali svejedno je ostvario profit.{{sfn|Blake|2008|p=304}} Kada se vratio s turneje, Gilmour je svirao gitaru s nizom različitih glazbenika i producirao album ''[[The Dream Academy (album)|The Dream Academy]]'' istoimenoga benda, uključući i njihov hit "[[Life in a Northern Town (pjesma)|Life in a Northern Town]]" ([[1986.]]), koji je ušao među deset najuspješnijih pjesama na američkoj ljestvici.{{sfn|Blake|2008|p=312}} [[File:David Gilmour - 1984, Abou Face tour.jpg|thumb|upright=0.75|Gilmour [[1984.]] godine]] Gilmour je sudjelovao u pisanju pet pjesama za album ''[[The Unknown Soldier (album)|The Unknown Soldier]]'' ([[1980.]]) Roya Harpera. Među njima se našla i "Short and Sweet", pjesma koja je izvorno bila nastala za Gilmourov prvi samostalni album.<ref name="Mabbett-12"/> Harper je upravo nju izveo u [[travanj|travnju]] [[1984.]] godine, kada je nastupio kao gost iznenađenja na Gilmourovu koncertu u [[Hammersmith Odeon]]u.<ref name="Mabbett-12"/> Ta je izvedba postala dijelom Gilmourova koncertnoga filma ''Live 1984''. Harper je također sudjelovao u snimanju albuma ''About Face'' kao prateći vokal.<ref name="Mabbett-12"/> == Reference == {{reflist}} m0kcixi7jo1yeub7lvuou1gqf0wa1j5 0 4725843 42713752 42706239 2026-10-25T19:18:49Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42713752 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Sporazumi Torrijos–Carter | potpuni_naziv = | slika = Jimmy Carter and General Omar Torrijos signing the Panama Canal Treaty.jpg | veličina = 320px | opis = [[Jimmy Carter]] (lijevo) i [[Omar Torrijos]] (desno) rukuju se nakon svečanog potpisivanja sporazuma | tip = [[međunarodni ugovor]]i (bilateralni) | depozitar = | jezik = | jezici = {{hlist|[[engleski]]|[[španjolski]]}} | potpisnica = | ratifikatora = | datum_nastanka = | datum_potpisa = [[7. rujna]] [[1977.]] | mjesto_potpisa = [[Zgrada Panameričke unije]]<br>{{small|{{nowrap|{{flagicon|SAD}} [[Washington, D.C.]], [[Sjedinjene Države]]}}}} | datum_pečat = | datum_ratifikacije = {{ublist|[[23. listopada]] [[1977.]] ([[Panama]])|[[16. ožujka]] / [[18. travnja]] [[1978.]] ([[SAD]])}} | mjesto_ratifikacije = | datum_primjene = | uvjet_primjene = | datum_prestanka = | posrednici = | strana_1 = {{flag|Sjedinjene Države}} | strana_2 = {{flag|Panama}} | potpisnici_1 = {{flagicon|SAD}} [[Jimmy Carter]] | potpisnici_2 = {{flagicon|PAN}} [[Omar Torrijos]] | ratifikatori_1 = | ratifikatori_2 = | strane = | potpisnici = }} '''Sporazumi Torrijos–Carter''' ([[engleski]]: ''Torrijos–Carter Treaties''; [[španjolski]]: ''Tratados Torrijos-Carter'') su sporazumi između [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]] i [[Panama|Paname]], potpisani [[7. rujna]] [[1977.]] godine u [[Washington, D.C.|Washingtonu]]. Dva sporazuma dokinula su raniji [[sporazum Hay–Bunau-Varilla]] te su garantirale povrat [[Panamski kanal|Panamskog kanala]] [[Panama|Panami]]. Sporazume su službeno potpisali američki predsjednik [[Jimmy Carter]] i panamski vojni čelnik [[Omar Torrijos]], po kojima su sporazumi i dobili naziv. Prvi sporazum službeno je naslovljen '''Sporazum o trajnoj neutralnosti i funkcioniranju Panamskog kanala''',{{efn|[[engleski]]: ''The Treaty Concerning the Permanent Neutrality and Operation of the Panama Canal''; [[španjolski]]: ''Tratado Concerniente a la Neutralidad Permanente y Funcionamiento del Canal de Panamá''}}<ref>''Treaty concerning the permanent neutrality and operation of the Panama Canal, with annexes and protocol''. Signed at Washington on September 7, 1977. Entered into force on October 1, 1979, subject to amendments, conditions, reservations, and understandings. 33 UST 1; [https://books.google.com/books?id=n559BTeMBIsC&pg=PA1 TIAS 10029]; 1161 UNTS 177.</ref> a poznat je i kao Sporazum o neutralnosti. Prema odredbama tog sporazuma, [[Sjedinjene Države]] zadržavaju pravo vojne intervencije u bilo kojoj situaciji koja bi mogla poremetiti neutralni promet kroz kanal za brodove svih država. Drugi sporazum, '''Sporazum o Panamskom kanalu''',{{efn|[[engleski]]: ''The Panama Canal Treaty''; [[španjolski]]: ''Tratado del Canal de Panamá''}}<ref>''Panama Canal Treaty''. Signed at Washington on September 7, 1977. Entered into force October 1, 1979. 33 UST 39; [https://books.google.com/books?id=n559BTeMBIsC&pg=PA39 TIAS 10030]</ref> stipulirao je da će [[31. prosinca]] [[1999.]] godine u 12:00 Panama steći punu kontrolu i suverenitet nad Panamskim kanalom, uz puno pravo upravljanja kanalom i odgovornost za njegovu obranu. Sporazumi su naišli na kritike [[Republikanska stranka (SAD)|republikanaca]] i manjeg dijela [[Demokratska stranka (SAD)|demokrata]] u [[SAD|Sjedinjenim Državama]], ali su uspješno ratificirani; prvi sporazum ratificiran je [[16. ožujka]] [[1978.]], a drugi [[18. travnja]] [[1978.]], oba s većinom od 68:32.<ref>{{cite web |title=Milestones: 1977–1980: The Panama Canal and the Torrijos-Carter Treaties |url=https://history.state.gov/milestones/1977-1980/panama-canal |publisher=[[Office of the Historian]], [[Foreign Service Institute]], [[United States Department of State]] |access-date=28 August 2021}}</ref> U Panami je održan [[Panamski referendum o sporazumima Torrijos–Carter 1977.|referendum]] po pitanju ratifikacije, na kojem je 67.4% glasača podržalo sporazum; na referendum je izašlo 96% registriranih birača, što je bio najveći odaziv u povijesti Paname do tada. Zanimljivost je da su svečanom potpisivanju sporazuma prisustvovali pisci [[Gabriel García Márquez]] i [[Graham Greene]], potonji koji je bio osobni prijatelj s Torrijosom te je o ovom događaju pisao u svojim putopisnim memoarima ''[[Getting to Know the General: The Story of an Involvement]]''.<ref>{{cite web|title=Making Sense of Greene's Panama|url=https://digitalcommons.northgeorgia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1042&context=ggs|publisher=University of North Georgia|access-date=September 27, 2021|archive-date=September 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922151014/https://digitalcommons.northgeorgia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1042&context=ggs|url-status=dead}}</ref> == Bilješke == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Literatura == * {{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100062504 |url-access= |title=Treaty Concerning the Permanent Neutrality and Operation of the Panama Canal (Panama Canal Treaty) |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[Union of International Associations]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=12 January 2025 |url-status= |archive-url= |archive-date= |via= |quote=7 Sep 1977. Supersedes Isthmian Canal Convention of 18 Nov 1903, between USA and Panama. Protocols: T-XT7757 - Protocol to the Treaty Concerning the Permanent Neutrality and Operation of the Panama Canal, 1977; T-XT7930 - Protocol to the Treaty Concerning the Permanent Neutrality and Operation of the Panama Canal, 1979. |trans-quote= }} *{{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100063720 |url-access= |title=Protocol to the Treaty Concerning the Permanent Neutrality and Operation of the Panama Canal, 1977 |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[Union of International Associations]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=12 January 2025 |url-status= |archive-url= |archive-date= |via= |quote= |trans-quote= }} * {{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100006128 |title=Protocol to the Treaty Concerning the Permanent Neutrality and Operation of the Panama Canal, 1979 |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[Union of International Associations]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=12 January 2025 |url-status= |archive-url= |archive-date= |via= |quote= |trans-quote= }} * J. Michael Hogan, ''The Panama Canal in American Politics: Domestic Advocacy and the Evolution of Policy'', Southern Illinois University Press, 1986 * Thomas Hollihan, "The Public Controversy Over the Panama Canal Treaties: An Analysis of American Foreign Policy Rhetoric," ''Western Journal of Speech Communication'', Fall 1986, p.&nbsp;371+ * George D. Moffett III, ''The Limits of Victory: The Ratification of the Panama Canal Treaties'', Cornell University Press, 1985. * M. Noriega and P. Eisner. ''America's Prisoner — The Memoirs of Manuel Noriega'', Random House, 1997. * David Skidmore, "Foreign Policy Interest Groups and Presidential Power: Jimmy Carter and the Battle over Ratification of the Panama Canal Treaties," in Herbert D. Rosenbaum and Alexej Ugrinsky, eds. ''Jimmy Carter: Foreign Policy and Post-Presidential Years'' Greenwood Press. 1994. pp 297–328 [https://web.archive.org/web/20190121232653/https://www.questia.com/read/14250713/jimmy-carter-foreign-policy-and-post-presidential online] * Craig Allen Smith, "Leadership, Orientation and Rhetorical Vision: Jimmy Carter, the 'New Right,' and the Panama Canal," ''Presidential Studies Quarterly'', Spring 1986, p.&nbsp;323+ * Gaddis Smith, ''Morality Reason, and Power: American Diplomacy in the Carter Years'' (1986), pp.&nbsp;111–15. * Robert A. Strong, "Jimmy Carter and the Panama Canal Treaties." ''Presidential Studies Quarterly'' (1991), 21.2: 269–286. {{JSTOR|27550717}}. * [[Adam Clymer]], ''Drawing the Line at the Big Ditch: The Panama Canal Treaties and the Rise of the Right'', University Press of Kansas, 2008. * Noel Maurer and Carlos Yu, ''The Big Ditch: How America Took, Built, Ran, and Ultimately Gave Away the Panama Canal'', Princeton University Press, 2011. * Mary C. Swilling, [http://www.ebhsoc.org/journal/index.php/journal/article/download/86/82 "The Business of the Canal: The Economics and Politics of the Carter Administration's Panama Canal Zone Initiative, 1978"]. ''Essays in Economic & Business History'' (2012) 22:275-89. * Jonathan C. Brown, ''The Weak and the Powerful: Omar Torrijos, Panama, and the Non-Aligned Movement in the World'', University of Pittsburgh Press, 2024. ===Newspapers=== * ''[[The New York Times]]'', April 4, 1964. "U.S. and Panama Sign Agreement to Restore Ties", Tad Szulc. * ''The New York Times'', April 20, 1964. "Andersen Goes to Panama as President's Special Envoy". * ''The New York Times'', February 8, 1974. "[https://www.nytimes.com/1974/02/08/archives/us-agrees-to-yield-sovereignty-of-canal-to-panama.html U.S. Agrees to Yield Sovereignty of Canal to Panama]", David Binder. * ''The New York Times'', August 9, 1977, "[https://www.nytimes.com/1977/08/09/archives/canal-negotiators-said-to-seek-accord-by-tomorrow.html Canal Negotiators Said to Seek Accord by Tomorrow]", Graham Hovey. * ''The New York Times'', August 11, 1977, "[https://www.nytimes.com/1977/08/11/archives/us-and-panama-reach-accord-to-transfer-canal-by-year-2000-new.html U.S. and Panama Reach Accord to Transfer Canal by year 2000]", Graham Hovey. * ''The New York Times'', April 20, 1978, "[https://www.nytimes.com/1978/04/20/archives/us-was-prepared-to-defend-the-canal.html U.S. Was Prepared to Defend the Canal]". == Vanjske veze == * [https://pancanal.com/wp-content/uploads/2022/07/neutrality-treaty.pdf The Neutrality Treaty] {{en}} * [https://pancanal.com/wp-content/uploads/2021/10/acp-plan-ref-tratado.pdf The Neutrality Treaty] {{es}} * [https://pancanal.com/en/torrijos-carter-treaty/ The Panama Canal Treaty] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20041206100252/http://www.ari.gob.pa/ ARI homepage] * [http://ufdc.ufl.edu/pcm University of Florida Digital Collections: Panama and the Canal] {{Hladni rat}} {{Authority control}} [[Kategorija:1977.]] [[Kategorija:Politička historija Paname]] [[Kategorija:Politička historija Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Međunarodni ugovori|Torrijos–Carter]] [[Kategorija:Međunarodni odnosi Paname]] [[Kategorija:Međunarodni odnosi Sjedinjenih Američkih Država]] sh1jgamap625uvmbt2jcqaw0a8gkzal 0 4726088 42713647 42713563 2026-10-25T15:54:20Z Duma 16555 42713647 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Termoregulacija}} '''Gigantotermija''' (ponekad nazvana '''ektotermna homeotermija''' ili '''inercijska homeotermija''') je fenomen od značaja u [[biologija|biologiji]] i [[paleontologija|paleontologiji]], pri čemu velike, glomazne [[ektoterm]]ne životinje lakše održavaju konstantnu, relativno visoku [[Termoregulacija|tjelesnu temperaturu]] od manjih životinja zbog manjeg [[Odnos površine i zapremine|odnosa površine i zapremine]].<ref>{{Cite thesis |last=Missell |first=Christine Ann |title=Thermoregulatory adaptations of Acrocanthosaurus atokensis - evidence from oxygen isotopes |date=2004-04-07 |degree=MS |publisher=[[North Carolina State University]] |url=http://www.lib.ncsu.edu/resolver/1840.16/1335}}</ref> Veća životinja ima proporcionalno manji dio tijela bliže vanjskom okruženju od manje životinje koja je pored toga sličnog oblika, te stoga mnogo sporije prima toplinu iz okoline ili je gubi u okolinu. Ovaj fenomen je važan u biologiji ektotermne [[megafauna|megafaune]], kao što su velike [[kornjače]], i vodenih gmizavaca poput [[ihtiosaur]]a i [[mosasaur]]a. Gigantotermi, iako gotovo uvijek ektotermni, uglavnom imaju tjelesnu temperaturu sličnu onoj endoterma. Pretpostavlja se da su veći [[dinosauri]] bili gigantotermni, što ih čini praktično [[homeoterm]]nim.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5166518.stm |title=Big dinosaurs 'had warmer blood' |work=[[BBC News]] |date=2006-07-11 |access-date=2011-12-21}}</ref> == Nedostaci == Gigantotermija omogućava životinjama da održavaju tjelesnu temperaturu, ali je najvjerojatnije štetna za izdržljivost i mišićnu snagu u poređenju sa endotermima zbog smanjene anaerobne efikasnosti.<ref>{{Cite journal|title = Maximal Aerobic and Anaerobic Power Generation in Large Crocodiles versus Mammals: Implications for Dinosaur Gigantothermy|journal = PLOS ONE|date = 2013-07-05|pmc = 3702618|pmid = 23861968|article-number = e69361|volume = 8|issue = 7|doi = 10.1371/journal.pone.0069361|first = Roger S.|last = Seymour| bibcode=2013PLoSO...869361S |doi-access = free}}</ref> U tijelima sisara mitohondrije zauzimaju otprilike četiri puta veću površinu nego u tijelima gmizavaca, što uzrokuje veće energetske potrebe i posljedično stvara više toplote za upotrebu u termoregulaciji. Ektoterm iste veličine kao endoterm ne bi mogao ostati podjednako aktivan kao endoterm, jer se toplota modulira bihevioralno, a ne biohemijski. Više vremena se posvećuje sunčanju nego jelu. == Prednosti == Krupni ektotermi iste veličine kao i krupni endotermi imaju prednost sporog metabolizma, što znači da gmizavcima treba više vremena da probave hranu. Posljedično, gigantotermni ektotermi ne bi morali jesti tako često kao veliki endotermi koji trebaju održavati stalan dotok hrane kako bi zadovoljili energetske potrebe. Iako su lavovi mnogo manji od krokodila, oni moraju jesti češće od krokodila zbog većeg metaboličkog učinka neophodnog za održavanje topline i energije u tijelu lava. Krokodilu je potrebno samo da leži na suncu da bi brže probavio hranu i sintetizirao [[adenozin trifosfat|ATP]]. == Povezano == * [[Allenovo pravilo]] * [[Bergmannovo pravilo]] * [[Bradiaerobnost]] * [[Bradimetabolizam]] * [[Fiziologija dinosaura]] * [[Tahiaerobnost]] == Reference == {{reflist}} {{biološka pravila}} [[Kategorija:Biološka pravila]] [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Termoregulacija]] n5nixdkwg008n67mquip9q628obz299 10 4726146 42713795 42711298 2026-10-26T02:15:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Mw-datatable]] na [[Šablon:Row hover highlight]] 42711298 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="template:row hover highlight/styles.css"/></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> cduuzju2sjckr22cx0f3yekzjto19ho 0 4726153 42713648 42711744 2026-10-25T15:54:37Z Duma 16555 42713648 wikitext text/x-wiki [[File:Pocillopora verrucosa Réunion.jpg|mini|Tropski [[Scleractinia|korali]] su tipičan primjer stenotermnih organizama: mogu preživjeti samo u uskom rasponu temperatura; ako temperatura vode značajno varira, korali doživljavaju fiziološki stres i mogu uginuti.]] {{Šablon:Termoregulacija}} '''Stenoterm''' (od [[starogrčki jezik|grčkog]] στενός ''stenos'' "uzak" i θέρμη ''therme'' "toplota") je vrsta ili živi organizam koji je sposoban za preživljavanje samo u uskom temperaturnom rasponu. Ova specijalizacija se često javlja kod organizama koji nastanjuju relativno stabilna okruženja, kao što su duboko more i polarna područja. Suprotnost '''stenotermu''' je [[euriterm]], organizam koji može funkcionirati u širokom rasponu tjelesnih temperatura. Euritermni organizmi se obično nalaze u okruženjima sa značajnim temperaturnim varijacijama, kao što su umjerena ili tropska područja. Veličina, oblik i sastav tijela organizma mogu utjecati na njegovu regulaciju temperature, pri čemu veći organizmi uglavnom održavaju stabilniju unutrašnju temperaturu od manjih. == Primjeri == ''[[Chionoecetes opilio]]'' je stenotermni organizam, a temperatura značajno utiče na njegovu biologiju tokom cijelog životnog ciklusa, od embriona do odrasle jedinke. Male promjene temperature (< 2°C) mogu produžiti trajanje inkubacije jaja ''C. opilio'' za čitavu godinu.<ref>Moriyasu and Lanteigne, 1998 M. Moriyasu and C. Lanteigne, Embryo development and reproductive cycle in the snow crab, ''Chionoecetes opilio'' (Crustacea: Majidae).</ref> == Povezano == * [[Ekotop]] == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Termoregulacija]] jjndxboapglsmgjt3o5oyyzwydcsix1 0 4726201 42713649 42711740 2026-10-25T15:54:53Z Duma 16555 42713649 wikitext text/x-wiki {{Termoregulacija}} '''Heterotermija''' (od [[starogrčki jezik|grčkog]] ἕτερος ''heteros'' "drugi" i θέρμη ''thermē'' "toplota") je fiziološki termin za [[životinje]] koje variraju između samoreguliranja vlastite tjelesne temperature i dopuštanja okolnom okruženju da utiče na nju. Drugim riječima, one pokazuju karakteristike i [[poikilotermija|poikilotermije]] i [[homeotermija|homeotermije]]. == Definicija == Heterotermne životinje su one koje mogu prelaziti između [[poikiloterm]]nih i [[homeoterm]]nih strategija. Ove promjene u strategijama se obično dešavaju na dnevnoj ili godišnjoj osnovi. Najčešće se koristi kao način odvajanja fluktuirajućih [[Bazalni metabolizam|metaboličkih stopa]] koje se vide kod nekih malih sisara i ptica (npr. [[šišmiš]]a i [[kolibri]]ja) od onih kod tradicionalnih [[poikiloterm|hladnokrvnih]] životinja. Kod mnogih vrsta šišmiša, tjelesna temperatura i metabolizam su povišeni samo za vrijeme aktivnosti. Kada miruju, ove životinje drastično smanjuju svoj [[metabolizam]], što rezultira padom tjelesne temperature na temperaturu okolnog okruženja. To ih čini [[homeoterm]]nim kada su aktivni, a [[poikiloterm]]nim kada miruju. Ovaj fenomen je nazvan "dnevni [[torpor]]" i intenzivno je proučavan kod [[Bijeli ruski hrčak|bijelog ruskog hrčka]]. Tokom sezone [[hibernacija|hibernacije]], ova životinja pokazuje snažno smanjen metabolizam svaki dan tokom faze mirovanja, dok se tokom aktivne faze vraća na [[endoterm]]ni metabolizam, što dovodi do normalne [[euterm]]ne tjelesne temperature (oko 38°C). Veći sisari (npr. [[Marmotini|podzemne vjeverice]]) i [[šišmiši]] tokom zime pokazuju višednevne periode tromosti tokom hibernacije (do nekoliko sedmica).<ref name=Hut>{{cite journal|last=Hut|first=RA|author2=Barnes, BM |author3=Daan, S |title=Body temperature patterns before, during, and after semi-natural hibernation in the European ground squirrel.|journal=Journal of Comparative Physiology B|date=Jan 2002|volume=172|issue=1|pages=47–58|pmid=11824403|doi=10.1007/s003600100226|s2cid=9491373 }}</ref> Tokom ovih višednevnih perioda tromosti, tjelesna temperatura pada na ~1°C iznad temperature okoline, a metabolizam može pasti na oko 1% normalne endotermne brzine metabolizma. Čak i kod ovih dubokih hibernatora, duge periode torpora prekidaju periodi endotermnog metabolizma, koji se nazivaju buđenja (obično traju između 4-20 sati). Ova metabolička buđenja uzrokuju povratak tjelesne temperature na eutermne nivoe od 35-37°C.<ref name=Hut/> Većina energije potrošene tokom hibernacije troši se na buđenja (70-80%), ali njihova funkcija ostaje neriješena. Obrasci plitke hibernacije bez buđenja opisani su kod velikih sisara (poput crnog medvjeda<ref>{{cite journal|last=Tøien|first=Ø |author2=Blake, J |author3=Edgar, DM |author4=Grahn, DA |author5=Heller, HC |author6=Barnes, BM|title=Hibernation in black bears: independence of metabolic suppression from body temperature|journal=Science|date=Feb 18, 2011|volume=331|issue=6019|pages=906–9|pmid=21330544|bibcode=2011Sci...331..906T|doi=10.1126/science.1199435|s2cid=20829847 }}</ref>) ili pod posebnim uslovima okoline.<ref>{{cite journal|last=Dausmann|first=KH |author2=Glos, J |author3=Ganzhorn, JU |author4=Heldmaier, G|title=Physiology: hibernation in a tropical primate|journal=Nature|date=Jun 24, 2004|volume=429|issue=6994|pages=825–6|pmid=15215852|bibcode=2004Natur.429..825D|doi=10.1038/429825a|s2cid=4366123 }}</ref> == Regionalna heterotermija == {{Distinguish|Regionalna endotermija}} Regionalna heterotermija opisuje organizme koji su sposobni održavati različite temperaturne "zone" u različitim dijelovima tijela. To se obično događa u udovima, a omogućeno je upotrebom protustrujnih izmjenjivača topline, poput kompleksa arterija i vena zvanog [[rete mirabile]], koji je prisutan kod [[tuna|tune]] i određenih ptica.<ref>{{Cite journal |last=Katz |first=Stephen L. |date=2002-08-01 |title=Design of heterothermic muscle in fish |url=https://journals.biologists.com/jeb/article/205/15/2251/8982/Design-of-heterothermic-muscle-in-fish |journal=Journal of Experimental Biology |language=en |volume=205 |issue=15 |pages=2251–2266 |doi=10.1242/jeb.205.15.2251 |pmid=12110659 |issn=1477-9145|url-access=subscription }}</ref> Ovi izmjenjivači izjednačavaju temperaturu između vruće [[arterija|arterijske]] krvi koja ide u ekstremitete i hladne [[vena|venske]] krvi koja se vraća, čime se smanjuje gubitak topline. Pingvini i mnoge arktičke ptice koriste taj mehanizam kako bi održale temperaturu stopala približno istom kao i one okolnog leda. To sprječava da ostanu zaglavljene na ledenom pokrivaču. Druge životinje, poput [[Sedmopruga usminjača|sedmopruge usminjače]], koriste izmjenjivače topline za prikupljanje i zadržavanje topline koju stvaraju njihove mišićne peraje.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Michael C |last2=Mrosovsky |first2=N |date=2004-08-01 |title=Body temperatures of leatherback turtles (''Dermochelys coriacea'') in temperate waters off Nova Scotia, Canada |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/z04-110 |journal=Canadian Journal of Zoology |language=en |volume=82 |issue=8 |pages=1302–1306 |doi=10.1139/z04-110 |issn=0008-4301|url-access=subscription }}</ref> Postoje čak i neki [[insekti]] koji posjeduju ovaj mehanizam (vidjeti [[termoregulacija kod insekata]]), a najpoznatiji primjer su [[bumbar]]i, koji pokazuju protustrujnu izmjenu topline na mjestu suženja između [[mezosoma]] ("toraksa") i [[metasoma]] ("trbuha"); toplina se zadržava u toraksu i gubi iz trbuha.<ref>{{Cite journal |last=Heinrich |first=B. |date=1976-06-01 |title=Heat exchange in relation to blood flow between thorax and abdomen in bumblebees |url=https://journals.biologists.com/jeb/article/64/3/561/22298/Heat-exchange-in-relation-to-blood-flow-between |journal=Journal of Experimental Biology |language=en |volume=64 |issue=3 |pages=561–585 |doi=10.1242/jeb.64.3.561 |pmid=945321 |issn=1477-9145|url-access=subscription }}</ref> Koristeći vrlo sličan mehanizam, unutrašnja temperatura toraksa [[medonosna pčela|medonosne pčele]] može premašiti 45°C tokom ljeta. == Povezano == * [[Mezoterm]] * [[Gigantotermija]] == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske poveznice == * [http://www.bio.davidson.edu/Courses/anphys/1999/McKinley/thermobio.html Termobiologija šišmiša] [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Termoregulacija]] 73ueggutv9sdlqzi8wgbx4qibeg8ayx 0 4726217 42713628 42712199 2026-10-25T13:57:06Z Inokosni organ 160059 /* Masovni prosvjedi */ 42713628 wikitext text/x-wiki {{Aktualno}} '''Prosvjedi u Albaniji''' protiv vlade [[Edi Rama|Edija Rame]] izbili su sredinom oktobra [[2026.]] godine, a započeli su s prvim demonstracijama u maju iste godine. == Pozadina == {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 400px | caption_align = center | image1 = Zvërnec, Albania – Adria Coast 02.jpg | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = Albanska obala kod [[Zvërnec]]a | image2 = Sazan Island, Albania 2016 02.jpg | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = Otok [[Sazan]] (2016.) }} [[Albanija|Republika Albanija]] se već dugo bori s problemom političke korupcije i nedostatkom transparentnosti u obnašanju vlasti – čimbenicima koji su, između ostalog, potaknuli i [[Pad komunizma u Albaniji|ustanak]] [[1991.]] godine te brojne narodne prosvjede tijekom godina, od kojih su se neki čak razbuktali u nasilje. Dugi niz godina (od [[1992.]] do [[2017]]) zemlja je bilježila zabrinjavajuće visoke stope [[nezaposlenost]]i, praćene značajnim valovima iseljavanja, naročito u [[Italija|Italiju]], [[Grčka|Grčku]], [[Njemačka|Njemačku]], [[Švicarska|Švicarsku]], [[SAD|Sjedinjene Države]] i druge zemlje. Desetljećima je jedan znatan dio albanskog stanovništva živio ispod granice siromaštva. Istovremeno, zemlja je ostvarila zamjetan gospodarski rast, potaknut ponajviše turizmom. No, tijekom godina, proširili su se i korupcija,<ref>{{en}} {{cite web |url= https://www.transparency.org/en/cpi/2025/index/alb |title= Corruption Perception Index: Albania |last= |first= |date= |website= |publisher= Transparency International |accessdate= 20. oktobra 2026 |quote=}} </ref> podmićivanje, trgovina [[Droga|drogom]] te druge aktivnosti koje je poticala [[albanska mafija|mafija]]. U [[2026.]] godini premijer Albanije je [[Edi Rama]], uz [[Socijalistička partija Albanije|Socijalističku partiju Albanije]] vodi zemlju već 13 godina, a trenutačno obnaša svoj četvrti mandat. Ramina vlada započela je s radom [[2013.]] godine s ciljem suzbijanja korupcije, preustrojavanja javne uprave prema većoj učinkovitosti te čineći od države pokretača rasta zemlje putem velikih infrastrukturnih projekata i urbane obnove, da bi potom usmjerila albansku politiku prema reformama i s time približila zemlju [[Europska unija|Europskoj uniji]], s ciljem [[Pristupanje Albanije Europskoj uniji|integracije]]. Godine [[2019.]] premijer Rama je se našao u situaciji da mora žurno rješavati posljedice [[Zemljotres kod Drača (2019)|potresa]] ([[29. novembra]] [[2019.]]) koji je pogodio [[Drač]] i okolicu, a nakon toga i zdravstvenu krizu te opće zatvaranje uslijed [[Pandemija COVID-a 19|pandemije bolesti]] [[COVID-19]] (mart [[2020.]] – april [[2021]]). Nakon velike krize, Ramina vlada povećala je napore usmjerene prema europskom integracijom. Ponajprije, sklopila je sporazum o migracijama s konzervativnom talijanskom vladom [[Giorgia Meloni|Giorgie Meloni]].{{efn|Vlada Albanije i Vlada [[Italija|Italije]] su [[6. novembra]] [[2023.]] potpisale protokolol o migracijskim politikama, a tijekom razdoblja [[2024]]/[[2025|25.]] Albanija je izgradila dva prihvatna centra, smještena na albanskom teritoriju, ali pod upravom talijanskih policijskih snaga, u kojima bi boravili neprijavljeni doseljenici koji redovno pristižu u Italiju, radi identifikacije, kategorizacije i provedbe postupaka. Prvi centar predviđen je u mjestu [[Šenđin|Shëngjinu]], a drugi u mjestu [[Gjadër|Gjadru]] blizu [[Lješ]]a.<ref>{{it}} {{cite web |url= https://www.esteri.it/wp-content/uploads/2023/12/PROTOCOLLO-ITALIA-ALBANIA-in-materia-migratoria.pdf |title= Protocollo per il rafforzamento della collaborazione in materia migratoria |last= |first= |date= |website= |publisher= Ministarstvo spoljnih poslova Italijanske Republike |accessdate= 19. oktobra 2026 |quote=}} </ref>}} Drugi fokus Ramine politike bio je razvoj i širenje turizma – konkretno, ljetnog turizma – duž albanskom obalom, po uzoru na [[Hrvatska|Hrvatsku]] i [[Crna Gora|Crnu Goru]]. Albanija je se oko [[2017.]] godine počela oblikovati kao konkurentno turističko odredište, da bi do [[2022.]] godine postala središte masovnog turizma, s lokacijama kao što su [[Ksamil]], [[Saranda]], [[Dhërmi]], [[Himarë]], [[Jalë]] i [[Borsh]]. Albanske plaže se nudile pristupačne cijene i prostrana područja koja još nisu bila preplavljena obalnom gradnjom. Slično kao što je došlo do naglog porasta ruskih ulaganja u [[Crna Gora|Crnu Goru]] u razdoblju oko [[2006]]/[[2008|08]], i Albanija je privukla razna zanimanja iz inozemstva, konkretno iz [[SAD|Sjedinjenih Država]]. Izgradnjom nove [[Aerodrom Valona|zračne luke u Valoni]], Ramina vlada je potaknula i razvoj okolnog područja. Godine [[2021.]] [[Jared Kushner]], suprug [[Ivanka Trump|Ivanke Trump]] i zet [[Donald Trump|Donalda Trumpa]], predložio je projekt izgradnje jednog velikog turističkog odmarališta na otoku [[Sazan]], nedaleko od obale [[Valona|Valone]], te u [[Zvërnec]]u, primorskoj lokaciji na kopnu u ravnoj liniji s otokom. Godine [[2024.]] nacrt je predstavljen javnosti, dok je Ramina vlada namjerno izmijenila zakon o zaštićenim prirodnim područjima te je u decembru iste godine projektu na Sazanu dodijelila status strateškog ulaganja. Između [[2025.]] i [[2026.]] godine započela su prva otkupljanja zemljišta i pripremni radovi za izgradnju. U maju 2026. nastali su prvi protesti protiv nacrta o luksuznom resortu na Sazanu. U međuvremenu, u februaru 2026. milicija je privela [[Belinda Balluku|Belindu Balluku]], ministricu infrastrukture, protiv koje se vodila istraga zbog korupcije povezane s ugovorima o javnoj nabavi za izgradnju [[Prijevoj Llogara|tunela Llogara]]. == Masovni prosvjedi == {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 400px | caption_align = center | image1 = Flamingo Revolution Tirana Protest nr22 June 21 2026 55.jpg | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = Masovni protesti u junu 2026. | image2 = 2026 Zvërnec protests Tirana bulevard June 5th - 5.jpg | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = }} Između [[16. maja|16.]] i [[26. maja]] [[2026.]] započeli su prvi ekološki prosvjedi u obalnom području [[Valona|Valone]], u [[Zaštićeno područje|zaštićenoj zoni]] koja služi kao stanište za [[Plamenci|plamence]] ​i za druge [[Selica|ptice selice]]. Dana [[30. maja]] nastavili su ispred ograde gradilišta u [[Zvërnec]]u, što je dovelo do sukoba s privatnim zaštitarima. Ubrzo su se vijesti o sukobima proširile su se društvenim mrežama. Početkom juna u [[Tirana|Tirani]] su počeli veliki demonstracijski marševi, tijekom kojih je policija upotrijebila vodene topove i suzavce kako bi rastjerala masu. Pokret je ubrzo poprimio političku dimenziju, a okupljeni su tražili ostavku [[Edi Rama|Edija Rame]]. Dana [[11. juna]] tisuće ljudi krenule su u marš prema parlamentu u Tirani. Zatim je jedna masovna demostracija održana [[21. juna]], a slične aktivnosti nastavile su se sve do kraja mjeseca. {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 400px | caption_align = center | image1 = Protests in Tirana, Albania, 2026.jpg | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = Sukobi u [[Tirana|Tirani]] u oktobru 2026. | image2 = Protests in Tirana, Albania, October 2026.jpg | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = }} [[13. oktobra]] [[2026.]] u Tirani su se pooštrili studentski prosvjedi, te su između [[14. oktobra|14.]] i [[18. oktobra]] demonstracije prerasle u izravne sukobe s policijom.<ref>{{en}} {{cite AV media |people= |date= 2026-10-19 |title= Protesters set off flares and fireworks towards riot police in Albania |trans-title= |type= |language= |url= https://www.youtube.com/watch?v=zV6fd4dzlXc |access-date= 2026-10-20 |archive-url= |archive-date= |format= |time= |location= |publisher= Associated Press @ [[Youtube]] |id= |isbn= |oclc= |quote= |ref=}}</ref> Demonstranti su upali u brojne javne i financijske zgrade, kao i u policijske postaje,<ref >{{en}} {{cite web |url= https://www.afp.com/fr/node/3847358 |title= Government buildings torched in violent Albanian protests |last= |first= |date= 15. oktobra 2026 |website= |publisher= AFP Press |accessdate= 20. oktobra 2026 |quote=}} </ref><ref>{{en}} {{cite AV media |people= |date= 2026-10-14 |title= Protesters attack government buildings, set fires in Albanian capital |trans-title= |type= |language= |url= https://www.youtube.com/watch?v=FehknbWcLHE |access-date= 2026-10-20|archive-url= |archive-date= |format= |time= |location= |publisher= AFP News Agency @ [[Youtube]] |id= |isbn= |oclc= |quote= |ref=}}</ref> sukobi su poprimili oblik urbanog [[Gerilski rat|gerilskog ratovanja]]. Pobunjenici su prvenstveno koristili kamenje, kocke za popločavanje, domaće [[Molotovljev koktel|molotovke]] i [[Vatromet|pirotehniku]]. Dana [[18. oktobra]] Rama je održao jedan govor u videozapisu u kojem osuđuje prosvjede kao djelo kriminalaca:<ref name="Rama-18-10">{{sq}} {{cite AV media |people= |date= 2026-10-18 |title= Rama flet për protestat me një gur në dorë: Janë një grup zjarri i paguar! |trans-title= |type= |language= |url= https://www.youtube.com/watch?v=qLbMeXbvcP8 |access-date= 2026-10-20 |archive-url= |archive-date= |format= |time= |location= |publisher= RTV KLAN @ [[Youtube]] |id= |isbn= |oclc= |quote= |ref=}}</ref> {{cquote|[...] osim činjenice da oni koji bacaju kamenje i hitaju kocke s pločnika [...] su kriminalci, slijepa djeca Albanije. [...]<br/> Ovo je jedan od tisuću komada kamenja iščupanih iz pločnika na Bulevaru narodnih heroja kako bi bili bačeni na policiju. To je, u svakom smislu, potencijalno smrtonosno oružje.}} U istom videu Rama tvrdi da su nasilje sproveli ljudi koji nemaju nikakve veze sa studentima, obučeni plaćenici kojim upravlja određena sila (aludirajući na [[Demokratska stranka Albanije|Demokratsku stranku]] [[Sali Berisha|Salija Beriše]]) s podrškom iz [[Albanska dijaspora|dijaspore]] i u sklopu šireg plana širenja panike i nasilja po Europi koji je proizvela vlada [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]] i [[Iran|Islamska republika Iran]] s prosvjedima u Portugalu, Francuskoj, Italiji i drugim zemljama.<ref name="Rama-18-10"/> Rama je također naveo da je se [[17. oktobra]] jedan [[Bespilotna letjelica|dron]] natovaren eksplozivom kretao prema njegovom uredu te da je on oboren. Iz toga ponovno zaključuje da je riječ o ciljanom vojnom napadu strane sile, a ne o djelu nekog studenta.<ref name="Rama-18-10"/> Dana 20. oktobra Rama je pozvao mnoštvo prosvjednika na uljuđenu, javnu političku raspravu, postavivši kao simboličnu gestu niz stolica ispred zgrade vlade. Kao odgovor, prosvjednici su ih prevrnuli, odbivši razgovore.<ref>{{sh}} {{cite AV media |people= |date=2026-10-20 |title=Edi Rama iznio stolice i tražio dijalog, demonstranti ih polomili |trans-title= |type= |language= |url=https://www.youtube.com/shorts/5K3sbmmGKoE |access-date= 2026-10-20 |archive-url= |archive-date= |format= |time= |location= |publisher= [[Al Jazeera|Al Jazeera Balkans]] @ [[Youtube]] |id= |isbn= |oclc= |quote= |ref=}}</ref> Rama je izjavio da smatra smiješnima ideje jedne intelektualne klase koja odbacuje dijalog, istovremeno uzvikujući: "Dolje komunizam! Dolje diktatura!" Jedna skupina aktivista je podnijela prijavu SPAK-u, posebnom sudskom tijelu usmjerenom na borbu protiv organiziranog kriminala, protiv Edija Rame i šefa policije [[Skender Hita|Skendera Hite]], tereteći ih za [[genocid]], zlouporabu položaja i zlouporabu javne sile.<ref>{{sq}} {{cite AV media |people= |date=2026-10-20 |title= Kallezohet në SPAK kryeministri Edi Rama dhe kryepolici Skender Hita, ja per cfare akuzohen! |trans-title= |type= |language= |url= https://www.youtube.com/watch?v=WJR7xs6C37M |access-date= 2026-10-20 |archive-url= |archive-date= |format= |time= |location= |publisher= Fax News Albania @ [[Youtube]] |id= |isbn= |oclc= |quote= |ref=}}</ref> Istog dana je se oglasio [[Sali Berisha]], pohvalivši napore građana, studenata i profesora protiv "crvenog terora" Edija Rame te pozvavši na okončanje njegova političkog režima, nakon 13 godina korupcije.<ref>{{sq}} {{cite AV media |people= |date=2026-10-20 |title= Berisha thirrje qytetarëve për pjesëmarrje në protestë: Mos i lini vetëm studentët |trans-title= |type= |language= |url= https://www.youtube.com/watch?v=QZDOMxx4AAw |access-date= 2026-10-20 |archive-url= |archive-date= |format= |time= |location= |publisher= RTV KLAN @ [[Youtube]] |id= |isbn= |oclc= |quote= |ref=}}</ref> 24. oktobra je zapanjena zgrada Ministarstva turizma i okoliša bacanjem molotovki, neposredno nakon napada na zgradu gradske uprave u Tirani. == Povezano == * [[Historija Albanije]] * [[Edi Rama]] == Napomene == {{notelist}} {{commonscat|Flamingo Revolution}} == Reference == {{reflist}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Protesti]] [[Kategorija:Historija Albanije]] bcn1fffwb0oh98u6kbudwv8r6fzquv1 10 4726464 42713619 42713442 2026-10-25T13:00:49Z Edgar Allan Poe 29250 42713619 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 0 auto 4px; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; line-height: 16px; overflow:visible; white-space:nowrap; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0; font-size:97%;"> {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | archean | arhaik = {{period fossil range/bar|Archean|Eoarchean|{{font color|white|Eoarhaik}}|Eoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Paleoarchean|{{font color|white|Paleoarh.}}|Paleoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Mesoarchean|{{font color|white|Mezoarh.}}|Mezoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Neoarchean|Neoarh.|Neoarhaik}} | proterozoic | proterozoik = {{period fossil range/bar|Proterozoic|Paleoproterozoic|{{font color|white|Paleoprot.}}|Paleoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Mesoproterozoic|Mezoprot.|Mezoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Neoproterozoic|Neoprot.|Neoproterozoik}} | paleoproterozoic | paleoproterozoik = {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Siderian|{{font color|white|Siderij}}|Siderij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Rhyacian|{{font color|white|Rijacij}}|Rijacij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Orosirian|{{font color|white|Orosirij}}|Orosirij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Statherian|{{font color|white|Stater.}}|Staterij}} | mesoproterozoic | mezoproterozoik = {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Calymmian|Kalimij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Ectasian|Ektazij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Stenian|Stenij}} | neoproterozoic | neoproterozoik = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} | neoproterozoic-cambrian | neoproterozoik-kambrij = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Terreneuvian|T|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Miaolingian|M|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Furongian|F|Furongij}} | cambrian | kambrij = {{period fossil range/bar|Cambrian|Fortunian|Fort.|Fortunij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 3|''3''|Kat 3 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 4|''4''|Kat 4 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Wuliuan|W|above=y|Vuliuanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Drumian|D|Drumij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Guzhangian|G|Gužangij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Paibian|P|Paibij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Jiangshanian|J|Đangšanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 10|''10''|Kat 10 kambrija}} | cambrian-ordovician | kambrij-ordovicij = {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Terreneuvian|Tere.|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Miaolingian|Mia.|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Furongian|Fur.|Furongij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} | ordovician | ordovicij = {{period fossil range/bar|Ordovician|Tremadocian|{{font color|white|Trem.}}|Tremadokij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Floian|{{font color|white|Flo.}}|Floij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Dapingian|D|Dapingij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Darriwilian|Darivilij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Sandbian|San.|Sandbij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Katian|Kat.|Katij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Hirnantian|H|Hirnantij}} | ordovician-silurian | ordovicij-silur = {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Llandovery|Land.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Pridoli|P|Pridolij}} | silurian | silur = {{period fossil range/bar|Silurian|Rhuddanian|Rud.|Rudanij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Aeronian|Ae.|Aeronij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Telychian|Teličij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Sheinwoodian|Sh.|Šinvudij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Homerian|Hom.|Homerij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Gorstian|G|Gorstij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Ludfordian|Lu.|Ludfordij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Pridoli|Pří.|Pridolij}} | silurian-devonian | silur-devon = {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Llandovery|Llan.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Pridoli|P|Pridolij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} | devonian | devon = {{period fossil range/bar|Devonian|Lochkovian|Lo.|Lohkovij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Pragian|P|Pragij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Emsian|Emsij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Eifelian|Ei.|Ajfelij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Givetian|Gi.|Živetij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Frasnian|Fras.|Frasnij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Famennian|Fam.|Famenij}} | devonian-carboniferous | devon-karbon = {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} | carboniferous | karbon = {{period fossil range/bar|Carboniferous|Tournaisian|Tour.|Turnezij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Visean|Vizej|Vizej}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Serpukhovian|Ser.|Serpuhovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Bashkirian|Bash.|Baškirij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Moscovian|Mos.|Moskovij (period)}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Kasimovian|K|Kasimovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Gzhelian|G|Gželij}} | carboniferous-permian = {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Cisuralian|{{font color|white|Cisural.}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Guadalupian|Gua.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Lopingian|L|Lopingij}} | permian | perm = {{period fossil range/bar|Permian|Asselian|{{font color|white|As.}}|Aselij}} {{period fossil range/bar|Permian|Sakmarian|{{font color|white|S}}|Sakmarij}} {{period fossil range/bar|Permian|Artinskian|{{font color|white|Artin.}}|Artinskij}} {{period fossil range/bar|Permian|Kungurian|Kung.|Kungurij}} {{period fossil range/bar|Permian|Roadian|Roud.|Roudij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wordian|W|Vordij}} {{period fossil range/bar|Permian|Capitanian|Ka.|Kapitanij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wuchiapingian|Wu.|Vučiapingij}} {{period fossil range/bar|Permian|Changhsingian|C|Čangsingij}} | permian-triassic | perm-trijas = {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Cisuralian|{{font color|white|Cisuralij}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Guadalupian|Guad.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Lopingian|L|Lopingij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Middle Triassic|{{font color|white|Sred.}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Late Triassic|Kasni trijas}} | triassic | trijas = {{period fossil range/bar|Triassic|Induan|{{font color|white|I}}|Indij (period)}} {{period fossil range/bar|Triassic|Olenekian|{{font color|white|O}}|Olenekij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Anisian|{{font color|white|An.}}|Anizij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Ladinian|{{font color|white|La.}}|Ladinij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Carnian|Karn.|Karnij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Norian|Norij|Norij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Rhaetian|Rh.|Retij}} | triassic-jurassic | trijas-jura = {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Triassic|{{font color|white|M}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Triassic|Kasni trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} | jurassic | jura = {{period fossil range/bar|Jurassic|Hettangian|H|Hetangije|above=y}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Sinemurian|Sin.|Sinemurij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Pliensbachian|Plie.|Plinsbahij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Toarcian|Toar.|Toarcij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Aalenian|A|Aalenij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bajocian|B|Bajocij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bathonian|B|Batonij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Callovian|C|Kalovij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Oxfordian|Ox.|Oksfordij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Kimmeridgian|Ki.|Kimeridžij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Tithonian|Ti.|Titonij}} | jurassic-cretaceous | jura-kreda = {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Cretaceous|Rana kre.|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Cretaceous|Kasna kre.|Kasna kreda}} | cretaceous | kreda = {{period fossil range/bar|Cretaceous|Berriasian|B|Berijasij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Valanginian|V|Valanžinij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Hauterivian|O|Otrivij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Barremian|B|Baremij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Aptian|Apt.|Aptij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Albian|Albij|Albij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Cenomanian|C|Cenomanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Turonian|T|Turonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Coniacian|K|Konijacij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Santonian|S|above=y|Santonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Campanian|Kam.|Kampanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Maastrichtian|M|Mastrihtij}} | cretaceous-paleogene | kreda-paleogen = {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Early Cretaceous|Rana|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Late Cretaceous|Kasna|Kasna kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Paleocene|P|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Oligocene|O|Oligocen}} | paleogene-neogene | cenozoic | paleogen-neogen | kenozoik = {{period fossil range/bar|Cenozoic|Paleocene|Pal.|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Oligocene|Oligo.|Oligocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pliocene|Pli.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pleistocene|Ple.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Holocene|Holocen|Holocen}} | paleogene | paleogen = {{period fossil range/bar|Paleogene|Danian|Da.|Danij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Selandian|S|Selandij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Thanetian|T|Tanetij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Ypresian|Ipr.|Iprij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Lutetian|Lut.|Lutecij (period)}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Bartonian|B|Bartonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Priabonian|Pr.|Priabonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Rupelian|Rup.|Rupelij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Chattian|Ha.|Hatij}} | neogene | neogen = {{period fossil range/bar|Neogene|Aquitanian|Akb.|Akvitanij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Burdigalian|Burdig.|Burdigalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Langhian|Lan.|Langij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Serravallian|Ser.|Seravalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Tortonian|Tortonij|Tortonij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Messinian|M|Mesinij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Zanclean|Z|Zanklij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Piacenzian|P|Pjačentinij}} | neogene-quaternary | neogen-kvartar = {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pliocene|Plio.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pleistocene|Plei.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} | quaternary | kvartar = {{period fossil range/bar|Quaternary|Early Pleistocene|Rani pleistocen|Rani pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Middle Pleistocene|Srednji|Srednji pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Upper Pleistocene|K|Kasni pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> arlr89cmq7iryh6fst1pngkjg3466bj 42713658 42713619 2026-10-25T16:11:03Z Edgar Allan Poe 29250 42713658 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 0 auto 4px; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; line-height: 16px; overflow:visible; white-space:nowrap; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0; font-size:97%;"> {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | archean | arhaik = {{period fossil range/bar|Archean|Eoarchean|{{font color|white|Eoarhaik}}|Eoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Paleoarchean|{{font color|white|Paleoarh.}}|Paleoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Mesoarchean|{{font color|white|Mezoarh.}}|Mezoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Neoarchean|Neoarh.|Neoarhaik}} | proterozoic | proterozoik = {{period fossil range/bar|Proterozoic|Paleoproterozoic|{{font color|white|Paleoprot.}}|Paleoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Mesoproterozoic|Mezoprot.|Mezoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Neoproterozoic|Neoprot.