Wikipedija shwiki https://sh.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedija Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu Nacrt Razgovor o nacrtu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk 10 1329 42714328 42714101 2026-10-28T03:43:00Z Edgar Allan Poe 29250 42714328 wikitext text/x-wiki {{Glavna stranica/Slika | datoteka =2026 Serbian Election Map.svg | opis = Preliminarni rezultati izbora u Srbiji po općinama | širina = srednja }}<!-- Prikladne opcije za širinu: mala, portret, srednja --> <!-- Ograničiti na pet do sedam natuknica. --> * [[26. oktobra]] – Napadač [[Bayern München]]a i [[Fudbalska reprezentacija Engleske|engleske reprezentacije]], [[Harry Kane]], dobio [[Zlatna lopta France Footballa|Zlatnu loptu]]. * [[25. oktobra]] – Na [[Parlamentarni izbori u Srbiji 2026.|vanrednim parlamentarnim izborima]] u [[Srbija|Srbiji]] (''rezultati na slici'') [[Studentska lista]] odnijela je uvjerljivu pobjedu protiv [[SNS|Srpske napredne stranke]] bivšeg predsjednika [[Aleksandar Vučić|Aleksandra Vučića]] i osvojila apsolutnu većinu u [[Narodna skupština (Srbija)|Narodnoj skupštini]]. Istovremeno, [[Luiz Inácio Lula da Silva]] pobijedio je [[Flávio Bolsonaro|Flávija Bolsonara]] u drugom krugu predsjedničkih izbora u [[Brazil]]u. * [[17. oktobra]] – u raznim dijelovima Europe (Francuska, Belgija, Nizozemska, Njemačka, Italija, Španjolska, Portugal i Albanija) izbile su [[Protesti u Europi u oktobru 2026.|masovne studentske i narodne demonstracije]], često popraćene nasilnim sukobima između policije i prosvjednika. Do najtežih incidenata došlo je u Francuskoj i u Italiji, dok su [[Prosvjedi u Albaniji (2026)|u Albaniji posvjedi]] eskalirali u urbanu gerilu. U Francuskoj, [[gradska vijećnica]] u [[Limoges]]u djelimično je uništena u podmetnutom požaru tokom protesta. * [[16. oktobra]] – Lideri indijskog satiričnog političkog pokreta pod nazivom [[Narodna partija bubašvaba]] uhapšeni su u [[New Delhi]]ju nakon protesta protiv izbornih reformi, koje obuhvataju brisanje 130 miliona birača iz biračkog spiska. * [[15. oktobra]] – [[Međunarodni biro za tegove i mjere]] glasao je za ukidanje [[Prijestupna sekunda|prijestupne sekunde]] zbog zabrinutosti oko poremećaja u radu [[Kompjuter|računarskih]] sistema. * [[11. oktobra]] – Najmanje 20 ljudi je poginulo, dok je više od 370 njih ranjeno u napadima [[Huti (Jemen)|Huta]] na aerodrome u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. * [[9. oktobra]] – Južnoafrička pravnica [[Navi Pillay]] dobila je [[Nobelova nagrada za mir|Nobelovu nagradu za mir]]. Ostali dobitnici [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] bili su: [[Karl Deisseroth]] ([[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|medicina]]), [[Peter Hegemann]] (medicina), [[Georg Nagel]] (medicina), [[Francis Halzen]] ([[Nobelova nagrada za fiziku|fizika]]), [[Henri B. Kagan]] (kemija), [[Kenso Soai]] ([[Nobelova nagrada za hemiju|kemija]]), [[Anne Carson]] ([[Nobelova nagrada za književnost|književnost]]), [[Robert E. Hall]] (ekonomija) i [[Michael Woodford]] ([[Nobelova nagrada za ekonomiju|ekonomija]]). <div class="main-box__meta"> <!-- Koristiti abecedni red. --> <div>'''[[:Kategorija:Aktualni događaji|Aktualne teme]]''': {{hlist |class=inline | [[Rat u Gazi]] |[[Rat u Iranu (2026)|Rat u Iranu]] | [[Rusko-ukrajinski rat]] }}</div> <!-- Ograničiti na pet do sedam stavki, koristiti hronološki red, prvo najnovije. --> <div>'''[[:Kategorija:Umrli 2026.|Nedavne smrti]]''': {{hlist |class=inline |[[Yasuo Fukusa]] | [[Walter Koenig]] | [[Tom Skerritt]] | [[Richard Riehle]]| [[Goran Bare]] | [[Eva Marie Saint]] | [[Carlos Alberto Dias]] }}</div> </div> in1uyigzja2q15hnv6e41epk5ro6ljr 42714329 42714328 2026-10-28T03:43:15Z Edgar Allan Poe 29250 42714329 wikitext text/x-wiki {{Glavna stranica/Slika | datoteka =2026 Serbian Election Map.svg | opis = Preliminarni rezultati izbora u Srbiji po općinama | širina = srednja }}<!-- Prikladne opcije za širinu: mala, portret, srednja --> <!-- Ograničiti na pet do sedam natuknica. --> * [[26. oktobra]] – Napadač [[Bayern München]]a i [[Fudbalska reprezentacija Engleske|engleske reprezentacije]], [[Harry Kane]], dobio [[Zlatna lopta France Footballa|Zlatnu loptu]]. * [[25. oktobra]] – Na [[Parlamentarni izbori u Srbiji 2026.|vanrednim parlamentarnim izborima]] u [[Srbija|Srbiji]] (''rezultati na slici'') [[Studentska lista]] odnijela je uvjerljivu pobjedu protiv [[SNS|Srpske napredne stranke]] bivšeg predsjednika [[Aleksandar Vučić|Aleksandra Vučića]] i osvojila apsolutnu većinu u [[Narodna skupština (Srbija)|Narodnoj skupštini]]. Istovremeno, [[Luiz Inácio Lula da Silva]] pobijedio je [[Flávio Bolsonaro|Flávija Bolsonara]] u drugom krugu predsjedničkih izbora u [[Brazil]]u. * [[17. oktobra]] – u raznim dijelovima Europe (Francuska, Belgija, Nizozemska, Njemačka, Italija, Španjolska, Portugal i Albanija) izbile su [[Protesti u Europi u oktobru 2026.|masovne studentske i narodne demonstracije]], često popraćene nasilnim sukobima između policije i prosvjednika. Do najtežih incidenata došlo je u Francuskoj i u Italiji, dok su [[Prosvjedi u Albaniji (2026)|u Albaniji posvjedi]] eskalirali u urbanu gerilu. U Francuskoj, [[gradska vijećnica]] u [[Limoges]]u djelimično je uništena u podmetnutom požaru tokom protesta. * [[16. oktobra]] – Lideri indijskog satiričnog političkog pokreta pod nazivom [[Narodna partija bubašvaba]] uhapšeni su u [[New Delhi]]ju nakon protesta protiv izbornih reformi, koje obuhvataju brisanje 130 miliona birača iz biračkog spiska. * [[15. oktobra]] – [[Međunarodni biro za tegove i mjere]] glasao je za ukidanje [[Prijestupna sekunda|prijestupne sekunde]] zbog zabrinutosti oko poremećaja u radu [[Kompjuter|računarskih]] sistema. * [[11. oktobra]] – Najmanje 20 ljudi je poginulo, dok je više od 370 njih ranjeno u napadima [[Huti (Jemen)|Huta]] na aerodrome u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. * [[9. oktobra]] – Južnoafrička pravnica [[Navi Pillay]] dobila je [[Nobelova nagrada za mir|Nobelovu nagradu za mir]]. Ostali dobitnici [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] bili su: [[Karl Deisseroth]] ([[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|medicina]]), [[Peter Hegemann]] (medicina), [[Georg Nagel]] (medicina), [[Francis Halzen]] ([[Nobelova nagrada za fiziku|fizika]]), [[Henri B. Kagan]] (kemija), [[Kenso Soai]] ([[Nobelova nagrada za hemiju|kemija]]), [[Anne Carson]] ([[Nobelova nagrada za književnost|književnost]]), [[Robert E. Hall]] (ekonomija) i [[Michael Woodford]] ([[Nobelova nagrada za ekonomiju|ekonomija]]). <div class="main-box__meta"> <!-- Koristiti abecedni red. --> <div>'''[[:Kategorija:Aktualni događaji|Aktualne teme]]''': {{hlist |class=inline | [[Rat u Gazi]] |[[Rat u Iranu (2026)|Rat u Iranu]] | [[Rusko-ukrajinski rat]] }}</div> <!-- Ograničiti na pet do sedam stavki, koristiti hronološki red, prvo najnovije. --> <div>'''[[:Kategorija:Umrli 2026.|Nedavne smrti]]''': {{hlist |class=inline |[[Yasuo Fukuda]] | [[Walter Koenig]] | [[Tom Skerritt]] | [[Richard Riehle]]| [[Goran Bare]] | [[Eva Marie Saint]] | [[Carlos Alberto Dias]] }}</div> </div> krecm9cvyu72b3fh2d9c4m8c2sjcgjn 0 2813 42714306 41271760 2026-10-27T20:12:29Z ~2026-57428-23 405986 42714306 wikitext text/x-wiki {{Znanstvenik | ime = Dennis MacAlistair Ritchie | slika =Dennis Ritchie 2011.jpg | slika_širina = | naslov = Dennis Ritchie, (Денис Ричи) 1999 | datum_rođenja = [[9. 9.|9. rujna]] [[1941]]. | mjesto_rođenja = | datum_smrti = [[8. 10.|8. listopada]] [[2011]]. | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Računarstvo]] | radna_institucija = [[Lucent Technologies]]<br />[[Bell Labs]] | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | poznat_po = [[ALTRAN]]<br />[[B (programski jezik)|B]]<br />[[BCPL]]<br />[[C (programski jezik)|C]]<br />[[Multics]]<br />[[Unix]] | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Turingova nagrada]]<br />[[Nacionalna medalja tehnologije]] | religija = | fusnote = }} '''Dennis MacAlistair Ritchie''' ([[9. 9.|9.9.]] [[1941|1941.]] - [[8. 10.|8.10.]] [[2011|2011.]]) je bio [[sjedinjene Američke Države|američki]] naučnik iz oblasti računarstva. Nakon što je diplomirao fiziku i matematiku na [[Univerzitet Harvard|Harvardu]], zaposlio je u Bell laboratorijima, a pred kraj života vodio istraživački odsjek Lucent Technologies. Zaslužan je za stvaranje programskog jezika [[C (programski jezik)|C]], a zajedno s [[Ken Thompson|Kenom Thompsonom]] je stvorio [[Unix|UNIX]]. Poznat je i po svojoj skromnosti, iako je primio niz prestižnih informatičkih nagrada. == Počeci == Denis Riči je rođen u [[Bronksvil]]u, [[New York|Njujork]]. Diplomirao je na [[Univerzitet Harvard|Harvardu]] [[fizika|fiziku]] i [[primenjena matematika|primenjenu matematiku]]. Počeo je da radi 1967. u računarskom istraživačkom centru u [[Belove laboratorije|Belovim laboratorijama]]. == C i Juniks == Riči je najpoznatiji kao tvorac programskog jezika [[C (programski jezik)|C]], ključni programer u razvoju juniks operativnog sistema i kao koautor definicione knjige za C, [[C programski jezik (knjiga)]], opšte poznate kao ''K&R'' (prema autorima [[Brajan Kernigen|Kernigenu]] i Ričiju). Ričijev izum C-a i njegova uloga u razvijanju [[unix|juniksa]] uporedo sa [[Ken Thompson|Ken Tompsonom]], postavili su ga kao važnog pionira modernog računarstva. Ce jezik je danas široko rasprostranjen u razvijanju aplikacija i [[operativni sistem|operativnih sistema]], njegov uticaj je vidljiv i u modernim programskim jezicima kao što su [[C++]] i [[C Sharp|C#]]. [[Unix|Juniks]] je takođe bio uticajan, uspostavljajući koncepte i principe koji su sada u temeljima računarstva. Popularni operativni sistem [[Linux|Linuks]] i njegovi alati su naslednici Ričijevog rada, a [[Microsoft Windows|Vindouz]] operativni sistem uključuje juniks kompatibilne alate i C kompajlere za programere. Riči je izjavio da je kreiranje jezika C „izgledalo kao dobra stvar za uraditi“ i da bi bilo ko drugi na istom mestu u isto vreme uradio tu istu stvar, međutim njegov kolega iz Bel labsa [[Bjarne Stroustrup]] tvorac [[C++]] je rekao „da je Denis odlučio da utroši tu dekadu na tajanstvenu matematiku, juniks bi bio mrtvorođenče“. Prateći uspeh juniksa, Riči je nastavio istraživanja u operativnim sistemima i programskim jezicima, doprinoseći u Planu 9 i [[Inferno (operativni sistem)|Inferno]] operativnom sistemu kao i [[programski jezik Limbo|Limbo programskom jeziku]]. == Nagrade == === Tjuringova nagrada === 1983. godine Riči i Ken Tompson zajedno su dobili [[Turingova nagrada|Tjuringovu nagradu]] ''za njihovo razvijanje teorije generičkih operativnih sistema i posebno za implementaciju juniks operativnog sistema''. Ričijevo predavanje povodom Tjuringove nagrade bilo je naslovljeno „Prikaz istraživanja softvera“ ({{jez-engl|Reflections on Software Research}}). === Nacionalna medalja za tehnologiju === 27. aprila 1999. Tompson i Riči zajednički su dobili [[Nacionalna medalja za tehnologiju|Nacionalnu medalju za tehnologuju]] za 1998. od predsednika [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] [[Bill Clinton|Bila Klintona]] ''za kopronalazak juniks operativnog sistema i Ce programskog jezika koji su zajedno doveli do velikog napretka u računarskom hardveru, softveru i mrežnim sistemima i stimulisali rast celokupne industrije i time povećali američku prednost u informatičkom dobu''.<ref>[http://www.bell-labs.com/news/1998/december/9/1.html Riči i Tompson dobijaju Nacionalnu medalju za tehnologiju] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327052807/http://www.bell-labs.com/news/1998/december/9/1.html |date=2006-03-27 }} Bel laboratorije najava {{en}}</ref> <ref>[http://www.bell-labs.com/news/1999/april/28/1.html Riči i Tompson dobili Nacionalnu medalju za tehnologuju od predsednika Klintona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011075017/http://www.bell-labs.com/news/1999/april/28/1.html |date=2003-10-11 }} Bel lab. novinski izveštaj {{en}}</ref> == Nadimci == Denis Riči je često poznat kao "'''dmr'''" (njegova imejl adresa u Bel laboratorijama) u raznim [[Juzenet]] [[njuzgrupa]]ma ({{jez-engl|Usenet newsgroups}} (kao što je npr. comp.lang.c). == Ričijeva pisana dela == Najpoznatija Ričijeva pisana dela su: * [[C programski jezik (knjiga)|C programski jezik]] {{jez-engl|The C Programming Language}} ([[1978]]. sa [[Brajan Kernigen|Brajanom Kernigenom]] v. [[K&R]]) * [[Juniks programerski priručnik]] {{jez-engl|Unix Programmer's Manual}} ([[1971]].) == Izvori == <references /> == Vanjske veze == {{Drugi projekti | commons = Dennis Ritchie | wikinews = }} * [http://www.cs.bell-labs.com/who/dmr/ Lična prezentacija Denisa Ričija] {{en}} * [http://www.princeton.edu/~mike/unixhistory Transkript intervjua sa Denisom Ričijem] {{en}} * [http://www.linuxfocus.org/English/July1999/article79.html Intervju sa Denisom M. Ričijem] {{en}} {{Tjuringova nagrada}} {{Lifetime|1941|2011|Ritchie, Dennis}} [[Kategorija:Informatičari]] 8xr5nhlqnmk1dkjdg986itz69f87cgz 0 3284 42714272 42707342 2026-10-27T16:07:53Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714272 wikitext text/x-wiki {{Kutijica za države | ime države = Švajcarska Konfederacija/Švicarska Konfederacija | izgovor izvornog imena države = <span style="white-space: nowrap;"><small>-{Schweizerische Eidgenossenschaft}-</small></span><br /><small>-{Confédération suisse}-</small><br /><small>-{Confederazione Svizzera}-</small><br /><small>-{Confederaziun svizra}-</small><br /><small>-{Confoederatio Helvetica}-</small> | ime genitiv = Švajcarske | eng ime = Switzerland | zastava = Flag of Switzerland (Pantone).svg | grb = Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | lokacija = Europe-Switzerland.svg| moto = Unus pro omnibus omnes pro uno <br />([[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]]Jedan za sve, svi za jednog) | službeni jezik = [[Nemački jezik|nemački]], [[Francuski jezik|francuski]], [[Italijanski jezik|italijanski]] i [[romanš]] | glavni grad = [[Bern]] | predsednik države množina = Savezno veće | predsednik države = Predsednik | predsednik države osoba = Mišelin Kalmi-Rej | predsednik vlade osoba = / | površina poredak = 132 | površina = 41.285 | vode = 4.2 | stanovništvo poredak = 92 | stanovništvo = 8.306.200 | godina popisa = 2015 | gustina stanovništva = 181 | nezavisnost = [[1848]]. | valuta = [[Švajcarski franak]] | stoti deo valute = 100 rapi | vremenska zona = [[CET]] (UTC+1) <br />[[CEST]] (UTC+2) leto | himna = Švicarski psalam | domen = .ch | pozivni broj = 41| komentar = ¹ [[Švajcarsko Savezno Veće|Savezno Veće]]:<br /> [[Moric Leunberger]]<br /> [[Paskal Kušepin]]<br /> [[Jozef Dajs]] <small>(Predsednik konfederacije u 2004. godini)</small><br /> [[Samjuel Šmid]] <small>(Podpredsednik konfederacije u 2004. godini)</small><br /> [[Mišelin Kalmi-Rej]]<br /> [[Kristof Bloher]]<br /> [[Hans-Rudolf Merc]]<br /> | }} '''Švajcarska''' ili '''Švicarska''' ([[nemački jezik|nem.]] '''-{Schweiz}-''' [[međunarodna fonetska abeceda|<nowiki>[</nowiki>ˈʃvaɪts<nowiki>]</nowiki>]], [[francuski jezik|franc.]] '''-{Suisse}-''' [[međunarodna fonetska abeceda|<nowiki>[</nowiki>sɥis(ə)<nowiki>]</nowiki>]], [[italijanski jezik|ital.]] '''-{Svizzera}-''' [[međunarodna fonetska abeceda|<nowiki>[</nowiki>ˈzvittsera<nowiki>]</nowiki>]], [[retoromanski jezik|retorom.]] '''-{Svizra}-''' [[međunarodna fonetska abeceda|<nowiki>[</nowiki>ˈʒviːtsrɐ<nowiki>]</nowiki>]] ili [[međunarodna fonetska abeceda|<nowiki>[</nowiki>ˈʒviːtsʁːɐ<nowiki>]</nowiki>]], [[latinski jezik|lat.]] '''-{Helvetia}-''' [[međunarodna fonetska abeceda|<nowiki>[</nowiki>helˈvet͡sia<nowiki>]</nowiki>]]; službeno '''Švajcarska''' ili '''Švicarska Konfederacija''', nem. '''-{Schweizerische Eidgenossenschaft}-''', franc. '''-{Confédération suisse}-''', ital. '''-{Confederazione Svizzera}-''', retorom. '''-{Confederaziun svizra}-''', lat. '''-{Confoederatio Helvetica}-'''; poznata i kao '''Helvetska Republika'''), savezna država u [[srednja Evropa|srednjoj Evropi]], zauzima srednji dio velikog [[Alpi|alpskog luka]]. Na severu graniči s [[Nemačka|Nemačkom]] (duljina granice 334&nbsp;km), na severozapadu i jugozapadu s [[Francuska|Francuskom]] (573&nbsp;km), na jugu i jugoistoku s [[Italija|Italijom]] (740&nbsp;km), a na istoku s [[Lihtenštajn]]om (41&nbsp;km) i [[Austrija|Austrijom]] (164&nbsp;km); obuhvata 41 285&nbsp;km². Ova [[alpska zemlja]] vrlo razvijene ekonomije ima dugu tradiciju [[bankarstvo|bankarstva]], [[Neutralnost|političke i vojne neutralnosti]]. Ova činjenica je omogućila Švajcarskoj da bude zemlja domaćin mnogim međunarodnim organizacijama kao što su [[Međunarodni olimpijski komitet]], [[Svetska zdravstvena organizacija]], [[FIFA]] ili [[Svetska trgovinska organizacija]]. ''-{Confoederatio Helvetica}-'' je službeno ime države na [[Latinski jezik|latinskom jeziku]]. Latinski se koristi za imenovanje zemlje kako bi se izbeglo favorizovanje jednog od četiri zvanična jezika Švajcarske. Uobičajena je upotreba skraćenice ''CH''. Naziv ''Confoederatio Helvetica'' se koristi u [[Francuski jezik|francuskom]], [[Italijanski jezik|italijanskom]] i [[romanš]] za Švajcarsku Konfederaciju, dok se u [[Nemački jezik|nemačkom]] koristi ime ''Schweizerische Eidgenossenschaft'' što se prevodi kao „Švajcarski zavet zajedništva“ ili „Švajcarska zajednica sporazuma“. Švajcarska je savezna parlamentarna republika koju čine 26 kantona. Glavni grad Švajcarske, ali ne najveći, je [[Bern]]. Švajcarska je članica [[Savet Evrope|Saveta Evrope]], [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj]], [[Partnerstvo za mir|Partnerstva za mir]], [[Evropska asocijacija za slobodnu trgovinu|Evropske asocijacije za slobodnu trgovinu]], [[Organizacija ujedinjenih nacija|Ujedinjenih nacija]], [[Svetska trgovinska organizacija|Svetske trgovinske organizacije]] i mnogih drugih organizacija. Prema podacima iz avgusta [[2008]]. godine, Švajcarska ima 7.610.248 stanovnika, od čega 21,3% čine stranci<ref name="Bevölkerung">[http://www.bfm.admin.ch/etc/medialib/data/migration/statistik/auslaenderstatistik/2008.Par.0031.File.tmp/1C-2008_08_d.pdf Bestand der gesamten Wohnbevölkerung in der Schweiz, Ende August 2008]{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>cite news | url=http://www.nzz.ch/nachrichten/schweiz/erstmals_ueber_eine_million_eu-_und_efta-angehoerige_in_der_schweiz__1.1105409.html | title=Erstmals über eine Million EU- und EFTA Angehörige in der Schweiz | publisher=Neue Zürcher Zeitung | date=14. Oktober 2008</ref>. [[Službeni jezik|Službeni jezici]] Švajcarske su [[Nemački jezik|nemački]], [[Francuski jezik|francuski]], [[Italijanski jezik|italijanski]] i [[romanš]]. Oko 41,8% Švajcaraca su [[Rimokatolička crkva|rimokatolici]], a 33% su [[Protestantizam|protestanti]]<ref name="BFS">[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/infothek/lexikon/bienvenue___login/blank/zugang_lexikon.Document.50521.html BFS]</ref>. == Geografija == Švajcarska se nalazi u srednjoj [[Evropa|Evropi]] i prostire se između [[Ženevsko jezero|Ženevskog]] i [[Bodensko jezero|Bodenskog]] jezera, u središnjem delu visokih [[Alpi|Alpa]] i severno od njih. Graniči se sa [[Nemačka|Nemačkom]], [[Austrija|Austrijom]], [[Italija|Italijom]], [[Lihtenštajn]]om i [[Francuska|Francuskom]]. Ukupna površina države iznosi 41.285&nbsp;km²<ref>cite news | url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/22/lexi.Document.20547.xls | title=Popis kvadratnih kilometara Švajcarske | publisher=Savezna služba za statistiku Švajcarske | date=</ref>. Glavni grad je [[Bern]], a ostali veći gradovi su [[Zürich]], [[Ženeva]], [[Lausanne]] i [[Basel]]. Švajcarska je [[Alpske zemlje|alpska zemlja]] čija je prosečna nadmorska visina 500–800 m. Njeni najveći vrhovi prelaze i preko 4.500 m. U Švajcarskoj postoje 74 planine koje svojim vrhovima prelaze 4000 m. Od ovih 74, njih 55 se nalazi u unutrašnjosti Švajcarske, a 19 se nalaze sa granici sa [[Italija|Italijom]]. Najveći vrhovi su [[Dufuršpic]] (4.636 m) i [[Materhorn]] (4.478 m). Klima je umereno-kontinentalna, dok je na planinama planinska i alpska. Tokom zime duva vetar zvani [[fen (vetar)|fen]], koji duva sa [[Alpi|Alpa]] u pravcu dolina. Veći, južni deo države zauzimaju Visoki Alpi (Bernski Alpi, Glarnski Alpi, Vališki Alpi, Adulski Alpi). Za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] se koristi 38% površina Švajcarske, dok je pod šumama 30,4%. Naselja i komunikacije pokrivaju 5,8% površina (sa tendencijom povećanja). U Švajcarskoj postoje 2 [[Nacionalni park|nacionalna parka]]. === Klima === Klima u Švajcarskoj je [[umerenokontinentalna klima|umereno-kontinentalna]], na planinama [[Planinska klima|planinska]], pretežno alpska. U umerenoj zoni [[Alpi]] imaju klimu koja se odlikuje niskom temperaturom zbog visine (oko 1º na visini od 200 m) i porastom padavina, naročito snega. Na većim visinama sneg je stalno prisutan. Zime na planinama su sa naizmeničnim suncem i snegom. Na padinama se stvaraju [[mikroklima]]tski uslovi, a u dolinama duvaju vetrovi, naročito tokom zime sa Alpa duva vetar zvani „fen“. Klima je veoma različita od mesta do mesta, od ledene na planinama do prijatne mediteranske klime na jugu Švajcarske. Leto je toplo i vlažno sa povremenom kišom što je veoma povoljno za pašnjake i ispašu stada, te je trava tokom celog leta zelena. Južne doline u Valisu su na takvom položaju da ostaju suve. [[Graubünden|Kanton Graubünden]] takođe po neki put ima suvu klimu i manje hladnu, ali sa obilnim snegom zimi. Najvlažnije podneblje imaju visoki Alpi i Tesin ([[Ticino|Tičino]]), ali i dosta sunčanog vremena sa jakim kišama s vremena na vreme. Istok je hladniji nego zapad Švajcarske, ali visoko na planinama vreme je hladno u bilo koje doba godine. Padavine su potpuno umerene u toku godine, ali ima i odstupanja u odnosu na godišnje doba zavisno od mesta. Jesen je najčešće najsuvlje godišnje doba, ali vreme u Švajcarskoj je veoma promenljivo iz godine u godinu, tako da je veoma teško za predviđanje. == Historija == {{Poseban članak|Istorija Švajcarske}} === Praistorija === Arheološki nalazi iz pećine [[Vildkirhli]] u [[Apencel]]u nagoveštavaju da su zajednice lovaca i skupljača plodova živele krajem [[paleolit]]a u nižim predelima severno od [[Alpi|Alpa]]. U vreme [[neolit]]a, ovo područje je bilo relativno gusto naseljeno, što proizilazi iz brojnih arheoloških nalazišta iz tog vremena. Ostaci [[sojenica]] su pronađeni u priobalnim zonama brojnih jezera. U neolitskoj Evropi, od 5. milenijuma pne. na [[Švajcarska visoravan|Švajcarskoj visoravni]] dominirala je [[kultura linearne keramike]], a na njenim severoistočnim granicama u 3. milenijumu pne. razvila se [[kultura šnur keramike]], koja je na početku [[bronzano doba|bronzanog doba]] evoluirala u [[kultura pehara|kulturu pehara]]. Prva [[indoevropski narodi|indo-evropska]] naselja najverovatnije potiču iz 2. milenijuma p.n.e, kao deo [[kultura polja urni|kulture polja urni]] iz oko 1300. godine pne. Švajcarska visoravan leži na zapadnom delu pre- ili proto-[[kelti|keltske]] [[Halštatska kultura|halštatske kulture]], koja se razvila u keltsku kulturu La Tene od 5. veka pne. U 1. veku pne. Švajcarsku visoravan su zaposeli [[Helvećani]] na zapadu i [[Vindelici]] na istoku, dok su alpske delove istočne Švajcarske zaposeli [[Rečani]]. === Rana istorija === [[Tiberije]] i njegov sin [[Druz Julije Cezar|Druz]] su [[15. pne.|15. godine pne.]] osvojili alpsku regiju i uveli je u sastav [[Rimsko carstvo|Rimskog carstva]]. Područje Švajcarske koje su naseljavali Helvećani je podeljeno u provincije [[Gornja Germanija]] (zapadni deo) i [[Recija]] (istočni deo). Na početku [[srednji vijek|srednjeg veka]], [[Alemani]] su naselili Švajcarsku visoravan i dolinu Alpa. Teritorija Švajcarske je postala deo [[Franačka|Franačke]] tokom [[530-e|530ih]], a kasnije je, kao deo [[Sveto rimsko carstvo|Svetog rimskog carstva]], podeljena na [[Alamanija|Alemaniju]] i [[Gornja Burgundija|Gornju Burgundiju]]. Do 1200. godine na Švajcarskoj visoravni nalazili su se posedi porodica [[Savoja]], [[Zahringer]], [[Habzburška dinastija|Habzburg]] i [[Kiburg]]. Sa nestankom porodice Kiburg [[1264]], Habzburzi pod [[Rudolf I Habsburški|Rudolfom I Habzburškim]] su proširili svoju teritoriju na istočni deo Švajcarske visoravni. === Nastanak === [[Datoteka:Johann Heinrich Füssli 018.jpg|thumb|thumb|Zakletva na livadi Ritli.]] Švajcarska je nastala posle [[Zakletva na livadi Ritli|zakletve na livadi Ritli]], kao konfederacija tri [[prakanton]]a [[1. avgust]]a [[1291]]. na centralnom području današnje Švajcarske ([[Uri (kanton)|Uri]], [[Schwyz (kanton)|Švic]] i [[Unterwalden|Untervalden]]). Vremenom su u tu konfederaciju ulazili novi kantoni<ref>cite news | url=http://www.ch.ch/schweiz/00143/00155/index.html?lang=en | title=Istorija Švajcarske konfederacije | publisher=Službeni portal Švajcarske | date=</ref>. Ime Švajcarske potiče od [[Schwyz (kanton)|kantona Švic]] (Schwyz), jednog od osnivača. Ovi kantoni su bili formalno i nominalno deo [[Sveto rimsko carstvo|Svetog rimskog carstva]] još duži vremenski period, ali je njihova faktička samostalnost nesporna. [[Datoteka:Bundesbrief.jpg|thumb|left|thumb|„Federalna povelja“ (''Bundesbrief'') iz 1291. godine.]] Ugovor kojim je osnovan ovaj savez-konfederacija na nemačkom nosi ime ''Bundesbrief'', a prevodi se kao „Federalna povelja“, što ukazuje na to da je karakter ovog saveza već tada bio ozbiljniji i trajniji. Otuda se ovaj savez naziva i Večitim savezom. Cilj formiranja je, slično grčkim konfederalnim tvorevinama poput [[Ahajski savez|Ahajskog saveza]], bio vojno-odbrambeni, jer su [[Habzburška dinastija|Habzburzi]] predstavljali stalnu pretnju ovim teritorijama. Svoju vojnu ulogu savez je odigrao uspešno jer se tokom 14. veka oslobodio kako Habzburgovaca, tako i Svetog rimskog carstva. Posle vladavine Habzburga nad Švajcarskom, [[8. novembar|8. novembra]] [[1307]]. Švajcarska je proglasila svoju nezavisnost. Od pobede [[1499]]. godine nad nemačkim carem [[Maksimilijan I. Habsburški|Maksimilijanom I]] savez je stekao potpunu samostalnost, zasnovanu na afirmisanoj vojnoj snazi i principu neutralnosti. Savez je stalno rastao tako da je početkom [[16. vek]]a već brojao 13 kantona i određeni broj zavisnih područja koja još nisu bila dobila status kantona. Unutrašnje uređenje Švajcarske konfederacije u ovom periodu je bilo sledeće: vrhovni organ je ''Diet'', skupština saveza, koja se sastajala povremeno i u različitim mestima. Kantoni su slali različit broj predstavnika, obično sa vezanim mandatom, a svaki kanton je imao po jedan glas. Sledeći važan korak ka centralizaciji je bio kad je [[Zürich]] preuzeo neformalnu ulogu rukovodećeg kantona zaduženog za sazivanje skupština, predstavljanje saveza prema inostranstvu i druga manje bitna pitanja. Zürich je ipak ostao ''samorimus inter pares'', što znači da nije došlo do jačanja suprematije federalne države. Za odlučivanje se zahtevala jednoglasnost koja je generalno mogla da vodi u neefikasan rad. Iako su švajcarski kantoni u načelu bili složni, ovo je teorijski bila velika mana sa stanovišta federalizma. Dalje, kantoni su odluke Dieta sprovodili sami, preko svojih organa. Nikavih organa konfederacije po kantonima nije bilo, pa time ni nekakve zajedničke jurisdikcije. Ovo je opet vodilo ka tome da su članice zapravo bile suverene. Istorijski gledano, sistem je funkcionisao usled toga što su kantoni sprovodili samo one odluke za koje su glasali (usled jednoglasnosti). Formalno gledano, nije bilo mogućnosti da se to prinudno sprovede. Na unutrašnju suverenost kantona ukazuje i šarenilo uređenja u njima, kao i odsustvo uniformnosti zakona. Nije bilo federalnog ustava sa kojim bi kantoni usaglašavali svoje zakonodavstvo. Jedino su odluke Dieta bile na višem nivou, za koje su i sami kantoni glasali. Preneseno gledajući, moglo bi se reći i da su ih sami i doneli, te suverenost kantona čak i tu ostaje neokrnjena. Spoljni poslovi su bili praktično jedina stvar gde je suverenost kantona bila ograničena. Nakon pojave [[protestantizam|protestantizma]] i [[Martin Luter|Martina Lutera]], stanje se drastično promenilo u Švajcarskoj. [[Reformacija]] je tada bila glavna tema u nekim kantonima. Reformacija Züricha se pod [[Ulrich Zwingli|Ulrihom Cvinglijem]] [[1519]]. drastično proširila do [[Ženeva|Ženeve]]. Nastale su tenzije među kantonima. Godine [[1541]]. je došlo do pojave reformacije u Ženevi. Godina [[1656]]. i [[1752]], zbog reformacije je počeo građanski rat između protestanata i katolika. Švajcarska je, posle više bitaka, [[24. oktobar|24. oktobra]] [[1648]]. izborila samostalnost od [[Sveto rimsko carstvo|Rimsko-nemačkog carstva]] i izgradila tradiciju neutralnosti, ali i dobrih plaćenika. === Napoleonovo doba === {{Poseban članak|Helvetska Republika}} [[Datoteka:Schweiz Wiener Kongress.png|thumb|thumb|Granice Švajcarske po [[Bečki kongres|Bečkom kongresu]] 1815.]] [[Datoteka:Flag of the Helvetic Republic (French).svg|thumb|left|thumb|Zastava Švajcarske tokom vladavine [[Napoleon I Bonaparta|Napoleona I Bonaparte]] (1798 - 1803). Tadašnji naziv Švajcarske je bilo [[Helvetska republika|Helvetska Republika]].]] Ovakav sistem ostao je na snazi sve do burnog [[Napoleon I Bonaparta|Napoleonovog]] doba. Švajcarska je, iako verski podeljena, izbegla unutrašnje sukobe u vreme [[Reformacija|Reformacije]] i [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjeg rata]]. Stalne odlike ovog perioda i dalje su predstavljali [[konfederacija|konfederalizam]] (koji je faktički, ako ne i formalno, sve više ublažavan), jaka samosvojnost [[kanton]]a i [[republika]]nsko uređenje. Posle pada Švajcarske pod [[Napoleon I Bonaparta|Napoleonovu]] vlast [[5. maj]]a [[1798]]. godine, Švajcarska je dobila svoj prvi [[Ustav Švajcarske|ustav]], kojim je uvedena [[Helvetska republika|Helvetska Republika]], koja je bila satelitska država zavisna od [[Francuska|Francuske]]. Razlog koji su Francuzi imali za ulazak u Švajcarsku je bila njihova namera da opljačkaju državnu kasu, kao i da imaju u svojim rukama sve klisure koji vode prema [[Italija|Italiji]]. Konfederalno uređenje je bilo ukinuto i država je postala unitarna, a [[kanton]]i su postali obične administrativne jedinice. Ovaj potez je naišao na snažan unutrašnji otpor, ali treba primetiti da to ukazuje na to da je Švajcarska smatrana u [[Evropa|Evropi]] kao jedna celina. [[Konfederacija]] je ovde vremenom gubila međunarodnopravna svojstva, što je proces koji traje gotovo od samog njenog osnivanja. Već [[1802]]. godine ovaj ustav je zamenjen novim koji je ublažio unitarni režim. U samoj Švajcarskoj postojali su sukobi u shvatanjima između unitarista i federalista, što je Napoleon koristio da donese ''Posredničke akte'' kojima je uveo federalno uređenje sa nekim konfederalnim elementima i velikim ovlašćenjima [[kanton]]a. Sistem nije stigao da se pokaže u praksi. Godine [[1815]], posle [[Bečki kongres|Bečkog kongresa]], granice Švajcarske su se proširile ka zapadu. Tako su se tri nova kantona ([[Geneva (kanton)|Ženeva]], [[Vaud|Vo]] i [[Neuchâtel (kanton)|Nešatel]]) pridružili Švajcarskoj. Osim proširenja na kongresu, Švajcarskoj je bila garantovana nezavisnost od svih velikih sila. Posle kongresa Švajcarska je dobila svoju fizionomiju sa 22 kantona i konfederalno uređenje. Kantoni su sklopili kratki Federalni pakt od samo petnaestak članova koji je vratio jako konfederalno uređenje. Slab Diet je bio jedini organ, a centralna vlast je bila sasvim beznačajna. Ovo je bio uvod u dalje sukobe koji su okončani [[1848]]. godine donošenjem federalnog ustava. === Moderna konfederacija === Svađe između liberalno-progresivnih i konzervativno-katoličkih kantona su dovele Švajcarsku [[1847]]. u Zonderbundskrig (''Sonderbundskrieg''), savez sastavljen [[1845]]. godine u Švajcarskoj između sedam katoličkih i protestantnih kantona, u cilju da se zaštite njihovi interesi od centralizacije vlasti. Posle poraza konzervativno-katoličkih kantona, Švajcarska je postala moderna konfederacija i autonomija kantona je ustavom 1848. smanjena. [[Bern]] je postao sedište parlamenta. Švajcarski ustav je do danas dva puta verifikovan ([[1874]]. i [[1999]]). [[Datoteka:Palais des nations.jpg|thumb|thumb|''[[Palata naroda]]'' u [[Ženeva|Ženevi]], sagrađena između 1929. i 1938, predstavljala je sedište Društva naroda. Danas, služi kao [[Kancelarija Ujedinjenih nacija u Ženevi|evropsko sedište Ujedinjenih nacija]].]] Polovinom [[19. vek]]a Švajcarska je osetila talas industrijalizacije i gradnje železničke pruge. Integracija katolika u novu konfederaciju usledila je [[1891]]. posle izbora prvog katolika u [[Švajcarsko savezno veće|Savezno veće]]. Tokom [[Prvi svetski rat|Prvog svetskog rata]] Švajcarska je bila „izolovana“ od sveta, pošto su sve susedne zemlje učestvovale u ratu. Tokom rata postojale su tenzije među stanovništvom: dok su Švajcarci koji pričaju [[Nemački jezik|nemački]] bili na strani Nemačke, Švajcarci koji pričaju [[Francuski jezik|francuski]] su sa druge strane bili na strani [[Francuska|Francuske]]. Prvi put je izabran jedan general za sigurnost švajcarske granice. Nedostajalo je hrane, firme nisu imali više para i izbeglice iz susednih zemalja su predstavljali problem Švajcarske. Na inicijativu [[Anri Dinan|Anrija Dinana]] godine [[1864]]. u [[Ženeva|Ženevi]] je osnovan [[Crveni krst]]. U oba svetska rata Crveni krst je bio aktivan, a Švajcarska neutralna zemlja. Ipak, njena neutralnost je bila ozbiljno ugrožena kratkotrajnom [[Grim-Hofmanova afera|Grim-Hofmanovom aferom]] iz [[1917]]. Godine 1920. Švajcarska je postala član [[Društvo naroda|Društva naroda]], a 1963. i [[Savet Evrope|Saveta Evrope]]. Tokom [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]], Nemci su napravili detaljan plan invazije na Švajcarsku, ali se napad nikada nije dogodio. Švajcarska je uspela da ostane neutralna zahvaljujući ekonomskim koncesijama Nemačkoj i sreći da su veći događaji tokom rata odlagali invaziju. Pokušaj male nacističke stranke u Švajcarskoj da izazove ujedinjenje sa Nemačkom je propao. Pod generalom [[Anri Gizan|Anrijem Gizanom]] je izvršena masovna mobilizacija. Švajcarska je bila važna baza za [[špijunaža|špijunažu]] obe zaraćene strane i često je posredovala u komunikaciji između [[Saveznici u Drugom svetskom ratu|Saveznika]] i [[sile osovine|sila Osovine]]. Švajcarsku trgovinu blokirali su i Saveznici i sile Osovine. Ekonomska saradnja i davanje kredita Trećem rajhu su varirali u zavisnosti od izvesnosti invazije i mogućnosti da se pronađe drugi trgovinski partner. Koncesije su dostigle svoj vrhunac 1942. nakon što je teško oštećena izuzetno važna železnička veza u [[Višijevska Francuska|Višijevskoj Francuskoj]]. zbog čega je Švajcarska postala sa svih strana okružena snagama sila Osovine. Tokom rata u Švajcarsku je pristiglo više od 300.000 izbeglica, od čega su 104.000 bili strani vojnici internirani po stavu o pravima i obavezama neutralnih sila propisanih [[Haške konvencije|Haškim konvencijama]]. Dalje, 60.000 izbeglica su bili civili koji su izbegli iz Nemačke zbog progona od strane nacista. Međutim, stroge politike o imigraciji i azilima, kao i finansijske veze sa nacističkom Nemačkom su izazvali kontroverze. Švajcarsko ratno vaduhoplovstvo se borilo i protiv Saveznika i sila Osovine, oborivši 11 aviona [[Luftvafe]]a u maju i junu 1940, a posle i savezničke avione, nakon promene politike zbog pretnji iz Nemačke. Preko 100 savezničkih bombardera i njihove posade su bili internirani tokom Drugog svetskog rata. Saveznički avioni su tokom 1944. i 1945. greškom bombardovali švajcarske gradove [[Šafhauzen]], [[Štajn na Rajni]], [[Valc]], [[Rafz]], [[Bazel]] i [[Zürich]]. Švajcarci su [[1971]]. godine odobrili ženama pravo glasa, a [[1. januar]]a [[1979]], [[Jura (kanton)|Kanton Jura]] je dobio, posle više demonstracija svog stanovništva, svoju nezavisnost od [[Bern (kanton)|kantona Bern]]<ref>cite news | url=http://www.be.ch/web/fr/portraet-geschichte {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191213/http://www.be.ch/web/fr/portraet-geschichte |date=2010-10-23 }} | title=Nezavisnost kanton Jure od kanton Berna | publisher=Službeni Vebsajt kanton Berna | date=</ref>. Tako je kanton Jura postao najmlađi [[Kantoni Švajcarske|kanton]] Švajcarske. Članstvo u [[Evropski ekonomski prostor|Evropskom ekonomskom prostoru]] kojem je Švajcarska vlada težila, propalo je 1992. godine da bi [[10. septembar|10. septembra]] [[2002]]. godine, posle referenduma, postala članica [[Organizacija ujedinjenih nacija|Ujedinjenih nacija]]<ref>cite news | url=http://www.parlament.ch/do-archiv-schweiz-uno | title=Švajcarska postaje članica UN-a | publisher=Parlament Švajcarske | date=</ref>. == Politika == === Politički sistem === Politika Švajcarske se odvija u okviru federalne parlamentarne demokratske [[Republika|republike]], po čemu je [[Švajcarsko savezno veće]] na čelu [[Vlada|vlade]] i višepartijskog sistema. Izvršnu vlast sprovodi vlada. Federalnu pravosudnu moć ima i vlada i dva doma [[Bundeshaus (Švajcarska)|Bundeshausa]]. Sudstvo je nezavisno od izvršne vlasti i zakonodavstva. Švajcarska je od svih država na svetu najbliža [[neposredna demokratija|direktnoj demokratiji]]. Za bilo koju promenu u ustavu referendum je obavezan; za bilo koju promenu u [[zakon]]u, može se tražiti referendum. Kroz referendume, građani mogu da menjaju bilo koji zakon koji je izglasao Bundeshaus i kroz inicijative mogu da uvode amandmane u federalni ustav, što Švajcarsku čini državom [[neposredna demokratija|direktne demokratije]]<ref>cite news | url=http://www.swissworld.org/en/politics/people_s_rights/indirect_and_direct_democracy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301033806/http://www.swissworld.org/en/politics/people_s_rights/indirect_and_direct_democracy/ |date=2009-03-01 }} | title=Politika Švajcarske | publisher=swissworld.org | date=</ref>. Parlament (Bundeshaus) se sastoji od dva doma: [[Savet kantona Švajcarske|Saveta kantona Švajcarske]], koji ima 46 predstavnika (dva iz [[Kantoni Švajcarske|svakog kantona]] i po jedan iz svakog polu-kantona) koji se biraju po sistemu koji određuje svaki kanton, i [[Državni savet Švajcarske|Državnog saveta]], koji se sastoji od 200 članova koji se biraju po sistemu srazmernih predstavnika. Članovi oba doma služe četiri godine. Kada oba doma zasedaju zajedno, poznati su kao [[Savezni skup (Švajcarska)|Savezni skup]] (Bundesversammlung)<ref>cite news | url=http://www.swissinfo.org/eng/politics/political_system/The_heart_of_Swiss_politics.html?siteSect=1552&sid=7800972&cKey=1196932186000&ty=st {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425083511/http://www.swissinfo.org/eng/politics/political_system/The_heart_of_Swiss_politics.html?siteSect=1552&sid=7800972&cKey=1196932186000&ty=st |date=2009-04-25 }} | title=Srce politike Švajcarske | publisher=swissinfo.org | date=</ref>. Oni su [[zakonodavna vlast]] Švajcarske i zajedno biraju, u slučaju rata, [[general]]a vojske ili biraju svake četvrte godine nove članove Saveznog veća, koji Švajcarsku predstavljaju u inostranstvu. Takođe oni razmatraju molbe za pomilovanje, koje mu mogu predati osuđenici koje je osudio vrhovni sud. Švajcarska ima višepartijski sistem, sa brojnim političkim strankama od kojih nijedna nema često priliku da samostalno stekne vlast, i političke stranke moraju međusobno sarađivati da stvore koalicione vlade<ref>cite news | url=http://www.swissinfo.org/eng/politics/political_system/A_very_stable_political_spectrum.html?siteSect=1551&sid=7829153&cKey=1197369015000&ty=st {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220044447/http://www.swissinfo.org/eng/politics/political_system/A_very_stable_political_spectrum.html?siteSect=1551&sid=7829153&cKey=1197369015000&ty=st |date=2008-12-20 }} | title=Partije: Četiri velika i četiri mala | publisher=swissinfo.org | date=</ref>. Glavno izvršno telo i šefa države čini [[Švajcarsko savezno veće]], koje se sastoji od sedam članova ([[izvršna vlast]]). Iako ustav zahteva da parlament bira i nadgleda članove veća tokom četvorogodišnjeg mandata, šef države i njegova administracija su postepeno preuzeli ulogu u određivanju zakonodavnog procesa kao i u izvršavanju federalnih zakona. [[Švajcarsko savezno veće|Predsednik Konfederacije]] se bira među njih sedmoro da bi preuzeo posebne predstavničke funkcije na jednu godinu, ali takođe zadržava svoju ulogu u kabinetu<ref>cite news | url=http://www.ch.ch/schweiz/00143/00154/index.html?lang=en | title=Švajcarske savezno veće i njenih funkcija | publisher=Službeni portal Švajcarske | date=</ref>. Sudska vlast obuhvata [[Savezni vrhovni sud Švajcarske|Savezni vrhovni sud]] (sa sedištem u [[Lozana|Lozani]]), [[Savezni krivični sud Švajcarske|Savezni krivični sud]] (sa sedištem u [[Belincona|Belinconi]]), [[Savezni administrativni sud Švajcarske|Savezni administrativni sud]] (sa sedištem u [[Bern]]u) i nekoliko drugih saveznih sudova, odgovornih za kontrolisanje nižih sudova. Svi niži sudovi pripadaju kantonima. Svaki kanton ima svoju sudsku vlast i svoj ustav. :''Vidi još: [[Državni savet Švajcarske]], [[Savet kantona Švajcarske]] i [[Ustav Švajcarske]].'' === Kantoni === {{Poseban članak|Kantoni Švicarske}} Švajcarska je podeljena na 26 kantona, s tim što su tri kantona podeljena na polukantone, i tako je relevantan broj za izbor u [[Savet kantona Švajcarske|Veće kantona]] 23. Svaki kanton ima svoj glavni grad. Oni su konstituenti, federalne jedinice, Švajcarske [[federacija|federacije]]. Svaki kanton je jednak i ima svoj ustav, zakonodavnu, sudsku i izvršnu vlast. Vlada svakog kantona se sastoji od pet do sedam članova (zavisno od kantona)<ref>cite news | url=http://www.swissinfo.org/eng/politics/political_system/Cantons.html?siteSect=1551&sid=7829334&cKey=1180520420000&ty=st {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080126110837/http://www.swissinfo.org/eng/politics/political_system/Cantons.html?siteSect=1551&sid=7829334&cKey=1180520420000&ty=st |date=2008-01-26 }} | title=Politika kantona | publisher=swissinfo.org | date=</ref>. Sve nadležnosti koja prema [[Ustav Švajcarske|ustavu]] ne pripadaju vladi, ili nisu zakonom dodeljena federalnom nivou, su u nadležnosti kantona (organizacija kantona, školski sistem, ponekad zdrastvo, ponekad planiranje i gradnja, policija, sudstvo). U nekim područjima vlada ima velike nadležnosti, tako da to ponekad izaziva tenzije imeđu kantona i vlade. Najveći kanton po površini je [[Graubünden|Kanton Graubünden]] koji pokriva 17,2 % površine Švajcarske, a kanton sa najviše stanovnika je [[Zürich (kanton)|Zürich]]. <center>[[Datoteka:Kantone der Schweiz.svg|300px]]</center> {| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:84%" cellpadding="1" width="100%" |- ! bgcolor="#efefef" width="3%"| ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Kantoni ! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| [[Glavni grad]] ! align="center" bgcolor="#f2f2f4" width="24%" colspan="2" | [[srpskohrvatski|Na srpskohrvatskom]] |- |align="center"|'''AR''' || [[Datoteka:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|18px]] [[Appenzell Ausserrhoden]]|| [[Herisau]]||''Apencel Auseroden''||''Herisau'' |- |align="center"|'''AI''' || [[Datoteka:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|18px]] [[Appenzell Innerrhoden]]||[[Appenzell]]||''Apencel Ineroden''||''Apencel'' |- |align="center"|'''AG''' || [[Datoteka:CHE Aargau COA.svg|18px]] [[Aargau]]||[[Aarau]]||''Aargau''||''Arau'' |- |align="center"|'''BS''' || [[Datoteka:Wappen Basel-Stadt matt.svg|18px]] [[Basel-Stadt]]||[[Basel]]||''Bazel-Grad''||''Bazel'' |- |align="center"|'''BL''' || [[Datoteka:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|18px]] [[Basel-Landschaft]]||[[Liestal]]||''Basel-provincija''||''Liztal'' |- |align="center"|'''BE''' || [[Datoteka:CHE Bern COA.svg|18px]] [[Bern (kanton)|Bern]] ||[[Bern]] ||''Bern''||''Bern'' |- |align="center"|'''VS'''|| [[Datoteka:Wappen Wallis matt.svg|18px]] [[Valais]] ||[[Sion, Švicarska|Sion]]||''Vale''||''Sion'' |- |align="center"|'''VD'''|| [[Datoteka:Wappen Waadt matt.svg|18px]] [[Vaud]] ||[[Lausanne]]||''Vo''||''Lozana'' |- |align="center"|'''GL''' || [[Datoteka:Wappen Glarus matt.svg|18px]] [[Glarus (kanton)|Glarus]]||[[Glarus]]||''Glarus''||''Glarus'' |- |align="center"|'''GR'''|| [[Datoteka:CHE Graubünden COA.svg|18px]] [[Graubünden]]||[[Chur]]||''Graubinden''||''Hur'' |- |align="center"|'''GE''' || [[Datoteka:Wappen Genf matt.svg|18px]] [[Geneva (kanton)|Geneva]]||[[Ženeva]]||''Ženeva''||''Ženeva'' |- |align="center"|'''SO'''|| [[Datoteka:Wappen Solothurn matt.svg|18px]] [[Solothurn (kanton)|Solothurn]]||[[Solothurn]]||''Zoloturn''||''Zoloturn'' |- |align="center"|'''JU'''|| [[Datoteka:Wappen Jura matt.svg|18px]] [[Jura (kanton)|Jura]]||[[Delémont]]||''Jura''||''Delemont'' |- |align="center"|'''LU'''|| [[Datoteka:Wappen Luzern matt.svg|18px]] [[Luzern (kanton)|Luzern]]||[[Luzern]]||''Lucern''||''Lucern'' |- |align="center"|'''NE'''|| [[Datoteka:Wappen Neuenburg matt.svg|18px]] [[Neuchâtel (kanton)|Neuchâtel]] ||[[Neuchâtel]] ||''Nešatel''||''Nešatel'' |- |align="center"|'''NW'''|| [[Datoteka:Wappen Nidwalden matt.svg|18px]] [[Nidwalden]]|| [[Stans]]||''Nidvalden''||''Štans'' |- |align="center"|'''OW'''|| [[Datoteka:Wappen Obwalden matt.svg|18px]] [[Obwalden]]||[[Sarnen]]||''Obvalden''||''Zarnen'' |- |align="center"|'''SG'''|| [[Datoteka:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|18px]] [[St. Gallen (kanton)|St. Gallen]]||[[St. Gallen]]||''Sent Galen''||''Sent Galen'' |- |align="center"|'''TI'''|| [[Datoteka:Wappen Tessin matt.svg|18px]] [[Ticino]] ||[[Bellinzona]]||''Tičino''||''Belincona'' |- |align="center"|'''TG'''|| [[Datoteka:Wappen Thurgau matt.svg|18px]] [[Thurgau]]||[[Frauenfeld]]||''Turgau''||''Frauenfeld'' |- |align="center"|'''UR'''|| [[Datoteka:Wappen Uri matt.svg|18px]] [[Uri (kanton)|Uri]]||[[Altdorf, Uri|Altdorf]]||''Uri''||''Altdorf'' |- |align="center"|'''FR''' || [[Datoteka:Wappen Freiburg matt.svg|18px]] [[Fribourg (kanton)|Fribourg]]||[[Fribourg]]||''Fribur''||''Fribur'' |- |align="center"|'''ZH'''|| [[Datoteka:Wappen Zürich matt.svg|18px]] [[Zürich (kanton)|Zürich]]||[[Zürich]]||''Cirih''||''Cirih'' |- |align="center"|'''ZG'''|| [[Datoteka:Wappen Zug matt.svg|18px]] [[Zug (kanton)|Zug]]||[[Zug]]||''Cug''||''Cug'' |- |align="center"|'''SH'''|| [[Datoteka:Wappen Schaffhausen matt.svg|18px]][[Schaffhausen (kanton)|Schaffhausen]] ||[[Schaffhausen]]||''Šafhauzen''||''Šafhauzen'' |- |align="center"|'''SZ'''|| [[Datoteka:Wappen Schwyz matt.svg|18px]] [[Schwyz (kanton)|Schwyz]]||[[Schwyz]]||''Švic''||''Švic'' |} === Gradovi i opštine === [[Datoteka:Landsgemeinde Glarus 2006.jpg|thumb|thumb|Plenarna skupština u [[Glarus]]u]] Najvažniji gradovi Švajcarske su [[Bern]], [[Zürich]], [[Basel]], [[Luzern]], [[Ženeva]] i drugi. Ekonomsko i saobraćajno središte Švajcarske je Zürich, dok je Bern administrativno središte. Značajne uloge imaju i Basel i Ženeva. Bazel je sedište mnogih [[Biotehnologija|biotehnoloških]] i [[Hemija|hemijskih]] institucija, dok se u Ženevi nalazi [[Kancelarija Ujedinjenih nacija u Ženevi|sedište Ujedinjenih nacija za Evropu]]. Svaki grad i svaka opština ima svog [[gradonačelnik]]a (opštine većinom jednog predstavnika iz Parlamenta kantona), gradske institucije i lokalnu [[Policija|policiju]]. Švajcarska danas broji 3032 opštine i svaka od njih ima svoje opštinsko ili gradsko veće, (ponekad umesto veća, narod se okuplja na plenarnoj skupštini) i svoju izvršnu vlast sa gradskom vladom i gradonačelnikom na čelu (u pojedinim kantonima predsednikom opštine). Kontrola kantona nad opštinama i gradovima ograničena je na nadgledanje da li su opštinske odluke u skladu sa važećim propisima i, sa druge strane, na odobravanje predračuna (ponekad budžeta) gradskih vlada. U nadležnosti opštine je ubiranje poreza, upravljanje javnim komunalnim preduzećima, osnovno obrazovanje, upravljanje dobrima građana, lokalna policija, kao i pomoć siromašnima i bolesnima. U Švajcarskoj su prava opštine ograničena samo zakonom. [[Opština]] je ta koja prva odlučuje (npr. u sudskom postupku ona je prvostepeni organ), a [[kanton]] interveniše tek u slučaju žalbe. === Spoljna politika === Švajcarska se smatra spoljnopolitički neutralnom, tj. praktikuje politiku nemešanja u sukobe između država, i ne meša se u unutrašnje stvari drugih zemalja. Neutralnost Švajcarske je bila priznata na [[Bečki kongres|Bečkom kongresu]] [[1815]]. godine. Ova neutralnost je i danas međunarodno priznata<ref>cite news | url=http://www.swissinfo.org/ger/aussenpolitik/detail/Neutralitaet_ein_Grundprinzip.html?siteSect=1525&sid=7665128&cKey=1180012424000&ty=st {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080126110850/http://www.swissinfo.org/ger/aussenpolitik/detail/Neutralitaet_ein_Grundprinzip.html?siteSect=1525&sid=7665128&cKey=1180012424000&ty=st |date=2008-01-26 }} | title=Neutralnost Švajcarske | publisher=swissinfo.org | date=</ref>. Švajcarska je članica u mnogim međunarodnim organizacijama. Kao jedna od poslednjih država, Švajcarska je postala [[2002]]. članica [[Organizacija ujedinjenih nacija|UN]], ali je istovremeno i jedina država u kojoj se narod izjašavao za pristup UN. Osim toga, Švajcarska je aktivna u [[Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju|Organizaciji za evropsku bezbednost i saradnju]], [[Savet Evrope|Saveti Evrope]] i [[Evropska asocijacija za slobodnu trgovinu|EFTI]]. Švajcarska učestvuje u programu [[NATO]] [[Partnerstvo za mir|Partnerstva za mir]] i potpisala je [[Protokol iz Kjota]]. U ispitivanju Švajcarska sarađuje sa nekim evropskim organizacijama. Osnivač je [[CERN]]-a, koji ima svoje sedište u [[Ženeva|Ženevi]]. Švajcarska nije članica [[Evropska unija|Evropske unije]], niti je članica [[Evropski ekonomski prostor|Evropskog ekonomskog prostora]], ali ima važne bilateralne sporazume sa Evropskom unijom<ref>cite news | url=http://www.swissinfo.org/eng/politics/foreign_affairs/Switzerland_and_the_EU_edge_closer.html?siteSect=1521&sid=7801226&cKey=1180615265000&ty=st {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080126110824/http://www.swissinfo.org/eng/politics/foreign_affairs/Switzerland_and_the_EU_edge_closer.html?siteSect=1521&sid=7801226&cKey=1180615265000&ty=st |date=2008-01-26 }} | title=Švajcarska-EU: Teško je se približiti | publisher=swissinfo.org | date=</ref><ref>cite news | url=http://www.swissinfo.org/eng/swissinfo.html?siteSect=2605&sid=5247198&cKey=1181047971000&ty=st {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080126110844/http://www.swissinfo.org/eng/swissinfo.html?siteSect=2605&sid=5247198&cKey=1181047971000&ty=st |date=2008-01-26 }} | title=Sporazume između Švajcarske i EU | publisher=swissinfo.org | date=</ref>. Pristupanje Švajcarske u [[NATO]] bio bi prekid neutralnosti Švajcarske. :''Vidi još: [[Ministarstvo inostranih poslova Švajcarske]] == Saobraćaj == [[Datoteka:Autobahnnetz schweiz.png|thumb|thumb|Mreža autoputeva Švajcarske]] Švajcarska je veoma važna tranzitna država za ljude i robu koji putuju ka unutrašnjosti [[Evropska unija|Evropske unije]]. Zbog svog [[Geografija Švajcarske|geografskog položaja]], Švajcarska ima veliki značaj u međunarodnom saobraćaju sa posebno dobro razvijenom saobraćajnom infrastrukturom. Ukupna dužina železničke mreže u Švajcarskoj je 5.035&nbsp;km<ref>cite news | url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/verkehr_und_nachrichtenwesen/uebersicht/blank/wichtigste_kennzahlen.html | title=Popis dužine železnice u Švajcarskoj | publisher=Savezna služba za statistiku Švajcarske | date=</ref>, što je jedna od najgušćih [[železnica|železničkih]] mreža na svetu, a ukupna dužina puteva je 71.011&nbsp;km od čega je 1.638&nbsp;km [[autoput]]eva<ref>cite news | url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/verkehr_und_nachrichtenwesen/uebersicht/blank/wichtigste_kennzahlen.html | title=Popis dužine autoputa u Švajcarskoj | publisher=Savezna služba za statistiku Švajcarske | date=</ref>. Već danas, mreža [[autoput]]eva Švajcarske je jedna od najrazvijenijih na svetu. Većina stanovnika živi manje od 10&nbsp;km od najbližeg izlaza na autoput. Najznačajnija saobraćajnica Švajcarske je drumsko-železnički put koji spaja severnu Švajcarsku sa [[Italija|Italijom]] ([[A2 (Švajcarska)|Autoput A2]], [[Bazel]] - [[Lucern]] - [[Belincona]] - [[Lugano]] - [[Italija]]; kao i [[A1 (Švajcarska)|Autoput A1]], [[Ženeva]] - [[Lausanne]] - [[Bern]] - [[Zürich]] - [[St. Gallen]] - [[Austrija]]), koji spaja zapadnu Švajcarsku i [[Francuska|Francusku]], sa istokom [[Evropa|Evrope]] (Austrija). Kroz Švajcarsku teče reka [[Rajna]], važan vodeni put koji povezuje Švajcarsku sa [[Atlantski okean|Atlantskim okeanom]]. Jedina međunarodna luka Švajcarske se nalazi u [[Bazel]]u na Rajni. Aerodromi za međunarodni putnički saobraćaj u Švajcarskoj su u [[Zürich]]u, [[Basel]]u i [[Ženeva|Ženevi]]. Sa više od 20 miliona putnika godišnje<ref>cite news | url=http://www.zurich-airport.com/ZRH/?ID_site=1&le=2&d=cnt/AFLY/EN/inf__reiseinformationen.asp&sp=en&u=1&t=Travel%20Information&ID_level1=1&ID_level2=7&a2=7 | title=Broj putnika na aerodromu Zürich | publisher=Aerodrom Zürich | date=</ref>, [[Aerodrom Zürich]] je postao glavna saobraćajna kapija Švajcarske. Mnoge avionske kompanije lete za [[Zürich]], kao npr. [[Amerikan erlajns]], [[Lufthanza]] ili [[Iberija erlajns|Iberija]]. Ostali međunarodni aerodromi Švajcarske su [[Evroaerodrom Bazel—Miluz—Frajburg|Aerodrom Bazel]] i [[Aerodrom Ženeva]]. == Ekonomija == [[Datoteka:Exportation importation suisse.png|thumb|thumb|Iznos izvoza (plavo) i uvoza (crveno) Švajcarske u periodu od 1990. do 2005. godine (u milionima švajcarskih franaka).]] Švajcarska je stabilna, razvijena, moderna tržišna zemlja, sa niskom stopom nezaposlenosti (Ø: 2,5 %<ref>cite news | url=http://www.blick.ch/news/schweiz/mehr-arbeitslose-in-der-schweiz-102406 | title=Mehr Arbeitslose in der Schweiz | publisher=blick.ch | date=10. oktobar 2008</ref>), visoko obučenom radnom snagom i sa [[bruto domaći proizvod|bruto domaćim proizvodom]] po glavi stanovnika većim od najrazvijenih evropskih zemalja.<ref>Data refer to the year 2007. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=5&sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=NGDPDPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database-April 2008], [[Međunarodni monetarni fond]]</ref>. Švajcarska je poslednjih godina svoju ekonomsku praksu prilagodila onoj u [[Evropska unija|EU]] kako bi uvećala svoju konkurentnost. Iako Švajcarci ne teže ka članstvu u EU u bliskoj budućnosti, [[Bern]] i [[Brisel]] su [[1999]]. potpisali sporazum o daljoj liberalizaciji trgovinskih veza. Švajcarska je ostala raj za investitore, jer je zadržala mogućnost bankarske diskrecije i dugoročnu eksternu vrednost [[švajcarski franak|franka]]. Najvažnija privredna grana Švajcarske su usluge. U [[tercijarni sektor|tercijarnom sektoru]] radi najveći broj zaposlenih (73%). Glavni sektori su trgovina, zdravstvo i obrazovanje, kao i bankarski i sektor osiguranja. Takođe je zastupljena industrija [[čelik]]a, [[metal]]a, [[aluminijum]]a, mašinska industrija, industrija preciznih instrumenata (npr. [[časovnik]]a), elektrotehnika, hemijska, farmaceutska i tekstilna industrija, industrija kože, prehrambena, keramička, industrija građevinskog materijala, [[banka]]rstvo (zbog neutralnosti u [[rat]]ovima). Zemljište nije naročito pogodno za razvitak poljoprivrede, mada ostaje važan faktor u Švajcarskoj. Razvijeno je [[stočarstvo]], a naročito se uzgajaju krave za mužu, dok ova grana privrede i dalje u velikoj meri odoleva modernizaciji i zadržava tradicionalne elemente. Takođe je razvijen i [[zimski turizam]], sa nekim od najpoznatijih skijaških centara lociranim u švajcarskim [[Alpi]]ma. Bruto nacionalni dohodak Švajcarske je [[2006]]. godine iznosio je oko 486,2 milijarde franaka, što je oko 64.500 franaka, odnosno 53.000 američkih dolara po glavi stanovnika<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/04.html Bundesamt für Statistik]</ref>, čime se ona ubraja u najbogatije zemlje sveta<ref>cite news | url=http://www.evd.admin.ch/index.html?lang=en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101101195816/http://www.evd.admin.ch/index.html?lang=en |date=2010-11-01 }} | title=Bruto nacionalni dohodak Švajcarske 2004. | publisher=Ministarstvo ekonomije Švajcarske | date=</ref><ref>Podaci se odnose na 2006 godinu. [http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf Total GDP 2006] & [http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/POP.pdf Population 2006], World Development Indicators database, [[Svetska banka]], April 11 2008</ref>. [[Inflacija]] je prema izvorima iz 2007. godine iznosila 0,4%<ref name="Bfai" />. === Ekonomski podaci === Glavni ekonomski podaci bruto domaćeg proizvoda, inflacije, broja nezaposlenosti i spoljnotrgovinskog razvoja zadnjih godina: {| class="prettytable" width=560 |-bgcolor=dddddd ! align=center colspan=11 | Promena [[Bruto domaći proizvod|bruto domaćeg proizvoda]] (BDP), realno |---- |-bgcolor=f0f0f0 ! align=center colspan=11 | u % u odnosu na prethodnu godinu |---- |-bgcolor=d7d7d7 |bgcolor="#d3d3d3" | Godina |align="right" |1998 |align="right" |1999 |align="right" |2000 |align="right" |2001 |align="right" |2002 |align="right" |2003 |align="right" |2004 |align="right" |2005 |align="right" |2006 |align="right" |2007 |---- | bgcolor="#d3d3d3" | Promena <br />u % o. p. godine | align="right" | 2,8 | align="right" | 1,3 | align="right" | 3,6 | align="right" | 1,0 | align="right" | 0,3 | align="right" |− 0,2 | align="right" | 2,3 | align="right" | 1,9 | align="right" | 2,7 | align="right" |≈ 1,7 |---- | bgcolor="#eeeeee" colspan=9 |<small>Izvor: bfai <ref name="Bfai">Entwicklung des BIP der Schweiz [http://www.bfai.de/DE/Navigation/home/home.html bfai, 2006, siehe: Wirtschaftsdaten kompakt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208133150/http://www.bfai.de/DE/Navigation/home/home.html |date=2008-12-08 }}</ref> ! bgcolor="#eaeaea" colspan=2 |≈ = procena </small> |} {| class="prettytable" width=560 |-bgcolor=dddddd ! align=center colspan=8 | Razvoj BDP-a (nominalno) |---- |-bgcolor=dddddd ! bgcolor="#f0f0f0" align=center colspan=4 width=280 | približno (u milijardi US$) ! bgcolor="#f0f0f0" align=center colspan=4 width=280 | po stanovniku (u hiljadima US$) |---- |-bgcolor=dddddd | bgcolor="#d7d7d7" |Godina |align="right" | 2003 |align="right" | 2004 |align="right" | 2005 | bgcolor="#d7d7d7" | Godina |align="right" bgcolor="#dddddd" |2003 |align="right" bgcolor="#dddddd" |2004 |align="right" bgcolor="#dddddd" |2005 |---- | bgcolor="#d7d7d7" | BDP u milijardi US$ |align="right" |323 |align="right" |359 |align="right" |367 | bgcolor="#d7d7d7" | BDP po glavi stanovnika.<br />(u hiljadima US$) |align="right" |44,0 |align="right" |48,5 |align="right" |49,5 |---- | bgcolor="#eeeeee" colspan=10 |<small>Izvor: bfai <ref name="Bfai" /> </small> |} {| class="prettytable" width=560 |-bgcolor=dddddd ! align=center colspan=5 width=276| Razvoj inflacije ! bgcolor="#dddddd" align=center colspan=5 width=284| Razvoj nezaposlenosti |---- |-bgcolor=f0f0f0 ! align=center colspan=5 | u % u odnosu na prethodnu godinu ! bgcolor="#f0f0f0" align=center colspan=5 | u % u odnosu na prethodnu godinu |---- |-bgcolor=dddddd | bgcolor="#d7d7d7" |Godina |align="right" |2004 |align="right" |2005 |align="right" |2006 |align="right" |2007 | bgcolor="#d7d7d7" | Godina |align="right" bgcolor="#dddddd" |2005 |align="right" bgcolor="#dddddd" |2006 |align="right" bgcolor="#dddddd" |2007 |align="right" bgcolor="#dddddd" |2008 |---- | bgcolor="#d7d7d7" | Inflacija |align="right" | 0,8 |align="right" | 1,2 |align="right" | 1,1 |align="right" |≈ 0,4 | bgcolor="#d7d7d7" | Nezaposlenost |align="right" | 3,7 |align="right" | 3,3 |align="right" | 2,8 |align="right" |≈ 2,5 |---- | bgcolor="#eeeeee" colspan=8 |<small>Izvor: bfai <ref name="Bfai" /> ! bgcolor="#eaeaea" colspan=2 |≈ = procena </small> |} {| class="prettytable" width=560 |-bgcolor=dddddd ! align=center colspan=4 | Glavni partneri (2005) |---- |-bgcolor=f0f0f0 ! align=center colspan=2 width=280| u izvozu (u %) ! bgcolor="#f0f0f0" align=center colspan=2 width=280 | u uvozu (u %) |---- | bgcolor="#e3e3e3" width=220| Nemačka | align="right" | 19,5 | bgcolor="#e3e3e3" width=220| Nemačka | bgcolor="#ffffff" align="right" | 31,6 |---- | bgcolor="#e3e3e3" | SAD | align="right" | 10,7 | bgcolor="#e3e3e3" | Italija | bgcolor="#ffffff" align="right" | 10,5 |---- | bgcolor="#e3e3e3"| Italija | align="right" | 9,1 | bgcolor="#e3e3e3" | Francuska | bgcolor="#ffffff" align="right" | 10,0 |---- | bgcolor="#e3e3e3"| Francuska | align="right" | 8,7 | bgcolor="#e3e3e3" | SAD | bgcolor="#ffffff" align="right" | 5,3 |---- | bgcolor="#e3e3e3"| Ujedinjeno Kraljevstvo | align="right" | 5,4 | bgcolor="#e3e3e3" | Holandija | bgcolor="#ffffff" align="right" | 4,8 |---- | bgcolor="#e3e3e3"| Japan | align="right" | 3,6 | bgcolor="#e3e3e3" | Austrija | bgcolor="#ffffff" align="right" | 4,6 |---- | bgcolor="#e3e3e3"| druge zemlje | align="right" | 43,0 | bgcolor="#e3e3e3" | druge zemlje | bgcolor="#ffffff" align="right" | 33,2 |---- | bgcolor="#e3e3e3"| sve zemlje Evropske unije zajedno | align="right" | 61,8 | bgcolor="#e3e3e3" | sve zemlje Evropske unije zajedno | bgcolor="#ffffff" align="right" | 80,4 |---- | bgcolor="#eeeeee" colspan=4 |<small>Izvor: bfai <ref name="Bfai" /> </small> |} === Infrastruktura i zaštita životne okoline === [[Datoteka:AKW Leibstadt1.jpg|thumb|thumb|[[Nuklearna elektrana Lajbštat]] se nalazi u kantonu [[Argau]]]] Švajcarska dobija [[Električna energija|električnu energiju]] uglavnom iz [[hidroelektrana]] (53%) i [[nuklearna elektrana|nuklearnih elektrana]] (42%), dok se ostatak dobija iz konvencionalnih izvora energije, što za rezultat daje malo [[Zagađivanje vazduha|zagađivanje atmosfere]] [[ugljen-dioksid]]im. Dana 18. maja 2003. odbijene su dve inicijative protiv nukearnih elektrana: ''Moratorijum plus'', čiji je cilj bila zabrana izgradnje novih nuklearnih elektrana (41,6 % za i 58,4 % protiv),<ref>cite web |url=http://www.admin.ch/ch/d/pore/va/20030518/det502.html |title=Vote No. 502 – Summary |date=18. 05. 2003.|language=German</ref> i ''Električna energija bez nuklearki'' (33,7 % za i 66,3 % protiv).<ref>cite web |url=http://www.admin.ch/ch/d/pore/va/20030518/det501.html |title=Vote No. 501 – Summary |date=18. 05. 2003.|language=German</ref> Prethodni desetogodišnji moratorijum na izgradnju novih nuklearnih elektrana je bio rezultat građanske inicijative izglasane [[1990]]. sa 54,5 %za i 45,5 % protiv. Planira se nova nuklearna elektrana u kantonu Bern. Švajcarski savezni biro za energiju u okviru Saveznog ministarstva za prirodu, saobraćaj, energiju i komunikacije.<ref>cite web |url=http://www.bfe.admin.ch/forschungnetze/01223/index.html?lang=en |title=Federal government energy research|date=16. 01. 2008.</ref> Švajcarska privatno-javna putna mreža se finansira iz [[putarina]] i poreza na vozila. Švajcarski sistem autoputeva zahteva kupovinu [[vinjeta]] koje koštaju 40 švajcarskih franaka za jednu kalendarsku godinu da bi se koristili autoputevi, što važi i za putnička i teretna vozila. Švajcarska mreža autoputeva je 2000. godine bila dugačka 1,638&nbsp;km i uzimajući obzir površinu Švajcarske od 41,290&nbsp;km², je takođe jedna od najgušćih putnih mreža na svetu. [[Aerodrom Zürich]] je najveći švajcarski međunarodni terminal, koji je 2007. uslužio 20,7 miliona putnika. Drugi najveći aerodrom je [[aerodrom Ženeva]] sa 10,8 miliona putnika, a treći [[Evroaerodrom Bazel—Miluz—Frajburg|aerodrom Bazel-Miluz-Frajburg]] sa 4,3 miliona putnika. Ova ova aerdoroma Švajcarska deli sa Francuskom. Švajcarska je izuzetno aktivna u pogledu propisa o [[recikliranje|reciklaži]] i odlaganju đubreta, i jedna od vodećih država u svetu sa oko 66% do 96% različitih materijala koji su reciklirani.<ref>{{Cite web |title=Swiss Recycling<!-- Bot generated title --> |url=http://www.swissrecycling.ch/deutsch/wregel.htm |access-date=2010-10-23 |archive-date=2010-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423183826/http://swissrecycling.ch/deutsch/wregel.htm |dead-url=yes }}</ref> == Demografija == [[Datoteka:Switzerland demography 1970-2005.png|thumb|450px|thumb|Stanovništvo Švajcarske u hiljadama 1970-2005. godine]] Prema podacima iz avgusta [[2008]]. godine, Švajcarska ima 7.610.248 stanovnika, od čega 21,3% čine stranci<ref name="Bevölkerung" />. Najveći gradovi Švajcarske prema podacima Savezne službe za statistiku Švajcarske [[2006]]. godine su: {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #7f7f7f; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- | style="background:#F5F5DC;" align="center" | <small>Grad</small> | style="background:#F5F5DC;" align="center" | <small>Broj stanovnika<br />(prema podacima iz 2006.)</small> | style="background:#F5F5DC;" align="center" | <small>Kanton</small> |- | [[Zürich]] | 350.125 | [[Zürich (kanton)|Kanton Zürich]]) |- | [[Ženeva]] | 178.603 | [[Geneva (kanton)|Kanton Ženeva]] |- | [[Basel]] | 163.081 | [[[[Basel-Stadt|Kanton Bazel-grad]] |- | [[Bern]] | 122.422 | [[Bern (kanton)|Kanton Bern]] |- | [[Lausanne]] | 118.049 | [[Vaud|Kanton Vaud]] |- | [[Winterthur]] | 94.709 | [[Zürich (kanton)|Kanton Zürich]]) |- | [[St. Gallen]] | 70.375 | [[St. Gallen (kanton)|Kanton St. Gallen]] |- | [[Luzern]] | 57.890 | [[Luzern (kanton)|Luzern]] |- | [[Lugano]] | 49.719 | [[Ticino|Kanton Ticino]] |} Kanton sa najvećim brojem stanovnika je kanton Zürich sa 1 300 545 stanovnika (2007). U Švajcarskoj živi (prema podacima Savezne službe za statistiku Švajcarske za avgust [[2008]]) 1.618.847 stranih državljana<ref name="Bevölkerung" />, ili 21,3% stanovništva Švajcarske, u koje spadaju [[izbeglica|izbeglice]], [[gastarbajter]]i i njihove porodice. Sa prostora Srbije živi prema podacima [[2008]]. godine 186.000 građana, 270.000 iz [[Italija|Italije]], 192.000 iz [[Portugal]]a, 224.000 iz [[Nemačka|Nemačke]] i oko 79.000 iz [[Turska|Turske]]. Ostali po brojnosti značajni inostrani državljani su [[Albanci]], [[Bošnjaci]], [[Francuzi]], [[Hrvati]] i [[Španci]]. U Tičinu živi [[Italijani|italijanska]] manjina, a u drugim kantonima žive državljani preko 150 različitih država. Sve više stranaca dolaze da živi u Švajcarskoj. Dok je [[2005]]. 1.655.300 stranaca živelo u Švajcarskoj, godine [[2006]]. bilo ih je 1.656.721<ref>cite news | url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/22/publ/ausl/presentation.html | title=Popis stranaca u Švajcarskoj 2006 | publisher=Savezna služba za statistiku Švajcarske | date=</ref>. Sve više stranaca koji žive u Švajcarskoj žele da budu vlasnici i švajcarskih pasoša. Dok je u [[2004]]. godini 35.700 stranaca dobilo švajcarski pasoš, godine [[2005]]. taj broj je iznosio 38.400<ref>cite news | url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/02/blank/key/erwerb_des_schweizer.html | title=Broj stranaca (u hiljadama) koji su dobili švajcarski pasoš | publisher=Savezna služba za statistiku Švajcarske | date=</ref>. Jedan od kriterijumaa za dobijanje švajcarskog pasoša je da osoba legalno živi više od 12 godina u Švajcarskoj. Osoba mora takođe dobro govoriti jedan od službenih jezika Švajcarske<ref>[http://www.bbc.co.uk/serbian/news/2008/06/080601_swiss_votes.shtml Švajcarci odbacili strožiji zakon]</ref>. S prihodima od 38.000 evra po glavi stanovnika<ref>cite news | url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/03/04.html | title=Zarade i BDP po glavi stanovnika | publisher=Savezna služba za statistiku Švajcarske | date=</ref>, Švajcarska je društvo više klase. Širokogrud sistem [[socijalno osiguranje|socijalnog osiguranja]] omogućava dobro razvijeno zdravstvo, nadoknade za nezaposlenost i ostale socijalne prednosti. === Jezik === [[file:Map Languages CH.png|thumb|thumb|200px|Jezici Švajcarske legend|#fe9625| [[Nemački jezik|nemački]] (63,7%) legend|#52b041| [[Francuski jezik|francuski]] (20,4%) legend|#6a51a3| [[Italijanski jezik|italijanski]] (6,5%) legend|#91238d| [[Romanš|retoromanski]] (0,5%) ]] U članu 4 [[Ustav Švajcarske|ustava Švajcarske]] od [[1999]]. stoji: „''Službeni jezici Švajcarske su nemački, francuski, italijanski i retoromanski''“. U članu 70¹ piše takođe: „''Službeni jezici Švajcarske Konfederacije su nemački, francuski i italijanski. U komunikaciji sa ljudima retoromanskog porekla, romanš je takođe službeni jezik Švajcarske Konfederacije''“. Ustav Švajcarske ne potvrđuje mesta u kojem se govori ovim jezicima. U članu 70² piše da je nadležnost kantona da sami izaberu svoje službene jezike, ali moraju da poštuju jezičke manjine i istorijski sastav te regije. Stranci nemaju pravo da sarađuju sa vladom kantona ili opštine na nekom jeziku koji nije potvrđen u ustavu (npr. [[Srpski jezik|srpski]], [[Španski jezik|španski]]). Ukupno 63,7% populacije Švajcarske govori [[Nemački jezik|nemačkim jezikom]]. Slede [[Francuski jezik|francuski]] sa 20,4%, [[Italijanski jezik|italijanski]] (6,5%) i [[romanš]] (0,5%), koji se najviše govori u kantonu [[Kanton Graubinden|Graubindenu]]. Zbog mnogih [[gastarbajter]]a koji žive i rade u Švajcarskoj, oko 9% stanovništva govori neki drugi jezik pored službenih jezika. Od ovih drugih jezika, [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski jezici]] su sa 1,5%, najkorišćeniji. === Religije === [[Datoteka:Religion map of Switzerland in 1800 - de.jpg|thumb|thumb|250px|Raspodela veroispovesti u Švajcarskoj oko [[1800.]] legend|#fe9625| [[protestantizam|protestanti]] legend|#52b041| [[Katoličanstvo|katolici]] ]] [[Katoličanstvo]] je bila glavna religija u Švajcarskoj do [[17. vek]]a, kad je [[reformacija]] drastično promenila stanje. [[Ulrich Zwingli|Ulrih Cvingli]] je imao veliku ulogu u reformaciji u Švajcarskoj. On je bio bivši reformator [[Zürich]]a. Od reformacije Züricha i [[Ženeva|Ženeve]], u Švajcarskoj postoji protestantska crkva, koja postoji i dan danas. Stanovništvo kantona Züricha, Berna, Bazela, Šafhauzena, Ženeve, Voa i Apencel Auserodena je početkom [[19. vek]]a bilo praktično protestantsko, dok su stanovnici kantona Friburga, Vale, Jure, Soloturna, Lucerna, Oba i Nidvaldena, Urija, Švica, Cuga, Apencela, Inerodena i Tičina bili katolici. Veroispovesno izmešani bili su kantoni Glarus, Argau, St. Gallen i Graubinden. Podela veroispovesti je bila rezultat upotrebe principa teritorije pri odabiru veroispovesti posle rata između katolika i protestanata u [[16. vek]]u. Švajcarska nema zvaničnu državnu religiju, iako većina kantona (osim Ženeva i Nešatela) priznaju zvanične religije, u svim slučajevima ili [[Rimokatolička crkva|Katoličku crkvu]] ili [[Švajcarska reformisana crkva|Švajcarsku reformisanu crkvu]]. Ove crkve, a u nekim kantonima i zajednice [[Starokatolička crkva|Starokatoličke crkve]] i [[Jevreji|Jevreja]] se finansiraju zvaničnim oporezivanjem svojih vernika.<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/35487.htm state.gov - Switzerland]</ref> [[Ustav Švajcarske|Švajcarski Ustav]] jamči slobodu veroispovesti tako da se niko ne sme diskriminisati na verskoj osnovi. Hrišćanstvo je dominantna religija u Švajcarskoj, a 41,8 % populacije je katoličke veroispovesti, a 35,3 posto stanovništva pripada raznim protenstanskim crkvama. Imigracija je donela [[islam]] (4,3 %, uglavnom [[Albanci]] sa [[Kosovo i Metohija|Kosova]]) i [[pravoslavlje]] (1,8 %) kao značajne manjinske religije.<ref name="BFS"/> Anketa Eurobarometra iz 2005. je pokazala da su 48 % stanovnika vernici, 39 % stanovništva je pokazalo verovanje u neku „duhovnu ili životnu silu“, 9% su bili [[ateizam|ateisti]], a 4 % [[Agnosticizam|agnostici]].<ref name=EUROBAROMETER>citeweb|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf|title=Eurobarometer on Social Values, Science and technology 2005 - page 11|accessdate=05. 05. 2007.</ref> == Kultura == [[Datoteka:Vals06.JPG|thumb|250px|thumb|Svirači [[alpski rog|alpskih rogova]] u [[Vals]]u]] Kultura Švajcarske je bila pod uticajem svojih susednih država, ali tokom godina se stvorila samostalna kultura, uz neke regionalne razlike. Osobito francusko govorno područje ([[Frankošvajcarci|Romandija]]) ima tendenciju da se orijnetiše ka francuskoj kulturi i da najviše bude [[Evropska unija|proevropsko]]. Generalno, Švajcarci su poznati po svojoj dugoj tradiciji [[humanitarizam|humanitarizma]] u Švajcarskoj. Švajcarska je rodno mesto [[Crveni krst|Crvenog krsta]] i sedište [[Veće Ujedinjenih nacija za ljudska prava]]. Deo Švajcarske u kom se govori nemački jezik ima jaku tendenciju prema nemačkoj kulturi, iako se Švajcarci ne indentifikuju strogo kao Nemci, zbog razlika između dijalekata nemačkog koji se govori u Švajcarskoj i Nemačkoj. Italijansko govorno područje se više orijentiše prema italijanskoj kulturi. Jedino ostaje retormoanska kultura koja pokušava da očuva svoju lingvističku i kulturnu tradiciju. Švajcarski predstavnik na izboru za [[Pesma Evrovizije 1989.|Pesmu Evrovizije 1989.]] bila je pesma [[romanš]] jeziku. Mnoge planinske oblasti zimi imaju snažnu, energetičnu kulturu skijaških gradova, dok leti žive mirnije, kao rekrecioni centri. U nekim oblastima u sezoni dominira turizam, dok u proleće i jesen ima manje stranih posetilaca, a više Švajcaraca. Tradicionalna kultura farmera i stočara takođe preovlađuje u mnogim oblastima i ova veza sa zemljom i poljoprivredom je snažni „lepak“ koji povezuje sve Švajcarce. Iako najveći broj farmi sada ne proizvodi hranu za sebe, male farme su prisutne svuda izvan gradova, a Švajcarci iz gradova često, pored gajenja sobnog cveća, održavaju bašte ili drže saksije sa [[Zdravac|zdravcima]] na prozorima. === Nauka, tehnologija i obrazovanje === Tehnički univerzitet [[ETH Zürich]], gde su studirali [[Albert Einstein|Albert]] i [[Mileva Marić|Mileva Marić-Ajnštajn]]. Obrazovanje u Švajcarskoj je vrlo raznoliko, jer ustav Švajcarske garantuje kantonima da sami određuju školski sistem. Postoje i javne i privatne škole, među kojima se nalaze i mnoge međunarodne privatne škole. Minimalna starost za osnovnu školu je šest godina i tako je u svakom kantonu. Obično deca mogu da izaberu svoje škole, koji jezik žele da nauče (francuski, nemački ili italijanski). Osnovna škola traje do četiri ili pet godina, u zavisnosti od izabrane škole. Na kraju osnovne škole ili na početku srednje škole učenici se selektuju prema svojim sposobnostima u nekoliko (obično tri) klasa. Najdarovitiji učenici pohađaju napredne škole, da bi pripremili za dalje studije ili maturu, dok ostali đaci dobijaju profesionalno obrazovanje koje je prilagođeno njihovim sposobnostima. U Švajcarskoj postoji 12 [[univerzitet]]a, od kojih se deset održavaju na kantonalnom nivu i obično nude niz netehničkih predmeta. Prvi univerzitet u Švajcarskoj osnovan je [[1460]]. godine. u [[Bazel]]u (sa medicinskim fakultetom) i ima dugu tradiciju hemijskih i medicinskih istraživanja u Švajcarskoj. Najveći univerzitet u Švajcarskoj je [[Univerzitet u Zürichu]], sa gotovo 25.000 studenata. Dva instituta univerziteta koja savezna vlada Švajcarske sponzorira su: [[ETH Zürich]] (osnovan 1855) i [[EPFL]] u [[Lausanne|Lausanni]] (osnovan 1969). Obe škole uživaju veliko međunarodno priznanje<ref>{{Cite web |title=Shanghai Ranking 2008 Top 100 world universities in Natural Sciences and Mathematics |url=http://ed.sjtu.edu.cn/ARWU-FIELD2008/SCI2008.htm |access-date=2010-10-23 |archivedate=2016-01-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112131659/http://ed.sjtu.edu.cn/ARWU-FIELD2008/SCI2008.htm |deadurl=yes }}</ref>. Mnoge [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] otišle su u ruke švajcarskih naučnika, poput [[Albert Ajnštajn|Alberta Ajnštajna]] u području fizike. [[Vladimir Prelog]], [[Heinrich Rohrer|Hajnrih Rorer]], [[Rihard Ernst]], [[Edmond Fišer]], [[Rolf Cinkernagel]] i [[Kurt Vitrih]] su dobili Nobelove nagrade u prirodnim naukama. Ukupno 113 dobitnika Nobelove nagrade imaju neke veze sa Švajcarskom<ref>Nobel prizes in non-science categories included.</ref>. Takođe 9 puta su međunarodne organizacije, koji imaju svoje sedište u Švajcarskoj dobile [[Nobelova nagrada za mir|Nobelovu nagradu za mir]]<ref name="urlMueller Science - Spezialitaeten: Schweizer Nobelpreisträger">cite web |url=http://www.muellerscience.com/SPEZIALITAETEN/Schweiz/SchweizerNobelpreistraeger.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413135746/http://www.muellerscience.com/SPEZIALITAETEN/Schweiz/SchweizerNobelpreistraeger.htm |date=2016-04-13 }} |title=Mueller Science - Spezialitaeten: Schweizer Nobelpreisträger |format= |work= |accessdate=31. 07. 2008.</ref>. Grad [[Ženeva]] je sedište [[CERN]]-a, najvećeg svetskog centra za istraživanje [[elementarna čestica|elementarnih čestica]]. === Gastronomija === [[Datoteka:Roesti.jpg|thumb|left|thumb|Resti]] [[Datoteka:Emmentaler.jpg|thumb|left|thumb|Ementaler]] {|align="right" cellpadding="10" style="background-color:#FFFFCC; width:45%; border: 1px solid #aaa; margin:5px; font-size: 92%;" |<center>'''<u><big>Švajcarska čokolada</big></u>'''</center><br /> [[Datoteka:Chocolate.jpg|130px]] [[Kakao]] je prvi put došao u Evropu s [[Ernan Kortes|Ernanom Kortesom]] 1528. godine. Čokolada je u nekoj meri prvi put bila bila proizvedena u Švajcarskoj u periodu između 16. i 17. veka, ali tek početkom 18. veka počele su se graditi fabrike. Pioniri poput [[Fransoa-Luj Kaje|Fransoa-Luja Kajea]] ili [[Anri Nesle|Anrija Neslea]] uveli su revoluciju u industriju čokolade u Švajcarskoj tokom 19. veka. Kaje je bio osnivač prve tamne čokolade, koja je za posle nekog vremena postala hit u svetu. Godine [[1875]]. Anri Nesle je stvorio prvu mlečnu čokoladu, koja je i do danas poznata u Švajcarskoj i jedan od njenih najvećih izvoznih artikala u inostranstvo. Industrija čokolade u Švajcarskoj je jako orijentisana na izvoz. Najbolji uzorak je mlečna čokolada [[Toblerone]], koja simbolizuje najpoznatiji vrh Švajcarske, [[Materhorn]]. Već danas su Švajcarci prvi po proizvodnji čokolade u svetu, a svaki Švajcarac pojede oko 11,6&nbsp;kg čokolade u godini. |} Švajcarska kuhinja je oblikovana uticajem [[Nemačka kuhinja|nemačke]], [[Francuska kuhinja|francuske]] i [[Italijanska kuhinja|italijanske]] kuhinje, uz neke originalne švajcarske recepte. Švajcarska je zemlja brdsko-planinske poljoprivrede i stoga se tradicionalna hrana zasniva na krompiru i siru. Vrste hrane koje se najčešće povezuju sa Švajcarskom su čokolade (vidi desno) i [[Švajcarski sir|sirevi]]. Švajcarska je postojbina oko 450 vrsta sireva Najpoznatije vrste su [[ementaler]], [[grijer]], [[vaherin]], [[tilsiter]] i [[apenceler]]. Sirevi su glavni sastojak nacionalnih jela [[Фонди (храна)|fondi]] i [[raklet]]. Drugi poznati švajcarski recepti su: [[resti]] (jelo od pečenog rendanog krompira), [[musli]] (mešavina žita, sušenog voća i oraha), [[servela]] (vrsta kuvanih kobasica), bazelski hleb i biskviti, [[španski vetar]] (meringe) i dr. Švajcarska važi kao postojbina [[apsint]]a. === Sport === [[Datoteka:Turnerundsennenschwinger.jpg|thumb|250px|thumb|Švingen]] Pretežno planinski predeli zemlje su izvršili presudan uticaj na izbor omiljenih sportova i rekreativnih aktivnosti. Tako je krajem [[19. vek|19.]] i početkom [[20. vek]]a, skijanje bilo jedan od omiljenih švajcarskih sportova. Razvojem turizma i izgradnjom skijaških centara odnos Švajcaraca prema zimskim sportovima se još više ukorenio. [[Skijanje]], [[nordijsko skijanje|skijaško trčanje]] i, u zadnje vreme, [[snoubording]] su neki od omiljenih švajcarskih zimskih sportova. Pod uticajem planina su i letnje slobodne aktivnosti i sportovi, kao npr. [[planinarenje]] i pešačenje. Tipične švajcarske atletske discipline su ''[[švingen]]'' (vrsta rvanja na piljevini) i ''[[hornusen]]'' (sportska disciplina slična [[kriket]]u i [[bejzbol]]u). Omiljeni timski sportovi su [[fudbal]], [[odbojka]], [[rukomet]] i [[florbal]] ([[Hokej na travi|hokej]] u dvorani). Popularan je i [[hokej na ledu]], čija je Švajcarska prva liga jedna od jačih u svetu. Mahom zbog svoje političke i vojne neutralnosti, mnoge međunarodne sportske organizacije imaju sedište u Švajcarskoj. Između ostalih to su: [[Međunarodni olimpijski komitet|MOK]], [[UEFA]], [[FIFA]] i [[Međunarodna košarkaška federacija|FIBA]]. Zajedno sa [[Finska|Finskom]] i [[Švedska|Švedskom]], Švajcarska je osnovala i Međunarodnu hokejašku federaciju. Krajem 20. i početkom 21. veka, švajcarski teniseri [[Rodžer Federer]] i [[Martina Hingis]] su osvajali brojne velike teniske turnire i postali jedni od najboljih tenisera svih vremena. Istovremeno, Švajcarac [[Stefan Lambijel]] jedan od najboljih svetskih [[umetničko klizanje|klizača]]. Gradić [[Sent Moric]] je dva puta bio domaćin [[Zimske olimpijske igre|Zimskih olimpijskih igara]] [[Zimske olimpijske igre 1928.|1928.]] i [[Zimska Olimpijada 1948|1948]]. Švajcarska je bila domaćin [[Svetsko prvenstvo u fudbalu 1954.|Svetskog prvenstva u fudbalu 1954.]], a zajedno sa [[Austrija|Austrijom]] bila je i domaćin [[Evropsko prvenstvo u fudbalu 2008.|Evropskog prvenstva u fudbalu 2008]]. == Povezano == * [[Savezni skup (Švajcarska)|Savezni skup]] * [[Registarske oznake u Švajcarskoj]] * [[Romandi]]ja * [[Saksonska Švajcarska]] * [[Švajcarska garda]] == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == * [http://www.ch.ch/ Službeni portal Švajcarske] * [http://www.myswitzerland.com/ Turistička organizacija Švajcarske] * [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index.html/ Savezna služba za statistiku Švajcarske] * [http://www.admin.ch/br/index.html?lang=de/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718141031/http://www.admin.ch/br/index.html?lang=de/ |date=2011-07-18 }}] * [http://www.admin.ch/index.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013110854/http://www.admin.ch/index.html |date=2010-10-13 }}] * [http://www.parlament.ch/homepage.htm/ Službena stranica švajcarskog parlamenta] * [http://www.bstger.ch/index.asp?idL=de/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124739/http://www.bstger.ch/index.asp?idL=de/ |date=2016-03-04 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124739/http://www.bstger.ch/index.asp?idL=de/ |date=2016-03-04 }} * [http://www.bger.ch/de/index.htm/ Savezni vrhovni sud] * [http://www.bundesverwaltungsgericht.ch/ Savezni administrativni sud] * [http://www.ambasadasrbije.ch/ Ambasada Srbije u Bernu] * [http://www.eda.admin.ch/eda/en/home/reps/eur/vsrb/embbel.html/ Švajcarska ambasada u Beogradu] * [http://www.snb.ch/ Nacionalna banka Švajcarske] * [http://www.dhs.ch/ Istorijski rečnik Švajcarske] * [http://www.srg-ssr.ch/1.0.html?&changeLang=set&L=4/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913023548/http://www.srg-ssr.ch/1.0.html?&changeLang=set&L=4/ |date=2011-09-13 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913023548/http://www.srg-ssr.ch/1.0.html?&changeLang=set&L=4/ |date=2011-09-13 }} * [http://www.swissinfo.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510101728/http://www.swissinfo.org/ |date=2018-05-10 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510101728/http://www.swissinfo.org/ |date=2018-05-10 }} {{Evropa}} [[Kategorija:Švicarska|*]] [[Kategorija:Države u Evropi]] jk7azk02bsgzz56wtkkvbtle1zr1kri 0 4897 42714312 42676595 2026-10-27T22:01:16Z Yousiphh 175637 42714312 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_Name=Mehmed III |image_portrait=Mehmed III.jpg |image_tugra=Tughra of Mehmed III.JPG |Military=Uspon Osmanskog Carstva |title=[[Popis sultana Osmanskog Carstva|Otomanski sultan]]|title2=[[Otomanski kalifat|Kalif]] |before=[[Murat III]] |after=[[Ahmed I]] |years=15. januar 1595 &ndash; 22. decembar 1603 |issue= [[Ahmed I]], [[Mustafa I]], [[Princ Mahmud]], [[Princ Jahja]] |spouse= [[Handan Valide Sultan]] }} '''Mehmed III''' ([[26. maj]] [[1566]] – [[22. decembar]] [[1603]]), turski sultan 1595–1603 Mehmedovo namesništvo poče [[1595]]. godine. Na samom početku su bila velika očekivanja od novog sultana koja se nisu ispunila. On je bio pod potpunim uticajem svoje majke. Bio je zao, opak i za sudbinu svoga Carstva kao takav potpuno nezainteresovan. Za njegove vladavine nije bilo, osim nekoliko revolta u vlastitim trupama, nikakvih vojnih sukoba. Prema [[evropa|evropskim]] državama održavao je i imao mirne odnose. Kratka vladavina samog sultana Mehmeda III završena je 1603. godine. Sultan Mehmed III je ubio devetnaestoricu svoje braće kako bi bio siguran da mu niko neće uzeti presto. == Dolazak na presto == Godine [[1595]]. umro mu je otac i on je došao na presto. Potom je pogubio devetnaestoricu svoje braće u strahu od zbacivanja s vlasti i to je bio kraj bratoubistva pri stupanju na presto u Osmanlijskom carstvu. == Početak ratovanja == U jesen 1595. godine poveo je vojsku sam novi sultan Muhamed III, da slomije Austriju i njene saveznike, erdeljskog i vlaškog kneza, ali ni on nije imao mnogo sreće. Rat se produžio i izazivao na sve strane nove pregovore, nove veze i nove akcije. == Radnja Papske kurije == Papska kurija živo je radila na tom, da izazove ustanke kod hrišćana na Balkanu, a u prvom redu kod Srba i Arnauta. Njih su smatrali kao najborbenije i kao najželjnije da se otresu turske vlasti. Ovog puta glavno središte papine akcije postao je Dubrovnik, kroz koji je prolazilo nekoliko njenih agenata i radnika i nekoliko problematičnih avanturista. Republika se, naravno, pravila da ne vidi stvari i čuvala je do kraja svoju vazalsku lojalnost. Pesnik Franjo Lukarević Burina postao je španski poverenik u Turskoj, a Antun Sasin, koji je u svojim Razbojima od Turaka opevao ovo ratovanje, sav je bio na strani hrišćana. Jedan od aktivnih agitatora beše fra Dominik Andrijašević, član hercegovačkih Andrijaševića iz Popova. On je već odavno hvatao veze sa ljudima iz Hercegovine i ugovarao ustanak. U tom su ga, po papinoj želji, pomagala mnoga ugledna crkvena lica, koja su i inače učestvovala u pokretu. Sam korčulanski biskup dolazio je u Budvu, da radi na ustanku. Jedine smetnje na koje su nailazili poticale su od Mlečana, koji su bili ljuti protivnici cele ove akcije i koji su zazirali od toga, da se Španci ne utvrde na istočnoj obali Jadrana. == Početak srpskih ustanaka == Među Srbima, naročito posle spaljivanja moštiju Sv. Save, pokret je naišao na velik odziv. Orahovički episkop Vasilije napustio je 1596. god. eparhiju i celo imanje i prešao je u Hrvatsku. Ohridski arhiepiskop Atanasije radio je među Albancima, a crnogorski episkop Heruvim u svojoj sredini. Središte akcije za Hercegovinu postao je od 1596. god. trebinjski manastir, u kom je sedeo mitropolit Visarion. Oni su se svi, sem Atanasija, izjašnjavali za Austriju, na koju je pao glavni teret rata, i čiji bi uspeh imao da donese njihovom oslobođenju. Kao glavni radnici u narodu za Austriju bili su uskoci, koji su se razmileli na celom području od Senja do Dubrovnika. Oni su jednim smelim prepadom 8. aprila 1596. god. bili čak preoteli tvrdi Klis, ali nisu mogli i da ga održe. U Austriji se pomišljalo jedno vreme da se krene i akcija u Bosni, gde je malteški vitez Dalmatinac Franjo Brtučević radio u njenu korist. Ali bečka vlada za takav podvig nije imala snage; ona je s velikim naporom jedva uspevala da kako-tako odoleva Turcima u Ugarskoj. Krajem 1596. god. počeli su, posle albanskih Kimariota, da se bune i naši ljudi. Prvi ustanak izbio je među Bjelopavlićima, a posle se proširio na Drobnjake, Nikšiće, Pivljane i Gačane. Na čelu ustanaka nalazio se nikšićki vojvoda Grdan. Dva srpska kaluđera upućena u Rim 1597. god. izlagala su na papskoj kuriji srpsku prošlost, sve od Nemanje, naglašavajući kako "naša zemlja velmi plače", što nema više ljudi od njegova roda. Oni su tražili od pape da uputi na Novi vojsku, koju bi pomogao vojvoda Grdan sa suha. Odatle, oni bi pošli na Onogošt, gde bi se skupili glavari od sve Crne Gore, Dukađina i ostalih zemalja. Za slučaj akcije moglo bi se računati na 100.000 dobrih boraca. Otkad su Turci odneli Sv. Savu "njima bog ne pomoga, ubijaju ih krstijani sa svake strane." Na kaluđere napadaju govoreći im: "Vi se bogu molite na naše zlo." Papa neka pošlje jednog čoveka kao gospodara Srbima, koji će biti dobar hrišćanin. Ta poruka pokazuje raspoloženja koja su u taj mah vladala među izvesnim srpskim duhovnim i svetovnim vođama. Ovoj akciji pridružio se čak i pećki patriarh Jovan, samo je njegov stav, razume se, bio sa više rezerve. Ohridski arhiepiskop Atanasije nalazio se u ovo vreme u Rimu, pošto je njegov pokret završio s malo uspeha. Ali ni srpski nije bio bolje sreće. Pobunjena hercegovačka plemena, Drobnjaci, Nikšići i Pivljani, počela su 1597. god. borbu, ali su kod Gacka bila potučena. Razbio ih je crnogorski sandžak Derviš-beg. Naši ljudi bili su nesavesno uvučeni u ovu stvar. Izazivani su pre nego što je ma kakva stvarnija akcija bila u izgledu. Austrija, u čije se ime mnogo obećavalo, nije bila u mogućnosti da pokret ponese ni do Budima, a kamo li do Bosne ili Srbije; papska kurija nije uopšte dolazila vojnički u obzir; a Španija je imala svojih briga. Razne avanturiste i dobronamerne ali nedorasle diplomatske šeprtlje obaveštavale su netačno i obojeno obadve strane. Jednima su obećavali više nego što se moglo ispuniti, a drugima su pretstavljali prilike zrelijim nego što su bile. Proturalo se mnogo lažnih izveštaja; bilo je "petljanja" na više strana. Iako je ljuto stradao, naš svet, ipak, nije bio izgubio svu veru; u svojoj naivnoj čestitosti mislio je da su poruke i obećanja mogli biti ipak stvarniji nego što su ispadali u stvarnosti. Jedina pouka posle svega bila je samo ta da su postali više obazrivi. Turci, zauzeti u Ugarskoj, Hrvatskoj i na Primorju, bili su voljni da u nekoliko popuste, bar za taj momenat. U našim oblastima nije ovom prilikom nastradao nijedan od istaknutijih vođa; jedino je u Velesu 1598. god. bio posečen arhiepiskop Valom. == Slabost hrišćanske lige == Rat između Španije i Francuske oslabio je, u velikoj meri, veru u hrišćansku pobedu većeg stila. Na papskoj kuriji, gde nisu bili zadovoljni zbog španskih pretenzija u Italiji, jenjavala je isto tako stara revnost. Uviđajući da ne mogu održati ono što je obećavano u njihovo ime odgovorni činioci u Rimu izbegavali su da se sastaju s našim ljudima, koji su im tražili objašnjenja ili pomoći, a na pismene poruke davali su odgovore pune samo lepih reči. I to ne samo prema običnim licima, nego i prema srpskim prvosveštenicima. == Rat protiv Erdelja == Banatski Srbi pridružili su se, u velikom broju, Žigmundu Batoriju, koji je od 1595. god. počeo sa Rumunima zajedno borbu protiv Turaka. On je i ranije pomagao Srbe, ali nedovoljno. Sad im je dao slobodu da se naseljavaju po erdeljskom zemljištu (1596. god. došlo je u njegovu državu na 10.000 srpskih duša), nagrađivao je njihove vođe i izlazio im i inače na susret. Među srpskim četovođama toga vremena ističe se naročito neki Deli-Marko, koji je, harajući, prelazio Dunav i dopirao duboko u unutrašnjost Turske, čak do doline Marice, dok na jednom takvom pohodu nije bio zarobljen. Oslobodivši se nekako iz ropstva prešao je u službu vlaškog vojvode Mihaila, koji je posle otstupanja Batorijeva s erdeljskog prestola, bio glavna ličnost na toj strani. Tim se mnogo zamerio, sa Srbima zajedno, mađarskim erdeljskim staležima, protiv kojih je Mihailo bio uperio svoju akciju. Posle Mihailove pogibije (1601. god.) Srbi su se pokorili austriskim vlastima, koje su zauzele Erdelj. Zajedno s Rumunima oni su pod vođstvom Deli Marka 1603. god. potpuno suzbili Mojsija Sekelja, koji se pomoću Turaka bio proglasio za kneza. Austriski režim u Erdelju bio je veoma surov i težak i nije čudo što je s njim zajedno pala velika mržnja i na Srbe, kao na njegove pomagače. U toliko više što Srbi u Erdelju nisu bili elemenat reda i što su, s hajducima, inače u zamućenoj zemlji napravili dosta zla. Tada se, među srpskim četnicima, spominje i Baba Novak, čija će se ličnost, u narodnoj pesmi i predanju, stopiti sa Starinom Novakom. Kad se Stevan Bočkaj 1604. god. proglasio za erdeljskog kneza imao je Srbe kao glavne protivnike. Iz osvete Srbi su iduće godine predali Turcima grad Lipovu. Da bi ih smirio Bočkaji im je uputio vrlo laskav poziv obećavajući im ravnopravnost, ali s njim nije imao nikakva većeg uspeha sem što mu je lipovska srpska posada opet povratila grad. == Ratovi na jugu == U južnim oblastima duhovi, isto tako, nisu mogli lako da se stišaju. Albanska plemena, a posebno Dukađinci, nisu ostavljala oružja. Sukobi s Turcima ponavljali su se neprestano, a 1603. god. izbio je ponovo pravi ustanak. Patriarh Jovan, šaljući 1602. god. neke rukopise na ostavu u Hilandar s bolom je pisao, kako u ta vremena "hrišćanin nigde ne beše miran", pa ni on sam. Mnogo zapisa tih vremena pominje stradanja i "umanjenje" hrišćana i rušenje i oštećenje i opustelost crkava. "Tada otac čedo za hleb prodavaše, i sin oca, i kum kuma, i brat brata. Ole beda! Tada beše rob po pet groša, a vo po 15 dukata, kilo žita pet groša, pinta vina po dukat." "Mnogi se danci stizahu na hrišćane", jadikuje drugi, "po četiri i po pet." Treći kazuje, da se cena konju pela do 300 dukata, da je ovan cenjen po pet, a tovar žita po šest dukata. "Tada se umnožila svaka nepravda među ljudima i beščašće roditeljima od njihove dece. I usahnu svaka ljubav blaga kod ljudi". Jedan je pisar prosto naricao od nevolje opšte i gladi, koja je tamanila ljude: "Oh beda, oh tuga, oh skrbi te godine od proklete dece agarenske na hrišćanski rod. Oh, oh, oh!" == Odmetništvo Dželali Hasan paše == U Bosni se za to vreme bio odmetnuo Dželali Hasan paša, zvani "pisar" ili "skrivan", zadajući dosta brige turskim vlastima. Uzeo je bio, u otsustvu begler-paše, svu vlast u svoje ruke, 1603. god. Austrijanci su pokušali izvesne pregovore s njim, a koliko su bili slabi vidi se najbolje po tom, što nisu mogli da ovu pometnju u Bosni iskoriste i da se dočepaju bar jednog dela te zemlje. == Spašavanje Dubrovnika == Za ovo vreme i Mlečani su izvršili jedan napad protiv Dubrovnika. Krajem januara 1603. poseli su oni dubrovačko ostrvo Lastovo, da bi tobože sprečili uskočke gusarske napadaje. Dubrovčani se u nevolji obratiše papi i hrišćanskim vladarima, ali im je glavna pomoć došla od Porte, koja se zauzela za Republiku Sv. Vlaha kao za svog vazala. == Promena srpskog držanja == Nesumnjiva je činjenica, da je krajem XVI i početkom XVII veka, pod uticajem hrišćanske zapadnjačke aktivnosti, srpski narod u Turskoj izmenio svoju politiku. Istina, još ne na celom području, ali ipak na više strana; i, što je najvažnije, u glavnom središtu srpskog duhovnog i političkog života, u Peći i njegovoj okolini, Makarijev pravac bio je napušten. Turci su bili iznenađeni srpskim držanjem i ogorčeni; u ogorčenosti su učinili i jedan postupak koji je bio čisto i neobično svetogrđe. Ako su dotle Srbi bili oruđe tuđe propagande i radili, u najboljim težnjama, i nehotice protiv sebe, njihova je dalja borba bila razumljiva reakcija na tursko držanje. Posle meteža od petnaest godina i teških stradanja oni su na kraju došli do uverenja, da su se i suviše izložili bez ikakve stvarne koristi, a izmenili su svoje držanje. Novi srpski patriarh vratiće se na staru liniju. Ali, mada u prvi mah besplodan, ovaj je pokret uneo u srpski život nova osećanja. Slobodarske težnje probudile su se u narodu i radile su od sad više pritajeno, ali stalno. Spaljivanje tela Sv. Save stvorilo je dublji jaz između Turaka i srpskog sveštenstva, koji se više nije dao premostiti. Tim momentima došle su i socialne nevolje. Istrošena dugim ratovanjima i naporima Turska je sasvim poremetila svoje finansije i morala je da iznalazi sve nove izvore za državne prihode. Trgovački neinventivna i bez pravog poleta, sa nerazvijenom trgovačkom flotom, ne zalažući se za što aktivniju produktivnost bogatih oblasti kojima je raspolagala, Turska je pribegavala najkomotnijem sredstvu pribavljanja prihoda tim, što je povišavala stare i udarala nove poreze. S toga vidimo, da zamire rudarska proizvodnja, da trgovina ne ulazi u smelija preduzeća, da seljak, ogoleo i nesiguran, u velikom broju napušta zemlju, pa ili prelazi preko granice, ili se sklanja u planinske, teže pristupačne, krajeve. Zemljoradnja ustupa pred stočarstvom i sve više ostaje zapustele i neobrađene zemlje. Da je to još više pojačalo hrišćansko nezadovoljstvo razume se samo po sebi; rajvetin i zulum postaju pojmovi koji dobijaju naročit izraz pogoršanog socialnog i pravnog stanja. == Iseljavanje Srba == Kao najvidnija posledica ove promene u političkom držanju Srba bilo je povećano iseljavanje iz Turske. Lika je krajem XVI veka zadavala mnogo jada pograničnim austriskim vlastima. Nju i Krbavu Turci su bili naselili Srbima i s planom su puštali njihove čete da haraju po susedstvu. Kad je osvojio Bihać Hasan-paša Predojević se požurio da u njegovu oblast što pre dovede srpske koloniste. Srbi su, u to vreme, na krajini i po turskoj granici činili Turcima velike usluge, koristeći se i sami njihovim osvajanjima. U austriskoj Vojnoj Granici Srbe su štitile, u glavnom, samo vojne vlasti, dok su im plemići i starosedeoci često puta zagorčavali život. U Turskoj bar s te strane nije bilo smetnje; oni su obično dolazili na zemljišta, koja su dotadašnji i posednici i kmetovi napuštali sklanjajući živu glavu. Razumljivo je s toga što su Srbi na turskoj strani bili aktivniji i što je ta aktivnost zadavala glavobolje na austriskoj strani. Ali od početka hrišćanskog pokreta stanje se vidno izmenilo. Već je A. Karolji dobro primetio, da je spaljivanje tela Sv. Save izazvalo preokret. God. 1600. naseljena je Srbima okolina Gomirja, a posle toga iselilo se oko 500 Srba iz okoline Bihaća u hrvatsku Liku. Bili su to većinom članovi plemena Krmpotića. Za njima su išli i drugi, iz tih oblasti i iz Like. Toga seljenja bilo bi svakako i više, da se nisu vlasnici, Zrinjski i Frankopani, svim načinima protivili da na njihovo zemljište dolaze ljudi, koji neće da budu njihovi kmetovi. Vojne vlasti su uzalud posredovale. Gomije je osamdeset godina ležalo pusto. Šta su vlasnici imali od njega? Međutim, naseljavanjem Srba pojačava se bezbednost granice. U poslednjoj desetini XVI veka pojačala se i srpska imigracija u Slavoniju. Primer je dao orahovački vladika Vasilije. To doseljavanje pomagao je zapovednik hrvatske granice baron Johan Herberštajn, u sporazumu sa visokim vojnim krugovima. U glavnom su prelazili Srbi iz turske Slavonije u austrisku, u Rovišće, Koprivnicu, Poganac, Sv. Križ, Ivanić. Pre doseljavanja pogranične austriske vlasti davale su Srbima razna obećanja, da bi ih lakše pridobili na svoju stranu, ali posle doseljenja javljale su se iste pravne teškoće kao i u Hrvatskoj. Glavni vlasnik u tim oblastima bila je zagrebačka biskupija, koja je branila svoje interese. Vojne vlasti zastupale su Srbe i odbijale su zahteve biskupije u glavnom onim istim razlozima, kojim su ih branile i u Hrvatskoj. Prema Srbima one su bile u obavezi, jer su im ranije obećavale da neće biti ničiji podložnici. Sem toga, one su se bojale da se razočarani Srbi ne vrate u Tursku i da tako ne imadnu dvostruku opasnost: ponovnu opustelost granice i razdraženo neprijateljstvo Srba s njihovim turskim pomagačima. "Doseljavanje Srba u austriski deo Slavonije", piše A. Ivić, "bilo je najintenzivnije od god. 1595. do god. 1600., a doseljavanje u Hrvatsku od god. 1600. do god 1611." Na početku XVII veka u tadašnjoj Hrvatskoj, u varaždinskom i karlovačkom generalatu, broj pravoslavnih duša, to će reći u pretežnoj većini Srba, cenio se na 60.000 duša. U ovo vreme bilo je i velikog iseljavanja iz srednje Dalmacije. Za vreme borbi oko Klisa 1596. god. i posle njih okolnom stanovništvu svetili su se i Turci i Mlečani. Jedan narodni ustanak u tom kraju 1603. god. doveo je do smenjivanja turskog sandžaka Mehmed-bega, ali je taj čovek uspeo da postane bosanski paša, i da se, s tog položaja i inače, sveti svima protivnicima. To je izazvalo velike seobe i uklanjanja. == Pitanje uskoka == U tim krajevima, u XVI i početkom XVII, dovelo je do velikih zapleta i pitanje uskoka. Iz početka, dok su i sami ratovali protiv Turaka, Mlečani su primali i pomagali uskoke, ali pred kraj XVI veka, kad su verovali da se stvari obrću protiv njih, Mlečani su im postali neprijatelji. I to ogorčeni. Za vreme borbi oko Klisa i posle njih oni su gonili ne samo njih, nego i svoje podanike, koji su bili s njima u vezi, pa čak i visoka sveštena lica, kao, na pr., šibeničkog biskupa. To je izazvalo osvete uskoka na svima stranama. Oni su ometali mletačku trgovinu i na kopnu i na moru, pravili drske zalete u mletačke luke, harali i pustošili gdegod su mogli. Njihovi protivnici zvali su ih s toga ljutito ,razza di ladroni’, ali su priznavali da imaju simpatija u narodu zbog napadanja na Turske. U tom pogledu veoma je zanimljivo pročitati delo zadarskog nadbiskupa M. Minućia Historia degli uscochi i njegova nastavljača P. M. Paola. Austriske vlasti, kojima su uskoci bili jedna vrsta saveznika, pomagala su ih novčano i zatvarala su oči na izvesna njihova nedela. Mletački protesti, česti i ponekad vrlo energični, nisu mogli da izmene stvari. Austriski pokušaj da obuzda uskoke 1602. god. završio je formalnom bunom. Da bi im doskočili preduzimali su više mera. Nemajući pouzdanja u talijanske vojnike da se nose s njima, ni u Hrvate, koji im nisu bili sigurni, oni su protiv njih dovodili Arbanase. Prokazivali su ih i Turcima. Od god. 1597., kad su uskoci opljačkali njihove lađe u Rovinju, oni su protiv njih vodili prave hajke. Ne bez krupnih razloga. == Porodica == Mehmed je imenovan kao sandžakbeg Manise 1582. godine. Tokom boravka u Manisi od skoro petnaest godina, imao je samo dve konkubine, Halime i Handan. Kada je stupio na presto dobio je još nekoliko dece. ;Sinovi * Princ Selim (februar 1585 – 20. april 1597); sin sa Handan, Mehmed ga je smatrao svojim prestolonaslednikom. Umro od šarlaha sa dvanaest godina. * Princ Sulejman (1586 – 1602); sin sa Handan. * Princ Mahmud (1587 – 7. jun 1603); sin sa Halime. Pogubljen po naređenju svog oca zbog sumnje na izdaju. * Princ Jahja (1589 – 1649); sin sa nepoznatom konkubinom. * Princ Ahmed (april 1590 – novembar 1617); sin sa Handan. Nasledio svog oca kao sultan. * Princ Osman (1597 – 1601); sin sa Handan. * Princ Džihangir (1599 – 1602); sin nepoznate konkubine. * Princ Mustafa (1600 – 1639); sin sa Halime. Nasledio svog brata kao osmanski sultan. ;Kćeri * sultanija Ajše (1588 – ?); ćerka sa Handan. * sultanija Hatidže (1589 – 1613); ćerka sa Halime. * sultanija Šah (1591 – ?); ćerka sa Halime. * sultanija Saime Halime (1598– nakon 1670); ćerka sa Halime. * sultanija Ümmügülsüm (? – poslije 1622.). * sultanija Bejhan (1598 – ?); ćerka nepoznate konkubine. == Literatura == {{Commonscat|Mehmed III}} * {{Cite book |ref= harv |last= Ćorović |first= Vladimir |authorlink= Vladimir Ćorović |title= Istorija srpskog naroda |year= 1941 |url= http://www.rastko.org.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/6_5.html |publisher= Projekat Rastko |location= |id= |access-date= 2015-02-28 |archivedate= 2015-09-24 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20150924111603/http://www.rastko.org.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/6_5.html |deadurl= yes }} {{s-start}} {{s-hou|[[Otomanska dinastija|Kuća Osmana]]||26. maj 1566||22. decembar 1603}}[starost: 37] {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Murat III]]}} {{s-ttl|title=[[Popis sultana Osmanskog Carstva|Sultan Osmanskog Carstva]]|years=15. januar 1595 – 22. decembar 1603}} {{s-aft|after=[[Ahmed I]]}} {{s-rel|su}} {{s-bef|before=[[Murat III]]}} {{s-ttl|title=[[Popis kalifa|Kalif islama]]|years=15. januar 1595 – 22. decembar 1603}} {{s-aft|after=[[Ahmed I]]}} {{end}} {{Sultani Osmanskog Carstva}} {{Lifetime|1566|1603|Mehmed Iii}} [[Kategorija:Osmanski sultani]] jymmd3adohkin0r7tozwgrggyl4jxr6 0 10590 42714187 42659929 2026-10-27T13:51:40Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714187 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Sauce boat.jpg|mini|desno|250px|Posuda od [[nehrđajući čelik|nehrđajućeg čelika]].]] [[Datoteka:Jadrolinija ferry, Korčula.jpg|mini|250px|desno|Glavni materijal za gradnju [[brod]]ova je čelik.]] [[Datoteka:Steel wire rope.png|mini|desno|250px|Čelik-čelo]] [[Datoteka:Sardinia Radio Telescope SRT under construction.jpg|mini|250px|desno|[[Sardinija radio teleskop]] ima ugrađeno oko 3 000 tona čelika.]] '''Redža Čelik(ć)*''' ('''nȁdo''' ili '''ocal''')<ref>http://hjp.srce.hr/index.php?show=search_by_id&id=f1tuWRk%3D</ref> je slitina [[željezo|željeza]] s [[ugljik]]om (2,06%). Pri većem udjelu dodanih [[Kemijski element|kemijskih elemenata]] za [[legura|legiranje]] može udio ugljika biti i nešto veći od 2,06% ugljika. Gotovo sva količina proizvedenog [[sirovo željezo|sirovog željeza]] iz [[Visoka peć|visoke peći]] prerađuje se u čelik, jer su njegova mehanička svojstva mnogo bolja od svojstava [[željezo|željeza]]. Primjena željeza je prvenstveno u obliku čelika, a manje kao sirovog ili [[lijevano željezo|lijevanog željeza]]. Odlikuju se velikom [[čvrstoća|čvrstoćom]], [[tvrdoća|tvrdoćom]], žilavošću, mogućnošću lijevanja i mehaničke obrade, te velikom elastičnošću. Rabi se za izradu [[most]]ova, [[automobil]]a, [[brod]]ova, [[Željeznička vozila|željezničkih vozila]] i [[Željeznička pruga|pruga]], golemih [[građevina]], ali i za sitnice nužne u svakodnevnom životu poput [[Igla|igle]] ili spajalice. Čelik proizveden [[recikliranje]]m (olupina automobila, starih željezničkih tračnica i neupotrebljivih lokomotiva), čelik je za sutra – za budućnost. U čeličnim spremnicima može se skladištiti koncentrirana [[sumporna kiselina]] jer pasivira željezo, što je dokazano pokusom. Proces prerade željeza u čelik je završen kada je postignut odgovarajući sastav taljevine. Tim postupkom nastaju takozvani [[ugljični čelik|ugljični čelici]], neotporni na koroziju i visoke temperature. Najmoderniji način dobivanja čelika je u elektropećima ([[elektrolučna peć]] i [[elektroindukcijska peć]]). U njima se prerađuje i čelični otpad, kao i isluženi (izrabljeni) proizvodi od čelik i željeza. Dok se u posljednjih 30 godina proizvodnja „klasičnog“ čelika stalno smanjivala, rasla je proizvodnja elektročelika. Stručnjaci pretpostavljaju da će udio elektročelika u ukupnoj proizvodnji kroz sljedećih 10 godina biti iznad 50%. Za razliku od [[Fosilna goriva|fosilnih]] [[Elektrane i elektroenergetske mreže|izvora energije]] koji su se prije rabili i [[Zagađenje|zagađivali]] [[Prirodni okoliš|okoliš]], elektropeći imaju [[Ekologija|ekološki]] izvor energije ([[električna struja|električnu struju]]), a i manje su i praktičnije od prijašnjih. Ova tehnologija omogućena je uporabom grafitnih elektroda budući da [[grafit]] može podnijeti ekstremno visoke temperature u pećima. Kroz elektrode protječe struja jakosti 120 000 [[amper|A]]. Pri temperaturi iznad 3 600 [[Celzijev stupanj|°C]] grafit sublimira, pri čemu ne nastaje ni pepeo, ni troska. Elektroda jednostavno ispari. Vrlo male količine ugljika oksidiraju se zrakom u ugljikov dioksid. Grafitne elektrode se nakon 24 sata istroše. Za jednu [[tona|tonu]] čelika potrebno je 2,8 [[kilogram|kg]] grafita. Na taj se način dobivaju [[legirani čelik|legirani čelici]] u kojima je maseni udio drugih metala veći od 5%. Visoke temperature u elektropećima omogućavaju [[legura|legiranje]] čelika s teško taljivim metalima, poput [[volfram]]a (za vatrostalnost), [[molibden]]a (povećava [[tvrdoća|tvrdoću]] i otpornost na [[korozija|koroziju]]), [[vanadij]]a i [[kobalt]]a. Postoje različiti načini prerade željeza u čelik. Jedan od njih je postupak s čistim kisikom, w(O₂) = 99,99% ([[LD postupak]]). [[Kisik]] se upuhava kroz vodom hlađenu kopljastu cijev pod visokim [[tlak]]om, što dovodi do snažnog miješanja taljevine. U burnoj reakciji oksidiraju se primjese. Plinoviti [[ugljikov(IV) oksid]] i [[Sumporov dioksid|sumporov(IV) oksid]] izlaze iz taljevine, a teško hlapljivi fosforov(V) oksid i silicijev dioksid se dodatkom kalcijeva oksida izdvoje u obliku [[troska|troske]]. :6 CaO + P₄O₁₀ --> 2 Ca₃(PO₄)₂ :CaO + SiO₂ --> CaSiO₃ == Osobine == [[Datoteka:Iron Bridge.JPG|mini|levo|310px|Most u Ujedinjenom Kraljevstvu ({{jez-engl|The Iron Bridge, Ironbridge, UK}}); sagrađen od livenog gvožđa [[1779]]. godine]] Neverovatan raspon i fleksibilnost osobina (uz pomoć [[Legiranje|legiranja]], [[Termička obrada|termičke obrade]] i [[Plastična prerada|plastične prerade]]) kao i relativno niska [[cena]] proizvodnje čine ga i dalje najrasprostranjenije korišćenim metalnim materijalom. Čelik, na primer, može biti vrlo [[Duktilnost|mek]] i kao takav izuzetno pogodan za [[duboko izvlačenje]] (pravljenje limenki, konzervi i sl.). Nasuprot tome čelik može biti vrlo [[Tvrdoća|tvrd]] i [[Krtost|krt]], kao na primer kod [[Martenzitni čelici|martenzitnih čelika]] koji se koriste za sečiva. Pred modernu proizvodnju čelika postavljaju se vrlo visoki zahtevi, koji najčešće uključuju optimalnu kombinaciju osobina, kao što su [[zatezna čvrstoća]] sa jedne i [[duktilnost]], odnosno [[deformabilitet]] sa druge strane. Pored toga mora se stalno voditi računa o isplativosti proizvodnje što je posledica neprestane promene cena legirajućih elemenata (npr. [[nikl]]). [[Datoteka:Paris_06_Eiffelturm_4828.jpg|mini|desno|290px|''Slika 3''. [[Ajfelova kula]] ({{jez-fr|La Tour Eiffel}}), spoj estetike, elegancije i izdržljivosti; sagrađena od „pudlovanog” čelika [[1889]]. godine]] Najvažniji legirajući element u čeliku je [[ugljenik]]. On se u čeliku nalazi u obliku jedinjenja pod imenom [[cementit]], Fe₃C. Povišeni maseni udeo ugljenika čini čelik čvršćim, ali u isto vreme krtijim materijaliom. U zavisnosti od udela ugljenika i temperature na kojoj se uzorak čelika nalazi, na faznom dijagramu mogu se uočiti sledeći [[mikrokonstituent]]i: [[austenit]], [[Ferit (gvožđe)|ferit]], primarni cementit, sekundarni cementit, kao i [[Mikrokonstituent|mikrostrukture]] (mešavine faza): [[perlit]] i [[ledeburit]]. Ako se čelik naglo ohladi tako da se [[Difuzija|difuzioni procesi]] (na prvom mestu difuzija ugljenika) ne odviju do kraja, onda se u strukturi čelika pojavljuju nove mikrostrukture koje su većinom presićene ugljenikom. Ako se ubrzano hlađene odvija iz austenitne oblasti mogu se javiti finolamelirane mikrostrukture [[sorbit]] ili [[trosit]]), kao i igličati/zrnasti [[beinit]] ili igličasti [http://www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2004/CMisc/scratch/scratch.html martenzit]. [[Specifična težina]] čelika je skoro ista kao specifična težina čistog [[gvožđe|gvožđa]] i iznosi oko 7.850&nbsp;kg/m³. === Legirajući elementi i njihov uticaj na osobine čelika ''(poređani po abecednom redu)'' === Legirajući elementi u čeliku se rezlikuju po tome da li stabilizuju stvaranje [[Karbidi|karbida]], [[austenit]]a ili [[ferit (gvožđe)|ferita]], odnosno sa kojim ciljem su legirani. Svaki element daje čeliku određeni niz karakteristika specfičnih samo njemu. Postoje vrste čelika gde samo karakteristična kombinacija „suprotstavljeno” delujućih legirajućih elemenata daje željenu mikrostrukturu. Legiranje čelika daje samo osnovu za postizanje željenih osobina u toku [[Termička obrada|termičke obrade]] i [[Plastična prerada|plastične prerade]]. Legirajući elementi u čeliku se dele u principu u dve grupe: * alfageni elementi (stabilizuju [[ferit (gvožđe)|ferit]]): [[Molibden|Mo]], [[Silicijum|Si]], [[Vanadijum|V]], [[Niobijum|Nb]], [[Titanijum|Ti]], [[Aluminijum|Al]], [[Volfram|W]], i * gamageni elementi (stabilizuju [[austenit]]): [[Nikl|Ni]], [[Mangan|Mn]], [[Ugljenik|C]], [[Azot|N]], [[Cu]]. ==== [[Aluminijum]] (Al) ==== * ''t''_topljenja = 660&nbsp;°C * snažno sužava γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C i favorizuje stvaranje [[ferit (gvožđe)|ferita]] [[Aluminijum]] je najjače i najčešće primenjivano [[dozoksidativno sredstvo]]. Pored toga aluminijum snažno utiče na koncentraciju rastvorenog [[azot]]a u čeliku i kao takav utiče na osetljivost legure na [[proces starenja]]. Već u malim koncetnracijama favorizuje usitnjavanje zrna što kasnije značajno utiče na mehaničke osobine. Kako aluminijum zajedno sa azotom gradi [[nitrid]]e visoke trvdoće, veoma je široko korišćen kao legirajući element u čelicima za nitriranje. Aluminijum povećava vatrostalnost (vatrootpornost) čelika i kao takav je često korišćen kod legiranja feritskih vatrostalnih čelika. Kroz proces „aliranja” (nanošenje aluminijuma u površinskom sloju), može čak i kod visoko ugljeničnih čelika poboljšati vatrostalnost. Zbog vrlo snažnog uticaja na povećanje [[Koercitivna sila|koercitivne sile]] aluminijum se koristi u [[gvožđe]]-[[kobalt]]-aluminijum čeliku od koga se prave permanentni (stalni) magneti. ==== [[Arsen]] (As) ==== * ''t''_topljenja = 817&nbsp;°C <small>''(pod pritiskom)''</small> * sužava γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C * sklonost ka stvaranju [[Segregacija (čelik)|segregacija]] (izuzetno štetna pojava pri [[Livenje čelika|livenju čelika]]) * nepoželjan legirajući element [[Difuziono žarenje]], inače jedini način uklanjanja segregacija u čeliku, još je teže u slučaju [[arsen]]a nego što je to slučaj kod — primera radi — [[fosfor]]a. Pored toga povećava [[krtost]] [[materijal]]a posle [[Otpuštanje čelika|procesa otpuštanja]] i drastično snižava [[Zatezna čvrstoća|zateznu čvrstoću]] i sposobnost [[Zavarivanje|zavarivanja]]. ==== [[Bor]] (B) ==== * ''t''_topljenja = 2.300&nbsp;°C [[Bor (hemijski element)|Bor]] ima vrlo izražen uticaj na [[Apsorpcija|apsorpciju]] [[neutron]]a što ga čini veoma pogodnim za legiranje čelika koji se koristi pri izgradnji [[Nuklearni reaktor|nuklearnih reaktora]]. Austenitni [[Nerđajući čelici|18/8 CrNi-čelici]] legirani borom u procesu [[Taložno ojačavanje|taložnog ojačavanja]] postižu povećanu [[Granica tečenja|granicu tečenja]] i [[Zatezna čvrstoća|zateznu čvtstoću]], s tim što istovremeno slabi njihova [[koroziona postojanost]]. Mikrokonstituenti izdvojeni u procesu taložnog ojačavanja povećavaju zateznu čvrstoću visoko vatrostalnih čelika u području izuzetno visokih temperatura. Kod [[Čelici negarantovanog sastava|čelika negarantovanog sastava]] i kod [[Ugljenični čelici|ugljeničnih čelika]] bor kao [[legirajući element]] poboljšava [[prokaljivost]] a samim tim i zateznu čvrstoću. Bor kao legirajući element generalno smanjuje sposobnost [[Zavarivanje|zavarivanja]] čelika. ==== [[Berilijum]] (Be) ==== * ''t''_topljenja = 1.287&nbsp;°C * snažno širi γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C [[Bakar]]-[[berilijum]]-legure se koriste za izradu visokokvalitetnih [[opruga]] za [[časovnik]]e, koje ne pokazuju skoro nikakvu sposobnost [[Magnetizacija|magnetizacije]], kao i veću dinamičku čvrstoću nego odgovarajuće opruge napravljene od čelika. [[Nikl]]-berilijum-legure su veoma koroziono postojane i koriste se za izradu hiruških instrumenata. U čeliku, pored toga što snažno širi γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C, berilijum može onemogućiti [[taložno ojačavanje]] što u pomenutom slučaju vodi padu zatezne čvrstoće. Pored toga poseduje veliki afinitet prema [[kiseonik]]u (dezoksidirajuće svojstvo) i prema [[sumpor]]u. ==== [[Ugljenik]] (C) ==== * ''t''_topljenja = 3.500&nbsp;°C * snažno širi γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C [[Ugljenik]] je najvažniji i najuticajniji legirajući element u čeliku. Pored ugljenika svaki [[nelegirani čelik]] sadrži [[silicijum]], [[mangan]], [[fosfor]] i [[sumpor]], čije je prisustvo posledica samog procesa [[Proizvodnja čelika|proizvodnje čelika]]. Dodavanje drugih legirajućih elemenata u cilju postizanja određenih osobina čelika, kao i dolegiranje silicijuma i mangana vodi ka dobijanju [[Legirani čelici|legiranog čelika]]. Sa povećanjem masenog udela ugljenika raste [[zatezna čvrstoća]] i [[tvrdoća]] čelika, dok se [[sposobnost izvlačenja]], [[kovnost]], [[zavarljivost]] i [[mašinska obradljivost]] smanjuju. Koroziona otpornost u odnosu na [[Voda|vodu]], [[Kiselina|kiseline]] i vrele [[gas]]ove skoro i da ne zavisi od masenog udela ugljenika. ==== [[Kalcijum]] (Ca) ==== * ''t''_topljenja = 842&nbsp;°C Zajedno sa [[silicijum]]om, u formi siliko-kalcijuma upotrebljava se u procesu proizvodnje pri dezoksidaciji čelika. U principu, [[kalcijum]] povećava vatrostalnost. ==== [[Cerijum]] (Ce) ==== * ''t''_topljenja = 795&nbsp;°C Sam, ali najčešće u kombinaciji sa [[lantan]]om, [[neodijum]]om, [[prazeodijum]]om i ostalim elementima koji pripadaju grupi [[metal]]a [[retke zemlje]], deluje kao snažan dezoksidans. Zbog svog izuzetno velikog aktiviteta prema [[kiseonik]]u i [[sumpor]]u služi kao sredstvo za postizanje visoke čistoće čelika. Kod [[Visokolegirani čelici|visokolegiranih čelika]] poboljšava sposobnost obrade na povišenim temparaturama dok kod [[Vatrostalni čelici|vatrostalnih čelika]] potpomaže [[vatrostalnost]]. [[Gvožđe]]-[[cerijum]]-legura sa oko 70% cera naziva se [[pirofor]] (veštački kremen). Dodaje se i kao legirajući element u [[Nodularni liv|nodularnom livu]]. ==== [[Kobalt]] (Co) ==== * ''t''_topljenja = 1.495&nbsp;°C * ne stavra [[karbid]]e i Favorizuje izdvajanje grafita Otežava rast zrna, poboljšava otpornost u odnosu na [[krtost]] pri procesu otpuštanja, kao i [[Zatezna čvrstoća|zateznu čvrstoću]] na povišenim temparaturama. Zbog toga se koristi kao legirajući element kod brzoreznih čelika i alatnih čelika za rad u toplom, kao i za proizvodnju drugih vatrostalnih i visoko vatrostalnih legura. Povećava [[Remanencija|remanenciju]], [[Koercitivna sila|koercitivnu silu]] i [[Toplotna provodnost|toplotnu provodnost]], a zato se često primenjuje kao osnovni legirajući element za visokokvalitetene [[Stalni magnet|stalne magnete]] (čelične ili od drugih legura). Pod uticajem [[neutron]]skog [[Zračenje|zračenja]] intenzivno se stvara [[izotop]] ⁶⁰Co. zbog čega je [[kobalt]] nepoželjan kao legurajući element u matrijalima koji služe za izradu nuklearnih reaktora. ==== [[Hrom]] (Cr) ==== * ''t''_topljenja = 1.907&nbsp;°C * izražena težnja ka stvaranju [[karbid]]a * snažno sužava γ-oblast, a širi α-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C [[Hrom]] kao legirajući element daje čeliku sposobnost [[Kaljenje|kaljenja]] u ulju, odnosno na vazduhu, preko uticaja na [[Kritična brzina kaljenja|kritičnu brzinu kaljenja]], što povećava [[prokaljivost]] čelika i sposobnost [[Poboljšanje (čelik)|poboljšanja]]. Sklonost ka krtom lomu se smanjuje dodatkom hroma, mada je uticaj na sposobnost izvlačenja relativno slab. [[Sposobnost zavarivanja]] ([[zavarljivost]]) raste sa povećanjem masenog udela hroma u leguri. [[Zatezna čvrstoća]] čelika raste od 80 N/mm² do 100 N/mm² po masenom procentu hroma. Hrom ima izuzetnu sklonost ka stvaranju [[Karbidi Hroma|karbida]], koji dalje pozitivno utiču na [[Mehaničke osobine|mehaničke karakteristika]] čelika (npr. otpornost na habanje), ali negativno utiče na korozionu postojanost. Iako snažno sužava γ-oblast, a širi α-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C, hrom stabilizuje [[austenit]] (γ-oblast) u hrom-[[mangan]]-, od. hrom-[[nikl]]-[[Nerđajući čelici|nerđajućim čelicima]]. Hrom kao legirajući element snižava [[Toplotna provodnost|toplotnu]] i [[Električna provodnost|električnu provodnost]] čelika. Ako imamo visok sadržaj [[ugljenik]]a u čeliku i istovremeno sadržaj hroma do 3% (masena %) povećavaju se istovremeno [[remanencija]] i [[koercitivna sila]]. Kod [[nerđajući čelici|nerđajućih čelika]] sadržaj hroma preko 12% daje materijalu pozitivni elektrohemijski potencijal, materijal postaje „plemenitiji”, što ga čini otpornim na delovanje elektrolita, a istovremeno se stvara površinski sloj [[Hrom|Cr]]-oksida, koji dodatno štiti materijal od korozivne sredine. ==== [[Bakar]] (Cu) ==== * ''t''_topljenja = 1.085&nbsp;°C * nepoželjan (štetan) legirajući element Bakar se vrlo retko ciljno legira (samo kod nekih posebnih vrsta čelika); inače je u principu vrlo nepoželjan u čeliku. Poseban problem predstavlja u [[čeličana]]ma koje proizvode čelik u [[Elektrolučne peći|elektrolučnim pećima]] gde se njegov udeo u leguri može vrlo teško kontrolistai, s obzirom na to da metalni otpad ima vrlo širok spektar udela [[Bakar|bakra]]. Kada je u pitanju „[[staro gvožđe]]”, što je često sinonim za čelični otpad, u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] postoji 9 klasa čeličnog otpada podeljenih prema „čistoći” čelika. Zbog visoke cene čelika koji pripadaju višim klasama čistoće, čeličane su primorane da prave „čelični meni” sastavljen od optimalne kombinacije čeličnog otpada i optimalne cene tone čelika. Štetno dejstvo bakra ispoljava se naročito pri visokim temperaturama. Najštetnije dejstvo bakra ispoljava se tokom plastične prerade čelika na povišenim temparaturama ([[kovanje]], [[valjanje]], [[izvlačenje]] i sl.), i posledica je izdvajanja bakra po granicama zrna. Izdvajanje bakra po granicama zrna povećava površinsku osetljivost materijala u toku svih vrsta plastične prerade na povišenim temparaturama. [[Granica tečenja]] i odnos granica tečenja / [[zatezna čvrstoća]] poboljšavaju se sa porastom masenog udela bakra u čeliku. Maseni udeo preko 0,3% bakra vodi povećanju [[Tvrdoća|tvrdoće]], odnosno povećane sposobnosti [[Kaljenje|kaljenja]]. Uticaj na sposobnost zavarivanja nije primećen. Kod [[Nelegirani čelici|nelegiranih]] i [[Nisko legirani čelici|nisko legiranih čelika]] [[bakar]] povećava njihovu otpornost na štetene [[Zemljina atmosfera|atmosferke]] uticaje. Kod [[Visoko legirani čelici|visoko legiranih čelika]] maseni udeo bakra iznad 1% povećava njihovu otpornost na dejstvo kiselina (pogotovo [[Hlorovodonična kiselina|hlorovodonične]] i [[Sumporna kiselina|sumporne]] [[Kiselina|kiseline]]). ==== [[Vodonik]] (H) ==== * ''t''_topljenja = −259&nbsp;°C * nepoželjan (štetan) legirajući element [[Vodonik]] izaziva povećanje [[krtost]]i i smanjenje sposobnosti [[izvlačenja čelika]], a da pritom ne poboljšava vrednost [[Granica tečenja|granice tečenja]] i [[Zatezna čvrstića|zatezne čvrstoće]]. Kod većine legirajućih elemenata, sposobnost [[Izvlačenje|izvlačenja]] i [[zatezna čvrstoća]] su obrnuto korelirani. Vodonik je — pored ostalog — „krivac” za takozvani „plavi lom” čeličnog materijala. Unutar čelika vodonik se okuplja u blizini grešaka u materijalu ([[dislokacija]], [[nemetalni uključci]] i sl.). U zavisnosti od količine vodonika u čeliku, te nakupine mogu dostići takve razmere da postanu [[koncetrator naprezanja]] dovoljno velik da na njemu krene rast [[Prskotina|prskotine]], koja će kasnije dovesti do [[prelom|loma]] materijala. ==== [[Magnezijum]] (Mg) ==== * ''t''_topljenja = 650&nbsp;°C [[Magnezijum]] se koristi kao [[dezoksidans]] i kao sredstvo za uklanjanje neželjenog [[sumpor]]a iz čelika. Kao legirajući element u dobijanju legure [[Gvožđe|gvožđa]] pospešuje stvaranje globularnog (sfernog) [[grafit]]a. ==== [[Mangan]] (Mn) ==== * ''t''_topljenja = 1.246&nbsp;°C * snažno širi γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C [[Mangan]] u čeliku na prvom mestu služi kao dezoksidaciono sredstvo. Kao sredstvo za redukovanje količine slobodnog [[sumpor]]a, mangan deluje tako što stvara [[mangan sulfid]] (MnS), ali i štetni [[gvožđe sulfid]] (FeS). Dugo je vremena problem stvaranja gvožđe sulfida (što uzrokuje takozvanu pojavu „loma u crvenom” (crveni lom)) bio nerešiv. Problem je bio u tome što [[gvožđe sulfid]] ima veoma nisku tačku topljenja, tako da ostaje u tečnoj fazi pri očvršćavanju čelika. To dovodi do toga da kao poslednja tečna faza gvožđe sulfid očvrsne po granicama zrna. Kako je gvožđe sulfid vrlo krt to dovodi do loma materijala već pri plastičnoj preradi u oblasti temparatura crvenog usijanja. Odatle vodi naziv — „crveni lom” ili „lom u crvenom”. Suprotno [[gvožđe sulfid]]u, mangan sulfid je teško topivo jedinjenje, tako da se u vidu nemetalnih uključaka izdvaha unutar zrna, što povoljno utiče na mehaničke osobine materijala. Ta osobina je posebno veoma korisna kod [[Čelici za automate|čelika za automate]], koji inače imaju povećan sadržaj sumpora. Povećan sadržaj sumpora kod čelika za automate koristan je sa aspekta poboljšanja sposobnosti mašinske obrade materijala. Mangan snažno snižava [[Kritična brzina hlađenja|kritičnu brzinu hlađenja]] što povećava sposobnost [[Kaljenje|kaljenja]] čelika. [[Granica tečenja]] i [[zatezna čvrstoća]] se povećavaju sa povišenjem masenog udela mangana. Mangan takođe povoljno utiče na [[kovnost]], [[sposobnost zavarivanja]] kao i povećanje dubine [[prokaljivost]]i. Maseni udeli preko 4% vode — pri sporijem hlađenju — stvaranju krte [[martenzit]]ne strukture, tako da se ta oblast legiranja izbegava. Čelici sa preko 12% masenih udela mangana ostaju [[austenit]]ni i pri istovremeno visokom sadržaju ugljenika, jer mangan snažno deluje na širenje γ-oblasti u faznom dijagramu Fe-Fe₃C. Takvi čelici se mogu deformaciono plastično površinski ojačati uz istovremeno očuvanje duktilne centralne zone profila, što ovu sortu čelika čini izuzetno otpornom na [[habanje]]. Takav raspored, meka ([[Duktilnost|duktilna]]) centralna zona i tvrd površinski sloj, daju ovom materijalu izuzetne eksploatacione [[mehaničke osobine]]. Čelici sa preko 18% masenih udela mangana ostaju čak i posle relativno visokog stepena plastične deformacije nemagnetični. Ova sorta čelika se često pod nazivom [[specijalni čelici]] koristi za izradu odgovornih delova koji rade u uslovima niskih temparatura. Mangan povećava [[toplotni koeficijent širenja]], a pritom smanjuje [[Toplotna provodnost|toplotnu]] i [[Električna provodnost|električnu]] provodnost čelika. ==== [[Molibden]] (Mo) ==== * ''t''_topljenja = 2.623&nbsp;°C * izražena težnja ka stvaranju [[karbid]]a * snažno sužava γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C [[Molibden]] se većinom legira u kombinaciji sa drugim legirajućim elementima. Molibden snažno snižava [[Kritična brzina hlađenja|kritičnu brzinu hlađenja]], što povećava sposobnost [[Kaljenje|kaljenja]] čelika. U kombinaciji sa [[hrom]]om [[nikl]]om i [[mangan]]om, molibden smanjuje sklonost ka [[krtost]]i posle [[Otpuštanje (čelik)|otpuštanja]], pospešuje stvaranje finijeg (sitnijeg) zrna, pozitivno deluje na [[sposobnost zavarivanja]]. [[Granica tečenja]] i [[zatezna čvrstoća]] se povećavaju sa povišenjem masenog udela molibdena. Pri većim masenim udelima molibdena dolazi do smanjenja sposobnosti mašinske obrade. Zbog izražene težnje ka stvaranju karbida, poboljšava osobine [[Brzorezni alatni čelici|brzoreznih alatnih čelika]]. Primenjen kod visokolegiranih čelika legiranih hromom ili kod hrom-nikl-[[austenit]]nih čelika (molibden pomaže daljem povećanju [[Korozija|korozione]] postojanosti). Dodatak molibdena kao legirajućeg elementa negativno deluje na [[vatrostalnost]] čelika. ==== [[Azot]] (N) ==== * ''t''_topljenja = −210&nbsp;°C * snažno širi γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C U zavisnosti od vrste i namene čelika [[azot]] se može posmatrati i kao štetan i kao koristan [[legirajući element]]. Štetne su pojave taloženja koje vode do sniženja sposobnosti izvlačenja, a u procesu [[Starenje (legure)|starenja]] izazivaju takozvani „lom u plavom” (pri preradi u oblasti temperatura plavog usijanja — od 300&nbsp;°C do 350&nbsp;°C), ako ne i mogućnost pojave [[Interkristalna naponska korozija|interkristalne naponske korozije]] kod [[nelegirani čelici|nelegiranih]] ili [[Niskolegirani čelici|niskolegiranih]] čelika. Kao legirajući element azot proširuje γ-oblast i stabilizuje [[austenit]]nu strukturu, povećava [[Granica tečenja|granicu tečenja]] kod austenitnih čelika, a posebno [[Zatezna čvtstoća|zateznu čvrstoću]] kao i ostale mehaničke osobine na povišenim temperaturama. U procesu [[Nitriranje|nitriranja]] azot se može naneti u tankom površinskom sloju, čime se dobija veoma [[Čvrstoća|čvrst]] i [[Tvrdoća|tvrd]] površinski sloj, dok unutrašnjost ostaje originalno meka i [[Žilavost|žilava]], čime se postižu optimalne karakteristike za delove koji su izloženi snažnom dinamičkom opterćenju. ==== [[Niobijum]] (Nb) i [[tantal]] (Ta) ==== * ''t''_{topljenja (Nb)} = 2.477&nbsp;°C, ''t''_{topljenja (Ta)} = 3.017&nbsp;°C * izražena težnja ka stvaranju [[karbid]]a * snažno sužavaju γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C i Favorizuju stvaranje [[ferit (gvožđe)|ferita]] Zbog toga što u prirodi obično idu zajedno i uz to se veoma teško razdvajaju, ova dva elementa se primenjuju u legiranju čelika kao legura [[niobijum]]a i [[tantal]]a. Zbog osobine da povećavaju [[vatrostalnost]] kao i otpornost na [[puzanje]] veoma često se koriste kao legirajući elementi za čelike koji rade u uslovima visokog [[Pritisak|pritiska]] i visoke [[Tempertura|temperature]]. Tantal ima veoma visok stepen apsorpcije neutrona tako da za čelike koji se primenjuju za izradu nuklearnih reaktora dolazi u obzir samo tantal-niobijum-legura sa veoma niskim masenim udelom tantala. ==== [[Nikl]] (Ni) ==== * ''t''_topljenja = 1.455&nbsp;°C * snažno širi γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C Nikl povećava [[Granica tečenja|granicu tečenja]] i smanjuje [[krtost]] kod [[Čelici negarantovanog sastava|čelika negarantovanog sastava]]. U cilju povećanja [[žilavost]]i, [[nikl]] se dodaje kao legirajući element kod [[Čelici za cementaciju|čelika za cementaciju]] i [[Čelici za poboljšanje|čelika za poboljšanje]]. Zbog toga što snažno širi γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C, nikl služi kao stabilizator austenitne strukture kod [[Nerđajući čelici|nerđajućih hrom-nikl-čelika]]. Legura [[gvožđe|gvožđa]] i nikla sa 36% masenog udela nikla, pod komercijalnim nazivom ''[[Invar]]'', poseduje najmanji [[koeficijent termičkog širenja]] i — kao takva — nezamenljiv je matrijal u izradi mnogih mernih instrumentata. ==== [[Kiseonik]] (O) ==== * ''t''_topljenja = −219&nbsp;°C * nepoželjan legirajući element Kiseonik pogoršava tehničko-mehaničke osobine čelika, kao što su žilavost i sposobnost starenja. Kao i sumpor, kiseonik dovodi do „loma u crvenom” (lom u oblasti temparatura crvenog usijanja). ==== [[Fosfor]] (P) ==== * ''t''_topljenja = 44&nbsp;°C * nepoželjan (štetan) legirajući element izuzetno snažnog legirajućeg uticaja * snažno sužava γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C Postoji samo jedna sorta čelika kod koje je dozvoljen relativno visok sadržaj [[fosfor]]a. To su [[čelici za automate]]. Fosfor iskazuje jaku tendenciju posebno ka [[Primarna segregacija|primarnoj segregaciji]], čije se štetno prisustvo usled relativno nikog koeficijenta difuzije fosfora — kako u [[austenit]]u tako i u [[ferit (gvožđe)|feritu]] — veoma teško uklanja. [[Segregacija (čelik)|Segregacije]] deluju kao slaba mesta u strukturi materijala na kojima po pravilu kreće propagacija [[Prskotina|prskotine]], što za posledicu ima lom materijala. Pošto je skoro nemoguće sprečiti segregaciju fosfora odnosno pospešiti njegovu ravnomernu raspodelu unutar čvrstog rastvora, kao jedino rešenje ostaje maksimalno smanjenje masenog udela (od 0,03% do 0,05%). Fosfor već u malim količinama povećava osetljivost na pojavu krtosti materijala prilikom otpuštanja. Taj uticaj se povećava sa povećanjem masenog udela [[ugljenik]]a. Takođe raste temperatura [[Kaljenje|kaljenja]], veličina zrna, kao i smanjenje sposobnosti plastične deformacije. Posledica svega toga može da bude „lom u hladnom”, kao posledica porasta [[krtost]]i materijala. U niskolegiranim [[Čelici negarantovanog kvaliteta|čelicima negarantovanog kvaliteta]] koji imaju maseni udeo ugljenika oko 0,1%, povećan sadržaj fosfora povećava [[Korozija|korozionu postojanost]] u odnosu na [[Zemljina atmosfera|atmosferske]] uticaje. Sličan uticaj ima još jedan nepoželjni legirajući element — [[bakar]]. Dodatak fosfora kod austenitnih čelika (CrNi-čelici) — pored uticaja na procese taložnog ojačavanja — može povećati i [[Granica tečenja|granicu tečenja]]. ==== [[Olovo]] (Pb) ==== * ''t''_topljenja = 327&nbsp;°C [[Olovo]] u principu nije istinski legirajući element u čeliku, jer njegov uticaj na mehaničke osobine skoro i da ne postoji. Dodaje se u količini između 0,2 i 0,5 masenih procenata, u cilju poboljšanja sposobnosti mašinske obrade. Jedna od primena olova je u izradi ležajeva, gde dolazi do izražaja nizak [[koeficijent trenja]] (frikcije) olova. ==== [[Sumpor]] (S) ==== * ''t''_topljenja = 115&nbsp;°C * u principu nepoželjan legirajući element veoma snažnog legirajućeg dejstva [[Sumpor]] pogoršava tehničko-mehaničke osobine čelika, u prvom redu [[Granica tečenja|granicu tečenja]]. Zasebno ili u kombinaciji sa [[kiseonik]]om (pojačano dejstvo) dovodi do „loma u crvenom” (lom u oblasti temparatura crvenog usijanja). Sumpor se ipak dodaje kod [[Čelici za automate|čelika za automate]] u masenom udelu do maksimalno 0,3%, u cilju poboljšanja sposobnosti mašinske obrade rezanjem. ==== [[Antimon]] (Sb) ==== * ''t''_topljenja = 631&nbsp;°C * sužava γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C * sklonost ka stvaranju [[Segregacija (čelik)|segregacija]] (izuzetno štetna pojava pri [[Livenje čelika|livenju čelika]]) * nepoželjan legirajući element Slično [[arsen]]u povećava [[krtost]] odnosno smanjuje [[žilavost]] [[materijal]]a. ==== [[Silicijum]] (Si) ==== * ''t''_topljenja = 1.414&nbsp;°C * snažno sužava γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C i Favorizuje stvaranje [[ferit (gvožđe)|ferita]] [[Silicijum]] je jako i veoma često primenjivano [[dezoksidativno sredstvo]] u proizvodnji čelika. Kao legirajući element silicijum povećava [[Čvrstoća|čvrstoću]], [[Granica elastičnosti|granicu elastičnosti]] i otpornost na [[habanje]]. Sposobnost da poveća granicu elastičnosti dovodi do veoma česte primene silicijuma kao legirajućeg elementa u proizvodnji [[Čelici za opruge|čelika za opruge]]. Legiran u većim masenim udelima, silicijum vodi poboljšanju [[vatrostalnost]]i i otpornosti na uticaj [[kiselina]]. Međutim visok sadržaj silicijuma utiče na smanjenje [[Električna provodnost|električne provodnosti]] i [[Koercitivna sila|koercitivne sile]]. ==== [[Kalaj]] (Sn) ==== * ''t''_topljenja = 232&nbsp;°C * nepoželjan legirajući element veoma snažnog legirajućeg dejstva ==== [[Titanijum]] (Ti) ==== * ''t''_topljenja = 1.668&nbsp;°C * izražena težnja ka stvaranju [[karbid]]a Kao snažno [[dezoksidativno sredstvo]] sa izuzetnom težnjom ka stavranju karbida, [[titanijum]] se legira kao stabilizator u koroziono-rezistentnim čelicima ([[nerđajući čelici]]). ==== [[Vanadijum]] (V) ==== * ''t''_topljenja = 1910&nbsp;°C * izražena težnja ka stvaranju [[karbid]]a Kao i titan poseduje izuzetnu težnju ka stavranju karbida i [[nitrid]]a. [[Vanadijum]] snažno deluje na vezivanje [[azot]]a u čeliku. Dodatakom vanadijuma postiže se fina „sitnozrna” [[mikrostruktura]], koja za posledicu ima poboljšanje [[Mehaničke osobine|mehaničkih osobina]] čeličnih [[odlivak]]a. Dodatak vanadijuma pozitivno deluje na otpornost na [[habanje]] (znog prisustava tvrdih karbida), dobre mehaničke osobine u radu na povišenim temparaturama, kao i povoljan uticaj na proces [[Otpuštanje (čelik)|otpuštanja]]. Vanadijum se zbog ovoga legira kod [[Brzorezni alatni čelici|brzoreznih alatnih čelika]], [[Alatni čelici za rad u toplom|alatnih čelika za rad u toplom]], kao i kod [[Alatni čelici za rad na visokim temperaturama|alatnih čelika za rad na visokim temperaturama]]. Dolegiran u [[Čelici za opruge|čelike za opruge]], vanadijum vodi povećanju [[Granica elastičnosti|granice elastičnosti]]. ==== [[Volfram]] (W) ==== * ''t''_topljenja = 3422&nbsp;°C * izražena težnja ka stvaranju [[karbid]]a [[Volfram]] deluje veoma pozitivno na [[Zatezna čvrstoća|zateznu čvrstoću]], [[Granica tečenja|granicu tečenja]], kao i na [[žilavost]] čelika. Zbog toga što utiče na povećanje [[Čvrstoća|čvrstoće]] čelika na povišenim temparaturama — a uz to povećava i otpornost na [[habanje]] — volfram se legira kod [[Brzorezni alatni čelici|brzoreznih alatnih čelika]], kao i kod [[Alatni čelici za rad u toplom|alatnih čelika za rad u toplom]]. ==== [[Cirkonijum]] (Zr) ==== * ''t''_topljenja = 1855&nbsp;°C * izražena težnja ka stvaranju [[karbid]]a * sužava γ-oblast u faznom dijagramu Fe-Fe₃C [[Cirkonijum]] se ponaša kao snažno [[dezoksidativno sredstvo|dezoksidativno]], [[denitrifikaciono sredstvo|denitrifikaciono]] i [[desulfuraciono sredstvo]]. Kod [[Čelici za automate|čelika za automate]], koji inače imaju poželjno uvećan sadržaj [[sumpor]]a, cirkonijum deluje pozitivno na profil i sastav istaloženih [[sulfid]]a, što smanjuje opasnost od pojave „loma u crvenom”. ==Podjela vrsta čelika== [[Datoteka:Bessemer 5180.JPG|mini|desno|250px|[[Bessemerov postupak|Bessemerovog konverter]] u [[Sheffield]]u ([[Ujedinjeno Kraljevstvo]]).]] [[Datoteka:Krivulja hladenja zeljeza.jpg|mini|desno|250px|Krivulja hlađenja čistog željeza.]] [[Datoteka:Dijafram Fe-C.jpg|mini|desno|250px|Dijagram stanja ([[fazni dijagram]]) željezo – ugljik prikazuje uvjete pod kojima su razne faze čelika stabilne.]] [[Datoteka:pearlite.jpg|mini|desno|250px|Prikaz izbrušenog [[perlit]]a pod povećanjem od 2000 puta.]] [[Datoteka:Allegheny Ludlum steel furnace.jpg|mini|desno|250px|Izljev čelika iz [[elektrolučna peć|elektrolučne peći]].]] Čelik se može podijeliti prema mnogim osnovama: prema postupku proizvodnje, prema kemijskom sastavu, [[mikrostruktura|mikrostrukturi]], svojstvima, namjeni i dr. ===Podjela čelika prema postupku proizvodnje=== Masovna proizvodnja čelika je započela u 19. stoljeću otkrićem [[Bessemerov postupak|Bessemerovog]] i [[Bessemerov postupak|Thomasovog postupka]]. Čelik se danas proizvodi postupkom u konverterima s kisikom ([[LD postupak]]) ili u električnim pećima ([[elektrolučna peć]], [[elektroindukcijska peć]]). U [[Industrija|industrijski]] manje razvijenim državama još se koriste [[Siemens-Martinova peć|Siemens-Martinove peći]]. Osnovna sirovina za proizvodnju čelika u konverterima s [[kisik]]om je [[sirovo željezo]]. U električnim pećima pretaljuje se uglavnom stari otpadni čelik. Konvertor s kisikom i električna peć su uređaji za taljenje, a rafinacija taline (rafinacijski procesi) obavlja se u raznim reaktorima sekundarne metalurgije ili metalurgije u loncima, već prema svojstvu i kakvoći čelika.<ref>"Tehnička enciklopedija", glavni urednik Hrvoje Požar, Grafički zavod Hrvatske, 1987.</ref> ===Prema kemijskom sastavu=== Prema kemijskom sastavu čelici se mogu podijeliti na: * [[Ugljični čelik]]: to je vrsta čelika u kojima odlučujući utjecaj na njegova svojstva ima [[ugljik]], a drugih elemenata ima samo u količinama koje nemaju bitnog utjecaja i to: [[mangan]] < 0,8% ([[masa|maseni]] udio), [[silicij]] < 0,6%, [[nikal]] < 0,3%, [[Bakar (element)|bakar]] < 0,3%, [[krom]] < 0,2%, [[volfram]] < 0,1%, [[molibden]] < 0,05%, [[kobalt]] < 0,05%, [[titanij]] < 0,05% i [[aluminij]] < 0,05%. * [[Legirani čelik]]: to je vrsta čelika u kojima odlučujući utjecaj na njegova svojstva imaju legirni elementi, tj. oni [[kemijski element]]i koji se namjerno dodaju da bi se postigla određena svojstva. Niskolegirani čelici imaju do 5% dodanih elemenata, a visokolegirani više od 5%. ====Nehrđajući čelik==== [[Nehrđajući čelik]] je [[slitina]] željeza i najmanje 10,5 % [[krom]]a, i ne oksidira na zraku za razliku od običnog čelika ([[Željezovi oksidi|oksid]] je crvene boje), ako nije na neki zaštićen od [[korozija|korozije]]. ===Prema namjeni=== Prema namjeni čelici se mogu podijeliti na:<ref>"Strojarski priručnik", Bojan Kraut, Tehnička knjiga Zagreb 2009.</ref> * [[Konstrukcijski čelik]]: to je ugljični čelik (obični ili plemeniti) s udjelom ugljika manjem od 0,6% ili legirani (uglavnom s [[mangan]]om, [[silicij]]em, [[krom]]om, [[nikal|niklom]], [[volfram]]om). Koriste se za izradu [[Konstrukcijsko strojarstvo|čeličnih konstrukcija]], sastavnih dijelova [[strojevi|strojeva]], aparata i različitih uređaja. Razlikuju se obični (ugljični ili niskolegirani) čelici za opću masovnu upotrebu i plemeniti (rafinirani) ugljični ili legirani čelici za dijelove s većim zahtjevima (dijelovi strojeva itd.); * [[Alatni čelik]]: to je plemeniti ugljični ili legirani čelik s udjelom ugljika od 0,6% do 2,06% ili legirani (uglavnom s kromom, volframom, vanadijem, molibdenom, kobaltom), a koriste se za izradu [[alat]]a; * Specijalni čelik. ===Prema mikrostrukturi=== Prema [[mikrostruktura|mikrostrukturi]] čelici se mogu podijeliti na: * [[Ferit]]ni čelik, * [[Perlit]]ni čelik, * [[Martenzit]]ni čelik, * [[Ledeburit]]ni čelik i * [[Austenit]]ni. Željena se mikrostruktura postiže sadržajem ugljika i procesom direktne ili naknadne [[toplinska obrada|toplinske obrade]]. ====Eutektoidni čelik==== Eutektoidni čelik je čelik s 0,8% ugljika (masenih udjela), a naziva se i [[perlit]]. Perlit se sastoji od 88% [[ferit]]a i 12% [[cementit]]a (Fe₃C). [[Eutektik|Eutektoidni]] čelik ili perlit ima u uvjetima polaganog hlađenja perlitnu mikrostrukturu, koja se sastoji od naizmjenično raspoređenih lamela ferita i cementita. Lamele ferita su oko sedam puta deblje od lamela cementita i mogu se vidjeti samo kod većeg povećanja optičkog [[mikroskop]]a.<ref>[http://www.ffri.uniri.hr/~zvonimir/Materijali/05Metali.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731131353/http://www.ffri.uniri.hr/~zvonimir/Materijali/05Metali.pdf |date=2013-07-31 }} "Metali", www.ffri.uniri.hr, 2011.</ref> ====Podeutektoidni čelik==== Polagano hlađenje podeutektoidnog čelika s 0,4% [[ugljik|C]] (masenih udjela) karakterizira slijedeće: * na temperaturi iznad 800&nbsp;°C čelik ima [[austenit]]nu mikrostrukturu. * na temperaturi malo iznad 723&nbsp;°C mikrostruktura čelika sastoji se od ferita s 0,025 % C i austenita eutektoidnog sastava s 0,8 % C. Ferita ima 51,6% i austenita ima 48,4%. * na temperaturi ispod 723&nbsp;°C austenit eutektoidnog sastava raspada se u perlit , pa se mikrostruktura sastoji od 51,6 % ferita (proeutektoidnog) i 48,4 % perlita. Ferita ima 94,4% i cementita ima 5,6%. Na osnovi ovih podataka može se zaključiti slijedeće: 94,4 % ferita sastoji se od 51,6 % proeutektoidnog ferita i 42,8 % eutektoidnog ferita, a 48,4 % perlita sastoji se od 42,8 % eutektoidnog ferita i 5,6 % cementita (Fe₃C). Kada se podeutektoidni čelik hladi polako ispod 911&nbsp;°C dolazi do precipitacije ferita na granicama austenitnog zrna. Ukoliko je hlađenje brže ili su zrna austenita veoma velika, ferit koji je [[kristal]]ografski orijentiran kao i austenit, više neće precipitirati na granicama austenitnog zrna kao ekviaksijalna zrnca, već u obliku iglica ili pločica, pa nastaje Widmanstattenova struktura ili [[Widmanstättenove figure]]. ====Nadeutektoidni čelik==== Polagano hlađenje nadeutektoidnog čelika s 1,2% C (masenih udjela) karakterizira slijedeće: * na temperaturi iznad 840&nbsp;°C čelik ima austenitnu mikrostrukturu. * na temperaturi malo iznad 723&nbsp;°C mikrostruktura se sastoji od austenita i sekundarnog cementita, koji se izlučuje na granicama austenitnog zrna. Austenita ima 93,2% i cementita ima 6,8%. * na temperaturi malo ispod 723&nbsp;°C austenit eutektoidnog sastava raspada se u perlit, pa se mikrostruktura čelika sastoji od 93,2 % perlita i 6,8 % proeutektoidnog cementita. Ferita ima 82,3% i cementita ima 17,7%. Na osnovi toga može se zaključiti slijedeće: 93,2 % perlita sastoji se od 82,3 % ferita i 10,9 % cementita (Fe₃C), a 17,7 % cementita sastoji se od 10,9 % eutektoidnog cementita i 6,8 % proeutektoidnog cementita. ===Prema načinu prerade=== Prema načinu prerade čelici se mogu podijeliti na: * [[Sirovo željezo|Sirove čelike]], * [[Čelični lijev|Lijevane čelike]], * Valjane čelike, * [[Kovanje|Kovne]] čelike, * Vučene čelike, itd.. == Vrste čelika == Po DIN EN 10020 postoje samo dve glavne klase čelika (naš JUS je ustvari srećom samo bio preveden DIN): * [[kvalitetni čelici]] ({{jez-engl|Quality Steels (QS)}}) i * [[specijalni (plemeniti) čelici]] ({{jez-engl|Special Steels (SS)}}). Danas je registrovano negde oko 2.500 različitih vrsta čelika. Dalje deljenje na podgrupe vrši se prema legurajućim elementima, mikrostrukturi i mehaničkim osobinama. ==Povijest i današnja proizvodnja čelika u svijetu== {{Glavni|Povijest metalurgije željeza}} Čelik je bio poznat već u [[Antika|antičko doba]]. Najstariji otkriveni čelični predmet pronađen je u [[Anatolija|Anatoliji]], starost mu je procijenjena na 4.000 godina.<ref>[http://www.riteh.uniri.hr/zav_katd_sluz/zm/pdf/nastava/mehanika_materijala/Povijest.pdf]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "Povijesni razvitak materijala", www.riteh.uniri.hr, 2011.</ref> Povijest metalurgije željeza započinje još u [[Prapovijest|prapovijesno doba]], ali se ne zna je li prvo [[željezo]] proizvedeno slučajno, kad je prapovijesni čovjek naložio [[vatra|vatru]] na ležištu čiste [[Mineralne sirovine|željezne rude]] ili je koristeći se već stečenim iskustvom u topljenju [[Bakar (element)|bakarne]] rude primijenio isti postupak na željeznu rudu. Taj postupak je bio prilično jednostavan: u plitkom [[Ognjište|ognjištu]] se željezna ruda pokrila [[Drveni ugljen|drvenim ugljenom]], koji se zatim zapalio, pa je ispod vatre nastala gnjecava i spužvasta željezna masa ([[spužvasto željezo]]). Da bi se iz spužvastog željeza dobilo tehničko željezo ili čelik ovisilo je prije svega od kvalitete željezne rude. [[Plitko ognjište]] je bilo vrlo jednostavne konstrukcije. Sastojalo se od gnijezda oslonjenog na jedan [[zid]], kroz koji je prolazila [[mlaznica]] mijeha za raspirivanje vatre. Gnijezdo se je ispunilo izmjenično slojevima željezne rude i drvenog ugljena, koji su se zatim zapalili. Puhanjem zraka kroz mijeh povisila bi se [[temperatura]], tako da bi iz drvenog ugljena nastajao [[ugljikov monoksid]], koji je vezao [[kisik]] iz [[Željezovi oksidi|željezovih oksida]] (uglavnom [[hematit]]), te se dobivalo spužvasto željezo i [[ugljikov dioksid]]. Pri tome je dobar dio željeza i dalje ostao vezan s kisikom (željezovi oksidi), te zajedno s nečistoćama kao tekuća [[troska]] otjecao iz ognjišta. Spužvasto željezo se skupljalo na dnu ognjišta sve dok ga ne bi potpuno ispunilo, pa bi se izvadilo i [[Kovač|kovanjem]] bi se istiskivali ostaci troske i nečistoća ([[kovanje|kovano željezo]]). Omjer između [[težina|težine]] željezne rude i drvenog ugljena je bio otprilike 1 : 4. Ovim postupkom se dobivalo tek oko 12,5% željeza iz željezne rude, a težina spužvastog željeza je iznosila do 70 [[kilogram]]a. Ovakva plitka ognjišta su se održala u [[Štajerska|Štajerskoj]] i [[Šleska|Šleziji]] sve do 18. stoljeća.<ref>[http://www.simet.unizg.hr/nastava/predavanja/Fizikalna%20metalurgija%20I.pdf/view] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704150245/http://www.simet.unizg.hr/nastava/predavanja/Fizikalna%20metalurgija%20I.pdf/view |date=2014-07-04 }} "Fizikalna metalurgija I", dr.sc. Tanja Matković, dr.sc. Prosper Matković, www.simet.unizg.hr, 2011.</ref> Svjetska proizvodnja čelika iznosila je 2011. oko 1490 milijuna [[tona]]. [[Kina]] je prema podacima iz 2011. najveći svjetski proizvođač čelika (683,3 milijun tona) s oko 45,9% ukupne svj. proizvodnje. ==Poveznice== * [[Označavanje čelika]] == Reference == {{izvori}} ==Literatura== {{refbegin|2}} * "Svojstva i primjena materijala", Filetin, Kovačiček, Indolf, Zagreb 2002.g., * Udžbenik za treći razred gimnazije „Anorganska kemija“, Sandra Habuš – Dubravka Stričević – Vera Tomašić. Izdavač: PROFIL INTERNATIONAL, tisak: tiskara Meić, Uporabu udžbenika odobrilo je Ministarstvo prosvjete i športa Republike Hrvatske rješenjem KLASA: *, od 3. Srpnja 1998.g. *{{Cite book|last = Ashby|first = Michael F.|authorlink = |last2 = Jones|first2 = David Rayner Hunkin|title = An introduction to microstructures, processing and design|publisher = Butterworth-Heinemann|year = 1992|ref = harv}} *{{Cite book|last = Bugayev|first = K.|last2 = Konovalov|first2 = Y.|last3 = Bychkov|first3 = Y.|last4 = Tretyakov|first4 = E.|last5 = Savin|first5 = Ivan V.|title = Iron and Steel Production|publisher = The Minerva Group, Inc.|year = 2001|url = http://books.google.com/?id=MJdIVtmwuUsC|isbn = 978-0-89499-109-7|accessdate = 2009-07-19}}. *{{Cite book|last = Degarmo|first = E. Paul|last2 = Black|first2 = J T.|last3 = Kohser|first3 = Ronald A.|title = Materials and Processes in Manufacturing|url = https://archive.org/details/materialsprocess0000unse_f7f4|publisher = Wiley|year = 2003|edition = 9th|isbn = 0-471-65653-4|ref = harv}} *Gernet, Jacques (1982). ''A History of Chinese Civilization''. Cambridge: Cambridge University Press. *Verein Deutscher Eisenhüttenleute (Ed.). ''Steel - A Handbook for Materials Research and Engineering, Volume 1: Fundamentals''. Springer-Verlag Berlin, Heidelberg and Verlag Stahleisen, Düsseldorf 1992, 737 p. {{ISBN|3-540-52968-3}}, {{ISBN|3-514-00377-7}}. *Verein Deutscher Eisenhüttenleute (Ed.). ''Steel - A Handbook for Materials Research and Engineering, Volume 2: Applications''. Springer-Verlag Berlin, Heidelberg and Verlag Stahleisen, Düsseldorf 1993, 839 p. {{ISBN|978-3540540755}}. *{{Cite book|last = Smith|first = William F.|last2 = Hashemi|first2 = Javad|title = Foundations of Materials Science and Engineering|url = https://archive.org/details/foundationsofmat0000smit_c0v4|edition = 4th|year = 2006|publisher = McGraw-Hill|isbn = 0-07-295358-6|ref = harv}} *Mark Reutter, ''[https://books.google.com/books?id=bdkUfDoY24QC&printsec=frontcover&dq=Making+Steel:+Sparrows+Point+and+the+Rise+and+Ruin+of+American+Industrial+Might&hl=en&sa=X&ei=NxHuVIe6DIzcoAS-oICICQ&ved=0CB4Q6AEwAA#v=onepage&q=Making%20Steel%3A%20Sparrows%20Point%20and%20the%20Rise%20and%20Ruin%20of%20American%20Industrial%20Might&f=false Making Steel: Sparrows Point and the Rise and Ruin of American Industrial Might]'' (2005). &nbsp; [http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=13277 Discussion with Mark Reutter, part 1 of 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506181025/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=13277 |date=2016-05-06 }} (February 2015), [http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=13284 part 2 of 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506190458/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=13284 |date=2016-05-06 }} (February 2015), [http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=13298 part 3 of 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506182652/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=13298 |date=2016-05-06 }} (March 2015), ''The Real News'' *Duncan Burn, ''[http://questia.com/PM.qst?a=o&d=3914930 The Economic History of Steelmaking, 1867–1939: A Study in Competition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726170156/http://questia.com/PM.qst?a=o&d=3914930 |date=2012-07-26 }}''. Cambridge University Press, 1961. *Harukiyu Hasegawa, ''[http://questia.com/PM.qst?a=o&d=108742046 The Steel Industry in Japan: A Comparison with Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418193928/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=108742046 |date=2012-04-18 }}''. 1996. *J. C. Carr and W. Taplin, ''[http://questia.com/PM.qst?a=o&d=808791 History of the British Steel Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729081240/http://questia.com/PM.qst?a=o&d=808791 |date=2012-07-29 }}''. Harvard University Press, 1962. *H. Lee Scamehorn, ''[http://questia.com/PM.qst?a=o&d=94821694 Mill & Mine: The Cf&I in the Twentieth Century] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726043744/http://questia.com/PM.qst?a=o&d=94821694 |date=2012-07-26 }}''. University of Nebraska Press, 1992. *Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China'': Volume 4, Part 1 & Part 3. Taipei: Caves Books, Ltd. *Warren, Kenneth, ''[http://eh.net/bookreviews/library/0558 Big Steel: The First Century of the United States Steel Corporation, 1901–2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501214026/http://eh.net/bookreviews/library/0558 |date=2010-05-01 }}''. University of Pittsburgh Press, 2001. {{refend}} == Vanjske veze == * [http://www.stahlseite.de/ Extensive '''picture gallery''' about all methods of making and shaping of iron and steel in North America and Europe. In German and English.] * [http://www.soas.ac.uk/art/tanavoli.html Exhibition of Persian Steel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209011652/http://www.soas.ac.uk/art/tanavoli.html |date=2006-02-09 }} * [http://www.worldsteel.org/ International Iron & Steel Institute (IISI)] * [http://www.ae.msstate.edu/vlsm/materials/alloys/steel.htm Steel Alloys and Their Classification] * [http://www.steeluniversity.org/ steeluniversity.org] * [http://www.ce.berkeley.edu/~paulmont/CE60/quench/ Quenched & Tempered Steel Alloys] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060630191523/http://www.ce.berkeley.edu/~paulmont/CE60/quench/ |date=2006-06-30 }} * [http://www.key-to-steel.com/Articles/Art12.htm Quench hardening of steel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422102857/http://www.key-to-steel.com/Articles/Art12.htm |date=2006-04-22 }} * [http://cic.nist.gov/vrml/cis2.html CIMsteel Integration Standards (CIS/2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403190205/http://cic.nist.gov/vrml/cis2.html |date=2007-04-03 }} * [https://web.archive.org/web/20060620075404/http://www.people.cornell.edu/pages/jo24/comments/steel.html Steel in 20th-century architecture] * [http://www.moldmakingtechnology.com/articles/110002.html Steel Heat Treating] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060713153818/http://www.moldmakingtechnology.com/articles/110002.html |date=2006-07-13 }} * [http://myweb.tiscali.co.uk/clydebridge/ Scottish Steel Works History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615205600/http://myweb.tiscali.co.uk/clydebridge/ |date=2006-06-15 }} === Ostali projekti === {{WProjekti |commons = |commonssh = |commonscat = Steel |commonscatsh = Čelik }} [[Kategorija:Legure]] [[Kategorija:Tehnologija]] [[Kategorija:Materijali]] [[Kategorija:Metalurgija]] 0ejbj6su00ai35zvoyq4maisywf99p2 0 12796 42714189 42571965 2026-10-27T14:26:04Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714189 wikitext text/x-wiki {{Grad RH | ime = Đakovo <br> Diacoveniss | slika = St. Peter's Cathedral, Dakovo.jpg | opis_slike = Đakovačka katedrala | zastava = | grb = | županija = [[Osječko-baranjska županija|Osječko-baranjska]] | broj stanovnika = 23.577 (2021.) | poštanski broj = 31400 | registarska oznaka =DJ | gradonačelnik = [[Marin Mandarić]] ([[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]]) | pozivni broj = 031 | autooznaka = DJ | web_stranica = [http://www.djakovo.hr www.djakovo.hr] | z. širina = 45.31 | z. dužina = 18.41 | bilješke = }} '''Đakovo''' je grad u [[Slavonija|Slavoniji]], u istočnoj [[Hrvatska|Hrvatskoj]], koji administrativno pripada [[Osječko-baranjska županija|Osječko-baranjskoj županiji]]. == Gradska naselja i četvrti == U sastav grada Đakova ulazi 9 naselja (stanje 2006), a to su: [[Budrovci]], Đakovo, [[Đurđanci]], [[Ivanovci Gorjanski]], [[Kuševac]], [[Novi Perkovci]], [[Piškorevci]], [[Selci Đakovački]] i [[Široko Polje]]. == Geografija == Grad Đakovo nalazi se u srcu [[Slavonija|Slavonije]] na istoku Republike Hrvatske.<br /> [[Zemljopisni položaj]] grada: * sjeverna širina 45º 31' * istočna dužina 18º 41' * [[Nadmorska visina]] 111 [[metar|m]] * Površina grada 170 <math>km^2</math> == Demografija == Kretanje broja stanovnika šireg područja grada Đakova nakon 2. svjetskog rata: {| class=wikitable |- bgcolor="#efefef" ! popis !! stanovnika |- | [[1953.]] || 18.381 |- | [[1961.]] || 21.507 |- | [[1971.]] || 25. 251 |- | [[1981.]] ||27.304 |- | [[1991.]] || 29 493 |- | [[2001.]] || 30.092 |- | [[2011.]] || 27.745 |- |2021. |23.577 |} == Historija == [[Datoteka:Dakovo-1.JPG|thumb|200px|Pješačka zona Đakova]] [[Datoteka:Dakovo-2.JPG|thumb|200px|Pješačka zona Đakova]] [[Datoteka:Ergela Dakovo.JPG|thumb|200px|Ergela]] Brojni [[arheologija|arheološki]] lokaliteti nalaze se u gradu i okolici. Oni su ispisali bogatu povijest ovoga grada. Iskopavanja iz 1997. godine potvrđuju život na širem području grada već u [[neolitik]]u, oko 5500 godina prije Krista, koji kroz dugu i burnu povijest traje do današnjih dana. U rimsko doba postojalo je ovdje naselje Certissa, a ljepotom ovog kraja bio je oduševljen rimski car Marko Aurelije Probus koji je ovdje dao zasaditi vinograde [[277]]. godine. [[1239]]. godine zbog nemirne situacije u Bosni uzrokovane sukobima s bogumilima, brat hrvatsko-ugarskog [[Bela IV.|Bele IV.]], knez Koloman koji je upravljao oblasti Drava, poklonio bosanskom biskupu Ponsi grad Đakovo i cijeli taj kraj za sjedište biskupije, umjesto do tada nesigurnog Brda kod Sarajeva. Time je biskup zadržao sve duhovne ovlasti nad Bosnom. Tom darovnicom prvi put se spominje ime grada Đakova. Tu darovnicu je potvrdio [[1244]]. i sam kralj Bela IV. Od tada počinje povijest biskupije u Đakovu. Đakovo je i danas biskupski grad - sjedište [[Đakovačko-srijemska biskupija|Đakovačko-osječke nadbiskupije]]. Sam grad se u pojedinim periodima svoje povijesti spominje pod sličnim imenima: '''Dyaco''', '''Diaco''', '''Dyacow'''... U dokumentima iz [[1355.]] godine prvi put se spominje postojanje gotičke katedrale i biskupskog dvora koji su bili opasani zidinama. Dio tog zida ostao je sačuvan do danas. Godine [[1536]]. Đakovo su zaposjeli [[Tursko carstvo|Turci]] i vladali gotovo 150 godina - grad tada dobiva naziv '''Jakova'''. Srušene su skoro sve katoličke crkve i sagrađene džamije. Najpoznatija je Ibrahim-pašina džamija koja je nakon odlaska Turaka pretvorena u katoličku crkvu. Godine [[1690]]. u grad se vraća biskup i tada počinje izgradnja grada. Broj stanovnika naglo raste, a [[1751]]. godine otvara se prva škola. Poslije odlaska Turaka u Đakovu se gradi nova, skromnija katedrala i biskupski dvor. To je bila druga po redu od tri koliko ih je do sada u Đakovu sagrađeno. Gradili su ju biskupi Patačić i Bakić. Današnja katedrala, bazilika Sv. Petra, sagrađena je u neogotičko-romanskom stilu. Biskup [[Josip Juraj Strossmayer]] ju je počeo graditi [[1866]]. godine u 52. godini života i 16. godini biskupske službe. Gradnja je trajala punih 16 godina (do 1882. godine), od toga 4 godine vanjski građevinski radovi, a 12 unutrašnje uređenje katedrale. Za gradnju katedrale potrošeno je 7 000 000 komada opeke koja je pečena u Đakovu. Kamen je dopreman iz [[Istra|Istre]], [[Mađarska|Mađarske]], [[Austrija|Austrije]], [[Italija|Italije]] i [[Francuska|Francuske]]. Projektanti katedrale su bili arhitekti iz [[Beč]]a Karlo Rősner i Fridrich Schmidt. Unutrašnje uređenje je povjereno njemačkim slikarima koji su živjeli u [[Rim]]u, ocu i sinu Alexandru-Maximilianu i Ludwigu Seitzu. Katedrala ima 7 oltara, a krase ju 43 fresko slike, 31 kip i 32 reljefa, te orgulje sa 73 registra, tri manuala i 5 486 svirala. Đakovačka biskupija je kroz svoju 760 godišnju povijest imala 62 biskupa. U gradu još i danas postoje brojni dokazi njihova djelovanja. Biskup Patačić [[1706]]. god. obnavlja [[ergela|ergelu]]. Godine [[1773]]. Đakovo postaje središte sjedinjenih biskupija Bosansko-đakovačke i Srijemske koje obuhvaćaju sve sjeveroistočne hrvatske krajeve. Biskup [[Antun Mandić]] otvara, danas najstariju visokoškolsku ustanovu Slavonije i [[Baranja|Baranje]], [[Bogoslovno sjemenište]]. Poduzima i velike gospodarske zahvate na vlastelinstvu, posebice u uzgoju vinograda. Ime mu je sačuvano u nadaleko poznatim mandićevskim vinogradima. Imenovanjem [[Josip Juraj Strossmayer|Josipa Jurja Strossmayera]] biskupom [[1849]]. god. grad je u novom usponu. Biskupsko vlastelinstvo postaje uzorno gospodarstvo sa znatnim prihodima koji velikom biskupu omogućuje neviđene mecenske pothvate u Hrvatskoj ([[HAZU]]), a Đakovu s novom katedralom, te brojnim crkvenim i gospodarskim zdanjima daje novo lice. Povijest Ergele Đakovo počinje osnivanjem biskupije darovnicom deset arapskih konja i jednim pastuhom, iako se za godinu osnivanja uzima [[1506]]. Prema biskupu Bakiću uzgoj konja na vlastelinstvu postoji već [[1374]]. god. biskup [[Mijo Kesarić]] imao je ergelu sa 90 arapskih konja, a broj im se povećao na 130 rasplodnih kobila 1524. godine. No većina tih konja izginula je zajedno s biskupom Đurom [[1526]]. u bitci na Mohačkom polju. Za vrijeme turske vladavine, ergela je bila u vlasništvu požeških paša. No poslije stotinu i pedeset godišnje vladavine gradom Turci su bili prisiljeni napustiti grad odvodeći pri tome konje s ergele. Poslije dolaska Austrijanaca, obnavlja se ergela zbog potrebe za stalnom stražom u tom pograničnom području. [[1806]]. godine ergela Lipica se pred Napoleonom seli i smješta u Đakovo. Od tada počinje uzgoj lipicanskih konja u ergeli. Na gotovo isključivi uzgoj lipicanskih konja umjesto arapskih prelazi se za biskupovanja biskupa Strossmayera. Uzgoj traje i danas u ''Državnoj ergeli lipicanaca'', koja se svrstava među najstarije u Europi, kao i kod sve većeg broja privatnih uzgajivača konja. Niz godina je Ergela bila u sastavu PIK-a Đakovo, a danas je to [[Državna ergela lipicanskih konja]], zadužena za uzgoj i selekciju. Đakovo je oduvijek bio obrtnički grad. Godine [[1813]]. osnovano je udruženje obrtnika CEH. Industrijski razvoj je počeo izgradnjom mlinova i ciglana, a brojni obrtnici raznih struka ponudom svojih proizvoda pridonijeli su da je Đakovo, posebno po svojim sajmovima, postalo trgovište poznato u cijeloj Slavoniji. Danas je Đakovo grad s preko 30.000 stanovnika. Uz to što je biskupsko središte, gospodarsko je i kulturno središte Đakovštine. == Administracija i politika == Gradonačelnik Grada Đakova je Marin Mandarić (HDZ). Gradom upravljaju: * Gradsko poglavarstvo, koje je izvršno tijelo Grada Đakova * Gradsko vijeće, koje je predstavničko tijelo građana Grada Đakova Gradsko poglavarstvo se sastoji od 7 članova i podijeljeno je na 4 odjela: # Ured gradonačelnika # Odjel za komunalne djelatnosti i prostorno uređenje # Odjel za društvene djelatnosti # Odjel za financije Gradsko vijeće ima 19 članova koji se biraju direktno na lokalnim izborima. == Ekonomija == == Arhitektura i znamenitosti == U dugoročnim planovima razvoja grada značajno mjesto ima turizam za čiji razvoj Đakovo i okolica imaju izvanredne uvjete. Đakovo turistima nudi obilje povijesnih, kulturnih i prirodnih vrijednosti. Unutar stare jezgre grada nalaze se brojni sakralni objekti koji čine ovaj grad prepoznatljivim u Slavoniji. Središte Đakova je Strossmayerov trg, omeđen katedralom, kurijama, korzom, biskupskim dvorom i sjemeništem. Najistaknutiji spomenik grada je [[Đakovačka katedrala]]. Posvećena sv. Petru, građena je od 1866.-1882. godine, a za njeno podizanje je najzaslužniji biskup [[Josip Juraj Strossmayer]]. Prema riječima pape [[Ivan XXIII.|Ivana XXIII.]] đakovačka je katedrala "najljepša crkva između Venecije i Carigrada". [[Datoteka:Cathedral Dakovo, Croatia.JPG|thumb|desno|Katedrala i Biskupski dvor u Đakovu]] Uz katedralu je [[Biskupski dvor u Đakovu|biskupski dvor]] sagrađen u baroknom stilu, u kojemu je Dijecezanski muzej Đakovačke biskupije. Đakovačka je biskupija nastala bulom ''Universi orbis Ecclesiis'' pape [[Klement XIV.|Klementa XIV.]] od ([[9. srpnja]] [[1773]].) kada su ujedinjene stare biskupije, Bosanska i Srijemska. Katedralni trg zatvara sa sjeverne strane zgrada [[Bogoslovno sjemenište u Đakovu|Bogoslovnog sjemeništa]], otvorena [[1914]]. godine. U njoj je izučavan velik broj ljudi koji su dali velik doprinos hrvatskoj katoličkoj crkvi i kulturi. Na istom se trgu nalaze i [[Kaptolske kurije u Đakovu|Kaptolske kurije]] niz baroknih kurija za stanovanje kanonika. Pješačka ulica u staroj gradskoj jezgri naziva se ''Korzo'', i proteže se od katedrale do crkve Svih Svetih. Korzo je svakodnevno je okupljalište svih uzrasta. [[Župna crkva Svih Svetih u Đakovu|Župna crkva Svih Svetih]] nekadašnja je turska džamija s kupolom podignuta na prijelazu iz 16. u 17. stoljeće, koja je tek kasnije pretvorena u crkvu. Svoj je današnji izgled dobila u 19. stoljeću. Od drugih sakralnih zdanja može se izdvojiti Samostan Sestara Svetog Križa, s crkvom, izgrađen početkom 19. stoljeća. U starom dijelu grada također je značajan [[Muzej Đakovštine]] koji čuva nekoliko vrijednih zbirki: arheološku, kulturno-povijesnu, etnografsku, numizmatičku i umjetničku. [[Datoteka:Dakovo-2.JPG|thumb|desno|Korzo u Đakovu]] Može se reći da je Đakovo grad Josipa Jurja Strossmayera jer je njemu posvećen i ''Spomenik J. J. Strossmayeru'' - skulptura biskupa prema skici Rudolfa Valdeca, koju je izradio akademski kipar Marijan Sušac iz Osijeka. Spomen muzej Josipa Jurja Strossmayera otvoren je [[1991]]. godine. U šest prostorija smještena je maketa katedrale, slike i osobni biskupovi predmeti. Iza katedrale nalazi se i veliki park nazvan Strossmayerov perivoj, gdje je pozornica na kojoj se svake godine održavaju nadaleko poznati [[Đakovački vezovi]]. Znamenitost Đakova je i [[Đakovačka ergela]] - [[ergela]] plemenitih konja [[lipicanci|lipicanaca]], jedna od najstarijih u Europi, koja je pronijela glas o Đakovu daleko izvan granica Hrvatske. Izvan Đakova nalazi se [[jezero Jošava]]. Vodotoci i jezera Đakovštine koji privlače brojne ribiče i kupače željne odmora i prekrasne prirode. == Kultura == Građ Đakovo ima mnogo '''manifestacija''': najznačajnije su [[Silvestarske noći]], [[Đakovački vezovi]], [[Đakovački bušari]], [[Pola nove godine]], [[Smotra starogradskih plesova i pjesama]], [[Ivanjski krijesovi]]... Đakovački vezovi su tradicionalna međunarodna smotra folklora koja traje 2 tjedna, a završava prve srpanjske nedjelje. To je praznik cijelog tog kraja, kada ulicama na kolima ukrašenim cvijećem prolaze brojne folklorne skupine, pleše se po gradskim trgovima, bira najljepša nošnja. Istodobno se na hipodromu na ergeli održavaju konjička natjecanja u preskakanju prepona, vožnji dvoprega i četveroprega itd. Osim toga tu se održavaju susreti hrvatskih kritičara, otvaraju likovne izložbe, održavaju razni koncerti i drugi zabavni programi te priređuju brojna kulinarska natjecanja. Grad ima i dva Kulturno umjetnička društva: KUD "Sklad"(1863) i KUD "Tena"(1985). * '''KUD "Sklad"''' društvo je koje se bavi isključivo izvornim plesovima i pjesama grda Đakova i sudjeluje na večini Đakovačkih manifestacija i putuje širom Hrvatske. "Sklad" ima 6 sekcija: folklornu, tamburašku, mažoret, dramsku, ritmičku i informativnu. (www.kud-sklad.hr) KUD SKLAD] * '''KUD "Tena"''' bavi se koreografiranim hrvatskim plesovima. U KUD-u djeluje niz kako folklornih, tako i tamburaških sekcija. Društvo je osnovano 1985. godine. Do sada su sudjelovali na brojnim domaćim i međunarodnim manifestacijama. (www.kud-tena.hr) KUD TENA U Đakovu djeluju i dvije radio postaje: [[Radio Đakovo]] i [[Novi radio]]. Kino djeluje u sklopu Centra za kulturu Đakovo. U gradu se nalazi Gradska knjižnica i čitaonica te tri muzeja: [[Muzej Đakovštine]], Dijecezanski muzej Đakovačke biskupije i Spomen muzej J.J. Strossmayera. == Obrazovanje == '''Visokoškolske ustanove u Đakovu:''' * Katoličko bogoslovni fakultet '''Srednjoškolske ustanove u Đakovu:''' * Gimnazija Antuna Gustava Matoša * Ekonomska škola Braće Radić * Strukovna škola Antuna Horvata '''Osnovnoškolske ustanove u Đakovu:''' * O.Š. Ivana Gorana Kovačića * O.Š. Josipa Antuna Čolnića * O.Š. Vladimira Nazora Đakovo '''Predškolske ustanove u Đakovu:''' * Dječji vrtić Đakovo - Radićeva * Dječji vrtić Đakovo - Vila * Dječji vrtić Đakovo - Mažuranićeva * Dječji vrtić Sunčev sjaj-Nazaret * Dječji vrtić Zvrk == Udruge i društva == * Odred izviđača "Klasje" Đakovo * Planinarsko društvo "Đakovo" * Street - udruga za promicanje umjetnosti i kulture mladih * Udruga informatičara Đakovo * Hrvatski Crveni križ - Gradsko društvo Crvenog križa Đakovo * Kinološko društvo Đakovo * Astronomsko društvo Orion * Udruga Šokaca Đakovštine * Društvo pedagoga tehničke kulture Slavonija * Đakovačka udruga studenata * Udruga mladih Đakovo == Sport == {| | valign="top" | '''Nogomet''' * [[HNK Đakovo Croatia]] '''Košarka''' * KK Đakovo - Mlaco * ŽKK Đakovo * KK Škola košarke Sedam '''Rukomet''' * [[RK Đakovo]] * [[ŽRK PAN Đakovo]] '''Odbojka''' * ŽOK Đakovo '''Streljaštvo''' * SK Đakovo '''Borilački sportovi''' * Ju-Jitsu klub Factory * Karate klub Đakovo * Klub Tajlandskog Boksa ßlitz - osnovan 2011.g. '''Plivanje''' * [[PK Đakovo]] | valign="top" | '''Atletika''' * AK Đakovo * SLA Ante Perić '''Konjički sport''' * [[KK Đakovo]] '''Šah''' * ŠK Đakovo * ŠK Dama '''Tenis i stolni tenis''' * TK Đakovo * STK Đakovo - osnovan 1979.g. * STK Đakovo - osnovan 2009.g. '''Gimnastika''' * GK Sokol '''Mali nogomet''' * MNK Đakovo '''Boćanje''' * BK Đakovo '''Ribolov''' * ŠRU Šaran * ŠRU Bajer |} '''Kuglanje''' * [[Kuglački klub Silos Đakovo|KK Silos]] * [[Kuglački klub Fortuna Đakovo|KK Fortuna]] * [[KK Policija Đakovo|KK Policija]] * [[Ženski kuglački klub Đakovo|ŽKK Đakovo]] Kuglanje ima dugu tradiciju u Đakovu, najstarija kuglana u gradu koja je još u pogonu je "Dalmacija" i datira iz [[1928.]] godine. Također postoji i '''Gradska liga''' u kojoj se natječe po 10 klubova u muškoj i ženskoj konkurenciji. == Značajne osobe == * [[Josip Juraj Strossmayer]] - biskup * [[Ćiril Kos]] - biskup * [[Đuro Patačić]] - biskup * [[Antun Mandić]] - biskup * [[Luka Botić]] - pjesnik * [[Vatroslav Donegani]] - kipar * [[Ivan Ribar]] - političar * [[Ivo Lola Ribar]] - političar * [[Domagoj Duvnjak]] - rukometaš * [[Željko Seleš]] - poznati rukometni trener,prvak europe s Partizanom iz Bjelovara * [[Stjepan Jukić]] - nogometaš * [[Josip Tadić]] - nogometaš * Mirko Ervačić - poznati ultramaratonac * [[Miroslav Bičanić]] - nogometaš * [[Jadranko Prlić]] - političar * [[Stjepan Lucijanić]] - nogometaš * [[Domagoj Verhas]] - nogometaš * [[Ivan Lajtman]] - nogometaš * [[Hrvoje Stević]] - šahist, juniorski prvak svijeta 1995. godine * [[Marija Miholjek]] - TV voditeljica * [[Pavao Sučić]] - biskup * [[Adam Rajzl]] - književnik i novinar * [[Mirko Ćurić|Mirko "Miro" Ćurić]] - književnik == Gradovi prijatelji == * {{ZD|HRV}} [[Makarska]] (od 2006.) * {{ZD|NJE}} [[Malgersdorf]] * {{ZD|NJE}} [[Kirchenthumbach]] == Vanjske veze == {{Commonscat|Đakovo}} * [http://www.djakovo.hr/ Službene stranice grada] * [http://www.nase-djakovo.com/ Neslužbene stranice grada] * [http://www.tz-djakovo.hr/ Turistička zajednica grada Đakova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315144625/http://www.tz-djakovo.hr/ |date=2010-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20131006230055/http://www.totalnifm.hr/ TotalniFM.hr] == Literatura == * Mirko Marković, "Đakovo i Đakovština", u: ''Zbornik Đakovštine'', br. 1, 1976, str. 147-349. {{Osječko-baranjska županija}} {{Hrvatski gradovi}} [[Kategorija:Naselja u Osječko-baranjskoj županiji]] [[Kategorija:Općine u Osječko-baranjskoj županiji]] [[Kategorija:Đakovo| ]] 6nbkxllqtslc21bhx3grp3yhsxzyepu 0 13491 42714279 42711422 2026-10-27T17:19:42Z Alekol 2231 /* Oktobar/Listopad */ 42714279 wikitext text/x-wiki {{godina nav}} {{godina u drugim kalendarima|1987}} __NOTOC__ Godina '''1987''' ('''[[Rimski brojevi|MCMLXXXVII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] (link pokazuje kalendar). <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1987''': <br /> [[1987#Januar/Siječanj|<1>]] • [[1987#Februar/Veljača|<2>]] • [[1987#Mart/Ožujak|<3>]] • [[1987#April/Travanj|<4>]] • [[1987#Maj/Svibanj|<5>]] • [[1987#Jun/Juni/Lipanj|<6>]] <br /> [[1987#Jul/Juli/Srpanj|<7>]] • [[1987#Avgust/August/Kolovoz|<8>]] • [[1987#Septembar/Rujan|<9>]] • [[1987#Oktobar/Listopad|<10>]] • [[1987#Novembar/Studeni|<11>]] • [[1987#Decembar/Prosinac|<12>]] <br /> [[1987#Rođenja|Rođenja]] • [[1987#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[2. 