|Neoproterozoik}} | paleoproterozoic | paleoproterozoik = {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Siderian|{{font color|white|Siderij}}|Siderij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Rhyacian|{{font color|white|Rijacij}}|Rijacij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Orosirian|{{font color|white|Orosirij}}|Orosirij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Statherian|{{font color|white|Stater.}}|Staterij}} | mesoproterozoic | mezoproterozoik = {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Calymmian|Kalimij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Ectasian|Ektazij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Stenian|Stenij}} | neoproterozoic | neoproterozoik = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} | neoproterozoic-cambrian | neoproterozoik-kambrij = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Tonian|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Terreneuvian|T|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Miaolingian|M|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Furongian|F|Furongij}} | cambrian | kambrij = {{period fossil range/bar|Cambrian|Fortunian|Fort.|Fortunij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 3|''3''|Kat 3 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 4|''4''|Kat 4 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Wuliuan|W|above=y|Vuliuanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Drumian|D|Drumij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Guzhangian|G|Gužangij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Paibian|P|Paibij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Jiangshanian|J|Đangšanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 10|''10''|Kat 10 kambrija}} | cambrian-ordovician | kambrij-ordovicij = {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Terreneuvian|Tere.|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Miaolingian|Mia.|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Furongian|Fur.|Furongij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} | ordovician | ordovicij = {{period fossil range/bar|Ordovician|Tremadocian|{{font color|white|Trem.}}|Tremadokij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Floian|{{font color|white|Flo.}}|Floij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Dapingian|D|Dapingij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Darriwilian|Darivilij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Sandbian|San.|Sandbij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Katian|Kat.|Katij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Hirnantian|H|Hirnantij}} | ordovician-silurian | ordovicij-silur = {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Llandovery|Land.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Pridoli|P|Pridolij}} | silurian | silur = {{period fossil range/bar|Silurian|Rhuddanian|Rud.|Rudanij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Aeronian|Ae.|Aeronij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Telychian|Teličij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Sheinwoodian|Sh.|Šinvudij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Homerian|Hom.|Homerij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Gorstian|G|Gorstij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Ludfordian|Lu.|Ludfordij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Pridoli|Pří.|Pridolij}} | silurian-devonian | silur-devon = {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Llandovery|Llan.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Wenlock|W|Venlok}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Pridoli|P|Pridolij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} | devonian | devon = {{period fossil range/bar|Devonian|Lochkovian|Lo.|Lohkovij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Pragian|P|Pragij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Emsian|Emsij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Eifelian|Ei.|Ajfelij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Givetian|Gi.|Živetij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Frasnian|Fras.|Frasnij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Famennian|Fam.|Famenij}} | devonian-carboniferous | devon-karbon = {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} | carboniferous | karbon = {{period fossil range/bar|Carboniferous|Tournaisian|Tour.|Turnezij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Visean|Vizej|Vizej}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Serpukhovian|Ser.|Serpuhovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Bashkirian|Bash.|Baškirij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Moscovian|Mos.|Moskovij (period)}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Kasimovian|K|Kasimovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Gzhelian|G|Gželij}} | carboniferous-permian = {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Cisuralian|{{font color|white|Cisural.}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Guadalupian|Gua.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Lopingian|L|Lopingij}} | permian | perm = {{period fossil range/bar|Permian|Asselian|{{font color|white|As.}}|Aselij}} {{period fossil range/bar|Permian|Sakmarian|{{font color|white|S}}|Sakmarij}} {{period fossil range/bar|Permian|Artinskian|{{font color|white|Artin.}}|Artinskij}} {{period fossil range/bar|Permian|Kungurian|Kung.|Kungurij}} {{period fossil range/bar|Permian|Roadian|Roud.|Roudij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wordian|W|Vordij}} {{period fossil range/bar|Permian|Capitanian|Ka.|Kapitanij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wuchiapingian|Wu.|Vučiapingij}} {{period fossil range/bar|Permian|Changhsingian|C|Čangsingij}} | permian-triassic | perm-trijas = {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Cisuralian|{{font color|white|Cisuralij}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Guadalupian|Guad.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Lopingian|L|Lopingij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Middle Triassic|{{font color|white|Sred.}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Late Triassic|Kasni trijas}} | triassic | trijas = {{period fossil range/bar|Triassic|Induan|{{font color|white|I}}|Indij (period)}} {{period fossil range/bar|Triassic|Olenekian|{{font color|white|O}}|Olenekij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Anisian|{{font color|white|An.}}|Anizij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Ladinian|{{font color|white|La.}}|Ladinij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Carnian|Karn.|Karnij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Norian|Norij|Norij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Rhaetian|Rh.|Retij}} | triassic-jurassic | trijas-jura = {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Triassic|{{font color|white|M}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Triassic|Kasni trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} | jurassic | jura = {{period fossil range/bar|Jurassic|Hettangian|H|Hetangije|above=y}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Sinemurian|Sin.|Sinemurij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Pliensbachian|Plie.|Plinsbahij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Toarcian|Toar.|Toarcij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Aalenian|A|Aalenij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bajocian|B|Bajocij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bathonian|B|Batonij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Callovian|C|Kalovij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Oxfordian|Ox.|Oksfordij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Kimmeridgian|Ki.|Kimeridžij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Tithonian|Ti.|Titonij}} | jurassic-cretaceous | jura-kreda = {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Cretaceous|Rana kre.|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Cretaceous|Kasna kre.|Kasna kreda}} | cretaceous | kreda = {{period fossil range/bar|Cretaceous|Berriasian|B|Berijasij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Valanginian|V|Valanžinij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Hauterivian|O|Otrivij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Barremian|B|Baremij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Aptian|Apt.|Aptij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Albian|Albij|Albij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Cenomanian|C|Cenomanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Turonian|T|Turonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Coniacian|K|Konijacij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Santonian|S|above=y|Santonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Campanian|Kam.|Kampanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Maastrichtian|M|Mastrihtij}} | cretaceous-paleogene | kreda-paleogen = {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Early Cretaceous|Rana|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Late Cretaceous|Kasna|Kasna kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Paleocene|P|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Oligocene|O|Oligocen}} | paleogene-neogene | cenozoic | paleogen-neogen | kenozoik = {{period fossil range/bar|Cenozoic|Paleocene|Pal.|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Oligocene|Oligo.|Oligocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pliocene|Pli.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pleistocene|Ple.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Holocene|Holocen|Holocen}} | paleogene | paleogen = {{period fossil range/bar|Paleogene|Danian|Da.|Danij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Selandian|S|Selandij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Thanetian|T|Tanetij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Ypresian|Ipr.|Iprij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Lutetian|Lut.|Lutecij (period)}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Bartonian|B|Bartonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Priabonian|Pr.|Priabonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Rupelian|Rup.|Rupelij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Chattian|Ha.|Hatij}} | neogene | neogen = {{period fossil range/bar|Neogene|Aquitanian|Akb.|Akvitanij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Burdigalian|Burdig.|Burdigalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Langhian|Lan.|Langij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Serravallian|Ser.|Seravalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Tortonian|Tortonij|Tortonij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Messinian|M|Mesinij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Zanclean|Z|Zanklij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Piacenzian|P|Pjačentinij}} | neogene-quaternary | neogen-kvartar = {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pliocene|Plio.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pleistocene|Plei.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|Holocen|Holocen}} | quaternary | kvartar = {{period fossil range/bar|Quaternary|Early Pleistocene|Rani pleistocen|Rani pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Middle Pleistocene|Srednji|Srednji pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Upper Pleistocene|K|Kasni pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocen}} }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 83b1rk7xvl7qkvo3f5e1xfpoeuxhpx9 42713665 42713658 2026-10-25T16:31:11Z Edgar Allan Poe 29250 42713665 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 0 auto 4px; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; line-height: 16px; overflow:visible; white-space:nowrap; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0; font-size:97%;"> {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | archean | arhaik = {{period fossil range/bar|Archean|Eoarchean|{{font color|white|Eoarhaik}}|Eoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Paleoarchean|{{font color|white|Paleoarh.}}|Paleoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Mesoarchean|{{font color|white|Mezoarh.}}|Mezoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Neoarchean|Neoarh.|Neoarhaik}} | proterozoic | proterozoik = {{period fossil range/bar|Proterozoic|Paleoproterozoic|{{font color|white|Paleoprot.}}|Paleoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Mesoproterozoic|Mezoprot.|Mezoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Neoproterozoic|Neoprot.|Neoproterozoik}} | paleoproterozoic | paleoproterozoik = {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Siderian|{{font color|white|Siderij}}|Siderij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Rhyacian|{{font color|white|Rijacij}}|Rijacij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Orosirian|{{font color|white|Orosirij}}|Orosirij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Statherian|{{font color|white|Stater.}}|Staterij}} | mesoproterozoic | mezoproterozoik = {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Calymmian|Kalimij|Kalimij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Ectasian|Ektazij|Ektazij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Stenian|Stenij|Stenij}} | neoproterozoic | neoproterozoik = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Tonian|Tonij|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} | neoproterozoic-cambrian | neoproterozoik-kambrij = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Tonian|Tonij|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Terreneuvian|T|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Miaolingian|M|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Furongian|F|Furongij}} | cambrian | kambrij = {{period fossil range/bar|Cambrian|Fortunian|Fort.|Fortunij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 3|''3''|Kat 3 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 4|''4''|Kat 4 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Wuliuan|V|above=y|Vuliuanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Drumian|D|Drumij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Guzhangian|G|Gužangij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Paibian|P|Paibij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Jiangshanian|Đ|Đangšanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 10|''10''|Kat 10 kambrija}} | cambrian-ordovician | kambrij-ordovicij = {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Terreneuvian|Tere.|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Miaolingian|Mia.|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Furongian|Fur.|Furongij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} | ordovician | ordovicij = {{period fossil range/bar|Ordovician|Tremadocian|{{font color|white|Trem.}}|Tremadokij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Floian|{{font color|white|Flo.}}|Floij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Dapingian|D|Dapingij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Darriwilian|Darivilij|Darivilij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Sandbian|San.|Sandbij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Katian|Kat.|Katij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Hirnantian|H|Hirnantij}} | ordovician-silurian | ordovicij-silur = {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Llandovery|Land.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Wenlock|V|Venlok}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Pridoli|P|Pridolij}} | silurian | silur = {{period fossil range/bar|Silurian|Rhuddanian|Rud.|Rudanij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Aeronian|Ae.|Aeronij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Telychian|Teličij|Teličij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Sheinwoodian|Š|Šinvudij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Homerian|Hom.|Homerij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Gorstian|G|Gorstij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Ludfordian|Lu.|Ludfordij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Pridoli|Pri.|Pridolij}} | silurian-devonian | silur-devon = {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Llandovery|Lan.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Wenlock|V|Venlok}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Pridoli|P|Pridolij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} | devonian | devon = {{period fossil range/bar|Devonian|Lochkovian|Lo.|Lohkovij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Pragian|P|Pragij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Emsian|Emsij|Emsij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Eifelian|Aj.|Ajfelij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Givetian|Ži.|Živetij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Frasnian|Fras.|Frasnij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Famennian|Fam.|Famenij}} | devonian-carboniferous | devon-karbon = {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Middle Devonian|Sre.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} | carboniferous | karbon = {{period fossil range/bar|Carboniferous|Tournaisian|Tur.|Turnezij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Visean|Vizej|Vizej}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Serpukhovian|Ser.|Serpuhovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Bashkirian|Baš.|Baškirij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Moscovian|Mos.|Moskovij (period)}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Kasimovian|K|Kasimovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Gzhelian|G|Gželij}} | carboniferous-permian = {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Cisuralian|{{font color|white|Cisural.}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Guadalupian|Gva.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Lopingian|L|Lopingij}} | permian | perm = {{period fossil range/bar|Permian|Asselian|{{font color|white|As.}}|Aselij}} {{period fossil range/bar|Permian|Sakmarian|{{font color|white|S}}|Sakmarij}} {{period fossil range/bar|Permian|Artinskian|{{font color|white|Artin.}}|Artinskij}} {{period fossil range/bar|Permian|Kungurian|Kung.|Kungurij}} {{period fossil range/bar|Permian|Roadian|Roud.|Roudij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wordian|V|Vordij}} {{period fossil range/bar|Permian|Capitanian|Ka.|Kapitanij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wuchiapingian|Vu.|Vučiapingij}} {{period fossil range/bar|Permian|Changhsingian|Č|Čangsingij}} | permian-triassic | perm-trijas = {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Cisuralian|{{font color|white|Cisuralij}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Guadalupian|Gvad.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Lopingian|L|Lopingij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Middle Triassic|{{font color|white|Sred.}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Late Triassic|Kasni trijas|Kasni trijas}} | triassic | trijas = {{period fossil range/bar|Triassic|Induan|{{font color|white|I}}|Indij (period)}} {{period fossil range/bar|Triassic|Olenekian|{{font color|white|O}}|Olenekij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Anisian|{{font color|white|An.}}|Anizij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Ladinian|{{font color|white|La.}}|Ladinij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Carnian|Karn.|Karnij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Norian|Norij|Norij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Rhaetian|Re.|Retij}} | triassic-jurassic | trijas-jura = {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Triassic|{{font color|white|M}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Triassic|Kasni trijas|Kasni trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} | jurassic | jura = {{period fossil range/bar|Jurassic|Hettangian|H|Hetangij|above=y}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Sinemurian|Sin.|Sinemurij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Pliensbachian|Pli.|Plinsbahij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Toarcian|Toar.|Toarcij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Aalenian|A|Aalenij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bajocian|B|Bajocij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bathonian|B|Batonij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Callovian|K|Kalovij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Oxfordian|Oks.|Oksfordij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Kimmeridgian|Ki.|Kimeridžij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Tithonian|Ti.|Titonij}} | jurassic-cretaceous | jura-kreda = {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Middle Jurassic|Sre.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Cretaceous|Rana kre.|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Cretaceous|Kasna kre.|Kasna kreda}} | cretaceous | kreda = {{period fossil range/bar|Cretaceous|Berriasian|B|Berijasij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Valanginian|V|Valanžinij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Hauterivian|O|Otrivij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Barremian|B|Baremij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Aptian|Apt.|Aptij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Albian|Albij|Albij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Cenomanian|C|Cenomanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Turonian|T|Turonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Coniacian|K|Konijacij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Santonian|S|above=y|Santonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Campanian|Kam.|Kampanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Maastrichtian|M|Mastrihtij}} | cretaceous-paleogene | kreda-paleogen = {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Early Cretaceous|Rana|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Late Cretaceous|Kasna|Kasna kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Paleocene|P|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Oligocene|O|Oligocen}} | paleogene-neogene | cenozoic | paleogen-neogen | kenozoik = {{period fossil range/bar|Cenozoic|Paleocene|Pal.|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Oligocene|Oligo.|Oligocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pliocene|P|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pleistocene|P|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Holocene|}} | paleogene | paleogen = {{period fossil range/bar|Paleogene|Danian|Da.|Danij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Selandian|S|Selandij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Thanetian|T|Tanetij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Ypresian|Ipr.|Iprij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Lutetian|Lut.|Lutecij (period)}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Bartonian|B|Bartonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Priabonian|Pr.|Priabonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Rupelian|Rup.|Rupelij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Chattian|Ha.|Hatij}} | neogene | neogen = {{period fossil range/bar|Neogene|Aquitanian|Akv.|Akvitanij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Burdigalian|Burdig.|Burdigalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Langhian|Lan.|Langij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Serravallian|Ser.|Seravalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Tortonian|Tortonij|Tortonij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Messinian|M|Mesinij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Zanclean|Z|Zanklij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Piacenzian|P|Pjačentinij}} | neogene-quaternary | neogen-kvartar = {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pliocene|Plio.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pleistocene|Plei.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocen|}} | quaternary | kvartar = {{period fossil range/bar|Quaternary|Early Pleistocene|Rani pleistocen|Rani pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Middle Pleistocene|Srednji|Srednji pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Upper Pleistocene|K|Kasni pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocen|}} }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> n0ry7q1z0rkcbhux6q5uvosy3zd42fk 42713666 42713665 2026-10-25T16:35:26Z Edgar Allan Poe 29250 42713666 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 0 auto 4px; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; line-height: 16px; overflow:visible; white-space:nowrap; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0; font-size:97%;"> {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | archean | arhaik = {{period fossil range/bar|Archean|Eoarchean|{{font color|white|Eoarhaik}}|Eoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Paleoarchean|{{font color|white|Paleoarh.}}|Paleoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Mesoarchean|{{font color|white|Mezoarh.}}|Mezoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Neoarchean|Neoarh.|Neoarhaik}} | proterozoic | proterozoik = {{period fossil range/bar|Proterozoic|Paleoproterozoic|{{font color|white|Paleoprot.}}|Paleoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Mesoproterozoic|Mezoprot.|Mezoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Neoproterozoic|Neoprot.|Neoproterozoik}} | paleoproterozoic | paleoproterozoik = {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Siderian|{{font color|white|Siderij}}|Siderij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Rhyacian|{{font color|white|Rijacij}}|Rijacij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Orosirian|{{font color|white|Orosirij}}|Orosirij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Statherian|{{font color|white|Stater.}}|Staterij}} | mesoproterozoic | mezoproterozoik = {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Calymmian|Kalimij|Kalimij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Ectasian|Ektazij|Ektazij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Stenian|Stenij|Stenij}} | neoproterozoic | neoproterozoik = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Tonian|Tonij|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} | neoproterozoic-cambrian | neoproterozoik-kambrij = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Tonian|Tonij|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Terreneuvian|T|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Miaolingian|M|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Furongian|F|Furongij}} | cambrian | kambrij = {{period fossil range/bar|Cambrian|Fortunian|Fort.|Fortunij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 3|''3''|Kat 3 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 4|''4''|Kat 4 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Wuliuan|V|above=y|Vuliuanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Drumian|D|Drumij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Guzhangian|G|Gužangij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Paibian|P|Paibij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Jiangshanian|Đ|Đangšanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 10|''10''|Kat 10 kambrija}} | cambrian-ordovician | kambrij-ordovicij = {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Terreneuvian|Tere.|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Miaolingian|Mia.|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Furongian|Fur.|Furongij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} | ordovician | ordovicij = {{period fossil range/bar|Ordovician|Tremadocian|{{font color|white|Trem.}}|Tremadokij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Floian|{{font color|white|Flo.}}|Floij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Dapingian|D|Dapingij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Darriwilian|Darivilij|Darivilij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Sandbian|San.|Sandbij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Katian|Kat.|Katij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Hirnantian|H|Hirnantij}} | ordovician-silurian | ordovicij-silur = {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Llandovery|Land.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Wenlock|V|Venlok}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Pridoli|P|Pridolij}} | silurian | silur = {{period fossil range/bar|Silurian|Rhuddanian|Rud.|Rudanij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Aeronian|Ae.|Aeronij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Telychian|Teličij|Teličij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Sheinwoodian|Š|Šinvudij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Homerian|Hom.|Homerij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Gorstian|G|Gorstij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Ludfordian|Lu.|Ludfordij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Pridoli|Pri.|Pridolij}} | silurian-devonian | silur-devon = {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Llandovery|Lan.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Wenlock|V|Venlok}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Pridoli|P|Pridolij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} | devonian | devon = {{period fossil range/bar|Devonian|Lochkovian|Lo.|Lohkovij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Pragian|P|Pragij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Emsian|Emsij|Emsij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Eifelian|Aj.|Ajfelij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Givetian|Ži.|Živetij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Frasnian|Fras.|Frasnij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Famennian|Fam.|Famenij}} | devonian-carboniferous | devon-karbon = {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Middle Devonian|Sre.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} | carboniferous | karbon = {{period fossil range/bar|Carboniferous|Tournaisian|Tur.|Turnezij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Visean|Vizej|Vizej}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Serpukhovian|Ser.|Serpuhovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Bashkirian|Baš.|Baškirij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Moscovian|Mos.|Moskovij (period)}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Kasimovian|K|Kasimovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Gzhelian|G|Gželij}} | carboniferous-permian = {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Cisuralian|{{font color|white|Cisural.}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Guadalupian|Gva.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Lopingian|L|Lopingij}} | permian | perm = {{period fossil range/bar|Permian|Asselian|{{font color|white|As.}}|Aselij}} {{period fossil range/bar|Permian|Sakmarian|{{font color|white|S}}|Sakmarij}} {{period fossil range/bar|Permian|Artinskian|{{font color|white|Artin.}}|Artinskij}} {{period fossil range/bar|Permian|Kungurian|Kung.|Kungurij}} {{period fossil range/bar|Permian|Roadian|Roud.|Roudij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wordian|V|Vordij}} {{period fossil range/bar|Permian|Capitanian|Ka.|Kapitanij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wuchiapingian|Vu.|Vučiapingij}} {{period fossil range/bar|Permian|Changhsingian|Č|Čangsingij}} | permian-triassic | perm-trijas = {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Cisuralian|{{font color|white|Cisuralij}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Guadalupian|Gvad.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Lopingian|L|Lopingij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Middle Triassic|{{font color|white|Sr.}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Late Triassic|Kasni trijas|Kasni trijas}} | triassic | trijas = {{period fossil range/bar|Triassic|Induan|{{font color|white|I}}|Indij (period)}} {{period fossil range/bar|Triassic|Olenekian|{{font color|white|O}}|Olenekij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Anisian|{{font color|white|An.}}|Anizij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Ladinian|{{font color|white|La.}}|Ladinij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Carnian|Karn.|Karnij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Norian|Norij|Norij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Rhaetian|Re.|Retij}} | triassic-jurassic | trijas-jura = {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Triassic|{{font color|white|M}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Triassic|Kasni trijas|Kasni trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} | jurassic | jura = {{period fossil range/bar|Jurassic|Hettangian|H|Hetangij|above=y}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Sinemurian|Sin.|Sinemurij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Pliensbachian|Pli.|Plinsbahij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Toarcian|Toar.|Toarcij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Aalenian|A|Aalenij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bajocian|B|Bajocij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bathonian|B|Batonij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Callovian|K|Kalovij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Oxfordian|Oks.|Oksfordij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Kimmeridgian|Ki.|Kimeridžij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Tithonian|Ti.|Titonij}} | jurassic-cretaceous | jura-kreda = {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Middle Jurassic|Sre.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Cretaceous|Rana kre.|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Cretaceous|Kasna kre.|Kasna kreda}} | cretaceous | kreda = {{period fossil range/bar|Cretaceous|Berriasian|B|Berijasij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Valanginian|V|Valanžinij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Hauterivian|O|Otrivij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Barremian|B|Baremij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Aptian|Apt.|Aptij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Albian|Albij|Albij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Cenomanian|C|Cenomanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Turonian|T|Turonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Coniacian|K|Konijacij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Santonian|S|above=y|Santonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Campanian|Kam.|Kampanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Maastrichtian|M|Mastrihtij}} | cretaceous-paleogene | kreda-paleogen = {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Early Cretaceous|Rana|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Late Cretaceous|Kasna|Kasna kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Paleocene|P|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Oligocene|O|Oligocen}} | paleogene-neogene | cenozoic | paleogen-neogen | kenozoik = {{period fossil range/bar|Cenozoic|Paleocene|Pal.|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Oligocene|Oligo.|Oligocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pliocene|P|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pleistocene|P|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Holocene|}} | paleogene | paleogen = {{period fossil range/bar|Paleogene|Danian|Da.|Danij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Selandian|S|Selandij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Thanetian|T|Tanetij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Ypresian|Ipr.|Iprij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Lutetian|Lut.|Lutecij (period)}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Bartonian|B|Bartonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Priabonian|Pr.|Priabonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Rupelian|Rup.|Rupelij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Chattian|Ha.|Hatij}} | neogene | neogen = {{period fossil range/bar|Neogene|Aquitanian|Akv.|Akvitanij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Burdigalian|Burdig.|Burdigalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Langhian|Lan.|Langij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Serravallian|Ser.|Seravalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Tortonian|Tortonij|Tortonij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Messinian|M|Mesinij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Zanclean|Z|Zanklij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Piacenzian|P|Pjačentinij}} | neogene-quaternary | neogen-kvartar = {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pliocene|Plio.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pleistocene|Plei.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocen|}} | quaternary | kvartar = {{period fossil range/bar|Quaternary|Early Pleistocene|Rani pleistocen|Rani pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Middle Pleistocene|Srednji|Srednji pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Upper Pleistocene|K|Kasni pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocen|}} }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> gznde4t251wluwxv1quyqctz0j0y8eg 42713687 42713666 2026-10-25T17:35:22Z Edgar Allan Poe 29250 42713687 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 0 auto 4px; clear:both; width:250px; padding:0px; height:18px; line-height: 16px; overflow:visible; white-space:nowrap; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0; font-size:97%;"> {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} | archean | arhaik = {{period fossil range/bar|Archean|Eoarchean|{{font color|white|Eoarhaik}}|Eoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Paleoarchean|{{font color|white|Paleoarh.}}|Paleoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Mesoarchean|{{font color|white|Mezoarh.}}|Mezoarhaik}} {{period fossil range/bar|Archean|Neoarchean|Neoarh.|Neoarhaik}} | proterozoic | proterozoik = {{period fossil range/bar|Proterozoic|Paleoproterozoic|{{font color|white|Paleoprot.}}|Paleoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Mesoproterozoic|Mezoprot.|Mezoproterozoik}} {{period fossil range/bar|Proterozoic|Neoproterozoic|Neoprot.|Neoproterozoik}} | paleoproterozoic | paleoproterozoik = {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Siderian|{{font color|white|Siderij}}|Siderij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Rhyacian|{{font color|white|Rijacij}}|Rijacij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Orosirian|{{font color|white|Orosirij}}|Orosirij}} {{period fossil range/bar|Paleoproterozoic|Statherian|{{font color|white|Stater.}}|Staterij}} | mesoproterozoic | mezoproterozoik = {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Calymmian|Kalimij|Kalimij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Ectasian|Ektazij|Ektazij}} {{period fossil range/bar|Mesoproterozoic|Stenian|Stenij|Stenij}} | neoproterozoic | neoproterozoik = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Tonian|Tonij|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} | neoproterozoic-cambrian | neoproterozoik-kambrij = {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Tonian|Tonij|Tonij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cryogenian|Krio.|Kriogenij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Ediacaran|Edia.|Ediakarij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Terreneuvian|T|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Miaolingian|M|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Neoproterozoic|p2=Cambrian|Furongian|F|Furongij}} | cambrian | kambrij = {{period fossil range/bar|Cambrian|Fortunian|Fort.|Fortunij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 3|''3''|Kat 3 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 4|''4''|Kat 4 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Wuliuan|V|above=y|Vuliuanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Drumian|D|Drumij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Guzhangian|G|Gužangij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Paibian|P|Paibij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Jiangshanian|Đ|Đangšanij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|Cambrian Stage 10|''10''|Kat 10 kambrija}} | cambrian-ordovician | kambrij-ordovicij = {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Terreneuvian|Tere.|Terenuvij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Cambrian Series 2|''2''|Kat 2 kambrija}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Miaolingian|Mia.|Miaolingij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Furongian|Fur.|Furongij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Cambrian|p2=Ordovician|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} | ordovician | ordovicij = {{period fossil range/bar|Ordovician|Tremadocian|{{font color|white|Trem.}}|Tremadokij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Floian|{{font color|white|Flo.}}|Floij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Dapingian|D|Dapingij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Darriwilian|Darivilij|Darivilij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Sandbian|San.|Sandbij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Katian|Kat.|Katij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|Hirnantian|H|Hirnantij}} | ordovician-silurian | ordovicij-silur = {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Early Ordovician|{{font color|white|Rani}}|Rani ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Middle Ordovician|Sred.|Srednji ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Late Ordovician|Kasni|Kasni ordovicij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Llandovery|Land.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Wenlock|V|Venlok}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Ordovician|p2=Silurian|Pridoli|P|Pridolij}} | silurian | silur = {{period fossil range/bar|Silurian|Rhuddanian|Rud.|Rudanij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Aeronian|Ae.|Aeronij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Telychian|Teličij|Teličij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Sheinwoodian|Š|Šinvudij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Homerian|Hom.|Homerij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Gorstian|G|Gorstij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Ludfordian|Lu.|Ludfordij}} {{period fossil range/bar|Silurian|Pridoli|Pri.|Pridolij}} | silurian-devonian | silur-devon = {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Llandovery|Lan.|Landoverij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Wenlock|V|Venlok}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Ludlow|L|Ladlov}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Pridoli|P|Pridolij}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Middle Devonian|Sred.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Silurian|p2=Devonian|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} | devonian | devon = {{period fossil range/bar|Devonian|Lochkovian|Lo.|Lohkovij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Pragian|P|Pragij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Emsian|Emsij|Emsij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Eifelian|Aj.|Ajfelij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Givetian|Ži.|Živetij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Frasnian|Fras.|Frasnij}} {{period fossil range/bar|Devonian|Famennian|Fam.|Famenij}} | devonian-carboniferous | devon-karbon = {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Early Devonian|Rani|Rani devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Middle Devonian|Sre.|Srednji devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Late Devonian|Kasni|Kasni devon}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Devonian|p2=Carboniferous|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} | carboniferous | karbon = {{period fossil range/bar|Carboniferous|Tournaisian|Tur.|Turnezij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Visean|Vizej|Vizej}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Serpukhovian|Ser.|Serpuhovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Bashkirian|Baš.|Baškirij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Moscovian|Mos.|Moskovij (period)}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Kasimovian|K|Kasimovij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|Gzhelian|G|Gželij}} | carboniferous-permian = {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Mississippian|{{font color|white|Mis.}}|Misisipij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Pennsylvanian|Pen.|Pensilvanij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Cisuralian|{{font color|white|Cisural.}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Guadalupian|Gva.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Carboniferous|p2=Permian|Lopingian|L|Lopingij}} | permian | perm = {{period fossil range/bar|Permian|Asselian|{{font color|white|As.}}|Aselij}} {{period fossil range/bar|Permian|Sakmarian|{{font color|white|S}}|Sakmarij}} {{period fossil range/bar|Permian|Artinskian|{{font color|white|Artin.}}|Artinskij}} {{period fossil range/bar|Permian|Kungurian|Kung.|Kungurij}} {{period fossil range/bar|Permian|Roadian|Roud.|Roudij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wordian|V|Vordij}} {{period fossil range/bar|Permian|Capitanian|Ka.|Kapitanij}} {{period fossil range/bar|Permian|Wuchiapingian|Vu.|Vučiapingij}} {{period fossil range/bar|Permian|Changhsingian|Č|Čangsingij}} | permian-triassic | perm-trijas = {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Cisuralian|{{font color|white|Cisuralij}}|Cisuralij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Guadalupian|Gvad.|Gvadalupij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Lopingian|L|Lopingij}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Middle Triassic|{{font color|white|Sr.}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Permian|p2=Triassic|Late Triassic|Kasni trijas|Kasni trijas}} | triassic | trijas = {{period fossil range/bar|Triassic|Induan|{{font color|white|I}}|Indij (period)}} {{period fossil range/bar|Triassic|Olenekian|{{font color|white|O}}|Olenekij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Anisian|{{font color|white|An.}}|Anizij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Ladinian|{{font color|white|La.}}|Ladinij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Carnian|Karn.|Karnij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Norian|Norij|Norij}} {{period fossil range/bar|Triassic|Rhaetian|Re.|Retij}} | triassic-jurassic | trijas-jura = {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Triassic|{{font color|white|R}}|Rani trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Triassic|{{font color|white|M}}|Srednji trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Triassic|Kasni trijas|Kasni trijas}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Middle Jurassic|Sred.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Triassic|p2=Jurassic|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} | jurassic | jura = {{period fossil range/bar|Jurassic|Hettangian|H|Hetangij|above=y}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Sinemurian|Sin.|Sinemurij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Pliensbachian|Pli.|Plinsbahij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Toarcian|Toar.|Toarcij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Aalenian|A|Aalenij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bajocian|B|Bajocij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Bathonian|B|Batonij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Callovian|K|Kalovij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Oxfordian|Oks.|Oksfordij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Kimmeridgian|Ki.|Kimeridžij}} {{period fossil range/bar|Jurassic|Tithonian|Ti.|Titonij}} | jurassic-cretaceous | jura-kreda = {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Jurassic|Rana|Rana jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Middle Jurassic|Sre.|Srednja jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Jurassic|Kasna|Kasna jura}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Early Cretaceous|Rana kre.|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Jurassic|p2=Cretaceous|Late Cretaceous|Kasna kre.|Kasna kreda}} | cretaceous | kreda = {{period fossil range/bar|Cretaceous|Berriasian|B|Berijasij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Valanginian|V|Valanžinij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Hauterivian|O|Otrivij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Barremian|B|Baremij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Aptian|Apt.|Aptij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Albian|Albij|Albij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Cenomanian|C|Cenomanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Turonian|T|Turonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Coniacian|K|Konijacij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Santonian|S|above=y|Santonij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Campanian|Kam.|Kampanij}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|Maastrichtian|M|Mastrihtij}} | cretaceous-paleogene | kreda-paleogen = {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Early Cretaceous|Rana|Rana kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Late Cretaceous|Kasna|Kasna kreda}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Paleocene|P|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cretaceous|p2=Paleogene|Oligocene|O|Oligocen}} | paleogene-neogene | cenozoic | paleogen-neogen | kenozoik = {{period fossil range/bar|Cenozoic|Paleocene|Pal.|Paleocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Eocene|Eocen|Eocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Oligocene|Oligo.|Oligocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pliocene|P|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Pleistocene|P|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Cenozoic|Holocene|}} | paleogene | paleogen = {{period fossil range/bar|Paleogene|Danian|Da.|Danij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Selandian|S|Selandij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Thanetian|T|Tanetij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Ypresian|Ipr.|Iprij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Lutetian|Lut.|Lutecij (period)}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Bartonian|B|Bartonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Priabonian|Pr.|Priabonij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Rupelian|Rup.|Rupelij}} {{period fossil range/bar|Paleogene|Chattian|Ha.|Hatij}} | neogene | neogen = {{period fossil range/bar|Neogene|Aquitanian|Akv.|Akvitanij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Burdigalian|Burdig.|Burdigalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Langhian|Lan.|Langij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Serravallian|Ser.|Seravalij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Tortonian|Tortonij|Tortonij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Messinian|M|Mesinij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Zanclean|Z|Zanklij}} {{period fossil range/bar|Neogene|Piacenzian|P|Pjačentinij}} | neogene-quaternary | neogen-kvartar = {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Miocene|Miocen|Miocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pliocene|Plio.|Pliocen}} {{period fossil range/bar|Neogene|p2=Quaternary|Pleistocene|Plei.|Pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|}} | quaternary | kvartar = {{period fossil range/bar|Quaternary|Early Pleistocene|Rani pleistocen|Rani pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Middle Pleistocene|Srednji|Srednji pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Upper Pleistocene|K|Kasni pleistocen}} {{period fossil range/bar|Quaternary|Holocene|}} }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> kjucvcnuxyrdkq36jepwy5yzl33udbc 10 4726465 42713633 42712758 2026-10-25T14:52:24Z Edgar Allan Poe 29250 42713633 wikitext text/x-wiki <includeonly><onlyinclude><div style="position:absolute; height:{{#if:{{{top|{{{vrh|}}}}}}|6|18}}px; display:flex; justify-content:center; color:inherit; background-color:{{period boja|{{{2}}}}}; left:{{#expr:({{period start|{{{1}}}}}-{{period start|{{{2}}}}})/({{period start|{{{1}}}}}-{{period kraj|{{{p2|{{{1}}}}}}}})*249.5}}px; width:{{#expr: ({{period start|{{{2}}}}}-{{period kraj|{{{2}}}}})/({{period start|{{{1}}}}}-{{period kraj|{{{p2|{{{1}}}}}}}})*249.5}}px; {{#ifeq:{{period start|{{{1}}}}}|{{period start|{{{2}}}}}||border-left: 1px dotted #666;}} {{#ifeq:{{period kraj|{{{p2|{{{1}}}}}}}}|{{period kraj|{{{2}}}}}||{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}|pleistocene||border-right: 1px dotted #666}}}}}}; {{#if:{{{above|{{{iznad|}}}}}}|z-index: 1; border-right: 1px dotted #666;}}">{{#if:{{{top|{{{vrh|}}}}}}||{{#if:{{{3}}}|[[{{{link|{{{veza|{{{4|{{{2}}}}}}}}}}}}|{{{linkname|{{{vezanaziv|{{{3|{{{2}}}}}}}}}}}}]]}}}}</div></onlyinclude></includeonly> [[Kategorija:Geološki šabloni|{{PAGENAME}}]]<noinclude> </noinclude> 2zkmfwdtrhz1djow2iypud8jz5p0dvs 10 4726481 42713632 42712718 2026-10-25T14:44:34Z Edgar Allan Poe 29250 42713632 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{{1}}}}} | series 2 = cambrian series 2 | series 3 = cambrian series 3 | stage 2 = cambrian stage 2 | stage 3 = cambrian stage 3 | stage 4 = cambrian stage 4 | stage 5 = cambrian stage 5 | stage 10 = cambrian stage 10 | serija 2 = serija 2 kambrija | serija 3 = serija 3 kambrija | kat 2 = kat 2 kambrija | kat 3 = kat 3 kambrija | kat 4 = kat 4 kambrija | kat 5 = kat 5 kambrija | kat 10 = kat 10 kambrija | {{#invoke:MultiReplace|main|{{lc:{{{1}}}}}<!-- -->|-| <!-- -->|%f[%w]palaeo|paleo<!-- -->|%f[%w]early%f[%W]|rani<!-- -->|%f[%w]mid%f[%W]|srednji<!-- -->|%f[%w]late%f[%W]|kasni<!-- -->|%f[%w]rani%f[%W]|rani<!-- -->|%f[%w]srednji%f[%W]|srednji<!-- -->|%f[%w]kasni%f[%W]|kasni}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> b0wyuonautyr4jyi3wv5aj87atbvqpv 42713636 42713632 2026-10-25T15:15:11Z Edgar Allan Poe 29250 test 42713636 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{{1}}}}} | series 2 = cambrian series 2 | series 3 = cambrian series 3 | stage 2 = cambrian stage 2 | stage 3 = cambrian stage 3 | stage 4 = cambrian stage 4 | stage 5 = cambrian stage 5 | stage 10 = cambrian stage 10 | serija 2 = serija 2 kambrija | serija 3 = serija 3 kambrija | kat 2 = kat 2 kambrija | kat 3 = kat 3 kambrija | kat 4 = kat 4 kambrija | kat 5 = kat 5 kambrija | kat 10 = kat 10 kambrija | {{#invoke:MultiReplace|main|{{lc:{{{1}}}}}<!-- -->|-| <!-- -->|%f[%w]palaeo|paleo<!-- -->|%f[%w]early%f[%W]|lower<!-- -->|%f[%w]mid%f[%W]|middle<!-- -->|%f[%w]late%f[%W]|upper<!-- -->|%f[%w]rani%f[%W]|rani<!-- -->|%f[%w]srednji%f[%W]|srednji<!-- -->|%f[%w]kasni%f[%W]|kasni}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> fop2wengwof1unmtu9fjto4hy72g8fv 0 4726490 42713650 42712638 2026-10-25T15:55:10Z Duma 16555 42713650 wikitext text/x-wiki {{termoregulacija}} '''Bradimetabolizam''' se odnosi na organizme s vrlo aktivnim [[metabolizam|metabolizmom]] i znatno sporijim metabolizmom u mirovanju.<ref>Bligh, J., and Johnson, K.G., 1973. Glossary for terms for thermal physiology. ''Journal of Applied Physiology'' '''35'''(6):941–961.</ref> Bradimetabolične životinje često mogu proći kroz drastične promjene brzine metabolizma, ovisno o dostupnosti hrane i temperaturi. Mnoga bradimetabolična stvorenja u [[pustinja]]ma i područjima s ekstremnim zimama sposobna su "zaustaviti" svoj metabolizam kako bi se približila stanjima bliskim smrti, sve dok se povoljni uvjeti ne vrate<ref name="Endler">{{cite book|author=Endler J. A.|year=1986|title=Fitness and adaptation - Natural selection in the wild. |publisher=Princeton University Press|isbn= 0-691-08387-8}}</ref><ref name="mayre">{{cite book|author=Mayr E .|year=1982|title=The growth of biological thought: diversity, evolution, and inheritance (1st ed.).|publisher=Cambridge, Massachusetts: Belknap Press|isbn=0-674-36445-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/growthofbiologic00mayr}}</ref> ([[hibernacija]] i [[estivacija]]). Postoji nekoliko varijanti bradimetabolizma. Kod [[sisar]]a, životinje obično imaju prilično visoku stopu metabolizma koja pada na niske nivoe samo onda kada ima malo hrane. Kod većine [[gmizavac]]a, normalna stopa metabolizma je prilično niska, ali se po potrebi može povećati, obično u kratkim naletima aktivnosti u vezi sa hvatanjem plijena. == Etimologija == Izraz potiče od [[starogrčki jezik|grčkog]] ''brady'' (βραδύ) "spor" i ''metaballein'' (μεταβάλλειν) "brzo okretanje". == Povezano == * [[Ektoterm]] * [[Homeoterm]] * [[Bradiaerobnost]] * [[Tahiaerobnost]] * [[Tahimetabolizam]] == Bilješke == {{Reflist}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Termoregulacija]] cpwej3kyo7mmwkvh5xkwyyep29iw59z 0 4726494 42713651 42712642 2026-10-25T15:55:28Z Duma 16555 42713651 wikitext text/x-wiki {{termoregulacija}} '''Tahiaerobnost''' je termin koji se koristi u [[biologija|biologiji]] za opisivanje [[mišić]]a velikih životinja i ptica koji mogu održavati visok nivo fizičke aktivnosti jer njihova srca čine najmanje 0,5-0,6 posto njihove tjelesne mase i održavaju visok krvni pritisak.<ref>{{Cite book|title = The Upper Jurassic Morrison Formation: An Interdisciplinary Study : Denver Museum of Natural History, Denver, USA: May 26-28, 1994|url = https://books.google.com/books?id=CLEPeg_SjTcC|publisher = Taylor & Francis|date = 1998-01-01|isbn = 9789056991838|first = Nick|last = Fraser}}</ref> Gmizavac koji je iste veličine kao tahiaerobni sisar nema iste sposobnosti. Srca tahiaerobnih životinja kucaju brže, stvaraju više kisika i brže distribuiraju krv nego srca gmizavaca. Posjedovanje tahiaerobnih mišića je važno za životinje poput [[žirafa]] kojima je potrebna brza cirkulacija krvi kroz veliko tijelo. == Povezano == * [[Bradiaerobnost]] == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Termoregulacija]] gnns099imb1vogamd42x21fiuyzzecj 42713652 42713651 2026-10-25T15:56:12Z Duma 16555 42713652 wikitext text/x-wiki {{termoregulacija}} '''Tahiaerobnost''' je termin koji se koristi u [[biologija|biologiji]] za opisivanje [[mišić]]a velikih životinja i ptica koji mogu održavati visok nivo fizičke aktivnosti jer njihova srca čine najmanje 0,5-0,6 posto njihove tjelesne mase i održavaju visok krvni pritisak.<ref>{{Cite book|title = The Upper Jurassic Morrison Formation: An Interdisciplinary Study : Denver Museum of Natural History, Denver, USA: May 26-28, 1994|url = https://books.google.com/books?id=CLEPeg_SjTcC|publisher = Taylor & Francis|date = 1998-01-01|isbn = 9789056991838|first = Nick|last = Fraser}}</ref> Gmizavac koji je iste veličine kao tahiaerobni sisar nema iste sposobnosti. Srca tahiaerobnih životinja kucaju brže, stvaraju više kisika i brže distribuiraju krv nego srca gmizavaca. Posjedovanje tahiaerobnih mišića je važno za životinje poput [[žirafa]] kojima je potrebna brza cirkulacija krvi kroz veliko tijelo. == Povezano == * [[Bradiaerobnost]] == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Fiziologija]] rdqjdtdjv5lpyl4dyplp5nc9prxbj0v 10 4726556 42713593 42713033 2026-10-25T12:47:10Z Edgar Allan Poe 29250 42713593 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Kategorije dodajte na za to predviđeno mjesto na dnu ove stranice, a međuwikije na Wikidata (vidi [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{Collapsible option|default=autocollapse}} __NOTOC__ == Povezano == : {{legend|size=9px|{{Period boja|archean}}|{{tl|Arhaik podnožje}}}} : {{legend|size=9px|{{Period boja|proterozoic}}|{{tl|Proterozoik podnožje}}}} : {{legend|size=9px|{{Period boja|phanerozoic}}|&nbsp;''Fanerozoik''}} :: {{legend|size=9px|{{Period boja|paleozoic}}|{{tl|Paleozoik podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|cambrian}}|{{tl|Kambrij podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|ordovician}}|{{tl|Ordovicij podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|silurian}}|{{tl|Silur podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|devonian}}|{{tl|Devon podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|carboniferous}}|{{tl|Karbon podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|permian}}|{{tl|Perm podnožje}}}} :: {{legend|size=9px|{{Period boja|mesozoic}}|&nbsp;''Mezozoik''}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|triassic}}|{{tl|Trijas podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|jurassic}}|{{tl|Jura podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|cretaceous}}|{{tl|Kreda podnožje}}}} :: {{legend|size=9px|{{Period boja|cenozoic}}|&nbsp;''Kenozoik''}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|paleogene}}|{{tl|Paleogen podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|neogene}}|{{tl|Neogen podnožje}}}} ::: {{legend|size=9px|{{Period boja|quaternary}}|{{tl|Kvartar podnožje}}}} == Izvori == * [http://www.stratigraphy.org/ Međunarodna komisija za stratigrafiju] <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte, a međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Geološki šabloni]] }}</includeonly> 9vl5av89urh0qonizobodglwam2ucxa 10 4726562 42713587 42712916 2026-10-25T12:29:12Z EmausBot 19426 Bot: Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 42713587 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 4as2hu1cjdl07dr6hd3u5lcasude5fy 10 4726567 42713586 42712948 2026-10-25T12:29:02Z EmausBot 19426 Bot: Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 42713586 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 4as2hu1cjdl07dr6hd3u5lcasude5fy 10 4726568 42713656 42713052 2026-10-25T16:07:27Z Edgar Allan Poe 29250 /* Ostale dostupne uvećane ljestvice */ 42713656 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Uporaba == Prikazuje fosilni raspon pojedinog razdoblja [[Fanerozoik|fanerozoika]] ili pojedinog eona odnosno ere [[prekambrij|prekambrija]], a upotrebljava se u šablonu {{tl|Raspon fosila po periodima}}. Ovaj šablon sadržava otvorenu oznaku <code><nowiki><div></nowiki></code> koju je potrebno zatvoriti nakon uporabe. === Razdoblja === <div style="font-size: 88%"> {{Period fossil range/rangebar|Cambrian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Ordovician}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Silurian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Devonian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Carboniferous}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Permian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Triassic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Jurassic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Cretaceous}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Paleogene}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Neogene}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Quaternary}}</div> </div> === Ostale dostupne uvećane ljestvice === <div style="font-size: 88%"> {{Period fossil range/rangebar|Archean}}</div> </div> <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte --> }}</includeonly> r4ujcb20t1xlnw4s59tgaawwtr1o2s3 42713657 42713656 2026-10-25T16:07:46Z Edgar Allan Poe 29250 /* Ostale dostupne uvećane ljestvice */ 42713657 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Uporaba == Prikazuje fosilni raspon pojedinog razdoblja [[Fanerozoik|fanerozoika]] ili pojedinog eona odnosno ere [[prekambrij|prekambrija]], a upotrebljava se u šablonu {{tl|Raspon fosila po periodima}}. Ovaj šablon sadržava otvorenu oznaku <code><nowiki><div></nowiki></code> koju je potrebno zatvoriti nakon uporabe. === Razdoblja === <div style="font-size: 88%"> {{Period fossil range/rangebar|Cambrian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Ordovician}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Silurian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Devonian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Carboniferous}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Permian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Triassic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Jurassic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Cretaceous}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Paleogene}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Neogene}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Quaternary}}</div> </div> === Ostale dostupne uvećane ljestvice === <div style="font-size: 88%"> {{Period fossil range/rangebar|Archean}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Proterozoic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Paleoproterozoic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Mesoproterozoic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Neoproterozoic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Neoproterozoic-Cambrian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Cambrian-Ordovician}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Ordovician-Silurian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Silurian-Devonian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Devonian-Carboniferous}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Carboniferous-Permian}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Permian-Triassic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Triassic-Jurassic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Jurassic-Cretaceous}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Cretaceous-Paleogene}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Cenozoic}}</div> {{Period fossil range/rangebar|Neogene-Quaternary}}</div> </div> <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte --> }}</includeonly> f5gss3towzx3ia9qt44irzp6e9igg7u 10 4726681 42713641 42713554 2026-10-25T15:38:01Z Duma 16555 42713641 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Biološka pravila | title = [[Biološka pravila]] | listclass = hlist | image = | group1 = Pravila | list1 = {{div col}} * [[Allenovo pravilo]], {{small|kraći ekstremiteti u hladnijoj klimi}}<br/> * [[Batesonovo pravilo]], {{small|dodatni udovi zrcale se kod susjeda}}<br/> * [[Bergmannovo pravilo]], {{small|veća tijela u hladnijoj klimi}}<br/> * [[Copeovo pravilo]], {{small|tijela s vremenom postaju veća}}<br/> * [[Dubokomorski gigantizam]], {{small|životinje dubokog mora imaju veća tijela}}<br/> * [[Dollov zakon nepovratnosti|Dollov zakon]], {{small|gubitak kompleksnih odlika je nepovratan}}<br/> * [[Eichlerovo pravilo]], {{small|paraziti se mijenjaju zajedno s domaćinima}}<br/> * [[Emeryjevo prailo]], {{small|društveni paraziti-insekti često su istog roda kao i domaćini}}<br/> * [[Fahrenholzovo pravilo]], {{small|filogenije domaćina i parazita postaju kongruentne}}<br/> * [[Fosterovo pravilo]], {{small|opisuje [[otočni gigantizam]] i [[otočna patuljastost|otočnu patuljastost]]}}<br/> * [[Gauseov zakon]], {{small|apsolutni rivali ne mogu živjeti zajedno}}<br/> * [[Glogerovo pravilo]], {{small|svjetlija pigmentacija u hladnoj i suhoj klimi}}<br/> * [[Haldaneovo pravilo]], {{small|opisuje heterogamnost hibridnih spolova}}<br/> * [[Harrisonovo pravilo]], {{small|paraziti mijenjaju veličinu ovisno o domaćinu}}<br/> * [[Odabir potomaka|Hamiltonovo pravilo]], {{small|objašnjava favoriziranje altruizma prema srodnicima}}<br/> * [[Kleiberov zakon]], {{small|metabolički omjer kod životinje smanjuje se što je ona manja}}<br/> * [[Willi Hennig|Hennigovo pravilo progresije]], {{small|najprimitivnije vrste mogu se naći u najranijem, centralnom arealu skupine}}<br/> * [[Jarman–Bellov princip]], {{small|korelacija između veličine životinje i njezine ishrane}}<br/> * [[Jordanovo pravilo]], {{small|odnos temperature vode i broja perajnih šipčica, kralježaka}}<br/> * [[Lackovo načelo]], {{small|ptice legu onoliko jaja za koliko mogu obezbijediti hranu}}<br/> * [[Rapoportovo pravilo]], {{small|širinska rasprostranjenost raste s geografskom širinom}}<br/> * [[Renschovo pravilo]], {{small|opisuje različite varijante spolnog dimorfizma veličine}}<br/> * [[Rosino pravilo]], {{small|varijabilnost osobina je veća kod primitivnih vrsta}}<br/> * [[Ivan Schmalhausen|Schmalhausenov zakon]], {{small|populacija pod ekstremnim uvjetima jednog faktora osjetljiva je na sitne promjene drugog}}<br/> * [[Countershading|Thayerov zakon]], {{small|životinje su tamnije s gornje nego s donje strane tijela}}<br/> * [[Thorsonovo pravilo]], {{small|broj jaja bentoskih beskralješnaka latitudinalno se smanjuje}}<br/> * [[Leigh Van Valen|Van Valenov zakon]], {{small|vjerojatnost izumiranja grupe konstantna je kroz vrijeme}}<br/> * [[von Baerovi zakoni (embriologija)|von Baerovi zakoni]], {{small|embriji su u početku slični i kasnije se diferenciraju}}<br/> * [[Samuel Wendell Williston|Willistonov zakon]], {{small|broj dijelova organizma se smanjuje, uz njihovu specijalizaciju}}<br/> {{div col end}} | group2 = Povezano | list2 = {{div col}} * [[Kontragradijentna varijacija]], {{small|gdje se genetika suprotstavlja okolišu kao faktoru}}<br/> <br/> * [[Gigantotermija]], {{small|veliki ektotermi lakše održavaju stalnu tjelesnu temperaturu}}<br/> }}<noinclude> {{div col end}} [[Kategorija:Biološki šabloni]] </noinclude> 2fx73ap9phg228y7fx7wyvhdsutzwba 42713642 42713641 2026-10-25T15:42:40Z Edgar Allan Poe 29250 42713642 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Biološka pravila | title = [[Biološka pravila]] | listclass = vlist | image = | group1 = Pravila | list1 = {{div col}} * [[Allenovo pravilo]], {{small|kraći ekstremiteti u hladnijoj klimi}}<br/> * [[Batesonovo pravilo]], {{small|dodatni udovi zrcale se kod susjeda}}<br/> * [[Bergmannovo pravilo]], {{small|veća tijela u hladnijoj klimi}}<br/> * [[Copeovo pravilo]], {{small|tijela s vremenom postaju veća}}<br/> * [[Dubokomorski gigantizam]], {{small|životinje dubokog mora imaju veća tijela}}<br/> * [[Dollov zakon nepovratnosti|Dollov zakon]], {{small|gubitak kompleksnih odlika je nepovratan}}<br/> * [[Eichlerovo pravilo]], {{small|paraziti se mijenjaju zajedno s domaćinima}}<br/> * [[Emeryjevo prailo]], {{small|društveni paraziti-insekti često su istog roda kao i domaćini}}<br/> * [[Fahrenholzovo pravilo]], {{small|filogenije domaćina i parazita postaju kongruentne}}<br/> * [[Fosterovo pravilo]], {{small|opisuje [[otočni gigantizam]] i [[otočna patuljastost|otočnu patuljastost]]}}<br/> * [[Gauseov zakon]], {{small|apsolutni rivali ne mogu živjeti zajedno}}<br/> * [[Glogerovo pravilo]], {{small|svjetlija pigmentacija u hladnoj i suhoj klimi}}<br/> * [[Haldaneovo pravilo]], {{small|opisuje heterogamnost hibridnih spolova}}<br/> * [[Harrisonovo pravilo]], {{small|paraziti mijenjaju veličinu ovisno o domaćinu}}<br/> * [[Odabir potomaka|Hamiltonovo pravilo]], {{small|objašnjava favoriziranje altruizma prema srodnicima}}<br/> * [[Kleiberov zakon]], {{small|metabolički omjer kod životinje smanjuje se što je ona manja}}<br/> * [[Willi Hennig|Hennigovo pravilo progresije]], {{small|najprimitivnije vrste mogu se naći u najranijem, centralnom arealu skupine}}<br/> * [[Jarman–Bellov princip]], {{small|korelacija između veličine životinje i njezine ishrane}}<br/> * [[Jordanovo pravilo]], {{small|odnos temperature vode i broja perajnih šipčica, kralježaka}}<br/> * [[Lackovo načelo]], {{small|ptice legu onoliko jaja za koliko mogu obezbijediti hranu}}<br/> * [[Rapoportovo pravilo]], {{small|širinska rasprostranjenost raste s geografskom širinom}}<br/> * [[Renschovo pravilo]], {{small|opisuje različite varijante spolnog dimorfizma veličine}}<br/> * [[Rosino pravilo]], {{small|varijabilnost osobina je veća kod primitivnih vrsta}}<br/> * [[Ivan Schmalhausen|Schmalhausenov zakon]], {{small|populacija pod ekstremnim uvjetima jednog faktora osjetljiva je na sitne promjene drugog}}<br/> * [[Countershading|Thayerov zakon]], {{small|životinje su tamnije s gornje nego s donje strane tijela}}<br/> * [[Thorsonovo pravilo]], {{small|broj jaja bentoskih beskralješnaka latitudinalno se smanjuje}}<br/> * [[Leigh Van Valen|Van Valenov zakon]], {{small|vjerojatnost izumiranja grupe konstantna je kroz vrijeme}}<br/> * [[von Baerovi zakoni (embriologija)|von Baerovi zakoni]], {{small|embriji su u početku slični i kasnije se diferenciraju}}<br/> * [[Samuel Wendell Williston|Willistonov zakon]], {{small|broj dijelova organizma se smanjuje, uz njihovu specijalizaciju}}<br/> {{div col end}} | group2 = Povezano | list2 = {{div col}} * [[Kontragradijentna varijacija]], {{small|gdje se genetika suprotstavlja okolišu kao faktoru}}<br/> <br/> * [[Gigantotermija]], {{small|veliki ektotermi lakše održavaju stalnu tjelesnu temperaturu}}<br/> }}<noinclude> {{div col end}} [[Kategorija:Biološki šabloni]] </noinclude> 6swhgmhldjepkymq1xy0pi7rr8nyg6e 42713643 42713642 2026-10-25T15:45:29Z Duma 16555 42713643 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Biološka pravila | title = [[Biološka pravila]] | listclass = vlist | image = | group1 = Pravila | list1 = {{div col}} * [[Allenovo pravilo]], {{small|kraći ekstremiteti u hladnijoj klimi}}<br/> * [[Batesonovo pravilo]], {{small|dodatni udovi zrcale se kod susjeda}}<br/> * [[Bergmannovo pravilo]], {{small|veća tijela u hladnijoj klimi}}<br/> * [[Copeovo pravilo]], {{small|tijela s vremenom postaju veća}}<br/> * [[Dubokomorski gigantizam]], {{small|životinje dubokog mora imaju veća tijela}}<br/> * [[Dollov zakon nepovratnosti|Dollov zakon]], {{small|gubitak kompleksnih odlika je nepovratan}}<br/> * [[Eichlerovo pravilo]], {{small|paraziti se mijenjaju zajedno s domaćinima}}<br/> * [[Emeryjevo prailo]], {{small|društveni paraziti-insekti često su istog roda kao i domaćini}}<br/> * [[Fahrenholzovo pravilo]], {{small|filogenije domaćina i parazita postaju kongruentne}}<br/> * [[Fosterovo pravilo]], {{small|opisuje [[otočni gigantizam]] i [[otočna patuljastost|otočnu patuljastost]]}}<br/> * [[Gauseov zakon]], {{small|apsolutni rivali ne mogu živjeti zajedno}}<br/> * [[Glogerovo pravilo]], {{small|svjetlija pigmentacija u hladnoj i suhoj klimi}}<br/> * [[Haldaneovo pravilo]], {{small|opisuje heterogamnost hibridnih spolova}}<br/> * [[Harrisonovo pravilo]], {{small|paraziti mijenjaju veličinu ovisno o domaćinu}}<br/> * [[Odabir potomaka|Hamiltonovo pravilo]], {{small|objašnjava favoriziranje altruizma prema srodnicima}}<br/> * [[Kleiberov zakon]], {{small|metabolički omjer kod životinje smanjuje se što je ona manja}}<br/> * [[Willi Hennig|Hennigovo pravilo progresije]], {{small|najprimitivnije vrste mogu se naći u najranijem, centralnom arealu skupine}}<br/> * [[Jarman–Bellov princip]], {{small|korelacija između veličine životinje i njezine ishrane}}<br/> * [[Jordanovo pravilo]], {{small|odnos temperature vode i broja perajnih šipčica, kralježaka}}<br/> * [[Lackovo načelo]], {{small|ptice legu onoliko jaja za koliko mogu obezbijediti hranu}}<br/> * [[Rapoportovo pravilo]], {{small|širinska rasprostranjenost raste s geografskom širinom}}<br/> * [[Renschovo pravilo]], {{small|opisuje različite varijante spolnog dimorfizma veličine}}<br/> * [[Rosino pravilo]], {{small|varijabilnost osobina je veća kod primitivnih vrsta}}<br/> * [[Ivan Schmalhausen|Schmalhausenov zakon]], {{small|populacija pod ekstremnim uvjetima jednog faktora osjetljiva je na sitne promjene drugog}}<br/> * [[Countershading|Thayerov zakon]], {{small|životinje su tamnije s gornje nego s donje strane tijela}}<br/> * [[Thorsonovo pravilo]], {{small|broj jaja bentoskih beskralješnaka latitudinalno opada}}<br/> * [[Leigh Van Valen|Van Valenov zakon]], {{small|vjerojatnost izumiranja grupe konstantna je kroz vrijeme}}<br/> * [[von Baerovi zakoni (embriologija)|von Baerovi zakoni]], {{small|embriji su u početku slični i kasnije se diferenciraju}}<br/> * [[Samuel Wendell Williston|Willistonov zakon]], {{small|broj dijelova organizma se smanjuje i specijalizira}}<br/> {{div col end}} | group2 = Povezano | list2 = {{div col}} * [[Kontragradijentna varijacija]], {{small|suprotstavljanje genetike okolišu kao faktoru}}<br/> * [[Gigantotermija]], {{small|veliki ektotermi lakše održavaju stalnu tjelesnu temperaturu}}<br/> {{div col end}} }}<noinclude> [[Kategorija:Biološki šabloni]] </noinclude> 0a6cyeb0yw682tgextqexlvmnk5m0j2 10 4726692 42713591 2026-10-25T12:45:47Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Geološki raspon podnožje |name=Kvartar podnožje |title=[[Kvartar]] |period=quaternary |col1header=[[Pleistocen]] |col1= *[[Rani pleistocen|Rani]] *[[Srednji pleistocen|Srednji]] *[[Kasni pleistocen|Kasni]] |col2header=[[Holocen]] |col2= *[[Megalaj]] *[[Nortgripij]] *[[Grenlandij]] *[[Preboreal]] *[[Boreal]] *[[Atlantik (period)|Atlantik]] *[[Subboreal]] *[[Subatlantik]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 42713591 wikitext text/x-wiki {{Geološki raspon podnožje |name=Kvartar podnožje |title=[[Kvartar]] |period=quaternary |col1header=[[Pleistocen]] |col1= *[[Rani pleistocen|Rani]] *[[Srednji pleistocen|Srednji]] *[[Kasni pleistocen|Kasni]] |col2header=[[Holocen]] |col2= *[[Megalaj]] *[[Nortgripij]] *[[Grenlandij]] *[[Preboreal]] *[[Boreal]] *[[Atlantik (period)|Atlantik]] *[[Subboreal]] *[[Subatlantik]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 3n8zw5f2msgx983o9wnhxxiemygpx9f 10 4726693 42713592 2026-10-25T12:46:42Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 42713592 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Arhaik podnožje/dok]] 4as2hu1cjdl07dr6hd3u5lcasude5fy 0 4726694 42713605 2026-10-25T12:53:30Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Donji pleistocen]] na [[Rani pleistocen]] preko preusmjerenja 42713605 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rani pleistocen]] byip9sv794qz1jzkg02oze9g9q9rpcb 0 4726695 42713609 2026-10-25T12:54:27Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Gornji pleistocen]] na [[Kasni pleistocen]] preko preusmjerenja 42713609 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kasni pleistocen]] c3k4a0yhaffeb9rmretnzhfr62h76yt 0 4726697 42713645 2026-10-25T15:52:35Z Duma 16555 Nova stranica: {{termoregulacija}} '''Termolabilnost''' je pojam koji se odnosi na supstance koje su podložne [[Hemijsko razlaganje|razgradnji]] ili promjeni kao odgovor na [[toplota|toplotu]]. Ovaj termin se često koristi za opisivanje [[biohemija|biohemijskih]] supstanci.<ref>{{Cite web|url=http://web.csulb.edu/~cwallis/482/visualsystem/lexicon.html|title=Thermolabile|website=web.csulb.edu|access-date=2018-12-07}}</ref> Na primjer, mnogi bakterijski [[egzotoksin]]i su termolabilni i mo... 42713645 wikitext text/x-wiki {{termoregulacija}} '''Termolabilnost''' je pojam koji se odnosi na supstance koje su podložne [[Hemijsko razlaganje|razgradnji]] ili promjeni kao odgovor na [[toplota|toplotu]]. Ovaj termin se često koristi za opisivanje [[biohemija|biohemijskih]] supstanci.<ref>{{Cite web|url=http://web.csulb.edu/~cwallis/482/visualsystem/lexicon.html|title=Thermolabile|website=web.csulb.edu|access-date=2018-12-07}}</ref> Na primjer, mnogi bakterijski [[egzotoksin]]i su termolabilni i mogu se lako inaktivirati primjenom umjerene topline. [[Enzimi]] su također termolabilni i gube svoju aktivnost s porastom temperature. Gubitak aktivnosti kod takvih toksina i enzima vjerojatno je posljedica promjene trodimenzionalne strukture [[protein]]a toksina tokom izlaganja toplini. U [[farmacija|farmaceutskim]] spojevima, toplina stvorena prilikom mljevenja može dovesti do degradacije termolabilnih spojeva. Termolabilnost je naročito korisna u testiranju funkcije [[gen]]a,<ref>{{cite journal|last1=Tan|first1=G|last2=Chen|first2=M|last3=Foote|first3=C|last4=Tan|first4=C|title=Temperature-sensitive mutations made easy: generating conditional mutations by using temperature-sensitive inteins that function within different temperature ranges.|journal=Genetics|date=September 2009|volume=183|issue=1|pages=13–22|pmid=19596904|doi=10.1534/genetics.109.104794|pmc=2746138}}</ref> namjernim stvaranjem termolabilnih [[Mutant (genetika)|mutanata]]. Rast ispod [[Mutant osjetljiv na temperaturu|permisivne temperature]] omogućava normalno funkcioniranje proteina, dok porast temperature iznad permisivne granice smanjuje aktivnost, vjerojatno [[Denaturacija (biohemija)|denaturacijom]] proteina. Termolabilni [[enzim]]i se također proučavaju zbog njihove primjene u [[Polimerazna lančana reakcija|PCR-u]], gdje su [[termostabilnost|termostabilni]] enzimi obično neophodni za odvijanje te reakcije. Funkcija enzima na višim temperaturama može se poboljšati [[trehaloza|trehalozom]], što otvara mogućnost upotrebe inače termolabilnih enzima u PCR smjesama.<ref>{{cite journal|title=Thermostabilization and thermoactivation of thermolabile enzymes by trehalose and its application for the synthesis of full length cDNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=95|pages=520–524|doi=10.1073/pnas.95.2.520|date=January 1998|first1=PIERO |last1=CARNINCI|issue=2|display-authors=etal|pmc=18452|pmid=9435224|bibcode=1998PNAS...95..520C|s2cid=43521603|doi-access=free}}</ref> == Povezano == * [[Termostabilnost]] * [[Termolabilne zaštitne grupe]] == Reference == {{Reflist}} == Vanjske poveznice == * {{wiktionary-inline}} [[Kategorija:Termoregulacija]] 5rqhqobh7cs1ahr6ps80ysi2zjmhm47 14 4726698 42713646 2026-10-25T15:52:59Z Duma 16555 Nova stranica: [[Kategorija:Temperatura]] 42713646 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Temperatura]] gnmb8hjg3hh7plj35wxwbzc5xh44aow 0 4726699 42713659 2026-10-25T16:11:26Z Duma 16555 Preusmjereno na [[T-ćelija]] 42713659 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[T-ćelija]] sqhw1l8v5gbcdy7fxjo1qysvvkpex95 0 4726700 42713670 2026-10-25T16:55:36Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Haute-Corse]] 42713670 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Haute-Corse]] kcwf3vyn5wz43656y4xfzx43gkp54z5 0 4726701 42713671 2026-10-25T16:56:11Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Bastia, Korzika]] 42713671 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Bastia, Korzika]] l1ln1smdmoera6qbtyin6bz2un11pf2 0 4726702 42713673 2026-10-25T16:58:13Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Ajaccio]] 42713673 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ajaccio]] kf8jzs3pxr2agz6810i5rd9zbgqf3y8 0 4726703 42713674 2026-10-25T17:03:06Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Corse-du-Sud]] 42713674 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Corse-du-Sud]] 8vgxbzd63j2vfknxxtso27blz858bbf 42713679 42713674 2026-10-25T17:27:28Z Kontributor 2K 192569 Promijenjeno odredište preusmjerenja sa [[Corse-du-Sud]] na [[Cantal]] 42713679 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Cantal]] gdbmcsfmp2t8lusb9dx2u6uuvc8nyfw 42713680 42713679 2026-10-25T17:27:46Z Kontributor 2K 192569 Poništena izmjena [[Special:Diff/42713679|42713679]] korisnika [[Special:Contributions/Kontributor 2K|Kontributor 2K]] ([[User talk:Kontributor 2K|razgovor]]) 42713680 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Corse-du-Sud]] 8vgxbzd63j2vfknxxtso27blz858bbf 0 4726704 42713681 2026-10-25T17:27:52Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Cantal]] 42713681 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Cantal]] gdbmcsfmp2t8lusb9dx2u6uuvc8nyfw 0 4726705 42713682 2026-10-25T17:29:57Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Allier (departman)]] 42713682 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Allier (departman)]] snons4nqdjrzj2yxybmh99ssd8o5sjl 0 4726706 42713683 2026-10-25T17:31:02Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Alpes-de-Haute-Provence]] 42713683 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Alpes-de-Haute-Provence]] 51lp7kxfp994v00gnxz9v2b5cm5z1c8 0 4726707 42713684 2026-10-25T17:32:17Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Hautes-Alpes]] 42713684 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hautes-Alpes]] nyxbgbhs88u2qzhctwa0dbuw1xa60ad 0 4726708 42713685 2026-10-25T17:33:53Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Alpes-Maritimes]] 42713685 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Alpes-Maritimes]] lbjvk1x76mftrkhaha6k6qsefqx3nqi 0 4726709 42713686 2026-10-25T17:34:06Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Alpes-Maritimes]] 42713686 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Alpes-Maritimes]] lbjvk1x76mftrkhaha6k6qsefqx3nqi 0 4726710 42713689 2026-10-25T17:37:28Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Aude (departman)]] 42713689 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Aude (departman)]] b860y1cf74z2k2ra6du7dkmm9l0e79h 0 4726711 42713690 2026-10-25T17:40:29Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Midi-Pyrénées]] 42713690 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Midi-Pyrénées]] 3zwkriearlyw9ve25z4ppw8ttxqvasc 828 4726712 42713692 2026-10-25T17:41:48Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: -- Module:Period start/data -- Generated from the current wikitext of Šablon:Period start. -- Keeps the existing Period id normalization in the template wrapper. local p = {} local dates = { ["aalenian"] = "174.7", ["aalenij"] = "174.7", ["aeronian"] = "440.5", ["aeronij"] = "440.5", ["ajfelij"] = "393.47", ["akvitanij"] = "23.04", ["alb"] = "113.2", ["albian"] = "113.2", ["albij"] = "113.2", ["anisian"] = "247.0", ["anisij"] = "2... 42713692 Scribunto text/plain -- Module:Period start/data -- Generated from the current wikitext of Šablon:Period start. -- Keeps the existing Period id normalization in the template wrapper. local p = {} local dates = { ["aalenian"] = "174.7", ["aalenij"] = "174.7", ["aeronian"] = "440.5", ["aeronij"] = "440.5", ["ajfelij"] = "393.47", ["akvitanij"] = "23.04", ["alb"] = "113.2", ["albian"] = "113.2", ["albij"] = "113.2", ["anisian"] = "247.0", ["anisij"] = "247.0", ["anizij"] = "247.0", ["apt"] = "121.4", ["aptian"] = "121.4", ["aptij"] = "121.4", ["aquitanian"] = "23.04", ["archean"] = "4031", ["arenig"] = "477.1", ["arenigij"] = "477.1", ["arhaik"] = "4031", ["arikeean"] = "30.6", ["arikej"] = "30.6", ["artinskian"] = "290.1", ["artinskij"] = "290.1", ["aselij"] = "298.9", ["asselian"] = "298.9", ["atdabanian"] = "521", ["atdabanij"] = "521", ["baikalian"] = "850", ["bajkalij"] = "850", ["bajocian"] = "170.9", ["bajocij"] = "170.9", ["baremij"] = "125.77", ["barremian"] = "125.77", ["barremij"] = "125.77", ["barstovian"] = "16.3", ["barstovij"] = "16.3", ["bartonian"] = "41.03", ["bartonij"] = "41.03", ["bashkirian"] = "323.4", ["bathonian"] = "168.2", ["batonij"] = "168.2", ["baškirij"] = "323.4", ["berijasij"] = "143.1", ["berriasian"] = "143.1", ["berriasij"] = "143.1", ["blancan"] = "4.75", ["blankan"] = "4.75", ["botomian"] = "522", ["botomij"] = "522", ["bridgerian"] = "50.3", ["bridžerij"] = "50.3", ["burdigalian"] = "20.45", ["burdigalij"] = "20.45", ["burgess shale"] = "505", ["caerfai"] = "530", ["calabrian"] = "1.80", ["callovian"] = "165.3", ["calymmian"] = "1600", ["cambrian"] = "538.8", ["cambrian series 2"] = "521", ["cambrian series 3"] = "506.5", ["cambrian stage 10"] = "491.0", ["cambrian stage 2"] = "529", ["cambrian stage 3"] = "521", ["cambrian stage 4"] = "514.5", ["cambrian stage 5"] = "506.5", ["campanian"] = "83.6", ["capitanian"] = "264.28", ["carboniferous"] = "358.86", ["carnian"] = "237", ["cenoman"] = "100.5", ["cenomanian"] = "100.5", ["cenomanij"] = "100.5", ["cenozoic"] = "66.00", ["chadronian"] = "38", ["changhsingian"] = "254.14", ["chattian"] = "27.30", ["chengjiang"] = "518", ["chibanian"] = "0.774", ["cisuralian"] = "298.9", ["cisuralij"] = "298.9", ["clarendonian"] = "13.6", ["clarkforkian"] = "56.8", ["coniacian"] = "89.8", ["cretaceous"] = "143.1", ["cryogenian"] = "720", ["current"] = "0", ["danas"] = "0", ["danian"] = "66.00", ["danij"] = "66.00", ["dapingian"] = "471.3", ["dapingij"] = "471.3", ["darivilij"] = "469.4", ["darriwilian"] = "469.4", ["daunt onij"] = "419.62", ["devon"] = "419.62", ["devon (period)"] = "419.62", ["devonian"] = "419.62", ["doushantou"] = "570", ["downtonian"] = "419.62", ["drumian"] = "504.5", ["drumij"] = "504.5", ["duchesnean"] = "42", ["dušenij"] = "42", ["earliest cambrian"] = "538.8", ["early holocene"] = "0.0117", ["early miocene"] = "23.04", ["early oligocene"] = "33.90", ["early pleistocene"] = "2.58", ["early pliocene"] = "5.333", ["ectasian"] = "1400", ["ediacaran"] = "635", ["ediakarij"] = "635", ["eifelian"] = "393.47", ["ektazij"] = "1400", ["emsian"] = "410.62", ["emsij"] = "410.62", ["eoarchean"] = "4031", ["eoarhaik"] = "4031", ["eocen"] = "56.00", ["eocene"] = "56.00", ["famenij"] = "372.15", ["famennian"] = "372.15", ["fanerozoik"] = "538.8", ["floian"] = "477.1", ["floij"] = "477.1", ["fortunian"] = "538.8", ["fortunij"] = "538.8", ["franconian"] = "497", ["frankonij"] = "497", ["frasnian"] = "382.31", ["frasnij"] = "382.31", ["furongian"] = "497", ["furongij"] = "497", ["galij"] = "125.77", ["gallic"] = "125.77", ["gelasian"] = "2.58", ["gelasij"] = "2.58", ["givetian"] = "387.95", ["gorstian"] = "426.7", ["gorstij"] = "426.7", ["greenlandian"] = "0.0117", ["grenlandij"] = "0.0117", ["guadalupian"] = "274.4", ["guzhangian"] = "500.5", ["gužangij"] = "500.5", ["gvadalupij"] = "274.4", ["gzhelian"] = "303.7", ["gželij"] = "303.7", ["hadean"] = "4567.30", ["hadij"] = "4567.30", ["hatij"] = "27.30", ["hauterivian"] = "132.6", ["hauterivij"] = "132.6", ["hemfilij"] = "10.3", ["hemingfordian"] = "20.6", ["hemingfordij"] = "20.6", ["hemphillian"] = "10.3", ["hetangije"] = "201.4", ["hettangian"] = "201.4", ["hirnantian"] = "445.2", ["hirnantij"] = "445.2", ["holocen"] = "0.0117", ["holocene"] = "0.0117", ["homerian"] = "430.6", ["homerij"] = "430.6", ["indij"] = "251.902", ["induan"] = "251.902", ["ionian"] = "0.774", ["iprezij"] = "56.00", ["iprij"] = "56.00", ["irvingtonian"] = "1.8", ["irvingtonij"] = "1.8", ["isuan"] = "4031", ["jiangshanian"] = "494.2", ["jonij"] = "0.774", ["jura"] = "201.4", ["jura (period)"] = "201.4", ["jurassic"] = "201.4", ["kalabrij"] = "1.80", ["kalimij"] = "1600", ["kalovij"] = "165.3", ["kambrij"] = "538.8", ["kambrijska serija 2"] = "521", ["kambrijska serija 3"] = "506.5", ["kambrijski kat 10"] = "491.0", ["kambrijski kat 3"] = "521", ["kambrijski kat 4"] = "514.5", ["kambrijski kat 5"] = "506.5", ["kampan"] = "83.6", ["kampanij"] = "83.6", ["kapitanij"] = "264.28", ["karbon"] = "358.86", ["karbon (period)"] = "358.86", ["karnij"] = "237", ["kasimovian"] = "307.0", ["kasimovij"] = "307.0", ["kasna jura"] = "161.5", ["kasna kreda"] = "100.5", ["kasni arhaik"] = "2800", ["kasni devon"] = "382.31", ["kasni eocen"] = "37.71", ["kasni holocen"] = "0.0042", ["kasni kambrij"] = "497", ["kasni karbon"] = "323.4", ["kasni kasni kambrij"] = "489.5", ["kasni miocen"] = "11.63", ["kasni misisipij"] = "330.3", ["kasni oligocen"] = "27.30", ["kasni ordovicij"] = "458.2", ["kasni paleocen"] = "59.24", ["kasni pensilvanij"] = "307.0", ["kasni perm"] = "259.857", ["kasni pleistocen"] = "0.129", ["kasni pliocen"] = "3.600", ["kasni rani kambrij"] = "516", ["kasni rani ordovicij"] = "479", ["kasni silur"] = "426.7", ["kasni trijas"] = "237", ["kat 2 kambrija"] = "529", ["katian"] = "452.8", ["katij"] = "452.8", ["kenozoik"] = "66.00", ["kerfaj"] = "530", ["kimeridžij"] = "154.8", ["kimmeridgian"] = "154.8", ["klarendonij"] = "13.6", ["klarkforkij"] = "56.8", ["konijacij"] = "89.8", ["konijakij"] = "89.8", ["kreda"] = "143.1", ["kreda (period)"] = "143.1", ["kriogenij"] = "720", ["kungurian"] = "283.3", ["kungurij"] = "283.3", ["kvartar"] = "2.58", ["ladinian"] = "241.464", ["ladinij"] = "241.464", ["ladlov"] = "426.7", ["landoverij"] = "443.1", ["langhian"] = "15.98", ["langij"] = "15.98", ["late holocene"] = "0.0042", ["late miocene"] = "11.63", ["late oligocene"] = "27.30", ["late pleistocene"] = "0.129", ["late pliocene"] = "3.600", ["llandovery"] = "443.1", ["lochkovian"] = "419.62", ["lohkovij"] = "419.62", ["longtanian"] = "259.857", ["longtanij"] = "259.857", ["lopingian"] = "259.857", ["lopingij"] = "259.857", ["lower cambrian"] = "538.8", ["lower carboniferous"] = "358.86", ["lower cretaceous"] = "143.1", ["lower devonian"] = "419.62", ["lower eocene"] = "56.00", ["lower holocene"] = "0.0117", ["lower jurassic"] = "201.4", ["lower middle cambrian"] = "506.5", ["lower middle ordovician"] = "471.3", ["lower miocene"] = "23.04", ["lower mississippian"] = "358.86", ["lower oligocene"] = "33.90", ["lower ordovician"] = "486.85", ["lower paleocene"] = "66.00", ["lower pennsylvanian"] = "323.4", ["lower permian"] = "298.9", ["lower pleistocene"] = "2.58", ["lower pliocene"] = "5.333", ["lower silurian"] = "443.1", ["lower triassic"] = "251.902", ["lower upper ordovician"] = "458.2", ["lowest cambrian"] = "538.8", ["ludfordian"] = "425.0", ["ludfordij"] = "425.0", ["ludlow"] = "426.7", ["lutecij"] = "48.07", ["lutetian"] = "48.07", ["lutetij"] = "48.07", ["maastrichtian"] = "72.2", ["maastrichtij"] = "72.2", ["majanij"] = "1100", ["manjkaij"] = "538.8", ["mansian"] = "489.5", ["mansij"] = "489.5", ["manykaian"] = "538.8", ["mastrihtij"] = "72.2", ["mayanian"] = "1100", ["megalaj"] = "0.0042", ["meghalayan"] = "0.0042", ["merionet"] = "497", ["merioneth"] = "497", ["mesinij"] = "7.246", ["mesoarchean"] = "3200", ["mesoproterozoic"] = "1600", ["mesozoic"] = "251.902", ["messinian"] = "7.246", ["mezoarhaik"] = "3200", ["mezoproterozoik"] = "1600", ["mezozoik"] = "251.902", ["miaolingian"] = "506.5", ["miaolingij"] = "506.5", ["middle cambrian"] = "506.5", ["middle devonian"] = "393.47", ["middle eocene"] = "48.07", ["middle holocene"] = "0.0082", ["middle jurassic"] = "174.7", ["middle lower cambrian"] = "521", ["middle middle cambrian"] = "505", ["middle miocene"] = "15.98", ["middle mississippian"] = "346.7", ["middle ordovician"] = "471.3", ["middle paleocene"] = "61.66", ["middle pennsylvanian"] = "315.2", ["middle permian"] = "274.4", ["middle pleistocene"] = "0.774", ["middle triassic"] = "247.0", ["middle upper ordovician"] = "455", ["mindjalan"] = "500.5", ["mindyallan"] = "500.5", ["miocen"] = "23.04", ["miocene"] = "23.04", ["misisipij"] = "358.86", ["mississippian"] = "358.86", ["moscovian"] = "315.2", ["moskovij"] = "315.2", ["mp 10"] = "56.00", ["mp 11"] = "48.07", ["najraniji kambrij"] = "538.8", ["namurian"] = "326", ["namurij"] = "326", ["neimenovani kat pridolija"] = "422.7", ["nemakit daldynian"] = "538.8", ["nemakit-daldinij"] = "538.8", ["neoarchean"] = "2800", ["neoarhaik"] = "2800", ["neocomian"] = "143.1", ["neogen"] = "23.04", ["neogene"] = "23.04", ["neokomij"] = "143.1", ["neoproterozoic"] = "1000", ["neoproterozoik"] = "1000", ["nganasanian"] = "500.5", ["nganazanij"] = "500.5", ["norian"] = "227.3", ["norij"] = "227.3", ["nortgripij"] = "0.0082", ["northgrippian"] = "0.0082", ["now"] = "0", ["oksfordij"] = "161.5", ["olenekian"] = "250.8", ["olenekij"] = "250.8", ["oligocen"] = "33.90", ["oligocene"] = "33.90", ["ordovician"] = "486.85", ["ordovician iii"] = "471.3", ["ordovician v"] = "458.2", ["ordovician vi"] = "452.8", ["ordovicij"] = "486.85", ["ordovicij 3"] = "471.3", ["ordovicij 5"] = "458.2", ["ordovicij 6"] = "452.8", ["orelan"] = "33.90", ["orellan"] = "33.90", ["orosirian"] = "2050", ["orosirij"] = "2050", ["orozirij"] = "2050", ["otrivij"] = "132.6", ["oxfordian"] = "161.5", ["paibian"] = "497", ["paibij"] = "497", ["paleoarchean"] = "3600", ["paleoarhaik"] = "3600", ["paleocen"] = "66.00", ["paleocene"] = "66.00", ["paleogen"] = "66.00", ["paleogene"] = "66.00", ["paleoproterozoic"] = "2500", ["paleoproterozoik"] = "2500", ["paleozoic"] = "538.8", ["paleozoik"] = "538.8", ["pennsylvanian"] = "323.4", ["pensilvanij"] = "323.4", ["perm"] = "298.9", ["perm (period)"] = "298.9", ["permian"] = "298.9", ["phanerozoic"] = "538.8", ["piacentij"] = "3.600", ["piacenzian"] = "3.600", ["pjačentinij"] = "3.600", ["pleistocen"] = "2.58", ["pleistocene"] = "2.58", ["pliensbachian"] = "192.9", ["plinsbahij"] = "192.9", ["pliocen"] = "5.333", ["pliocene"] = "5.333", ["praghian"] = "413.02", ["pragian"] = "413.02", ["pragij"] = "413.02", ["precambrian"] = "4567.30", ["prekambrij"] = "4567.30", ["present"] = "0", ["pretkambrij"] = "4567.30", ["priabonian"] = "37.71", ["priabonij"] = "37.71", ["pridoli"] = "422.7", ["pridolij"] = "422.7", ["proterozoic"] = "2500", ["proterozoik"] = "2500", ["puercan"] = "65", ["puerkan"] = "65", ["quaternary"] = "2.58", ["rana jura"] = "201.4", ["rana kreda"] = "143.1", ["rancholabrean"] = "0.24", ["rani devon"] = "419.62", ["rani eocen"] = "56.00", ["rani holocen"] = "0.0117", ["rani kambrij"] = "538.8", ["rani karbon"] = "358.86", ["rani kasni ordovicij"] = "458.2", ["rani miocen"] = "23.04", ["rani misisipij"] = "358.86", ["rani oligocen"] = "33.90", ["rani ordovicij"] = "486.85", ["rani paleocen"] = "66.00", ["rani pensilvanij"] = "323.4", ["rani perm"] = "298.9", ["rani pleistocen"] = "2.58", ["rani pliocen"] = "5.333", ["rani silur"] = "443.1", ["rani srednji kambrij"] = "521", ["rani srednji ordovicij"] = "471.3", ["rani trijas"] = "251.902", ["ranoarhaik"] = "4031", ["rančolabrij"] = "0.24", ["recent"] = "0", ["retij"] = "205.7", ["rhaetian"] = "205.7", ["rhuddanian"] = "443.1", ["rhyacian"] = "2300", ["rifej"] = "1400", ["rijacij"] = "2300", ["riphean"] = "1400", ["roadian"] = "274.4", ["roadij"] = "274.4", ["roudij"] = "274.4", ["rudanij"] = "443.1", ["rupelian"] = "33.90", ["rupelij"] = "33.90", ["sada"] = "0", ["sadašnjost"] = "0", ["sakmarian"] = "293.52", ["sakmarij"] = "293.52", ["sandbian"] = "458.2", ["sandbij"] = "458.2", ["santonian"] = "85.7", ["santonij"] = "85.7", ["selandian"] = "61.66", ["selandij"] = "61.66", ["senonian"] = "89.8", ["senonij"] = "89.8", ["seravalij"] = "13.82", ["serpuhovij"] = "330.3", ["serpukhovian"] = "330.3", ["serravallian"] = "13.82", ["sheinwoodian"] = "432.9", ["siderian"] = "2500", ["siderij"] = "2500", ["silur"] = "443.1", ["silurian"] = "443.1", ["silurij"] = "443.1", ["sinemurian"] = "199.5", ["sinemurij"] = "199.5", ["sinian"] = "1050", ["sinij"] = "1050", ["sirius passet"] = "518", ["spathian"] = "250.8", ["spatij"] = "250.8", ["srednja jura"] = "174.7", ["srednji arhaik"] = "3200", ["srednji devon"] = "393.47", ["srednji eocen"] = "48.07", ["srednji holocen"] = "0.0082", ["srednji kambrij"] = "506.5", ["srednji kasni ordovicij"] = "455", ["srednji miocen"] = "15.98", ["srednji misisipij"] = "346.7", ["srednji ordovicij"] = "471.3", ["srednji paleocen"] = "61.66", ["srednji pensilvanij"] = "315.2", ["srednji perm"] = "274.4", ["srednji pleistocen"] = "0.774", ["srednji srednji kambrij"] = "505", ["srednji trijas"] = "247.0", ["st davids"] = "506.5", ["staterij"] = "1800", ["statherian"] = "1800", ["stefanij"] = "304", ["stenian"] = "1200", ["stenij"] = "1200", ["stephanian"] = "304", ["sturtian"] = "1050", ["sturtij"] = "1050", ["sveti davids"] = "506.5", ["tanetij"] = "59.24", ["tarantian"] = "0.129", ["tarantij"] = "0.129", ["teličij"] = "438.6", ["telychian"] = "438.6", ["tercijar"] = "66.00", ["terenuvij"] = "538.8", ["terreneuvian"] = "538.8", ["tertiary"] = "66.00", ["thanetian"] = "59.24", ["tif anij"] = "60.2", ["tiffanian"] = "60.2", ["tithonian"] = "149.2", ["titonij"] = "149.2", ["toarcian"] = "184.2", ["toarcij"] = "184.2", ["tojonij"] = "516", ["tommotian"] = "530", ["tomotij"] = "530", ["tonian"] = "1000", ["tonij"] = "1000", ["torrehonij"] = "63.3", ["torrejonian"] = "63.3", ["tortonian"] = "11.63", ["tortonij"] = "11.63", ["tournaisian"] = "358.86", ["toyonian"] = "516", ["tremadocian"] = "486.85", ["tremadokij"] = "486.85", ["triassic"] = "251.902", ["trijas"] = "251.902", ["turnezij"] = "358.86", ["turon"] = "93.9", ["turonian"] = "93.9", ["turonij"] = "93.9", ["ufimian"] = "274.4", ["ufimij"] = "274.4", ["uintan"] = "46.2", ["unnamed pridoli stage"] = "422.7", ["upper cambrian"] = "497", ["upper carboniferous"] = "323.4", ["upper cretaceous"] = "100.5", ["upper devonian"] = "382.31", ["upper eocene"] = "37.71", ["upper holocene"] = "0.0042", ["upper jurassic"] = "161.5", ["upper lower cambrian"] = "516", ["upper lower ordovician"] = "479", ["upper miocene"] = "11.63", ["upper mississippian"] = "330.3", ["upper oligocene"] = "27.30", ["upper ordovician"] = "458.2", ["upper paleocene"] = "59.24", ["upper pennsylvanian"] = "307.0", ["upper permian"] = "259.857", ["upper pleistocene"] = "0.129", ["upper pliocene"] = "3.600", ["upper silurian"] = "426.7", ["upper triassic"] = "237", ["upper upper cambrian"] = "489.5", ["valanginian"] = "137.05", ["valanginij"] = "137.05", ["valanžinij"] = "137.05", ["vaš ačij"] = "55.4", ["vendian"] = "635", ["vendij"] = "635", ["venlok"] = "432.9", ["vestfalij"] = "313", ["visean"] = "346.7", ["visej"] = "346.7", ["vitnij an"] = "33.3", ["vizej"] = "346.7", ["vordij"] = "266.9", ["vuliuanij"] = "506.5", ["vučiapingij"] = "259.857", ["wasatchian"] = "55.4", ["wenlock"] = "432.9", ["westphalian"] = "313", ["whitneyan"] = "33.3", ["wordian"] = "266.9", ["wordij"] = "266.9", ["wuchiapingian"] = "259.857", ["wuliuan"] = "506.5", ["ypresian"] = "56.00", ["zanclean"] = "5.333", ["zanklij"] = "5.333", ["čadronij"] = "38", ["čangsingij"] = "254.14", ["čatij"] = "27.30", ["čibanij"] = "0.774", ["đangšanij"] = "494.2", ["šinvudij"] = "432.9", ["živetij"] = "387.95", } function p.main(frame) local key = frame.args[1] or '' key = mw.ustring.lower(mw.text.trim(key)) return dates[key] or '' end return p 68h75nraots5jawnldh8u1pwrygopkt 0 4726713 42713693 2026-10-25T17:42:41Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Bouches-du-Rhône]] 42713693 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Bouches-du-Rhône]] t2lyzxkxeuqmlpgt11wfpxq55pp5ek3 0 4726714 42713695 2026-10-25T17:42:57Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Bouches-du-Rhône]] 42713695 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Bouches-du-Rhône]] t2lyzxkxeuqmlpgt11wfpxq55pp5ek3 0 4726715 42713697 2026-10-25T17:48:18Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[La Rochelle]] 42713697 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[La Rochelle]] 6tmu63qm05e3a9m222sf3nvk6gnc51p 0 4726716 42713698 2026-10-25T17:48:59Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Charente-Maritime]] 42713698 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Charente-Maritime]] d8sa4ditq89w2273ns3pv4c2oahb0ar 0 4726717 42713699 2026-10-25T17:50:04Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Bourges]] 42713699 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Bourges]] buy5rbawmbgg14v7xeo19u8z2mug9s1 0 4726718 42713700 2026-10-25T17:50:30Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Cher (departman)]] 42713700 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Cher (departman)]] 0zp5zbur1adesvkybfob4upvpsfxpkj 0 4726719 42713701 2026-10-25T17:51:34Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Cher (departman)]] 42713701 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Cher (departman)]] 0zp5zbur1adesvkybfob4upvpsfxpkj 0 4726720 42713702 2026-10-25T17:53:14Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Tulle]] 42713702 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Tulle]] 82anhe82ig7fe2ixi1z1irzt4x57jrp 0 4726721 42713703 2026-10-25T17:53:48Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Corrèze (departman)]] 42713703 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Corrèze (departman)]] tcwu6oylc8y5gxi60h4f6zx6tj1bxwc 0 4726722 42713704 2026-10-25T17:54:09Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Limousin]] 42713704 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Limousin]] rnvqmcwc9yfjef8l28ccycaxlj9rbvt 0 4726723 42713706 2026-10-25T17:56:47Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Côte-d'Or]] 42713706 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Côte-d'Or]] 8lijs52h1k9d710z6srq8yxmydzd60t 0 4726724 42713707 2026-10-25T17:57:30Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Côte-d'Or]] 42713707 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Côte-d'Or]] 8lijs52h1k9d710z6srq8yxmydzd60t 0 4726725 42713708 2026-10-25T17:58:35Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Saint-Brieuc]] 42713708 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Saint-Brieuc]] 7na2bq772m49fd654ym1gg8kitlpl1x 0 4726726 42713709 2026-10-25T17:59:27Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Bretanja]] 42713709 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Bretanja]] bsmsmvjarecfghphkzkeuu1bem1pzyw 0 4726727 42713711 2026-10-25T18:00:56Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Côtes-d'Armor]] 42713711 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Côtes-d'Armor]] 27jw8il86l21fouq9j9u25puo122yuf 0 4726728 42713712 2026-10-25T18:02:06Z Kontributor 2K 192569 ? 