1.]] - [[Čadsko-libijski konflikt]]: u odlučujućoj [[bitka kod Fade|bitci kod Fade]] na severu zemlje, [[čad]]ska armija uništava [[libija|libijsku]] oklopnu brigadu. Ova faza rata je poznata i kao [[Toyota rat]] jer su se čadske snage prevozile Toyotinim pick-upovima. * [[5. 1.]] - Prvo izdanje emisije "Argument više" na Radio Beogradu. * [[7. 1.]] - Presedan: državne novine objavile odlomke iz božićne poslanice [[Patrijarh German|srpskog patrijarha Germana]]<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/01/07/Newspapers-break-precedent-print-Christmas-message/4291536994000/ Newspapers break precedent, print Christmas message]. upi.com Archives Jan. 7, 1987</ref>. * [[8. 1.]] - [[26. 2.]] - [[Iračko-iranski rat]]: Iranska ofanziva Karbala 5 ili Opsada [[Basra|Basre]] je najveća bitka rata - veliki gubici i razoren grad, koji ostaje u iračkim rukama. Istovremeno i diverziona ofanziva Karbala 6 na centralnom frontu. * [[10. 1.]] - Prikazana je prva epizoda serije "[[Bolji život]]" - 82 epizode u tri sezone (1987, 1987/88 i 1990/91), kao i [[Bolji život: Novogodišnji specijal|novogodišnji specijal]] 1987. i [[Bolji život (film)|film]] 1989. * [[11. 1.|11]] - [[14. 1.]] - "Veliko zaleđivanje" u Engleskoj, sneg u Veneciji, oluje i mećave u Grčkoj. U Beogradu 12-tog najviša dnevna -12, vetar 4-6&nbsp;m/s.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19870113|page:1 "Borba", 13. jan. 1987]</ref> * [[14. 1.]] - Japanski premijer [[Jasuhiro Nakasone]] stigao u posetu Jugoslaviji tokom turneje po istoku Evrope. * [[16. 1.]] - Generalni sekretar CK [[Komunistička partija Kine|KP Kine]] [[Hu Yaobang]] podneo ostavku, prihvativši krivicu za političke greške koje su izazvale studentske nemire. Funkciju generalnog sekretara Partije preuzima [[Zhao Ziyang]] (do 1989) koji sprovodi reforme. [[Datoteka:Zajednice općina od 1987-01-01 do 1990-07-25.png|mini|120px|[[Zajednica općina|ZO]] u [[SR Hrvatska|SRH]]]] * 16. 1. - [[Ekvador]]skog predsednika [[León Febres Cordero|Leóna Febresa Cordera]] otele pristalice zatvorenog generala [[Frank Vargas Pazzos|Vargasa]], koji zahvaljujući tome biva oslobođen. * 16. 1. - [[Michel Camdessus]] novi upravni direktor [[MMF]] (do 2000). * [[18. 1.]] - U [[Politika (novine)|Politici]] objavljena humoreska "[[Vojko i Savle]]" - izaziva višemesečna negodovanja. * [[19. 1.]] - [[Milovan Đilas]] dobio pasoš. * [[20. 1.]] - U [[Libanon]]u kidnapovan [[Terry Waite]], specijalni izaslanik Kenterberijskog nadbiskupa, u zatočeništvu je do novembra 1991. * [[21. 1.]] - Predsedništvo SFRJ predlaže da se pristupi promeni [[Ustav SFRJ 1974|Ustava]]<ref>Borba, 23. jan. 1987</ref> (Savezno veće Skupštine usvaja 11. 2., zatim se saglasnost, do kraja marta, daju skupštine republika i pokrajina). * [[22. 1.]] - [[R. Budd Dwyer]], blagajnik države Pensilvanija, izvršio samoubistvo u živom prenosu pres-konferencije nakon što je, izgleda nepravedno, osuđen za primanje mita. * [[24. 1.]] - Stupaju na snagu izmene carinskih propisa, npr. dozvoljeno unošenje računara vrednosti do 230.000 dinara, oko 1000 DEM.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19870124|page:13 "Borba", 24. jan. 1987, str. 13]</ref> * [[25. 1.]] - Poslednji izbori u [[Zapadna Njemačka|Zapadnoj Njemačkoj]] prije [[Ujedinjenje Njemačke|Ujedinjenja]], CDU/CSU i liberali zadržavaju većinu. * 26 - 27. 1. - [[Perestrojka]]: na plenumu CK KPSS generalni sekretar Gorbačov pokreće neke političke reforme - izbori sa više kandidata i nepartijski ljudi na državnim pozicijama. === Februar/Veljača === * [[2. 2.]] - Sudar autobusa i kamiona kod [[Doljevac|Doljevca]], južno od Niša - 24 mrtvih<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/02/02/Car-truck-crash-kills-24/3452539240400/ Car-truck crash kills 24]. upi.com Archives Feb. 2, 1987</ref>. * [[3. 2.]] - [[Mateja Svet]] je prva Jugoslovenka sa medaljom u [[alpsko skijanje|alpskom skijanju]], bronzom na Svetskom šampionatu u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], [[Švajcarska]] (osvaja još jednu bronzu i srebro). * 3. 2. - Mustafa Bouyali, vođa [[Alžir]]skog islamskog oružanog pokreta, stradao u zasedi - pokret se raspada, ali neki pripadnici će [[Alžirski građanski rat|nastaviti aktivnosti]] 1990-tih. * [[3. 2.|3]] - [[8. 2.]] - Evropski šampionat u [[umetničko klizanje|umetničkom klizanju]] održan u [[Sarajevo|Sarajevu]] - dominiraju [[sovjetski Savez|sovjetski]] takmičari i [[Katarina Witt]] iz [[Nemačka Demokratska Republika|Istočne Nemačke]]. * [[4. 2.]] - [[Zdravko Čolić]] uhapšen u [[Ohrid]]u, osumnjičen za trgovinu devizama. * [[11. 2.]] - [[Tačerizam]]: [[British Airways]] je privatizovan. * [[februar]] - Predsedništvo SKJ predstavilo republikama Predlog za promenu Ustava SFRJ - neke ingerencije bi se vratile na savezni nivo. * [[17. 2.]] - U Italiji ratificiran sporazum o ribolovu u Tršćanskom zaljevu - slovenački ribari protestiraju. * ≤ 19. 2. - Slovenačka "[[Nova revija]]" br. 57 objavljuje ''[[Prilozi za slovenački nacionalni program|Priloge za slovenački nacionalni program]]'' - za nezavisnu i demokratsku [[Slovenija|Sloveniju]]. Prilozi nazvani i "Slovenački memorandum" po [[Memorandum SANU|Memorandumu SANU]] od prošlog septembra, mada je nastao nezavisno. I stanovništvo [[Socijalistička Republika Slovenija|Slovenije]] počinje razmišljati o nezavisnosti.<ref>Jović 2003, 433</ref> [[Datoteka:Yugo Sana AKA Florida.jpg|mini|200px|[[Zastava Florida]]]] * [[19. 2.]] - U Kragujevcu predstavljena [[Zastava Florida]]. * [[20. 2.]] - Roman "[[Seobe]]" [[Miloš Crnjanski|Miloša Crnjanskog]] proglašen za najbolji strani roman objavljen u Francuskoj 1986. * 20. 2. - [[Libanski građanski rat]]: sirijska vojska se vraća u zapadni Bejrut kako bi smirila sukob frakcija, primirje u aprilu. * 20. 2. - [[Mizoram]] ("Zemlja gorštaka") i [[Arunachal Pradesh]] ("Zemlja zorom osvetljenih planina") su nove države [[Indija|Indije]], na [[Severoistočna Indija|severoistoku zemlje]]. * [[22. 2.]] - [[Sporazum iz Louvra]]: vlade SAD, Japana, Zapadne Nemačke, Francuske, Velike Britanije i Kanade dogovorile da će zaustaviti pad kursa dolara, zacrtan [[Sporazum iz Plaze|Sporazumom iz Plaze]] 1985. - dolar će se oporaviti 1988-89. * 22. 2. - {{flagicon|Etiopija|1987}} [[Mengistu Haile Mariam]] proglasio [[Narodna Demokratska Republika Etiopija|Narodnu Demokratsku Republiku Etiopiju]] u kojoj vladajući koordinacioni komitet vojske i policije, [[Derg]], formalno prepušta vlast civilnoj vladi (režim pao 1991). * [[23. 2.]] - U južnom sazvežđu [[Zlatna riba (zviježđe)|Zlatna riba]] opažena [[supernova]] [[SN 1987A]], prvi vidljiva golim okom od [[1604]]. * [[25. 2.]] - Zemljotres na Kopaoniku magnitude 4,1, ima manje materijalne štete. * 25. 2. - Početak [[Fosforitni rat|Fosforitnog rata]] u [[Estonska Sovjetska Socijalistička Republika|Estonskoj SSR]], uspešna kampanja protiv rudnika fosforita, anticipacija pokreta za nezavisnost. * [[26. 2.]] - Skandal sa posterom za [[Dan mladosti]]: ''[[Neue Slowenische Kunst]]'' prilagodila nacistički poster. * 26. 2. - U skladu sa smernicama [[Međunarodni monetarni fond|MMF]]-a, u SFRJ zamrznute plate na četiri meseca, osim u slučaju povećane produktivnosti - u martu dolazi do talasa štrajkova <ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/03/25/Wage-freeze-law-to-be-modified/2772543646800/ Wage-freeze law to be modified]. upi.com Archives March 25, 1987</ref> (u jednom slovenačkom restoranu zbog štrajka nisu uslužili premijera [[Branko Mikulić|Mikulića]]). * 26. 2. - [[Iran-Kontra afera]]: izveštaj Towerove komisije kaže da je predsednik Reagan odgovoran za labav stil upravljanja i nezainteresovanost za detalje politike. * [[28. 2.]] - Petorica poginulih u čeličani Štore kod Celja kada se prevrnuo sud sa rastopljenim železom. === Mart/Ožujak === * [[2. 3.]] - U Beogradu otvorena Poliklinika Kliničkog centra Medicinskog fakulteta. * 3 - 13. 3. - Ledeni talas u Grčkoj, sa najgorim snežnim padavinama u 100 godina<ref>An extreme cold surge over the Greek peninsula, by K. LAGOUVARDOS, V. KOTRONI and G. KALLO, 1998</ref>. * [[4. 3.]] - Četvrtfinale [[Kup šampiona|Kupa šampiona]], Crvena Zvezda - Real Madrid 4:2 (Real će u revanšu pobediti sa 2:0 i otići dalje; [[Borislav Cvetković|Boro Cvetković]] sa 7 golova ostao najbolji strelac Kupa). * 4. 3. - U obraćanju naciji predsednik SAD [[Ronald Reagan]] priznaje greške u vezi afere [[Iran-Kontra afera|Iran-Kontra]]. * [[6. 3.]] - Feribot ''MS Herald of Free Enterprise'' potonuo ispred belgijske luke [[Zeebrugge]] zbog otvorenih pramčanih vrata, 193 mrtvih. * 6. 3. - Razoran zemljotres na severu [[Ekvador]]a, oko 1.000 mrtvih. * [[7. 3.]] - [[Tajvan]]ski vojnici na ostrvu [[Lieyu]] ubili 19 vijetnamskih migranata jer su sledili direktivu "Nema zarobljenih u ratnoj zoni". * [[9. 3.]] - Peti album grupe [[U2 (grupa)|U2]], ''[[The Joshua Tree]]'', njihov je kritički i komercijalno najuspešniji, postaju superzvezde. * [[16. 3.]] - Slovenačko udruženje književnika organizovalo veliki skup u Cankarjevom domu protiv Predloga za promenu ustava SFRJ. * [[20. 3.]] - [[Zidovudin]] (AZT) odobren u SAD za lečenje [[HIV]]/[[AIDS]]. * [[22. 3.]] - Povodom talasa štrajkova, predsednik SIV Branko Mikulić izjavljuje da će ustavni poredak biti branjen po svaku cenu, uključujući i armiju. * [[23. 3.]] - Dragoljub Ćetković, nekadašnje čudo od deteta, uhapšen u SAD nakon što je ubacio cijanid u kesicu čaja u supermarketu<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/03/24/Cyanide-suspect-described-as-boy-genius-gone-bad/2115543560400/ Cyanide suspect described as boy genius gone bad]. upi.com Archives March 24, 1987</ref><ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/03/29/The-downfall-of-a-boy-genius/5964543992400/ The downfall of a boy genius]. upi.com Archives March 29, 1987</ref> (u novembru dobio pet godina zatvora). * [[25. 3.]] - SFRJ: zamrznute cene hrane i nekih drugih proizvoda na 90 dana. * [[mart]] - U [[Beč]]u na konferenciji o sporazumima iz Helsinkija, Jugoslavija i Kanada se založili za zaštitu manjinskih prava, podržala ih Mađarska (prvi put istočna zemlja podržava zapadni predlog). * [[26. 3.]] - Predsjednik SIV [[Branko Mikulić]] u posjeti Zapadnoj Njemačkoj, potpisan sporazum o izbjegavanju dvostrukog oporezovanja. * [[28. 3.]] - Iz popravnog doma [[Stolac]] pobeglo 40 štićenika, vandalizovali automobile i izloge pre nego što su pohvatani<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/03/30/Foreign-News-Briefs/9347544078800/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives March 30, 1987</ref>. * [[30. 3.]] - [[59. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[Platoon (film)|Platoon]]'', ukupno 4 nagrade od osam nominacija, ''[[A Room with a View (film)|A Room with a View]]'' i ''[[Hannah and Her Sisters]]'' po tri nagrade od osam odn. sedam nominacija. * 30. 3. - Savezno veće Skupštine SFRJ odlučuje da se pristupi promeni Ustava SFRJ (nacrti amandmana se predviđaju do polovine godine, javna rasprava za oktobar-februar). * [[31. 3.]] - Britanska premijerka [[Margaret Thatcher]] daje intervju uživo za sovjetsku televiziju. [[Datoteka:RP1357 p110 Mir base block (left) and Kvant (right) (1987).svg|150px|mini|[[Svemirska stanica Mir|Mir]]: bazni blok (levo), Kvant 1 (desno) i treći solarni kolektor (gore)]] * 31. 3. - [[Svemirska stanica Mir]] dobila prvi dodatak, astrofizički modul [[Kvant-1]]. Od prošlog februara do aprila 1989. na stanici se smenjuju tri ekspedicije (posade). === April/Travanj === * [[1. 4.]] - Magnus festival, međunarodni festival gej i lezbejskog filma, neće biti održan u Ljubljani 25. maja, na Dan mladosti; odložen za oktobar pa decembar, nije održan<ref>{{sl}} [http://www.magnus.si/html/1987.html Leto 1987: odpoved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125020729/http://www.magnus.si/html/1987.html |date=2021-01-25 }}. magnus.si (pristup. 2.2.2016.)</ref>. * [[2. 4.]] - Svetska banka odobrila Ljubljanskoj banci kredit od 90 miliona dolara za racionalnije korišćenje energije, uglavnom za mala i srednja preduzeća u Sloveniji. * [[8. 4.]] - Počinje štrajk u [[Istarski ugljenokopi|labinskim rudnicima uglja]]. * [[13. 4.]] - [[Portugal]] i [[Narodna Republika Kina|NR Kina]] potpisali sporazum o povratku [[Makao]]a matici [[1999]]. * 13. 4. - Sudar vlaka i autobusa u [[Stubičke Toplice|Stubičkim Toplicama]], (najmanje) pet mrtvih. * [[14. 4.]] - [[Pristupanje Turske Europskoj uniji]]: Turska aplicirala za članstvo u Europskoj ekonomskoj zajednici (kandidat od 1999, pregovori od 2005). * [[15. 4.]] - ''[[Carapintadas]]'' ("Obojena lica"): vojno osoblje diglo pobunu u nekoliko kasarni u [[Argentina|Argentini]], traže prekid suđenja u vezi [[Prljavi rat|Prljavog rata]]. * [[april]] - VII plenum CK SKJ u [[Beograd]]u - rasprava o krizi ekonomskog i političkog sistema. * april - [[JVC]] uvodi u Japanu poboljšani video format [[S-VHS]], na šta će Sony odgovoriti sa Video Hi8. * [[16. 4.]] - [[Zvonko Bušić]] pobegao iz zatvora u SAD, uhvaćen dva dana kasnije<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/04/18/Escaped-terrorist-captured/6285545716800/ Escaped terrorist captured]. upi.com Archives April 18, 1987</ref>. * 16. 4. - [[Afera Bofors]] u Indiji: švedski radio tvrdi da je firma [[Bofors]] plaćala mito švedskim i stranim političarima za prodaju oružja - slučaj nije razrešen ni u 21. veku, impliciran i premijer [[Rajiv Gandhi]]. * [[19. 4.]] - Porodica [[The Simpsons|Simpson]] se prvi put pojavila u ''The Tracey Ullman Show''. [[Datoteka:Zagrebačka džamija.jpg|mini|150px|left|Zagrebačka džamija]] * [[21. 4.]] - SFRJ: U toku novi talas štrajkova (npr. Železara Smederevo i Fabrika vagona u Kraljevu). * 21. 4. - [[Šrilankanski građanski rat]]: eksplozija auto-bombe na glavnoj autobuskoj stanici u [[Colombo|Colombu]], stradalo 113 civila. * [[23. 4.]] - Antinuklearni protesti u Ljubljani u organizaciji Socijalističke omladine, u Zagrebu i Beogradu 26. i 27. (nezvanično, SFRJ planira gradnju osam nuklearki do 2000)<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/04/24/Rare-nuclear-protest-staged/1597546235200/ Rare nuclear protest staged]. upi.com Archives April 24, 1987</ref>. * [[24. 4.]] - [[Zagrebačka džamija]] primila prve vernike (svečano otvaranje 6. septembra). * 24 - [[25. 4.]] - Zbor komunista [[Kosovo Polje|Kosova Polja]], kome prisustvuju čelnici republičkog i pokrajinskog SK [[Slobodan Milošević]] i [[Azem Vlasi]]. Masa okupljena ispred Doma kulture pokušava ući unutra što izaziva intervenciju milicije. Milošević: '''"[[Niko ne sme da vas bije!]]"''' Razgovor Srba i Crnogoraca sa rukovodiocima se nastavlja u Domu kulture cele noći, što se završava Miloševićevim govorom, protiv iseljavanja i za povratak na Kosovo. Miloševićevo povezivanje sa masama predstavlja prekretnicu.<ref>Jović 2003, 385</ref> * [[27. 4.]] - Austrijski predsednik [[Kurt Waldheim]] proglašen za nepoželjnog stranca od strane vlade SAD (osumnjičen za ratne zločine tokom Drugog svetskog rata, uključujući Jugoslaviju). === Maj/Svibanj === * [[5. 5.]] - Sud saopštio da je izvršenje smrtne kazne nad [[Andrija Artuković|Andrijom Artukovićem]] odloženo iz zdravstvenih razloga (umro sledećeg januara). * [[6. 5.]] - Udruženje [[Pamjat]] demonstriralo u Moskvi protiv projekta spomenika na [[Poklonaja gora|Poklonoj gori]], primio ih je šef gradske partije [[Boris Jeljcin]] - najesen osnovan Nacionalno-patriotski front. * [[8. 5.]] - [[Gary Hart]], pretendent za kandidata [[Demokratska stranka SAD|Demokrata]] na izborima 1988, povlači se iz trke zbog otkrivene vanbračne veze sa manekenkom Donnom Rice. * 8. 5. - Zaseda u Loughgallu (Operacija Judy): osmorica pripadnika Privremene IRA-e napala stanicu Kraljevskog alsterskog redarstva, da bi bili pobijeni od britanskih specijalaca koji su ih čekali - najgori poraz IRA-e u [[Sjevernoirski sukob|Nevoljama]]. * [[9. 5.]] - Finale [[Kup maršala Tita|Kupa maršala Tita]]: [[HNK Hajduk Split|Hajduk]] - [[HNK Rijeka|Rijeka]] 9:8 na penale. * 9. 5. - LOT Flight 5055: poljski avion pao u šumu blizu Varšave, 183 mrtvih. * 9. 5. - [[Pesma Evrovizije 1987.|Pesma Evrovizije]] u Briselu: [[Johnny Logan]] (''Hold me now'') je prvi, [[Novi fosili]] ("Ja sam za ples") osvajaju 4. mesto. * [[11. 5.]] - U rudniku Raša kod [[Labin]]a završen 33-dnevni štrajk - dobili povišicu do 46%, smenjeni neki direktori. * [[14. 5.]] - Potpukovnik [[Sitiveni Rabuka]] izveo nenasilni puč na [[Fidži]]ju, nakon što su prošlog meseca na izborima pobedile partije [[Indo-fidžijci|Indo-fidžijaca]]. * [[15. 5.]] - [[Lazar Mojsov]] preuzima [[Predsjedništvo SFRJ|Predsedništvo SFRJ]] od Sinana Hasanija. * [[15. 5.|15]] - [[23. 5.]] - Protestne večeri "O Kosovu - za Kosovo" u [[Udruženje književnika Srbije|Udruženju književnika Srbije]] (Francuska 7). * [[maj]] - Slučaj "Student" - napadi na ovaj beogradski časopis zbog navodnog antititoizma (naslovna strana "Noć vampira" 2. 5.)<ref>[http://www.yurope.com/nasa-borba/arhiva/Maj97/1105/1105_6.HTM Bal vampira ili lov na vestice]</ref>. * maj - Operacija Karbala 10: Iranci i Kurdi ostvarili mali napredak na severnom frontu. Zatim i ofanziva Nasr 4, jedan od najvećih iranskih uspeha u ratu - opkoljena [[Sulejmanija (grad)|Sulejmanija]], pretnja [[Kirkuk]]u. * [[17. 5.]] - Dve rakete [[Exocet]] ispaljene sa iračkog aviona pogodile američki brod ''USS Stark'', poginulo 37 mornara. * [[20. 5.]] - Naftni derivati u SFRJ poskupeli 22%, drugo poskupljenje ove godine. * [[22. 5.]] - Hindusko-muslimanski neredi u [[Meerut]]u, [[Utar Pradeš]], u Hašimpurskom masakru ubijeno 42 muslimana. * [[25. 5.]] - Poslednje nošenje štafete za [[Štafeta mladosti|Dan mladosti]] (pod senkom skandala sa posterom). * [[26. 5.]] - Počinje Operacija Vadamarachchi, ofanziva šrilankanske vojske protiv [[Tamilski tigrovi|Tamilskih tigrova]], prva konvencionalna operacija rata - opkoljen grad [[Jaffna]]. * [[27. 5.]] - Predsedništvo CK SK Srbije usvojilo operativni program za idejnu i kadrovsku diferencijaciju u SANU, raznim institucijama i javnim glasilima - ideološka ofanziva protiv "napada na Tita". (kritička inteligencija u ovo vreme je "snažna jezgra opozicijskog pokreta", koja kontrolira neke nacionalne institucije, većinu medija i kulturnih tokova<ref>Jović 2003, 370</ref>). [[Datoteka:Flugroute von Mathias Rust.svg|mini|200px|Putanja [[Mathias Rust|Mathiasa Rusta]]]] * [[28. 5.]] - Zapadni Nemac [[Mathias Rust]] (19) sleteo Cesnom na Crveni trg u [[Moskva|Moskvi]]. * [[30. 5.]] - Posledice Rustove afere: sovjetski ministar odbrane [[Sergej Sokolov (komandant)|Sergej Sokolov]] zamenjen [[Dmitrij Jazov|Dmitrijem Jazovim]] (do 1991), smenjen glavnokomandujući protivvazdušne odbrane [[Aleksandar Koldunov]] itd. * 30. 5. - [[Goa]] je nova indijska država. === Jun/Juni/Lipanj === [[Datoteka:Cibona Tower 2006.jpg|mini|150px|[[Cibonin toranj]]]] * [[3. 6.]] - Potpisan Sporazum sa jezera Meech: kanadski predsednik vlade [[Brian Mulroney]] i provincijski premijeri dogovorili ustavne izmene kako bi [[Kvebek]] bio reintegrisan u [[Kanada|Kanadu]] - nije ratifikovan, pokret za suverenost Kvebeka jača. * [[3. 6.|3]] - [[14. 6.]] - [[Datoteka:Basketball pictogram.svg|25px]] [[Europsko prvenstvo u košarci - Atena 1987.|Evropsko prvenstvo u košarci]], Atina - Grčka 1, SSSR 2, Jugoslavija uzima bronzu; [[MVP]] [[Nikos Galis]]. * [[8. 6.]] - Zakon o [[Novi Zeland|novozelandskoj]] beznuklearnoj zoni, razoružanju i kontroli naoružanja. * [[11. 6.]] - Britanska [[Konzervativna stranka (UK)|konzervativna]] premijerka [[Margaret Thatcher]] dobila i treći mandat na izborima. * [[12. 6.]] - [[Ronald Reagan]] u [[Berlin]]u: "Gospodine [[Mihail Gorbačov|Gorbačov]], srušite ovaj [[Berlinski zid|zid]]!". * 12. 6. - [[SIV]] iznenada povećao za oko 25% porez na promet na "luksuzne" proizvode: benzin, piće, cigarete i automobile. * 12. 6. - Bivši car [[Centralnoafrička republika|Centrafrike]] [[Jean-Bédel Bokassa]] osuđen na smrt po više osnova - amnestiran 1993. * [[14. 6.]] - [[Opći izbori u Italiji 1987|Izbori]] za [[italija]]nski parlament na kojima zastupnicom, kao kandidat [[Radikalna stranka (Italija)|Radikalne stranke]], postaje [[pornografija|porno]]-glumica Illona Staller alias [[Ilona Štaler|Cicciolina]]. * [[15. 6.]] - Usvojen [[ERASMUS]], evropski program razmene studenata. * jun? - [[FK Vardar]] završio [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1986/87.|fudbalsko prvenstvo]] na prvom mestu zahvaljujući tome što su neki timovi započeli takmičenje sa -6 bodova (tzv. [[Afera Šajber]]). Nakon što je Vrhovni sud to poništio, na prvom mestu se našao [[FK Partizan]]. * [[19. 6.]] - Najgori napad [[ETA]]-e: od auto-bombe u tržnom centru Hipercor u [[Barcelona|Barceloni]] stradala 21 osoba. * 23 - [[26. 6.]] - Operacija Rajiv: Indijci preoteli Pakistancima najviši vrh na himalajskom [[Glečer Sijačen|glečeru Sijačen]]. * 24 - 26. 6. - U "Borbi" objavljeno "Pismo srpskom prijatelju" [[Taras Kermauner|Tarasa Kermaunera]]: "strahovito razočaranje" u srpskim kulturnim krugovima, jer u njemu vide separatizam.<ref>Jović 2003, 427-8</ref> * [[25. 6.]] - [[Ivan Pavao II.|Papa]] primio u audijenciju austrijskog predsednika [[Kurt Valdhajm|Kurta Valdhajma]], do tog trenutka u diplomatskoj izolaciji zbog njegovog učešća u ratu na Balkanu; jevrejski lideri zgroženi. * 25 - 26. 6. - [[Perestrojka]]: na plenumu CK KPSS Gorbačov izložio "osnovne teze", politički temelj ekonomske reforme. [[Aleksandar Jakovljev]], zagovornik reformi, ulazi u Politbiro. * [[26. 6.]] - Hiljadu Srba i Crnogoraca sa Kosova dolazi u Beograd da protestuje tokom zasedanja CK zbog progona od strane tamošnjih Albanaca. * [[27. 6.]] - CK SKJ raspravlja o kosovskoj situaciji, milicija se sukobila sa srpskim demonstrantima sa Kosova. * [[28. 6.]] - [[Iračko-iranski rat]]: irački avioni bacili [[iperit]] na grad [[Sardašt]]. * [[29. 6.]] - Junski demokratski pokret u [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]]: favorizovani predsednički kandidat [[Roh Tae-woo]] obećava široke reforme, izbori u decembru. * [[30. 6.]] - [[Boško Krunić]] novi predsednik Predsedništva CK [[SKJ]] (do 1988). * jun - Godišnja inflacija u SFRJ iznosi 100,6%.<ref>"Inflacija probila stotku", Borba, 4. jul 1987</ref> === Jul/Juli/Srpanj === * [[1. 7.]] - SFRJ: Novi zakon o stečaju želi da eliminiše gubitaška preduzeća. * 1. 7. - SFRJ je među devet zemalja kojima je ukinut bescarinski tretman za uvoz nekih proizvoda u SAD, jer im više "ne treba takva zaštita". * 1. 7. - U SAP Vojvodini je zabranjeno pušenje u javnim i radnim prostorijama - prvi takav zakon u SFRJ. * 1. 7. - {{flagicon|Evropa}} Stupio na snagu [[Jedinstveni europski akt]] - jedinstveno tržište do kraja [[1992]]. * 1. 7. - Ubijen libanski premijer [[Rašid Karami]] za šta će biti osuđen [[Samir Geagea]]; sledi [[Selim Hoss]] (do 1990). * [[4. 7.]] - Ratni zločinac iz Drugog svetskog rata [[Klaus Barbie]], lokalni šef [[Gestapo]]a, nazvan „kasapin iz Liona“, osuđen u Francuskoj na doživotnu robiju (umro 1991). * [[5. 7.]] - [[Crni tigrovi (OTTE)|Crni tigrovi]], samoubilačko krilo [[Tamilski tigrovi|Tamilskih tigrova]], izveli prvi napad - malim kamionom sa eksplozivom ubijeno najmanje 39 vojnika u kampu kod Džafne. * [[7. 7.]] - [[Afera Iran-Kontra]]: 23-ećeg dana ispitivanja pred kongresnim komitetom, potpukovnik [[Oliver North]] počinje svedočenje. [[Datoteka:Zagi.jpg|thumb|120px|Zagi]] * [[8. 7.|8]] - [[19. 7.]] - [[Ljetna univerzijada 1987.]] u [[Zagreb]]u. Jugoslavija osvojila 19 medalja, po 7 zlatnih i srebrnih i 5 brončanih. * [[11. 7.]] - [[Ujedinjeni narodi|UN]] su za petomilijarditog stanovnika planete proglasile Mateja Gaspara, dečaka novorođenog u [[Zagreb]]u (šestomilijarditi će zvanično biti rođen u Sarajevu oktobra [[1999]].). * jul - Istraga povodom "pljačke od '300 miliona dinara'" u titovoužičkom preduzeću "Jelova gora", uhapšeno 12 osumnjičenih.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19871215|page:14 "Borba", 15. dec. 1987, str. 14]</ref> * jul - Vrhovni Sovjet SSSR doneo Zakon o državnom preduzeću: veća sloboda za preduzeća, ali moraju se sama finansirati. * jul - Militantni Siki iz [[khalistan]]skog pokreta ubili 34 Hindusa u dva autobusa u državi [[Haryana]]. [[Datoteka:Muzej Mimara.jpg|mini|200px|[[Muzej Mimara]]]] * [[17. 7.]] - [[Muzej Mimara]] u Zagrebu otvoren za javnost, kolekcija ima preko 3.700 predmeta. * 17. 7. - Prikazan film ''[[RoboCop]]''. * [[18. 7.|18]] - [[25. 7.]] - 34. [[Pulski filmski festival]]: [[Velika zlatna arena za najbolji film|Velika zlatna arena]] za film "[[Već viđeno]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/34-pulski-filmski-festival/ 34. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120161930/http://arhiv.pulafilmfestival.hr/34-pulski-filmski-festival/ |date=2021-01-20 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[20. 7.]] - [[Afgansko-sovjetski rat]]: objavljeno da će se Sovjeti povući iz Afganistana (završeno 1989). * [[20. 7.|20]] - [[31. 7.]] - Talas vrućine u Grčkoj s temperaturama preko 40 C, više od 1.000 mrtvih. * [[22. 7.]] - [[Mihail Gorbačov]] izjavljuje da je spreman prihvatiti opciju duplo nula (''double-zero option''), eliminaciju svih američkih i sovjetskih raketa srednjeg dometa u Evropi i Aziji (u toku su pregovori u Ženevi). * 22. 7. - U Londonu ubijen palestinski karikaturista [[Nadži al-Ali]]. * [[23. 7.]] - Masakr u Jean-Rabelu na severu [[Haiti]]ja: najmanje 139 bezemljaša ubijeno po nalogu zemljoposednika. * 23. - 24. 7. - [[Krimski Tatari]] defiluju u Moskvi za povratak na Krim. [[Datoteka:Earnest Will Gas King.jpg|mini|250px|Operacija Earnest Will: pratnja tankera u Zalivu]] * [[24. 7.]] - Počinje [[Operacija Earnest Will]]: američke snage štite tankere u kuvajtskom vlasništvu od iranskih napada u Persijskom zalivu (do septembra 1988), jedan tanker, MV Bridgeton, već prvog dana oštećen od mine. * [[25. 7.]] - Sekretar za trgovinu SAD [[Malcolm Baldrige Jr.]] poginuo na rodeu. * [[28. 7.]] - Obrušavanje stenja kod [[Valtellina|Valtelline]] na severu Italije, 53 poginulih. * [[29. 7.]] - Potpisan sporazum između Indije i Šri Lanke: primirje u građanskom ratu, dolaze indijski mirotvorci (do 1990, [[Rajiv Gandhi]] će zbog ovoga biti ubijen 1991). * [[30. 7.]] - Pripadnik šrilankanske počasne straže udario puškom indijskog premijera Rajiva Gandhija. * [[31. 7.]] - Tokom [[Hadždž]]a u Meki došlo do sukoba iranskih hodočasnika i saudijskih redarstvenika i stampeda u kome je stradalo 400 ljudi. * 31. 7. - U Australiji objavljena knjiga ''[[Spycatcher]]'' bivšeg službenika [[MI5]]: pokušaji britanske vlade da je zabrane je čine još prodanijom. === Avgust/August/Kolovoz === * [[1. 8.]] - Pokrenut je MTV Europe (od 2021. [[MTV Global]]), prvi prikazani spot je ''[[Money for Nothing]]''. * 1. 8. - [[Mike Tyson]] (21) osvojio IBF titulu - od marta ima WBA a od prošle godine i WBC titulu, tako da postaje prvi teškaš sa sva tri pojasa, u medijima vlada "Tyson manija". * [[4. 8.]] - Federalna komisija za komunikacije SAD ukinula Doktrinu pravičnosti, kojom se od RTV stanica zahtevalo da pravično i balansirano prenose kontroverzna pitanja. * [[5. 8.]] - Svetski šampionat u košarci za mlađe od 19 u Bormiju: Jugoslavija pobedila SAD u finalu ([[Toni Kukoč|Kukoč]], [[Aleksandar Đorđević (košarkaš)|Đorđević]], [[Vlade Divac|Divac]], [[Dino Rađa|Rađa]]...). * [[7. 8.]] - [[Vevčanski slučaj]]: Sukob [[Narodna milicija SFRJ|milicije]] i meštana u selu [[Vevčani]] u [[SR Makedonija|SR Makedoniji]]. * 7. 8. - [[Lynne Cox]] preplivala između ostrva u [[Beringov moreuz|Beringovom moreuzu]], američkog [[Mali Diomed|Malog]] i sovjetskog [[Veliki Diomed|Velikog Diomeda]]. * 7. 8. - U [[Gvatemala|Gvatemali]] potpisan [[Esquipulaski mirovni sporazum]] za [[Centralna Amerika|Centralnu Ameriku]]. Kostarikanski predsednik [[Óscar Arias]] će dobiti Nobelovu nagradu za mir. * [[9. 8.]] - Granični spor između [[Kolumbija|Kolumbije]] i [[Venezuela|Venezuele]]: kolumbijska korveta ulazi u Venecuelanski zaliv, što izaziva krizu do 19. 8. kada su u područje poslati venecuelanski avioni. * 9. 8. - Propali vojni kadet (19) ubio sedam ljudi u [[Melbourne|Melbournu]]. * [[11. 8.]] - [[Alan Greenspan]] je novi šef [[Federalne rezerve]] SAD nakon [[Paul Volcker|Paula Volckera]] (do 2006). * [[14. 8.]] - Zemljotres u području [[Kraljevo]] - [[Bogutovačka Banja]]. [[Datoteka:Agrokomerc.jpg|mini]] * [[15. 8.]] - "[[Borba (novine)|Borba]]" piše da je "[[Agrokomerc]]" emitovao menice bez pokrića u iznosu od 22.000 milijardi starih dinara - kombinat iz Velike Kladuše je prethodnih godina smatran za "giganta na jakim temeljima".<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19870815|page:1 "Borba", 15. avg. 1987]. istorijskenovine.unilib.rs</ref> * [[16. 8.]] - Northwest Airlines Flight 255: avion pao na poletanju iz [[Detroit, Michigan|Detroita]], 156 mrtvih. * 16. - [[17. 8.]] - [[Harmonička konvergencija]], globalni meditacioni događaj. * [[17. 8.]] - [[Rudolf Hess]] (93) pronađen mrtav u ćeliji zatvora Špandau. * 17. 8. - [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones]] prebacuje 2700, vrhunac ''bull marketa'' 1982-87. * 17. 8. - [[Steffi Graf]] prvi put broj 1 na WTA listi, umesto [[Martina Navratilova|Martine Navratilove]] - s prekidima do 1997, smenjuje se sa [[Monika Seleš|Monikom Seleš]] i [[Arantxa Sánchez Vicario|Arantxom Sánchez Vicario]]. * [[18. 8.]] - Prva žrtva strogog novog zakona o stečajima u SFRJ je građevinsko preduzeće Titogradski Kombinat (?) - od 2600 radnika otpušteno 1600<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/09/20/Yugoslavian-workers-threatened-by-free-market-reforms/1553559108800/ Yugoslavian workers threatened by free-market reforms]. upi.com Archives Sept. 20, 1987</ref>. * [[19. 8.]] - [[Hungerford]]ski masakr: pojedinac ubio 16 ljudi u Engleskoj. * [[23. 8.]] - Sastanak u Hirveparku u Estoniji na godišnjicu Pakta Molotov-Ribentrop, jedno od prvih protestnih okupljanja protiv režima. * [[26. 8.]] - Dogovoren [[Montrealski protokol]] na [[Bečka konvencija o zaštiti ozonskog omotača|Bečku konvenciju o zaštiti ozonskog omotača]] iz 1985, navedeni su pravno obavezujući ciljevi redukcije hemijskih agenasa (na snazi od 1989). * [[28. 8.]] - [[Afera Agrokomerc]]: uhapšen direktor Interne banke Agrokomerc, još 17 pod istragom - novine pišu o menicama bez pokrića u [[Velika Kladuša|kladuškom]] gigantu [[Agrokomerc]] i luksuznom životu [[Fikret Abdić|Fikreta Abdića]]; predsednik SIV Mikulić juče izjavio da neće biti savezne pomoći za firmu<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/08/28/One-arrested-in-Yugoslavias-worst-economic-scandal/4608557121600/ One arrested in Yugoslavia's worst economic scandal]. upi.com Archives Aug. 28, 1987</ref>. * [[30. 8.]] - Devetoro mrtvih u sudaru dva automobila kod Zaprešića.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19870831|page:14 "Borba", 31. avg. 1987, str. 14]. istorijskenovine.unilib.rs</ref> * [[31. 8.]] - [[Michael Jackson]] izdao uspešan album ''[[Bad (album)|Bad]]'', pet godina posle ''Thriller''-a. === Septembar/Rujan === [[Datoteka:Utva 66 YU-DLM at Paraćin Airport (6928605662).jpg|180px|mini|Oblaci nad Paraćinom]] * [[3. 9.]] - [[Paraćinski masakr]]: [[Aziz Keljmendi]], ubija rano ujutro u kasarni četvoricu i ranjava petoricu kolega, zatim se ubija. Dolazi do provale [[Albanofobija|antialbanskog]] raspoloženja u SFRJ, pogotovo u Srbiji. Ubijeni: Srđan Simić (Beograd), Hazim Džananović (Vitez), Safet Dudaković (Bos. Gradiška), Goran Begić (Zagreb). ** Nove napetosti na Kosovu: Srbi se okupljaju i prete da će krenuti na Beograd ako se ne vrate red i zakon, vlasti žele da uvećaju integraciju Albanaca u jugoslovensko društvo, što ovi smatraju asimilacijom<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/10/01/Ethnic-tensions-continue-to-plague-Yugoslavia/5084560059200/ Ethnic tensions continue to plague Yugoslavia]. upi.com Archives Oct. 1, 1987</ref>. ** Sahrani Srđana Simića na beogradskom Novom groblju 5. 9. prisustvuje "oko dvadeset hiljada građana",<ref>"Još jedna opomena", Borba, 7. sept. 1987, str. 14</ref> među parolama su "Hoćemo slobodu", "Kosovo je Srbija"; posećuju i grob Aleksandra Rankovića.<ref>Jović 2003, 390</ref> * 3. 9. - Nenasilni vojni udar u [[Burundi]]ju: major [[Pierre Buyoya]] uzima vlast od predsednika [[Jean-Baptiste Bagaza|J-B. Bagaze]], koji je u poseti Kanadi (obojica [[Tutsi]]ji, Buyoya vlada 1987-93 i 1996-2003). * [[7. 9.]] - [[Erich Honecker]] stigao u posetu Zapadnoj Nemačkoj, prva takva poseta sa [[Istočna Njemačka|Istoka]]. * [[9. 9.]] - '''[[Afera Agrokomerc]]''': uhapšen direktor "Agrokomerca" [[Fikret Abdić]] (takođe je i član CK SKBiH i savezni delegat). Oko milijarda dolara je izdata u menicama bez pokrića za preko 60 banaka<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/09/20/Yugoslavias-economic-scandals-threaten-chaos/5493559108800/ Yugoslavia's economic scandals threaten chaos]. upi.com Archives Sept. 20, 1987</ref>. * [[10. 9.]] - Usvojena inicijativa promene ustava [[SR Srbija|SR Srbije]]. * [[11. 9.]] - [[Dragiša Pavlović]], lider beogradskog Saveza komunista, kritikuje "olako obećanu brzinu" i nacionalizam. Ovo je shvaćeno kao napad na CK SK Srbije i protivno jedinstvu u partiji (tekst u "Politici Ekspres" 14. 9., navodno napisan u Miloševićevom stanu).<ref>Jović 2003, 393-4</ref> * 11. 9. - Okončan [[Čadsko-libijski konflikt]]. * [[13. 9.]] - Gojanijski akcident: radioterapijska kapsula ukradena u [[brazil]]skom gradu [[Goiânia]] ozračila 249 ljudi, četvoro umrlo. * [[14. 9.]] - [[Narodna Republika Mađarska|Mađarska]] obnovila diplomatske odnose sa [[Izrael]]om. * [[15. 9.]] - [[Hamdija Pozderac]], šef Savezne ustavne komisije i potpredsednik predsedništva SFRJ, dao ostavku pod pritiskom afere Agrokomerc. Iz istog razloga dao ostavku i Metod Rotar, direktor [[Nova Ljubljanska banka|Ljubljanske banke]]. [[Datoteka:Dinar 20 000a.jpg|mini|250px|Novčanica od 20.000 dinara ("dva miliona" starih)]] * septembar - U opticaju je novčanica od 20.000 novih [[jugoslovenski dinar|dinara]] (smeđa, lik rudara sa šlemom; inspiracija za lik je Nedeljko Lubarda iz Lazarevca;<ref>"Ti dani, te godine", Borba, 12. sept. 1987, str. 4</ref> novčanica vredi oko 46 DEM, u oktobru 1989. pada ispod 1 DEM<ref name="povteclist">[http://www.kunalipa.com/katalog/tecaj/yu-dinar-1966-1991.php Povijesne tečajne liste: Jugoslavenski dinar 1966.-1991.] kunalipa.com</ref>). * [[18. 9.]] - Prikazan film ''[[Fatal Attraction]]''. * [[21. 9.]] - Američke Foke zarobile iranski minopolagač ''Iran Ajr''. * [[22. 9.]] - Prva epizoda komedije ''[[Full House]]'' (do 1995). * [[23. 9.]] - Sednica komiteta organizacije SKJ u JNA, savezni sekretar [[Branko Mamula]] tvrdi da je 1981-87. u JNA otkriveno 216 ilegalnih grupa sa 1.435 pripadnika albanske narodnosti, neke su planirale "najgrublje akcije"; za 3.792 vojnika sa Kosova nisu dati bitni podaci - "Armija više ne može sjediti na bombi" (Mamula kasnije tvrdi da je vojska bila spremna i na vojni udar).<ref>Jović 2003, 412</ref> [[Datoteka:Narodna skupstina Srbije.jpg|180px|mini|Zgrada u kojoj je održana Osma sednica]] * [[23. 9.|23]] - [[24. 9.|24]]/25. 9. - [[Osma sednica CK SKS|Osma sjednica CK SK Srbije]]: [[Dragiša Pavlović]] je razrešen članstva u Predsedništvu CK [[Savez komunista Srbije|SK Srbije]] (na čelu gradske partije će ga zameniti [[Radoš Smiljković]]); kritikovan je i predsednik Predsedništva SRS [[Ivan Stambolić]]. Dominaciju u SK Srbije ima struja Slobodana Miloševića. * [[27. 9.]] - Osnovan [[Mađarski demokratski forum]], populistička umerena opozicija [[Mađarska socijalistička radnička partija|vladajućoj partiji]] u [[Narodna Republika Mađarska|NR Mađarskoj]]. * 27. 9. - Otvoren [[Kairski metro]]. * [[28. 9.]] - Prva epizoda ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' (do 1994; u SFRJ prikazivana od januara 1989. preko sarajevskog programa "Noć i dan"). * 28. 9. - Potpukovnik Rabuka ponovo izveo puč na Fidžiju, sledećeg meseca proglašava republiku. Indo-fidžijci su izloženi progonima. * [[30. 9.]] - Partizan ispao od Fljamurtarija iz [[Valona|Valone]] (2:0 za Fljamurtari u Valoni i 2:1 za Partizan u Beogradu). * 30. 9. - {{flagicon|Afganistan|1987}} [[Mohamad Nadžibula]] je novi predsednik [[Demokratska Republika Afganistan|Afganistana]] (od jula se ponovo zove Republika Afganistan, umesto Demokratska R. A.). Zemlja je ove godine dobila novi ustav === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Evropski savet odbio po geografskom osnovu zahtev [[Maroko|Maroka]] za priključenje Evropskoj zajednici. * 1. 10. - Neredi u [[Lhasa|Lhasi]] na [[Tibet]]u, šest mrtvih. * [[4. 10.]] - Dogovoren Sporazum o slobodnoj trgovini između SAD i Kanade (ratifikovan sledeće godine). * [[11. 10.]] - Drugi nacionalni marš na Vašington za gej i lezbijska prava - u [[LGBT]] zajednici poznat i kao "Veliki marš" - kasnije Nacionalni ''coming-out'' dan, tj. [[Dan izlaska iz ormara]]. * 11. 10. - [[Uwe Barschel]], donedavni predsednik vlade nemačkog [[Schleswig-Holstein]]a, pronađen mrtav u Ženevi - nalazio se u središtu skandala zbog optužbi da je želeo špijunirati SPD. * [[15. 10.]] - Južnu Englesku i severnu Francusku uveče pogodila uraganska oluja sa 22 žrtve (poznata po tome što je TV meteorolog nekoliko sati ranije najavio samo vetrovito vreme). * 15. 10. - Predsednik [[Burkina Faso|Burkine Faso]] [[Thomas Sankara]] ubijen tokom državnog udara na čelu sa njegovim bivšim saradnikom [[Blaise Compaoré|Blaiseom Compaoréom]] - preokreće Sankarinu marksističku politiku i ostaje na vlasti do puča 2014. (osuđen na doživotni zatvor 2022). [[Datoteka:Belgrade old town.jpg|mini|220px|[[Knez Mihailova]]]] * oktobar - Redovna anketa ljubljanskog fakulteta: većina misli da bi se Sloveniji otvorile nove mogućnosti razvoja izvan Jugoslavije, da ih ugrožava doseljavanje sa juga, daju prednost zapadnoevropskom uređenju.<ref>"Slike promenile lik", Borba 1987-10-28, str. 5</ref> * [[16. 10.]] - Protesti Srpkinja i Crnogorki u Prištini - [[Fadil Hoxha]] je prošle godine ispričao vic o silovanju na račun Srpkinja i drugih ne-Albanki a što je objavljeno prošle nedelje<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/10/17/Former-Yugoslav-Vice-President-Fadil-Hoxha-an-ethnic-Albanian/9492561441600/ Former Yugoslav Vice President Fadil Hoxha, an ethnic Albanian...]. upi.com Archives Oct. 17, 1987</ref> - biće isključen iz [[SKJ]], poslate specijalne milicijske snage u pokrajinu (300 pripadnika<ref>[http://www.upi.com/Archives/1988/09/13/Police-reinforcements-sent-to-troubled-province/3989590126400/ Police reinforcements sent to troubled province]. upi.com Archives Sept. 13, 1988</ref>), za svaki slučaj. * 16. 10. - Mala [[Jessica McClure]] spasena iz bunara u koji je upala u [[Midland, Texas]], posle dva dana napora i intenzivnog TV praćenja preko [[CNN]]-a. * [[17. 10.]] - Sudar teretnog voza i šinobusa kod Rajca u Srbiji - 10 mrtvih. * 17. 10. - Otac Joseph Wresinski okupio 100.000 ljudi na pariskom Trokaderu za žrtve siromaštva, gladi, nasilja i straha - kasnije [[Međunarodni dan za iskorenjivanje siromaštva]]. [[Datoteka:Black Monday Dow Jones.svg|mini|200px|Dow Jones, jul 1987 - januar 1988]] * [[19. 10.]] - [[Crni ponedeljak (1987)|Crni ponedeljak]] - veliki pad na berzama širom sveta, [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones]] pao za 508 poena odn. 22,61%. * 19. 10. - Operacija Nimble Archer: tri dana nakon što su Iranci gađali raketama tanker ''MV Sea Isle City'', Amerikanci napali dve iranske naftne platforme. * 19. 10. - Sudar dva voza u Bintaru kod [[Džakarta|Džakarte]], 156 mrtvih. * [[20. 10.]] - Otvorena je rekonstruisana [[Knez Mihailova ulica]] u Beogradu. * [[23. 10.]] - Uskraćena potvrda konzervativnom kandidatu za Vrhovni sud SAD [[Robert Bork|Robertu Borku]] nakon velike medijske i stranačke kampanje od nominacije prošlog jula. * 23. 10. - U Italiji prikazan film ''[[The Last Emperor]]''. * [[25. 10.]] - [[Datoteka:Football pictogram.svg|25px]] [[Svjetsko juniorsko prvenstvo u nogometu - Čile 1987.]]: mlada reprezentacija Jugoslavije postala prvak svijeta, pobjedom nad Njemačkom (1:1, [[Zvonimir Boban]] dao gol, pa 5:4 na penale). Prva i poslednja titula za ju-reprezentaciju. * 25. 10. - 1. 11. - 13. Nacionalni kongres KP Kine: potvrđena politika ekonomskih reformi i Otvorenih vrata usvojena 1978, [[Zhao Ziyang]] i zvanično generalni sekretar, vođstvo podmlađeno tehnokratama pristalicama reforme. * [[26. 10.]] - [[Slobodan Živojinović]] dostiže 19. mesto na ATP listi, svoj najbolji plasman. * 26. 10. - [[Salvadorski građanski rat]]: ubijen [[Herbert Anaya]], predsednik Komisije za ljudska prava [[El Salvador]]a - ranije tokom meseca su počeli razgovori između vlade i gerile, dva dana kasnije parlament odobrio amnestiju za 400 političkih zatvorenika. * [[27. 10.]] - Plenum CK KPSS: [[Boris Jeljcin]] izražava nezadovoljstvo sporošću reformi i servilnošću prema generalnom sekretaru Gorbačovu, daje ostavku bez presedana u Politbirou - postaje poznat kao pobunjenik. * 27. 10. - Operacija Lalang u [[Malezija|Maleziji]]: hapšenje 107 osoba iz NVO, opozicionara, intelektualaca, umetnika i dr. uz obrazloženje prevencije rasnih nereda. === Novembar/Studeni === * [[1. 11.]] - Britanski voz ''[[InterCity 125]]'' postigao svetski rekord za dizel vuču, 238&nbsp;km/h. * 2 - 4. 11. - Jugoslovenski festival tržišnih komunikacija u Portorožu: pažnju privlači reklama za alat "Unior", drugačija za zonu A (Slovenija, Hrvatska, Vojvodina) i zonu B (ostatak zemlje).<ref>"Čekić u zoni B", Borba, 1987-11-14, str. 11</ref> * [[4. 11.]] - [[Li Peng]] je v.d. premijera NR Kine, umesto Zhao Ziyanga (zvanično od sledećeg marta, ostaje do 1998). * [[6. 11.]] - Nakon što je [[Yasuhiro Nakasone]] morao dati ostavku zbog pokušaja uvođenja [[PDV]], novi japanski premijer je [[Noboru Takeshita]] (do 1989). * [[7. 11.]] - [[Habib Bourguiba]] je uklonjen sa vlasti u [[Tunis]]u, nasleđuje ga [[Zine El Abidine Ben Ali]] (do [[2011]]). [[Datoteka:Vuk Karadžić 1987 Yugoslavia stamp2.jpg|mini|200px|Vuk na markici: [[Vuk Karadžić (TV serija)|TV serija]] se emituje od novembra do februara]] * [[8. 11.]] - Povodom 200-godišnjice rođenja [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuka Stefanovića Karadžića]], prikazana prva od 16 epizoda TV serije "[[Vuk Karadžić (TV serija)|Vuk Karadžić]]". * 8. 11. - Bomba Privremene IRA-e ubila 11 ljudi tokom ceremonije Dana sećanja u [[Enniskillen]]u. * [[10. 11.]] - Umro predsednik [[Niger]]a gen. [[Seyni Kountché]], sledi [[Ali Saibou]] (do 1993). * [[11. 11.]] - Na Gorbačovljevu inicijativu, moskovski partijski komitet smenjuje Jeljcina s položaja Prvog sekretara, dva dana nakon što je ovaj, izgleda, pokušao da se ubije - zapečaćen rivalitet njih dvojice. * [[15. 11.]] - SFRJ: od ponoći (po sugestiji MMF?) opet zamrznute plate i znatan skok cena nekih proizvoda (prehrana, benzin, energija, saobraćaj itd.), inflacija je 168%<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/11/15/Yugoslavia-increases-food-fuel-prices/5686563950800/ Yugoslavia increases food, fuel prices]. upi.com Archives Nov. 15, 1987</ref>. * 15. 11. - [[Brašovska pobuna]]: revolt radnika fabrike kamiona u rumunskom [[Brašov]]u, ugušen do kraja dana - u zemlji je nestašica hrane i energije<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/12/12/Romanias-workers-grind-through-a-tough-cold-winter/3238566283600/ Romania's workers grind through a tough cold winter]. upi.com Archives Dec. 12, 1987</ref>. * [[novembar]] - Osnovan [[Helsinški odbor za ljudska prava]] Jugoslavije. * [[16. 11.]] - Devalvacija dinara za 24,6% - 1.299 dinara za dolar, prema 433 prošle godine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/11/17/Yugoslavia-devalues-currency-by-nearly-25-percent/2838564123600/ Yugoslavia devalues currency by nearly 25 percent]. upi.com Archives Nov. 17, 1987</ref>. * [[18. 11.]] - Zapalile se pokretne stepenice u londonskoj metro-stanici King's Cross, 31 žrtva u požaru. * [[19. 11.]] - [[Afgansko-sovjetski rat]]: počinje [[Operacija Magistral]], Sovjeti i afganska vojska čiste put od [[Gardez]]a do [[Opsada Kosta|opkoljenog Hosta]] (do januara). * [[25. 11.]] - Tajfun Nina pogodio [[Filipini|Filipine]], stradalo preko 1000 ljudi. * 25. 11. - [[Noć jedrilica]]: dvojica palestinskih gerilaca ušli [[Zmajarstvo|zmajevima]] iz južnog Libana u Izrael, jedan od njih ubio šestoricu izraelskih vojnika. * [[28. 11.]] - South African Airways Flight 295: avion zbog požara pao u Indijski okean blizu Mauricijusa, 159 mrtvih. * [[29. 11.]] - [[Korean Air let 858]]: Južnokorejski avion "[[Boeing 707]]" sa 115 putnika i članova posade srušio se iznad [[Mianmar|Burme]]. U [[Bahrein]]u je potom uhapšena jedna žena koja je priznala da je sjevernokorejski agent i da je postavila eksploziv u avion prema nalogu njene vlade kako bi bile onemogućene Olimpijske igre u [[Seoul|Seulu]] 1988. * 29. 11. - Neuspeli referendum u Poljskoj o radikalnoj ekonomskoj reformi i o demokratizaciji društva - odgovori pozitivni ali s manje od 50% ukupnog broja birača. * 29. 11. - Izbori na [[Haiti]]ju poništeni nakon što je vojska ubila nepoznat broj birača. === Decembar/Prosinac === [[Datoteka:Reagan and Gorbachev signing.jpg|mini|220px|Gorbačov i Regan potpisuju INF ugovor]] * [[2. 12.]] - Otvoren Urgentni centar u Beogradu. * 2. 12. - [[Adria Airways]] uvela letove za [[Izrael]]. * [[7. 12.]] - Pacific Southwest Airlines Flight 1771: avion pao u Kaliforniji nakon što je bivši zaposlenik ubio pilote - 43 poginulih. * [[8. 12.|8]] - [[10. 12.]] - [[Vašingtonski samit (1987)|Vašingtonski samit]]: Regan i Gorbačov potpisali [[Ugovor o nuklearnim snagama prelaznog dometa]] (INF, suspendovan 2019). * 8. 12. - U [[Pojas Gaze i Zapadna obala|Pojasu Gaze i Zapadnoj obali]] počinje [[Prva Intifada]] (do 1993). * 8. 12. - XI sednica CK [[Komunistička partija Jugoslavije|SKJ]] na kojoj je razmatran ustavni položaj SR Srbije. Posle masovnih demonstracija Srpkinja i Crnogorki s Kosova, iz SK isključen [[Fadil Hoxha|Fadilj Hodža]]. * 8. 12. - Masakr u ''Queeen Street'', u [[Melbourne]]u: Frank Vitkovic ubio osam ljudi u pošti pa skočio sa 11. sprata. * [[9. 12.]] - Počeo štrajk u [[ljubljana|ljubljanskom]] [[Litostroj]]u, traže se nezavisni [[sindikat]]i i politička pluralizacija. Događaj se smatra početkom pluralizacije u Sloveniji. * 9. 12. - [[Microsoft]] izdao [[Windows 2.0]]. * [[10. 12.]] - Nemački magazin ''Der Stern'' objavljuje jugoslovenske dokumente koji navodno dokazuju da je [[Kurt Waldheim]] bio umešan u ratne zločine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/12/10/Waldheim-link-to-war-crimes-reported/9793566110800/ Waldheim link to war crimes reported]. upi.com Archives Dec. 10, 1987</ref>; kasnije tokom meseca londonski ''Sunday Express'' tvrdi da je Jugoslavija znala za Waldheimovu prošlost, što je korišćeno za pritisak<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/12/26/Report-Yugoslavia-had-evidence-linking-Waldheim-to-war-crimes/2772567493200/ Report: Yugoslavia had evidence linking Waldheim to war crimes]. upi.com Archives Dec. 26, 1987</ref>. * 10. 12. - [[Miro Barešić]] pušten na uslovnu slobodu u Švedskoj i proteran u Paragvaj. * 10. 12. - Sudar autobusa i voza kod Glogovca - osam mrtvih, 51 povređeni. * [[11. 12.]] - [[Husein Mujić]] postaje reis-ul-ulema Islamske zajednice u SFRJ (do 1989). * 11. 12. - Svetska komisija o okolišu i razvoju ili Brundtlandina komisija objavila izveštaj "Naša zajednička budućnost", definisan pojam [[održivi razvoj]]. * 11. 12. - ETA postavila auto-bombu pored kasarne Civilne garde u [[Saragosa|Saragosi]], 11 poginulih, uključujući petoro dece. * [[14. 12.]] - Predsednik Predsedništva SR Srbije [[Ivan Stambolić]] razrešen dužnosti,<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19871215|page:1 "Borba", 15. dec. 1987]. istorijskenovine.unilib.rs</ref> zameniće ga [[Petar Gračanin]] (do 1989). * [[16. 12.]] - U [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]] održani prvi direktni predsednički izbori, izabran [[Roh Tae-woo]] - sa revizijom [[Ustav Južne Koreje|ustava]] u oktobru, to se smatra početkom demokratične Šeste republike. * [[17. 12.]] - [[Miloš Jakeš]] postaje generalni sekretar [[Komunistička partija Čehoslovačke|KP Čehoslovačke]] umesto [[Gustáv Husák|Gustáva Husáka]], koji ostaje predsednik zemlje (obojica do 1989). * [[18. 12.]] - Izmišljen programski jezik [[Perl]]. * 18. 12. - U Japanu izdata prva kompjuterska igra iz franšize ''[[Final Fantasy]]''. * [[20. 12.]] - U najtežoj mirnodopskoj nesreći na moru, sudar filipinskog feribota ''MV Doña Paz'' i jednog tankera preživelo 11 od 4.397 putnika i članova posade feribota. "Dona Paz" bio registrovan za prevoz najviše 1.500 ljudi. * ca. [[25. 12.]] - [[Stefan Milenković]] nastupa na Božićnom koncertu u Beloj kući, pred [[Ronald Reagan|Ronaldom Reganom]]. * [[30. 12.]] - Prvi blok [[Termoelektrana Kostolac|Termoelektrane Kostolac]] B snage 348,5 MW ulazi u proizvodnju, ove godine je otvoren i novi kop Drmno. * 30. 12. - U Skupštini SFRJ prvi put nisu usvojeni budžet i rezolucija o razvoju<ref>Borba, 4. jan. 1987</ref> - blokirano iz Slovenije.<ref>Jović 2003, 450</ref> === Kroz godinu === * Tečaj dinara prema [[Njemačka marka|DEM]] opada sa 227,29 na 773,70 novih dinara.<ref name="povteclist" /> * Prema Ticinoj proceni, GDP po glavi Hrvatske je porastao 452% od 1950. do 1987, prosečna stopa rasta 4,16% je u Evropi niža samo od Španije i Grčke; odnos sa američkim GDP PC je porastao sa 19 na 38%; preteknuta je većina centralnoevropskih zemalja. Iza ove godine sledi pad.<ref>Tica, Josip [https://hrcak.srce.hr/file/56298 The Estimation of 1910-1989 Per Capita GDP in Croatia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240614190936/https://hrcak.srce.hr/file/56298 |date=2024-06-14 }} (2004). hrcak.srce.hr</ref> * [[WHO|Svetska zdravstvena organizacija]] rangirala Beograd kao peti najzagađeniji grad na svetu, 15% stanovnika ima [[bronhitis]]. * [[Unska pruga]] elektrificirana do [[Knin]]a. * Iz kaveza u beogradskom zoo-vrtu pobegla ženka jaguara (nije izašla van vrta). * [[Glasnost]] iz SSSR utiče i na istočnu Evropu<ref>[http://www.upi.com/Archives/1987/12/18/Glasnosts-waves-send-Eastern-Europe-into-a-dither/4614566802000/ Glasnost's waves send Eastern Europe into a dither]. upi.com Archives Dec. 18, 1987</ref>. * Nagibni voz [[Pendolino]] debituje u [[Italija|Italiji]]. * Prva verzija patika [[Nike Air Max]]. * Braća Thomas i John Knoll napravili software ''[[Adobe Photoshop|Photoshop]]'', dogodine prodali licencu Adobe-u. * [[Starbucks]] počinje širenje van [[Seattle]]a. == U popularnoj kulturi == * [[Đorđe Balašević]] se osvrće na godinu u pesmi "1987" na albumu ''U tvojim molitvama'' (refren: "Jadna i bedna, osamdeset sedma"). == 1987. u temama == * [[Televizija]]. TV serije: "[[Bolji život]] 1", "[[Vuk Karadžić (TV serija)|Vuk Karadžić]]" (1987-88), "Deco, pevajte sa nama", "I to se zove sreća", "Sazvežđe belog duda", "Soba 405" (TV Beograd); "Čovek u srebrnoj jakni", "Poslednje leto detinjstva" (TV Novi Sad). * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Oktoberfest (film)|Oktoberfest]]", "[[Lager Niš (film)|Lager Niš]]", "[[Na putu za Katangu]]", "[[Dogodilo se na današnji dan]]", "[[Hajde da se volimo]]", "[[Slučaj Harms (film)|Slučaj Harms]]", "[[U ime naroda]]", "[[Već viđeno]]", "[[Uvek spremne žene]]", "[[Anđeo čuvar (film)|Anđeo čuvar]]", "[[Kraljeva završnica]]", "[[Ovo malo duše]]", "[[Oficir s ružom]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1987.]]). * Neki domaći muzički/glazbeni albumi<ref>[https://www.discogs.com/search/?format_exact=LP&format_exact=Album&year=1987&decade=1980&country_exact=Yugoslavia Explore Yugoslavia LP Album from 1987 on Discogs]. discogs.com (pristup. 16. 7. 2016.)</ref> (→ [[:Kategorija:Albumi 1987.]]): ** Pop/rock: <small>[[Riblja čorba]]</small>: "[[Ujed za dušu]]"; <small>[[Ekatarina Velika]]</small>: "Ljubav"; <small>[[Disciplina kičme]]</small>: "Dečija pesma" i "Uživo! Najlepši hitovi!"; <small>[[Nebojša Krstić|Krstić]] i [[Srđan Šaper|Šaper]]</small>: "Poslednja mladost u Jugoslaviji"; <small>[[Zabranjeno pušenje]]</small>: "Pozdrav iz zemlje Safari"; <small>[[Parni valjak]]</small>: "Anđeli se dosađuju?"; <small>[[Osmi putnik (sastav)|Osmi putnik]]</small>: "Glasno, glasnije"; <small>[[Azra]]</small>: "Između krajnosti"; <small>[[Dino Merlin|Merlin]]</small>: "Merlin"; <small>[[Crvena jabuka (bend)|Crvena jabuka]]</small>: "Za sve ove godine"; <small>[[Oktobar 1864]]</small>: "Oktobar 1864"; <small>[[Valentino (sastav)|Valentino]]</small>: "No.3"; <small>[[Yu grupa]]</small>: "Od zlata jabuka"; <small>[[Leb i sol]]</small>: "Kao kakao"; <small>[[Film (glazbeni sastav)|Film]]</small>: "Sunce sja!"; <small>[[Cacadou Look]]</small>: "Tko mari za čari"; <small>[[Bombaj štampa]]</small>: "Bombaj štampa"; <small>[[Dejan Cukić]]</small>: "Spori ritam"; <small>[[Đavoli (glazbeni sastav)|Đavoli]]</small>: "Hallo Lulu 22"; <small>[[Massimo Savić|Massimo]]</small>: "Stranac u noći"; <small>[[Poslednja igra leptira]]</small>: "Zajedno smo piškili u pesku"; <small>[[Piloti]]</small>: "Kao ptica na mom dlanu"; <small>[[Tutti Frutti Band]]</small>: "Gore iznad oblaka"; <small>[[Marina Perazić]]</small>: "Marina"; <small>[[Alisa (muzička grupa)|Alisa]]</small>: "Da li si čula pesmu umornih slavuja"; <small>[[Laibach]]</small>: "Opus dei"; <small>[[Tonny Montano]]</small>: "Talični Tom je mrtav"; <small>[[Zana (grupa)|Zana]]</small>: "Otkinimo noćas zajedno"; <small>[[Vlada Divljan]]</small>: "Tajni život A.P. Šandorova" ** Zabavni: <small>[[Novi fosili]]</small>: "Dijete sreće"; <small>[[Arsen Dedić]]</small>: "Kino Sloboda"; <small>[[Neda Ukraden]]</small>: "Došlo doba da se rastajemo"; <small>[[Boris Novković]]</small>: "Jači od sudbine"; <small>[[Magazin (sastav)|Magazin]]</small>: "Magazin"; <small>[[Mišo Kovač]]</small>: "Malo mi je jedan život s tobom"; <small>[[Josipa Lisac]]</small>: "Boginja"; <small>[[Zdravko Čolić]]</small>: "Rodi me majko sretnog"; ** Folk: <small>[[Lepa Brena]] i Slatki greh</small>: "Hajde da se volimo"; <small>[[Toma Zdravković]]</small>: "Dal' je moguće"; <small>[[Radiša Urošević]]</small>: "Tebi za ljubav"; <small>[[Milan Babić (pevač)|Milan Babić]]</small>: "Bilo pa prošlo"; <small>[[Halid Bešlić]]</small>: "Eh, kad bi ti rekla mi, volim te"; <small>[[Slobodan Mulina]]</small>: "Zlatibore pitaj Taru"; ** Debitantski albumi (ne mora biti početak karijere): Oktobar 1864, [[Jasmin Stavros]], Cacadou Look, Bombaj štampa, Dejan Cukić (solo), Marina Perazić (solo), [[Bel Tempo]]... * Neka vozila uvedena 1987: <gallery> Peugeot 405 front.jpg|[[Peugeot 405]] (Evropski auto godine '88) F40 Ferrari 20090509.jpg|[[Ferrari F40]] 2014 Škoda Museum, Škoda Favorit 136 L typ 781 1989 01.JPG|[[Škoda Favorit]] Toyota Corolla (22562865978).jpg|[[Toyota Corolla]] (E90) 1991 Yugo Florida 1.3 EFI.jpg|[[Zastava Florida]] </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1987.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[2. 1.]] - [[Nađa Higl]], plivačica, svetska šampionka * [[7. 1.]] - [[Sirušo]], jermenska pevačica * [[8. 1.]] - [[Cynthia Erivo]], glumica i pevačica * [[17. 1.]] - [[Oleksandr Usik]], bokser, objedinjeni prvak u teškoj kategoriji * [[18. 1.]] - [[Stefan Filipović]], crnogorski pjevač * [[21. 1.]] - [[Aida Hadžialić]], švedska političarka * [[24. 1.]] - [[Luis Suárez]], urugvajski fudbaler * [[25. 1.]] - [[Ivana Vuković]], glumica * [[26. 1.]] - [[Darijana Filipović]], članica Predsjedništva BiH * 26. 1. - [[Rigoberto Urán]], biciklista * [[27. 1.]] - [[Lupe Fuentes]], erotska glumica * [[5. 2.]] - [[Hana Selimović]], glumica * [[8. 2.]] - [[Carolina Kostner]], italijanska klizačica * [[9. 2.]] - [[Michael B. Jordan]], glumac * [[14. 2.]] - [[Edinson Cavani]], urugvajski fudbaler * [[18. 2.]] - [[Skin Diamond]], erotska glumica * [[21. 2.]] - Ellen/[[Elliot Page]], glumac * [[23. 2.]] - [[Marija Petronijević]], glumica, TV voditelj * [[24. 2.]] - [[Marko Đurković]], srpski košarkaš. * [[27. 2.]] - [[Milenko Tepić]], srpski košarkaš. * [[1. 3.]] - [[Kesha]], američka pevačica * [[6. 3.]] - [[Kevin-Prince Boateng]], fudbaler * [[19. 3.]] - [[Miloš Teodosić]], košarkaš * [[28. 3.]] - [[Kagney Linn Karter]], erotska glumica († [[2024]]) * [[29. 3.]] - [[Dimitri Payet]], francuski fudbaler === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[3. 4.]] - [[Filip Kapisoda]], maneken († [[2010]]) * [[4. 4.]] - [[Sami Khedira]], nemački fudbaler * [[10. 4.]] - [[Hayley Westenra]], novozelandska pevačica * [[19. 4.]] - [[Marija Šarapova]], ruska teniserka * [[20. 4.]] - [[Dragan Labović]], košarkaš († [[2025]]) * [[28. 4.]] - [[Andrija Prlainović]], vaterpolista * [[29. 4.]] - [[Sara Errani]], italijanska teniserka * [[1. 5.]] - [[Leonardo Bonucci]], fudbaler * [[2. 5.]] - [[Filip Filipović (vaterpolista)|Filip Filipović]], srpski vaterpolista. * [[4. 5.]] - [[Cesc Fàbregas]], fudbaler * [[5. 5.]] - [[Marija Šestić]], bh. pjevačica * [[10. 5.]] - [[Allie Haze]], erotska glumica * [[13. 5.]] - [[Marianne Vos]], holandska biciklistkinja * [[15. 5.]] - [[Andy Murray]], teniser * [[22. 5.]] - [[Novak Đoković]], srpski teniser * [[23. 5.]] - [[Filip Križan]], hrvatski glumac * [[8. 6.]] - [[Matea Ferk]], hrvatska skijašica * 8. 6. - [[Samantha Saint]], erotska glumica * [[17. 6.]] - [[Kendrick Lamar]], reper * [[24. 6.]] - [[Lionel Messi]], argentinski fudbaler * [[26. 6.]] - [[Lucija Zaninović]], tekvondoašica * 26. 6. - [[Luka Lončar]], vaterpolist === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[2. 7.]] - [[Ruslana Koršunova]], kazahstanski model († [[2008]]) * [[3. 7.]] - [[Sebastian Vettel]], vozač F1 * [[17. 7.]] - [[Ivan Strinić]], nogometaš * [[1. 8.]] - [[Jakov Fak]], biatlonac * [[14. 8.]] - [[Tim Tebow]], igrač američkog fudbala * [[16. 8.]] - [[Ana Mandić]], glumica * [[24. 8.]] - [[Zoran Tošić]], srpski fudbaler. * [[25. 8.]] - [[Amy Macdonald]], kantautorka * 25. 8. - [[Rona Nishliu]], kosovska pevačica * [[26. 8.]] - [[Riley Steele]], erotska glumica * [[5. 9.]] - [[Admir Ćatović]], bosanskohercegovački nogometaš * [[6. 9.]] - [[Andrea Lekić]], srpska rukometašica * [[7. 9.]] - [[Evan Rachel Wood]], glumica * [[9. 9.]] - [[Milan Stanković]], pevač * 9. 9. - [[Andrea Petković]], nemačka teniserka * 9. 9. - [[Nicole Aniston]], erotska glumica * [[24. 9.]] - [[Milojko Spajić]], premijer Crne Gore * [[28. 9.]] - [[Hilary Duff]], glumica, pevačica * [[30. 9.]] - [[Dragana Dabović]], glumica === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[1. 10.]] - [[Maro Joković]], hrvatski vaterpolist * [[18. 10.]] - [[Zac Efron]], glumac * [[25. 10.]] - [[Black Angelika]], erotska glumica * [[6. 11.]] - [[Ana Ivanović]], srpska teniserka * [[23. 11.]] - [[Snooki]], učesnica ''Jersey Shore'' * [[17. 12.]] - [[Bradley Manning|Bradley/Chelsea Manning]], dostavljač dokumenata WikiLeaksu * [[18. 12.]] - [[Miki Ando]], japanska klizačica * [[19. 12.]] - [[Karim Benzema]], fudbaler == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1987.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[18. 1.]] - [[Sergio Blažić]], hrvatski pjevač i član rock grupe [[Atomsko sklonište]] * [[22. 1.]] - [[R. Budd Dwyer]], pensilvanijski političar (* [[1939]]) * [[25. 1.]] - [[Asim Ferhatović]], fudbaler Bosne i Hercegovine (* [[1933]]) * 25. 1. - [[Predrag Milosavljević]] Peđa, srpski slikar, diplomata, akademik (* [[1908]]) * [[29. 1.]] - [[Đuro Kladarin]], društveno-politički radnik SRH i SFRJ, narodni heroj (* [[1916]]) * 29. 1. - [[Ivo Lhotka Kalinski]], skladatelj (* [[1913]]) * [[2. 2.]] - [[Alistair MacLean]], pisac (* [[1922]]) * [[3. 2.]] - [[Vladimir Mošin]], sveštenik, istoričar (* [[1894]]) * [[4. 2.]] - [[Liberace]], američki pijanista, zabavljač (* [[1919]]) * [[5. 2.]] - [[Živojin Lazić]], solunski ratnik (* [[1892]]) * [[6. 2.]] - [[Nikola Cvejić]], operski pevač (* [[1896]]) * [[7. 2.]] - [[Claudio Villa]], italijanski pjevač (* [[1926]].) * 7. 2. - [[Jovan Kašić]], srpski lingvista (* [[1933]]) * [[19. 2.]] - [[Josip Seissel]], slikar, urbanist i arhitekt (* [[1904]]) * [[20. 2.]] - [[Ivan Brkanović]], hrvatski skladatelj (* [[1906]].) * [[22. 2.]] - [[Andy Warhol]], američki slikar, dizajner i filmski stvaratelj (* [[1928]].) * [[25. 2.]] - [[James Coco]], američki glumac (* [[1930]].) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[2. 3.]] - [[Zećir Musić]], narodni heroj (* [[1919]]) * [[3. 3.]] - [[Danny Kaye]], američki pozorišni i filmski glumac (* [[1911]].) * [[19. 3.]] - [[Louis-Victor de Broglie]], francuski fizičar. (* [[1892]].) * [[21. 3.]] - [[Robert Preston]], glumac (* [[1918]]) * [[27. 3.]] - [[Stane Kavčič]], bivši predsednik Izvršnog veća SR Slovenije (* [[1919]]) * [[28. 3.]] - [[Maria von Trapp]], inspiracija za "Moje pesme, moji snovi" (* [[1905]]) * [[9. 4.]] - [[James Leroy Bondsteel]], vojnik SAD, dobitnik Medalje časti (* [[1947]]) * [[11. 4.]] - [[Erskine Caldwell]], američki književnik (* [[1903]].) * 11. 4. - [[Primo Levi]], hemičar, književnik (* [[1919]]) * [[19. 4.]] - [[Stole Janković]], filmski režiser, scenarista (* [[1925]]) * [[23. 4.]] - [[Balint Vujkov]], hrvatski književnik (* [[1912]].) * [[28. 4.]] - [[Ben Linder]], inženjer ubijen od kontraša u Nikaragvi (* [[1959]]) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[3. 5.]] - [[Dalida]], francuska pevačica (* [[1933]]) * [[4. 5.]] - [[Cathryn Damon]], glumica (* [[1930]]) * [[6. 5.]] - [[William J. Casey]], bivši direktor CIA (* [[1913]]) * [[11. 5.]] - [[James Jesus Angleton]], američki obaveštajac (* [[1917]]) * [[14. 5.]] - [[Rita Hayworth]], glumica (* [[1918]]) * [[18. 5.]] - [[Zdenko Kolacio]], urbanist, arhitekt (* [[1912]]) * [[22. 5.]] - [[Milenko Bojanić]], bivši predsednik Izvršnog veća SR Srbije (* [[1924]]) * [[26. 5.]] - [[Aleksa Čelebonović]], slikar (* [[1917]]) * [[27. 5.]] - [[John Howard Northrop]], hemičar, nobelovac (* [[1891]]) * [[28. 5.]] - [[Kosta Petković]], srpski geolog (* [[1903]]) * [[1. 6.]] - [[Rashid Karami]], premijer Libana (* [[1921]]) * [[2. 6.]] - [[Andrés Segovia]], španski gitarist (* [[1893]].) * [[3. 6.]] - [[Will Sampson]], slikar, glumac (* [[1933]]) * [[6. 6.]] - [[Branislav Kojić]], arhitekta (* [[1899]]) * 6. 6. - [[Dragan Sotirović]], bivši pripadnik JVuO i poljskog pokreta otpora (* [[1913]]) * [[13. 6.]] - [[Geraldine Page]], glumica (* [[1924]]) * [[22. 6.]] - [[Fred Astaire]], glumac, plesač, pevač (* [[1899]]) * [[24. 6.]] - [[Jackie Gleason]], glumac, komičar (* [[1916]]) * [[28. 6.]] - [[Ratomir Dugonjić|Rato Dugonjić]], bivši predsednik predsedništva SR BiH, narodni heroj (* [[1916]]) * [[29. 6.]] - [[Mile Uzelac]], general-potpukovnik JNA, narodni heroj (* [[1913]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[3. 7.]] - [[Naim Hadžiabdić]], vrhovni poglavar IZ u SFRJ (* [[1918]]) * [[4. 7.]] - [[Albert Kinert]], hrvatski slikar i grafičar (* [[1919]].) * [[8. 7.]] - [[Franjo Wölfl]], hrvatski nogometaš (* [[1918]].) * 8. 7. - [[Ivan Raos]], književnik (* [[1921]]) * [[10. 7.]] - [[John Hammond (producent)|John Hammond]], muzički producent (* [[1910]]) * [[28. 7.]] - [[Šime Vučetić]], hrvatski književnik (* [[1909]].) * 28. 7. - [[Ismet Alajbegović Šerbo]], bh. harmonikaš (* [[1925]]) * [[30. 7.]] - [[Antonije Marinković]], srpski književnik (* [[1917]]) * [[1. 8.]] - [[Pola Negri]], glumica (* [[1897]]) * [[4. 8.]] - [[Dragiša Vitošević]], književnik (* [[1935]]) * [[7. 8.]] - [[Camille Chamoun]], libanski političar, bivši predsednik (* [[1900]]) * 7. 8. - [[Mihajlo Apostolski]], general-pukovnik JNA, narodni heroj (* [[1906]]) * [[8. 8.]] - [[Danilo Blanuša]], matematičar, profesor (* [[1903]]) * 8. 8. - [[Mirko Kujačić]], slikar (* [[1901]]) * [[9. 8.]] - [[Marija Kon]], bh. germanistica (* [[1894]]) * [[17. 8.]] - [[Oktavijan Miletić]], hrvatski filmski režiser (* [[1902]].) * 17. 8. - [[Rudolf Hess]], Hitlerov zamenik do [[1941]]. (* [[1894]]) * [[26. 8.]] - [[Radovan Vukanović]], general-pukovnik JNA, narodni heroj (* [[1906]]) * [[28. 8.]] - [[John Huston]], filmski režiser, glumac (* [[1906]]) * [[29. 8.]] - [[Lee Marvin]], glumac (* [[1924]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[1. 9.]] - [[Gerhard Fieseler]], letački as, proizvođač aviona (* [[1896]]) * [[3. 9.]] - Četvorica vojnika u Paraćinu (Srđan Simić, Hazim Džananović, Safet Dudaković, Goran Begić) i napadač [[Aziz Keljmendi]] (* [[1967]]) * 3. 9. - [[Viktor Njekrasov]], književnik (* [[1911]]) * [[4. 9.]] - [[Richard Marquand]], filmski režiser (* [[1937]]) * [[5. 9.]] - [[Petar Lisičar]], arheolog, povjesničar (* [[1908]]) * [[10. 9.]] - [[Đorđe Pura]], glumac (* [[1923]]) * [[11. 9.]] - [[Peter Tosh]], jamajkanski pevač i muzičar (* [[1944]]) * [[13. 9.]] - [[Mervyn LeRoy]], filmski režiser, producent (* [[1900]]) * [[20. 9.]] - [[Mladen Đuričić]], kapetan rečne plovidbe, književnik (* [[1889]]) * [[23. 9.]] - [[Bob Fosse]], filmski režiser, koreograf (* [[1927]]) * 23. 9. - [[Karlo Mrazović]], učesnik Španskog rata i NOB, društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1902]]) * [[25. 9.]] - [[Mary Astor]], glumica (* [[1906]]) * [[29. 9.]] - [[Časlav Đaja]], matematičar (* [[1922]]) * [[3. 10.]] - [[Jean Anouilh]], francuski književnik (* [[1910]].) * [[7. 10.]] - [[Ivica Belošević]], hrvatski nogometaš (* [[1909]].) * [[9. 10.]] - [[Vladimir Ruždjak]], hrvatski operni pjevač (* [[1922]].) * [[13. 10.]] - [[Walter Houser Brattain]], supronalazač tranzistora, nobelovac (* [[1902]]) * [[15. 10.]] - [[Thomas Sankara]], predsednik Burkine Faso (* [[1949]]) * [[18. 10.]] - [[Josip Roglić]], geograf, akademik (* [[1906]]) * [[20. 10.]] - [[Andrej Kolmogorov]], matematičar (* [[1903]]) * [[22. 10.]] - [[Lino Ventura]], italijanski glumac (* [[1919]].) * [[24. 10.]] - [[Ino Perišić]], dirigent i skladatelj (* [[1920]]) * [[28. 10.]] - [[André Masson]], slikar (* [[1896]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[1. 11.]] - [[Melita Lorković]], pijanistica (* [[1907]]) * [[2. 11.]] - [[Anka Krizmanić]], hrvatska slikarica i grafičarka (* [[1896]].) * [[5. 11.]] - [[Georges Franju]], francuski režiser, scenarista (* [[1912]]) * [[8. 11.]] - [[Alija Nametak]], bosanskohercegovački pripovjedač, dramatičar i folklorist (* [[1906]]) * [[10. 11.]] - [[Seyni Kountché]], predsednik Nigera (* [[1931]]) * [[16. 11.]] - [[Muhamed Pašić Mašura]], pjevač sevdalinki (* [[1930]]) * [[18. 11.]] - [[Jacques Anquetil]], biciklista (* [[1934]]) * [[22. 11.]] - [[Gedeon Bogdanović]], general-major JNA, narodni heroj (* [[1912]]) * [[30. 11.]] - [[James Baldwin]], američki pisac (* [[1924]].) * 30. 11. - [[Boško Karalić]], narodni heroj (* [[1919]]) * [[4. 12.]] - [[Rouben Mamoulian]], filmski i pozorišni režiser (* [[1897]]) * 4. 12. - [[Borivoje Ilić]], kompozitor, dirigent (* [[1918]]) * [[10. 12.]] - [[Jascha Heifetz]], violinista (* [[1901]]) * [[14. 12.]] - [[Olga Stanisavljević]], glumica (* [[1930]]) * [[17. 12.]] - [[Marguerite Yourcenar]], belgijska spisateljica (* [[1903]].) * [[18. 12.]] - [[Dimitrije Bašičević Mangelos]], umjetnik, kritičar, kustos (* [[1921]]) === Kroz godinu === * [[Hakija Kulenović]], slikar (* [[1905]]) * [[Dragutin Čolić]], kompozitor (* [[1907]]) == Nobelova nagrada za 1987. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Georg Bednorz]] i [[K. Alex Müller]] (važan proboj u otkriću [[visokotemperaturna superprovodljivost|superprovodljivosti]] u keramičkim materijalima) * [[nobelova nagrada za hemiju|'''Kemija''']]: [[Donald J. Cram]], [[Jean-Marie Lehn]] i [[Charles Pedersen]] (razvoj i upotreba [[Domaćin-gost hemija|molekula sa strukturno-specifičnim]] interakcijama visoke selektivnosti) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Susumu Tonegawa]] (otkriće genetskog principa za stvaranje diverziteta [[Antitelo|antitela]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Joseph Brodsky]] (za sveobuhvatno autorstvo, prožeto jasnoćom misli i poetskim intenzitetom) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Óscar Arias]] (za rad na miru u Centralnoj Americi, čiji su napori doveli do [[Esquipulaski sporazum|sporazuma]] potpisanog u Gvatemali 7. avgusta ove godine) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Robert Solow]] (doprinos teoriji [[Ekonomski rast|ekonomskog rasta]]) == Dani sećanja == * == Povezano == * [[Hronologija raspada SFRJ|Kronologija raspada SFRJ]] == Reference == {{reflist|2}} ;Literatura * Collier's Year Book 1987 (Microsoft Encarta 2004). * Jović, Dejan. ''Jugoslavija Država koja je odumrla''. Prometej Zagreb 2003 * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/87-3-17.shtml Debates Begin on Amending the Yugoslav Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728060249/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/87-3-17.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković OSA-RFE == Vanjske veze == * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/87-3-17.shtml Debates Begin on Amending the Yugoslav Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728060249/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/87-3-17.shtml |date=2011-07-28 }}, Stanković, Open Society Archives - Radio Free Europe * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/69-7-122.shtml Chernobyl and Eastern Europe: One year after the Acfcident] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524100651/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/69-7-122.shtml |date=2012-05-24 }}, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/101-4-99.shtml Eastern Europe Inching Toward Resumption of Relations with Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728060313/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/101-4-99.shtml |date=2011-07-28 }}, Vladimir Socor, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-1-173.shtml Gorbachev's Mediterranean Proposals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728060305/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-1-173.shtml |date=2011-07-28 }}, Douglas Clarke, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/4-4-46.shtml Chinese Albanian-Language Broadcasters In Pristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728060256/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/4-4-46.shtml |date=2011-07-28 }}, Louis Zanga, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/128-5-148.shtml Joint Ventures in Eastern Europe and China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728060331/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/128-5-148.shtml |date=2011-07-28 }}, OSA-RFE {{commonscat|1987}} [[Kategorija:1987.]] b6ac7pvleo36qwh15qsnaa14ggzmd60 0 16481 42714322 42639220 2026-10-27T23:50:29Z SrpskiAnonimac 101643 42714322 wikitext text/x-wiki {{Ostale upotrebe|Golden Gate}} {{Infokutija most | naziv = Most Golden Gate | drugi_naziv = {{en icon}} ''Golden Gate Bridge'' | slika = GoldenGateBridge-001.jpg | slika_širina = | slika_opis = Pogled na most iz pravca Marin Headlandsa 2007. | premošćuje = tjesnac [[Golden Gate]] | mjesto = [[San Francisco]], [[Kalifornija]]<br />{{flag|SAD}} | period_gradnje = [[5. januar]] [[1933]]. – [[19. april]] [[1937]]. | otvorenje = {{Start date and years ago|1937|5|27|df=y}} | saniranje = | rušenje = | projektant = [[Joseph Strauss]], [[Irving Morrow]] | konstruktor = [[Charles Ellis]] | kooperatori = | graditelj = McClintic-Marshall Construction | podizvođači = | vrsta = [[viseći most]] | konstrukcija = [[kabl]]ovi, rešetkasti [[Luk (arhitektura)|lukovi]] i greda | materijal = [[čelik]] | duljina = 2737,4 | visina = 227,4 | širina = 27,4 | raspon = 1280,2 | volumen = | uprava = [[Golden Gate Bridge, Highway and Transportation District]] | funkcija = cestovno-pješački most | mostarina = da | lok_karta = USA California | širina-st = 37 | širina-min = 49 | širina-sek = 11 | širina-oznaka = N | dužina-st = 122 | dužina-min = 28 | dužina-sek = 43 | dužina-oznaka = W | lok_karta_opis = Most Golden Gate na karti [[Kalifornija|Kalifornije]] }} '''Most Golden Gate''' je jedan od najprepoznatljivijih simbola [[San Francisco|San Francisca]]. Most je izgrađen [[1937]]. godine. Ukupna dužina mosta (uključujući prialze) je 2,7 kilometara (1,7 milja). Udaljenost između 2 tornja (glavni luk) je 1280 metara (4,200 stopa), dok je visina do vode 69 metara (220 stopa). Dva tornja se uzdižu na visinu od 227 metara (744 stopa). Promjer glavnih nosećih kablova je 0,91 metara. Golden Gate most je bio najveći viseći most na svijetu nakon izgradnje 1937. godine, te je odmah postao međunarodni simbol [[San Francisco|San Francisca]]. Trenutno je to drugi najveći viseći most u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u, nakon mosta [[Verrazano-Narrows]] u [[New York]]u. == Vanjske veze == {{Commonscat|Golden Gate Bridge}} * {{en icon}} [http://www.goldengatebridge.org/ Službene stranice mosta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810190136/http://goldengatebridge.org/ |date=2012-08-10 }} * {{en icon}} [http://www.goldengate.org/ Uprava Golden Gatea] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mostovi u San Franciscu|Golden Gate]] [[Kategorija:Viseći mostovi|Golden Gate]] [[Kategorija:Moderna arhitektura u Sjedinjenim Američkim Državama]] bezuvh2t913w31wfkuaurc1hs80gg1g 0 20811 42714335 41749764 2026-10-28T04:05:45Z Edgar Allan Poe 29250 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Britanski liječnici|Britanski liječnici]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42714335 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Arthur Conan Doyle, DL | slika = Conan Doyle (LOC).jpg | širina_slike = 220px | opis = | pseudonim = | datum_rođenja = {{Birth date|1859|5|22|df=y}} | mjesto_rođenja = {{flagicon|ŠKO}} [[Edinburgh]], [[Škotska]] | datum_smrti = {{Death date and age|1930|7|7|1859|5|22|df=y}} | mjesto_smrti = {{flagicon|ENG}} [[Crowborough]], [[Engleska]] | zanimanje = književnik, okulist | jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | nacionalnost = [[Škoti|Škot]] | žanr = [[proza]] | pokret = | znamenita_djela = ''[[Skica u grimizu]]''<br />''[[The Hound of the Baskervilles|Baskervilski pas]]''<br />''[[Znak četvorice]]''<br />''[[Dolina straha]]'' | supružnik = Louise Hawkins<br /><small>(1885-1906; njena smrt)</small><br />Jean Lackie<br /><small>(1907-1930; njegova smrt)</small> | djeca = Mary Conan Doyle<br />Kingsley Conan Doyle<br />Denis Conan Doyle<br />[[Jean Conan Doyle]]<br />[[Adrian Conan Doyle]] | uticaj_od= | utica_na = | potpis=ArthurConanDoyleSignature.svg }} '''Sir Arthur Ignatius Conan Doyle''' ([[22. svibnja]] [[1859]]. - [[7. srpnja]] [[1930]].) [[Velika Britanija|britanski]] je autor [[kriminalistički]]h romana, najpoznatiji kao "otac" [[Sherlock Holmes|Sherlocka Holmesa]] i [[Dr. John H. Watson|doktora Johna Watsona]]. == Biografija == Rođen je [[1859]]. u [[Edinburgh]]u od roditelja [[Irska|Iraca]] koji su emigrirali u [[Škotska|Škotsku]]. S devet godina poslan je u [[Isusovci|isusovačku]] školu u [[Stonyhurst]]u, a [[1875]]. odbacio je [[kršćanstvo]] i postao agnostik. Od [[1876]]. do [[1881]]. studirao je medicinu u Edinburghu te obavljao praksu u [[Aston]]u (danas predgrađu [[Birmingham]]a). Nakon studija postao je brodski liječnik i otplovio na [[Afrika|zapadnoafričku]] obalu, a [[1882]]. započeo je privatnu praksu u [[Plymouth]]u. Doktorat je dobio [[1885]]. Njegova je praksa bila neuspješna, a čekajući pacijente pisao bi knjige. Prvo mu je djelo izašlo u ''Chambers's Edinburgh Journal'' prije njegove dvadesete godine. Ozbiljnije se posvetio književnosti nedugo nakon preseljenja u odmaralište [[Southsea]]. Prvo mu je značajnije djelo bilo ''A Study in Scarlet'' ("Skica u grimizu") koje je izašlo u ''Beeton's Christmas Annual'' [[1887]]. i u kojem se prvi put pojavljuje [[Sherlock Holmes]], stvoren prema profesoru [[Joseph Bell|Josephu Bellu]]. Zanimljivo je da je [[Rudyard Kipling]] čestitajući Doyleu na uspjehu upitao: "Je li to moj stari prijatelj, Dr. Joe?". Za života u [[Southsea]]u sudjelovao je u osnivanju [[Portsmouth Football Club|Portsmoutha FC]] i igrao kao njihov prvi [[vratar]]. Godine [[1885]]. oženio je Louise Hawkins, koja je bolovala od [[tuberkuloza|tuberkuloze]] i na koncu umrla [[1906]]. Godine [[1907]]. njegovom drugom ženom postala je Jean Lackie u koju se zaljubio [[1897]]. i s njom održavao [[Platonska ljubav|platonsku vezu]] zbog vjernosti prvoj ženi. Doyle je imao petero djece, dvoje s prvom ženom (Mary i Kingsley) i troje s drugom (Jean, Denis i [[Adrian Conan Doyle|Adrian]]). Godine [[1890]]. proučavao je oko u [[Beč]]u, a [[1891]]. preselio se u [[London]] gdje je imao praksu kao [[Oftamologija|okulist]]. To mu je dalo više vremena za pisanje, a u studenom [[1891]]. pisao je majci: ''"Mislim kako bi bilo dobro ubiti [[Sherlock Holmes|Holmesa]]... i završiti s njim zauvijek. Odvlači mi misli od važnijih stvari."'' To je i napravio u prosincu [[1893]]. u djelu ''The Final Problem'' opisavši borbu Holmesa s najvećim neprijateljem profesorom Moriartyjem u kojoj su obojica poginuli u padu s vodopada. Nakon javnog odaziva oživio ga je u djelu ''The Adventure Of The Empty House'' s objašnjenjem da je samo Moriarty umro, a [[Sherlock Holmes|Holmes]] je inscenirao svoju smrt kako bi se obračunao sa svojim drugim neprijeteljima. Sherlock Holmes se pojavio u još 56 kratkih priča i u četiri Doyleova romana te u romanima drugih autora. Nakon [[Burski rat|Burskog rata]] u [[Južnoafrička Republika|Južnoafričkoj Republici]] i međunarodnih optužbi protiv [[Velika Britanija|Velike Britanije]] zbog počinjenih okrutnosti, Doyle je napiso [[pamflet]] ''The War In South Africa'', preveden na mnoge svjetske jezike, u kojem je opravdavao ponašanje [[Velika Britanija|Britanaca]] u ratu. Doyle je vjerovao da mu je baš taj pamflet donio titulu '''Sir''' i mjesto zamjenika predstavnika krune u [[Surrey]]ju [[1902]]. Napisao je i dužu knjigu ''The Great Boer War'' [[1900]]. Početkom 20. stoljeća kandidirao se za Parlament kao liberal u [[Edinburgh]]u i u Border Burghu, ali nije uspio pobijediti. No bio je jedan od prvih počasnih članova Britanskog skijaškog kluba. [[Datoteka:Conandoylestatue.jpg|thumb|Kip Arthura Conana Doylea u [[Crowborough]]u]] Doyle je bio uključen i u kampanju za reforme afričke [[Demokratska Republika Kongo|Slobodne Države Kongo]] zajedno s novinarom Edmundom Dene Morelom i diplomatom Rogerom Casementom. Napisao je ''The Crime Of The Congo'' [[1909]]., dugi pamflet koji opisuje zločine u Kongu. Morel i Casment dali su mu inspiraciju za likove djela [[Izgubljeni svijet]] (''The Lost World'') iz [[1912]]. Rastao se od obojice početkom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] jer je Morel bio vođa [[pacifist]]a, a Casment je izdao [[Velika Britanija|Britaniju]] radi [[Irska|Irskog]] podrijetla. U kasnim godinama, Doyle se vezao za [[spiritualizam]] i napisao je roman s likom [[Profesor Challenger|Profesora Challengera]] pod imenom ''The Land Of Mist''. Jedna je od njegovih čudnijih knjiga ''The Coming Of the Fairies'' iz [[1921]]. jer je bio uvjeren u istinitost fotografija vila iz Cottingleya koja su bile glavna inspiracija za djelo u kojem su se mogle pročitati teorije o vilama i duhovima. Nakon ovog djela njegova zbirka kraćih priča ''The Adventures Of Sherlock Holmes'' zabranjena je u [[Sovjetski Savez|SSSR-u]] [[1929]]. za vrijeme okultizma, no ta je zabrana kasnije ukinuta. Doyle je jedno vrijeme bio prijatelj [[Harry Houdini|Harryja Houdinija]], velikim protivnikom spiritualističkog pokreta. Iako je Houdini smatrao spiritualističke proroke varalicama (pokušavajući ih otkriti), Doyle je mislio da i Houdini ima natprirodne moći, a to je pokazao u djelu ''The Edge Of The Unknown''. Houdini nije uspio uvjeriti Doylea da su to samo čarobni trikovi, što je dovelo do prekida prijateljstva. Doyle je pokopan u crkvenom dvorištu u [[Minstead]]u u [[New Forest]], [[Hampshire]], [[Velika Britanija|Engleska]]. U južnoengleskom gradiću [[Crowborough]]u, u kojem je Doyle živio 23 godine, podignut je kip u njegovu čast, a na Picardy Placeu u [[Edinburgh]]u, blizu Doyleove rodne kuće stoji kip [[Sherlock Holmes|Sherlocka Holmesa]]. == Bibliografija == === [[Sherlock Holmes]] === * [[Skica u Grimizu]] (''A study in scarlet'' - [[1887]].) * [[Znak četvorice]] (''The Sign of Four'' - [[1890]].) * [[Tajna Boskomske doline]] (''The Adventures of Sherlock Holmes'' - [[1892]].) * [[Srebrna zvijezda]] (''The Memoirs of Sherlock Holmes'' - [[1894]].) * [[Baskervillski pas]] (''The Hound of the Baskervilles'' - [[1902]].) * [[Nenastanjena kuća]] (''Povratak Sherlocka Holmesa'' - [[1904]].) * [[Dolina straha]] (''The Valley of Fear'' - [[1914]].) * [[Posljednja zagonetka]] (''His Last Bow'' - [[1917]].) * [[Lavlja griva]] (''The Case Book of Sherlock Holmes'' - [[1927]].) <small>Hrvatski nazivi pojedinih zbirki priča nisu prijevodi imena izvornika, nego nose ime neke priče iz zbirke</small> === [[Professor Challenger]] === * [[Izgubljeni svijet (Arthur Conan Doyle)|Izgubljeni svijet]] (1912) * [[The Poison Belt]] (1913) * [[The Land of Mists]] (1926) * [[The Disintegration Machine]] (1927) * [[When the World Screamed]] (1928) === Povijesni romani === * [[The White Company]] (1891) * [[Micah Clarke]] (1888) * [[The Great Shadow]] (1892) * [[The Refugees]] (publ. 1893, written 1892) * [[Uncle Bernac]] (1897) * [[Sir Nigel]] (1906) === Ostala djela === * [[Mystery of Cloomber]] (1889) * [[The Captain of the Polestar, and other tales]] (1890) * [[The Doings Of Raffles Haw]] (1891) * [[Beyond the City]] (1892) * [[Round The Red Lamp]] (1894) * [[The Parasite]] (1894) * [[The Stark Munro Letters]] (1895) * [[Rodney Stone]] (1896) * [[Songs of Action]] (1898) * [[The Tragedy of The Korosko]] (1898) * [[A Duet]] (1899) * [[The Great Boer War]] (1900) * [[The Exploits of Brigadier Gerard]] (1903) * [[Through the Magic Door]] (1907) * [[The Crime of the Congo]] (1909) * [[The New Revelation]] (1918) * [[The Vital Message]] (1919) * [[Tales of Terror & Mystery]] (1923) * [[Povijest spiritizma]] (1926) == Vanjske veze == {{Commonscat|Arthur Conan Doyle}} * [http://www.mobilebooks.org/?author=ACD Sir Arthur Conan Doyle mobile ebooks] {{Authority control}} {{Lifetime|1859|1930||Doyle, Arthur Conan}} [[Kategorija:Britanski pisci]] [[Kategorija:Škotski pisci]] [[Kategorija:Pisci kriminalističkih romana]] [[Kategorija:Sherlock Holmes]] [[Kategorija:Škotski liječnici]] [[Kategorija:Škotski fudbaleri]] [[Kategorija:Biografije, Edinburgh]] 62yopli2cbqwy1qa2zrys09k1qvqc1f 0 34001 42714308 42413548 2026-10-27T20:22:23Z Atricapilus 6257 42714308 wikitext text/x-wiki {{Politički vođa |ime=Jasuo Fukuda<br />福田 康夫 |datum rođenja=[[16. 7.|16. srpnja]] [[1936]]. |mjesto rođenja={{flagicon|JAP}} [[Takasaki]], [[Japan]] |datum smrti= |mjesto smrti= |malaslika= |opis male slike= |slika=Yasuo Fukuda 200709.jpg |veličina= |opis slike= |podpredsjednik= |podpremijer= |zamjenik= |stranka=[[Liberalna demokratska partija (Japan)|Jimintō]] |potpis= |supruga=[[Kijoko Fukuda]] |zanimanje= |fusnote= |položaj = 91. [[premijer Japana]] |mandat_start = [[26. 9.|26. rujna]] [[2007]]. |mandat_kraj = [[24. 9.|24. rujna]] [[2008]]. |podpredsjednik = |podpremijer = |zamjenik = |premijer1 = |predsjednik1 = |prethodnik = [[Shinzō Abe]] |nasljednik = [[Tarō Asō]] |čin2 = |mandat_start2 = |mandat_kraj2 = |podpredsjednik2 = |podpremijer2 = |zamjenik2 = |premijer2 = |predsjednik = |prethodnik2 = |nasljednik2 = |čin3 = |mandat_start3 = |mandat_kraj3 = |podpredsjednik3 = |podpremijer3 = |zamjenik3 = |premijer3 = |predsjednik3 = |prethodnik3 = |nasljednik3 = |čin4 = |mandat_start4 = |mandat_kraj4 = |podpredsjednik4 = |podpremijer4 = |zamjenik4 = |premijer4 = |predsjednik4 = |nasljednik4 = |prethodnik4 = |čin5 = |mandat_start5 = |mandat_kraj5 = |podpredsjednik5 = |podpremijer5 = |zamjenik5 = |premijer5 = |predsjednik5 = |prethodnik5 = |nasljednik5 = |vjera= }} {{nihongo|'''Jasuo Fukuda'''|福田 康夫|Fukuda Yasuo|extra=[[Takasaki]], [[16. 7.|16. srpnja]] [[1936]]. - [[Tokio]], [[22. 10.|22. listopada]] [[2026]].}}, [[japan]]ski političar koji je nepunih godinu dana ([[26. 9.|26. rujna]] [[2007]]. - [[24. 9.|24. rujna]] [[2008]].) obnašao funkciju 91. [[premijer Japana|premijera Japana]]. Prethodno, Fukuda je bio najduži tajnik kabineta vlade u povijesti [[Japan]]a, obnašavši tu funkciju tri i pol godine ([[2000]]. - [[2004]].), dok su premijeri bili [[Joshirō Mori]] i [[Jun'ichirō Koizumi]].