42713712 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Côtes-d'Armor]] 27jw8il86l21fouq9j9u25puo122yuf 0 4726729 42713714 2026-10-25T18:06:18Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Creuse (departman)]] 42713714 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Creuse (departman)]] te0dn0fovpy2x2v3nzfe3bbstv4vkle 0 4726730 42713715 2026-10-25T18:10:42Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Quimper]] 42713715 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Quimper]] nzw2tdx2r9r5zwf10gjkhfo275em3c4 0 4726731 42713716 2026-10-25T18:10:58Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Finistère]] 42713716 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Finistère]] t8qurdm0bk5mihw2jpumn8cxzkitnrf 0 4726732 42713717 2026-10-25T18:12:29Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Gard (departman)]] 42713717 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Gard (departman)]] cfd5vqnte4b7xo7kw8brlnv5sqs027g 0 4726733 42713718 2026-10-25T18:16:05Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Hérault (departman)]] 42713718 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hérault (departman)]] 4wo8nhxp99krf266ys72xzymv9zuk40 0 4726734 42713719 2026-10-25T18:16:56Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Hérault (departman)]] 42713719 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Hérault (departman)]] 4wo8nhxp99krf266ys72xzymv9zuk40 0 4726735 42713720 2026-10-25T18:17:50Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Rennes]] 42713720 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rennes]] beaue2bqcmcgvxpb9ilr1f1yz09i4w1 0 4726736 42713721 2026-10-25T18:18:41Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Ille-et-Vilaine]] 42713721 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ille-et-Vilaine]] 3oe09esxsazimwf7gmg90rgqeyx6xjv 0 4726737 42713722 2026-10-25T18:21:04Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Isère (departman)]] 42713722 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Isère (departman)]] jly943en18uth670b47fpgjr2j7o59m 0 4726738 42713723 2026-10-25T18:23:02Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Mont-de-Marsan]] 42713723 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mont-de-Marsan]] 68qfxp31pkkkwacsvgf4ziagiilar0x 0 4726739 42713724 2026-10-25T18:23:39Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Landes (departman)]] 42713724 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Landes (departman)]] 2ok4bjk18hso4qidch3yfn8snl31d4c 0 4726740 42713725 2026-10-25T18:24:55Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Blois]] 42713725 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Blois]] q3h3pzghdmz8homzddon4unrldh7vt4 0 4726741 42713726 2026-10-25T18:25:05Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Loir-et-Cher]] 42713726 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Loir-et-Cher]] 7c4a98n50ao5vxkhq5un7wao5991r29 0 4726742 42713727 2026-10-25T18:26:26Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Saint-Étienne]] 42713727 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Saint-Étienne]] d5lh0vz4sg5w65rpaht2xgl6s9tsr8g 0 4726743 42713728 2026-10-25T18:26:58Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Loire (departman)]] 42713728 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Loire (departman)]] qzpxu7rkubnma0oom3i586losxd2jki 0 4726744 42713729 2026-10-25T18:27:31Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Loire (departman)]] 42713729 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Loire (departman)]] qzpxu7rkubnma0oom3i586losxd2jki 0 4726745 42713731 2026-10-25T18:33:11Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Le Puy-en-Velay]] 42713731 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Le Puy-en-Velay]] h5e855hcdrq5dyxphnafil4588tfyv7 0 4726746 42713732 2026-10-25T18:34:04Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Haute-Loire]] 42713732 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Haute-Loire]] 7b74ovblztfgvqgi6ykuuupvejtb5ba 0 4726747 42713733 2026-10-25T18:34:31Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Auvergne-Rhône-Alpes]] 42713733 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Auvergne-Rhône-Alpes]] bc5sqc5j95g56uyuc0v8x8vbchdzqln 0 4726748 42713734 2026-10-25T18:35:39Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Loire-Atlantique]] 42713734 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Loire-Atlantique]] qwczifb1b00ly3f6pon1aaszwwwne5m 0 4726749 42713735 2026-10-25T18:35:57Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Loire-Atlantique]] 42713735 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Loire-Atlantique]] qwczifb1b00ly3f6pon1aaszwwwne5m 0 4726750 42713736 2026-10-25T18:37:03Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Loiret]] 42713736 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Loiret]] 90n091gi5v5q86f2vlh76r8lkr6tnz2 0 4726751 42713737 2026-10-25T18:38:08Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Lot (departman)]] 42713737 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lot (departman)]] c34afbxj4rjx93qk61bfgsa924q7rcl 0 4726752 42713738 2026-10-25T18:39:00Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Lot-et-Garonne]] 42713738 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lot-et-Garonne]] gxvw4n6r4qt3v17602p0ugwfeokprte 0 4726753 42713739 2026-10-25T18:40:10Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Lozère]] 42713739 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lozère]] gwrnr1jz06ycs3nnq1ca4cbjf2kf2xo 0 4726754 42713740 2026-10-25T18:41:09Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Maine-et-Loire]] 42713740 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Maine-et-Loire]] 8tyg6ju7i3ok38ev3qxegtnd3p6sfp6 0 4726755 42713741 2026-10-25T18:41:27Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Maine-et-Loire]] 42713741 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Maine-et-Loire]] 8tyg6ju7i3ok38ev3qxegtnd3p6sfp6 0 4726756 42713742 2026-10-25T18:42:21Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Saint-Lô]] 42713742 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Saint-Lô]] hqhobzumd8xbjjxsx95auac02mxq4z6 0 4726757 42713743 2026-10-25T18:43:05Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Manche (departman)]] 42713743 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Manche (departman)]] ba3qxk4v2ll06yj06omneivcuug1btz 0 4726758 42713745 2026-10-25T18:49:50Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Haute-Marne]] 42713745 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Haute-Marne]] 3ztcdre2jebegqrjdsr6wv5ao6kr0u4 0 4726759 42713746 2026-10-25T18:50:42Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Mayenne (departman)]] 42713746 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Mayenne (departman)]] sgnjmjn5ghzspzafy62z4qqgnblvlo5 0 4726760 42713750 2026-10-25T19:13:14Z Kontributor 2K 192569 Preusmjereno na [[Meurthe-et-Moselle]] 42713750 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Meurthe-et-Moselle]] k27yj99zug2fy2q7sgii7yq4jdrucxt 10 4726761 42713785 2026-10-26T01:59:42Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{1|a}}}|{{{1|b}}} |<div style="float:right;">{{{1|}}}</div> |style="text-align:right"{{{{{|safesubst:}}}!}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 42713785 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{1|a}}}|{{{1|b}}} |<div style="float:right;">{{{1|}}}</div> |style="text-align:right"{{{{{|safesubst:}}}!}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> fdx572szfpge3wbsz7tx4thzi2rqa86 42713786 42713785 2026-10-26T02:00:51Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Right]] na [[Šablon:Desno]] 42713785 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{1|a}}}|{{{1|b}}} |<div style="float:right;">{{{1|}}}</div> |style="text-align:right"{{{{{|safesubst:}}}!}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> fdx572szfpge3wbsz7tx4thzi2rqa86 10 4726762 42713787 2026-10-26T02:00:51Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Right]] na [[Šablon:Desno]] 42713787 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Desno]] do9xdgxmoa7ho15fl6jzvqx5jwpt5me 10 4726763 42713788 2026-10-26T02:06:47Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Documentation subpage}} {{high-risk}} <!-- Kategorije dodajte na dno ove stranice, a međuwikije na Wikidata (vidi Wikipedia:Wikidata) --> Ovaj se šablon upotrebljava za poravnavanje umetnutih elemenata na stranici ''udesno''. Jedini je parametar sadržaj koji treba poravnati. Za više mogućnosti i veću fleksibilnost pogledajte i {{tl|Align}}. == Uporaba == Ako se ne navedu argumenti, šablon štedi pisanje sljedećeg teksta (u tablici): : <syntaxhighlight lang="wikite... 42713788 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{high-risk}} <!-- Kategorije dodajte na dno ove stranice, a međuwikije na Wikidata (vidi Wikipedia:Wikidata) --> Ovaj se šablon upotrebljava za poravnavanje umetnutih elemenata na stranici ''udesno''. Jedini je parametar sadržaj koji treba poravnati. Za više mogućnosti i veću fleksibilnost pogledajte i {{tl|Align}}. == Uporaba == Ako se ne navedu argumenti, šablon štedi pisanje sljedećeg teksta (u tablici): : <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>style="text-align:right"|</syntaxhighlight> Za uporabu upišite <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{right}}</syntaxhighlight> na početak ćelije tablice. Ako se navede argument, šablon štedi pisanje sljedećeg teksta: : <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><div style="float:right;">...</div></syntaxhighlight> Za poravnavanje sadržaja udesno upišite <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{desno|sadržaj}}</syntaxhighlight>. == Primjeri == === Primjer 1 === {{col-begin}} {{col-break}} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {| class="wikitable" style="width:30em; text-align:center" !colspan="4"| Tekst zaglavlja |- | {{Desno}} Sadržaj1A <br/> Sadržaj1B || Sadržaj2 |} </syntaxhighlight> {{col-break|gap=2em}} {| class="wikitable" style="width:30em; text-align:center" !colspan="4"| Tekst zaglavlja |- | {{Desno}} Sadržaj1A <br/> Sadržaj1B || Sadržaj2 |} {{col-end}} === Primjer 2 === {{col-begin}} {{col-break}} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {| class="wikitable" style="width:30em; text-align:center" !colspan="4"| Tekst zaglavlja |- | {{Desno|Sadržaj1A}} <br/> Sadržaj1B || Sadržaj2 |} </syntaxhighlight> {{col-break|gap=2em}} {| class="wikitable" style="width:30em; text-align:center" !colspan="4"| Tekst zaglavlja |- | {{Desno|Sadržaj1A}} <br/> Sadržaj1B || Sadržaj2 |} {{col-end}} == Povezanon == * {{tl|align}} * {{tl|center}}, {{tl|left}} i {{tl|justify}} * {{tl|Center block}} * {{tl|Image frame}} * {{tl|Table alignment}} – za poravnavanje cijelih stupaca u tablicama. <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte, a međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }}</includeonly> ltvek7sq3orkd5wktadsfvyw38zqwj9 10 4726764 42713790 2026-10-26T02:12:57Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: :'''''Napomena:''' Ako želite poravnati stupac tablice (lijevo, po sredini ili desno), upotrijebite {{Table alignment}}.'' {{Documentation subpage}} {{High-use|120520}} {{Caution|'''Šablon Align Center ne radi''' u [[WP:MOBILE|mobilnom prikazu i mobilnim aplikacijama]]. Imajte na umu da više od polovice posjetitelja Wikipedije pristupa putem mobilnih uređaja.}} Ovo je opći šablon za vodoravno poravnavanje elemenata na stranici. Upotrijebite ga na sljedeći način: {{T... 42713790 wikitext text/x-wiki :'''''Napomena:''' Ako želite poravnati stupac tablice (lijevo, po sredini ili desno), upotrijebite {{Table alignment}}.'' {{Documentation subpage}} {{High-use|120520}} {{Caution|'''Šablon Align Center ne radi''' u [[WP:MOBILE|mobilnom prikazu i mobilnim aplikacijama]]. Imajte na umu da više od polovice posjetitelja Wikipedije pristupa putem mobilnih uređaja.}} Ovo je opći šablon za vodoravno poravnavanje elemenata na stranici. Upotrijebite ga na sljedeći način: {{Tlx|Poravnanje|''položaj''|''sadržaj''}} == Primjeri == {| class="wikitable" width="500px" |- | {{Tlx|Poravnanje|left|<nowiki>'''Pozdrav svijete!'''</nowiki>}} daje sljedeći rezultat:<br/> {{Poravnanje|left|'''Pozdrav svijete!'''}} |- |{{Tlx|Poravnanje|right|<nowiki>'''Pozdrav svijete!'''</nowiki>}} daje sljedeći rezultat:<br/> {{Poravnanje|right|'''Pozdrav svijete!'''}} |- |{{Tlx|Poravnanje|center|<nowiki>'''Pozdrav svijete!'''</nowiki>}} daje sljedeći rezultat:<br/> {{Poravnanje|center|'''Pozdrav svijete!'''}} |- |{{Tlx|Poravnanje|center|<nowiki>'''Pozdrav svijete!'''|style=color:red</nowiki>}} daje sljedeći rezultat:<br/> {{Poravnanje|center|'''Pozdrav svijete!'''|style=color:red}} |} == Povezano == * {{Tl|Center}}, {{Tl|Desno}}, {{Tl|Left}} i {{Tl|Justify}} * {{Tl|Center block}} * {{Tl|Image frame}} <includeonly>{{sandbox other|| [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }}</includeonly> 7bk1bivmsncdf6ru81r56l85usvlh1r 42713793 42713790 2026-10-26T02:13:11Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Align/dok]] na [[Šablon:Poravnanje/dok]] 42713790 wikitext text/x-wiki :'''''Napomena:''' Ako želite poravnati stupac tablice (lijevo, po sredini ili desno), upotrijebite {{Table alignment}}.'' {{Documentation subpage}} {{High-use|120520}} {{Caution|'''Šablon Align Center ne radi''' u [[WP:MOBILE|mobilnom prikazu i mobilnim aplikacijama]]. Imajte na umu da više od polovice posjetitelja Wikipedije pristupa putem mobilnih uređaja.}} Ovo je opći šablon za vodoravno poravnavanje elemenata na stranici. Upotrijebite ga na sljedeći način: {{Tlx|Poravnanje|''položaj''|''sadržaj''}} == Primjeri == {| class="wikitable" width="500px" |- | {{Tlx|Poravnanje|left|<nowiki>'''Pozdrav svijete!'''</nowiki>}} daje sljedeći rezultat:<br/> {{Poravnanje|left|'''Pozdrav svijete!'''}} |- |{{Tlx|Poravnanje|right|<nowiki>'''Pozdrav svijete!'''</nowiki>}} daje sljedeći rezultat:<br/> {{Poravnanje|right|'''Pozdrav svijete!'''}} |- |{{Tlx|Poravnanje|center|<nowiki>'''Pozdrav svijete!'''</nowiki>}} daje sljedeći rezultat:<br/> {{Poravnanje|center|'''Pozdrav svijete!'''}} |- |{{Tlx|Poravnanje|center|<nowiki>'''Pozdrav svijete!'''|style=color:red</nowiki>}} daje sljedeći rezultat:<br/> {{Poravnanje|center|'''Pozdrav svijete!'''|style=color:red}} |} == Povezano == * {{Tl|Center}}, {{Tl|Desno}}, {{Tl|Left}} i {{Tl|Justify}} * {{Tl|Center block}} * {{Tl|Image frame}} <includeonly>{{sandbox other|| [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }}</includeonly> 7bk1bivmsncdf6ru81r56l85usvlh1r 10 4726765 42713792 2026-10-26T02:13:11Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Align]] na [[Šablon:Poravnanje]] 42713792 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Poravnanje]] gl7444xy4s7ea557middqp66rjxc201 10 4726766 42713794 2026-10-26T02:13:11Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Align/dok]] na [[Šablon:Poravnanje/dok]] 42713794 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Poravnanje/dok]] 0p355mownwpvs8xnjs4y0uxrjemehf7 10 4726767 42713796 2026-10-26T02:15:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Mw-datatable]] na [[Šablon:Row hover highlight]] 42713796 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Row hover highlight]] t21pm6gpz3e1gsw8jm3ntuzg3sp5jal 10 4726768 42713798 2026-10-26T02:20:01Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Documentation subpage}}{{tsh|mw-datatable}} {{High-use}} {{uses TemplateStyles|Template:Row hover highlight/styles.css}} Ovaj šablon omogućuje {{font color |var(--color-base, #202122) |var(--background-color-progressive-subtle, #f1f4fd) |isticanje redaka pri prelasku pokazivačem}} pomoću modifikatora klase wikitable <kbd>mw-datatable</kbd> i <kbd>hover-highlight</kbd>. Osim isticanja redaka, <kbd>mw-datatable</kbd> mijenja i pozadinu ćelija u bijelu. Ako želite samo... 42713798 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}}{{tsh|mw-datatable}} {{High-use}} {{uses TemplateStyles|Template:Row hover highlight/styles.css}} Ovaj šablon omogućuje {{font color |var(--color-base, #202122) |var(--background-color-progressive-subtle, #f1f4fd) |isticanje redaka pri prelasku pokazivačem}} pomoću modifikatora klase wikitable <kbd>mw-datatable</kbd> i <kbd>hover-highlight</kbd>. Osim isticanja redaka, <kbd>mw-datatable</kbd> mijenja i pozadinu ćelija u bijelu. Ako želite samo isticanje redaka, upotrijebite <kbd>hover-highlight</kbd>. == Uporaba šablona <nowiki>{{row hover highlight}}</nowiki> == Osnovna uporaba: <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Wikitekst''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{row hover highlight}} {| class=mw-datatable |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </syntaxhighlight></div> <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Prikazani rezultat''' {{row hover highlight}} {| class=mw-datatable |- ! 1 ! 2 ! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </div> <code>class=mw-datatable</code> može se kombinirati s <code>class=wikitable</code>. U tom će slučaju ćelije koje nisu zaglavlja imati bijelu pozadinu. <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Wikitekst''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{row hover highlight}} {| class="wikitable mw-datatable" |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </syntaxhighlight></div> <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Prikazani rezultat''' {{row hover highlight}} {| class="wikitable mw-datatable" |- ! 1 ! 2 ! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </div> Ako želite zadržati svijetlosivu pozadinu koju daje <code>class=wikitable</code>, upotrijebite <code>class=hover-highlight</code>: <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Wikitekst''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{row hover highlight}} {| class="wikitable hover-highlight" |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </syntaxhighlight></div> <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Prikazani rezultat''' {{row hover highlight}} {| class="wikitable hover-highlight" |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </div> == Uporaba šablona <nowiki>{{mw-datatable}}</nowiki> za bijelu pozadinu == Ako želite bijelu pozadinu ćelija s podacima, ovaj šablon možda će biti lakše zapamtiti jer su naziv šablona i naziv klase jednaki. <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Wikitekst''' <syntaxhighlight lang=wikitext highlight="1-2"> {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </syntaxhighlight></div> <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Prikazani rezultat''' {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |- ! 1 ! 2 ! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </div> == Povezano == * {{tl|shy}} – može se upotrijebiti za sužavanje stupaca dodavanjem [[soft hyphen|mekog spojnika]] u riječ, čime se omogućuje njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice dok se pomičete kroz podatke tablice. * {{tl|sort under}} – premješta strelice za sortiranje ispod zaglavlja. * {{tl|static row numbers}} – dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }}</includeonly> 42nwo8ks19zl7ff53zwhx5zhxd4vbax 42713803 42713798 2026-10-26T03:06:42Z Edgar Allan Poe 29250 /* Povezano */ 42713803 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}}{{tsh|mw-datatable}} {{High-use}} {{uses TemplateStyles|Template:Row hover highlight/styles.css}} Ovaj šablon omogućuje {{font color |var(--color-base, #202122) |var(--background-color-progressive-subtle, #f1f4fd) |isticanje redaka pri prelasku pokazivačem}} pomoću modifikatora klase wikitable <kbd>mw-datatable</kbd> i <kbd>hover-highlight</kbd>. Osim isticanja redaka, <kbd>mw-datatable</kbd> mijenja i pozadinu ćelija u bijelu. Ako želite samo isticanje redaka, upotrijebite <kbd>hover-highlight</kbd>. == Uporaba šablona <nowiki>{{row hover highlight}}</nowiki> == Osnovna uporaba: <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Wikitekst''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{row hover highlight}} {| class=mw-datatable |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </syntaxhighlight></div> <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Prikazani rezultat''' {{row hover highlight}} {| class=mw-datatable |- ! 1 ! 2 ! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </div> <code>class=mw-datatable</code> može se kombinirati s <code>class=wikitable</code>. U tom će slučaju ćelije koje nisu zaglavlja imati bijelu pozadinu. <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Wikitekst''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{row hover highlight}} {| class="wikitable mw-datatable" |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </syntaxhighlight></div> <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Prikazani rezultat''' {{row hover highlight}} {| class="wikitable mw-datatable" |- ! 1 ! 2 ! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </div> Ako želite zadržati svijetlosivu pozadinu koju daje <code>class=wikitable</code>, upotrijebite <code>class=hover-highlight</code>: <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Wikitekst''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{row hover highlight}} {| class="wikitable hover-highlight" |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </syntaxhighlight></div> <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Prikazani rezultat''' {{row hover highlight}} {| class="wikitable hover-highlight" |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </div> == Uporaba šablona <nowiki>{{mw-datatable}}</nowiki> za bijelu pozadinu == Ako želite bijelu pozadinu ćelija s podacima, ovaj šablon možda će biti lakše zapamtiti jer su naziv šablona i naziv klase jednaki. <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Wikitekst''' <syntaxhighlight lang=wikitext highlight="1-2"> {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </syntaxhighlight></div> <div style="display:inline-grid; border: 2px solid var(--border-color-option-lime); padding: 0.5em; background-color:var(--background-color-base); color:var(--color-base)"> '''Prikazani rezultat''' {{mw-datatable}} {| class="wikitable mw-datatable" |- ! 1 ! 2 ! 3 |- | 1-1 || 2-1 || 3-1 |- | 1-2 || 2-2 || 3-2 |} </div> == Povezano == * {{tl|shy}} – može se upotrijebiti za sužavanje stupaca dodavanjem rastavnice u riječ, čime se omogućuje njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice dok se pomičete kroz podatke tablice. * {{tl|sort under}} – premješta strelice za sortiranje ispod zaglavlja. * {{tl|static row numbers}} – dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }}</includeonly> svolk07jjrqmw5xoda0eudozpttcr47 10 4726769 42713799 2026-10-26T02:21:34Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <includeonly><templatestyles src="Template:Sort under/styles.css" /></includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage and interwikis in Wikidata, not here! --> </noinclude> 42713799 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Template:Sort under/styles.css" /></includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage and interwikis in Wikidata, not here! --> </noinclude> bxo8g2onz0kbhs83zs2skd46eec1l6m 10 4726770 42713800 2026-10-26T03:03:11Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: ```wikitext {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Uses TemplateStyles|Šablon:Sort under/styles.css}} Ovaj šablon premješta strelice za sortiranje ispod teksta zaglavlja stupca, unutar iste ćelije. Upotrebljava se za sužavanje tablica čija su zaglavlja za sortiranje šira od podataka u stupcima. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|sort under}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|sort-under}} iznad tablice koja podržava sortiranje. Na početak vikite... 42713800 wikitext text/x-wiki ```wikitext {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Uses TemplateStyles|Šablon:Sort under/styles.css}} Ovaj šablon premješta strelice za sortiranje ispod teksta zaglavlja stupca, unutar iste ćelije. Upotrebljava se za sužavanje tablica čija su zaglavlja za sortiranje šira od podataka u stupcima. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|sort under}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|sort-under}} iznad tablice koja podržava sortiranje. Na početak vikiteksta tablice dodajte jednu od sljedećih klasa. {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! scope="col" | Klasa ! scope="col" | Opis |- | class=nowrap | <code>sort-under</code> | Premješta strelice za sortiranje na <em>donji <strong>desni</strong></em> dio ćelije. |- | class=nowrap | <code>sort-under-center</code> | Premješta strelice za sortiranje na <em>donji <strong>središnji</strong></em> dio ćelije. |} == Premještanje strelica za sortiranje ispod zaglavlja i poravnanje udesno == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Premještanje strelica za sortiranje ispod zaglavlja i poravnanje po sredini == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under-center" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under-center" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Zadani položaj bez uporabe ovog šablona == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext"> {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Povezano == * {{t|Vertical header}} – alternativa za okomito zakretanje zaglavlja stupaca, pri čemu se strelice za sortiranje nalaze na vrhu. * {{t|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem [[soft hyphen|mekog spojnika]] u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{t|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{t|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{t|static row numbers}} – dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. * {{t|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> d0p3hrus1bzyn7bfemdlurbg5jum0pe 42713802 42713800 2026-10-26T03:04:25Z Edgar Allan Poe 29250 42713802 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Uses TemplateStyles|Šablon:Sort under/styles.css}} Ovaj šablon premješta strelice za sortiranje ispod teksta zaglavlja stupca, unutar iste ćelije. Upotrebljava se za sužavanje tablica čija su zaglavlja za sortiranje šira od podataka u stupcima. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|sort under}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|sort-under}} iznad tablice koja podržava sortiranje. Na početak vikiteksta tablice dodajte jednu od sljedećih klasa. {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! scope="col" | Klasa ! scope="col" | Opis |- | class=nowrap | <code>sort-under</code> | Premješta strelice za sortiranje na <em>donji <strong>desni</strong></em> dio ćelije. |- | class=nowrap | <code>sort-under-center</code> | Premješta strelice za sortiranje na <em>donji <strong>središnji</strong></em> dio ćelije. |} == Premještanje strelica za sortiranje ispod zaglavlja i poravnanje udesno == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Premještanje strelica za sortiranje ispod zaglavlja i poravnanje po sredini == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under-center" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under-center" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Zadani položaj bez uporabe ovog šablona == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext"> {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Povezano == * {{t|Vertical header}} – alternativa za okomito zakretanje zaglavlja stupaca, pri čemu se strelice za sortiranje nalaze na vrhu. * {{t|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem [[soft hyphen|mekog spojnika]] u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{t|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{t|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{t|static row numbers}} – dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. * {{t|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> i8dyzn9wqkn8rra4c3rqlkf9n0vrqrq 42713804 42713802 2026-10-26T03:06:48Z Edgar Allan Poe 29250 /* Povezano */ 42713804 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Uses TemplateStyles|Šablon:Sort under/styles.css}} Ovaj šablon premješta strelice za sortiranje ispod teksta zaglavlja stupca, unutar iste ćelije. Upotrebljava se za sužavanje tablica čija su zaglavlja za sortiranje šira od podataka u stupcima. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|sort under}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|sort-under}} iznad tablice koja podržava sortiranje. Na početak vikiteksta tablice dodajte jednu od sljedećih klasa. {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! scope="col" | Klasa ! scope="col" | Opis |- | class=nowrap | <code>sort-under</code> | Premješta strelice za sortiranje na <em>donji <strong>desni</strong></em> dio ćelije. |- | class=nowrap | <code>sort-under-center</code> | Premješta strelice za sortiranje na <em>donji <strong>središnji</strong></em> dio ćelije. |} == Premještanje strelica za sortiranje ispod zaglavlja i poravnanje udesno == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Premještanje strelica za sortiranje ispod zaglavlja i poravnanje po sredini == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="1-2"> {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under-center" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under-center" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Zadani položaj bez uporabe ovog šablona == <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext"> {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" | Zaglavlje ! colspan="2" | Skupina zaglavlja |- ! Zaglavlje 2 ! class="unsortable" | Zaglavlje 3 |- | 1 || 2 || 3 |- | 4 || 5 || 6 |} </div> == Povezano == * {{tl|Vertical header}} – alternativa za okomito zakretanje zaglavlja stupaca, pri čemu se strelice za sortiranje nalaze na vrhu. * {{tl|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem rastavnice u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{tl|static row numbers}} – dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> 29has2x9q5h3bzpxcau4gllfhhhzqjq 10 4726771 42713801 2026-10-26T03:04:06Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: /** * Reposition sort arrows under column header text in the same cell. * * Table classes: * - sort-under (consensus right) * - sort-under-center * * Tested: * - Windows 10: (all skins) Chrome, Firefox, Edge. * - Android Galaxy S21 (MinervaNeue): Chrome, Firefox. * - Wikipedia Android app. * - Print: Not styled. * - No JavaScript. * * Note: * Can't align {{static row numbers}} column label after sorting when exactly * one header row followed by any "sorttop"... 42713801 sanitized-css text/css /** * Reposition sort arrows under column header text in the same cell. * * Table classes: * - sort-under (consensus right) * - sort-under-center * * Tested: * - Windows 10: (all skins) Chrome, Firefox, Edge. * - Android Galaxy S21 (MinervaNeue): Chrome, Firefox. * - Wikipedia Android app. * - Print: Not styled. * - No JavaScript. * * Note: * Can't align {{static row numbers}} column label after sorting when exactly * one header row followed by any "sorttop" rows. * See Phab:T355492 - "Move sorttop rows from thead to second tbody". * Lint error: * thead tr:first-child:has(+ tr.sorttop)::before {} */ @media screen { /** * Reclaim old space. */ .sort-under.sortable.wikitable th.headerSort, .sort-under-center.sortable.wikitable th.headerSort { padding-right: 0.4em; } .sort-under.sortable:not(.wikitable) th.headerSort, .sort-under-center.sortable:not(.wikitable) th.headerSort { padding-right: 1px; } body.skin-minerva .sort-under.sortable.wikitable th.headerSort, body.skin-minerva .sort-under-center.sortable.wikitable th.headerSort { padding-right: 0.2em; } body.skin-timeless .sort-under.sortable.wikitable th.headerSort, body.skin-timeless .sort-under-center.sortable.wikitable th.headerSort { padding-right: 0.5em; } /** * Reposition arrows. */ html.client-js .sort-under.sortable th.headerSort { background-position: right bottom 0.2em; } html.client-js .sort-under-center.sortable th.headerSort { background-position: center bottom 0.2em; } /** * Add new space. */ .sort-under.sortable th.headerSort, .sort-under.sortable th.unsortable, .sort-under-center.sortable th.headerSort, .sort-under-center.sortable th.unsortable { padding-bottom: 1em; } body.skin-timeless .sort-under.sortable.wikitable th.headerSort, body.skin-timeless .sort-under.sortable.wikitable th.unsortable, body.skin-timeless .sort-under-center.sortable.wikitable th.headerSort, body.skin-timeless .sort-under-center.sortable.wikitable th.unsortable { padding-bottom: 1.2em; } body.skin-timeless .sort-under.sortable:not(.wikitable) th.headerSort, body.skin-timeless .sort-under.sortable:not(.wikitable) th.unsortable, body.skin-timeless .sort-under-center.sortable:not(.wikitable) th.headerSort, body.skin-timeless .sort-under-center.sortable:not(.wikitable) th.unsortable, body.skin-minerva .sort-under.sortable:not(.wikitable) th.headerSort, body.skin-minerva .sort-under.sortable:not(.wikitable) th.unsortable, body.skin-minerva .sort-under-center.sortable:not(.wikitable) th.headerSort, body.skin-minerva .sort-under-center.sortable:not(.wikitable) th.unsortable { padding-bottom: 0.8em; } /** * Align {{static row numbers}} column header text. */ .static-row-numbers.sort-under.sortable thead tr:only-child::before, .static-row-numbers.sort-under-center.sortable thead tr:only-child::before { padding-bottom: 0.9em; } body.skin-timeless .static-row-numbers.sort-under.sortable thead tr:only-child::before, body.skin-timeless .static-row-numbers.sort-under-center.sortable thead tr:only-child::before, body.skin-minerva .static-row-numbers.sort-under.sortable thead tr:only-child::before, body.skin-minerva .static-row-numbers.sort-under-center.sortable thead tr:only-child::before { padding-bottom: 0.8em; } /** * Adjust {{vertical header}} space. */ .sort-under.sortable th.ts-vertical-header.headerSort, .sort-under-center.sortable th.ts-vertical-header.headerSort { padding-top: 0.4em; padding-right: 0.4em; } } /** * Increase touch screen button spacing for fat-finger error on header link. */ @media screen and (pointer: coarse) { /* Arrows. */ html.client-js .sort-under.sortable.wikitable th.headerSort { background-position: right bottom 0.5em; } html.client-js .sort-under-center.sortable.wikitable th.headerSort { background-position: center bottom 0.5em; } /* Space. */ .sort-under.sortable.wikitable th.headerSort, .sort-under.sortable.wikitable th.unsortable, .sort-under-center.sortable.wikitable th.headerSort, .sort-under-center.sortable.wikitable th.unsortable { padding-bottom: 1.6em; } body.skin-timeless .sort-under.sortable.wikitable th.headerSort, body.skin-timeless .sort-under.sortable.wikitable th.unsortable, body.skin-timeless .sort-under-center.sortable.wikitable th.headerSort, body.skin-timeless .sort-under-center.sortable.wikitable th.unsortable { padding-bottom: 1.8em; } /* {{Static row numbers}}. */ .static-row-numbers.sort-under.sortable.wikitable thead tr:only-child::before, .static-row-numbers.sort-under-center.sortable.wikitable thead tr:only-child::before { padding-bottom: 1.5em; } body.skin-timeless .static-row-numbers.sort-under.sortable.wikitable thead tr:only-child::before, body.skin-timeless .static-row-numbers.sort-under-center.sortable.wikitable thead tr:only-child::before, body.skin-minerva .static-row-numbers.sort-under.sortable.wikitable thead tr:only-child::before, body.skin-minerva .static-row-numbers.sort-under-center.sortable.wikitable thead tr:only-child::before { padding-bottom: 1.4em; } } 71b4o3qy27ehrk581fza6ditwbb2xhz 10 4726772 42713805 2026-10-26T03:11:08Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <includeonly><templatestyles src="Template:Static row numbers/styles.css" /></includeonly><noinclude> {{Documentation}}</noinclude> 42713805 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Template:Static row numbers/styles.css" /></includeonly><noinclude> {{Documentation}}</noinclude> q0xwdijioswtnhvcljsjch7dj4rwool 10 4726773 42713806 2026-10-26T03:16:27Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: /** * Add a static (unsortable) column of numbers to the left of a table. * * Table classes: * - static-row-numbers: Display column of right-aligned numbers. * - static-row-numbers-center: Center align numbers. * - static-row-numbers-left: Left align numbers. * - static-row-header-text: Display "No." text column label. * - static-row-header-hash: Display hash ("#") symbol column label. * * Row classes: * - static-row-header: Disable number and borders. * - static... 42713806 sanitized-css text/css /** * Add a static (unsortable) column of numbers to the left of a table. * * Table classes: * - static-row-numbers: Display column of right-aligned numbers. * - static-row-numbers-center: Center align numbers. * - static-row-numbers-left: Left align numbers. * - static-row-header-text: Display "No." text column label. * - static-row-header-hash: Display hash ("#") symbol column label. * * Row classes: * - static-row-header: Disable number and borders. * - static-row-numbers-norank: Disable number and keep borders. * * Table data attributes: * - data-srn-limit="#": (#=10) Remove numbers beyond row #. * * Tested: * - Windows 10: (all skins) Chrome, Firefox, Edge. * - Android Galaxy S21 (MinervaNeue): Chrome, Firefox. * - Wikipedia Android app. * - Print. * - No JavaScript. * - Sticky gadget in Windows browsers (default skin). * - Dark Reader browser extention in Windows browsers (default skin). * * Notes: * - Sortable moves to thead any header rows and (after sort) sorttop rows. * - Sticky gadget (.mw-sticky-header) moves to thead any wikitable header rows. */ .static-row-numbers { counter-reset: rowNumber; } .static-row-numbers tr::before { content: ""; display: table-cell; padding-right: 0.5em; padding-left: 0.5em; text-align: right; vertical-align: inherit; } .static-row-numbers.static-row-numbers-center tr::before { text-align: center; } .static-row-numbers.static-row-numbers-left tr::before { text-align: left; } .static-row-numbers.wikitable tr::before { background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); } /** * Add count to all tbody rows without the "static-row-numbers-norank" or * "static-row-header" classes. If no thead, then skip the first tbody row. */ .static-row-numbers thead + tbody tr:first-child:not(.static-row-header):not(.static-row-numbers-norank)::before, .static-row-numbers tbody tr:not(:first-child):not(.static-row-header):not(.static-row-numbers-norank)::before { counter-increment: rowNumber; content: counter(rowNumber); } /** * Remove count on tbody rows beyond the limit. * Note, nth-child cannot be combined with not() to exclude headers and the * "static-row-header" and "static-row-numbers-norank" classes: * - Table must be sortable to move headers pre-sort to thead. * - No sorttop (static-row-header) above sortable data; moved post-sort. * - No static-row-numbers-norank in sortable data. */ .static-row-numbers.sortable[data-srn-limit="10"] tbody tr:nth-child(n+11)::before { content: ""; } /** * Add column label to first row in thead or, if no thead, in tbody. */ .static-row-header-text.static-row-numbers thead tr:first-child::before, .static-row-header-text.static-row-numbers caption + tbody tr:first-child::before, .static-row-header-text.static-row-numbers tbody:first-child tr:first-child::before { content: "No."; font-weight: bold; } .static-row-header-hash.static-row-numbers thead tr:first-child::before, .static-row-header-hash.static-row-numbers caption + tbody tr:first-child::before, .static-row-header-hash.static-row-numbers tbody:first-child tr:first-child::before { content: "#"; font-weight: bold; } /** * Add borders in numbers column. * * Windows Firefox tr::before doesn't inherit color, so hard set. * Plain table borders on Timeless {{row hover highlight}} mw-datatable. */ /* Wikitable. */ .static-row-numbers.wikitable tr::before { border: 0 solid var(--border-color-base, #a2a9b1); } .static-row-numbers.wikitable thead + tbody tr:first-child:not(.static-row-header)::before, .static-row-numbers.wikitable tbody tr:not(:first-child):not(.static-row-header)::before { border-width: 1px; } body.skin-monobook .static-row-numbers.wikitable tr::before { border-color: #aaa; } body.skin-timeless .static-row-numbers.wikitable tr::before { border-color: #c8ccd1; } /* Plain with border. */ table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) tr::before { border: 0 inset var(--color-base, #202122); } table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) thead + tbody tr:first-child:not(.static-row-header)::before, table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) tbody tr:not(:first-child):not(.static-row-header)::before { border-width: 1px; } /* Dark mode border colors calc differ for table and tr::before, per engine. */ html.skin-theme-clientpref-night table[border].static-row-numbers:not(.wikitable), html.skin-theme-clientpref-night table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) tr::before, html.skin-theme-clientpref-night table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) th, html.skin-theme-clientpref-night table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) td { /* Accessibility: Wikipedia dark mode. */ border-color: gray; } @media (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os table[border].static-row-numbers:not(.wikitable), html.skin-theme-clientpref-os table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) tr::before, html.skin-theme-clientpref-os table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) th, html.skin-theme-clientpref-os table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) td { /* Accessibility: OS dark mode, Wikidedia automatic mode. */ border-color: gray; } } /* Plain with optional border + .mw-datatable. */ body.skin-timeless .static-row-numbers.mw-datatable:not(.wikitable) tr::before { border: 0 solid #c8ccd1; } body.skin-timeless .static-row-numbers.mw-datatable:not(.wikitable) thead + tbody tr:first-child:not(.static-row-header)::before, body.skin-timeless .static-row-numbers.mw-datatable:not(.wikitable) tbody tr:not(:first-child):not(.static-row-header)::before { border-width: 1px; } 30o38sr3yi1fbekye7z390l7ap7u1b7 10 4726774 42713807 2026-10-26T03:16:55Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: ```wikitext {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- Kategorije dodajte na predviđeno mjesto pri dnu ove stranice, a međuwikije na Wikidata --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} Ovaj šablon dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. Brojevi se ne sortiraju zajedno s ostatkom tablice, nego ostaju nepromijenjeni. Dostupne su dodatne klase za prikaz oznake stupca ili isključivanje brojeva u određenim redcima. Radi u stolnoj i m... 42713807 wikitext text/x-wiki ```wikitext {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- Kategorije dodajte na predviđeno mjesto pri dnu ove stranice, a međuwikije na Wikidata --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} Ovaj šablon dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. Brojevi se ne sortiraju zajedno s ostatkom tablice, nego ostaju nepromijenjeni. Dostupne su dodatne klase za prikaz oznake stupca ili isključivanje brojeva u određenim redcima. Radi u stolnoj i mobilnoj inačici stranica Wikipedije. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|static row numbers}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|static-row-numbers}} iznad tablice. Na početak vikiteksta tablice dodajte klasu <code>static-row-numbers</code>. Po želji dodajte i druge klase navedene u nastavku. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang=wikitext> {{static row numbers}} {| class="static-row-numbers" </syntaxhighlight> </div> {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers</code> | '''Obvezno.''' Prikazuje stupac s brojevima redaka poravnatima udesno. Potreban je barem jedan redak zaglavlja. |- |<code>static-row-numbers-center</code> | Poravnava brojeve po sredini. Zadano je poravnanje udesno. |- |<code>static-row-numbers-left</code> | Poravnava brojeve ulijevo. Zadano je poravnanje udesno. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-text</code> | Prikazuje tekst „Br.” u oznaci stupca. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-hash</code> | Prikazuje simbol ljestava („#”) u oznaci stupca. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Atributi podataka za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> ''atribut''="''vrijednost''"</code>. |- ! Atribut tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>data-srn-limit="''N''"</code> | Uklanja brojeve nakon retka ''N'' u sortirljivim podacima, pri čemu je ''N'' broj 10. '''Potrebna je sortirljiva tablica.''' Rezultati mogu biti nepredvidljivi ako se iznad sortirljivih podataka dodaju redci s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) ili ako se među sortirljive podatke dodaju redci s klasom <code>static-row-numbers-norank</code>. Primjer: <code><nowiki>{|</nowiki> class="static-row-numbers" data-srn-limit="10"</code>. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst retka: <code><nowiki>|-</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa retka ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-header</code> | Isključuje broj retka. Uklanja obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Dodajte je redcima s klasama <code>sorttop</code> i <code>sortbottom</code>. Dodajte je svim redcima zaglavlja osim prvoga. |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers-norank</code> | Isključuje broj retka. Zadržava obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa. Po želji je dodajte podatkovnim redcima. |} == Uporaba sa sortirljivom tablicom == U sortirljivoj tablici svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code> kako se ne bi numerirali kada je JavaScript onemogućen. Ta je klasa potrebna i za retke koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,14,16> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </div> == Uporaba bez sortirljive tablice == U tablici koja se ne može sortirati svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz teksta „Br.” u oznaci stupca == *'''''Napomena'''. To ne poboljšava pristupačnost. Slijepa osoba [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|navela je da to ne pomaže korisnicima čitača zaslona]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' Za prikaz teksta „Br.” u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-text</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz simbola ljestava („#”) u oznaci stupca == *'''''Napomena'''. To ne poboljšava pristupačnost. Slijepa osoba [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|navela je da to ne pomaže korisnicima čitača zaslona]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' Za prikaz simbola ljestava („#”) u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-hash</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Isključivanje brojeva u određenim redcima == U ovom se odjeljku objašnjava kako isključiti brojeve u određenim redcima dodavanjem klase <code>static-row-numbers-norank</code> ili <code>static-row-header</code> u vikitekst retka. Klasa <code>static-row-numbers-norank</code> može se dodati podatkovnim redcima kako bi se isključio broj. Klasa <code>static-row-header</code> isključuje broj i obrub između susjednih redaka koji uzastopno upotrebljavaju tu klasu, čime se oponaša <code>rowspan</code> (vidi [[Help:Table#Colspan and rowspan]]). Treba je dodati: * Redcima zaglavlja osim prvoga. U sortirljivim tablicama sprječava numeriranje kada je JavaScript onemogućen. * Redcima koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>. Napomena: klasa <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code> dodaje se retku kako bi ostao na vrhu ili dnu sortirane liste, u skladu s uputama na stranici [[Help:Sortable tables]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,8,10,14,16,20,22> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </div> == Ograničavanje brojeva == U ovom se odjeljku objašnjava kako ukloniti brojeve nakon određene granice dodavanjem atributa <code>data-srn-limit="''N''"</code> i njegove vrijednosti u vikitekst tablice, pri čemu je ''N'' broj ograničen na određene vrijednosti prema odjeljku „Uporaba”. U ovom se odjeljku upotrebljava 10, jedna od dopuštenih vrijednosti. Zbog ograničenja CSS-a (stilova) postoje određena pravila kojih se treba pridržavati kako bi sve ispravno funkcioniralo. Tablica mora upotrebljavati klasu <code>sortable</code> kako bi se zaglavlja stupaca premjestila izvan područja sortiranja (elementa {{Tag|tbody|o}}) i tako izuzela iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) iznad sortirljivih podataka jer se prije sortiranja ne izuzimaju iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>static-row-numbers-norank</code> među sortirljive podatke jer se ne izuzimaju iz brojanja kada se razvrstaju unutar ograničenja broja redaka. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,32,34> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </div> == Preusmjeravanja == * {{tl|Srn}} * {{tl|Fixed row numbers}} == Povezano == * {{tl|Row numbers}} – alternativni način dodavanja brojeva redaka koji se mogu sortirati i prilagođavaju se kada se redci izbrišu ili umetnu. * {{tl|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem razdvojnice u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sticky table start}} – zaglavlja redaka i/ili stupaca ostaju na vrhu i/ili lijevoj strani stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sort under}} – premješta strelice za sortiranje ispod zaglavlja. * {{tl|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> bj5601ahfd95c3xoqce8cdo3dk4hi6x 42713808 42713807 2026-10-26T03:17:16Z Edgar Allan Poe 29250 42713808 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- Kategorije dodajte na predviđeno mjesto pri dnu ove stranice, a međuwikije na Wikidata --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} Ovaj šablon dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. Brojevi se ne sortiraju zajedno s ostatkom tablice, nego ostaju nepromijenjeni. Dostupne su dodatne klase za prikaz oznake stupca ili isključivanje brojeva u određenim redcima. Radi u stolnoj i mobilnoj inačici stranica Wikipedije. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|static row numbers}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|static-row-numbers}} iznad tablice. Na početak vikiteksta tablice dodajte klasu <code>static-row-numbers</code>. Po želji dodajte i druge klase navedene u nastavku. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang=wikitext> {{static row numbers}} {| class="static-row-numbers" </syntaxhighlight> </div> {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers</code> | '''Obvezno.''' Prikazuje stupac s brojevima redaka poravnatima udesno. Potreban je barem jedan redak zaglavlja. |- |<code>static-row-numbers-center</code> | Poravnava brojeve po sredini. Zadano je poravnanje udesno. |- |<code>static-row-numbers-left</code> | Poravnava brojeve ulijevo. Zadano je poravnanje udesno. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-text</code> | Prikazuje tekst „Br.” u oznaci stupca. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-hash</code> | Prikazuje simbol ljestava („#”) u oznaci stupca. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Atributi podataka za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> ''atribut''="''vrijednost''"</code>. |- ! Atribut tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>data-srn-limit="''N''"</code> | Uklanja brojeve nakon retka ''N'' u sortirljivim podacima, pri čemu je ''N'' broj 10. '''Potrebna je sortirljiva tablica.''' Rezultati mogu biti nepredvidljivi ako se iznad sortirljivih podataka dodaju redci s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) ili ako se među sortirljive podatke dodaju redci s klasom <code>static-row-numbers-norank</code>. Primjer: <code><nowiki>{|</nowiki> class="static-row-numbers" data-srn-limit="10"</code>. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst retka: <code><nowiki>|-</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa retka ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-header</code> | Isključuje broj retka. Uklanja obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Dodajte je redcima s klasama <code>sorttop</code> i <code>sortbottom</code>. Dodajte je svim redcima zaglavlja osim prvoga. |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers-norank</code> | Isključuje broj retka. Zadržava obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa. Po želji je dodajte podatkovnim redcima. |} == Uporaba sa sortirljivom tablicom == U sortirljivoj tablici svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code> kako se ne bi numerirali kada je JavaScript onemogućen. Ta je klasa potrebna i za retke koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,14,16> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </div> == Uporaba bez sortirljive tablice == U tablici koja se ne može sortirati svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz teksta „Br.” u oznaci stupca == *'''''Napomena'''. To ne poboljšava pristupačnost. Slijepa osoba [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|navela je da to ne pomaže korisnicima čitača zaslona]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' Za prikaz teksta „Br.” u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-text</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz simbola ljestava („#”) u oznaci stupca == *'''''Napomena'''. To ne poboljšava pristupačnost. Slijepa osoba [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|navela je da to ne pomaže korisnicima čitača zaslona]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' Za prikaz simbola ljestava („#”) u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-hash</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Isključivanje brojeva u određenim redcima == U ovom se odjeljku objašnjava kako isključiti brojeve u određenim redcima dodavanjem klase <code>static-row-numbers-norank</code> ili <code>static-row-header</code> u vikitekst retka. Klasa <code>static-row-numbers-norank</code> može se dodati podatkovnim redcima kako bi se isključio broj. Klasa <code>static-row-header</code> isključuje broj i obrub između susjednih redaka koji uzastopno upotrebljavaju tu klasu, čime se oponaša <code>rowspan</code> (vidi [[Help:Table#Colspan and rowspan]]). Treba je dodati: * Redcima zaglavlja osim prvoga. U sortirljivim tablicama sprječava numeriranje kada je JavaScript onemogućen. * Redcima koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>. Napomena: klasa <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code> dodaje se retku kako bi ostao na vrhu ili dnu sortirane liste, u skladu s uputama na stranici [[Help:Sortable tables]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,8,10,14,16,20,22> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </div> == Ograničavanje brojeva == U ovom se odjeljku objašnjava kako ukloniti brojeve nakon određene granice dodavanjem atributa <code>data-srn-limit="''N''"</code> i njegove vrijednosti u vikitekst tablice, pri čemu je ''N'' broj ograničen na određene vrijednosti prema odjeljku „Uporaba”. U ovom se odjeljku upotrebljava 10, jedna od dopuštenih vrijednosti. Zbog ograničenja CSS-a (stilova) postoje određena pravila kojih se treba pridržavati kako bi sve ispravno funkcioniralo. Tablica mora upotrebljavati klasu <code>sortable</code> kako bi se zaglavlja stupaca premjestila izvan područja sortiranja (elementa {{Tag|tbody|o}}) i tako izuzela iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) iznad sortirljivih podataka jer se prije sortiranja ne izuzimaju iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>static-row-numbers-norank</code> među sortirljive podatke jer se ne izuzimaju iz brojanja kada se razvrstaju unutar ograničenja broja redaka. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,32,34> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </div> == Preusmjeravanja == * {{tl|Srn}} * {{tl|Fixed row numbers}} == Povezano == * {{tl|Row numbers}} – alternativni način dodavanja brojeva redaka koji se mogu sortirati i prilagođavaju se kada se redci izbrišu ili umetnu. * {{tl|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem razdvojnice u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sticky table start}} – zaglavlja redaka i/ili stupaca ostaju na vrhu i/ili lijevoj strani stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sort under}} – premješta strelice za sortiranje ispod zaglavlja. * {{tl|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> 61aijj4p7v5s619zsbxa1qfshyphqql 42713809 42713808 2026-10-26T03:18:02Z Edgar Allan Poe 29250 /* Isključivanje brojeva u određenim redcima */ 42713809 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- Kategorije dodajte na predviđeno mjesto pri dnu ove stranice, a međuwikije na Wikidata --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} Ovaj šablon dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. Brojevi se ne sortiraju zajedno s ostatkom tablice, nego ostaju nepromijenjeni. Dostupne su dodatne klase za prikaz oznake stupca ili isključivanje brojeva u određenim redcima. Radi u stolnoj i mobilnoj inačici stranica Wikipedije. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|static row numbers}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|static-row-numbers}} iznad tablice. Na početak vikiteksta tablice dodajte klasu <code>static-row-numbers</code>. Po želji dodajte i druge klase navedene u nastavku. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang=wikitext> {{static row numbers}} {| class="static-row-numbers" </syntaxhighlight> </div> {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers</code> | '''Obvezno.''' Prikazuje stupac s brojevima redaka poravnatima udesno. Potreban je barem jedan redak zaglavlja. |- |<code>static-row-numbers-center</code> | Poravnava brojeve po sredini. Zadano je poravnanje udesno. |- |<code>static-row-numbers-left</code> | Poravnava brojeve ulijevo. Zadano je poravnanje udesno. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-text</code> | Prikazuje tekst „Br.” u oznaci stupca. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-hash</code> | Prikazuje simbol ljestava („#”) u oznaci stupca. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Atributi podataka za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> ''atribut''="''vrijednost''"</code>. |- ! Atribut tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>data-srn-limit="''N''"</code> | Uklanja brojeve nakon retka ''N'' u sortirljivim podacima, pri čemu je ''N'' broj 10. '''Potrebna je sortirljiva tablica.''' Rezultati mogu biti nepredvidljivi ako se iznad sortirljivih podataka dodaju redci s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) ili ako se među sortirljive podatke dodaju redci s klasom <code>static-row-numbers-norank</code>. Primjer: <code><nowiki>{|</nowiki> class="static-row-numbers" data-srn-limit="10"</code>. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst retka: <code><nowiki>|-</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa retka ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-header</code> | Isključuje broj retka. Uklanja obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Dodajte je redcima s klasama <code>sorttop</code> i <code>sortbottom</code>. Dodajte je svim redcima zaglavlja osim prvoga. |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers-norank</code> | Isključuje broj retka. Zadržava obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa. Po želji je dodajte podatkovnim redcima. |} == Uporaba sa sortirljivom tablicom == U sortirljivoj tablici svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code> kako se ne bi numerirali kada je JavaScript onemogućen. Ta je klasa potrebna i za retke koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,14,16> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </div> == Uporaba bez sortirljive tablice == U tablici koja se ne može sortirati svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz teksta „Br.” u oznaci stupca == *'''''Napomena'''. To ne poboljšava pristupačnost. Slijepa osoba [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|navela je da to ne pomaže korisnicima čitača zaslona]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' Za prikaz teksta „Br.” u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-text</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz simbola ljestava („#”) u oznaci stupca == *'''''Napomena'''. To ne poboljšava pristupačnost. Slijepa osoba [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|navela je da to ne pomaže korisnicima čitača zaslona]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' Za prikaz simbola ljestava („#”) u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-hash</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Isključivanje brojeva u određenim redcima == U ovom se odjeljku objašnjava kako isključiti brojeve u određenim redcima dodavanjem klase <code>static-row-numbers-norank</code> ili <code>static-row-header</code> u vikitekst retka. Klasa <code>static-row-numbers-norank</code> može se dodati podatkovnim redcima kako bi se isključio broj. Klasa <code>static-row-header</code> isključuje broj i obrub između susjednih redaka koji uzastopno upotrebljavaju tu klasu, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Treba je dodati: * Redcima zaglavlja osim prvoga. U sortirljivim tablicama sprječava numeriranje kada je JavaScript onemogućen. * Redcima koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>. Napomena: klasa <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code> dodaje se retku kako bi ostao na vrhu ili dnu sortirane liste, u skladu s uputama. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,8,10,14,16,20,22> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </div> == Ograničavanje brojeva == U ovom se odjeljku objašnjava kako ukloniti brojeve nakon određene granice dodavanjem atributa <code>data-srn-limit="''N''"</code> i njegove vrijednosti u vikitekst tablice, pri čemu je ''N'' broj ograničen na određene vrijednosti prema odjeljku „Uporaba”. U ovom se odjeljku upotrebljava 10, jedna od dopuštenih vrijednosti. Zbog ograničenja CSS-a (stilova) postoje određena pravila kojih se treba pridržavati kako bi sve ispravno funkcioniralo. Tablica mora upotrebljavati klasu <code>sortable</code> kako bi se zaglavlja stupaca premjestila izvan područja sortiranja (elementa {{Tag|tbody|o}}) i tako izuzela iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) iznad sortirljivih podataka jer se prije sortiranja ne izuzimaju iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>static-row-numbers-norank</code> među sortirljive podatke jer se ne izuzimaju iz brojanja kada se razvrstaju unutar ograničenja broja redaka. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,32,34> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </div> == Preusmjeravanja == * {{tl|Srn}} * {{tl|Fixed row numbers}} == Povezano == * {{tl|Row numbers}} – alternativni način dodavanja brojeva redaka koji se mogu sortirati i prilagođavaju se kada se redci izbrišu ili umetnu. * {{tl|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem razdvojnice u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sticky table start}} – zaglavlja redaka i/ili stupaca ostaju na vrhu i/ili lijevoj strani stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sort under}} – premješta strelice za sortiranje ispod zaglavlja. * {{tl|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> qikmt8dtattjz73gxv3d18l69kvoskc 42713810 42713809 2026-10-26T03:18:53Z Edgar Allan Poe 29250 /* Prikaz teksta „Br.” u oznaci stupca */ 42713810 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- Kategorije dodajte na predviđeno mjesto pri dnu ove stranice, a međuwikije na Wikidata --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} Ovaj šablon dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. Brojevi se ne sortiraju zajedno s ostatkom tablice, nego ostaju nepromijenjeni. Dostupne su dodatne klase za prikaz oznake stupca ili isključivanje brojeva u određenim redcima. Radi u stolnoj i mobilnoj inačici stranica Wikipedije. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|static row numbers}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|static-row-numbers}} iznad tablice. Na početak vikiteksta tablice dodajte klasu <code>static-row-numbers</code>. Po želji dodajte i druge klase navedene u nastavku. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang=wikitext> {{static row numbers}} {| class="static-row-numbers" </syntaxhighlight> </div> {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers</code> | '''Obvezno.''' Prikazuje stupac s brojevima redaka poravnatima udesno. Potreban je barem jedan redak zaglavlja. |- |<code>static-row-numbers-center</code> | Poravnava brojeve po sredini. Zadano je poravnanje udesno. |- |<code>static-row-numbers-left</code> | Poravnava brojeve ulijevo. Zadano je poravnanje udesno. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-text</code> | Prikazuje tekst „Br.” u oznaci stupca. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-hash</code> | Prikazuje simbol ljestava („#”) u oznaci stupca. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Atributi podataka za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> ''atribut''="''vrijednost''"</code>. |- ! Atribut tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>data-srn-limit="''N''"</code> | Uklanja brojeve nakon retka ''N'' u sortirljivim podacima, pri čemu je ''N'' broj 10. '''Potrebna je sortirljiva tablica.''' Rezultati mogu biti nepredvidljivi ako se iznad sortirljivih podataka dodaju redci s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) ili ako se među sortirljive podatke dodaju redci s klasom <code>static-row-numbers-norank</code>. Primjer: <code><nowiki>{|</nowiki> class="static-row-numbers" data-srn-limit="10"</code>. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst retka: <code><nowiki>|-</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa retka ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-header</code> | Isključuje broj retka. Uklanja obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Dodajte je redcima s klasama <code>sorttop</code> i <code>sortbottom</code>. Dodajte je svim redcima zaglavlja osim prvoga. |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers-norank</code> | Isključuje broj retka. Zadržava obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa. Po želji je dodajte podatkovnim redcima. |} == Uporaba sa sortirljivom tablicom == U sortirljivoj tablici svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code> kako se ne bi numerirali kada je JavaScript onemogućen. Ta je klasa potrebna i za retke koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,14,16> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </div> == Uporaba bez sortirljive tablice == U tablici koja se ne može sortirati svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz teksta „Br.” u oznaci stupca == Za prikaz teksta „Br.” u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-text</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz simbola ljestava („#”) u oznaci stupca == *'''''Napomena'''. To ne poboljšava pristupačnost. Slijepa osoba [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|navela je da to ne pomaže korisnicima čitača zaslona]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' Za prikaz simbola ljestava („#”) u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-hash</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Isključivanje brojeva u određenim redcima == U ovom se odjeljku objašnjava kako isključiti brojeve u određenim redcima dodavanjem klase <code>static-row-numbers-norank</code> ili <code>static-row-header</code> u vikitekst retka. Klasa <code>static-row-numbers-norank</code> može se dodati podatkovnim redcima kako bi se isključio broj. Klasa <code>static-row-header</code> isključuje broj i obrub između susjednih redaka koji uzastopno upotrebljavaju tu klasu, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Treba je dodati: * Redcima zaglavlja osim prvoga. U sortirljivim tablicama sprječava numeriranje kada je JavaScript onemogućen. * Redcima koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>. Napomena: klasa <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code> dodaje se retku kako bi ostao na vrhu ili dnu sortirane liste, u skladu s uputama. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,8,10,14,16,20,22> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </div> == Ograničavanje brojeva == U ovom se odjeljku objašnjava kako ukloniti brojeve nakon određene granice dodavanjem atributa <code>data-srn-limit="''N''"</code> i njegove vrijednosti u vikitekst tablice, pri čemu je ''N'' broj ograničen na određene vrijednosti prema odjeljku „Uporaba”. U ovom se odjeljku upotrebljava 10, jedna od dopuštenih vrijednosti. Zbog ograničenja CSS-a (stilova) postoje određena pravila kojih se treba pridržavati kako bi sve ispravno funkcioniralo. Tablica mora upotrebljavati klasu <code>sortable</code> kako bi se zaglavlja stupaca premjestila izvan područja sortiranja (elementa {{Tag|tbody|o}}) i tako izuzela iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) iznad sortirljivih podataka jer se prije sortiranja ne izuzimaju iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>static-row-numbers-norank</code> među sortirljive podatke jer se ne izuzimaju iz brojanja kada se razvrstaju unutar ograničenja broja redaka. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,32,34> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </div> == Preusmjeravanja == * {{tl|Srn}} * {{tl|Fixed row numbers}} == Povezano == * {{tl|Row numbers}} – alternativni način dodavanja brojeva redaka koji se mogu sortirati i prilagođavaju se kada se redci izbrišu ili umetnu. * {{tl|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem razdvojnice u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sticky table start}} – zaglavlja redaka i/ili stupaca ostaju na vrhu i/ili lijevoj strani stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sort under}} – premješta strelice za sortiranje ispod zaglavlja. * {{tl|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> rbunjq9hd4flcr5niosk9sbo7bcvz8x 42713811 42713810 2026-10-26T03:19:21Z Edgar Allan Poe 29250 /* Prikaz simbola ljestava („#”) u oznaci stupca */ 42713811 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- Kategorije dodajte na predviđeno mjesto pri dnu ove stranice, a međuwikije na Wikidata --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} Ovaj šablon dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. Brojevi se ne sortiraju zajedno s ostatkom tablice, nego ostaju nepromijenjeni. Dostupne su dodatne klase za prikaz oznake stupca ili isključivanje brojeva u određenim redcima. Radi u stolnoj i mobilnoj inačici stranica Wikipedije. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|static row numbers}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|static-row-numbers}} iznad tablice. Na početak vikiteksta tablice dodajte klasu <code>static-row-numbers</code>. Po želji dodajte i druge klase navedene u nastavku. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang=wikitext> {{static row numbers}} {| class="static-row-numbers" </syntaxhighlight> </div> {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers</code> | '''Obvezno.''' Prikazuje stupac s brojevima redaka poravnatima udesno. Potreban je barem jedan redak zaglavlja. |- |<code>static-row-numbers-center</code> | Poravnava brojeve po sredini. Zadano je poravnanje udesno. |- |<code>static-row-numbers-left</code> | Poravnava brojeve ulijevo. Zadano je poravnanje udesno. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-text</code> | Prikazuje tekst „Br.” u oznaci stupca. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-hash</code> | Prikazuje simbol ljestava („#”) u oznaci stupca. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Atributi podataka za vikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> ''atribut''="''vrijednost''"</code>. |- ! Atribut tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>data-srn-limit="''N''"</code> | Uklanja brojeve nakon retka ''N'' u sortirljivim podacima, pri čemu je ''N'' broj 10. '''Potrebna je sortirljiva tablica.''' Rezultati mogu biti nepredvidljivi ako se iznad sortirljivih podataka dodaju redci s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) ili ako se među sortirljive podatke dodaju redci s klasom <code>static-row-numbers-norank</code>. Primjer: <code><nowiki>{|</nowiki> class="static-row-numbers" data-srn-limit="10"</code>. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za vikitekst retka: <code><nowiki>|-</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa retka ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-header</code> | Isključuje broj retka. Uklanja obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Dodajte je redcima s klasama <code>sorttop</code> i <code>sortbottom</code>. Dodajte je svim redcima zaglavlja osim prvoga. |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers-norank</code> | Isključuje broj retka. Zadržava obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa. Po želji je dodajte podatkovnim redcima. |} == Uporaba sa sortirljivom tablicom == U sortirljivoj tablici svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code> kako se ne bi numerirali kada je JavaScript onemogućen. Ta je klasa potrebna i za retke koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,14,16> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </div> == Uporaba bez sortirljive tablice == U tablici koja se ne može sortirati svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz teksta „Br.” u oznaci stupca == Za prikaz teksta „Br.” u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-text</code> u vikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz simbola ljestava ("#") u oznaci stupca == Za prikaz simbola ljestava ("#") u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-hash</code> u wikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Isključivanje brojeva u određenim redcima == U ovom se odjeljku objašnjava kako isključiti brojeve u određenim redcima dodavanjem klase <code>static-row-numbers-norank</code> ili <code>static-row-header</code> u vikitekst retka. Klasa <code>static-row-numbers-norank</code> može se dodati podatkovnim redcima kako bi se isključio broj. Klasa <code>static-row-header</code> isključuje broj i obrub između susjednih redaka koji uzastopno upotrebljavaju tu klasu, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Treba je dodati: * Redcima zaglavlja osim prvoga. U sortirljivim tablicama sprječava numeriranje kada je JavaScript onemogućen. * Redcima koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>. Napomena: klasa <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code> dodaje se retku kako bi ostao na vrhu ili dnu sortirane liste, u skladu s uputama. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,8,10,14,16,20,22> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </div> == Ograničavanje brojeva == U ovom se odjeljku objašnjava kako ukloniti brojeve nakon određene granice dodavanjem atributa <code>data-srn-limit="''N''"</code> i njegove vrijednosti u vikitekst tablice, pri čemu je ''N'' broj ograničen na određene vrijednosti prema odjeljku „Uporaba”. U ovom se odjeljku upotrebljava 10, jedna od dopuštenih vrijednosti. Zbog ograničenja CSS-a (stilova) postoje određena pravila kojih se treba pridržavati kako bi sve ispravno funkcioniralo. Tablica mora upotrebljavati klasu <code>sortable</code> kako bi se zaglavlja stupaca premjestila izvan područja sortiranja (elementa {{Tag|tbody|o}}) i tako izuzela iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) iznad sortirljivih podataka jer se prije sortiranja ne izuzimaju iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>static-row-numbers-norank</code> među sortirljive podatke jer se ne izuzimaju iz brojanja kada se razvrstaju unutar ograničenja broja redaka. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,32,34> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </div> == Preusmjeravanja == * {{tl|Srn}} * {{tl|Fixed row numbers}} == Povezano == * {{tl|Row numbers}} – alternativni način dodavanja brojeva redaka koji se mogu sortirati i prilagođavaju se kada se redci izbrišu ili umetnu. * {{tl|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem razdvojnice u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sticky table start}} – zaglavlja redaka i/ili stupaca ostaju na vrhu i/ili lijevoj strani stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sort under}} – premješta strelice za sortiranje ispod zaglavlja. * {{tl|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> mz0qei2vpezgfmkmyi2r97jfh8p792s 42713812 42713811 2026-10-26T03:19:59Z Edgar Allan Poe 29250 42713812 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- Kategorije dodajte na predviđeno mjesto pri dnu ove stranice, a međuwikije na Wikidata --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} Ovaj šablon dodaje stupac s brojevima redaka u tablicu. Brojevi se ne sortiraju zajedno s ostatkom tablice, nego ostaju nepromijenjeni. Dostupne su dodatne klase za prikaz oznake stupca ili isključivanje brojeva u određenim redcima. Radi u stolnoj i mobilnoj inačici stranica Wikipedije. == Uporaba == Uključite ovaj šablon dodavanjem {{tlc|static row numbers}} ili njegova preusmjerenja {{tlc|static-row-numbers}} iznad tablice. Na početak wikiteksta tablice dodajte klasu <code>static-row-numbers</code>. Po želji dodajte i druge klase navedene u nastavku. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang=wikitext> {{static row numbers}} {| class="static-row-numbers" </syntaxhighlight> </div> {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za wikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers</code> | '''Obvezno.''' Prikazuje stupac s brojevima redaka poravnatima udesno. Potreban je barem jedan redak zaglavlja. |- |<code>static-row-numbers-center</code> | Poravnava brojeve po sredini. Zadano je poravnanje udesno. |- |<code>static-row-numbers-left</code> | Poravnava brojeve ulijevo. Zadano je poravnanje udesno. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-text</code> | Prikazuje tekst „Br.” u oznaci stupca. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-hash</code> | Prikazuje simbol ljestava („#”) u oznaci stupca. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Atributi podataka za wikitekst na početku tablice: <code><nowiki>{|</nowiki> ''atribut''="''vrijednost''"</code>. |- ! Atribut tablice ! Opis |- | class="nowrap" | <code>data-srn-limit="''N''"</code> | Uklanja brojeve nakon retka ''N'' u sortirljivim podacima, pri čemu je ''N'' broj 10. '''Potrebna je sortirljiva tablica.''' Rezultati mogu biti nepredvidljivi ako se iznad sortirljivih podataka dodaju redci s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) ili ako se među sortirljive podatke dodaju redci s klasom <code>static-row-numbers-norank</code>. Primjer: <code><nowiki>{|</nowiki> class="static-row-numbers" data-srn-limit="10"</code>. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ Klase za wikitekst retka: <code><nowiki>|-</nowiki> class="''klasa1 klasa2''"</code>. |- ! Klasa retka ! Opis |- | class="nowrap" | <code>static-row-header</code> | Isključuje broj retka. Uklanja obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Dodajte je redcima s klasama <code>sorttop</code> i <code>sortbottom</code>. Dodajte je svim redcima zaglavlja osim prvoga. |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers-norank</code> | Isključuje broj retka. Zadržava obrube između uzastopnih redaka na kojima se upotrebljava ova klasa. Po želji je dodajte podatkovnim redcima. |} == Uporaba sa sortirljivom tablicom == U sortirljivoj tablici svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code> kako se ne bi numerirali kada je JavaScript onemogućen. Ta je klasa potrebna i za retke koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,14,16> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 4 || 5 || 6 |} </div> == Uporaba bez sortirljive tablice == U tablici koja se ne može sortirati svim redcima zaglavlja osim prvoga treba dodati klasu <code>static-row-header</code>, opisanu u odjeljku [[#Isključivanje brojeva u određenim redcima]]. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz teksta „Br.” u oznaci stupca == Za prikaz teksta „Br.” u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-text</code> u wikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Prikaz simbola ljestava ("#") u oznaci stupca == Za prikaz simbola ljestava ("#") u zaglavlju (oznaci) stupca s brojevima dodajte klasu <code>static-row-header-hash</code> u wikitekst na početku tablice. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |} </div> == Isključivanje brojeva u određenim redcima == U ovom se odjeljku objašnjava kako isključiti brojeve u određenim redcima dodavanjem klase <code>static-row-numbers-norank</code> ili <code>static-row-header</code> u wikitekst retka. Klasa <code>static-row-numbers-norank</code> može se dodati podatkovnim redcima kako bi se isključio broj. Klasa <code>static-row-header</code> isključuje broj i obrub između susjednih redaka koji uzastopno upotrebljavaju tu klasu, čime se oponaša <code>rowspan</code>. Treba je dodati: * Redcima zaglavlja osim prvoga. U sortirljivim tablicama sprječava numeriranje kada je JavaScript onemogućen. * Redcima koji upotrebljavaju klasu <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code>. Napomena: klasa <code>sorttop</code> ili <code>sortbottom</code> dodaje se retku kako bi ostao na vrhu ili dnu sortirane liste, u skladu s uputama. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,8,10,14,16,20,22> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''Minimum''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''Maksimum''' || 10 || 11 || 12 |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | Limeta || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </div> == Ograničavanje brojeva == U ovom se odjeljku objašnjava kako ukloniti brojeve nakon određene granice dodavanjem atributa <code>data-srn-limit="''N''"</code> i njegove vrijednosti u wikitekst tablice, pri čemu je ''N'' broj ograničen na određene vrijednosti prema odjeljku „Uporaba”. U ovom se odjeljku upotrebljava 10, jedna od dopuštenih vrijednosti. Zbog ograničenja CSS-a (stilova) postoje određena pravila kojih se treba pridržavati kako bi sve ispravno funkcioniralo. Tablica mora upotrebljavati klasu <code>sortable</code> kako bi se zaglavlja stupaca premjestila izvan područja sortiranja (elementa {{Tag|tbody|o}}) i tako izuzela iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>sorttop</code> (upotrebljavaju <code>static-row-header</code>) iznad sortirljivih podataka jer se prije sortiranja ne izuzimaju iz brojanja. Izbjegavajte dodavanje redaka s klasom <code>static-row-numbers-norank</code> među sortirljive podatke jer se ne izuzimaju iz brojanja kada se razvrstaju unutar ograničenja broja redaka. <div style="display: inline-grid;"> '''Wikitekst:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,32,34> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''Rezultat:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | Boja ! colspan="3" | Podaci |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | Crvena || 1 || 2 || 3 |- | Limeta || 4 || 5 || 6 |- | Zlatna || 7 || 8 || 9 |- | Plava || 10 || 11 || 12 |- | Narančasta || 2 || 9 || 5 |- | Žuta || 3 || 7 || 4 |- | Zelena || 5 || 6 || 2 |- | Ljubičasta || 6 || 4 || 1 |- | Ružičasta || 8 || 3 || 7 |- | Crna || 9 || 2 || 8 |- | Bijela || 11 || 1 || 10 |- | Siva || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Ukupno''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''Prosjek''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </div> == Preusmjeravanja == * {{tl|Srn}} * {{tl|Fixed row numbers}} == Povezano == * {{tl|Row numbers}} – alternativni način dodavanja brojeva redaka koji se mogu sortirati i prilagođavaju se kada se redci izbrišu ili umetnu. * {{tl|shy}} – može pomoći pri sužavanju stupaca dodavanjem razdvojnice u riječ kako bi se omogućilo njezino prelamanje u novi red. Dodatni stilovi šablona za tablice: * {{tl|sticky header}} – zaglavlja stupaca ostaju na vrhu stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sticky table start}} – zaglavlja redaka i/ili stupaca ostaju na vrhu i/ili lijevoj strani stranice tijekom pomicanja kroz podatke tablice. * {{tl|sort under}} – premješta strelice za sortiranje ispod zaglavlja. * {{tl|row hover highlight}} – ističe redak pri prelasku pokazivačem preko njega i omogućuje bijelu pozadinu. * {{tl|table alignment}} – poravnava ćelije u stupcu ili cijelu tablicu. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Kategorije dodajte ispod ove crte; međuwikije na Wikidata --> [[Kategorija:Wikipedijini šabloni]] }} </includeonly> iyyvc22ciimiwebvsiotjxlokazrp4t 10 4726775 42713814 2026-10-26T03:21:12Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <includeonly><templatestyles src="template:sticky header/styles.css"/></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage and add interwikis to Wikidata --> </noinclude> 42713814 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="template:sticky header/styles.css"/></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage and add interwikis to Wikidata --> </noinclude> 9zhsu5qest5stost5mkrkzvrr7wtxm1 10 4726776 42713815 2026-10-26T03:27:05Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: /* {{pp-template}} */ /** * Make first row or thead element top sticky. * * Table classes: * - sticky-header: sticky first row. * - sticky-header-multi: sticky thead; headers moved via sortable + JavaScript. * * Tested: * - Windows 10: (all skins) Chrome, Firefox, Edge. * - Android Galaxy S21 (Minerva): Chrome, Firefox. * - iPhone SE 2020 (Minerva): Chrome, Edge, Firefox, Opera, Safari. * - Wikipedia Android app. * - Print: Not styled. * - No JavaScript. * * No... 42713815 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /** * Make first row or thead element top sticky. * * Table classes: * - sticky-header: sticky first row. * - sticky-header-multi: sticky thead; headers moved via sortable + JavaScript. * * Tested: * - Windows 10: (all skins) Chrome, Firefox, Edge. * - Android Galaxy S21 (Minerva): Chrome, Firefox. * - iPhone SE 2020 (Minerva): Chrome, Edge, Firefox, Opera, Safari. * - Wikipedia Android app. * - Print: Not styled. * - No JavaScript. * * Notes: * - Sortable moves to thead any header rows and (after sort) sorttop rows. * - Sticky gadget (.mw-sticky-header) moves to thead any wikitable header rows. * * Issues: * - Sticky in Timeless any width and other skins at <=639px width: tables wider * than content area overflow and horizontal table scroll lost. * - Monobook <=550px width, can't override style: * body.skin--responsive .monobook-body {overflow: auto;} */ @media screen and (min-width: 640px) { /** * Make top sticky. */ .sticky-header > thead > tr:first-child, .sticky-header > caption + tbody > tr:first-child, .sticky-header > tbody:first-child > tr:first-child, .sticky-header-multi > thead { position: sticky; /* Was "static". */ top: 0; z-index: 10; } /* Timeless overflowed tables not sticky. */ body.skin-timeless .content-table-wrapper.overflowed .sticky-header > thead > tr:first-child, body.skin-timeless .content-table-wrapper.overflowed .sticky-header > caption + tbody > tr:first-child, body.skin-timeless .content-table-wrapper.overflowed .sticky-header > tbody:first-child > tr:first-child, body.skin-timeless .content-table-wrapper.overflowed .sticky-header-multi > thead { position: static; /* Reset to prior. */ } /** * Fix scrolling data shows through sticky's transparent background. */ /* Plain table headers. */ .sticky-header:not(.wikitable), .sticky-header-multi:not(.wikitable) { background-color: var(--color-inverted, #fff); } /* Plain table headers. */ .sticky-header:not(.wikitable) > *, /* For thead, tbody. */ .sticky-header:not(.wikitable) > thead > tr:first-child, .sticky-header:not(.wikitable) > caption + tbody > tr:first-child, .sticky-header:not(.wikitable) > tbody:first-child > tr:first-child, .sticky-header-multi:not(.wikitable) > thead, /* Wikitable and plain table .sorttop rows after sort. */ .sticky-header-multi > thead { background-color: inherit; } /** * Fix missing borders due to sticky position and wikitable collapsed borders. * https://bugs.webkit.org/show_bug.cgi?id=128486 * * Skip rare plain table separated borders, which sometimes shows scrolling * data through sticky's 2px "border-spacing". * * Skip very rare Timeless plain table ".mw-datatable" collapsed boarders. */ .sticky-header.wikitable, .sticky-header-multi.wikitable { border-collapse: separate; /* Was "collapse". */ border-spacing: 0; border-width: 0 1px 1px 0; } .sticky-header.wikitable td, .sticky-header.wikitable th, .sticky-header-multi.wikitable td, .sticky-header-multi.wikitable th { border-width: 1px 0 0 1px; } body.skin-timeless .content-table-wrapper:not(.overflowed) .sticky-header.wikitable, body.skin-timeless .content-table-wrapper:not(.overflowed) .sticky-header-multi.wikitable { border-bottom-width: 0.2em; padding: 0; } /* Adjust {{static row numbers}} borders. */ .sticky-header.static-row-numbers.wikitable tr::before, .sticky-header-multi.static-row-numbers.wikitable tr::before { border-left-width: 1px; } .sticky-header.static-row-numbers.wikitable > thead > tr:first-child::before, .sticky-header.static-row-numbers.wikitable > caption + tbody > tr:first-child::before, .sticky-header.static-row-numbers.wikitable > tbody:first-child > tr:first-child::before, .sticky-header-multi.static-row-numbers.wikitable > thead > tr:first-child::before, .sticky-header-multi.static-row-numbers.wikitable > caption + tbody > tr:first-child::before, .sticky-header-multi.static-row-numbers.wikitable > tbody:first-child > tr:first-child::before, /* Sortbotton #1: all. When supported, consolidate #1-2 to tr:nth-child(1 of .sortbottom)::before */ .sticky-header.static-row-numbers.wikitable .sortbottom::before, .sticky-header-multi.static-row-numbers.wikitable .sortbottom::before { border-top-width: 1px; } /* Sortbottom #2: all minus 1st. */ .sticky-header.static-row-numbers.wikitable .sortbottom ~ .sortbottom::before, .sticky-header-multi.static-row-numbers.wikitable .sortbottom ~ .sortbottom::before { border-top-width: 0; } /* After sort, "tbody:first-of-type" targets "tbody>tr:first-child". */ .sticky-header.static-row-numbers.wikitable > tbody:first-of-type > tr:not(.static-row-header)::before, .sticky-header-multi.static-row-numbers.wikitable > tbody:first-of-type > tr:not(.static-row-header)::before { border-bottom-width: 0; border-right-width: 0; } /* Timeless overflowed tables not sticky. */ body.skin-timeless .content-table-wrapper.overflowed .sticky-header.wikitable, body.skin-timeless .content-table-wrapper.overflowed .sticky-header-multi.wikitable { border-collapse: collapse; /* Reset to prior. */ border-width: 1px; /* Reset to prior. */ } } /** * Adjust to other sticky elements. */ @media screen and (min-width: 1120px) { /* Vector (2022) width >=1120px: Below sticky header bar. */ body.vector-sticky-header-visible .sticky-header > thead > tr:first-child, body.vector-sticky-header-visible .sticky-header > caption + tbody > tr:first-child, body.vector-sticky-header-visible .sticky-header > tbody:first-child > tr:first-child, body.vector-sticky-header-visible .sticky-header-multi > thead { top: 3.125rem; } } @media screen and (min-width: 851px) { /* Timeless width >=851px: Below sticky header bar. */ body.skin-timeless .content-table-wrapper:not(.overflowed) .sticky-header > thead > tr:first-child, body.skin-timeless .content-table-wrapper:not(.overflowed) .sticky-header > caption + tbody > tr:first-child, body.skin-timeless .content-table-wrapper:not(.overflowed) .sticky-header > tbody:first-child > tr:first-child, body.skin-timeless .content-table-wrapper:not(.overflowed) .sticky-header-multi > thead { top: 3.51em; } } /** * Fix "Sticky Table Headers" gadget issues; this template has priority. */ @media screen { .sticky-header.jquery-tablesorter > thead, .sticky-header.mw-sticky-header > thead { position: static; /* Was "sticky". */ top: auto; /* Was "0". */ z-index: auto; /* Was "10". */ } .sticky-header.jquery-tablesorter > tfoot, .sticky-header.mw-sticky-header > tfoot, .sticky-header-multi.jquery-tablesorter > tfoot, .sticky-header-multi.mw-sticky-header > tfoot { position: static; /* Was "sticky". */ bottom: auto; /* Was "0". */ z-index: auto; /* Was "10". */ } } @media screen and (min-width: 1120px) { body.skin-vector-2022.vector-sticky-header-visible .sticky-header.jquery-tablesorter > thead { top: auto; /* Was "3.125rem". */ } html.client-js.vector-sticky-header-enabled .sticky-header .mw-sticky-header-element { top: auto !important; /* Was "3.125rem !important". */ } } @media screen and (min-width: 851px) { body.skin-timeless .content-table-wrapper:not(.overflowed) .sticky-header.jquery-tablesorter > thead, body.skin-timeless .content-table-wrapper:not(.overflowed) .sticky-header.mw-sticky-header > thead { top: auto; /* Was "3.125rem". */ } } sm0nhhbxc8bbrefu4xe2yxsbmpl09o6 10 4726777 42713816 2026-10-26T03:27:48Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <templatestyles src="Template:Table alignment/styles.css" /><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 42713816 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:Table alignment/styles.css" /><noinclude>{{documentation}}</noinclude> f800e89xymgt3urkpl9thn689sw4yru 10 4726778 42713817 2026-10-26T03:28:10Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: /* {{pp-template}} */ .defaultleft, .col1left td:nth-child(1), .col2left td:nth-child(2), .col3left td:nth-child(3), .col4left td:nth-child(4), .col5left td:nth-child(5), .col6left td:nth-child(6), .col7left td:nth-child(7), .col8left td:nth-child(8), .col9left td:nth-child(9), .col10left td:nth-child(10), .col11left td:nth-child(11), .col12left td:nth-child(12), .col13left td:nth-child(13), .col14left td:nth-child(14), .col15left td:nth-child(15), .col16left td:nth-child(16... 42713817 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .defaultleft, .col1left td:nth-child(1), .col2left td:nth-child(2), .col3left td:nth-child(3), .col4left td:nth-child(4), .col5left td:nth-child(5), .col6left td:nth-child(6), .col7left td:nth-child(7), .col8left td:nth-child(8), .col9left td:nth-child(9), .col10left td:nth-child(10), .col11left td:nth-child(11), .col12left td:nth-child(12), .col13left td:nth-child(13), .col14left td:nth-child(14), .col15left td:nth-child(15), .col16left td:nth-child(16), .col17left td:nth-child(17), .col18left td:nth-child(18), .col19left td:nth-child(19), .col20left td:nth-child(20), .col21left td:nth-child(21), .col22left td:nth-child(22), .col23left td:nth-child(23), .col24left td:nth-child(24), .col25left td:nth-child(25), .col26left td:nth-child(26), .col27left td:nth-child(27), .col28left td:nth-child(28), .col29left td:nth-child(29), .col-1left td:nth-last-child(1), .col-2left td:nth-last-child(2), .col-3left td:nth-last-child(3), .col-4left td:nth-last-child(4), .col-5left td:nth-last-child(5), .col-6left td:nth-last-child(6), .col-7left td:nth-last-child(7), .col-8left td:nth-last-child(8), .col-9left td:nth-last-child(9) { text-align:left } .defaultcenter, .col1center td:nth-child(1), .col2center td:nth-child(2), .col3center td:nth-child(3), .col4center td:nth-child(4), .col5center td:nth-child(5), .col6center td:nth-child(6), .col7center td:nth-child(7), .col8center td:nth-child(8), .col9center td:nth-child(9), .col10center td:nth-child(10), .col11center td:nth-child(11), .col12center td:nth-child(12), .col13center td:nth-child(13), .col14center td:nth-child(14), .col15center td:nth-child(15), .col16center td:nth-child(16), .col17center td:nth-child(17), .col18center td:nth-child(18), .col19center td:nth-child(19), .col20center td:nth-child(20), .col21center td:nth-child(21), .col22center td:nth-child(22), .col23center td:nth-child(23), .col24center td:nth-child(24), .col25center td:nth-child(25), .col26center td:nth-child(26), .col27center td:nth-child(27), .col28center td:nth-child(28), .col29center td:nth-child(29), .col-1center td:nth-last-child(1), .col-2center td:nth-last-child(2), .col-3center td:nth-last-child(3), .col-4center td:nth-last-child(4), .col-5center td:nth-last-child(5), .col-6center td:nth-last-child(6), .col-7center td:nth-last-child(7), .col-8center td:nth-last-child(8), .col-9center td:nth-last-child(9) { text-align:center } .defaultright, .col1right td:nth-child(1), .col2right td:nth-child(2), .col3right td:nth-child(3), .col4right td:nth-child(4), .col5right td:nth-child(5), .col6right td:nth-child(6), .col7right td:nth-child(7), .col8right td:nth-child(8), .col9right td:nth-child(9), .col10right td:nth-child(10), .col11right td:nth-child(11), .col12right td:nth-child(12), .col13right td:nth-child(13), .col14right td:nth-child(14), .col15right td:nth-child(15), .col16right td:nth-child(16), .col17right td:nth-child(17), .col18right td:nth-child(18), .col19right td:nth-child(19), .col20right td:nth-child(20), .col21right td:nth-child(21), .col22right td:nth-child(22), .col23right td:nth-child(23), .col24right td:nth-child(24), .col25right td:nth-child(25), .col26right td:nth-child(26), .col27right td:nth-child(27), .col28right td:nth-child(28), .col29right td:nth-child(29), .col-1right td:nth-last-child(1), .col-2right td:nth-last-child(2), .col-3right td:nth-last-child(3), .col-4right td:nth-last-child(4), .col-5right td:nth-last-child(5), .col-6right td:nth-last-child(6), .col-7right td:nth-last-child(7), .col-8right td:nth-last-child(8), .col-9right td:nth-last-child(9) { text-align:right } 4qpm2dzs6h7umiievb5qqhd3ddmm1fk 42713819 42713817 2026-10-26T03:31:42Z Edgar Allan Poe 29250 42713819 sanitized-css text/css .defaultleft, .col1left td:nth-child(1), .col2left td:nth-child(2), .col3left td:nth-child(3), .col4left td:nth-child(4), .col5left td:nth-child(5), .col6left td:nth-child(6), .col7left td:nth-child(7), .col8left td:nth-child(8), .col9left td:nth-child(9), .col10left td:nth-child(10), .col11left td:nth-child(11), .col12left td:nth-child(12), .col13left td:nth-child(13), .col14left td:nth-child(14), .col15left td:nth-child(15), .col16left td:nth-child(16), .col17left td:nth-child(17), .col18left td:nth-child(18), .col19left td:nth-child(19), .col20left td:nth-child(20), .col21left td:nth-child(21), .col22left td:nth-child(22), .col23left td:nth-child(23), .col24left td:nth-child(24), .col25left td:nth-child(25), .col26left td:nth-child(26), .col27left td:nth-child(27), .col28left td:nth-child(28), .col29left td:nth-child(29), .col-1left td:nth-last-child(1), .col-2left td:nth-last-child(2), .col-3left td:nth-last-child(3), .col-4left td:nth-last-child(4), .col-5left td:nth-last-child(5), .col-6left td:nth-last-child(6), .col-7left td:nth-last-child(7), .col-8left td:nth-last-child(8), .col-9left td:nth-last-child(9) { text-align:left } .defaultcenter, .col1center td:nth-child(1), .col2center td:nth-child(2), .col3center td:nth-child(3), .col4center td:nth-child(4), .col5center td:nth-child(5), .col6center td:nth-child(6), .col7center td:nth-child(7), .col8center td:nth-child(8), .col9center td:nth-child(9), .col10center td:nth-child(10), .col11center td:nth-child(11), .col12center td:nth-child(12), .col13center td:nth-child(13), .col14center td:nth-child(14), .col15center td:nth-child(15), .col16center td:nth-child(16), .col17center td:nth-child(17), .col18center td:nth-child(18), .col19center td:nth-child(19), .col20center td:nth-child(20), .col21center td:nth-child(21), .col22center td:nth-child(22), .col23center td:nth-child(23), .col24center td:nth-child(24), .col25center td:nth-child(25), .col26center td:nth-child(26), .col27center td:nth-child(27), .col28center td:nth-child(28), .col29center td:nth-child(29), .col-1center td:nth-last-child(1), .col-2center td:nth-last-child(2), .col-3center td:nth-last-child(3), .col-4center td:nth-last-child(4), .col-5center td:nth-last-child(5), .col-6center td:nth-last-child(6), .col-7center td:nth-last-child(7), .col-8center td:nth-last-child(8), .col-9center td:nth-last-child(9) { text-align:center } .defaultright, .col1right td:nth-child(1), .col2right td:nth-child(2), .col3right td:nth-child(3), .col4right td:nth-child(4), .col5right td:nth-child(5), .col6right td:nth-child(6), .col7right td:nth-child(7), .col8right td:nth-child(8), .col9right td:nth-child(9), .col10right td:nth-child(10), .col11right td:nth-child(11), .col12right td:nth-child(12), .col13right td:nth-child(13), .col14right td:nth-child(14), .col15right td:nth-child(15), .col16right td:nth-child(16), .col17right td:nth-child(17), .col18right td:nth-child(18), .col19right td:nth-child(19), .col20right td:nth-child(20), .col21right td:nth-child(21), .col22right td:nth-child(22), .col23right td:nth-child(23), .col24right td:nth-child(24), .col25right td:nth-child(25), .col26right td:nth-child(26), .col27right td:nth-child(27), .col28right td:nth-child(28), .col29right td:nth-child(29), .col-1right td:nth-last-child(1), .col-2right td:nth-last-child(2), .col-3right td:nth-last-child(3), .col-4right td:nth-last-child(4), .col-5right td:nth-last-child(5), .col-6right td:nth-last-child(6), .col-7right td:nth-last-child(7), .col-8right td:nth-last-child(8), .col-9right td:nth-last-child(9) { text-align:right } 282vhalpazd8ewsqfx768lx2yta3mgq 0 4726779 42713823 2026-10-26T03:43:35Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Phyllopteryx]] na [[Obični morski zmaj]] 42713823 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Obični morski zmaj]] 4assofg433mpzy5jqiggr6xt4clia6k 10 4726780 42713824 2026-10-26T03:56:41Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude><!-- Samo za testiranje (stari šablon u sandbox2). Ovi primjeri bit će premješteni na dokumentacijsku stranicu. --> ; Vrste s pozicijskim parametrima [s mjesecom i godinom] *{{FishBase|Danio|rerio|month=May|year=2018}} ; Vrste s imenovanim parametrima [mjesec i godina nisu navedeni] *{{FishBase|genus=Danio|species=rerio}} ; Podvrste s pozicijskim parametrima (stari šablon nije podržavao podvrste) [samo s godinom] *{{FishBase|Emmelichthys|nitidus|cyanescens|y... 42713824 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- Samo za testiranje (stari šablon u sandbox2). Ovi primjeri bit će premješteni na dokumentacijsku stranicu. --> ; Vrste s pozicijskim parametrima [s mjesecom i godinom] *{{FishBase|Danio|rerio|month=May|year=2018}} ; Vrste s imenovanim parametrima [mjesec i godina nisu navedeni] *{{FishBase|genus=Danio|species=rerio}} ; Podvrste s pozicijskim parametrima (stari šablon nije podržavao podvrste) [samo s godinom] *{{FishBase|Emmelichthys|nitidus|cyanescens|year=2020}} ; Podvrste s imenovanim parametrima [mjesec i godina nisu navedeni] *{{FishBase|genus=Emmelichthys|species=nitidus|subspecies=cyanescens}} ; Primjeri za rod, porodicu i red [s datumom pristupa] *{{FishBase|genus=Emmelichthys|access-date=1 September 2024}} *{{FishBase|family=Percidae |access-date=1 September 2024}} *{{FishBase|order=Perciformes|access-date=19 November 2018|mode=cs2}} </noinclude><includeonly>{{#invoke:Cite taxon|main|fishbase|genus={{{1|}}}|species={{{2|}}}|subspecies={{{3|}}}}}</includeonly><noinclude> hem2y2kxmspene4yvzgycvlgtdt5ro9 42713825 42713824 2026-10-26T03:57:47Z Edgar Allan Poe 29250 42713825 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- Samo za testiranje (stari šablon u sandbox2). Ovi primjeri bit će premješteni na dokumentacijsku stranicu. --> ; Vrste s pozicijskim parametrima [s mjesecom i godinom] *{{FishBase|Danio|rerio|month=May|year=2018}} ; Vrste s imenovanim parametrima [mjesec i godina nisu navedeni] *{{FishBase|genus=Danio|species=rerio}} ; Podvrste s pozicijskim parametrima (stari šablon nije podržavao podvrste) [samo s godinom] *{{FishBase|Emmelichthys|nitidus|cyanescens|year=2020}} ; Podvrste s imenovanim parametrima [mjesec i godina nisu navedeni] *{{FishBase|genus=Emmelichthys|species=nitidus|subspecies=cyanescens}} ; Primjeri za rod, porodicu i red [s datumom pristupa] *{{FishBase|genus=Emmelichthys|access-date=1 September 2024}} *{{FishBase|family=Percidae |access-date=1 September 2024}} *{{FishBase|order=Perciformes|access-date=19 November 2018|mode=cs2}} </noinclude><includeonly>{{#invoke:Cite taxon|main|fishbase|genus={{{1|}}}|species={{{2|}}}|subspecies={{{3|}}}}}</includeonly><noinclude><noinclude> {{documentation}} [[Kategorija:Biološki šabloni]]</noinclude> o86rv0tc3tsemoyr9cl9u4k18bks9pv 10 4726781 42713826 2026-10-26T04:00:52Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Phyllopteryx |parent=Syngnathinae }} 42713826 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Phyllopteryx |parent=Syngnathinae }} logsvk9s4t4rsqr2mokr2fbbdsywsyt 10 4726782 42713827 2026-10-26T04:02:23Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link= Syngnathinae |parent=Syngnathidae |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 42713827 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link= Syngnathinae |parent=Syngnathidae |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 2dke09oet4itm8ot18szcym1bixdgrf 10 4726783 42713828 2026-10-26T04:02:57Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Syngnathidae |parent=Syngnathoidea |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 42713828 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Syngnathidae |parent=Syngnathoidea |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} h9xe8ypvphhqhsgp9zse3m0dd073315 10 4726784 42713829 2026-10-26T04:03:12Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=superfamilia |link=Syngnathoidea |parent=Syngnathoidei |refs={{Cite web |last=Fricke |first=R. |last2=Eschmeyer |first2=W. N. |last3=Van der Laan |first3=R. |date=2025 |title=ESCHMEYER'S CATALOG OF FISHES: CLASSIFICATION |url=https://www.calacademy.org/eschmeyers-catalog-of-fishes-classification |access-date=2025-07-02 |website=California Academy of Sciences |language=en}} }} 42713829 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=superfamilia |link=Syngnathoidea |parent=Syngnathoidei |refs={{Cite web |last=Fricke |first=R. |last2=Eschmeyer |first2=W. N. |last3=Van der Laan |first3=R. |date=2025 |title=ESCHMEYER'S CATALOG OF FISHES: CLASSIFICATION |url=https://www.calacademy.org/eschmeyers-catalog-of-fishes-classification |access-date=2025-07-02 |website=California Academy of Sciences |language=en}} }} 2mob2x4c6sdk8xixfa6ddldc2swom15 10 4726785 42713830 2026-10-26T04:04:43Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subordo |link=Syngnathoidei |parent=Syngnathiformes |refs={{cite web | url = https://81a86d48-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/fotw5th/home/FotW5Classification.pdf?attachauth=ANoY7crnPmFXqnJpmRlpzLSdqx8GmsCmFXNBj8fAYuPuhFBvCfHo4TahH7eM_yruTzHI27nZRRWWJPRR7U9HopPBRlQK8iW_73EG6FVke6aUjl20fgZXiChDnl-xqMl4L2I-wHwV7D4qcPAQI1vSV6YfFYAm5qb7t5w0rJ_ierkZ91ezIvpQ_5f0kSbFiUx-YYGXP1US1GbwSf-G7sRx4XEikm73VqVA0idVnlkaFjzI53bkuIQY0OQ%... 42713830 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subordo |link=Syngnathoidei |parent=Syngnathiformes |refs={{cite web | url = https://81a86d48-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/fotw5th/home/FotW5Classification.pdf?attachauth=ANoY7crnPmFXqnJpmRlpzLSdqx8GmsCmFXNBj8fAYuPuhFBvCfHo4TahH7eM_yruTzHI27nZRRWWJPRR7U9HopPBRlQK8iW_73EG6FVke6aUjl20fgZXiChDnl-xqMl4L2I-wHwV7D4qcPAQI1vSV6YfFYAm5qb7t5w0rJ_ierkZ91ezIvpQ_5f0kSbFiUx-YYGXP1US1GbwSf-G7sRx4XEikm73VqVA0idVnlkaFjzI53bkuIQY0OQ%3D&attredirects=0 | title = Classification of fishes from Fishes of the World 5th Edition | author1 = Nelson, JS | author2 = Grande, TC | author3 = Wilson, MVH | name-list-style = amp | year = 2016 | access-date = 10 May 2018}} }} h1r38x6grtvpcul610ykjnbupddlb2k 10 4726786 42713831 2026-10-26T04:06:11Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=ordo |link=Syngnathiformes |parent=Percomorpha |extinct= |refs={{cite web | url = https://81a86d48-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/fotw5th/home/FotW5Classification.pdf?attachauth=ANoY7crnPmFXqnJpmRlpzLSdqx8GmsCmFXNBj8fAYuPuhFBvCfHo4TahH7eM_yruTzHI27nZRRWWJPRR7U9HopPBRlQK8iW_73EG6FVke6aUjl20fgZXiChDnl-xqMl4L2I-wHwV7D4qcPAQI1vSV6YfFYAm5qb7t5w0rJ_ierkZ91ezIvpQ_5f0kSbFiUx-YYGXP1US1GbwSf-G7sRx4XEikm73VqVA0idVnlkaFjzI53bkuIQ... 42713831 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=ordo |link=Syngnathiformes |parent=Percomorpha |extinct= |refs={{cite web | url = https://81a86d48-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/fotw5th/home/FotW5Classification.pdf?attachauth=ANoY7crnPmFXqnJpmRlpzLSdqx8GmsCmFXNBj8fAYuPuhFBvCfHo4TahH7eM_yruTzHI27nZRRWWJPRR7U9HopPBRlQK8iW_73EG6FVke6aUjl20fgZXiChDnl-xqMl4L2I-wHwV7D4qcPAQI1vSV6YfFYAm5qb7t5w0rJ_ierkZ91ezIvpQ_5f0kSbFiUx-YYGXP1US1GbwSf-G7sRx4XEikm73VqVA0idVnlkaFjzI53bkuIQY0OQ%3D&attredirects=0 | title = Classification of fishes from Fishes of the World 5th Edition | author1 = Nelson, JS | author2 = Grande, TC | author3 = Wilson, MVH | name-list-style = amp | year = 2016 | access-date = 10 May 2018}} }} gl698trclky2k8c15ww5i4eg6fsz7gr 10 4726787 42713833 2026-10-26T04:06:42Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=cladus |link=Percomorpha |parent=Acanthopterygii }} 42713833 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=cladus |link=Percomorpha |parent=Acanthopterygii }} qdobqfuxg4z2rgp6164vyi7d8goa1av 10 4726788 42713834 2026-10-26T04:08:29Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=superordo |link=Acanthopterygii |parent=Acanthomorpha }} 42713834 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=superordo |link=Acanthopterygii |parent=Acanthomorpha }} eusl0wn7s6nwcgbicqq7tqoihwoppwx 10 4726789 42713835 2026-10-26T04:09:24Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Acanthomorpha |parent= Ctenosquamata |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} }} 42713835 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Acanthomorpha |parent= Ctenosquamata |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} }} 4n7vxnarthh37n8z1b3mhd4j5jkygk6 10 4726790 42713836 2026-10-26T04:10:15Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Ctenosquamata |parent=Eurypterygii |refs={{cite book|last1=Nelson|first1=Joseph S.|last2=Grande|first2=Terry C.|last3=Wilson|first3=Mark V. H.|year=2016|title=''Fishes of the World''|edition=5th|url=https://sites.google.com/site/fotw5th/|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9781118342336}} }} 42713836 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Ctenosquamata |parent=Eurypterygii |refs={{cite book|last1=Nelson|first1=Joseph S.|last2=Grande|first2=Terry C.|last3=Wilson|first3=Mark V. H.|year=2016|title=''Fishes of the World''|edition=5th|url=https://sites.google.com/site/fotw5th/|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9781118342336}} }} c7m76c4kwsrsov4h6wjope2jfq3ka27 10 4726791 42713837 2026-10-26T04:11:12Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Eurypterygii |parent=Neoteleostei |refs={{cite book|last1=Nelson|first1=Joseph S.|last2=Grande|first2=Terry C.|last3=Wilson|first3=Mark V. H.|year=2016|title=''Fishes of the World''|edition=5th|url=https://sites.google.com/site/fotw5th/|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9781118342336}} }} 42713837 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Eurypterygii |parent=Neoteleostei |refs={{cite book|last1=Nelson|first1=Joseph S.|last2=Grande|first2=Terry C.|last3=Wilson|first3=Mark V. H.|year=2016|title=''Fishes of the World''|edition=5th|url=https://sites.google.com/site/fotw5th/|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9781118342336}} }} c4s0rqkts7o2m6s2w1ia7gvem1jo3ri 10 4726792 42713838 2026-10-26T04:11:51Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Neoteleostei |parent=Euteleostei |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs= <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 42713838 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Neoteleostei |parent=Euteleostei |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs= <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} bq99qxsphb2yo86rqvq9wgnh50deazc 10 4726793 42713839 2026-10-26T04:12:31Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=cohort |link=Euteleostei |parent=Pan-Euteleostei |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} <!--Shown on this page only; don't include <ref> t... 42713839 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=cohort |link=Euteleostei |parent=Pan-Euteleostei |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 4itaprwygtypu8vq3wiggv8uzgr69ex 10 4726794 42713840 2026-10-26T04:13:16Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Euteleostei#Taksonomija|Pan-Euteleostei |parent=Clupeocephala |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} <!--Shown on this page on... 42713840 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Euteleostei#Taksonomija|Pan-Euteleostei |parent=Clupeocephala |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} ae9ekritpvhbzy4w0umph4qjkn2ix1e 10 4726795 42713841 2026-10-26T04:14:00Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank = cladus |link = Clupeocephala |parent = Teleocephala |refs = {{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=Fishes of the World |url=https://books.google.com/books?id=Yqw7CwAAQBAJ&pg=PA132 |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |pages=132–133 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522... 42713841 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank = cladus |link = Clupeocephala |parent = Teleocephala |refs = {{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=Fishes of the World |url=https://books.google.com/books?id=Yqw7CwAAQBAJ&pg=PA132 |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |pages=132–133 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522 |oclc=951899884 |ol=25909650M |doi=10.1002/9781119174844}} }} 3hmqa2rvjf9lat9sgc3wfr3eq7vkkpf 10 4726796 42713842 2026-10-26T04:14:33Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank = supercohort |link = Teleocephala |parent = Teleostei |refs = {{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=Fishes of the World |url=https://books.google.com/books?id=Yqw7CwAAQBAJ&pg=PA169 |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |pages=169–172 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522... 42713842 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank = supercohort |link = Teleocephala |parent = Teleostei |refs = {{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=Fishes of the World |url=https://books.google.com/books?id=Yqw7CwAAQBAJ&pg=PA169 |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |pages=169–172 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522 |oclc=951899884 |ol=25909650M |doi=10.1002/9781119174844}} }} 7vf1ct3vy0oom7wgr64prdj7y3z4ehq 10 4726797 42713843 2026-10-26T04:15:14Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=zoodivisio |link=Teleost|Teleostei |always_display=yes |parent=Teleosteomorpha |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} }} 42713843 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=zoodivisio |link=Teleost|Teleostei |always_display=yes |parent=Teleosteomorpha |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} }} qqisc5t2nwaogiyty4oh4e2kfnfltm2 42713844 42713843 2026-10-26T04:15:39Z Edgar Allan Poe 29250 42713844 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=zoodivisio |link=Teleostei |always_display=yes |parent=Teleosteomorpha |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} }} 3mreacqnv3qruyn5hukhp2g8d7s2iuw 10 4726798 42713845 2026-10-26T04:16:02Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=infraclassis |link=Teleosteomorpha |parent=Neopterygii |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} <!--Shown on this page only; don't include <... 42713845 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=infraclassis |link=Teleosteomorpha |parent=Neopterygii |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs={{cite book |title=Fishes of the World |edition=5th |author1=J. S. Nelson |author2=T. C. Grande |author3=M. V. H. Wilson |year=2016 |pages=752 |publisher=Wiley |ISBN= 978-1-118-34233-6 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/ }} <!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 3hdryd2sli71ksld05mf9ogymt3mbui 10 4726799 42713846 2026-10-26T04:16:48Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subclassis |link=Neopterygii |refs={{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=[[Fishes of the World]] |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |pages=121 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522 |oclc=951899884 |ol=25909650M |doi=10.1002/9781119174844}} |parent=Actinopteri }} 42713846 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subclassis |link=Neopterygii |refs={{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=[[Fishes of the World]] |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |pages=121 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522 |oclc=951899884 |ol=25909650M |doi=10.1002/9781119174844}} |parent=Actinopteri }} 8zr4scxxycnk7o63mpcx17zpgc1m0ha 10 4726800 42713847 2026-10-26T04:17:25Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Actinopteri |parent=Actinopterygii |extinct= |refs=[[Actinopteri]], [http://paleodb.org Paleobiology Database] }} 42713847 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Actinopteri |parent=Actinopterygii |extinct= |refs=[[Actinopteri]], [http://paleodb.org Paleobiology Database] }} 9q090ohetozu2iuprnrkxmx2hxw1bf0 10 4726801 42713848 2026-10-26T04:18:20Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=classis |link=Actinopterygii |parent=Osteichthyes |refs={{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=[[Fishes of the World]] |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |pages=111 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522 |oclc=951899884 |ol=25909650M |doi=10.1002/9781119174844}} }} 42713848 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=classis |link=Actinopterygii |parent=Osteichthyes |refs={{cite book |author1=Nelson, J.S. |author1-link=Joseph S. Nelson |author2=Grande, T.C. |author3=Wilson, M.V.H. |year=2016 |title=[[Fishes of the World]] |edition=5th |publisher=[[John Wiley & Sons]] |place=Hoboken, NJ |pages=111 |isbn=978-1-118-34233-6 |lccn=2015037522 |oclc=951899884 |ol=25909650M |doi=10.1002/9781119174844}} }} 0blrflyfhyp3rd4bpe1nr00yy3sdsc0 0 4726802 42713856 2026-10-26T07:46:26Z Duma 16555 Nova stranica: [[File:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[Riblji parazit]], jednakonožac ''[[Cymothoa exigua]]'', zamijenio je jezik ribe iz roda ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[simbioza|blizak odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, '''parazit''', živi (barem neko vrijeme) [[ektoparazitska zaraza|na]] drugom [[domaćin (biologija)|organizmu]] ili unutar njega, stvarajući mu određenu štetu,<ref name="ParasiteDefinition">{{ci... 42713856 wikitext text/x-wiki [[File:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[Riblji parazit]], jednakonožac ''[[Cymothoa exigua]]'', zamijenio je jezik ribe iz roda ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[simbioza|blizak odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, '''parazit''', živi (barem neko vrijeme) [[ektoparazitska zaraza|na]] drugom [[domaćin (biologija)|organizmu]] ili unutar njega, stvarajući mu određenu štetu,<ref name="ParasiteDefinition">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |date=14 November 2024 |title=About Parasites |website=Parasites |publisher=Centers for Disease Control |access-date=7 July 2024 |quote=A parasite is an organism that lives on or in a host organism and gets its food from or at the expense of its host. |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621090029/https://www.cdc.gov/parasites/about/index.html |url-status=live }}</ref> i strukturno je [[adaptacija|prilagođen]] takvom načinu života.{{sfn|Poulin|2007|pages=4–5}} Paraziti uključuju jednoćelijske [[protozoa|protozoe]] poput uzročnika [[malarija|malarije]], [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] i [[amebijaza|amebne dizenterije]]; životinje poput [[ankilostoma]], [[vaš|ušiju]], [[komarac]]a i [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]]; [[gljive]] poput ''[[Armillaria mellea]]'' i uzročnika [[dermatofitoza|dermatofitoze]]; i biljke poput [[imela|imele]], [[Cuscuta|viline kosice]] i [[Orobanchaceae|volovotke]]. Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]] eksploatacije životinjskih domaćina, a to su [[parazitska kastracija]], parazitizam direktnim prijenosom (dodirom), parazitizam [[wikt:trophic|trofičkim prijenosom]] (jedenjem), parazitizam [[Vektorske zarazne bolesti|vektorskim prijenosom]], [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Jedna glavna os klasifikacije tiče se invazivnosti: endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi vani, na površini domaćina. Kao što je i slučaj sa [[predator]]ima, parazitizam je vrsta [[interakcije potrošača i resursa]],<ref name="pmid21199247">{{cite journal |last=Getz |first=W. M. |title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling |journal=Ecology Letters |volume=14 |issue=2 |pages=113–124 |year=2011 |pmid=21199247 |pmc=3032891 |doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x|bibcode=2011EcolL..14..113G }}</ref> ali za razliku od predatora, paraziti, s izuzetkom parazitoida, su mnogo manji od svojih domaćina, ne ubijaju ih i često žive u ili na njima duži period. Životinjski paraziti su visoko [[Generalističke i specijalističke vrste|specijalizirani]], svaka vrsta parazita živi na jednoj datoj životinjskoj vrsti i [[razmnožavanje|razmnožava]] se brže od svojih domaćina. Klasični primjeri uključuju interakcije između [[kičmenjak]]a domaćina i [[Eucestoda|pantljičara]], [[Trematoda|metilja]], te one između vrsta roda ''[[Plasmodium]]'' koje uzrokuju malariju i [[buha]]. Paraziti smanjuju [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina općom ili specijaliziranom [[patologija|patologijom]], koja se kreće od [[parazitska kastracija|parazitske kastracije]] do [[parazit koji mijenja ponašanje|modificiranja ponašanja domaćina]]. Paraziti povećavaju vlastitu adaptivnu vrijednost iskorištavanjem domaćina za resurse neophodne za njihov opstanak, naročito hranjenjem njima i korištenjem posrednih (sekundarnih) domaćina koji pomažu u njihovom [[Prijenos patogena|prenošenju]] s jednog konačnog (primarnog) domaćina na drugog. Iako je parazitizam često nedvosmislen, on je dio spektra interakcija između [[vrsta]], koje se preko parazitoidizma gradiraju u [[predator|predaciju]], kroz evoluciju u [[mutualizam]], a kod nekih gljiva prelaze u [[saprofit]]izam. Ljudsko znanje o parazitima poput [[Nematoda|valjkastih crva]] i [[Eucestoda|pantljičara]] datira još iz [[Stari Egipat|starog Egipta]], [[Antička Grčka|Grčke]] i [[Antički Rim|Rima]]. U [[Rani novi vijek|ranom novom vijeku]], [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. godine svojim mikroskopom posmatrao protozou ''[[Giardia lamblia]]'', dok je [[Francesco Redi]] opisao unutrašnje i vanjske parazite, uključujući [[Fasciola hepatica|ovčjeg metilja]] i [[krpelj]]e. Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku. U ljudskoj kulturi, parazitizam ima negativne konotacije. One su iskorištene u [[satira|satirične]] svrhe u pjesmi [[Jonathan Swift|Jonathana Swifta]] iz 1733. godine "O poeziji: Rapsodija", u kojoj su pjesnici upoređeni sa [[hiperparazit]]skom "gamadi". U fikciji, [[Bram Stoker|Bram Stokerov]] [[gotička fantastika|gotički horor]] roman ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. godine i njegove brojne kasnije adaptacije prikazivale su parazita koji [[hematofagija|pije krv]]. [[Ridley Scott]]ov film ''[[Alien (film)|Alien]]'' iz 1979. bio je jedno od mnogih djela [[naučna fantastika|naučne fantastike]] u kojima se pojavljuje parazitska vanzemaljska vrsta.<ref name=Guardian2009/> == Etimologija == Riječ ''parazit'', prvi put upotrijebljena u engleskom jeziku 1539. godine, potiče od [[starofrancuski jezik|srednjovjekovne francuske]] riječi ''parasite'', od [[latinizacija imena|latiniziranog]] oblika ''parasitus'', od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] ''παράσιτος''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2Fsitos παράσιτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''parasitos'', "onaj koji jede za tuđim stolom"), a zatim od ''παρά''<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F παρά] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227044414/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F |date=27 February 2021 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> (''para'', "pored, uz") i ''σῖτος'' (''sitos'', "pšenica, hrana").<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsi%3Dtos σῖτος] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226151551/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=si=tos |date=26 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Srodni termin ''parasitism'' javlja se u engleskom jeziku od 1611. godine.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs σιτισμός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154216/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs |date=24 February 2021 }}, Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> {{anchor|Ectoparasite|Endoparasite|Macroparasite|Microparasite}} == Evolutivne strategije == {{see also|Parazitologija}} {{anchor|Endoparasite|Ectoparasite|Semiparasite}} === Osnovni koncepti === {{further|Parazitski životni ciklus}} [[File:Taenia solium tapeworm scolex with its four suckers and two rows of hooks 5262 lores.jpg|thumb|Glava (scolex) pantljičare ''[[Taenia solium]]'', [[Infekcija crijevnim parazitima|crijevnog parazita]], ima kuke i [[sisaljka (biologija)|sisaljke]] kojima se pričvršćuje za svog [[domaćin (biologija)|domaćina]]]] Parazitizam je vrsta [[simbioza|simbioze]], bliske i trajne dugoročne biološke interakcije između parazita i njegovog domaćina. Za razliku od [[saprotrof]]a, paraziti se hrane živim domaćinima, iako se neke parazitske gljive, na primjer, mogu nastaviti hraniti domaćinima koje su ubili. Za razliku od [[komensalizam|komenzalizma]] i [[mutualizam|mutualizma]], parazitski odnos šteti domaćinu, bilo da se hrani njime ili, kao u slučaju crijevnih parazita, konzumira dio njegove hrane. Budući da paraziti imaju interakcije s drugim vrstama, oni lako mogu djelovati kao [[Vektorske zarazne bolesti|prenosioci]] patogena, uzrokujući [[bolest]]i.<ref>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |quote=Parazitizam je oblik simbioze, bliskog odnosa između dvije različite vrste. Postoji biohemijska interakcija između domaćina i parazita; tj. oni se prepoznaju, u konačnici na molekularnom nivou, a tkiva domaćina su stimulirana da reaguju na određeni način. To objašnjava zašto parazitizam može dovesti do bolesti, ali ne uvijek. |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref><ref name="SuzukiSasaki2019">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Sayaki U. |last2=Sasaki |first2=Akira |title=Ecological and Evolutionary Stabilities of Biotrophism, Necrotrophism, and Saprotrophism |journal=The American Naturalist |volume=194 |issue=1 |year=2019 |pages=90–103 |issn=0003-0147 |doi=10.1086/703485|pmid=31251653 |bibcode=2019ANat..194...90S |s2cid=133349792 |url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306065231/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-date=6 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="pmid37458178">{{cite journal |last1=Rozsa |first1=L. | last2=Garay |first2=J. |title= Definitions of parasitism, considering its potentially opposing effects at different levels of hierarchical organization| journal=Parasitology|volume=150 |issue=9 |pages= 761–768|year=2023 |pmid=37458178 |pmc=10478066 |doi=10.1017/S0031182023000598 }}</ref> [[predator|Predatorstvo]] po definiciji nije simbioza, jer je interakcija kratka, ali entomolog [[E. O. Wilson]] je okarakterizirao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedne".<ref name=Wilson2014>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=112 |quote=Paraziti su, u jednoj frazi, grabežljivci koji jedu plijen u jedinicama manjim od jedan. Tolerantni paraziti su oni koji su evoluirali kako bi osigurali vlastiti opstanak i reprodukciju, ali u isto vrijeme uz minimalan bol i troškove za domaćina.}}</ref> U tom okviru postoji mnogo mogućih strategija. [[Taksonom]]i klasificiraju parazite u različite preklapajuće šeme na osnovu njihovih interakcija sa domaćinima i njihovih [[životni ciklus|životnih ciklusa]], koji mogu biti složeni. [[Obligatni parazit]] u potpunosti zavisi od domaćina kako bi završio svoj životni ciklus, dok kod [[fakultativni parazit|fakultativnog parazita]] to nije slučaj. Životni ciklusi parazita koji uključuju samo jednog domaćina nazivaju se "direktni"; oni sa konačnim domaćinom (gdje se parazit razmnožava spolno) i najmanje jednim međudomaćinom nazivaju se "indirektni".<ref>{{cite web |url=http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |title=A Classification of Animal-Parasitic Nematodes |work=plpnemweb.ucdavis.edu |access-date=25 February 2016 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006152348/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm }}</ref><ref>{{cite journal |last=Garcia |first=L. S. |title=Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms |journal=Clinical Infectious Diseases |year=1999 |volume=29 |issue=4 |pages=734–746 |pmid=10589879 |doi=10.1086/520425|doi-access=free}}</ref> Endoparazit živi unutar tijela domaćina; ektoparazit živi izvan njega, na njegovoj površini.<ref name=Para-Site>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=July 2010 |isbn=978-1-86499-991-4 |archive-date=24 April 2018 |access-date=9 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424041358/http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |url-status=live }}</ref> Mezoparaziti - poput nekih [[copepoda|veslonožaca]], na primjer - ulaze u otvor u tijelu domaćina i ostaju djelimično ugrađeni tamo.<ref>{{cite journal |last1=Vecchione |first1=Anna |last2=Aznar |first2=Francisco Javier |title=The mesoparasitic copepod Pennella balaenopterae and its significance as a visible indicator of health status in dolphins (Delphinidae): a review |journal=Journal of Marine Animals and Their Ecology |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=4–11 |url=http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |access-date=11 April 2018 |archive-date=10 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410051646/http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf }}</ref> Neki paraziti mogu biti generalisti, hraneći se širokim spektrom domaćina, ali mnogi paraziti, kao i većina protozoa i [[parazitski crv|helminta]] koji parazitiraju na životinjama, su specijalisti i izuzetno specifični što se tiče domaćina.<ref name=Para-Site/> Rana osnovna, funkcionalna podjela parazita razlikovala je mikroparazite i makroparazite. Svakom od njih dodijeljen je [[matematički model]] kako bi se analiziralo kretanje populacije grupa domaćina i parazita.<ref name="Rollinson"/> Mikroorganizmi i virusi koji se mogu razmnožavati i završiti svoj životni ciklus unutar domaćina poznati su kao mikroparaziti. Makroparaziti su višećelijski organizmi koji se razmnožavaju i završavaju svoj životni ciklus izvan domaćina ili na tijelu domaćina.<ref name="Rollinson"/><ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism {{!}} The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management |encyclopedia=The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management, Blackwell Science |location=Oxford, United Kingdom |year=1998 |edition=1 |isbn=0632055464 |editor=Calow, Peter |via=[[Credo Reference]] |publisher=Blackwell Science }}</ref> Veliki dio razmišljanja o vrstama parazitizma fokusirao se na kopnene životinjske parazite, poput helminta. Oni u drugim okruženjima i sa drugim domaćinima često imaju analogne strategije. Na primjer, jegulja vrste ''[[Simenchelys parasitica]]'' je vjerojatno fakultativni endoparazit koji se oportunistički ukopava i jede bolesne i umiruće ribe.<ref name=Caira1997>{{cite journal |journal=Environmental Biology of Fishes |volume=49 |pages=139–144 |year=1997 |url=https://www.researchgate.net/publication/226076003 |title=Pugnose eels, ''Simenchelys parasiticus'' (Synaphobranchidae) from the heart of a shortfin mako, ''Isurus oxyrinchus'' (Lamnidae) |last1=Caira |first1=J. N. |last2=Benz |first2=G. W. |last3=Borucinska |first3=J. |last4=Kohler |first4=N. E.|issue=1 |doi=10.1023/a:1007398609346 |bibcode=1997EnvBF..49..139C |s2cid=37865366 }}</ref> Insekti koji [[biljojed|jedu biljke]], poput [[štitaste uši|štitastih uši]], [[Aphidoidea|lisnih uši]] i [[gusjenica]], vrlo su slični ektoparazitima, zato što napadaju mnogo veće biljke; služe kao prenosioci bakterija, gljivica i virusa koji uzrokuju [[biljne bolesti]]. Budući da se ženke štitastih ušiju ne mogu kretati, one su obligatni paraziti, trajno pričvršćeni za svoje domaćine.<ref name="Rollinson"/> Senzorni signali koje parazit koristi za identificiranje i približavanje potencijalnom domaćinu poznati su kao "znakovi domaćina". Takvi znakovi mogu uključivati, na primjer, vibracije,<ref>{{cite journal |last=Lawrence |first=P. O. |year=1981 |title=Host vibration—a cue to host location by the parasite, ''Biosteres longicaudatus'' |journal=Oecologia |volume=48 |issue=2 |pages=249–251 |pmid=28309807 |doi=10.1007/BF00347971 |bibcode=1981Oecol..48..249L |s2cid=6182657 }}</ref> izdahnuti [[ugljen dioksid]], mirise kože, vizualne i toplinske znakove i vlagu.<ref>{{cite journal |last=Cardé |first=R. T. |year=2015 |title=Multi-cue integration: how female mosquitoes locate a human host|journal=Current Biology |volume=25 |issue=18 |pages=R793–R795 |doi=10.1016/j.cub.2015.07.057 |pmid=26394099 |doi-access=free |bibcode=2015CBio...25.R793C }} {{open access}}</ref> [[Parazitske biljke]] mogu koristiti, na primjer, svjetlost, fiziohemiju domaćina i isparljive tvari za prepoznavanje potencijalnih domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Randle |first1=C. P. |last2=Cannon |first2=B. C. |last3=Faust |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2018 |title=Host Cues Mediate Growth and Establishment of Oak Mistletoe (Phoradendron leucarpum, Viscaceae), an Aerial Parasitic Plant |journal=Castanea |volume=83 |issue=2 |pages=249–262 |doi=10.2179/18-173 |s2cid=92178009 }}</ref> === Glavne strategije === Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]], i to [[parazitska kastracija]]; direktno prenosivi parazitizam; [[wikt:trophic|trofički]] prenosivi parazitizam; [[prenosilac bolesti|vektorski]] prenosivi parazitizam; [[parazitoid]]izam; i mikropredacija. One se primjenjuju na parazite čiji su domaćini biljke, kao i životinje.<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> Ove strategije predstavljaju [[adaptacija|adaptivne vrhunce]]; moguće su i međustrategije, ali organizmi u mnogim različitim skupinama su se dosljedno [[konvergentna evolucija|ograničili]] na ovih šest, koje su evolutivno stabilne.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Perspektiva o evolucijskim opcijama može se dobiti razmatranjem četiri ključna pitanja: utjecaj na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] domaćina parazita; broj domaćina koje imaju po životnoj fazi; da li je domaćin spriječen u razmnožavanju; i da li učinak zavisi od intenziteta (broj parazita po domaćinu). Iz ove analize, pojavljuju se glavne evolucijske strategije parazitizma, uz predatorstvo.<ref name=LaffertyKuris2002>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Kuris |first2=A. M. |date=2002 |url=http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |title=Trophic strategies, animal diversity and body size |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=17 |issue=11 |pages=507–513 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02615-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003124738/http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |archive-date=3 October 2019}}</ref> {|class="wikitable" |+ Evolucijske strategije u parazitizmu i predatorstvu<ref name=LaffertyKuris2002/><br/>({{font color|green|Zavisno od intenziteta: zelena, normalan tekst}};<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Nezavisno od intenziteta: ljubičasta, kurziv}}'') ! [[Adaptivna vrijednost]] domaćina !! Jedan domaćin, preživljava !! Jedan domaćin, umire !! Više domaćina |- |'''Može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost > 0)''' ||{{font color|green|Normalni parazit}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Patogen}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosiv parazit}}{{efn|Trofički prenosivi paraziti prenose se na svog konačnog domaćina, predatora, kada on pojede njihovog međudomaćina. Ovi paraziti često mijenjaju ponašanje svojih međudomaćina na takav način da povećavaju šansu da on bude pojeden, npr. navode ih na penjanje na vidljivo mjesto: ovo dovodi do prenosa parazita po cijenu života međudomaćina.}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Trofički prenosiv patogen}}'' ||{{font color|green|Mikropredator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Mikropredator}}'' |- |'''Ne može se<br/>razmnožavati<br/>(adaptivna vrijednost = 0)''' ||{{font color|green|----- }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazit-kastrator}}'' ||{{font color|green|Trofički prenosivi parazit-kastrator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Parazitoid}}'' ||{{font color|green|Društveni predator}}{{efn|[[Vuk]] je društveni predator koji lovi u čoporima; [[puma]] je samotni predator i lovi sama. Ni jedna od te dvije strategije se konvencionalno ne smatra parazitskom.<ref name=LaffertyKuris2002/>}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple |Samotni predator}}'' |} ==== Parazitska kastracija ==== {{main|Parazitska kastracija}} [[File:Sacculina carcini.jpg|thumb|Parazitski kastrator ''[[Sacculina carcini]]'' (osvijetljen) pričvršćen za [[Liocarcinus holsatus|svog raka-domaćina]]]] [[parazitska kastracija|Parazitski kastratori]] djelimično ili potpuno uništavaju sposobnost razmnožavanja svog domaćina, preusmjeravajući energiju koja bi otišla u razmnožavanje u rast domaćina i parazita, ponekad uzrokujući gigantizam domaćina. Ostali sistemi domaćina ostaju netaknuti, što mu omogućava da preživi i održi parazita.<ref name=PoulinRandhawa2015/>{{sfn|Poulin|2007|p=111}} Parazitski [[rak]]ovi kao što su oni iz specijaliziranog roda [[Cirripedia|vitičara]] roda ''[[Sacculina]]'' posebno uzrokuju oštećenja na gonadama svojih mnogobrojnih vrsta<ref name="Elumalai Viswanathan Pravinkumar Raffi">{{cite journal |last1=Elumalai |first1=V. |last2=Viswanathan |first2=C. |last3=Pravinkumar |first3=M. |last4=Raffi |first4=S. M. |title=Infestation of parasitic barnacle Sacculina spp. in commercial marine crabs |journal=Journal of Parasitic Diseases |volume=38 |issue=3 |date=2013 |doi=10.1007/s12639-013-0247-z |pmid=25035598 |pages=337–339|pmc=4087306 }}</ref> rakova-domaćina. U slučaju ''Sacculina'', testisi više od dvije trećine njihovih domaćina dovoljno degeneriraju da takvi mužjaci razviju [[sekundarne spolne karakteristike]] ženki kao što su širi trbuh, manja [[kliješta (rak)|kliješta]] i udovi za hvatanje jaja. Različite vrste helminta kastriraju svoje domaćine (kao što su insekti i puževi). To se može desiti direktno, bilo mehanički, hraneći se njihovim gonadama, ili izlučivanjem hemikalije koja uništava reproduktivne ćelije; ili indirektno, bilo lučenjem hormona ili preusmjeravanjem nutrijenata. Na primjer, [[trematoda]] ''[[Zoogonus lasius]]'', čije [[Faze životnog ciklusa trematoda|sporociste]] nemaju usta, hemijski kastrira međuplimnog morskog puža ''[[Tritia obsoleta]]'', razvijajući se u njegovim gonadama i ubijajući njegove reproduktivne ćelije.{{sfn|Poulin|2007|p=111}}<ref name=Cheng13>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=d4GQlYzode8C&pg=PA13 |year=2012 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-323-14010-2 |pages=13–15}}</ref> ==== Direktni prenos ==== [[File:Male human head louse.jpg|thumb|[[Pediculus humanus capitis|Uši glave]] su direktno prenosivi [[obligatni parazit|obligatni ektoparaziti]]]] U direktno prenosive parazite, kojima nije potreban vektor da bi dospjeli do novih domaćina, spadaju paraziti kopnenih kičmenjaka poput ušiju i grinja, morski paraziti poput [[Copepoda|veslonožaca]] i [[Cyamidae|cijamoidnih]] [[Amphipoda|amfipoda]], [[Monogenea|jednorodni metilji]], kao i mnoge vrste valjkastih crva, gljivica, protozoa, bakterija i virusa. Bilo da se radi o endo- ili ektoparazitima, svaki ima samo jednu vrstu-domaćina. Unutar te vrste, većina jedinki je slobodna ili gotovo slobodna od parazita, dok manjina nosi veliki broj parazita; to je poznato kao [[agregirana distribucija]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> {{anchor|Autoinfection}} ==== Trofički prenos ==== [[File:Clonorchis sinensis 2.png|thumb|''[[Clonorchis sinensis]]'', kineski jetreni metilj, prenosi se trofički]] [[wikt:trophic|Trofički]] prenosivi paraziti se prenose tako što ih domaćin pojede. Uključuju [[trematoda|metilje]] (sve osim [[Schistosoma|šiztosoma]]), [[Cestoda|trakavice]], [[acanthocephala|akantocefalane]], [[Pentastomida|pentastomide]], mnoge [[Nematoda|valjkaste crve]] i mnoge protozoe kao što je ''[[Toxoplasma]]''.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Imaju složene životne cikluse koji uključuju domaćine u vidu dvije ili više različitih vrsta. U svom juvenilnom stadiju inficiraju i često se [[cista|encistiraju]] u međudomaćinu. Kada životinju-međudomaćina pojede predator - konačni domaćin - parazit preživljava proces probave i sazrijeva u odraslu jedinku; neki žive kao [[crijevni parazit]]i. Mnogi trofički prenosivi paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje]] svojih posrednih domaćina, povećavajući šanse da ih grabežljivac pojede. Kao i kod direktno prenosivih parazita, distribucija trofički prenosivih parazita među jedinkama-domaćinima je agregirana.<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[Koinfekcija]] više parazita je česta.<ref>{{cite journal |last1=Cox |first1=F. E. |url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202083654/http://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-date=2 December 2017 |url-status=live |title=Concomitant infections, parasites and immune responses |series=122 |journal=Parasitology |volume=Supplement |pages=S23–38 |year=2001 |pmid=11442193 |doi =10.1017/s003118200001698x |s2cid=150432 }}</ref> [[Strongyloides stercoralis|Autoinfekcija]], gdje se (izuzetno) cijeli [[reproduktivni ciklus|životni ciklus]] parazita odvija u jednom primarnom domaćinu, ponekad se može javiti kod helminta kao što je ''[[Strongyloides stercoralis]]''.<ref name=ASP>{{cite web |title=Helminth Parasites |url=http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |publisher=Australian Society of Parasitology |access-date=9 October 2017 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019032143/http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |url-status=live }}</ref> ==== Prenos vektorom ==== {{further|Vektorske zarazne bolesti}} [[File:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|[[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi]] protozojski endoparazit ''[[Trypanosoma]]'' među ljudskim [[crvena krvna zrnca|crvenim krvnim zrncima]]]] [[Vektorske zarazne bolesti|Vektorski prenosivi paraziti]] se za prenos sa jednog konačnog domaćina na drugog oslanjaju na treću stranu - međudomaćina - pri čemu se parazit ne razmnožava spolno.<ref name=Para-Site/><ref name=PoulinRandhawa2015/> Ovi paraziti su mikroorganizmi, odnosno [[protozoa|protozoe]], [[bakterije]] ili [[virus]]i, često unutarćelijski [[patogen]]i (uzročnici bolesti).<ref name=PoulinRandhawa2015/> Njihovi prenosnici su uglavnom [[hematofagija|hematofagni]] člankonošci poput buha, ušiju, krpelja i komaraca.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref>{{cite web |url=http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |title=Pathogenic Parasitic Infections |publisher=PEOI |access-date=18 July 2013 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193623/http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |url-status=live }}</ref> Na primjer, jelenski krpelj ''[[Ixodes scapularis]]'' djeluje kao prenosnik bolesti uključujući [[lajmska bolest|lajmsku bolest]], [[babezioza|babeziozu]] i [[humana granulocitna anaplazmoza|anaplazmozu]].<ref name=pmid11450660>{{cite journal |last=Steere |first=A. C. |title=Lyme disease |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=345 |issue=2 |pages=115–125 |date=July 2001 |pmid=11450660 |doi=10.1056/NEJM200107123450207 }}</ref> Protozojski endoparaziti, poput [[malarija|malarijskih]] parazita iz roda ''[[Plasmodium]]'' i parazita bolesti spavanja iz roda ''[[Trypanosoma]]'', imaju infektivne stadije u krvi domaćina, a prenose se na nove domaćine ugrizima insekata.<ref name="PollittMacGregor2011">{{cite journal |last1=Pollitt |first1=Laura C. |last2=MacGregor |first2=Paula |last3=Matthews |first3=Keith |last4=Reece |first4=Sarah E. |title=Malaria and trypanosome transmission: different parasites, same rules? |journal=Trends in Parasitology |volume=27 |issue=5 |year=2011 |pages=197–203 |doi=10.1016/j.pt.2011.01.004|pmid=21345732 |pmc=3087881 }}</ref> ==== Parazitoidi ==== {{main|Parazitoid|parazitska osa}} [[Parazitoidi]] su insekti koji prije ili kasnije ubijaju svoje domaćine, što njihov odnos dovodi u blizak odnos s [[predator]]stvom.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Alison N. P. |title=Predation, Herbivory, and Parasitism |journal=Nature Education Knowledge |date=2010 |volume=3 |issue=10 |page=36 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |access-date=12 February 2018 |quote=Predatorstvo, biljojedstvo i parazitizam postoje duž kontinuuma težine u smislu stepena u kojem negativno utiču na sposobnost organizma da se nosi sa zdravljem. ... U većini slučajeva, paraziti ne ubijaju svoje domaćine. Međutim, izuzetak se javlja kod parazitoida, koji zamagljuju granicu između parazitizma i predatorstva. |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930230324/http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |url-status=live }}</ref> Većina parazitoida su [[parazitska osa|parazitoidne ose]] ili drugi [[opnokrilci]]; drugi uključuju [[dvokrilci|dvokrilce]] poput [[Phoridae|određenih]] muha. Mogu se podijeliti u dvije skupine, idiobionte i koinobionte, koji se razlikuju u ishodu za domaćina.