<ref name=Bloomberg>Keiichi Yamamura and Sachiko Sakamaki, [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601101&sid=aY0ClrGXIrYE&refer=japan "Fukuda Challenges Aso in Race to Be Prime Minister"], Bloomberg, 14 September 2007.</ref> Nakon što je [[Shinzō Abe]] podnio ostavku na premijerskoj poziciji, Fukuda je izabran za novog predsjednika [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP-a]] i tako je u rujnu [[2007]]. preuzeo premijersku poziciju. Fukuda je tako postai prvi sin bivšeg japanskog premijera (otac mu je [[Takeo Fukuda]]) koji je također obnašao tu funkciju. Dana [[1. 9.|1. rujna]] [[2008]]., Fukuda je najavio svoju ostavku, što je potaklo nove izbore unutar LDP-a.<ref name="Kato">{{cite web|last=Kato|first=Taku|title=Fukuda Resigns as Japan's Prime Minister Citing Gridlock |publisher=Bloomberg|date=1 September 2008|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601101&sid=aGE.N_ls3m14&refer=japan|accessdate=1 September 2008}}</ref> Iako je Japan bez problema organizirao sastanak zemalja skupine [[G8]] tokom Fukudina mandata, on sam nije dobro kotirao među japanskim pukom, a kada je podnio ostavku, postao je prvi među članicma G8 koji je napustio poziciju.<ref>[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=12036328 "Get someone else,"] ''The Economist''. 1 September 2008.</ref> Na čelu stranke, ali i zemlje, naslijedio ga je [[Tarō Asō]]. == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == * {{SiJez|ja}} [http://www.y-fukuda.or.jp Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814231341/http://y-fukuda.or.jp/ |date=2013-08-14 }} {{Japanski premijeri}} {{Commonscat}} {{Životni vijek|1936|2026|}} {{DEFAULTSORT:Fukuda, Jasuo}} [[Kategorija:Premijeri Japana|F]] 9pe7ux4vglfhd7dcg8rty5k7wo56oqh 42714327 42714308 2026-10-28T03:42:27Z Edgar Allan Poe 29250 42714327 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nosilac funkcije |ime=Yasuo Fukuda<br />{{nobold|福田 康夫}} |datum rođenja=[[16. 7.|16. srpnja]] [[1936]]. |mjesto rođenja={{flagicon|JAP}} [[Takasaki]], [[Japan]] |datum smrti={{Datum smrti i dob|2026|10|22|1936|7|16|hr=da}} |mjesto smrti={{flagicon|JAP}} [[Tōkyō]], [[Japan]] |malaslika= |opis male slike= |slika=Yasuo Fukuda 200709.jpg |veličina= |opis slike= |podpredsjednik= |podpremijer= |zamjenik= |stranka=[[Liberalna demokratska partija (Japan)|Jimintō]] |potpis= |supruga=[[Kiyoko Fukuda]] |zanimanje= |fusnote= |položaj = 91. [[premijer Japana]] |tip1 = političar |mandat_start = [[26. 9.|26. rujna]] [[2007]]. |mandat_kraj = [[24. 9.|24. rujna]] [[2008]]. |podpredsjednik = |podpremijer = |zamjenik = |premijer1 = |predsjednik1 = |prethodnik = [[Shinzō Abe]] |nasljednik = [[Tarō Asō]] |čin2 = |mandat_start2 = |mandat_kraj2 = |podpredsjednik2 = |podpremijer2 = |zamjenik2 = |premijer2 = |predsjednik = |prethodnik2 = |nasljednik2 = |čin3 = |mandat_start3 = |mandat_kraj3 = |podpredsjednik3 = |podpremijer3 = |zamjenik3 = |premijer3 = |predsjednik3 = |prethodnik3 = |nasljednik3 = |čin4 = |mandat_start4 = |mandat_kraj4 = |podpredsjednik4 = |podpremijer4 = |zamjenik4 = |premijer4 = |predsjednik4 = |nasljednik4 = |prethodnik4 = |čin5 = |mandat_start5 = |mandat_kraj5 = |podpredsjednik5 = |podpremijer5 = |zamjenik5 = |premijer5 = |predsjednik5 = |prethodnik5 = |nasljednik5 = |vjera= }} {{nihongo|'''Yasuo Fukuda'''|福田 康夫|Fukuda Yasuo|extra=[[Takasaki]], [[16. 7.|16. srpnja]] [[1936]]. – [[Tōkyō]], [[22. 10.|22. listopada]] [[2026]].}}, [[japan]]ski političar koji je nepunih godinu dana ([[26. 9.|26. rujna]] [[2007]]. - [[24. 9.|24. rujna]] [[2008]].) obnašao funkciju 91. [[premijer Japana|premijera Japana]]. Prethodno, Fukuda je bio najduži tajnik kabineta vlade u povijesti [[Japan]]a, obnašavši tu funkciju tri i pol godine ([[2000]]. - [[2004]].), dok su premijeri bili [[Joshirō Mori]] i [[Jun'ichirō Koizumi]].<ref name=Bloomberg>Keiichi Yamamura and Sachiko Sakamaki, [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601101&sid=aY0ClrGXIrYE&refer=japan "Fukuda Challenges Aso in Race to Be Prime Minister"], Bloomberg, 14 September 2007.</ref> Nakon što je [[Shinzō Abe]] podnio ostavku na premijerskoj poziciji, Fukuda je izabran za novog predsjednika [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP-a]] i tako je u rujnu [[2007]]. preuzeo premijersku poziciju. Fukuda je tako postai prvi sin bivšeg japanskog premijera (otac mu je [[Takeo Fukuda]]) koji je također obnašao tu funkciju. Dana [[1. 9.|1. rujna]] [[2008]]., Fukuda je najavio svoju ostavku, što je potaklo nove izbore unutar LDP-a.<ref name="Kato">{{cite web|last=Kato|first=Taku|title=Fukuda Resigns as Japan's Prime Minister Citing Gridlock |publisher=Bloomberg|date=1 September 2008|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601101&sid=aGE.N_ls3m14&refer=japan|accessdate=1 September 2008}}</ref> Iako je Japan bez problema organizirao sastanak zemalja skupine [[G8]] tokom Fukudina mandata, on sam nije dobro kotirao među japanskim pukom, a kada je podnio ostavku, postao je prvi među članicma G8 koji je napustio poziciju.<ref>[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=12036328 "Get someone else,"] ''The Economist''. 1 September 2008.</ref> Na čelu stranke, ali i zemlje, naslijedio ga je [[Tarō Asō]]. == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{commonscat-inline}} * {{SiJez|ja}} [http://www.y-fukuda.or.jp Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814231341/http://y-fukuda.or.jp/ |date=2013-08-14 }} {{Japanski premijeri}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1936|2026|Fukuda, Yasuo}} [[Kategorija:Japanski političari]] [[Kategorija:Premijeri Japana|Premijeri Japana]] sxpig4p5tyxsa58qf918i5vvkfgkkeu 0 100103 42714357 41221452 2026-10-28T11:42:06Z ~2026-57504-72 406157 /* */ datum smrti 42714357 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Jovan Despotović | slika = Jovan Despotovic.JPG | širina_slike = 250px | opis = | ime_po_rođenju = | datum_rođenja = {{Birth date and age|1952|4|16|df=y}} | mjesto_rođenja = Beograd | datum_smrti = 24.10.2026. | mjesto_smrti =Beograd, Srbija | prebivalište = Beograd | državljanstvo = srpsko | zanimanje = Istoričar umetnosti | roditelji = }} '''Jovan Despotović''' (Beograd, [[16. 4.]] [[1952]]) je istoričar umetnosti i likovni kritičar. == Biografija == Osnovnu školu i gimnaziju završio u [[Beograd]]u. Na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu diplomirao Modernu [[umetnost]] na grupi za Istoriju umetnosti [[1976]]. Radio na Fakultetu primenjenih umetnosti kao bibliotekar ([[1980]]), u [[Muzej savremene umetnosti u Beogradu|Muzeju savremene umetnosti u Beogradu]] kao kustos galerija-legata, salona MSU i zbirke skulpture, istovremeno i šef Odeljenja umetničkih zbirki i izložbi ([[1981]]-[[2001]]), u [[Vlada Srbije|Vladi republike Srbije]] bio u Ministarstvu kulture pomoćnik ministra a u Koordinacionom centru za Kosovo i Metohiju rukovodioc Sektora za očuvanje kulturne baštine ([[2001]]-[[2004]]). Od [[2004]]. je Odgovorni urednik Kulturno-informativne redakcije na Trećem programu Radio [[Beograd]]a a u Javnom servisu [[Radio-televizija Srbije]] bio odgovorni urednik Dokumentarnog prograna. Istovremeno bio i konsultant za kulturu u Fondu za Otvoreno društvo, [[Beograd]], [[1993]]-[[1994]], urednik likovnog programa Centra za kulturnu dekontaminaciju, [[Beograd]], [[1995]]-[[2000]], ekspertski savetnik u Aukcijskoj kući Madl'Art, [[Beograd]], od [[2005]]. Penzionisan [[2017]]. == Knjige i monografije (izbor) == * Vera Božičković Popović, ''Umetnički paviljon 'Cvijeta Zuzorić''', [[Beograd]], [[1984]] * [[Svetomir Arsić-Basara]], ''Umetnički paviljon 'Cvijeta Zuzorić''', [[Beograd]], [[1985]] * [[Sava Šumanović]], ''Jugoslovenska galerija umetničkih dela'', [[Beograd]], [[1986]] * [[Mića Popović]] – crteži [[1941]]-[[1988]], (priredio), ''Mrlješ'', [[Beograd]], [[1994]] * Dragoslav Đorđević (priredio), ''Clio'', [[Beograd]], [[1996]] * [[Sreten Stojanović]], ''Jugoslovenska galerija umetničkih dela'', [[Beograd]], [[1998]] * Umetnost i angažovanost devedesetih, 20. memorijal 'Nadežde Petrović', ''Umetnička galerija 'Nadežda Petrović''', [[Čačak]], [[1998]] * Umetnost na kraju veka I, (koautor), ''Clio'', [[Beograd]], [[1998]] * Živko Grozdanić Gera, (koautor), ''Umetnička galerija 'Nadežda Petrović''', [[Čačak]], ''Greelery Square Gallery'', [[New York|Njujork]], ''Centar za savremenu kulturu Konkordija'', [[Vršac]], [[2002]] * Led art 1993-2003 - dokumenta, (koautor), ''Multimedijalni centar LED ART'', [[Novi Sad]], [[2004]] * Nova slika, ''Clio'', [[Beograd]], [[2006]] * Za bolji put Srbije, (koautor), ''Demokratska stranka, Centar resornih odbora'', [[Beograd]], [[2006]] * Otvaranje puteva, Vojin Stojić – život i delo, ''Apostrof'', Beograd, [[2007]], [[Beograd]], * [[Milovan De Stil Marković]], (koautor), ''Umetnička galerija 'Nadežda Petrović''', [[Čačak]], [[2008]] * Živojin Turinski, ''Kulturni centar Beograda'', [[Beograd]], [[2009]] * Kolekcija crteža Ljumorira Erića, ''Arhipelag'', [[Beograd]], [[2010]] * Milena Jeftić Ničeva Kostić, ''ULUS'', [[Beograd]], [[2010]] * Odložba nije izložena (koautor), Kritičari su izabrali – Mrđan Bajić, Tahir Lušić, De Stil Marković, str.162-164; Kritičari na delu, str. 215-219; Kulturni centar Beograda, [[Beograd, 2019]] == Autorske izložbe (izbor) == New Now, Galerija Pinki, [[Zemun]], [[1982]], Studenti FLU – plastičari, Galerija 73, [[Beograd]], [[1982]], Umetnost osamdesetih, (koautor) Muzej savremene umetnosti, [[Beograd]], [[1983]], Jugoslovenska skulptura posle 1950 (iz zbirke Muzeja savremene umetnosti), Galerija-legat Milice Zorić i Rodoljuba Čolakovića, [[Beograd]], [[1983]], Jugoslavian Nykytaidetta, Alvar Aalto museet, [[Oslo]], Jugoslavisk Nutidskonst, Taidehalli, [[Helsinki]], 1984, Vera Božičković Popović (retrospektivna izložba), Umetnički paviljon 'Cvijeta Zuzorić', [[Beograd]], [[1984]], Nova fotografija 4, Fotografija osamdesetih, Salon Muzeja savremene umetnosti, [[Beograd]], Razstavni salon Rotovž, [[Maribor]], Galerija Koprivnica, [[Koprivnica]], CEFFT, Galerije grada Zagreba, [[Zagreb]], [[1984]], Svetomir Arsić Basara (retrospektivna izložba), Umetnički paviljon 'Cvijeta Zuzorić', [[Beograd]], [[1984]]/[[1985]], Pet slikara, Salon Muzeja savemene umetnosti, [[Beograd]], [[1985]], Prištinski krug, Salon Muzeja savremene umetnosti, [[Beograd]], [[1985]], 7th International Small Sculpture Exhibition of Budapest, Palace of Exhibitions, [[Budimpešta]], [[1987]], Slikarska plastika, Salon Muzeja savremene umetnosti, [[Beograd]], [[1987]], Geometrije, (koautor), Muzej na sovremenata umetnost, [[Skoplje]], Muzej savremene umetnost, [[Beograd]], Galerija Likovni susret, [[Subotica]], Galerija Likovnih umjetnosti, [[Osijek]], Umetnostna galerija, [[Maribor]], Galerija Koprivnica, [[Koprivnica]], Moderna galerija, [[Ljubljana]], [[Muzej moderne i suvremene umjetnosti (Rijeka)|Moderna galerija,]] [[Rijeka (grad)|Rijeka]], Muzej suvremene umjetnost, [[Zagreb]], Umjetnička galerija BiH, [[Sarajevo]], [[1990]], Fotografija kod Srba [[1839]]-[[1989]], (koautor), Galerija SANU, [[Beograd]], [[1991]], Zdravko Joksimović, Bijenale u Sao Paolu, [[Sao Paolo]], [[1994]], Rezime, Muzej savremene umetnosti, [[Beograd]], [[1995]]-[[1996]], Sava Šumanović (iz privatnih zbirki), Jugoslovenska galerija umetničkih dela, [[Beograd]], [[1996]], Mića Popović: Svečana slika nekada i sad – Neizbežnost ponavljanja, Izložba koje nije bilo, Centar za kulturnu dekontaminaciju, [[Beograd]], [[1997]], Përtej, (koautor), Centar za kulturnu dekontaminaciju, [[Beograd]], [[1997]], Stalna postavka jugoslovenske skulpture, Muzej savremen umetnosti, [[Beograd]], [[1996]]-[[2001]], Sreten Stojanović (iz privatnih zbirki), Jugoslovenska galerija umetničkih [[Beograd]], [[1998]], Umetnost i angažovanost devedesetih, 20. memorijal 'Nadežda Petrović', Umetnička galerija 'Nadežde Petrović', [[Čačak]], [[1998]], Kolorističari, Prodajna galerija Beograd, [[Beograd]], [[1999]], Vida Jocić, ’Apel za mir’, Centar za kulturnu dekontaminaciju, [[Beograd]], [[1999]], Glasovi novog veka, Galerija Haos, [[Beograd]], [[1999]], Dossier Serbien, Akademie der Künste, (koautor), [[Berlin]], [[2000]], En fin, Galerie de L’UNESCO, [[Paris]], [[2000]], Dossier Serbien, Akademie der bildenden Künste, (koautor) [[Wien]], [[2001]], Old Now - Kritičari su izabrali, Likovna Galerija Kulturnog centra Beograda, [[Beograd]], [[2004]], Čedomir Vasić, Umetnička galerija 'Nadežda Petrović', [[Čačak]], [[2004]], Živojin Turinski, Likovna galerija Kulturnog centra Beograda, [[Beograd]], [[2009]] == Kulturna politika (izbor) == Muzej Savremene umetnosti u zagrljaju levog i desnog totalitarizma, Kultura vlasti, Index smena i zabrana I, ''Radio B92'', [[Beograd]], [[1994]], Evropski govor srpske umetnosti, ''Politika'', [[Beograd]], [[1995]], Kultura jeste pobuna, ''Demokratija'', [[Beograd]], [[1997]], Beograd: barikade za bodočnost, ''Razgledi'', [[Ljubljana]], [[1997]], Rasulo u Muzeju savremene umetnosti, ''Demokratija'', [[Beograd]], [[1997]], Opozorila novi mestni oblasti, ''Delo'', [[Ljubljana]], [[1997]], Arti i rezistenës, '' Zeri'', [[Priština]],[[1997]], Gjurmë, ''M'', [[Priština]], [[1997]], „ Fin de siecle“ – balkanska varijanta, ''Naša borba'', [[Beograd]], [[1997]], Mića Popović: Svečana slika nekada i sad– Neizbežnost ponavljanja, Izložba koje nije bilo, ''Centar za kulturnu dekontaminaciju'', [[Beograd]], [[1997]], Umetnost druge Srbije, Razgledi-Delo, [[Ljubljana]], [[1998]], Kelneri i sobarice Njihovog režima, ''Naša borba'', [[Beograd]], [[1998]], Kulturno strančarenje, ''Republika'', [[Beograd]], [[1998]], Umetnosti i angažovanost devedesetih, 20. memorijal Nadežde Petrović, ''Galerija Nadežde Petrović'', [[Čačak]], [[1998]], Vida Jocić – Apel za mir, ''Centar za kulturnu dekontaminaciju'', [[Beograd]], [[1999]], Sistemski organizovana nebriga, ''Danas'', [[Beograd]], [[2000]], Suđenje umetničkim slobodama, ''Republika'', [[2000]], Utopistička pogreška Svetomira Arsića Basare – Nemoguća misija, ''Identitet'', [[Zagreb]], [[2000]], Umetnost u raljama dnevne politike, ''Republika'', [[Beograd]] [[2000]], Kultura, Program za Beograd, ''Gradski odbor Demokratske stranke'', [[Beograd]], [[2000]], Represija i izazovi, ''Identitet'', [[Zagreb]], [[2000]], Strategije kulturnog razvoja, ''Sava Centar'', [[Beograd]], [[2000]], Dosije Srbija, ''Treći program Radio-Beograda'', [[Beograd]], [[2000]], Aktiver Widerstand, Dossier Serbien, Akademie der Künste, Zentrum für Kulturelle Dekontamination, Dossier Serbien, Akademie der Künste, Dossier Serbien, Akademie der Künste, [[Berlin]], [[Beč]], [[2000]], Kulturna politika i kulturna strategija, ''Republika'', [[Beograd]], [[2000]]. Utopistička pogreška Svetomira Arsića Basare, simpozijum Delo Svetomira Arsića Basare, [[Baština]], ''Institut za srpsku kulturu'', [[Priština]]-Leposavić, [[2000]], Baština kao obaveza nacionalne politike, ''Politika'', [[2001]], [[Beograd]], Kulturna politika Srbije: Nacionalni izvještaj, ''Sava centar'', [[Beograd]], [[2002]], Neka pitanja (nove) kulturne politike, ''Moment'' (nova serija), [[Pančevo]], [[2003]], Kulturna politika i tranzicija I, Privatne galerije, Deset godina Galerije ’Haos’, ''Treći program Radio Beograda'', [[Beograd]], [[2005]], Kulturna politika i tranzicija II, Očuvanje kulturne baštine I i II deo, ''Treći program Radio Beograda'', [[Beograd]], [[2005]], Kulturna politika i tranzicija III, Restitucija kulturnih dobara, ''Treći program Radio Beograda'', [[Beograd]], [[2005]], Kulturna politika i tranzicija IV, Uporedna legislativa I i II deo, ''Treći program Radio Beograda'', [[Beograd]], [[2005]], Kulturna politika i tranzicija V, Problemi zaštite kulturne baštine na Kosovu i Metohiji I i II deo, ''Treći program Radio Beograda'', [[Beograd]], [[2005]], Kulturna politika i tranzicija VI, Problemi obnove i zaštite Manastira Hilandara, ''Treći program Radio Beograda'', [[Beograd]], [[2005]], Kulturna politika i tranzicija VII, Ka novoj muzeologiji, I i II deo, ''Treći program Radio Beograda'', [[Beograd]], [[2006]], Muzeji, arhivi, zaštita spomenika kulture, ’Za bolji put Srbije’, ''Centar Resornih odbora Demokratske stranke'', [[Beograd]], [[2006]], Likovne i primenje umetnosti, ’Za bolji put Srbije’, ''Centar Resornih odbora Demokratske stranke'', Beograd, [[2006]], Kako sačuvati nasleđe?, ’Za bolji put Srbije’, ''Centar Resornih odbora Demokratske stranke'', [[Beograd]], [[2006]], Baština tone, ’Za bolji put Srbije’, ''Centar Resornih odbora Demokratske stranke'', [[Beograd]], [[2006]], Zaštita kulturne baštine na Kosovu i Metohiji, ''Treći program'', I-II, Radio Beograd, [[Beograd]], [[2006]], Zakonodavstvo u zaštiti kulturne baštine, ''Narodni muzej'', [[Leskovac]], [[2006]], Očuvanje kulturne baštine, ''Leskovački zbornik'', XLVII, ''Narodni muzej Leskovac'', [[Leskovac]], [[2007]], Zaštita nezaštićenog, ''Evropa'', [[Beograd]], [[2007]], Evropski govoriti, ''Evropa'', [[Beograd]], [[2007]] == Članstva i nagrade == AICA, Internacionalno udruženje umetničkih kritičara od [[1986]]. [[Nagrada Lazar Trifunović]] [[2000]]. == Vanjske veze == * [http://www.aica-int.org International Association of Art Critics] AICA * [http://www.markovic.org Milovan Destil Marković] * [http://www.artemedia.rs Arte Media] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003100944/http://artemedia.rs/ |date=2016-10-03 }} * [http://www.madlart.com Aukcijska kuća Madl'Art] == Izvori == * Dokumentacija [[Muzej savremene umetnosti u Beogradu|Muzeja savremene umetnosti u Beogradu]] * Ko je ko u Srbiji, ''Bibliofon'', [[Beograd]], [[1991]], str. 93 * Art Diary, International, [[Milano]], [[Italija]], [[1992]], str. [[517]] * Ko je ko u Srbiji, ''Bibliofon'', [[Beograd]], [[1995]], str. 104 * Ješa Denegri, Osamdesete: teme srpske umetnosti, ''Svetovi'', [[Novi Sad]], [[1997]], str. 61-88, 108-113, 114-120, 121-125, 126-130, 131-133, 149-152, 153-157, 176-179, 180-190, 196-201, 210-222, 223-231 * Grupa autora, Umetnost na kraju veka I, ''Clio'', [[Beograd]], [[1998]], str.10, 87-115 * Ješa Denegri, Devedesete: teme srpske umetnosti, ''Svetovi'', [[Novi Sad]], [[1999]], str. 5-21, 22-81, 82-87, 244-250 * Grupa autora, 10 godina Galerije Haos, ''Umetnički paviljon Cvijeta Zuzorić'', [[Beograd]], [[2005]], str. 47-50 * Vesna Kruljac, Lazar Trifunović - protagonist i antagonist jedne epohe, ''Narodni muzej'', [[Beograd]], [[2009]], str. 7, 11-12, 14, 149, 193 * Radonja Leposavić, (ured.), Pažnja kritika, 50 godina Oktobarskog salona, ''Kulturni centar Beograda'', [[Beograd]], [[2009]], str. 327-328, 334-337, 436-438, 438-440 * Snežana Stamenković, Pedeset godina Memorijala 'Nadežda Petrović', ''Umetnička galerija 'Nadežda Petrivić''', [[Čačak]], [[2010]] {{Lifetime|1952||Despotović, Jovan}} [[Kategorija:Problemi]] [[Kategorija:Historičari umjetnosti]] g71jff1sme6zzqqtkjylqqq0hd6njxa 0 102534 42714315 42675206 2026-10-27T22:25:00Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714315 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Abdullah Öcalan | slika =Abdullah Öcalan.png | širina_slike= 235px | opis = Abdullah Öcalan | datum_rođenja = {{birth date and age|1948|04|4|df=y}} | mjesto_rođenja = [[Ömerli (Şanlıurfa)]],<ref>[http://www.nndb.com/people/488/000162002/ Abdullah Ocalan<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Turkey]] | zanimanje = Vođa oružanog krila PKK | partija = [[Kurdistanska radnička partija]] (PKK) | religija =[[sunitski islam]] }} '''Abdullah Öcalan''' (na arapskom pismu: ''ئا بدوللاه Öجالان'', rođen [[4. travnja]] [[1948]].) poznat pod nadimkom "Apo" ili "Predsjednik Apo" je [[Kurdi|kurdski]] vojni vođa. Osnivač je paravojne organizacije [[Kurdistanska radnička stranka]] kojoj je cilj neovisnost [[Kurdistan]]a. Od [[1986]]. Öcalan je vodio oružanu kampanju za neovisnost [[Kurdistan]]a. Od 1999. je zatvoren u zatvoru na otoku [[İmralı]]u Mramornom moru.<ref>Marlies Casier, Joost Jongerden, ''Nationalisms and Politics in Turkey: Political Islam, Kemalism and the Kurdish Issue'', Taylor & Francis, 2010, [http://books.google.com.tr/books?id=_sG-NVapmrkC&pg=PA146&dq=%C3%96calan+%C4%B0mral%C4%B1&hl=tr&ei=XF3gTLC4AYWSuwO7xsW8Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEIQ6AEwBjgU#v=onepage&q=%C3%96calan%20%C4%B0mral%C4%B1&f=false str. 146.]</ref> Öcalan je priznao [[Terorizam|terorističku]] narav PKK-a <ref>Council of Europe, ''Parliamentary Assembly Documents 1999 Ordinary Session (fourth part, September 1999), Volume VII'', Council of Europe, 1999, [http://books.google.co.uk/books?id=EkgXi4vNFjAC&pg=PA18&dq=#v=onepage&q&f=false p. 18]</ref> kao i da su njene aktivnosti uključivale nasilne metode i osobno odobravanje organiziranih napada i pogubljenja, što je koštalo života tisuća civila, što [[Turci|Turaka]], što [[Kurdi|Kurda]] <ref>Mag. Katharina Kirchmayer, ''The Case of the Isolation Regime of Abdullah Öcalan: A Violation of European Human Rights Law and Standards?'', GRIN Verlag, 2010, [http://books.google.co.uk/books?id=E8ACMAY1rRgC&pg=PA37&dq=#v=onepage&q&f=false str. 37]</ref> == Biografija == Abdullah Öcalan je rođen u Ömerliju, selu u Halfeti,pokrajini Şanlıurfa, u istočnom dijelu Turske.<ref name="ATLANTISIN GIZEMI">{{cite news|url=http://atlantisece.blogcu.com/abdullah-ocalan-mi-yoksa-artin-agopyan-mi_16780491.html|accessdate=15. 01. 2009.|title=ABDULLAH ÖCALAN MI YOKSA ARTİN AGOPYAN MI?|date=22. 05. 2008.|work=Blogcu|language=Turkish}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Öcalan ima jednog brata Osmana Öcalana, koji je bio vođa PKK dok sa nekoliko drugih nije osnovao ''Kurdistansku domoljubnu i demokratsku stranku''.<ref>{{cite journal |url=http://www.chris-kutschera.com/A/pkk_dissidents.htm |accessdate=2008-12-22 |date=July 2005 |authorlink=Chris Kutschera |first=Chris |last=Kutschera |title=PKK dissidents accuse Abdullah Ocalan |work=The Middle East Magazine |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207012503/http://www.chris-kutschera.com/A/pkk_dissidents.htm |dead-url=yes }}</ref> Nakon završene strukovne srednje škole u Ankari ([[turski]]:''Ankara Tapu-Kadastro Meslek Lisesi'') Öcalan je počeo raditi u Diyarbakiru. U neobičnom slijedu događaja, on je bio premješten jedan mjesec kasnije u [[Bakırköy]], Istanbul. Kasnije, on je krenuo na [[Sveučilište u Istambulu|Istanbulski Pravni fakultet]], ali se prebacio nakon prve godine na [[Sveučilište u Ankari]] na studij političkih znanosti.<ref>{{cite news |url=http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-513250 |accessdate=22. 12. 2008. |title=Too many questions, but not enough answers |publisher=[[Hürriyet]] |date=08. 06. 1999. |work=[[Turkish Daily News]] |first=Fehmi |last=Koru |authorlink=Fehmi Koru |archive-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213080434/http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-513250 }}</ref> Njegov povratak u Ankaru (uobičajeno nemoguće u njegovoj situaciji{{efn|Obično, studenti se mogu prebacivati između sličnih studija, inače moraju polagati prijamni ispit. Štoviše, Öcalan je nagrađen stipendijom iako je bio neprikladne dobi i sudjelovao u političkim prosvjedima. Također mu je bilo suđeno i oslobođen je od strane suda. Javni tužitelj je tražio najveću kaznu za njega.}}) bio je olakšan od strane države s ciljem izazivanjem podjele među vojnom skupinom ''Dev-Genç''.Predsjednik [[Süleyman Demirel]] je kasnije zažalio zbog te odluke, budući da je PKK postala puno veća prijetnja nego ''Dev-Genç''.<ref name="Cicek">{{cite news|url=http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=13608 |accessdate = 04. 01. 2009. |title=‘Pilot Necati’ sivil istihbaratçıymış |work=[[Taraf]] |first=Nevzat |last=Cicek |date = 31. 07. 2008. |language=Turkish |quote=Abdullah Öcalan’ın İstanbul’dan Ankara’ya gelmesine keşke izin verilmeseydi. O zamanlar Dev-Genç’i bölmek için böyle bir yol izlendi... Kürt gençlerini Marksistler’in elinden kurtarmak ve Dev-Genç’in bölünmesi hedeflendi. Bunda başarılı olundu olunmasına ama Abdullah Öcalan yağdan kıl çeker gibi kaydı gitti. Keşke Tuzluçayır’da öldürülseydi! }}</ref> <ref name="Cicek"/> Oko [[1973]]. Öcalan je organizirao APOCU's , [[maoizam|maoističku]] skupinu koja je htjela provesti socijalističku revoluciju u Turskoj. Godine 1978 usred lijevo-desnih sukoba u Turskoj koji su kulminirali državnim udarom u Turskoj, Abdullah Öcalan osniva PKK (PKK) te počinje rat protiv Turske za uspostavu neovisne kurdske države. Novinari [[Uğur Mumcu]] i Avni Özgürel navode kako su Öcalan i njegova prva supruga Kesire (koja nije Kurdkinja) i s kojom se vjenčao [[24. svibnja]] [[1978]]. , članovi Nacionalne obavještajne organizacije (MİT) ,(turske obavještajne agencije).<ref>{{cite news |url=http://www.sundayszaman.com/sunday/detaylar.do?load=detay&link=161191 |accessdate=13. 12. 2008. |title=Wolf in the fold: agents as journalists |date=14. 12. 2008. |first=Ercan |last=Yavuz |work=Sunday's Zaman |archivedate=2011-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716164047/http://www.sundayszaman.com/sunday/detaylar.do?load=detay&link=161191 |deadurl=yes }}</ref> Kesirein otac ,Ali Yıldırım, je također navodno bio član MİT. Öcalanov pilot, Necati Kaya je također bio član MİT-a.<ref>{{cite news|url=http://arsiv.sabah.com.tr/2008/07/27/haber,C914C4AAA7BD444986DAC26DCD7BAA69.html |accessdate = 19. 12. 2008. |title=PKK-MİT ilişkisini yazamadan öldürüldü |date = 27. 07. 2008. |first=Zulfikar Ali |last=Aydin |work=Sabah |language=Turkish }}</ref> Napustio je Tursku 1980. nakon [[Državni udar|državnog udara]] koji je izveo general [[Kenan Evren]] i otišao u Siriju.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/213964.stm | work=BBC News | title=Hate-figure and hero | date = 21. 11. 2000.}}</ref> Öcalan se povezuje sa kurdskim priznanjem [[Armenski genocid|Armenskog genocida]] tj. kurdskim udjelom u njemu.<ref name="Öcalan's letter to Kocharian">{{Cite web |title=Öcalan's letter to Kocharian |url=http://www.cilicia.com/armo10i_kurdistan.html |access-date=2011-02-10 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126064007/http://www.cilicia.com/armo10i_kurdistan.html |dead-url=yes }}</ref> == Tursko-kurdski sukob == {{glavni|Tursko-kurdski sukob }} Godine 1984. PKK je započeo oružanu kampanju protiv vladinih snaga u Turskoj s ciljem neovisnosti Kurdistana.<ref name=MFA>[[Ministry of Foreign Affairs (Turkey)]], [http://www.fas.org/irp/world/para/docs/mfa-t-pkk-s.htm The Workers' Party of Kurdistan (PKK)], [[Federation of American Scientists]]</ref><ref>[http://www.hrw.org/en/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema], [[Human Rights Watch]], November 21, 1998</ref><ref name=SECURITY>[http://www.amnesty.org/ailib/intcam/turkey/turktoc.htm Turkey: No security without human rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202023618/http://www.amnesty.org/ailib/intcam/turkey/turktoc.htm |date=2007-02-02 }} Amnesty International, October 1996</ref><ref name=REPORT>[http://pdm.medicine.wisc.edu/18-2pdfs/new152RodopluTurkey.pdf Special Report: Terrorism in Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528185235/http://pdm.medicine.wisc.edu/18-2pdfs/new152RodopluTurkey.pdf |date=2008-05-28 }} Ulkumen Rodophu, Jeffrey Arnold and Gurkan Ersoy, February 6, 2004</ref> PKK je je ubrzo dobila ugled učinkovite sile.Njene nasilne metode su uzrokovale njeno uvrštenje na popis terorističkih organizacija od strane [[SAD|SAD-a]], [[EU]], [[NATO]]-a, Sirije,Australije i nekih drugih (pored Turske) .<ref name=FTO>[https://web.archive.org/web/20020806221847/http://www.state.gov/s/ct/rls/fs/2002/9014.htm Foreign Terrorist Organizations] [[U.S. Department of State]], March 27, 2002</ref><ref name=TERROR>[http://www.fas.org/irp/world/para/docs/mfa-t-pkk.htm PKK & TERRORISM: A Report on the PKK and Terrorism]</ref><ref name=EU&S>[https://web.archive.org/web/20020209094227/http://www.ict.org.il/articles/syria-turkey.htm Turco-Syrian Treaty], October 20, 1998</ref> == Uhićenje i suđenje == [[Datoteka:Pkk supporters london april 2003.jpg| mini|desno|200px|Öcalanovi pristaše prosvjeduju u Londonu , travanj 2003]] Do 1998. Öcalan je bazu za svoja djelovanja imao u [[Sirija|Siriji]].Kako se situacija pogoršala turska vlada je otvoreno zaprijetila Siriji zbog potpore PKK. Kao ishod toga sirijska vlada je prisilila Öcalana na napuštanje zemlje ,no nije ga predala turskim vlastima. Öcalan je prvo otišao u Rusiju i otamo se selio u razne zemlje uključući Italiju i grčku. Godine 1998. turska je vlada zatražila njegovo izručenje iz Turske. U to doba ga je branila njemačka odvjetnica [[Britta Böhler]], koja je tvrdila kako se on legitimnu borbu protiv opresije Kurda. Uhićen je u [[Kenija|Keniji]] , [[15. veljače]] [[1999]].,kad je bivao prebačen iz grčkog veleposlanstva u međunarodnu zračnu luku u [[Nairobi]]ju, u operaciji koju je izvela MİT uz navodnu pomoć CIA-e.<ref name="nytimes-capture">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03E3D8143DF933A15751C0A96F958260|title=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel|work=[[New York Times]]|author=Weiner, Tim |date = 20. 02. 1999.|accessdate = 15. 12. 2007.}}</ref> Grčki konzul George Costoulas koji ga je primio rekao je da je njegov život u opasnosti nakon operacije.<ref>{{cite news |url=http://www.sabah.com.tr/2007/07/17/haber,025EFB746B684ED8B16B1759BE71DE6F.html |accessdate=18. 12. 2008. |title=Türkiye Öcalan için Kenya'ya para verdi |date=17. 07. 2007. |work=Sabah |language=Turkish |first=Ferhat |last=Ünlü |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080224134429/http://www.sabah.com.tr/2007/07/17/haber,025EFB746B684ED8B16B1759BE71DE6F.html |archivedate=2008-02-24 |deadurl=no }}</ref> Govoreći [[Can Dündar|Canu Dündaru]] na [[NTV Turkey]], zamjenik podtajnika MİT-a, Cevat Öneş, je rekao da je Öcalan ome(ta)o američke težnje stvaranju neovisne kurdske države pa je bio predan turskim vlastima, koje su odvezle u Tursku na suđenje.<ref>{{cite news |url=http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |accessdate=15. 10. 2008. |title=Öcalan bağımsız devlete engeldi |date=15. 10. 2008. |work=[[Vatan]] |quote=Öcalan yakalandığında ABD, bağımsız bir devlet kurma isteğindeydi. Öcalan, konumu itibariyle, araç olma işlevi bakımından buna engel bir isimdi. ABD bölgede yeni bir Kürt devleti kurabilmek için Öcalan’ı Türkiye’ye teslim etti. |language=Turkish |archivedate=2008-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081018140436/http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |deadurl=yes }}</ref> Njegovo uhićenje dovelo je do tisuća prosvjeda Kurda i njihovim opsada grčkih veleposlanstava diljem svijeta.<ref name=PROTESTS>[http://www.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ Kurds seize embassies, wage violent protests across Europe] CNN.com, February 17, 1999</ref><ref name=PROTESTS-ATHENS>[[Yannis Kontos]], [http://www.akakurdistan.com/kurds/stories/kontos/ Kurd Akar Sehard Azir, 33, sets himself on fire during a demonstration outside the Greek parliament in central Athens,Greece on Monday, February 15, 1999]. ''Photostory'', July, 1999</ref> Za vrijeme leta iz Kenije u Tursku , video snimljen od strane časnika , Öcalan je izjavio kako je njegova majka i turskog podrijetla te da je spreman služiti narodu Turske na bilo koji način.<ref name="video">[http://www.youtube.com/watch?v=gU3TOMoBmnw Apo'nun yakalanisi] Youtube.com, March 03, 2009</ref> Nakon hvatanja Öcalan je bio držan pod samicom na otoku [[İmralı]]ju Mramornom moru. Unatoč činjenici da su drugi zatvorenici nekad na [[İmralı]]ju bivali prebačenio u druge zatvore, tamo je još uvijek bilo smješteno oko 1000 turskog vonog osoblja kako bi ga čuvalo. Öcalan je osuđen na smrt, ali je je ova kazna promijenjena u kaznu doživotnog zatvora kad je smrtna kazna ukinuta u Turskoj u kolovozu 2010.<ref name="bbcnews-verdict">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/monitoring/380845.stm|title=Text of the Ocalan verdict|author=|work=[[BBC News]]|date=29 June 1999|accessdate = 11. 01. 2008.}}</ref> Od 1984. nitko nije bio pogubljen u Turskoj. Kurski projekta za ljudska prava (KHRP) vjerojatno je utjecao na ovu sudsku odluku. .<ref name="KHRP">{{cite web|url=http://www.khrp.org|title=Kurdish Human Rights Project}}</ref> U studenom 2009 turske su vlasti objavile kako će prebaciti Öcalana u novi zatvor na otoku te da završavaju njegovu kaznu samice prebacivanjem drugih pripadnika PKK-a na İmralı, te da će ih Öcalan moći viđati 10 sati tjedno.Počeli su graditi novi zatvor naon što je Povjerenstvo za sprečavanje mučenja Vijeća Europe posjetilo otok i prigovorilo na uvjete u kojima je držan. <ref>{{cite news |url=http://thescotsman.scotsman.com/world/Company-at-last-for-Kurdish.5833050.jp |accessdate = 27. 11. 2009. |title=Company at last for Kurdish inmate alone for ten years |date = 18. 11. 2009. |work=The Scotsman |first=Ibon |last=Villelabeitia }}</ref> <ref>{{cite news |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/11/10/feature-02 |accessdate = 27. 11. 2009. |title=CoTurkey building new prison for PKK members |date = 10. 11. 2009. |work=Southeast European Times |first=Esra |last=Erduran }}</ref> U 2005. Europski sud za ljudska prava je presudio da je Turska prekršila članke 3,5 i 6 Europske konvencije o ljudskim pravima ne nudeći učinkoviti pravni lijek na žalbu i osuđujući ga bez poštenog suđenja.<ref>[http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=773602&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649 ECtHR Grand Chamber judgment in case 46221/99]</ref> Öcalanov zahtjev za ponovljeno suđenje je odbijen od turksih sudova u 2010. <ref>[http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=871381&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649 Press release of ECtHR, 16. 07.2010.]</ref> == Prijedlog za političko rješenje == Suprotno od njegove politike uporabe sile prije hvatanja , Öcalan je od uhićenja 1999.te započeo kampanju za mirno rješenje kurdskog sukoba unutar granica Turske.<ref name="PEACEFUL">[http://www.freedom-for-ocalan.com/english/download/REPORT%20AND%20RECOMMENDATIONS%20ON%20THE%20KURDISH%20QUESTION%20IN%20TURKEY,%20%20BY%20THE%20INTERNATIONAL%20%20DELEGATION%20OF%20HUMAN%20RIGHTS%20LAWYERS_%20JANUARY%202005.pdf REPORT AND RECOMMENDATIONS ON THE KURDISH QUESTION IN TURKEY] by the international delegation of human rights lawyers, January 1997</ref><ref name=DIPLOMACY>[http://www.etext.org/Politics/Arm.The.Spirit/Kurdistan/PKK.ERNK.ARGK/ocalan-interview-january-1999.txt Interview with Abdullah Ocalan "Our First Priority Is Diplomacy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208150820/http://www.etext.org/Politics/Arm.The.Spirit/Kurdistan/PKK.ERNK.ARGK/ocalan-interview-january-1999.txt |date=2008-12-08 }} ''Middle East Insight'' magazine, January 1999</ref><ref name=MYTH>[http://chris-kutschera.com/A/Ocalan%20myth.htm Kurdistan Turkey: Abdullah Ocalan, The End of a Myth?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708150831/http://chris-kutschera.com/A/Ocalan%20myth.htm |date=2011-07-08 }} ''The Middle East'' magazine, February 2000</ref><ref name=PLAN>[https://web.archive.org/web/20000226172330/http://www.xs4all.nl/~kicadam/pers/oud/propose.html Abdullah Öcalan proposes 7-point peace plan] Kurdistan Informatie Centrum Nederland</ref><ref name=TEK>van Bruinessen, Martin. [http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/Kurds_after_capture_Ocalan.pdf Turkey, Europe and the Kurds after the capture of Abdullah Öcalan] 1999</ref> Öcalan je zvao zakladu „Povjerenstvo za mir i pravdu“ od strane kurdskih ustanova s ciljem istrage ratnih zločina počinjenih od strane PKK i turskih snaga sigurnosti te je usporedna struktura počela funkcionirati u svibnju 2006.<ref name="CONFEDERALISM">[http://www.kurdistan-post.org/News-file-article-sid-10965.html Öldürülen imam ve 10 korucunun itibarı iade edildi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208184506/http://www.kurdistan-post.org/News-file-article-sid-10965.html |date=2009-02-08 }}, ''ANF News Agency'', May 30, 2006.</ref> U ožujku 2005 Abdullah Öcalan je izdao ''Deklaraciju o Demokratskom Konfederalizmu u Kurdistanu''<ref name=KONFEDERALIZM>{{cite news |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2005/04/04/622724.asp |accessdate=09. 01. 2009. |title=PKK ilk adına döndü |work=[[Hürriyet]] |date=09. 01. 2009. |language=Turkish |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211135159/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2005/04/04/622724.asp }}</ref> u koj traži da bezgraničnu konfederaciju Kurdskih regija Turske (zvane "Sjeverozapani Kurdistan" od strane kurdskih nacionalista<ref name="KL">[http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/SvenskaKB/Organisations_SWE/PKK95_Program_Tur.html PKK Program (1995)] Kurdish Library, January 24, 1995</ref>), Sirije, Iraka ("južni Kurdistan") i Irana ("Istočni Kurdistan"). U toj zoni bi se primjenjivali zakoni EU, turski , sirijski,iranski,irački zakoni te kurdski zakon. Ova prespektiva je bila uključena u program PKK-a progodom "Re-osnivačkog kongraesa u travnju 2005.<ref name="REFOUNDATION">[http://www.pkk-info.com/tr/eskisite/pkktarihi/PKK.ilk.bildirgesi.html PKK Yeniden İnşa Bildirgesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206200234/http://www.pkk-info.com/tr/eskisite/pkktarihi/PKK.ilk.bildirgesi.html |date=2009-02-06 }} PKK web site, April 20, 2005</ref> Od njegova zatočenja on je značajno promijenio svoju ideologiju, čitajući zapadnjačke socijalne teoretičare poput [[Murray Bookchin|Murraya Bookchina]], [[Immanuel Wallerstein]], [[Fernando Braudel|Fernanda Braudela]],<ref name=DES>[http://www.pwdnerin.com/modules.php?name=Content7&pa=showpage&pid=97 Tarihli Görüşme Notları] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316140439/http://www.pwdnerin.com/modules.php?name=Content7&pa=showpage&pid=97 |date=2012-03-16 }} PWD-Kurdistan, March 16, 2005</ref> oblikujući svoje idealno društvo kao "demokratski konfederalizam" i naziva [[Friedricha Nietzschea]] kao "proroka".<ref name=PROPHET>[https://web.archive.org/web/20070928091938/http://www.firatnews.com/modules.php?name=News&file=article&sid=9119 Öcalan: Diyarbakır olayları boşanmanın ilanıdır] ANF News Agency, May 20, 2006</ref> Također je napisao knjige<ref name=BOOKS>{{cite web|url=http://www.abdullah-ocalan.com/index1.htm|title=abdullah-ocalan.com|access-date=2011-02-10|archivedate=2008-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080106181415/http://www.abdullah-ocalan.com/index1.htm|deadurl=yes}}</ref> i članke<ref name=MEZOPOTAMYA>{{cite web|url=http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=-769564977&pg=1|title=Rayedarên tirk mafên Rêberê KCK'ê Abdullah Ocalan gasp dikin|publisher=|author=|date=|accessdate=11. 01. 2008.|archivedate=2008-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080317005939/http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=-769564977&pg=1|deadurl=yes}}</ref> o povijesti predkapitalističke [[Mezopotamija|Mezopotamije]] i [[Abrahamske religije|Abrahamskim religijama]]. Öcalan je imao svog odvjetnika ,Ibrahim Bilmeza,<ref name="LAWYER">[http://www.syracuse.com/newsflash/international/index.ssf?/base/international-34/1159461581252960.xml&storylist=international Kurdish leader calls for cease-fire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324121340/http://www.syracuse.com/newsflash/international/index.ssf?%2Fbase%2Finternational-34%2F1159461581252960.xml&storylist=international |date=2007-03-24 }} NewsFlash</ref> preko kojeg je u iyjavi 28. rujna 2006 pozvao PKK na prekid vatre i traženje mjesta sa Turskom.Öcalan u svojoj izjavi kaže "PKK ne bi trebala rabiti oružje osim ako je napadnuta s ciljem uništenja" te da je "jako važno izgraditi demokratsku uniju između Turaka i Kurda. S ovim procesom, put za demokratski dijalog će također biti otvoren".<ref name=CEASE>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5389746.stm Kurdish rebel boss in truce plea], ''[[BBC News]]''</ref> [[31. svibnja]] 2010 Öcalan je pak izjavio da napušta pokušaje dijaloga između PKK i Turske govoreći da "ovaj proces više nije značajan ili koristan" te da će ostaviti vrhušku vođa PKK zadužene za sukob. No, također je rekao da njegovi ovi komentari ne bi trebali biti krivo protumačeni kao poziv PKK-a na intenzivizaciju sukoba sa turskom državom.<ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=pkk-steps-up-attacks-in-turkey-2010-05-30 TURKEY - PKK steps up attacks in Turkey<!-- Bot generated title -->]</ref> == Trenutna situacija == U travnju [[2009]]., odvjetnik je u ime Nelsona Mandele posjetio Tursku i govorio u javnosti o [[Nelson Mandela|Mandelinoj]] potpori borbi za slobodu kurdskog naroda. Essa Moosa, posjetiv[i Tursku služenim poslom je izjednačila Öcalanovu borbu sa Mandelinom. Izražavajući Mandelinu potporu Öcalanovoj borbi rekao je :"Oba i Öcalan i Mandela su se borili za svoj narod!". Dodao je kako su bili uhićeni u sličnim okolnostima i držani na otočnim zatvorima te primjetio da je kurdski vođa bio još izoliraniji nego Mandela.<ref>[http://www.zimbio.com/World+Politics/articles/3684/Mandela+Ocalan+Both+Jailed+Fighting+Freedom Mandela and Ocalan. Both Jailed for Fighting for the Freedom of their People!]</ref> Godine 2007, odvjetnici koji su zastupali Öcalana tvrdili su da su našli rezultate laboratorijskih ispitivanja njegove kose u kojima se pokazala visoka razina otrovnih metala. Turska vlada je poslala liječnički tim koji na njemu nije našao ništa opasno.<ref>[http://www.haberx.com/n/1003510/adli-tip-ocalandan-zehir-cikmadi.htm A medical report says "no toxins"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208005636/http://www.haberx.com/n/1003510/adli-tip-ocalandan-zehir-cikmadi.htm |date=2007-12-08 }}, ''HaberX'.</ref><ref name="bbcnews-medics">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6422351.stm|title=Turkish medics to examine Ocalan|work=[[BBC News]]|author=Rainsford, Sarah |date=6 March 2007|accessdate = 11. 01. 2008.}}</ref> Sveudilj, prema CPIT/u, neki elementi otrova su bili pronađeni, no bili su pripisani klimi na otoku. Izjava ministarstva je sugerirala da odvjetnici pokušavaju oživiti međunarodno zanimanje za svog klijenta nakon što je [[Vijeće Europe]] utvdilo kako on ne zaslužuje ponovno suđenje.<ref name="bbcnews-poinsoning">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6410273.stm|title=Inquiry into Ocalan 'poisoning'|work=[[BBC News]]|author=Rainsford, Sarah |date=1 March 2007|accessdate = 11. 01. 2008.}}</ref> [[6. ožujka]] 2008 Povjerenstvo za sprečavanje mučenja je izjavilo kako nisu našli nikakav dokaz u prilog tezi o trovanju Abdullaha Öcalana.