<ref name=GullanCranston2010>{{cite book |last1=Gullan |first1=P. J. |last2=Cranston |first2=P. S. |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology |url=https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu |url-access=limited |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu/page/n332 308], 365–367, 375, 440–441}}</ref> [[Parazitoid|Idiobiontski]] parazitoidi ubadaju svoj često velik plijen prilikom hvatanja, ubijajući ga odmah ili ga paralizirajući. Imobilizirani plijen se zatim odnosi u gnijezdo, ponekad zajedno s drugim plijenom ako nije dovoljno velik da podrži parazitoida tokom njegovog razvoja. [[leglica|Jaje se polaže]] na vrh plijena, a gnijezdo se zatim zatvara. Parazitoid se brzo razvija kroz svoje larvalne i pupalne faze, [[masovno opskrbljivanje|hraneći se hranom]] koja mu je ostavljena.<ref name=GullanCranston2010/> [[Parazitoid|Koinobiontski]] parazitoidi, među koje spadaju [[Diptera|muhe]] i ose, polažu svoja jaja u domaćine-mladunce, obično ličinke. Omogućeno im je da nastave da rastu, tako da se domaćin i parazitoid razvijaju zajedno tokom dužeg perioda, koji završava kada se parazitoidi pojave u odraslom obliku, ostavljajući plijen mrtav, pojeden iznutra. Neki koinobionti reguliraju razvoj svog domaćina, na primjer, sprečavaju ga da se [[kukuljica|ukukulji]] ili ga tjeraju da [[ekdizis|odbacuje ljušturu]] kad god je parazitoid spreman za odbacivanje ljušture. Oni to mogu učiniti tako što stvaraju hormone koji oponašaju odgovarajuće hormone domaćina ([[ekdisteroid]]e) ili regulirajući endokrini sistem domaćina.<ref name=GullanCranston2010/> <gallery mode="packed"> File:Live Tetragnatha montana (RMNH.ARA.14127) parasitized by Acrodactyla quadrisculpta larva (RMNH.INS.593867) - BDJ.1.e992.jpg |[[parazitoid|Idiobiontske]] [[parazitska osa|parazitoidne ose]] odmah paraliziraju svoje domaćine kako bi ih njihove larve ([[Pimplinae]], na slici) pojele.<ref name=PoulinRandhawa2015/> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|[[parazitoid|Koinobiontske]] parazitoidne ose poput [[Braconidae|brakonida]] prikazanog na slici polažu jaja u svoje domaćine putem [[leglica|leglice]], nakon čega oni nastavljaju rasti i odbacivati ljušturu. File:Female Apocephalus borealis ovipositing into the abdomen of a worker honey bee.png|Muha iz porodice [[Phoridae]] (u sredini lijevo) [[leglica|polaže jaja]] u trbuh [[medonosna pčela|medonosne pčele]]-radilice, [[Parazit koji mijenja ponašanje|mijenjajući njeno ponašanje]]. </gallery> {{anchor|Micropredator}} ==== Mikropredatori ==== [[File:Anopheles minimus.jpg|thumb|[[komarac|Komarci]] su mikropredatori i značajni prenosioci bolesti]] Mikropredator napada više od jednog domaćina, smanjujući adaptivnu vrijednost svakog domaćina za barem malu količinu, i u kontaktu je s jednim domaćinom samo povremeno. Ovo ponašanje čini mikropredatore pogodnim prenosiocima, zato što mogu prenositi manje parazite s jednog domaćina na drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=LaffertyKuris2002/><ref name="Wilson2017">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Anthony J. |display-authors=etal |title =What is a vector? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=372 |issue=1719 |date=March 2017 |doi=10.1098/rstb.2016.0085 |pmid=28289253 |article-number=20160085 |pmc=5352812}}</ref> Većina mikropredatora su [[hematofagija|hematofagni]], što znači da se hrane krvlju. To obuhvata crve poput [[pijavica]], rakove poput pripadnika [[Branchiura]] i jednakonošce iz porodice [[Gnathiidae]], razne [[dvokrilci|dvokrilce]] poput komaraca i [[cece muva|ce-ce muha]], druge člankonošce poput buha i krpelja, kičmenjake poput [[paklara]] i sisare poput [[Vampirski šišmiši|vampirskih šišmiša]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> === Strategije prenosa === [[File:Entamoeba histolytica life cycle-en.svg|thumb|upright=1.7<!--format for legibility of multi-image diagram-->|[[Životni ciklus]] ''[[Entamoeba histolytica]]'', anaerobne parazitske protozoe koja se prenosi [[fekalno-oralni put|fekalno-oralnim putem]].]] Paraziti koriste različite metode za inficiranje životinjskih domaćina, uključujući fizički kontakt, [[fekalno-oralni put]], slobodnoživeće zarazne stadije i prenosnike, što odgovara njihovim različitim domaćinima, životnim ciklusima i ekološkim kontekstima.<ref name=Godfrey2013>{{cite journal |last=Godfrey |first=Stephanie S. |title=Networks and the ecology of parasite transmission: A framework for wildlife parasitology |journal=Wildlife |date=December 2013 |volume=2 |pages=235–245 |doi=10.1016/j.ijppaw.2013.09.001 |pmid=24533342 |pmc=3862525|bibcode=2013IJPPW...2..235G }}</ref> Primjeri koji prikazuju neke od mnogih mogućih kombinacija dati su u tabeli. {|class="wikitable sortable" |+ Primjeri metoda prenošenja u različitim ekološkim kontekstima<ref name=Godfrey2013/> ! Parazit !! Domaćin !! Način prijenosa !! Ekološki kontekst |- |''[[Gyrodactylus turnbulli]]''<br/>([[Monogenea|jednorodni metilj]]) ||''[[Poecilia reticulata]]''<br/>(riba) ||fizički kontakt ||društveno ponašanje |- |[[Valjkasti crv]]i<br/>npr. ''[[Strongyloides]]'' ||''[[Macaca fuscata]]''<br/>(japanski makaki) ||fekalno-oralno || društveno ponašanje<br/>(čišćenje) |- |''[[Heligmosomoides polygyrus]]''<br/>(valjkasti crv) ||''[[Apodemus flavicollis]]''<br/>(žutogrli miš) ||fekalno-oralno ||prijenos putem spolnih odnosa <br/>(većinom na mužjake) |- |''[[Amblyomma]]''<br/>(krpelj) ||''[[Sphenodon punctatus]]''<br/>(tuatara) ||slobodnoživeći infektivni stadiji ||društveno ponašanje |- |''[[Plasmodium]]''<br/>([[malarija|malarični]] parazit) ||[[Ptice]], [[sisari]]<br/>(uklj. ljude) ||''[[Anopheles]]'' (prijenos komarcima,<br/>koje privlači miris<br/>inficiranog ljudskog domaćina<ref name="de Boer2017">{{cite journal |last1=de Boer |first1=Jetske G. |last2=Robinson |first2=Ailie |last3=Powers |first3=Stephen J. |last4=Burgers |first4=Saskia L. G. E. |last5=Caulfield |first5=John C. |last6=Birkett |first6=Michael A. |last7=Smallegange |first7=Renate C. |last8=van Genderen |first8=Perry J. J. |last9=Bousema |first9=Teun |last10=Sauerwein |first10=Robert W. |last11=Pickett |first11=John A. |last12=Takken |first12=Willem |last13=Logan |first13=James G. |title=Odours of Plasmodium falciparum-infected participants influence mosquito–host interactions |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=9283 |date=August 2017 |doi=10.1038/s41598-017-08978-9 |doi-access=free|pmid=28839251 |pmc=5570919 |bibcode=2017NatSR...7.9283D }}</ref> ||— |} === Varijante === Među mnogim varijantama parazitskih strategija su hiperparazitizam,<ref name=Dissanaike1957/> društveni parazitizam,<ref name=Thomas2010/> parazitizam legla,<ref name=Payne1997/> kleptoparazitizam,<ref name=SlaterRosenblatt2005/> spolni parazitizam<ref name=Pietsch2005/> i adelfoparazitizam.<ref name=Rochat2001/> ==== Hiperparazitizam ==== {{main|Hiperparazit}} [[Hiperparazit]]i se hrane drugim parazitima, kao što su protozoe koje žive u parazitskim helmintima,<ref name=Dissanaike1957>{{cite journal |last1=Dissanaike |first1=A. S. |title=On Protozoa hyperparasitic in Helminth, with some observations on ''Nosema helminthorum'' Moniez, 1887 |journal=Journal of Helminthology |date=1957 |volume=31 |issue=1–2 |pages=47–64 |pmid=13429025 |doi=10.1017/s0022149x00033290|s2cid=35487084 }}</ref> ili su fakultativni ili obligatni parazitoidi čiji su domaćini drugi paraziti ili parazitoidi.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=GullanCranston2010/> Javljaju se i nivoi parazitizma koji prelaze sekundarne, naročito među fakultativnim parazitoidima. U sistemima [[šiška|hrastovih šiški]] može postojati do četiri nivoa parazitizma.<ref>{{cite journal |last=Askew |first=R. R. |url=https://www.researchgate.net/publication/238289888 |title=On the Biology of the Inhabitants of Oak Galls of Cynipidae (Hymenoptera) in Britain |journal=Transactions of the Society for British Entomology |date=1961 |volume=14 |pages=237–268}}</ref> Hiperparaziti mogu kontrolirati populacije svojih domaćina i koriste se u tu svrhu [[biološko suzbijanje štetočina|u poljoprivredi]], a donekle i u [[medicina|medicini]]. Kontrolni efekti mogu se vidjeti u načinu na koji [[hipovirus|virus CHV1]] pomaže u kontroli štete koju [[Cryphonectria parasitica|kestenova palež]] (''Cryphonectria parasitica'') nanosi [[Castanea dentata|američkim kestenima]], te u načinu na koji [[bakteriofag]]i mogu ograničiti bakterijske infekcije. Vjerojatno je, iako slabo istraženo, da većina patogenih mikroparazita ima hiperparazite koji bi se mogli pokazati kao veoma korisni i u poljoprivredi i u medicini.<ref name="ParrattLaine2016">{{cite journal |last1=Parratt |first1=Steven R. |last2=Laine |first2=Anna-Liisa |title=The role of hyperparasitism in microbial pathogen ecology and evolution |journal=The ISME Journal |volume=10 |issue=8 |date=January 2016|doi=10.1038/ismej.2015.247 |pmid=26784356 |pages=1815–1822|pmc=5029149 |bibcode=2016ISMEJ..10.1815P }}</ref> ==== Društveni parazitizam ==== {{further|Mirmekomorfija|kukavičja pčela|Emeryjevo pravilo}} Društveni paraziti koriste prednosti interspecijskih interakcija između pripadnika [[eusocijalnih]] životinja poput [[mrav]]a, [[termit]]a i [[bumbar]]a. Primjeri uključuju velikog plavog leptira, ''[[Phengaris arion]]'', čije larve koriste [[Mirmekomorfija|mirmekomorfiju]] (imitiranje mrava) za parazitiranje na određenim mravima,<ref name="Thomas2010">{{cite journal |last1=Thomas |first1=J. A. |last2=Schönrogge |first2=K. |author3=Bonelli, S. |author4=Barbero, F. |author5=Balletto, E. |title=Corruption of ant acoustical signals by mimetic social parasites: ''Maculinea'' butterflies achieve elevated status in host societies by mimicking the acoustics of queen ants |journal=Commun Integr Biol |volume=3 |issue=2 |pages=169–171 |year=2010 |pmid=20585513 |pmc=2889977 |doi=10.4161/cib.3.2.10603}}</ref> ''[[Bombus bohemicus]]'', bumbara koji napada košnice drugih pčela i preuzima razmnožavanje dok njihove mlade odgajaju radnici-domaćini, i ''[[Melipona scutellaris]]'', eusocijalnu pčelu čije matice bježe od radnika-ubica i napadaju drugu koloniju bez matice.<ref>{{Cite journal |first1=Annette |last1=Van Oystaeyen |first2=Denise |last2=Araujo Alves |first3=Ricardo |last3=Caliari Oliveira |first4=Daniela |last4=Lima do Nascimento |first5=Fábio |last5=Santos do Nascimento |first6=Johan |last6=Billen |first7=Tom |last7=Wenseleers |title=Sneaky queens in ''Melipona'' bees selectively detect and infiltrate queenless colonies |journal=Animal Behaviour |date=September 2013 |volume=86 |issue=3 |pages=603–609 |doi=10.1016/j.anbehav.2013.07.001 |bibcode=2013AnBeh..86..603V |citeseerx=10.1.1.309.6081 |s2cid=12921696 }}</ref> Ekstreman primjer interspecijskog društvenog parazitizma uočen je kod mrava vrste ''[[Tetramorium inquilinum]]'', obligatnih parazita koji žive isključivo na leđima drugih mrava roda ''[[Tetramorium]]''.<ref>{{cite web |url=https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |title=Social Parasites in the Ant Colony |publisher=Antkeepers |access-date=4 April 2016 |archive-date=24 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122522/https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ |url-status=live }}</ref> Mehanizam za evoluciju društvenog parazitizma prvi je predložio Carlo Emery 1909. godine.<ref>{{Cite journal |last=Emery |first=Carlo |date=1909 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen un myrmekophilen Ameisen |journal=Biologischen Centralblatt |volume=29 |pages=352–362}}</ref> Sada poznat kao "[[Emeryjevo pravilo]]", ono navodi da društveni paraziti imaju tendenciju da budu u bliskom srodstvu sa svojim domaćinima i da su često pripadnici istog roda.<ref name="RD">{{cite web |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421 |title=Social Parasitism in Ants |last=Deslippe |first=Richard |publisher=Nature Education Knowledge |year=2010 |access-date=29 October 2010 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518111632/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421/ |url-status=live }}</ref><ref name="Emery_1909">{{cite journal |last=Emery |first=C. |url=https://archive.org/details/ants_11715/page/n1 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen und myrmekophilen Ameisen |journal=Biologisches Centralblatt |date=1909 |volume=29 |pages=352–362}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bourke |first1=Andrew F. G. |last2=Franks |first2=Nigel R. |date=July 1991 |title=Alternative adaptations, sympatric speciation and the evolution of parasitic, inquiline ants |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=43 |issue=3 |pages=157–178 |doi=10.1111/j.1095-8312.1991.tb00591.x |bibcode=1991BJLS...43..157B |issn=0024-4066}}</ref> Intraspecijski društveni parazitizam se javlja kod parazitskog dojenja, gdje neke mlade jedinke uzimaju mlijeko od ženki s kojima nisu u srodstvu. Kod kapucina vrste ''[[Cebus olivaceus]]'', ženke višeg ranga ponekad uzimaju mlijeko od ženki nižeg ranga bez ikakve recipročne koristi.<ref name=obrien5>{{cite journal |last=O'Brien |first=Timothy G. |title=Parasitic nursing behavior in the wedge-capped capuchin monkey (''Cebus olivaceus'') |journal=American Journal of Primatology |year=1988 |volume=16 |issue=4 |pages=341–344 |doi =10.1002/ajp.1350160406 |pmid=32079372 |s2cid=86176932 }}</ref> ==== Parazitizam legla ==== {{further|Parazitizam legla}} Kod [[Parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćini pate od povećanih roditeljskih ulaganja i potrošnje energije u svrhu hranjenja parazitskih mladunaca, koji su obično veći od mladunaca domaćina. Stopa rasta mladunaca domaćina je usporena, što smanjuje adaptivnu vrijednost domaćina. Paraziti legla uključuju ptice iz različitih porodica kao što su [[Molothrus|kravarke]], [[Viduidae|udovice]], [[Cuculidae|kukavice]] i [[Heteronetta atricapilla|crnoglave patke]]. One ne grade vlastita gnijezda, već polažu jaja u gnijezdima drugih vrsta. U porodici [[Cuculidae]], preko 40% [[vrsta]] kukavica su obligatni paraziti legla, dok su drugi ili fakultativni paraziti legla ili pružaju roditeljsku brigu.<ref>{{Cite book |last=Payne |first=R. B. |title=The Cuckoos |date=September 15, 2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850213-5 |edition=1st |location=Oxford |language=en}}</ref> Jaja nekih parazita legla [[mimikrija|liče]] na jaja domaćina, dok jaja nekih kravarica imaju čvrste ljuske, što otežava domaćinima da ih unište kljucanjem, a oba mehanizma impliciraju selekciju domaćina protiv parazitskih jaja.<ref name=Payne1997>{{cite book |last=Payne |first=R. B. |date=1997 |chapter=Avian brood parasitism |editor1=Clayton, D. H. |editor2=Moore, J. |title=Host–parasite evolution: General principles and avian models |pages=[https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 338–369] |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854892-8 |chapter-url=https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rothstein |first1=S. I. |year=1990 |title=A model system for coevolution: avian brood parasitism |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=21 |pages=481–508 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.21.1.481}}</ref><ref name="DeMarsico2013">{{cite journal |last1=De Marsico |first1=M. C. |last2=Gloag |first2=R. |last3=Ursino |first3=C. A. |last4=Reboreda |first4=J. C. |title=A novel method of rejection of brood parasitic eggs reduces parasitism intensity in a cowbird host |journal=Biology Letters |volume=9 |issue=3 |date=March 2013 |doi=10.1098/rsbl.2013.0076 |pmid=23485877 |article-number=20130076|pmc=3645041 }}</ref> Odrasla ženka [[Cuculus canorus|evropske kukavice]] također imitira predatora, [[Accipiter nisus|evropskog kobca]], što joj daje vremena da neopaženo položi jaja u gnijezdo domaćina.<ref name=Welbergen2011>{{cite journal |last1=Welbergen |first1=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]] |volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008|doi-access=free }}</ref> Domaćinske vrste se često bore protiv mimikrije parazitskih jaja [[Polimorfizam (biologija)|polimorfizmom]] jaja, što znači da imaju dva ili više [[fenotip]]ova jaja unutar jedne populacije. Višestruki fenotipovi jaja domaćina smanjuju vjerojatnoću da parazitska vrsta precizno "uskladi" svoja jaja s jajima domaćina.<ref>{{Cite journal |last=Yang |first=C. |first2=X. |last2=Si |first3=W. |last3=Liang |first4=A. P. |last4=Møller |title=Spatial variation in egg polymorphism among cuckoo hosts across 4 continents |journal=Current Zoology |date=2020 |volume=66 |issue=5 |pages=477–483 |doi=10.1093/cz/zoaa011 |pmid=33293928 |pmc=7705517 |via=Oxford Academic}}</ref> ==== Kleptoparazitizam ==== {{further|Kleptoparazitizam}} U slučaju [[Kleptoparazitizam|kleptoparazitizma]] (od grčkog κλέπτης (''kleptēs''), "lopov"), paraziti kradu hranu koju domaćin prikupi. Parazitizam se često vrši na bliskim srodnicima, bilo unutar iste vrste ili između različitih vrsta unutar istog roda ili porodice. Na primjer, mnoge loze [[kukavičje pčele|kukavičjih pčela]] polažu jaja u ćelijama košnica drugih [[pčela]] iz iste porodice.<ref name="SlaterRosenblatt2005">{{cite book |last1=Slater |first1=Peter J. B. |last2=Rosenblatt |first2=Jay S. |author3=Snowdon, Charles T. |author4=Roper, Timothy J. |author5=Brockmann, H. Jane |author-link5=H. Jane Brockmann |author6=Naguib, Marc |title=Advances in the Study of Behavior |url=https://books.google.com/books?id=WQl2s_xwfagC&pg=PA365 |date=30 January 2005 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-049015-1 |page=365}}</ref> Kleptoparazitizam je generalno rijedak, ali uočljiv kod ptica; neke, poput [[pomornici|pomornika]], specijalizirane su za krađu hrane od drugih morskih ptica, neumoljivo ih progoneći dok ne povrate svoj ulov.<ref name="Furness1978">{{cite journal |last=Furness |first=R. W. |title=Kleptoparasitism by great skuas (''Catharacta skua'' Brünn.) and Arctic skuas (''Stercorarius parasiticus'' L.) at a Shetland seabird colony |journal=Animal Behaviour |volume=26 |year=1978 |doi=10.1016/0003-3472(78)90107-0 |pages=1167–1177|bibcode=1978AnBeh..26.1167F |s2cid=53155057 }}</ref> ==== Spolni parazitizam ==== {{main|Spolni parazitizam}} Jedinstven pristup se vidi kod nekih vrsta [[Lophiiformes|grdobina]], kao što je ''[[Ceratias holboelli]]'', gdje su mužjaci svedeni na sitne [[Spolni parazitizam|spolne parazite]], potpuno ovisne o ženkama vlastite vrste za preživljavanje, i žive trajno pričvršćeni ispod tijela ženke i nesposobni su da se sami brinu o sebi. Ženka hrani mužjaka i štiti ga od predatora, dok mužjak ne daje ništa zauzvrat osim sperme koja je ženki potrebna za stvaranje sljedeće generacije.<ref name=Pietsch2005>{{cite journal |last=Pietsch |first=Theodore W. |title=Dimorphism, parasitism, and sex revisited: modes of reproduction among deep-sea ceratioid anglerfishes (Teleostei: Lophiiformes) |journal=Ichthyological Research |date=25 August 2005 |volume=52 |issue=3 |pages=207–236 |doi=10.1007/s10228-005-0286-2|bibcode=2005IchtR..52..207P |s2cid=24768783 }}</ref> ==== Adelfoparazitizam ==== Adelfoparazitizam (od grčkog ἀδελφός (''adelphós''), brat<ref>{{cite book |last1=Maggenti |first1=Armand R. |last2=Maggenti |first2=Mary Ann |last3=Gardner |first3=Scott Lyell |title=Online Dictionary of Invertebrate Zoology |url=http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031907/http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-date=18 April 2018 |publisher=University of Nebraska |page=22 |date=2005}}</ref>), također poznat kao parazitizam među srodnicima, javlja se kada je domaćinska vrsta u bliskom srodstvu s parazitom, koji je često iz iste porodice ili roda.<ref name=Rochat2001>{{cite journal |last1=Rochat |first1=Jacques |last2=Gutierrez |first2=Andrew Paul |title=Weather-mediated regulation of olive scale by two parasitoids |journal=Journal of Animal Ecology |date=May 2001 |volume=70 |issue=3 |pages=476–490 |doi=10.1046/j.1365-2656.2001.00505.x|bibcode=2001JAnEc..70..476R |s2cid=73607283 |doi-access=free }}</ref> Kod parazitoida mušice vrste ''[[Encarsia perplexa]]'', nesparene ženke mogu polagati [[ploidija|haploidna]] jaja u potpuno razvijene larve vlastite vrste, stvarajući muško potomstvo,<ref>{{cite web |title=Featured Creatures. ''Encarsia perplexa'' |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |publisher=University of Florida |access-date=6 January 2018 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105061019/http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |url-status=live }}</ref> dok morski crv vrste ''[[Bonellia viridis]]'' ima sličnu reproduktivnu strategiju, iako su larve [[plankton]]ske.<ref name="BerecSchembri2005">{{cite journal |last1=Berec |first1=Ludek |last2=Schembri |first2=Patrick J. |last3=Boukal |first3=David S. |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003131349/https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Sex determination in ''Bonellia viridis'' (Echiura: Bonelliidae): population dynamics and evolution |journal=Oikos |volume=108 |issue=3 |year=2005 |pages=473–484 |doi=10.1111/j.0030-1299.2005.13350.x|bibcode=2005Oikos.108..473B }}</ref> ==== Ilustracije ==== Na ilustracijama su prikazani primjeri glavnih strategija parazitizma. <gallery class="center" mode="nolines" widths="180px"> File:Pteromalid hyperparasitoid.jpg|Hiperparazitoidna [[Pteromalidae|pteromalidna osa]] na čahurama svog domaćina, koja je i sama parazitoidna [[Braconidae|brakonidna osa]]. File:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|[[Phengaris arion|Pjegavi mravnik]] [[mirmekomorfija|imitira mrave]] i društveni je parazit. File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|Kod [[parazitizam legla|parazitizma legla]], domaćin odhranjuje mladunce druge vrste: na slici jaje [[Molothrus|kravarke]] u gnijezdu ''[[Sayornis phoebe]]''. File:Great Skua (cropped).jpg|[[Veliki pomornik]] je moćan [[kleptoparazit]] koji neumorno progoni druge morske ptice sve dok ne povrate svoj ulov. File:Северная церапия (cropped).jpg|Mužjak vrste [[Lophiiformes|grdobine]] ''[[Ceratias holboelli]]'' živi kao sićušni [[spolni parazitizam|spolni parazit]] trajno pričvršćen ispod tijela ženke. File:Encarsia perplexa.jpg|''[[Encarsia perplexa]]'' (u sredini), parazitoid mušice ''[[Aleurocanthus woglumi]]'' (dolje lijevo), također je adelfoparazit koji polaže jaja u larve vlastite vrste. </gallery> == Taksonomski raspon == Parazitizam ima izuzetno širok taksonomski raspon, uključujući životinje, biljke, gljive, protozoe, bakterije i viruse.<ref name="Rollinson2">{{cite book |last1=Rollinson |first1=D. |last2=Hay |first2=S. I. |title=Advances in parasitology |date=2011 |publisher=Elsevier Science |location=Oxford |isbn=978-0-12-385897-9|pages=4–7}}</ref> === Životinje === {{further|Spisak parazitskih organizama}} {|class="wikitable sortable <!--collapsible collapsed-->" |+ Glavne parazitske životinjske skupine{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ! Koljeno !! Razred/<br/>Red ! style="width: 60px;" |Br.<br/>vrsta ! Endo-<br/>paraz. ||Ekto-<br/>paraz. !! [[Beskičmenjaci|Beskič.]]<br/>kon. domaćin !! [[Kičmenjaci|Kič.]]<br/>kon. domaćin !! Br.<br/>domaćina !! Morski !! Vodeni<br/>!! Kopneni<br/> |- |[[Cnidaria]] ||[[Myxozoa]] ||1.350 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da || |- |[[Cnidaria]] ||[[Polypodium hydriforme|Polypodiozoa]] ||1 ||Da ||||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Trematoda]] ||15.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Monogenea]] ||20.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Platyhelminthes]] ||[[Cestoda]] ||5.000 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Nematomorpha]] ||<!--Class--> ||350 ||Da ||||Da ||||1 ili više ||||Da ||Da |- |[[Nematoda]] ||<!--Class--> ||10.500 ||Da ||||Da ||Da ||1 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Acanthocephala]] ||<!--Class--> ||1.200 ||Da ||||||Da ||2 ili više ||Da ||Da ||Da |- |[[Annelida]] ||[[Hirudinea]] ||400 ||||Da ||||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Bivalvia]] ||600 ||||Da ||||Da ||1 ||||Da || |- |[[Mollusca]] ||[[Gastropoda]] ||5.000 ||||Da ||||Da ||1 ||Da |||| |- |[[Arthropoda]] ||[[Ixodida]] ||800 ||||Da ||||Da ||1 ili više ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Acari]] ||30.000 ||Da ||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da ||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Copepoda]] ||4.000 ||||Da ||Da ||Da ||1 ||Da ||Da || |- |[[Arthropoda]] ||[[Phthiraptera]] ||4.000 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Siphonaptera]] ||2.500 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Diptera]] ||2.300 ||||Da ||||Da ||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Strepsiptera]]||600 ||Da ||||Da ||||1 ||||||Da |- |[[Arthropoda]] ||[[Hymenoptera]] ||130.000<ref>{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |s2cid=257756440 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P }}</ref> - 1.100.000<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal | last1=Forbes | first1=Andrew A. | last2=Bagley | first2=Robin K. | last3=Beer | first3=Marc A. | last4=Hippee | first4=Alaine C. | last5=Widmayer | first5=Heather A. | display-authors=3 | title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order | journal=BMC Ecology | volume=18 | issue=1 | date=12 July 2018 | page=21 | issn=1472-6785 | doi=10.1186/s12898-018-0176-x| pmid=30001194 | pmc=6042248 | doi-access=free | bibcode=2018BMCE...18...21F }}</ref> ||Da ||Da ||Da ||||1 ||||||Da |} Parazitizam je široko rasprostranjen u životinjskom carstvu<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url=https://books.google.com/books?id=o2t2BgAAQBAJ&pg=PA44 |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44}}</ref> i evoluirao je nezavisno od slobodnoživućih oblika stotine puta.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Mnoge vrste [[parazitski crv|parazitskih crva]], uključujući [[Trematoda|metilje]] i [[trakavice]], imaju čitave životne cikluse koji uključuju dva ili više domaćina. Daleko najveća skupina su parazitoidne ose iz reda Hymenoptera.<ref name=PoulinRandhawa2015/> U tabeli su navedena [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] i [[Razred (taksonomija)|razredi]] s najvećim brojem parazitskih vrsta, uz konzervativne minimalne brojčane procjene. Stupci za endo- i ektoparazitizam odnose se na konačnog domaćina, kao što je prikazano u kolonama Kičmenjaci i Beskičmenjaci.{{sfn|Poulin|2007|page=6}} === Biljke === {{main|Parazitska biljka}} [[File:Cuscuta parasite plant.JPG|thumb|left|upright|''[[Cuscuta]]'' (vilina kosa), [[obligatni parazit|holoparazit]] stabla, na [[akacija|akaciji]]]] [[Hemiparazit]] ili ''djelimični parazit'' poput [[imela|imele]] crpi dio svojih hranjivih tvari iz druge žive biljke, dok [[obligatni parazit|holoparazit]] poput ''[[Cuscuta|Cuscute]]'' crpi sve svoje hranjive tvari iz druge biljke.<ref name="Rastogi">{{cite book |last1=Rastogi |first1=V. B. |title=Modern Biology |url=https://books.google.com/books?id=D-85x6Jhji0C&q=partial+parasite&pg=SA1-PA115 |publisher=Pitambar Publishing |date=1997 |isbn=978-81-209-0496-5 |page=115}}</ref> [[Parazitske biljke]] čine oko jedan posto [[Skrivenosjemenice|skrivenosjemenjača]] i nalaze se u gotovo svakom [[biom]]u na svijetu.<ref name="Kokla Melnyk 2010">{{Cite journal |last1=Kokla |first1=Anna |last2=Melnyk |first2=Charles W. |date=1 October 2018 |title=Developing a thief: Haustoria formation in parasitic plants |journal=Developmental Biology |language=en |volume=442 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.ydbio.2018.06.013 |pmid=29935146 |s2cid=49394142 |issn=0012-1606|doi-access= }}</ref><ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008">{{cite book |last=Heide-Jørgensen |first=Henning S. |year=2008 |title=Parasitic flowering plants |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16750-6}}</ref><ref name=Nickrent2002>{{cite web |last1=Nickrent |first1=Daniel L. |author-link1=Daniel Lee Nickrent |title=Parasitic Plants of the World |url=http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |date=2002 |access-date=10 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062557/http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |archive-date=6 March 2016}} which appeared in Spanish as Chapter 2, pp. 7–27 in: J. A. López-Sáez, P. Catalán and L. Sáez [eds.], ''Parasitic Plants of the Iberian Peninsula and Balearic Islands''.</ref> Sve ove biljke imaju modificirano korijenje, [[haustorij]]e, koje prodire u biljke-domaćine, povezujući ih sa provodnim sistemom - bilo [[ksilem]]om, [[floem]]om ili oboje. To im pruža mogućnost da izvlače vodu i hranjive tvari iz domaćina. Parazitska biljka se klasificira ovisno o tome gdje se pričvršćuje za domaćina, bilo stablo ili korijen, i količini hranjivih tvari koje su joj neophodne. Budući da holoparaziti nemaju [[hlorofil]] i stoga ne mogu sami stvarati hranu [[fotosinteza|fotosintezom]], oni su uvijek obligatni paraziti, koji svu svoju hranu crpe iz svojih domaćina.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/> Neke parazitske biljke mogu locirati svoje [[domaćin (biologija)|biljke-domaćine]] detektiranjem [[hemikalija]] u zraku ili tlu koje ispuštaju [[izdanak|izdanci]] ili [[korijen]]je domaćina. Poznato je oko 4.500 [[vrsta]] parazitskih biljaka u otprilike 20 [[porodica (taksonomija)|porodica]] cvjetnica.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/><ref name="NickrentMusselman2004">{{cite journal |last1=Nickrent |first1=D. L. |last2=Musselman |first2=L. J. |title=Introduction to Parasitic Flowering Plants |journal=The Plant Health Instructor |year=2004 |doi=10.1094/PHI-I-2004-0330-01}}</ref> Vrste unutar porodice ''[[Orobanchaceae]]'' (volovotkovke) spadaju među ekonomski najrazornije biljke na svijetu. Procjenjuje se da vrste roda ''[[Striga]]'' godišnje uzrokuju gubitke u prinosima usjeva u vrijednosti od nekoliko milijardi dolara, a njome je pogođeno preko 50 miliona hektara obrađenog zemljišta samo u podsaharskoj Africi. ''Striga'' može zaraziti i trave i žitarice, uključujući [[kukuruz]], [[riža|rižu]] i [[sirak]], koji su među najvažnijim prehrambenim usjevima na svijetu. ''[[Orobanche]]'' također ugrožava širok spektar drugih važnih usjeva, uključujući [[grašak]], [[slanutak]], [[paradajz]], [[mrkva|mrkvu]] i razne vrste [[kupus]]a. Gubitak prinosa od ''Orobanchea'' može biti potpun; uprkos opsežnim istraživanjima, ni jedna metoda suzbijanja nije bila potpuno uspješna.<ref name="WestwoodYoder2010">{{cite journal |last1=Westwood |first1=James H. |last2=Yoder |first2=John I. |last3=Timko |first3=Michael P. |last4=dePamphilis |first4=Claude W. |title=The evolution of parasitism in plants |journal=Trends in Plant Science |volume=15 |issue=4 |year=2010 |pages=227–235 |doi=10.1016/j.tplants.2010.01.004|pmid=20153240 |bibcode=2010TPS....15..227W }}</ref> Mnoge [[biljke]] i [[gljive]] razmjenjuju ugljik i hranjive tvari u mutualističkim [[mikoriza|mikoriznim]] odnosima. Međutim, oko 400 vrsta [[mikoheterotrofija|mikoheterotrofnih]] biljaka, uglavnom u tropima, efektivno [[varanje (biologija)|vrši eksploataciju]], uzimajući ugljik iz gljivice umjesto da ga razmijene za minerale. Imaju znatno smanjeno korijenje jer ne moraju apsorbirati vodu iz tla; njihove stabljike su vitke, s malo [[vaskularni snop|vaskularnih snopova]], a listovi su im svedeni na male ljuske jer ne vrše fotosintezu. Njihove sjemenke su malene i brojne i čini se da se oslanjaju na infekciju odgovarajućom gljivicom ubrzo nakon klijanja.<ref>{{cite journal |last=Leake |first=J. R. |date=1994 |title=The biology of myco-heterotrophic ('saprophytic') plants |journal=New Phytologist |volume=127 |issue=2 |pages=171–216 |doi=10.1111/j.1469-8137.1994.tb04272.x|pmid=33874520 |bibcode=1994NewPh.127..171L |s2cid=85142620 }}</ref> [[File:Armillaria mellea, Honey Fungus, UK 1.jpg|thumb|Gljiva ''[[Armillaria mellea]]'' je parazit stabla i [[saprofit]] koji se hrani drvetom nakon što ono ugine.]] === Gljive === {{further|Patogene gljivice|Fitopatologija}} Parazitske [[gljive]] crpe neke ili sve svoje nutritivne potrebe iz biljaka, drugih gljiva ili životinja. Gljive koje su paraziti biljaka se klasifikuju u tri kategorije, ovisno o načinu ishrane: biotrofi, [[hemibiotrofi]] i nekrotrofi. Biotrofne gljive crpe hranjive tvari iz živih biljnih ćelija i za vrijeme infekcije koloniziraju svoju biljku-domaćina na takav način da je održe u životu što duže moguće.<ref>{{Cite journal |last1=Fei |first1=Wang |last2=Liu |first2=Ye |date=11 August 2022 |title=Biotrophic Fungal Pathogens: a Critical Overview |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |volume=195 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1007/s12010-022-04087-0 |pmid=35951248 |s2cid=251474576 |issn=0273-2289}}</ref> Jedan poznat primjer biotrofnog patogena je ''[[Ustilago maydis]]'', uzročnik bolesti kukuruzne snijeti. S druge strane, nekrotrofni patogeni ubijaju ćelije domaćina i hrane se [[saprofit]]ski, a primjer su gljive iz roda ''[[Armillaria]]'', koje koloniziraju korijen.<ref name="RHS">{{cite web |title=What is honey fungus? |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |access-date=12 October 2017 |archive-date=8 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108093722/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |url-status=live }}</ref> Hemibiotrofni patogeni započnu koloniziranje svog domaćina kao biotrofi, a potom ubijaju njegove ćelije i hrane se kao [[nekrotrof]]i, što je fenomen poznat kao [[biotrofsko-nekrotrofna zamjena]].<ref>{{Cite journal |last1=Chowdhury |first1=Supriyo |last2=Basu |first2=Arpita |last3=Kundu |first3=Surekha |date=8 December 2017 |title=Biotrophy-necrotrophy switch in pathogen evoke differential response in resistant and susceptible sesame involving multiple signaling pathways at different phases |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=17251 |doi=10.1038/s41598-017-17248-7 |doi-access=free|pmid=29222513 |pmc=5722813 |bibcode=2017NatSR...717251C |issn=2045-2322}}</ref> Patogene gljive su poznati uzročnici bolesti kod životinja, kao i kod ljudi. Procjenjuje se da gljivične infekcije ([[mikoza|mikoze]]) ubiju 1,6 miliona ljudi svake godine.<ref>{{cite journal |title=Stop neglecting fungi |journal=Nature Microbiology |date=25 July 2017 |volume=2 |issue=8 |article-number=17120 |doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120 |pmid=28741610 |bibcode=2017NatMb...217120. |doi-access=free}}</ref> Jedan primjer snažnog gljivičnog životinjskog patogena su [[Microsporidia|mikrosporidi]] - obligatne [[intracelularni parazit|intracelularne parazitske]] gljive koje uglavnom utiču na insekte, ali mogu uticati i na kičmenjake, uključujući ljude, uzrokujući crijevnu infekciju [[mikrosporidioza|mikrosporidiozu]].<ref name="Didier">{{cite journal |last1=Didier |first1=E. S. |last2=Stovall |first2=M. E. |last3=Green |first3=L. C. |last4=Brindley |first4=P. J. |last5=Sestak |first5=K. |last6=Didier |first6=P. J. |url=https://www.researchgate.net/publication/8159085 |title=Epidemiology of microsporidiosis: sources and modes of transmission |journal=Veterinary Parasitology |date=9 December 2004 |volume=126 |issue=1–2 |pages=145–166 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.09.006 |pmid=15567583}}</ref> [[File:Borrelia burgdorferi-cropped.jpg|thumb|upright|Bakteriju vrste ''[[Borrelia burgdorferi]]'', uzročnika [[lajmska bolest|lajmske bolesti]], prenose krpelji iz roda ''[[Ixodes]]''.]] === Protozoe === Protozoe poput ''[[Plasmodium]]a'', ''[[Trypanosoma|Trypanosome]]'' i ''[[Entamoeba|Entamoebe]]''<ref name=Esch2013>{{cite journal |last1=Esch |first1=K. J. |last2=Petersen |first2=C. A. |title=Transmission and epidemiology of zoonotic protozoal diseases of companion animals |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=26 |issue=1 |pages=58–85 |date=January 2013 |pmid=23297259 |pmc=3553666 |doi=10.1128/CMR.00067-12}}</ref> su endoparaziti. Uzrokuju ozbiljne bolesti kod kičmenjaka, uključujući ljude - u ovim primjerima, [[malarija|malariju]], [[bolest spavanja]] i [[Amebijaza|amebnu dizenteriju]] - i imaju složene životne cikluse.<ref name="PollittMacGregor2011"/> === Bakterije === {{main|Patogene bakterije}} Mnoge bakterije su parazitske, iako se općenito smatraju [[Patogene bakterije|patogenima]] koji uzrokuju bolesti.<ref name=McFall-Ngai2007>{{Cite journal |last=McFall-Ngai |first=Margaret |date=January 2007 |title=Adaptive Immunity: Care for the community |journal=Nature |volume=445 |issue=7124 |page=153 |doi=10.1038/445153a|pmid=17215830 |bibcode=2007Natur.445..153M |s2cid=9273396 |doi-access=free }}</ref> Parazitske bakterije su izuzetno raznolike i inficiraju svoje domaćine na različite načine. Na primjer, ''[[Bacillus anthracis]]'', uzročnik [[antraks]]a, širi se dodirom sa zaraženim [[domaća životinja|domaćim životinjama]]; njegove [[spora|spore]], koje mogu preživjeti godinama izvan tijela, mogu ući u domaćina putem ogrebotine ili se udahnuti. ''[[Borrelia]]'', uzročnik [[lajmska bolest|lajmske bolesti]] i [[povratni tifus|povratnog tifusa]], prenosi se vektorima, krpeljima iz roda ''[[Ixodes]]'', iz rezervoara bolesti kod životinja poput [[jelen]]a. ''[[Campylobacter jejuni]]'', uzročnik [[gastroenteritis]]a, širi se fekalno-oralnim putem od životinja, konzumiranjem nedovoljno termički obrađene [[živina|perad]]i ili kontaminiranom vodom. ''[[Haemophilus influenzae]]'', uzročnik [[meningitis|bakterijskog meningitisa]] i infekcija respiratornog trakta poput [[influenca|influence]] i [[bronhitis]]a, prenosi se kapljičnim kontaktom. ''[[Treponema pallidum]]'', uzročnik [[sifilis]]a, [[spolno prenosiva bolest|širi se]] [[Ljudska seksualna aktivnost|spolnim odnosom]].<ref name=Lippincott>{{cite book |last1=Fisher |first1=Bruce |last2=Harvey |first2=Richard P. |last3=Champe |first3=Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007|pages=332–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}</ref> [[File:Tevenphage.svg|thumb|[[Enterobakterijski fag T4]] je [[bakteriofag]]ni virus. Inficira svog domaćina, ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', ubrizgavanjem vlastite DNK kroz svoj rep, kojim se pričvršćuje za površinu bakterije.]] === Virusi === {{main|Virus|Bakteriofag}} [[Virusi]] su obligatni [[intracelularni parazit]]i, karakterizirani izuzetno ograničenom biološkom funkcijom, do te mjere da, iako su očigledno sposobni zaraziti sve ostale organizme, od bakterija i [[archaea|arheja]] do životinja, biljaka i gljiva, nije jasno mogu li se sami opisati kao živi organizmi. Mogu biti [[Orthornavirae|RNK]] ili [[DNK-virus|DNK virusi]] koji se sastoje od jednostrukog ili dvostrukog lanca [[Nukleinska kiselina|genetskog materijala]] ([[RNK]] ili [[DNK]], respektivno), prekrivenog [[protein]]skim omotačem, a ponekad i [[lipid]]nom ovojnicom. Stoga im nedostaju svi uobičajeni mehanizmi [[ćelija (biologija)|ćelije]], poput [[enzim]]a, te se u potpunosti oslanjaju na sposobnost ćelije-domaćina da replicira DNK i sintetizira proteine. Većina virusa su [[bakteriofag]]i, koji inficiraju bakterije.<ref name=Koonin2006>{{cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Senkevich |first2=T. G. |author3=Dolja, V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author-link1=Mya Breitbart |author1=Breitbart, M. |author2=Rohwer, F. |title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus? |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=6 |pages=278–284 |year=2005 |pmid=15936660 |doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref><ref name="Lawrence">{{cite journal|author1=Lawrence, C. M. |author2=Menon, S. |author3=Eilers, B. J. |display-authors=etal |title=Structural and functional studies of archaeal viruses |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=284 |issue=19 |pages=12599–603 |year=2009 |pmid=19158076 |doi=10.1074/jbc.R800078200 |pmc=2675988|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards |first1=R. A. |last2=Rohwer |first2=F. |url=https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003133000/https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-date=3 October 2019 |url-status=live |title=Viral metagenomics |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3 |issue=6 |pages=504–510 |year=2005 |pmid=15886693 |doi=10.1038/nrmicro1163|s2cid=8059643 }}</ref> == Evolucijska ekologija == [[File:Tyrannosaurus with infection.jpg|thumb|Restauracija ''[[Tyrannosaurus]]a'' s rupama koje je možda prouzrokovao parazit sličan ''[[Trichomonas]]u'']] {{further|Evolucijska ekologija}} Parazitizam je glavni aspekt evolucijske ekologije; na primjer, gotovo sve slobodnoživeće životinje domaćini su barem jednoj vrsti parazita. Kičmenjaci, najbolje proučena skupina, domaćini su između 75.000 i 300.000 vrsta helminta i nebrojenog broja parazitskih mikroorganizama. U prosjeku, jedna vrsta sisara domaćin je za četiri vrste [[nematoda|valjkastih crva]], dvije vrste [[trematoda|metilja]] i dvije [[trakavice|trakavica]].<ref name="Dobson2008">{{cite journal |last1=Dobson |first1=A. |last2=Lafferty |first2=K. D. |last3=Kuris |first3=A. M. |last4=Hechinger |first4=R. F. |last5=Jetz |first5=W. |title=Homage to Linnaeus: How many parasites? How many hosts? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=Supplement 1 |date=2008 |doi=10.1073/pnas.0803232105 |pmid=18695218 |pages=11482–11489|pmc=2556407 |bibcode=2008PNAS..10511482D |doi-access=free }}</ref> Ljudi imaju 342 vrste helmintskih parazita i 70 vrsta protozojskih parazita.<ref name="Sukhdeo2012"/> Oko tri četvrtine karika u [[lanac ishrane|lancima ishrane]] uključuje parazite, koji su važni u regulaciji broja domaćina. Smatra se da je oko 40 posto opisanih vrsta parazitsko.<ref name="Dobson2008"/> === Fosilni zapis === {{further|Paleoparazitologija}} Parazitizam je teško dokazati na osnovu [[fosil|fosilnih zapisa]], ali rupe u [[donja vilica|donjim vilicama]] nekoliko primjeraka ''[[Tyrannosaurus]]a'' možda su uzrokovane parazitima sličnim ''[[Trichomonas]]u''.<ref>{{cite journal |volume=4 |issue=9 |article-number=e7288 |last=Wolff |first=Ewan D. S. |author2=Salisbury, Steven W. |author3=Horner, John R. |author4=Varrichio, David J. |title=Common Avian Infection Plagued the Tyrant Dinosaurs |journal=PLOS ONE |year=2009 |pmid=19789646 |pmc=2748709 |doi=10.1371/journal.pone.0007288|bibcode=2009PLoSO...4.7288W |doi-access=free }}</ref> ''[[Saurophthirus]]'', [[buha]] iz rane krede, parazitirala je na [[pterosauri]]ma.<ref>Ponomarenko, A.G. (1976) A new insect from the Cretaceous of Transbaikalia, a possible parasite of pterosaurians. ''Paleontological Journal'' 10(3):339-343 (English) / ''Paleontologicheskii Zhurnal'' 1976(3):102-106 (Russian)</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yanjie|last2=Shih|first2=Chungkun|last3=Rasnitsyn|first3=Alexandr|last4=Ren|first4=Dong|last5=Gao|first5=Taiping|date=2020|title=A new flea from the Early Cretaceous of China|url=https://www.app.pan.pl/article/item/app006802019.html|journal=Acta Palaeontologica Polonica|volume=65|doi=10.4202/app.00680.2019|doi-access=free|archive-date=25 February 2020|access-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225040619/http://app.pan.pl/article/item/app006802019.html|url-status=live}}</ref> Jaja [[nematoda|valjkastih crva]] i ono što su vjerojatno [[cista (medicina)|ciste]] koje su stvorili pripadnici [[Protozoa]] pronađeni su u [[koprolit]]u kasnotrijaskog [[Phytosauria|fitosaura]]. Taj rijetki fosil na [[Tajland]]u pruža informacije o ekologiji prethistorijskih parazita.<ref>{{cite journal|author=Thanit Nonsrirach|author2=Serge Morand|author3=Alexis Ribas|author4=Sita Manitkoon|author5=Komsorn Lauprasert|author6=Julien Claude|date=9 August 2023|title=First discovery of parasite eggs in a vertebrate coprolite of the Late Triassic in Thailand|journal=PLOS ONE|volume=18 |issue=8 |article-number=e0287891 |doi=10.1371/journal.pone.0287891|pmid=37556448|pmc=10411797 |bibcode=2023PLoSO..1887891N |doi-access=free }}</ref> === Koevolucija === {{further|Koevolucija domaćina i parazita}} Kako se domaćini i paraziti razvijaju zajedno, njihovi odnosi se često mijenjaju. Kada je parazit u isključivom odnosu s domaćinom, selekcija čini da odnos postane benigniji, čak i mutualistički, jer se parazit može reproducirati duže ako njegov domaćin duže živi.<ref name=Rook2007/> Međutim, u slučajevima gdje se paraziti takmiče, selekcija favorizira parazita koji se najbrže razmnožava, što dovodi do povećane virulencije. U [[Koevolucija domaćina i parazita|koevoluciji domaćina i parazita]] stoga postoje različite mogućnosti.<ref name=MasseyBuckling2004/> [[Evolucijska epidemiologija]] analizira kako se paraziti šire i evoluiraju, dok [[Evolucijska medicina|darvinistička medicina]] primjenjuje slično evolucijsko razmišljanje na neparazitske bolesti poput [[Rak (medicina)|rak]]a i [[Autoimune bolesti|autoimunih stanja]].<ref name="Ewald1994">{{cite book |last=Ewald |first=Paul W. |title=Evolution of Infectious Disease |url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal|url-access=registration |year=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534519-3 |page=8}}</ref> ==== Dugoročna partnerstva u korist mutualizma ==== [[File:Wolbachia.png|thumb|left|Bakterija ''[[Wolbachia]]'' unutar ćelije insekta]] Dugoročna partnerstva mogu dovesti do relativno stabilnog odnosa koji teži [[komensalizam|komensalizmu]] ili [[mutualizam|mutualizmu]], jer, pod jednakim uvjetima, u evolucijskom je interesu parazita da njegov domaćin napreduje. Parazit se može razviti tako da postane manje štetan za svog domaćina ili se domaćin može razviti tako da se nosi s neizbježnim prisustvom parazita - do te mjere da odsustvo parazita stvara štetu domaćinu. Na primjer, iako su životinje parazitirane [[parazitski crv|crvima]] često očito nezdrave, takve infekcije mogu također smanjiti prevalenciju i učinke [[Autoimunost|autoimunih poremećaja]] kod životinjskih domaćina i ljudi.<ref name=Rook2007>{{cite journal |last=Rook |first=G. A. |url=https://www.academia.edu/580118 |title=The hygiene hypothesis and the increasing prevalence of chronic inflammatory disorders |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |year=2007 |volume=101 |issue=11 |pages=1072–1074 |pmid=17619029 |doi=10.1016/j.trstmh.2007.05.014 |archive-date=26 March 2023 |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032901/https://www.academia.edu/580118 |url-status=live }}</ref> U ekstremnijem primjeru, neki [[valjkasti crvi]] ne mogu se razmnožavati, pa čak ni preživjeti, bez infekcije bakterijom iz roda ''[[Wolbachia]]''.<ref>{{cite journal |last1=Hoerauf |first1=Achim |last2=Mand |first2=Sabine |last3=Fischer |first3=Kerstin |last4=Kruppa |first4=Thomas |last5=Marfo-Debrekyei |first5=Yeboah |last6=Debrah |first6=Alexander Yaw |last7=Pfarr |first7=Kenneth M. |last8=Adjei |first8=Ohene |last9=Büttner |first9=Dietrich W. |display-authors=3 |title=Doxycycline as a novel strategy against bancroftian filariasis?depletion of Wolbachia endosymbionts from Wuchereria bancrofti and stop of microfilaria production |journal=Medical Microbiology and Immunology |volume=192 |issue=4 |date=1 November 2003 |doi=10.1007/s00430-002-0174-6 |pages=211–216}}</ref> [[Lynn Margulis]] i drugi su tvrdili, slijedeći djelo [[Petar Kropotkin|Petra Kropotkina]] iz 1902. godine pod nazivom ''[[Mutual Aid: A Factor of Evolution|Uzajamna pomoć: Faktor evolucije]]'', da prirodna selekcija pokreće odnose od parazitizma do mutualizma kada su resursi ograničeni. Ovaj proces je možda bio uključen u [[simbiogeneza|simbiogenezu]] koja je formirala [[eukariot]]e iz unutarćelijskog odnosa između [[arheja]] i bakterija, iako slijed događaja ostaje većinom nedefiniran.<ref>{{cite book |last1=Margulis |first1=Lynn |author1-link=Lynn Margulis |last2=Sagan |first2=Dorion |author2-link=Dorion Sagan |last3=Eldredge |first3=Niles |author3-link=Niles Eldredge |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=4IIpAQAAMAAJ |title=What Is Life? |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81087-4}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sarkar |first1=Sahotra |last2=Plutynski |first2=Anya |title=A Companion to the Philosophy of Biology |url=https://books.google.com/books?id=iN7UYNjbxsYC&pg=PA358 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69584-5 |page=358}}</ref> ==== Konkurencija u korist virulencije ==== Može se očekivati ​​da će konkurencija između parazita, putem [[prirodna selekcija|prirodne selekcije]], favorizirati one koji se brže razmnožavaju i koji su samim tim [[virulencija|virulentniji]].<ref name=MasseyBuckling2004>{{cite journal |last1=Massey |first1=R. C. |last2=Buckling |first2=A. |last3=ffrench-Constant |first3=R.|author1-link=Ruth Massey |title=Interference competition and parasite virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=271 |issue=1541 |year=2004 |pages=785–788 |doi=10.1098/rspb.2004.2676 |pmc=1691666 |pmid=15255095 |bibcode=2004PBioS.271..785M }}</ref><ref name=Rigaud2010>{{cite journal |last1=Rigaud |first1=T. |last2=Perrot-Minnot |first2=M.-J. |last3=Brown |first3=M. J. F. |title=Parasite and host assemblages: embracing the reality will improve our knowledge of parasite transmission and virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=277 |issue=1701 |year=2010 |pages=3693–3702 |doi=10.1098/rspb.2010.1163|pmid=20667874 |pmc=2992712 }}</ref> [[File:Pink Flamingos with Duck - Camargue, France - April 2007 (cropped).jpg|thumb|Biolozi su dugo sumnjali na [[kospecijacija|kospecijaciju]] [[flamingo|flaminga]] i [[patka|pataka]] s njihovim parazitskim [[vaš|ušima]], koje su slične kod obje te porodice. Kospecijacija se zaista dogodila, ali je dovela do flaminga i [[gnjurac]]a, s kasnijom [[promjena domaćina|promjenom domaćina]] s flaminga na patke.]] Među konkurentnim parazitskim bakterijama koje ubijaju insekte iz rodova ''[[Photorhabdus]]'' i ''[[Xenorhabdus]]'', virulencija je zavisila od relativne jačine antimikrobnih [[toksin]]a ([[bakteriocin]]a) koje dva uključena soja stvaraju. Kada je samo jedna bakterija mogla ubiti drugu, drugi soj bi bio isključen iz konkurencije. Međutim, kada su [[gusjenice]] bile zaražene bakterijama od kojih su obje imale toksine sposobne za ubijanje drugog soja, ni jedan soj nije bio isključen, a njihova virulencija je bila manja nego kada je insekt bio zaražen samo jednim sojem.<ref name=MasseyBuckling2004/> ==== Kospecijacija ==== Parazit ponekad prolazi kroz [[kospecijacija|kospecijaciju]] sa svojim domaćinom, što rezultira obrascem opisanim u [[Fahrenholzovo pravilo|Fahrenholzovom pravilu]], gdje se filogeneze domaćina i parazita međusobno odražavaju.<ref name=Page>{{cite book |last=Page |first=Roderic D. M. |publisher=John Wiley |date=27 January 2006 |isbn=978-0-470-01617-6 |doi=10.1038/npg.els.0004124|title=Encyclopedia of Life Sciences |chapter=Cospeciation }}</ref> Primjer toga je odnos između [[Simiispumavirus pantrosch|simijanskog pjenastog virusa]] (SFV) i njegovih domaćina iz skupine [[primat]]a. Utvrđeno je da su filogeneze SFV polimeraze i [[Podjedinica II citohrom c oksidaze|podjedinice II mitohondrijskog citohrom c oksidaze]] kod afričkih i azijskih primata usko podudarne u redoslijedu grananja i vremenu divergencije, što implicira da su simijanski pjenasti virusi prošli kroz kospecijaciju s primatima Starog svijeta najmanje 30 miliona godina.<ref name="SwitzerSalemi2005">{{cite journal |last1=Switzer |first1=William M. |last2=Salemi |first2=Marco |last3=Shanmugam |first3=Vedapuri |last4=Gao |first4=Feng |last5=Cong |first5=Mian-er |last6=Kuiken |first6=Carla |last7=Bhullar |first7=Vinod |last8=Beer |first8=Brigitte E. |last9=Vallet |first9=Dominique |last10=Gautier-Hion |first10=Annie |last11=Tooze |first11=Zena |last12=Villinger |first12=Francois |last13=Holmes |first13=Edward C. |last14=Heneine |first14=Walid |display-authors=3 |title=Ancient co-speciation of simian foamy viruses and primates |journal=Nature |volume=434 |issue=7031 |year=2005 |pages=376–380 |doi=10.1038/nature03341 |pmid=15772660 |bibcode=2005Natur.434..376S |s2cid=4326578 |url=https://zenodo.org/record/1233279 |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107064156/https://zenodo.org/record/1233279 |url-status=live }}</ref> Pretpostavka o zajedničkoj evolucijskoj historiji između parazita i domaćina može pomoći u razjašnjavanju toga u kakvom su domaćinski taksoni srodstvu. Na primjer, postojao je spor oko toga da li su [[Phoenicopteriformes|flamingosi]] u bližem srodstvu sa [[Ciconiiformes|rodama]] ili [[Anseriformes|patkama]]. Činjenica da flamingosi dijele parazite s patkama i guskama u početku je uzeta kao dokaz da su te skupine u bližem međusobnom srodstvu nego s rodama. Međutim, evolucijski događaji poput duplikacije ili izumiranja parazitskih vrsta (bez sličnih događaja na filogeniji domaćina) često narušavaju sličnosti između filogenije domaćina i parazita. U slučaju flaminga, oni imaju slične uši kao i [[gnjurci]]. Flamingosi i gnjurci imaju zajedničkog pretka, što ukazuje na kospecijaciju ptica i ušiju u ovim skupinama. Uši flamingosa su zatim [[izmjena domaćina|prešle na nove domaćine]] - patke - stvorivši situaciju koja je zbunjivala biologe.<ref name=JohnsonKennedy2006>{{cite journal|last1=Johnson|first1=K. P.|last2=Kennedy|first2=M.|last3=McCracken|first3=K. G|title=Reinterpreting the origins of flamingo lice: cospeciation or host-switching?|journal=Biology Letters|volume=2|issue=2|year=2006|pages=275–278|doi=10.1098/rsbl.2005.0427|pmc=1618896|pmid=17148381}}</ref> [[File:Toxoplasma gondii (2).jpg|thumb|Protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'' olakšava prenošenje virusa izazivajući [[Paraziti koji mijenjaju ponašanje|promjene u ponašanju]] kod pacova putem infekcije neurona u njihovom [[centralni nervni sistem|centralnom nervnom sistemu]].]] Paraziti efikasnije inficiraju [[simpatrija|simpatrične]] domaćine (one unutar istog geografskog područja), kao što se pokazalo kod [[Digenea|digenetskih trematoda]] koje inficiraju jezerske puževe.<ref name="Lively00"/> To je u skladu s [[hipoteza Crvene kraljice|hipotezom Crvene kraljice]], koja tvrdi da interakcije između vrsta dovode do stalne prirodne selekcije za koadaptaciju. Paraziti prate fenotipove lokalno čestih domaćina, tako da su paraziti manje infektivni za [[alopatrijska specijacija|alopatrijske]] domaćine, tj. one iz različitih geografskih regija.<ref name="Lively00">{{cite journal |last1=Lively |first1=C. M. |last2=Dybdahl |first2=M. F. |url=https://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131917/http://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-date=7 June 2016 |url-status=live |title=Parasite adaptation to locally common host genotypes |journal=Nature |volume=405 |issue=6787 |pages=679–81 |year=2000 |pmid=10864323 |doi=10.1038/35015069 |bibcode=2000Natur.405..679L |s2cid=4387547 }}</ref> === Modificiranje ponašanja domaćina === {{further|Neuroparazit}} <!-- [[File:Reclinervellus nielseni.jpg|thumb|left|Larva ''[[Reclinervellus nielseni]]'' parazitira na vrsti ''[[Cyclosa argenteoalba]]'', Japan]]--> Neki paraziti [[neuroparazit|mijenjaju ponašanje domaćina]] kako bi povećali svoj prijenos s jednog na drugog, često između predatora i plijena ([[neuroparazit|parazit povećava trofički prijenos]]). Na primjer, u [[Kalifornijska obalna slana močvara|kalifornijskoj obalnoj slanoj močvari]], metilj ''[[Euhaplorchis californiensis]]'' smanjuje sposobnost svog ribljeg domaćina da izbjegne predatore.<ref>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Morris |first2=A. K. |year=1996 |url=http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123301/http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-date=3 March 2019 |url-status=live |title=Altered behavior of parasitized killifish increases susceptibility to predation by bird final hosts |journal=Ecology |volume=77 |issue=5 |pages=1390–1397 |doi=10.2307/2265536 |jstor=2265536 |bibcode=1996Ecol...77.1390L }}</ref> On sazrijeva u tijelima [[čaplja|čaplji]], koje se češće hrane zaraženim u odnosu na nezaražene ribe. Drugi primjer je protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'', parazit koji sazrijeva u [[Felis silvestris catus|mačkama]], ali ga mogu nositi mnogi drugi [[sisari]]. Nezaraženi [[Rattus rattus|pacovi]] izbjegavaju miris mačke, ali pacove zaražene sa ''T. gondii'' taj miris privlači, što može povećati prijenos na mačjeg domaćina.<ref>{{cite journal |last1=Berdoy |first1=M. |last2=Webster |first2=J. P. |last3=Macdonald |first3=D. W. |title=Fatal attraction in rats infected with ''Toxoplasma gondii'' |journal=Proc. Biol. Sci. |volume=267 |issue=1452 |pages=1591–4 |year=2000 |pmid=11007336 |pmc=1690701 |doi=10.1098/rspb.2000.1182 }}</ref> Parazit malarije mijenja miris kože svojih ljudskih domaćina, privlačeći komarce na njih i time poboljšavajući šansu za prijenos parazita.<ref name="de Boer2017"/> Pauk ''[[Cyclosa argenteoalba]]'' često ima pričvršćene larve parazitoidnih osa koje mijenjaju njihovo ponašanje izgradnje paučine. Umjesto da stvaraju svoje normalne ljepljive paučine spiralnog oblika, oni, uz prisustvo parazita, počinju praviti pojednostavljene varijante. To izmijenjeno ponašanje trajalo je duže i bilo je izraženije što su paraziti duže bili ostavljeni na paucima.<ref>{{cite journal |last=Takasuka |first=Keizo |date=16 September 2019 |title=Evaluation of manipulative effects by an ichneumonid spider-ectoparasitoid larva upon an orb-weaving spider host (Araneidae: Cyclosa argenteoalba) by means of surgical removal and transplantation |journal=The Journal of Arachnology |volume=47 |issue=2 |page=181 |doi=10.1636/joa-s-18-082|s2cid=202579182 |issn=0161-8202}}</ref> [[File:Bed bug, Cimex lectularius.jpg|thumb|Gubitak osobine: stjenica ''[[Cimex lectularius]]'' ne leti, kao i mnogi insekti-ektoparaziti.]] === Gubitak osobina === Paraziti mogu iskoristiti svoje domaćine za obavljanje niza funkcija koje bi inače morali sami vršiti. Paraziti koji izgube te funkcije tada imaju selektivnu prednost, jer mogu preusmjeriti resurse na reprodukciju. Mnogi insekti-ektoparaziti, uključujući [[Cimex|stjenice]], [[Polyctenidae]], [[vaš|uši]] i [[buhe]], izgubili su sposobnost letenja, oslanjajući se umjesto toga na svoje domaćine za prijenos.<ref>{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title=On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight |url=https://books.google.com/books?id=H6xUCgAAQBAJ&pg=PT119 |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999679-7 |page=119}}</ref> Gubitak osobina općenito je široko rasprostranjen među parazitima.<ref>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |url=http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |title=Evolution of parasite life history traits: myths and reality |journal=Parasitology Today |date=September 1995 |volume=11 |issue=9 |pages=342–345 |pmid=15275316 |doi=10.1016/0169-4758(95)80187-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216194337/http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |archive-date=16 February 2012 }}</ref> Ekstreman primjer je [[Myxosporea|miksospora]] ''[[Henneguya zschokkei]]'', ektoparazit riba i jedina životinja za koju se zna da je izgubila sposobnost [[aerobna respiracija|aerobne respiracije]]: njene ćelije nemaju [[mitohondrije]].<ref name="PNAS">{{Cite journal |last1=Yahalom |first1=Dayana |last2=Atkinson |first2=Stephen D.|last3=Neuhof |first3=Moran |last4=Chang |first4=E. Sally |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=Cartwright |first6=Paulyn |last7=Bartholomew |first7=Jerri L. |last8=Huchon |first8=Dorothée |date=19 February 2020 |title=A cnidarian parasite of salmon (Myxozoa: Henneguya) lacks a mitochondrial genome |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117 |issue=10 |pages=5358–5363 |doi=10.1073/pnas.1909907117 |pmid=32094163|pmc=7071853 |bibcode=2020PNAS..117.5358Y |doi-access=free }}</ref> === Odbrane domaćina === Domaćini su razvili niz odbrambenih mjera protiv svojih parazita, uključujući fizičke barijere poput kože kičmenjaka,<ref name=Colorado/> imunološki sistem sisara,<ref name=Maizels2009/> insekte koji aktivno uklanjaju parazite,<ref name=Jeanne1979/> kao i odbrambene hemikalije kod biljaka.<ref name=Runyon2010/> Evolucijski biolog [[W. D. Hamilton]] predložio je da je [[spolno razmnožavanje]] možda nastalo kao pomoć u borbi protiv više parazita, omogućavajući [[genetska rekombinacija|genetsku rekombinaciju]] - miješanje gena kako bi se stvorile različite kombinacije. Hamilton je matematičkim modeliranjem pokazao da bi spolno razmnožavanje bilo evolucijski stabilno u različitim situacijama, te da se predviđanja teorije poklapaju sa stvarnom ekologijom spolnog razmnožavanja.<ref name="Hamilton1990">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=W. D. |author1-link=W. D. Hamilton|last2=Axelrod |first2=R. |last3=Tanese |first3=R. |title=Sexual reproduction as an adaptation to resist parasites (a review). |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=87 |issue=9 |date=May 1990 |doi=10.1073/pnas.87.9.3566 |pmid=2185476 |pmc=53943 |pages=3566–3573 |bibcode=1990PNAS...87.3566H |doi-access=free }}</ref><ref name="EbertHamilton1996">{{cite journal |last1=Ebert |first1=Dieter |last2=Hamilton |first2=William D. |author2-link=W. D. Hamilton |title=Sex against virulence: the coevolution of parasitic diseases |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=11 |issue=2 |year=1996 |doi=10.1016/0169-5347(96)81047-0 |pmid=21237766 |pages=79–82|bibcode=1996TEcoE..11...79E }}</ref> Međutim, može postojati kompromis između [[imunokompetencija|imunokompetencije]] i [[sekundarne spolne karakteristike|sekundarnih spolnih karakteristika]] mužjaka kičmenjaka-domaćina, kao što je perje [[paun]]a i griva [[lav]]ova. Do toga dolazi zato što muški hormon [[testosteron]] potiče rast sekundarnih spolnih karakteristika, favorizirajući takve mužjake u [[spolna selekcija|spolnoj selekciji]], po cijenu smanjenja njihove imunološke odbrane.<ref name="FolstadKarter1992">{{cite journal |last1=Folstad |first1=Ivar |last2=Karter |first2=Andrew John |url=https://www.academia.edu/17248251 |title=Parasites, Bright Males, and the Immunocompetence Handicap |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=3 |year=1992 |pages=603–622 |doi=10.1086/285346 |bibcode=1992ANat..139..603F |s2cid=85266542 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Kičmenjaci ==== [[File:Short Horned Lizard (4457945238).jpg|thumb|left|Suha [[koža]] kičmenjaka kao što je ''[[Phrynosoma hernandesi]]'' sprječava ulazak brojnih parazita.]] Fizička barijera u obliku čvrste, često suhe i vodootporne [[koža|kože]] gmizavaca, ptica i sisara sprječava ulazak mikroorganizama u tijelo. [[Ljudska koža]] također luči [[Lojne žlezde|sebum]], koji je toksičan za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado>{{cite web |title=Host–Parasite Interactions Innate Defenses of the Host |publisher=University of Colorado |url=http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |access-date=7 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000852/http://www.colorado.edu/outreach/BSI/k12activities/interactive/innatedefenses.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref> S druge strane, veći paraziti poput [[trematoda]] detektuju hemikalije koje koža stvara kako bi locirali svoje domaćine kada uđu u vodu. [[Pljuvačka]] i [[suze]] kičmenjaka sadrže [[lizozim]], enzim koji razgrađuje [[Bakterijska ćelijska struktura|ćelijske zidove]] invazivnih bakterija.<ref name=Colorado/> Ukoliko organizam prođe kroz usta, sljedeća linija odbrane je [[želudac]] sa svojom [[Hlorovodonična kiselina|hlorovodoničnom kiselinom]], toksičnom za većinu mikroorganizama.<ref name=Colorado/> Neki crijevni paraziti imaju debeo i čvrst vanjski omotač koji se sporo ili uopće ne probavlja, što omogućava parazitu da živi prođe kroz želudac, nakon čega ulazi u crijevo i započinju sljedeću fazu svog života. Kada uđu u tijelo, paraziti moraju savladati [[elektroforeza serumskih proteina|serumske proteine]] ​​[[imuni sistem|imunološkog sistema]] i [[Receptor prepoznavanja uzorka|receptore prepoznavanja uzorka]], unutarćelijske i ćelijske, koji aktiviraju [[limfocit]]e adaptivnog imunološkog sistema, kao što su [[T-ćelije]] i [[B-ćelije]], koje stvaraju antitijela. Oni imaju receptore koji prepoznaju parazite.<ref name=Maizels2009>{{cite journal |last=Maizels |first=R. M. |title=Parasite immunomodulation and polymorphisms of the immune system |journal=J. Biol. |year=2009 |volume=8 |issue=7 |page=62 |pmid=19664200 |pmc=2736671 |doi=10.1186/jbiol166 |doi-access=free }}</ref> ==== Insekti ==== [[File:Leaf Spot on Oak in Gunnersbury Triangle.jpg|thumb|[[Pjegavost lišća]] na [[hrast]]u. Širenje parazitske gljivice ograničeno je odbrambenim hemikalijama koje drvo stvara, što rezultira kružnim mrljama oštećenog tkiva.]] Insekti često prilagođavaju svoja gnijezda tako da smanje parazitizam. Na primjer, jedan od ključnih razloga zašto osa ''[[Polistes canadensis]]'' gradi gnijezda na više [[saće|saća]], umjesto da gradi jedno saće kao većina ostalih pripadnika svog roda, jeste izbjegavanje zaraze [[Tineidae|tineidskim moljcima]]. Moljac polaže jaja unutar gnijezda osa, a zatim se iz tih jaja izlegu larve koje se mogu ukopavati od ćelije do ćelije i loviti kukuljice osa. Odrasle ose pokušavaju ukloniti i ubiti jaja i larve moljaca žvakanjem rubova ćelija, premazujući ćelije oralnim sekretom koji gnijezdu daje tamnosmeđi izgled.<ref name=Jeanne1979>{{cite journal |last=Jeanne |first=Robert L. |year=1979 |url=https://www.researchgate.net/publication/226226828 |title=Construction and Utilization of Multiple Combs in Polistes canadensis in Relation to the Biology of a Predaceous Moth |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=4 |issue=3|pages=293–310 |doi=10.1007/bf00297649|bibcode=1979BEcoS...4..293J |s2cid=36132488 }}</ref> ==== Biljke ==== Biljke reaguju na napad parazita nizom hemijskih odbrana, kao što je [[polifenol oksidaza]], pod kontrolom signalnih puteva neosjetljivih na [[jasmonska kiselina|jasmonsku kiselinu]] (JA) i [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]] (SA).<ref name=Runyon2010>{{cite journal |last=Runyon |first=J. B. |author2=Mescher, M. C. |author3=De Moraes, C. M. |title=Plant defenses against parasitic plants show similarities to those induced by herbivores and pathogens |journal=Plant Signal Behav |volume=5 |issue=8 |pages=929–31 |year=2010 |pmid=20495380 |pmc=3115164 |doi=10.4161/psb.5.8.11772|bibcode=2010PlSiB...5..929R }}</ref><ref name=Thaler2002>{{cite journal |last1=Thaler |first1=Jennifer S. |last2=Karban |first2=Richard |last3=Ullman |first3=Diane E. |last4=Boege |first4=Karina |last5=Bostock |first5=Richard M. |url=https://www.researchgate.net/publication/226325654 |title=Cross-talk between jasmonate and salicylate plant defense pathways: effects on several plant parasites |journal=Oecologia |volume=131 |issue=2 |year=2002 |doi=10.1007/s00442-002-0885-9 |pmid=28547690 |pages=227–235|bibcode=2002Oecol.131..227T |s2cid=25912204 }}</ref> Različiti biohemijski putevi se aktiviraju različitim napadima, a ta dva puta mogu međusobno reagovati pozitivno ili negativno. Općenito, biljke mogu pokrenuti specifičan ili nespecifičan odgovor.<ref name=Thaler2002/><ref name="Frank_2000">{{cite journal |last=Frank |first=S. A. |url=https://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20010614080530/http://stevefrank.org/reprints-pdf/00JTB-Defense.pdf |archive-date=14 June 2001 |url-status=live |title=Specific and non-specific defense against parasitic attack |journal=J. Theor. Biol. |volume=202 |issue=4 |pages=283–304 |year=2000 |pmid=10666361 |doi=10.1006/jtbi.1999.1054|bibcode=2000JThBi.202..283F |citeseerx=10.1.1.212.7024 }}</ref> Specifični odgovori uključuju prepoznavanje parazita od strane ćelijskih receptora biljke, što dovodi do snažnog, ali lokaliziranog odgovora: odbrambene hemikalije se proizvode oko područja gdje je parazit otkriven, sprječavajući njegovo širenje i izbjegavajući rasipanje odbrambene proizvodnje tamo gdje nije potrebna.<ref name="Frank_2000"/> Nespecifični odbrambeni odgovori su sistemski, što znači da odgovori nisu ograničeni na jedno područje biljke, već se šire po cijeloj biljci, što ih čini energetski zahtjevnim. Oni su efikasni protiv širokog spektra parazita.<ref name="Frank_2000"/> Kada su oštećeni, npr. zbog [[gusjenica]] [[leptir]]a, listovi biljaka, kao u slučaju [[kukuruz]]a i [[pamuk]]a, oslobađaju povećane količine isparljivih hemikalija poput [[terpen]]a, koji signaliziraju da je biljka napadnuta. Jedan od efekata ovoga je privlačenje parazitoidnih osa, koje zauzvrat napadaju gusjenice.<ref name="Paré Tumlinson pp. 325–332">{{cite journal |last1=Paré |first1=Paul W. |last2=Tumlinson |first2=James H. |title=Plant Volatiles as a Defense against Insect Herbivores |journal=Plant Physiology |volume=121 |issue=2 |date=1 October 1999|doi=10.1104/pp.121.2.325 |pmid=10517823 |pages=325–332|pmc=1539229 }}</ref> {{anchor|Ecology|Evolution}} == Biologija i očuvanje == === Ekologija i parazitologija === [[File:Condor in flight.JPG|thumb|upright|Spašavanje [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] od izumiranja bio je uspješan i skup projekat, ali njegov ektoparazit, uš ''[[Colpocephalum californici]]'', je izumrla.]] Parazitizam i evoluciju parazita su do 21. vijeka proučavali [[parazitologija|parazitolozi]], u nauci kojom je dominirala medicina, a ne [[ekologija|ekolozi]] ili [[evolucijska biologija|evolucijski biolozi]]. Iako su interakcije parazita i domaćina bile očito ekološke i značajne za evoluciju, historija parazitologije prouzrokovala je ono što je evolucijski ekolog Robert Poulin nazvao "preuzimanjem parazitizma od strane parazitologa", zbog čega su ekolozi ignorirali to područje. To je po njegovom mišljenju bila "nesreća", jer su paraziti "sveprisutni agenti prirodne selekcije" i značajna snaga u evoluciji i ekologiji.{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Po njegovom mišljenju, dugogodišnja podjela između nauka ograničila je razmjenu ideja, s odvojenim konferencijama i odvojenim časopisima. U tehničkim jezicima ekologije i parazitologije ponekad su se javljala različita značenja za iste riječi. Postojale su i filozofske razlike: Poulin primjećuje da su, pod utjecajem medicine, "mnogi parazitolozi prihvatili da evolucija dovodi do smanjenja virulencije parazita, dok bi moderna evolucijska teorija predvidjela širi raspon ishoda".{{sfn|Poulin|2007|pages=x, 1–2}} Njihovi složeni odnosi otežavaju precizno smještanje parazita unutar lanaca ishrane: trematoda s više domaćina za različite faze svog životnog ciklusa istovremeno bi zauzimala više pozicija u [[lanac ishrane|lancu ishrane]] i uspostavljala bi petlje protoka energije, što bi dovodilo do zabuna u analizi. Nadalje, budući da gotovo svaka životinja ima (više) parazita, paraziti bi prema tome zauzimali najviše nivoe svakog lanca ishrane.<ref name="Sukhdeo2012">{{cite journal |last=Sukhdeo |first=Michael V.K. |title=Where are the parasites in food webs? |journal=Parasites & Vectors |volume=5 |issue=1 |year=2012 |doi=10.1186/1756-3305-5-239 |pmid=23092160 |pmc=3523981 |article-number=239 |bibcode=2012PVec....5..239S |doi-access=free }}</ref> Paraziti mogu igrati ulogu u širenju stranih vrsta. Na primjer, invazivni rakovi vrste ''[[Carcinus maenas]]'' minimalno su pogođeni domaćim [[trematoda]]ma na istočnoj obali Atlantika. To im pomaže da nadmaše domaće rakove poput vrsta ''[[Cancer irroratus]]'' i ''[[Cancer borealis]]''.<ref>{{cite journal |last1=Blakeslee |first1=April M. H. |last2=Keogh |first2=Carolyn L. |last3=Fowler |first3=Amy E. |last4=Griffen |first4=Blaine D. |last5=Todd |first5=Peter Alan |title=Assessing the Effects of Trematode Infection on Invasive Green Crabs in Eastern North America |journal=PLOS ONE |date=1 June 2015 |volume=10 |issue=6 |article-number=e0128674 |doi=10.1371/journal.pone.0128674|pmid=26030816 |pmc=4451766 |bibcode=2015PLoSO..1028674B |doi-access=free }} {{open access}}</ref> Ekološka parazitologija može biti važna za pokušaje kontrole, kao što je to bio slučaj tokom [[Iskorenjivanje drakunkulijaze|kampanje za iskorjenjivanje gvinejskog crva]]. Iako je parazit iskorijenjen u svim zemljama osim četiri, crv je počeo koristiti žabe kao posrednog domaćina prije nego što je prešao na pse, učinivši kontrolu težom nego što bi bila da su ti odnosi prvobitno bili bolje shvaćeni.<ref>{{cite journal |last=Eberhard |first=M. L. |title=Possible Role of Fish and Frogs as Paratenic Hosts of Dracunculus medinensis, Chad |volume=22 |issue=8 |pages=1428–1430 |date=August 2016 |journal=Emerging Infectious Diseases |doi=10.3201/eid2208.160043|pmid=27434418 |pmc=4982183 }}</ref> === Obrazloženje za očuvanje === {{further|Konzervacijska biologija parazita}} {{external media |width = 210px |float = right |headerimage= |video1 = [https://knowablemagazine.org/article/living-world/2018/why-you-should-care-about-parasites "Zašto vam treba biti stalo do parazita"], 14. decembar 2018., ''[[Knowable Magazine]]'' }} Iako se paraziti široko smatraju štetnima, iskorjenjivanje svih parazita ne bi bilo korisno. Oni čine najmanje polovinu biodiverziteta i obavljaju važne ekološke uloge. Bez parazita, organizmi bi mogli težiti [[bespolno razmnožavanje|bespolnom razmnožavanju]], smanjujući raznolikost osobina čiji je uzrok [[spolno razmnožavanje]].<ref name="Holt2010">{{cite journal |last=Holt |first=R. D. |url=https://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908060622/http://people.clas.ufl.edu/rdholt/files/247c.pdf |archive-date=8 September 2015 |url-status=live |title=IJEE Soapbox: World free of parasites and vectors: Would it be heaven, or would it be hell? |journal=Israel Journal of Ecology and Evolution |volume=56 |issue=3 |pages=239–250 |year=2010 |doi=10.1560/IJEE.56.3-4.239 |bibcode=2010IsJEE..56..239H }}</ref> Paraziti pružaju mogućnost prijenosa genetskog materijala među vrstama, olakšavajući evolucijske promjene.<ref name="Combes">{{cite book |last=Combes |first=Claude |title=The Art of being a Parasite |publisher=University of Chicago Press |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5}}</ref> Mnogim parazitima je potrebno više domaćina, i to iz nekoliko različitih vrsta, kako bi završili svoj životni ciklus i oslanjaju se na interakcije između predatora i plijena, ali i druge, kako bi prešli sa jednog domaćina na drugog. Prisustvo parazita stoga ukazuje na to da je ekosistem zdrav.<ref name="HudsonDobson2006">{{cite journal |last1=Hudson |first1=Peter J. |last2=Dobson |first2=Andrew P. |last3=Lafferty |first3=Kevin D. |url=http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |title=Is a healthy ecosystem one that is rich in parasites? |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=21 |issue=7 |year=2006 |pages=381–385 |doi=10.1016/j.tree.2006.04.007|pmid=16713014 |bibcode=2006TEcoE..21..381H |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810105426/http://www.personal.psu.edu/users/p/j/pjh18/downloads/184_Hudson_2006_Healthy_ecosystem_is_infected_TREE.pdf |archive-date=10 August 2017 }}</ref> Ektoparazitska uš kalifornijskog kondora (''[[Colpocephalum californici]]'') postala je poznati problem u sferi očuvanja prirode. U Sjedinjenim Državama proveden je velik i skup program uzgoja [[Gymnogyps californianus|kalifornijskog kondora]] u zatočeništvu kako bi se ta vrsta spasila. Kalifornijski kondori su, međutim, bili domaćini uši koje su živjele samo na njima. Sve pronađene uši su "namjerno ubijene" tokom tog programa kako bi se kondori održali u najboljem mogućem zdravlju. Posljedica toga je bila da je jedna vrsta, kondor, spašena i vraćena u divljinu, dok je druga vrsta, parazit, izumrla.<ref name="Stringer2014">{{cite journal |last1=Stringer |first1=Andrew Paul |last2=Linklater |first2=Wayne |title=Everything in Moderation: Principles of Parasite Control for Wildlife Conservation |journal=BioScience |date=2014 |volume=64 |issue=10 |pages=932–937 |doi=10.1093/biosci/biu135 |doi-access=free }}</ref> Iako se paraziti često izostavljaju u prikazima [[prehrambena mreža|prehrambenih mreža]], oni obično zauzimaju vodeću poziciju. Paraziti mogu funkcionirati kao [[ključna vrsta|ključne vrste]], smanjujući dominaciju superiornijih konkurenata i omogućavajući koegzistenciju [[konkurencija (biologija)|konkurentnih vrsta]].<ref name="Sukhdeo2012"/><ref name="LaffertyAllesina2008">{{cite journal |last1=Lafferty |first1=Kevin D. |last2=Allesina |first2=Stefano |last3=Arim |first3=Matias |last4=Briggs |first4=Cherie J. |display-authors=etal |title=Parasites in food webs: the ultimate missing links |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=6|year=2008 |pages=533–546 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01174.x|pmid=18462196 |pmc=2408649 |bibcode=2008EcolL..11..533L }}</ref><ref name="Chase2013">{{cite journal |last1=Chase |first1=Jonathan |title=Parasites in Food Webs: Untangling the Entangled Bank |journal=PLOS Biology |volume=11 |issue=6 |year=2013 |article-number=e1001580 |doi=10.1371/journal.pbio.1001580|pmid=23776405 |pmc=3678997 |doi-access=free }}</ref> [[File:Aggregated distribution of parasites on hosts.svg|thumb|upright=1.35|Paraziti su [[agregirana distribucija|neravnomjerno raspoređeni]] među svojim domaćinima - većina domaćina nema parazite, a nekoliko domaćina udomljuje većinu populacije parazita. Ova distribucija otežava uzorkovanje i zahtijeva pažljivu upotrebu statistike.]] === Kvantitativna ekologija === {{further|Agregirana distribucija}} Jedna vrsta parazita obično ima agregiranu distribuciju među životinjama-domaćinima, što znači da većina domaćina nosi mali broj parazita, dok nekoliko domaćina nosi veliku većinu jedinki parazita. To predstavlja značajne probleme za istraživače ekologije parazita, jer čini [[parametrijska statistika|parametrijsku statistiku]], kakvu biolozi obično koriste, nevažećom. Nekoliko autora preporučuje [[transformacija podataka|logaritamsku transformaciju]] podataka prije primjene parametarskog testa ili upotrebu [[Neparametrijska statistika|neparametrijske statistike]], ali to može dovesti do daljnjih problema, pa se kvantitativna parazitologija zasniva na naprednijim biostatističkim metodama.<ref name="pmid10780537">{{cite journal |last1=Rózsa |first1=L. |last2=Reiczigel |first2=J. |last3=Majoros |first3=G. |url=http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |title=Quantifying parasites in samples of hosts |journal=J. Parasitol. |volume=86 |issue=2 |pages=228–32 |year=2000 |pmid=10780537 |doi =10.1645/0022-3395(2000)086[0228:QPISOH]2.0.CO;2 |s2cid=16228008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619111223/http://www.zoologia.hu/list/quant_large.pdf |archive-date=19 June 2018 }}</ref> == Historija == === Antika === {{further|Ljudski parazit}} [[Ljudski paraziti]], uključujući [[valjkasti crvi|valjkaste crve]], [[Dracunculus medinensis|gvinejskog crva]], [[Enterobius vermicularis|malu dječju glistu]] i [[pantljičare]], spominju se u egipatskim [[papirus]]ima od 3000. godine prije nove ere nadalje; [[Ebersov papirus]] opisuje [[ankilostoma|ankilostomu]]. U [[stara Grčka|staroj Grčkoj]], paraziti uključujući [[Taenia solium|svinjsku pantljičaru]] opisani su u [[Corpus Hippocraticum|Hipokratovom korpusu]], dok je komičar [[Aristofan]] nazivao pantljičare "gradom" (u smislu padavina). Rimski ljekari Celzo ​​i [[Galen]] zabilježili su okrugle gliste vrsta ''[[Ascaris lumbricoides]]'' i ''[[Enterobius vermicularis]]''.<ref name=Cox2004>{{cite journal |last=Cox |first=Francis E. G. |title=History of human parasitic diseases |journal=Infectious Disease Clinics of North America |date=June 2004 |volume=18 |issue=2 |pages=173–174 |pmid=15145374 |doi=10.1016/j.idc.2004.01.001 }}</ref> === Srednji vijek === [[File:Francesco Redi Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi Plate 14.jpg|thumb|upright|Ploča iz ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (Zapažanja na živim životinjama pronađena unutar živih životinja), [[Francesco Redi]], 1684.]] U svom ''[[Kanon medicine|Kanonu medicine]]'', završenom 1025. godine, perzijski ljekar [[Ibn Sina]] zabilježio je ljudske i životinjske parazite, uključujući okrugle gliste, gliste za uši, gvinejskog crva i pantljičare.<ref name=Cox2004/> U svojoj knjizi iz 1397. godine, ''Traité de l'état, science et pratique de l'art de la Bergerie'' (Izvještaj o stanju, nauci i praksi umijeća pastirstva), {{ill|Jehan de Brie|fr|Jean de Brie}} je napisao prvi opis endoparazita trematoda, ovčijeg metilja ''[[Fasciola hepatica]]''.<ref name=ChengHistory/><ref>{{cite book |editor=Humphrey-Smith, Ian |title=Sept siècles de parasitologie en France |trans-title=The French School of Parasitology |language=fr |pages=26–29 |publisher=Société Française de Parasitologie |date=1993}}</ref> === Rano moderno doba === U [[Rani novi vijek|ranom modernom dobu]], knjiga [[Francesco Redi|Francesca Redija]] iz 1668. godine, ''Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti'' (''Iskustva generacije insekata''), eksplicitno je opisala ekto- i endoparazite, ilustriravši [[krpelj]]e, larve [[Cephenemyiinae|nosnih muha jelena]] i [[Fasciola hepatica|ovčjeg jetrenog metilja]].<ref name=Ioli1997>{{cite journal |last1=Ioli |first1=A. |last2=Petithory |first2=J. C. |last3=Theodorides |first3=J. |title=Francesco Redi and the birth of experimental parasitology|journal=Hist Sci Med |year=1997|volume=31 |issue=1 |pages=61–66 |pmid=11625103}}</ref> Redi je primijetio da se paraziti razvijaju iz jaja, što je u suprotnosti s teorijom [[spontana generacija|spontane generacije]].<ref name=Bush2001>{{cite book |last1=Bush |first1=A. O. |author2=Fernández, J. C. |author3=Esch, G. W. |author4=Seed, J. R. |title=Parasitism: The Diversity and Ecology of Animal Parasites |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 4] |isbn=978-0-521-66447-9 |url=https://archive.org/details/parasitismdivers0000unse/page/4 }}</ref> U svojoj knjizi iz 1684. godine, ''Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi'' (''Zapažanja o živućim životinjama pronađenim u živućim životinjama''), Redi je opisao i ilustrirao preko 100 parazita, uključujući [[Ascaris lumbricoides|čovječju glistu]], koja uzrokuje [[askarijaza|askarijazu]].<ref name=Ioli1997/> Redi je prvi nazvao ciste ''[[Echinococcus granulosus]]'' koje se vide kod pasa i ovaca parazitskima; vijek kasnije, 1760. godine, [[Peter Simon Pallas]] je ispravno pretpostavio da su to larve pantljičara.<ref name=Cox2004/> [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. promatrao i ilustrirao protozoskog parazita vrste ''[[Giardia lamblia]]'' i povezao ga sa "vlastitom rijetkom stolicom". To je bio prvi protozoski parazit ljudi uočen pod mikroskopom.<ref name=Cox2004/> Nekoliko godina kasnije, italijanski biolozi [[Giovanni Cosimo Bonomo]] i [[Diacinto Cestoni]] opisali su [[šuga|šugu]] kao uzrokovanu parazitskom grinjom ''[[Sarcoptes scabiei]]'', učinivši je prvom bolešću čovjeka s poznatim mikroskopskim uzročnikom.<ref>{{cite web |url=http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm |title=Acarus as the cause of scabies |publisher=University of Cagliari |access-date=11 April 2018 |archive-date=3 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703205914/http://pacs.unica.it/biblio/lesson5.htm }}</ref> [[File:Ross, 20.Aug.1897.jpg|thumb|upright|[[Ronald Ross]] je 1902. dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] zato što je dokazao da komarci prenose [[Plasmodium|parazita malarije]]. Ova stranica bilježnice iz 1897. bilježi njegova prva zapažanja parazita kod komaraca.]] === Parazitologija === {{main|Parazitologija}} Moderna [[parazitologija]] razvila se u 19. vijeku pomoću preciznih zapažanja i eksperimenata mnogih istraživača i kliničara;<ref name=ChengHistory>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |year=1973 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-170750-7 |pages=120–134|quote=The 19th century might be thought of as the genesis of modern parasitology.}}</ref> termin je prvi put upotrijebljen 1870. godine.<ref>{{cite encyclopedia|title=Parasitology|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|dictionary=Merriam-Webster|access-date=13 April 2018|archive-date=23 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241023200535/https://www.merriam-webster.com/dictionary/parasitology|url-status=live}}</ref> James Annersley je 1828. opisao [[amebijaza|amebijazu]], protozoalne infekcije crijeva i jetre, iako sami patogen, ''[[Entamoeba histolytica]]'', nije otkriven sve do 1873. od strane Friedricha Löscha. [[James Paget]] je 1835. kod ljudi otkrio crijevnog valjkastog crva vrste ''[[Trichinella spiralis]]''. James McConnell je 1875. opisao ljudskog jetrenog metilja, ''[[Clonorchis sinensis]]''.<ref name=Cox2004/> [[Algernon Thomas]] i [[Rudolf Leuckart]] su između 1881. i 1883. eksperimentom nezavisno po prvi put otkrili životni ciklus ovčjeg jetrenog metilja.<ref name=ChengHistory/> [[Patrick Manson]] je 1877. otkrio životni ciklus [[filarioidea|filarija]] koje uzrokuju [[Limfatička filarijaza|elefantijazu]], pri čemu komarci služe kao prenosnici. Manson je dalje predvidio da parazit [[malarija|malarije]], ''[[Plasmodium]]'', ima komarca kao prenosnika i nagovorio [[Ronald Ross|Ronalda Rossa]] da istraži tu mogućnost. Ross je potvrdio to predviđanje između 1897. i 1898. godine. [[Giovanni Battista Grassi]] i drugi su istovremeno opisali faze životnog ciklusa parazita malarije kod komaraca roda ''[[Anopheles]]''. Ross je 1902. kontroverzno dobio [[nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] za svoj rad, dok Grassi nije.<ref name=Cox2004/> [[David Bruce (mikrobiolog)|David Bruce]] je 1903. identificirao protozojskog parazita i [[Cece muva|ce-ce muhu]] kao prenosnika [[bolest spavanja|bolesti spavanja]].<ref>{{cite journal |last=Ellis |first=Harold |author-link=Harold Ellis (surgeon) |title=Sir David Bruce, a pioneer of tropical medicine |journal=British Journal of Hospital Medicine |volume=67 |issue=3 |page=158 |date=March 2006 |pmid=16562450 |doi=10.12968/hmed.2006.67.3.20624}}</ref> === Vakcina === {{further|Vakcina protiv malarije}} S obzirom na značaj [[malarija|malarije]], s oko 220 miliona slučajeva zaraze godišnje, učinjeni su mnogi pokušaji da se njen prijenos prekine. Isprobane su različite metode [[profilaksa malarije|profilakse malarije]], uključujući upotrebu [[antimalarik|antimalarijskih lijekova]] za uništavanje parazita u krvi, iskorjenjivanje komaraca-prenosnika bolesti [[insekticid|organohlorom i drugim insekticidima]], te razvoj [[vakcina protiv malarije|vakcine protiv malarije]]. Sve od toga se pokazalo problematičnim, s [[Otpornost na lijek|otpornošću na lijekove]], [[Otpornost na insekticid|otpornošću na insekticide]] među komarcima i ponovljenim neuspjehom vakcina usljed mutiranja parazita.<ref>{{cite web |title=Malaria and Malaria Vaccine Candidates |url=https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |publisher=The College of Physicians of Philadelphia |access-date=11 February 2018 |date=19 April 2017 |archive-date=12 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083219/https://www.historyofvaccines.org/content/articles/malaria-and-malaria-vaccine-candidates |url-status=live }}</ref> Prva i od 2015. godine jedina licencirana vakcina za bilo koju parazitsku bolest ljudi je [[RTS,S]] za malariju ''[[Plasmodium falciparum]]''.<ref name=BBC2015>{{cite news |last=Walsh |first=Fergus |author-link=Fergus Walsh |date=24 July 2015 |title=Malaria vaccine gets 'green light' |url=https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |newspaper=[[BBC]] |access-date=25 July 2015 |archive-date=5 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605015223/https://www.bbc.com/news/health-33641939?ns_mchannel=social&ns_campaign=bbc_news&ns_source=google_plus&ns_linkname=news_central |url-status=live }}</ref> === Biološko suzbijanje štetočina === {{further|Biološko suzbijanje štetočina}} [[File:Encarsia formosa, an endoparasitic wasp, is used for whitefly control.jpg|thumb|''[[Encarsia formosa]]'', koja se široko koristi u [[staklenik|stakleničkoj]] hortikulturi, bila je jedno od prvih razvijenih [[Biološko suzbijanje štetočina|bioloških sredstava za suzbijanje štetočina]].<ref name="Hoddle 1998">{{cite journal |title=Biology and Use of the Whitefly Parasitoid Encarsia Formosa |author1=Hoddle, M. S. |author2=Van Driesche, R. G. |author3=Sanderson, J. P. |date=1998 |journal=Annual Review of Entomology |volume=43 |issue=1 |pages=645–669 |doi=10.1146/annurev.ento.43.1.645 |pmid=15012401 |bibcode=1998AREnt..43..645H }}</ref>]] Nekoliko grupa parazita, uključujući mikrobne patogene i parazitoidne ose, koristi se kao [[Biološko suzbijanje štetočina|biološko sredstvo za suzbijanje štetočina]] u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[hortikultura|hortikulturi]].<ref>{{cite web|title=Parasitoid Wasps (Hymenoptera) |url=https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |publisher=University of Maryland |access-date=6 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827072031/https://extension.umd.edu/hgic/insects/parasitoid-wasps-hymenoptera |archive-date=27 August 2016}}</ref><ref>[http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf Encouraging innovation in biopesticide development.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120515143828/http://ec.europa.eu/environment/integration/research/newsalert/pdf/134na5.pdf |date=15 May 2012}} European Commission (2008). Accessed on 9 January 2017</ref> === Otpornost === {{further|Otpornost na lijek}} Poulin primjećuje da široko rasprostranjena [[Preventivna zdravstvena zaštita|profilaktička]] upotreba [[Antihelmintik|antihelmintskih lijekova]] kod domaćih ovaca i goveda predstavlja svjetski ne[[Naučna kontrola|kontrolirani eksperiment]] u evoluciji životnog ciklusa njihovih parazita. Ishodi će zavisiti od toga da li lijekovi smanjuju vjerovatnoću da larva [[parazitski crv|parazitskog crva]] dostigne odraslu dob. Ako je tako, može se očekivati ​​da će prirodna selekcija favorizirati stvaranje jaja u ranijoj dobi. S druge strane, ako lijekovi uglavnom utiču na odrasle jedinke, selekcija bi mogla uzrokovati odgođeno sazrijevanje i povećanu [[virulencija|virulenciju]]. Čini se da su takve promjene u toku: valjkasti crv ''[[Teladorsagia circumcincta]]'' mijenja svoju veličinu u odraslom stadiju i stopu reprodukcije kao odgovor na lijekove.{{sfn|Poulin|2007|pages=265–266}} == Kulturološki značaj == [[File:THE CRINOLETTA DISFIGURANS AnOldParasite in aNewForm.png|thumb|upright|"Stari parazit u novom obliku": crtani film [[Edward Linley Sambourne|Edwarda Linleyja Sambournea]] iz 1881. u časopisu ''[[Punch (časopis)|Punch]]'' upoređuje podmetač za [[krinolin|krinoletu]] sa [[egzoskelet]]om parazitskog insekta.]] === Antika === U [[antika|antici]], koncept parazita nije bio strogo pogrdan: ''parasitus'' je bila [[pokroviteljstvo u Starom Rimu|prihvaćena uloga u rimskom društvu]], u kojoj je osoba mogla živjeti od gostoprimstva drugih, u zamjenu za "laskanje, jednostavne usluge i spremnost da podnese poniženje".<ref>{{cite book |last=Matyszak |first=Philip |title=24 Hours in Ancient Rome: A Day in the Life of the People Who Lived There |url=https://books.google.com/books?id=gJY4DwAAQBAJ&pg=PT252 |year=2017 |publisher=Michael O'Mara |isbn=978-1-78243-857-1 |page=252}}</ref><ref>{{cite book |last1=Damon |first1=Cynthia |chapter=5 |title=The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEJ-aA_XQQQC |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |page=148 |isbn=978-0-472-10760-5 |quote=Satiričar koji nastoji prikazati bijedu štićenika prirodno se fokusira na odnos s najvećom ovisnošću, onaj u kojem štićenik dobija hranu od svog pokrovitelja, a za to se unaprijed pripremljena persona parazita pokazala izuzetno korisnom.}}</ref> === Društvo === {{further|Društveni parazitizam}} Parazitizam u popularnoj upotrebi ima [[društveni parazitizam|pogrdno značenje]]. Prema imunologu Johnu Playfairu,<ref name=Playfair2007>{{cite book |last=Playfair |first=John |title=Living with Germs: In health and disease |url=https://books.google.com/books?id=kSyDYxLPtDoC&pg=PT19 |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-157934-9 |page=19}} Playfair upoređuje popularnu upotrebu sa biologovim pogledom na parazitizam, koji on (naslov iste stranice) naziva "drevnim i uglednim pogledom na život".</ref> {{quote|U svakodnevnom govoru, termin "parazit" je prepun pogrdnog značenja. Parazit je švercer, lijeni profiter, iscrpljivač društva.<ref name=Playfair2007/>}} [[satira|Satirični]] klerik [[Jonathan Swift]] aludira na hiperparazitizam u svojoj pjesmi "O poeziji: Rapsodija" iz 1733. godine, upoređujući pjesnike sa "gamadi" koja "zadirkuje i štipa svoje neprijatelje":<ref>{{cite journal |last1=Haelewaters |first1=Danny |last2=Hiller |first2=Thomas |last3=Dick |first3=Carl W. |title=Bats, Bat Flies, and Fungi: A Case of Hyperparasitism |journal=Trends in Parasitology |volume=34 |issue=9 |date=2018 |doi=10.1016/j.pt.2018.06.006 |pages=784–799}}</ref><ref name="Swift1733">{{cite book |last=Swift |first=Jonathan |author-link=Jonathan Swift |title=On Poetry: A Rapsody |url=https://books.google.com/books?id=GmIJAAAAQAAJ |year=1733 |publisher=And sold by J. Huggonson, next to Kent's Coffee-house, near Serjeant's-inn, in Chancery-lane; [and] at the bookseller's and pamphletshops}}</ref> {{quote| Gamadi tek je do podsmijeha stalo,</br> da štipa one što su viši malo.</br> Prirodoslovci znaju: buha</br> ima sitnijih, što joj krv isuha;</br> a te još sitnije buhe grizu,</br> i tako u beskraj idu, sve bližu.</br> Tako i pjesnik, svakog svog roda,</br> od onog iza sebe ugriz proba: }} === Fikcija === {{further|Spisak fiktivnih parazita|Paraziti u fikciji}} [[File:Parasites Katrin Alvarez.jpg|thumb|Fiktivni parazitizam: ''Paraziti'', ulje na platnu, Katrin Alvarez, 2011.]] U [[Bram Stoker]]ovom [[gotička fikcija|gotičkom horor]] romanu ''[[Dracula (roman)|Drakula]]'' iz 1897. i [[Grof Drakula u popularnoj kulturi|njegovim brojnim filmskim adaptacijama]], istoimeni [[grof Drakula]] je parazit koji [[hematofagija|pije krv]] ([[vampir]]). Kritičarka [[Laura Otis]] tvrdi da je, kao "lopov, zavodnik, stvaralac i imitator, Drakula oličenje parazita. Čitava poenta vampirizma je isisavanje tuđe krvi - život na tuđi račun."<ref>{{cite book |last=Otis |first=Laura |title=Networking: Communicating with Bodies and Machines in the Nineteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=VEimJkOmW1kC&pg=PA216 |year=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11213-5 |page=216}}</ref> Odvratne i zastrašujuće [[Paraziti u fikciji|parazitske vanzemaljske vrste]] su česta pojava u [[naučna fantastika|naučnoj fantastici]],<ref>{{cite encyclopedia |title=Parasitism and Symbiosis |url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |encyclopedia=The Encyclopedia of Science Fiction |date=10 January 2016 |access-date=11 February 2018 |archive-date=25 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025053813/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/parasitism_and_symbiosis |url-status=live }}</ref><ref name="Dove2011">{{cite web |last1=Dove |first1=Alistair |title=This is clearly an important species we're dealing with |url=https://www.deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |publisher=Deep Sea News |date=9 May 2011 |access-date=11 February 2018 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503000458/https://deepseanews.com/2011/05/this-is-clearly-an-important-species-were-dealing-with/ |url-status=live }}</ref> kao na primjer u filmu ''[[Alien (film)|Alien]]'' [[Ridley Scott|Ridleyja Scotta]] iz 1979.<ref name="Pappas2012">{{cite web |last1=Pappas |first1=Stephanie |title=5 Alien Parasites and Their Real-World Counterparts |url=https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |publisher=Live Science |date=29 May 2012 |access-date=12 October 2017 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033845/https://www.livescience.com/20624-5-alien-parasites-real-inspiration.html |url-status=live }}</ref><ref name=Sercel2017>{{cite web |last1=Sercel |first1=Alex |title=Parasitism in the Alien Movies |url=http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |publisher=Signal to Noise Magazine |date=19 May 2017 |access-date=11 February 2018 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033850/http://www.signaltonoisemag.com/allarticles/2017/5/19/parasitism-in-the-alien-movies |url-status=usurped }}</ref> U jednoj sceni, [[ksenomorf]] izbija iz grudi čovjeka, uz šikljanje krvi pod visokim pritiskom, što je postignuto uz pomoć [[naprava za simulaciju pogotka|eksplozivnih prsa]] kao filmskog rekvizita. [[Organ (anatomija)|Životinjski organi]] su korišteni za pojačavanje efekta šoka. Scena je snimljena u jednom kadru, a zapanjene reakcije glumaca su bile iskrene.<ref name=Guardian2009>{{cite news |title=The Making of Alien's Chestburster Scene |date=13 October 2009 |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |access-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430221033/http://www.guardian.co.uk/film/2009/oct/13/making-of-alien-chestburster |archive-date=30 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref name=Nordine2017>{{cite news |last=Nordine |first=Michael |title='Alien' Evolution: Explore Every Stage in the Xenomorph's Gruesome Life Cycle. Celebrate Alien Day with a look at the past, present and future of cinema's most terrifying extraterrestrial |url=http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |work=IndieWire |date=25 April 2017 |archive-date=21 October 2017 |access-date=21 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164323/http://www.indiewire.com/2017/04/alien-xenomorph-life-cycle-1201808503/ |url-status=live }}</ref> [[Entomopatogena gljiva]] ''[[Cordyceps]]'' u kulturi je predstavljena kao smrtonosna prijetnja ljudskoj rasi. Serija video igrica ''[[The Last of Us]]'' (2013. – danas) i njena [[The Last of Us (TV serija)|televizijska adaptacija]] predstavljaju ''Cordyceps'' kao parazita ljudi koji je prouzrokovao [[Zombi apokalipsa|zombi apokalipsu]].<ref name="Hill 2013 SciAm"/> Njegovi ljudski domaćini u početku postaju nasilna "zaražena" bića, prije nego što se pretvore u slijepe zombi "klikere", zajedno sa plodnim tijelima koja rastu iz njihovih lica.<ref name="Hill 2013 SciAm">{{cite magazine |last=Hill |first=Kyle |title=The Fungus that Reduced Humanity to The Last of Us |url=https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |magazine=[[Scientific American]] |access-date=4 May 2021 |date=25 June 2013 <!--subscription required--> |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528022901/https://blogs.scientificamerican.com/but-not-simpler/the-fungus-that-reduced-humanity-to-the-last-of-us/ |url-status=live }}</ref> == Povezano == * [[Antiparazitik]] * [[Kancerogeni parazit]] * [[Uticaj parazitskih crva na imunološki sistem]] * [[Spisak ljudskih parazita]] == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} == Izvori == * {{cite book |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}} == Daljnje čitanje == * {{cite book |last=Combes |first=Claude |author-link=Claude Combes |title=The Art of Being a Parasite |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5 |ref=none}} * {{cite book |last=Desowitz |first=Robert |author-link=Robert Desowitz |title=Who Gave Pinta to the Santa Maria? |publisher=Harvest Books |year=1998 |isbn=978-0-15-600585-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whogavepintatosa00deso |ref=none}} * {{cite book |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer|title=Parasite Rex |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |year=2001 |isbn=978-0-7432-0011-0 |title-link=Parasite Rex |ref=none}} == Vanjske poveznice == {{Commons category|Parasites}} * [https://web.archive.org/web/20110801045926/http://www.aber.ac.uk/~mpgwww/Edu/EduIndex.html Univerzitet Aberystwyth: Parazitologija] — plan nastave s linkovima na članke u punom tekstu o parazitizmu i parazitologiji. * [https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ Odjel za parazitske bolesti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014121942/http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ |date=14 October 2010 }}, [[Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://www.k-state.edu/parasitology KSU: Parazitološko istraživanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528063241/http://www.k-state.edu/parasitology/ |date=28 May 2010 }} — članci i linkovi na temu parazitologije * [https://academic.oup.com/cid/article/37/5/694/311910 Parazitološki resursi na World Wide Webu: Moćan alat za stručnjake za zarazne bolesti] (Oxford University Press) {{načini ishrane}} [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Načini ishrane]] [[Kategorija:Parazitologija]] bbktey3rba7uuk62bz2uty4y5hsbw9n 14 4726803 42713869 2026-10-26T09:47:41Z Zavičajac 76707 Nova stranica: [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Americi|Čile]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština po državama|Čile]] [[Kategorija:Čile]] 42713869 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Americi|Čile]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština po državama|Čile]] [[Kategorija:Čile]] qmt216aycyrfec2xylfja8za64zakzi 42713870 42713869 2026-10-26T09:48:30Z Zavičajac 76707 42713870 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Americi|Čile]] [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština po državama|Čile]] [[Kategorija:Čileanska kultura]] b3gmqrnsmkwgs6h7u25xft7fzg048zi