<ref name="CPT Declaration">{{cite web|url=http://www.cpt.coe.int/documents/tur/2008-13-inf-addendum-eng.pdf|format=PDF|title=Addendum to the report on the visit to Turkey carried out by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT)|publisher=[[Committee for the Prevention of Torture|CPT]]|author=|date=6 March 2008|accessdate = 06. 03. 2008.}}</ref> 2008. tužitelji su, istražujući nacionalističku [[Ergenekon mrežu]], optuženu za terorizama i urotu za destabiliziranje nacije , bili zainteresirani za Ocalanove kontakte za vrijeme tamnovanja.Öcalan je osobno zahtijeva da bude svjedok u ovoj slučaju.<ref name=Zaman_13>[http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=150071 Ergenekon indictment reopens gendarmerie major’s murder case] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205213650/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=150071 |date=2008-12-05 }}, ''[[Today's Zaman]]'', 13 August 2008</ref> Umirovljeni obavještajni časnik ,Bülent Orakoğlu, išao je tako daleko da ga je optužio za članstvo u mreži.<ref>{{cite news |url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=648841&title=bpkknin-elebasisi-ergenekon-uyesiydib |accessdate=10. 10. 2008. |title=PKK'nın elebaşısı Ergenekon üyesiydi |date=10. 10. 2008. |work=Zaman |language=Turkish |first=Emre |last=Soncan |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210055706/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=648841&title=bpkknin-elebasisi-ergenekon-uyesiydib |deadurl=yes }}</ref> U prosincu 2008, Öcalan je tužio Grčku za 20 tisuća eura naknade zbog sudjelovanja u njegovu hvatanju. Njegova optužnica je izričito tvrdila kako je Atena njemu osigurala zaštitu. Grčka vlada je je prethodno odbacila turske kritike za potporu Öcalanu. Turska je također krivila Grčku za podupiranje akrivnosti obunjenika iz redova PKK.Grčka je tvrdila kako je djelovala humano i porče pomoć pobunjenicima. Grčka je kasnije dala azil dvojici Öcalanovih pomagača.<ref>{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/english/world/10511159.asp?gid=244 |accessdate=05. 12. 2008. |title=Terrorist PKK leader Ocalan sues Greece over Turkish capture |date=05. 12. 2008. |work=Hurriyet English |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212233721/http://www.hurriyet.com.tr/english/world/10511159.asp?gid=244 |archive-date=2009-02-12 |url-status=dead }}</ref> == Objavljene knjige == Abdullah Ocalan je autor preko 40 knjiga, od kojih je 4 napisao u zatvoru. Najpoznatije od njih su: * ''Prison Writings: The Roots of Civilisation'' (2007) {{ISBN|0-7453-2616-1}} * ''Braneći civilizaciju'' * ''Sumer rahip devletlerinden demokratik uygarliga'' volumes 1 and 2 * [https://web.archive.org/web/20071020183517/http://www.geocities.com/kurdifi/ocelan.html Translation of his 1999 defense in court] == Povezano == * [[PJAK]], Iranska kurdska vojna skupina nadahnuta filozofijom Abdullaha Öcalana == Reference == {{reflist}} == Napomene == {{notelist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Abdullah Öcalan}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/280453.stm Special report: The Ocalan file], ''[[BBC News]]'', November 26, 1999. {{Lifetime|1948||Ocalan, Abdullah}} [[Kategorija:Kurdski vođe]] [[Kategorija:Teroristi]] [[Kategorija:Biografije, Turska]] tjosben9vv8z1mpusqtobszlejxzmja 0 112656 42714271 42693348 2026-10-27T16:02:09Z ~2026-57221-28 405908 /* */ 42714271 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:CoatOfArmsOfTheBalsics.png|thumb|150px|'''Grb Balšića (segment s kacigom i vukom)''']] '''Zeta''' je srednjovjekovna [[država]] koju je osamostalila i njome upravljala dinastija [[Balšići|Balšića]]. Najaveći teritorijalni uspon od 1.340.000km², doživjela je 1391 godine u borbi protiv [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]]. == Naziv == Naziv '''''Zeta''''', država je dobila po istoimenoj rijeci [[Zeta (rijeka)|Zeti]] koja protječe kroz centralni dio suvremene [[Crna Gora|Crne Gore]] i kod glavnog grada [[Podgorica|Podgorice]] se ulijeva u rijeku [[Morača|Moraču]]. Sam naziv rijeke [[Zeta (rijeka)|Zete]] (''Zenta'') nema [[Slaveni|slavensko]] porijeklo. == Zeta u [[Duklja|Duklji]] == U [[Ljetopis popa Dukljanina|Ljetopisu popa Dukljanina]] pominje se prvi put u XXX glavi kao centralna oblast Gornje Dalmacije. Od početka XII vijeka naziv ''Zeta'' je sve više potiskivao raniji naziv države — ''Duklja'' (ovo ime se zadržalo još samo u kraljevskoj tituli Nemanjića i kasnijim titulama nekih njegovih nasljednika). Kao župe Zete navodi [[pop Dukljanin]]: ''Lusku'' (''Lješkopolje''), ''Podlužje'' (okolo kasnijeg [[Žabljak Crnojevića|Žabljaka Crnojevića]]), ''Gorsku'' (oblast [[albanci|albanskoga]] plemena Hoti), ''Kupelnik'' (istočna obala [[Skadarsko jezero|Skadarskoga jezera]]), ''Oblik'' (ime i utvrde kod grada ''Skadra''), ''Prapratnu'' (također i ime utvrde između [[Bar (grad)|Bara]] i [[Ulcinj]]a), [[Crmnica|Crmnicu]], [[Budva|Budvu]], ''Čevo'', i ''Grbalj'' (kod [[Kotor]]a).<ref>[http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/duklja/ljetopis_pop_dukljanina_latinicna_redakcija.htm Ljetopis popa Dukljanina]</ref> == Zeta pod [[Nemanjići]]ma == [[Datoteka:Donja_i_Gornja_Zeta.png|thumb|thumb|200px|'''Donja i Gornja Zeta (sredina 14. stoljeća)''']] Zeta u doba Nemanjića je istoriografski naziv za srednjovekovnu oblast Zetu u doba vladavine dinastije Nemanjići, od vremena vladavine velikog župana Stefana Nemanje (1166-1196) do vremena vladavine cara Uroša (1355-1371). Tokom tog razdoblja, Zeta je obuhvatala središnje i južne delove današnje Crne Gore i severne delove današnje Albanije. Prema tadašnjoj podeli zemalja, Zeta je spadala u Pomorske zemlje, koje su davane na upravu članovima dinastije Nemanjića. Tijekom [[13. stoljeće|13. stoljeća]] ''Zeta'' je obuhvaćala prostor od [[Boka kotorska|Boke kotorske]] do rijeka [[Bojana|Bojane]] i ''Drima'' (suvremena [[Albanija]]). Sredinom [[14. stoljeće|14. stoljeća]] ''Zeta'' se dijeli na ''Gornju'' (planinsko-kontinentalnu) i ''Donju'' (primorsku). Nakon smrti posljednjeg vladara iz dinastije Vojislavljevića, nastalo je razdoblje političkih borbi oko nasleđa prijestola i razdora među vlastelom u Duklji. To će prouzrokovati ponovnu prevlast Vizantije. Veliki župan Raške, Stefan Nemanja, nije ratovao samo na istočnim granicama, prodirući u dubinu vizantijske teritorije. On je sa vojskom upao u Duklju, prodirući do Dukljanskog jezera (Skadarsko jezero) i Jadranskog mora. U konačnom uspostavljanju vlasti nad osvojenom teritorijom, Nemanja će proterati u Dubrovnik dukljansku kneginju Desislavu i kneževsku porodicu. Po kralju Stefanu Prvovenčanom, Nemanja je smatrao da kneževinu Duklju „nasiljem drži grčki narod“, koji su (Grci) i svoje gradove tamo sazidali, a sagradivši ih Duklju su sasvim prisvojili, nazivajući je samo „grčkom oblašću“. Takođe, Stefan Prvovenčani navodi da je njegov otac, Stefan Nemanja, isticao da je to (Dioklitija i Dalmacija) njegovo otčastvo i rođenje, prava mu dedovina, kazujući da otac po pustošenju gradova u Duklji „istrijebi grčko ime, da se nikako ne pominje ime njihovo u toj oblasti“. Ovaj nalet raških Srba praćen je pustošenjem značajnijih mjesta, centara moći i utvrda, u kojima su se nalazili administracija i vizantijski garnizoni. Tokom 1185. godine, osvajanjem su razoreni dukljanski gradovi: Danj, Sard, Skadar, Svač i Ulcinj. Bezuspješno su se pokušavali suprotstaviti samo vizantijski vojnici u utvrđenim garnizonima, starosjedelački stanovnici (još u starom veku romanizovani) u primorskim gradovima i pristalice vizantijske vlasti, ali ne ostalo slovensko stanovništvo u plodnim župama, van gradova. Osvajanje gradova u Duklji završeno je 1186. godine. Grad Bar je pao kasnije (oko 1189.) i izgleda sačuvao svoju autonomiju, jer je zatečeno uređenje odgovaralo novom gospodaru. Grad Kotor je pošteđen razaranja, a Stefan Nemanja je u njega prenio i jednu od svojih rezidencija („dvor“). Romeji (kako su Vizantinci sebe nazivali) i njihove pristalice, proterani su iz gradova, a oni koji su Stefanu Nemanji izrazili lojalnost, nastavili su sa uobičajenim izvršavanjem obaveza, ali sada prema njemu, kao novom vladaru. O tome Stefan Prvovenčani kaže: „Narod svoj u njima nepovređen ostavi, da služi državi njegovoj, sa strahom i sa urečenim dankom od Svetoga“. Dakle, „narod svoj“ su bili svi oni koji su spremni da uredno plaćaju danak. Feudalizam je na ovim prostorima bio tek u usponu, a pri osvajanju Duklje Stefan Nemanja se u „srednjovekovnoj svesti“ prvenstveno rukovodio interesima svojim i svoje porodice, budućih nasljednika, pa tek potom interesima ostale vlastele i „naroda svoga“. Zbog toga za legitimne vladare Duklje tu nije bilo mjesta. Kneževska porodica, kao vizantijski vazali (što je bio i sam Nemanja, do 1180. godine) bila je nepoželjna, bez obzira na Nemanjine veze sa dukljanskim kneževima, na koje se u osvajanju pozivao. Supruga velikog kneza Mihaila (posljednjeg vladara iz dukljanske dinastije) pred Nemanjom se povukla u Dubrovnik, 20. avgusta 1189. godine. Zabilježeno je da su se u njenoj pratnji nalazili: nadbiskup barski Grgur, župani Črneha i Crepun, kaznac Grdomil i druga dukljanska vlastela. Stefan Nemanja se nije zadržao na osvajanju Duklje već je od 1184 do 1185. godine pokušao osvojiti i Dubrovnik sa Korčulom, ali bez uspjeha. Sa Dubrovčanima je potom zaključio mir, 1186. godine (sačuvan je primerak ugovora na latinskom jeziku, sa potpisom Stefana Nemanje). U ovom periodu, osamdesetih godina XII veka, nastao je rukopis Miroslavljevog jevanđelja, napisan za humskog kneza i brata Nemanjinog, Miroslava. U njemu su uporedo zastupljena dva pravopisa: zetsko-humski i raški. == Samostalna Zeta == [[Datoteka:THE STATE OF BALSIC.png|thumb|200px|'''Balšića država na svom vrhuncu''' [[1370-ih]]]] Za vrijeme [[dinastija|dinastije]] [[Balšići|Balšića]], ''Zeta'' se osamostalila oko [[1360.]] godine. Na vrhuncu je ''Zeta'' za doba vladavine [[Đurađ I. Balšić|Đurađa I. Balšića]]. Teritorij je Zete obuhvaćao dio [[Kosovo|Kosova]], uključujući gradove [[Peć]], [[Đakovica]] i [[Prizren]], u [[Albanija|Albaniji]] gradove ''Berat'' i ''Drač'', U njenom su sastavu bili [[Konavli]], [[Dračevica]] i [[Trebinje]], te, izuzev [[Dubrovnik]]a i [[Kotor]]a, svi drugi gradovi na obali [[Jadransko more|Jadranskoga mora]] u području, i to [[Ulcinj]], [[Bar (grad)|Bar]], [[Budva]] i [[Cavtat]], te u zaleđu [[Skadar]], ''Lješ'', ''Drivast'', [[Plav]] itd, a njeni novi vladari ''Balšići'' se [[1369.]] godine vraćaju [[katolici|katoličkoj]] vjeri.<ref>[http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/balsici/pismo_pape_urbana5_trojici_sinova_balse1.htm Pismo pape Urbana V. trojici Balšića]</ref> kako bi se pored ostalog potpuno odvojili od Srbije. ''Zeta'' je, po ugledu na [[Bizant]], imala organiziranu dvorsku službu sa ''logotetom'' na čelu. Državnim je financijama rukovodio je visoki činovnik. ''Balšići'' su imali talenta za gospodarstvo i surađivali su s trgovcima iz zemlje i inozemstva. Kovali su ''Balšići'' svoju monetu - ''dinar''. U kontinentalnome dijelu ''Zete'' vlast su imali potčinjeni oblasni plemići, dok su primorski gradovi, po tradiciji, imali gradske knezove. Sudska je vlast u ''Zeti'' bila dvostupna. Oblasni su plemići donosili prvostepene a vladari iz dinastije ''Balšića'' su rješavali o žalbama. == Posljednji Balšić == [[Balša III.]], posljednji vladar od Balšića, umro [[1421]]. godine, a svoju državu je testamentom poklonio [[Srpska Despotovina|Srpskoj Despotovini]] pod čijom će vlasti Zeta ostati do [[1451.]] godine. No, ta je srpska vlast bila osporena, te u konačnom i potpuno zbačena od strane [[Crnojevići|Crnojevića]], moćne obitelji iz planinskoga djela ''Zete'', između planine [[Lovćen]] i [[Skadarsko jezero|Skadarskoga jezera]] koji se nazivao ''Crna Gora''. Nakon što je [[1451.]] [[Stefan I. Crnojević]] zbacio srpsku upravu, za Zetu će se trajno ustaliti novi naziv [[Crna Gora]]. == Povezano == * [[Duklja|Dukljansko kraljevstvo]] * [[Crnojevića država]] == Zanimljivost == Pored rijeke [[zeta|Zete]], naziv ''Zeta'' je ostao i za raničarski teritorij od glavnog [[crna gora|crnogorskog]] grada [[Podgorica|Podgorice]] do ''Skadarskoga jezera''. To je područje, pod imenom [[Golubovci]], danas podgorička gradska općina. Neki sportski klubovi nose ime drevne Zete, na primjer [[FK Zeta Golubovci]]. == Reference == {{izvori}} {{Commonscat|Stefan Uroš III Dečanski of Serbia}} [[Kategorija:Historija Crne Gore]] [[Kategorija:Dušanovo carstvo]] [[Kategorija:Države nastale raspadom Dušanovog carstva]] kh4ev9hbkrsy85wu9qv9vh9xmyjdn5m 0 114746 42714198 42554162 2026-10-27T14:50:11Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714198 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Šarenoglava patka | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">IUCN (2009)</ref> | slika = Anas.formosa.4.jpg | slika_širina = 240px | slika_opis = Odrasli mužjak | regnum = [[životinje|Animalia]] | phylum = [[svitkovci|Chordata]] | classis = [[ptice|Aves]] | ordo = [[patkarice|Anseriformes]] | familia = [[patke|Anatidae]] | genus = ''[[Anas]]'' | species = '''''A. formosa''''' | dvoimeno = ''Anas formosa'' | dvoimeno_autorstvo = [[Johann Gottlieb Georgi|Georgi]], [[1775]]. }} '''Šarenoglava patka''' (''Anas formosa'') je pripadnik potporodice [[Anatinae]]. Razmnožava se u šumskoj zoni istočnog [[Sibir]]a od ušća rijeke [[Jenisej]] istočno do [[Kamčatka|Kamčatke]]. To je ptica selica koja zimuje u [[Japan]]u, [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]], [[Taiwan]]u, sjevernoj i istočnoj Kini, od Pekinga obalom mora do granice sa Vijetnamom i zapadno do [[Yunnan]]a i zatim sjeverno do [[Chongqing]]a i [[Henan]]a.<ref name="IUCN">IUCN (2009) BirdLife International [http://www.iucnredlist.org/details/141530 ''Anas formosa''] Downloaded on '''08 Jan 2009'''</ref><ref name="Clements">{{cite web | last = Clements | first = James | title = The Clements Checklist of the Birds of the World | publisher = Cornell University Press | date = 2007 | url = http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 | access-date = 2011-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923210713/http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 | archive-date = 2015-09-23 | url-status = dead }}</ref> Molekularna istraživanja<ref>{{cite book | last = Johnson | first = Kevin P. | coauthors = Sorenson, Michael D. | title = Phylogeny and biogeography of dabbling ducks (genus Anas): a comparison of molecular and morphological evidence. | publisher = [[Auk (journal)|Auk]] | date = 1999 | url = http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v116n03/p0792-p0805.pdf | pages = 792–805 | format = PDF | access-date = 2011-06-25 | archivedate = 2007-02-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070205191239/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v116n03/p0792-p0805.pdf | deadurl = yes | archive-date = 2007-02-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070205191239/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v116n03/p0792-p0805.pdf | url-status = dead }}</ref> i istraživanja o ponašanju<ref>'''Johnson''', Kevin P. McKinney, Frank; Wilson, Robert & Sorenson, Michael D. (2000): The evolution of postcopulatory displays in dabbling ducks (Anatini): a phylogenetic perspective. ''Animal Behaviour'' '''59'''(5): 953–963 [http://ducksrus.bu.edu/~msoren/pubs/AnimBehav2000b.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105021653/http://ducksrus.bu.edu/~msoren/pubs/AnimBehav2000b.pdf |date=2006-01-05 }}</ref> ukazuju na to da ona nema bliskih srodnika među živućimpatkama i da bi se trebala svrstati u vlastiti rod; najvjerojatnije je najsrodnija vrstama poput [[Patka pupčanica|patke pupčanice]] i [[Patka žličarka|patke žličarke]]. == Opis == Duga između 39 i 43&nbsp;cm, ova patka je neznatno duža i sa dužim [[rep]]om od [[Patka kržulja|kržulje]]. Teška je oko 500 [[gram]]a. Mužjak tijekom razmnožavanja ima upadljivu šarenu [[glava|glavu]], sa zelenom, žutom, bijelom i crnom bojom. Preko [[oko|oka]] prolazi crna linija. Kruna je tamna, a prsa su mu svijetlosmeđa sa tamnim pjegama. Ima duga pera na leđima, crvenkastosmeđe, krem i crne boje, koja padaju na ostatak tijela. Sa strane tijela ima mjesta sa sivom bojom, koja su na kraju i početku ograničena bijelom prugom. Ženka sliči ženci vrste ''[[Anas carolinensis]]'', ali sa dužim repom i prepoznatljivom bijelom pjegom pri bazi kljuna i sa bijelim [[grlo]]m i prugama do [[vrat]]a. Ona također ima prepoznatljive svijetle [[obrve]] oivičene tamnijom krunom. Neke "ženke" imaju "uzde" na licu, ali su vjerojatno neke, ako ne i sve te "ženke", zapravo mladi mužjaci.<ref name="Dunn">'''Dunn''', John L. and Alderfer, Jonathan, (2006) ''National Geographic Field Guide to the Birds of North America, Fifth Edition'' {{ISBN|0-7922-5314-0}}</ref> Mladunci imaju perje slično ženkinom i mogu se razlikovati od patke kržulje po blijedoj točki na [[kljun]]u. Izvan sezone parenja, mužjak sliči ženci, ali je [[pero|perje]] mnogo više crvenkastosmeđe boje nego kod ženke. Razmnožava se u jezercima na rubu tundre i u močvarnim [[šuma]]ma. [[zima|Zimi]] se može naći na slatkovodnim jezerima i tokovima u dolinama. Ova vrsta je svrstana kao osjetljiva zbog lova i uništenja njezinih zimskih močvarnih staništa.<ref name="IUCN" /> Međutim, u nekim knjigama je navedeno da se dobro oporavila.<ref name="Dunn" /> U svijetu ima oko 300 000 šarenoglavih patki.<ref>{{cite video | title = [[Planet Earth (TV series)|''Planet Earth'']] episode 1: [[Planet Earth (TV series)#1. .22From Pole to Pole.22|"From Pole to Pole"]] | medium = Documentary | date = 03/05/2006 | publisher = BBC }}</ref> == Reference == {{reflist}} == Drugi projekti == {{WProjekti |commonscat = Anas formosa |commonscatsh = šarenoglava patka |wikivrste = Anas formosa |wikivrstesh = šarenoglavoj patki }} [[Kategorija:Prave patke]] 7iwk3s5vu7h7tlah0acf6mgvgjdbt2f 0 114755 42714185 42675411 2026-10-27T13:33:50Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714185 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Čaplja govedarica | status = lc | slika = Cattle Egret.jpg | slika_širina = 240px | slika_opis = Odrasli glavne podvrste u svadbenom perju | regnum = [[životinje|Animalia]] | phylum = [[svitkovci|Chordata]] | classis = [[ptice|Aves]] | ordo = [[rodarice|Ciconiiformes]] | familia = [[čaplje|Ardeidae]] | genus = '''''Bubulcus''''' | species = '''''B. ibis''''' | dvoimeno = ''Bubulcus ibis'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linne]], [[1758.]] | razdioba_stupanj = [[Podvrsta|Podvrste]] | razdioba = ''B. i. ibis''<br /> ''B. i. coromandus''<br /> ''B. i. seychellarum''<br /> | karta_raspon =Bubulcus_map.svg | karta_raspon_širina = 240px | karta_raspon_opis = Rasprostranjenost čaplje govedarice *Plavo: ne razmnožava se *Zeleno: stanarica *Žuto: razmnožavanje | sinonimi = ''Ardea ibis''<br /> ''Ardeola ibis''<br /> ''Bubulcus bubulcus''<br /> ''Buphus coromandus''<br /> ''Cancroma coromanda''<br /> ''Egretta ibis''<br /> ''Lepterodatis ibis'' }} '''Čaplja govedarica''' (''Bubulcus ibis'') je kozmopolitska vrsta ptice iz porodice [[čaplje|čaplji]]. Živi u tropskim, suptropskim i umjerenim područjima. Jedini je pripadnik monotipičnog roda ''Bubulcus'', iako neki taksonomi smatraju dvije podvrste jednom vrstom. Unatoč tome što je po perju slična čapljama roda ''[[Egretta]]'', srodnija je čapljama roda ''[[Ardea]]''. Prije je nastanjivala dijelove [[azija|Azije]], [[afrika|Afrike]] i [[europa|Europe]], a onda se naglo proširila i uspješno kolonizirala većinu ostatka svijeta. To je zdepasta bijela ptica sa svijetlooker [[pero|perjem]] tokom [[parenje|sezone parenja]]. Gnijezdi se u [[kolonija]]ma, obično blizu vode i često sa drugim močvarnim pticama. [[Gnijezdo]] je platforma od grančica na drvetu ili grmu. Za razliku od drugih čaplji, hrani se na relativno suhim travnatim staništima i često prati goveda ili druge velike [[sisavci|sisavce]], hraneći se [[kukci]]ma koje oni uplaše. Neke populacije se sele. Rijetki grabežljivci love odrasle čaplje govedarice, ali druge ptice i sisavci mogu opljačkati gnijezdo. Ptići umiru i od gladi, nedostatka [[kalcij]]a i ometanja od strane drugih velikih ptica. Ova vrsta je korisna jer se hrani [[krpelj]]ima sa goveda, ali može biti i prenosilac raznih životinjskih bolesti vezanih za krpelje. == Taksonomija == Čaplju govedaricu je prvi opisao [[Carl Linne]] [[1758.]] u svojoj knjizi [[Systema naturae]] kao ''Ardea ibis'',<ref>{{la icon}} {{cite book | last=Linnaeus | first=C. | authorlink=Carolus Linnaeus | title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. | publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii). | year=1758| quote = A. capite laevi, corpore albo, rostro flavescente apice pedibusque nigris|pages=144}}</ref> ali joj je [[Charles Lucien Bonaparte]] dao sadašnje ime.<ref name=Bonaparte >{{fr icon}} {{cite journal|last=Bonaparte |first= Charles Lucien |year= 1855 |title = [untitled] |journal= Annales Des Sciences Naturelles comprenant la zoologie |volume=4 |issue=1 |pages=141 }}</ref> Naziv njenog roda ''Bubulcus'' je latinska riječ za stočara, što se odnosi na njezinu vezu sa stokom.<ref name=Valpy >{{cite book|last =Valpy | first = Francis Edward Jackson | url = http://books.google.co.uk/books?id=m2QSAAAAIAAJ&pg=PA56&lpg=PA56&dq=bubulcus+herdsman&source=web&ots=HYN_TVYvuu&sig=9tnbSmSlU52S5gEKPwRxLRpvcEE&hl=en |title = An Etymological Dictionary of the Latin Language | year = 1828 | pages =56 |publisher = London; A. J. Valpy | isbn = }}</ref> ''Ibis'' je latinski i grčki naziv koji se prije odnosio na jednu drugu bijelu močvarnu pticu, [[Sveti ibis|svetog ibisa]].<ref name = Webster >{{cite web|title=Ibis |work= Webster’s Online Dictionary |url= http://www.websters-online-dictionary.org/definition/ibis |publisher= [[Webster's]] |accessdate = 15. 03. 2008.}}</ref> Postoje dvije geografske podvrste koje se ponekada klasificiraju kao odvojene vrste ''B. ibis'' i ''B. coromandus''. Ove dvije forme su odvojili McAllan i Bruce,<ref>{{cite book|last=McAllan|first=I. A. W.|coauthors=Bruce, M. D.|year=1988|title=The birds of New South Wales, a working list|isbn=0958751609|publisher=Biocon Research Group in association with the New South Wales Bird Atlassers|location=Turramurra, N.S.W.}}</ref> ali ih skoro svi autori smatraju istom vrstom. Istočnu podvrstu ''B. (i.) coromandus'' je opisao [[Pieter Boddaert]] [[1783.]]. Ona se razmnožava u Aziji i Australaziji, a zapadna podvrsta zauzima ostatak areala, uključujući i Amerike.<ref name=Krebs >{{cite journal|last= Krebs |first= Elizabeth A.|coauthors= Riven-Ramsey, Deborah; Hunte, W.|year=1994 |title= The Colonization of Barbados by Cattle Egrets (''Bubulcus ibis'') 1956–1990 |journal= Colonial Waterbirds |volume=17 |issue=1 |pages=86&ndash;90| doi=10.2307/1521386 }}</ref> Neki autori misle da postoji i treća podvrsta sa Sejšela, ''B. i. seychellarum'', koju je prvi put opisao [[Finn Salomonsen]] [[1934.]]. Unatoč velikim sličnostima u izgledu, čaplja govedarica je sličnija vrstama iz roda ''[[Ardea]]'', nego onima iz roda ''[[Egretta]]''.<ref name= Sheldon>{{cite journal|last= Sheldon |first= F. H.|year=1987 |title= [http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v104n01/p0097-p0108.html Phylogeny of herons estimated from DNA-DNA hybridization data. ] |url= https://archive.org/details/sim_auk_1987-01_104_1/page/97 |journal= The Auk |volume=104 |pages=97&ndash;108 }}</ref> U rijetkim slučajevima je zabilježena hibridizacija između ove vrste i vrsta ''[[Egretta caerulea]]'', ''[[Egretta garzetta]]'' i ''[[Egretta thula]]''.<ref>{{cite book|first=Eugene M.|last=McCarthy|year=2006|title=Handbook of Avian Hybrids of the World.|publisher=Oxford University Press|isbn=0195183231|pages=190}}</ref> == Opis == [[Datoteka:Red-flush Cattle Egret.jpg|thumb|left|240px|Odrasli istočne rase pokazuje crvenkastu boju tokom sezone parenja.]] Čaplja govedarica je zdepasta čeplja sa rasponom [[krilo|krila]] od 88 do 96&nbsp;cm. Duga je 46-56 [[centimetar]]a i teška je 270 do 512 [[gram]]a. Ima relativno debeo [[vrat]], krupan [[kljun]] i izgleda grbava. Odrasli van sezone parenja imaju uglavnom bijelo perje, žut kljun i žućkastosivo perje. Tokom sezone parnja odrasli zapadne podvrste dobiju narančasto perje na leđima, prsima i kruni, a kljun, noge i [[dužica]] oka postanu jarkocrveni.<ref>{{cite journal|last=Krebs|first=E. A.|coauthors=Hunte, W.; Green, D. J. |year=2004|doi=10.1163/156853904323066757|title=Plume variation, breeding performance and extra-pair copulations in the cattle egret|journal=Behaviour|volume=141|issue=4|pages=479&ndash;499}}</ref> Oba spola slično izgledaju, ali mužjak je marginalno veći i ima neznatno duža "svadbena pera" od ženke. Mladunci nemaju svadbeno perje i imaju crn kljun.<ref name= Cornell/> ''B. i. coromandus'' se razlikuje od glavne podvrste po boji svadbenog perja, jer se smećkasta boja na glavi širi do obraza i grla, a svadbeno perje više je zlatne boje. Kljun i [[gležanj|gležnjevi]] ove podvrste su u prosjeku duži od ''B. i. ibis.''.<ref name =CITES>{{cite web |title= ''Bubulcus ibis'' (Linnaeus, 1758) |work= Appendix 3 |author= Biber, Jean-Pierre |url= http://www.cites.org/eng/resources/ID/fauna/Volume2/A-211.001.005.004%20Bubulcus%20ibis_E.pdf |format= PDF |publisher= [[CITES]] |accessdate= 16. 03. 2008. |archivedate= 2008-04-10 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080410020852/http://www.cites.org/eng/resources/ID/fauna/Volume2/A-211.001.005.004%20Bubulcus%20ibis_E.pdf |deadurl= yes }}</ref> ''B. i. seychellarum'' je manja i ima kraća krila od drugih podvrsta. Ima bijele obraze i grlo, kao ''B. i. ibis'', ali svadbeno perje je zlatne boje, kao kod ''B. i. coromandus''.<ref name=Drury>{{cite journal |last= Drury |first= William H. |coauthors= Morgan, Allen H.; Stackpole, Richard |date=July 1953 |title= General notes |url= http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v070n03/p0364-p0365.pdf |journal= The Auk |volume= 70 |format= PDF |pages= 364&ndash;365 |access-date= 2011-06-25 |archive-date= 2011-06-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110607020820/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v070n03/p0364-p0365.pdf |dead-url= yes }}</ref> Pozicija očiju ove čaplje joj omogućava[[binokularni vid]] dok se hrani,<ref>{{cite journal|last=Martin|first=G. R.|coauthors=Katzir, G.|year=1994|title=Visual Fields and Eye Movements in Herons (Ardeidae)|journal=Brain Behavior and Evolution|volume=44|pages=74&ndash;85|doi=10.1159/000113571}}</ref> a mnoga fiziološka istraživanja su dokazala da može vidjeti i [[noćni vid|noću]].<ref>{{cite journal|last=Rojas|first=L. M.|coauthors=McNeil, R.; Cabana, T.; Lachapelle, P.|year=1999|title=Behavioral, Morphological and Physiological Correlates of Diurnal and Nocturnal Vision in Selected Wading Bird Species|journal=Brain Behavior and Evolution|volume=53|pages=227–242|doi=10.1159/000006596|volume=53}}</ref> Prilagođene hranjenju na kopnu, izgubile su osobinu svojih srodnika močvarica da isprave odsjaj svjetlosti na vodi. Time imaju manje šansi da će uhvatiti ribu u vodi o koju se odbijaju Sunčeve zrake.<ref>{{cite journal|title=Cattle egrets are less able to cope with light refraction than are other herons|last=Katzir|first=G.|coauthors=Strod, T.; Schectman, E.; Hareli, S.; Arad, Z.|journal=Animal Behaviour|volume=57|issue=3|year=1999|pages=687–694|doi=10.1006/anbe.1998.1002|pmid=10196060}}</ref> Ova vrsta je vrlo tiha i glasa se samo tokom sezone parenja, i to sa tihim, grlatim "''rik-rak''" zvukom. == Rasprostranjenost i stanište == [[Datoteka:Cattle Egret I2m IMG 5478.jpg|thumb|left|240px|Čaplje govedarice na svom travnatom staništu u [[kolkata|Kolkati]].]] [[Datoteka:Héron garde-bœufs MHNT.jpg|thumb|Jaje vrste '' Bubulcus ibis '']] Čaplja govedarica je učinila jednu od najbržih i najdalekosežnijih ekspanzija kod ptica.<ref name = "BNA">Telfair II, Raymond C. (2006). "Cattle Egret (''Bubulcus ibis''), ''The Birds of North America Online'' (A. Poole, Ed.). Ithaca: Cornell Lab of Ornithology; Retrieved from [http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/113 The Birds of North America Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517084700/http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/113 |date=2008-05-17 }} [[doi]]:[http://dx.doi.org/10.2173/bna.113 10.2173/bna.113]</ref> Prije je nastanjivala dijelove južne [[španjolska|Španjolske]] i [[Portugal]]a, tropsku i suptropsku [[afrika|Afriku]] i suptropsku [[azija|Aziju]]. Na kraju 19-og stoljeća počela se širiti u južnu Afriku, a prvi put se razmnožavala u Provinciji [[Rt dobre nade|Rta dobre nade]] [[1908.]].<ref name = "HBW">Martínez-Vilalta, A. & A. Motis (1992) "Family Ardeidae (Herons)" in del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1992). ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 1'': Ostrich to Ducks. Lynx Edicions. {{ISBN|84-87334-09-1 401}}&ndash;402</ref> Čaplje govedarice su u Amerikama prvi put viđene na granici [[gvajana|Gvajane]] i [[Surinam]]a [[1877.]], i vjerojatno su bile preletjele cijeli [[Atlantski ocean]].<ref name=Krebs/><ref name = Cornell >{{cite web |title= Cattle Egret |work= All about birds |url= http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Cattle_Egret_dtl.html |publisher= Cornell Laboratory of Ornithology |accessdate= 28. 02. 2008. |archive-url= https://web.archive.org/web/20060501011221/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Cattle_Egret_dtl.html |archive-date= 2006-05-01 |url-status= dead}}</ref> Ova vrsta je prvi put dospjela u [[Sjeverna Amerika|Sjevernu Ameriku]] [[1941.]] (prije se smatralo da su te ptice odnekuda pobjegle), razmnožavala se na [[florida|Floridi]] [[1953.]], i brzo se proširila. U [[Kanadi]] se razmnožavala [[1962.]].<ref name = "HBW"/> Sada ih se viđa čak i u [[kalifornija|Kaliforniji]]. Na [[kuba|Kubi]] je njena prisutnost prvi put zabilježena [[1957.]], na [[kostarika|Kostarici]] [[1958.]], a u [[meksiko|Meksiku]] [[1963.]], iako je vjerojatno tu bila još od ranije. U Europi se populacija smanjivala, ali se u drugoj polovici 20-og stoljeća proširila na stara područja, a zatim i počela nastanjivati nova; na jugu Francuske se pojavila 1958., na sjeveru [[1981.]], a u Italiji [[1985.]]<ref name = "HBW"/> U Ujedinjenom Kraljevstvu je zabilježena [[2008.]]<ref name = BBC>{{cite web|title=First cattle egrets breed in UK |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/somerset/7521476.stm |work = BBC News|accessdate = 24. 07. 2008. | date = 23. 07. 2008.}}</ref><ref>{{cite journal|volume=101|issue=2|year=2008|page=108|title=Recent reports|first=Barry|last=Nightingale|author2=Eric Dempsey|url=http://www.britishbirds.co.uk/BB%20February%202008.pdf|format=PDF|journal=British Birds|access-date=2011-06-25|archive-date=2009-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091110020329/http://www.britishbirds.co.uk/BB%20February%202008.pdf|dead-url=yes}}</ref> Tada je također zabilježeno nastanjivanje u Irskoj.<ref>{{cite web|url=http://www.independent.ie/national-news/flying-in----to-make-new-friends-down-on-the-farm-1266360.html |title=Flying in to make new friends|work=[[Irish Independent]], 15-Jan-2008}}</ref> U [[australija|Australiji]] je kolonizacija počela 1940-ih. Pojavila se na sjeveru i istoku kontinenta.<ref name = "Maddock">{{cite journal|last=Maddock|first=M.|year=1990|url=http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_37-1990/Notornis_37_1_1.pdf|format=PDF|title=Cattle Egrets: South to Tasmania and New Zealand for the winter|journal=Notornis|volume=37|issue=1|pages=1&ndash;23|access-date=2011-06-25|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326085035/http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_37-1990/Notornis_37_1_1.pdf|dead-url=yes}}</ref> Počela se pojavljivati na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]] 1960-ih. Od [[1948.]] čaplja govedarica je povremena stanarica u [[Izrael]]u; prije je bila samo zimski posjetilac.<ref>Arnold, Paula: ''Birds of Israel'', (1962), Shalit Publishers Ltd., Haifa, Israel. p. 17</ref> Ogromna i brza ekspanzija areala čaplje govedarice ima veze sa odnosa između nje i ljudi i njihovih domaćih životinja. Prije je bila prilagođena hranjenju blizu velikih životinja poput bivola, [[gnu]]ova i sl., ali se lako prilagodila domaćoj stoci i [[konj]]ima. Kako se [[stočarstvo]] širilo, mogla je nastaniti druge slobodne niše.<ref>{{cite journal|last=Botkin|first=D. B.|year=2001|title=The naturalness of biological invasions|url=https://archive.org/details/western-north-american-naturalist_2001-07_61_3/page/261|journal=Western North American Naturalist|volume=61|issue=3|pages=261–266}}</ref> Mnoge populacije su i velike selice, što je također pomoglo širenju.<ref name = "BNA"/> Viđena je i na raznim subantarktičkim otocima.<ref>{{cite journal|last=Silva|first=M. P.|coauthors=Coria, N. E.;Favero, M.; Casaux, R. J.|year=1995|url=http://www.marineornithology.org/PDF/23_1/MO_1995_11.pdf|format=PDF|title=New Records of Cattle Egret ''Bubulcus ibis'', Blacknecked Swan ''Cygnus melancoryhyphus'' and White-rumped Sandpiper ''Calidris fuscicollis'' from the South Shetland Islands, Antarctica|journal=Marine Ornithology|volume=23|pages=65&ndash;66}}</ref> Maleno jato od 8 ptica je također viđeno na [[Fidži]]ju 2008.<ref>{{cite journal|last=Dutson|first=G.|coauthors=Watling, D.|year=2007|title=Cattle egrets (''Bubulcus ibis'') and other vagrant birds in Fiji|journal=Notornis|volume=51|issue=4|pages=54&ndash;55}}</ref> Uz prirodno širenje, čaplja govedarica je uvezena i na neka mjesta, npr. [[havaji|Havaje]], [[sejšeli|Sejšele]], a pokušaj uvođenja na [[Mauricijus]] nije uspio. Iako se čaplja govedarica ponekada hrani u plićacima, ona, za razliku od drugih čaplji, obično nastanjuje polja i travnjake.<ref name="Collins">{{cite book|last=Mullarney|first=Killian|coauthors=Svensson, Lars; Zetterstrom, Dan; Grant, Peter|year=2001|title=Birds of Europe|publisher=Princeton University Press|isbn=0691050546}}</ref> == Ponašanje == === Razmnožavanje === Čaplja govedarica se gnijezdi u kolonijama koje su često, ali ne uvijek, smještene blizu vode. Obično se nalaze u šumama blizu jezera ili rijeka, u močvarama ili ponekada na malenim otocima. Prostor ponekada dijele sa drugim pticama, poput čaplji, ibisa i vranaca. Sezona parenja varira u [[Južna Azija|Južnoj Aziji]]. Gniježđenje na sjeveru [[indija|Indije]] počinje u [[svibanj|svibnju]].<ref>{{cite journal|last=Hilaluddin|coauthors=Kaul, Rahul; Hussain, Mohd Shah ; Imam, Ekwal; Shah, Junid N.; Abbasi, Faiza; Shawland, Tahir A.|year=2005|url=http://www.ias.ac.in/currsci/apr252005/1239.pdf|format=PDF|title=Status and distribution of breeding cattle egret and little egret in Amroha using density method|journal=Current Science|volume=88|issue=25|pages=1239&ndash;1243}}</ref> U [[australija|Australiji]] je to od [[studeni|studenog]] do ranog [[siječanj|siječnja]]. Sezona gniježđenja u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] traje od [[travanj|travnja]] do [[listopad]]a. Na [[Sejšeli]]ma sezona parenja podvrste ''B.i. seychellarum'' je od travnja do listopada.<ref name="Seychelles">{{cite book|author=Skerrett, A; Bullock, I; Disley, T|year=2001|title=Birds of Seychelles|publisher=Helm Field Guides|isbn=0-7136-3973-3}}</ref> Mužjak se pokazuje na drvetu u koloniji i izvodi razne rituale, poput mahanja grančicom i uperivanja kljuna prema nebu.<ref name=Hanzab>{{cite book|author=Marchant, S.; Higgins, P.J |year=1990|title=Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds, Volume 1 (Ratites to Ducks)|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-550368-3}}</ref> Parovi se formiraju tokom tri do četiri dana. Svake godine biraju novog partnera, a i kada prvo leglo ne uspije.<ref name=kushlan>{{cite book|author=Kushlan, James A.; Hancock, James |year=2005|title=Herons|url=https://archive.org/details/heronsardeidaebi00unse |publisher=Oxford University Press|isbn=0198549814}}</ref> Gnijezdo je malena neuredna platforma od grančica na drvetu ili grmu, koje grade oba roditelja. Mužjak skuplja grančice, a ženka pravi gnijezdo. Veličina legla može varirati između jednog do pet [[jaja]], ali su tri ili četiri najčešći broj jaja. Jaja su plavkastobijela i ovalnog oblika, veličine 45 [[mm]] x 53&nbsp;mm.<ref name=Ber93>{{cite book | last = Beruldsen | first = G. | title = Australian Birds: Their Nests and Eggs | publisher = self | year = 2003 | location = Kenmore Hills, Qld | pages = 182 | isbn = 0-646-42798-9}}</ref> Inkubacija traje oko 23 [[dan]]a, a oba roditelja [[inkubacija|inkubiraju]] jaja. Ptići su djelomično pokriveni [[paperje]]m kada se izlegu, ali se ne mogu brinuti o sebi; postanu [[endotermija|endotermični]] nakon 9-12 dana, a potpuno su pokriveni perjem nakon 13-21 dana. Počinju napuštati gnijezdo i penjati se okolo nakon dva tjedna, a postanu samostalni oko 45-og dana. Čaplja govedarica je pomalo [[parazit]], a ponekada je zabilježeno da nese jaja u gnijezdo vrsta ''[[Egretta thula]]'' i ''[[Egretta caeruela]]'', iako se iz ovih jaja ptići rijetko izlegu. Također postoje dokazi za niži nivo međusobnog parazitiranja, kada ženke nesu jaja u gnijezda drugih čaplji govedarica.<ref>{{cite journal|last=Fujioka|first=M.|coauthors=Yamagishi, S. |year=1981|title=Extra-marital and pair copulations in cattle egret|url=https://archive.org/details/sim_auk_1981-01_98_1/page/134|journal=The Auk|volume=98|pages=134&ndash;144}}</ref><ref>{{cite journal|last=McKilligan|first=N. G.|year=1990|title=Promiscuity in the cattle egret (''Bubulcus ibis'')|url=https://archive.org/details/sim_auk_1990-04_107_2/page/334|journal=The Auk|volume=107|pages=334&ndash;341}}</ref> Glavni faktor smrtnosti ptića je smrt od gladi. Rivalnost između braće i sestara može biti velika, a u Južnoj Africi treći i četvrti ptić najčešće umru. U sušim staništima, gdje je manje [[vodozemac]]a, ptići mogu patiti od abnormalnog rasta kostiju zbog nedostatka kalcija.<ref name= Phalen >{{cite journal|last= Phalen |first= David N. |coauthors= Drew, Mark L.; Contreras, Cindy; Roset, Kimberly; Mora, Miguel |year= 2005 | title= [http://www.jwildlifedis.org/cgi/content/full/41/2/401 Naturally occurring secondary nutritional hyperparathyroidism in cattle egrets (''Bubulcus ibis'') from central Texas]|journal= Journal of Wildlife Diseases |volume=41 |issue=2 |pages= 401&ndash;415 }}</ref> U raznim dijelovima svijeta, ptići čaplje govedarice su hrana raznim grabežljivcima, poput majmuna, štakora, vrana i orlova. Krpelji također mogu izazvati [[smrt]].<ref name=NMcKilligan>{{cite book | last =McKilligan | first =Neil |title = [http://www.publish.csiro.au/samples/Heron_sample.pdf Herons, Egrets and Bitterns: Their Biology and Conservation in Australia] | format =PDF extract |year = 2005 | pages = 88–93 | publisher = CSIRO Publishing | isbn =0643091335 }}</ref> === Ishrana === [[Datoteka:Cattle Egret I IMG 7820.jpg|thumb|right|240px|Čaplja govedarica koja je upravo ulovila jednu životinjicu.]] Čaplja govedarica se hrani raznim životinjama, najviše [[kukci]]ma, posebno skakavcima, [[cvrčci]]ma, [[muha]]ma, noćnim leptirima, [[pauci]]ma, [[žaba]]ma i glistama.<ref>{{cite journal|last=Siegfried|first=W. R.|year=1971|title=The Food of the Cattle Egret|journal=Journal of Applied Ecology|volume=8|issue=2|pages=447&ndash;468|doi=10.2307/2402882}}</ref><ref>{{cite journal|first=Michael J.|last= Fogarty|coauthors=Hetrick, Willa Mae |year=1973|title=Summer Foods of Cattle Egrets in North Central Florida|url=https://archive.org/details/sim_auk_1973-04_90_2/page/268|journal=The Auk|volume=90|issue=2|pages=268&ndash;280}}</ref> Ponekada, ali vrlo rijetko, ih se može vidjeti kako jedu smokve sa drveta.<ref>{{cite journal|last=Chaturvedi|first=N.|year=1993|title=Dietary of the cattle egret ''Bubulcus ibis coromandus'' (Boddaert)|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=90|issue=1|page=90}}</ref> Obično je u blizini stoke i preživara i hvata malena stvorenja koja oni uznemire. Istraživanja su pokazala da su čaplje govedarice bile mnogo uspješnije u hranjenju kada su bile blizu velikih životinja nego same.<ref>{{cite journal|last=Grubb|first=T.|year=1976 |title=Adaptiveness of Foraging in the Cattle Egret|journal=Wilson Bulletin|volume=88|issue=1|pages=145&ndash;148}}</ref> Bile su 3,6 puta uspješnije nego inače. Čaplja govedarica će slabo braniti prostor oko životinje koja pase, ali ako se skupi previše čaplji, ona će se predati i potražiti drugu životinju. Kada se na jednom mjestu nađe veoma mnogo velikih životinja, čaplje će izabrati one životinje koje se kreću 5-15 koraka u minuti i izbjegavati sporije ili brže životinje; u Africi čaplje selektivno biraju da se hrane iza [[zebra|zebri]], gnuova, bivola ili [[Močvarna antilopa|močvarnih antilopa]].<ref>{{cite journal|last=Burger|first=J.|coauthors=Gochfeld, M. |year=1993|title=Making Foraging Decisions: Host Selection by Cattle Egrets ''Bubulcus ibis''|journal=Ornis Scandinavica|volume=24|issue=3|pages=229&ndash;236|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0030-5693%28199307%2F09%2924%3A3%3C229%3AMFDHSB%3E2.0.CO%3B2-H|doi=10.2307/3676738}}</ref> Dominantne jedinke se hrane najbliže domaćinu i dobiju više hrane. Ona se ponekada hrani i jajima i ptićima drugih ptica, ulovom drugih ptica, a zabilježeno je i da su se tokom selidbe hranile jednom izmorenom pticom.<ref>{{cite journal|last=Cunningham|first=R. L.|year=1965|url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v082n03/p0502-p0503.pdf|format=PDF|title=Predation on birds by the Cattle Egret|journal=The Auk|volume=82|pages=502–503|access-date=2011-06-25|archive-date=2011-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607200717/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v082n03/p0502-p0503.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite journal|last=Feare|first=C. J.|year=1975|title=Scavenging and kleptoparasitism as feeding methods on Seychelles Cattle Egrets, ''Bubulcus ibis''|journal=Ibis|volume=117|pages=388|doi=10.1111/j.1474-919X.1975.tb04229.x}}</ref> == Odnos sa čovjekom == Kako je upadljiva vrsta, čaplja govedarica je dobila brojne narodne nazive. Ona se obično odnose na njen običaj slijeđenja stoke, pa je tako dobila i hrvatski naziv. Njen [[Arapski jezik|arapski]] naziv, ''abu qerdan'', znači "otac krpelja", a dobila ga je po velikom broju parazita u blizini kolonija tokom sezone parenja. Ona je popularna ptica kod stočara zbog uloge u kontrolisanju broja krpelja i drugih nametnika. Istraživanje u [[australija|Australiji]] je pokazalo da su čaplje govedarice smanjile broj muha, koje su dosađivale stoci, tako što su ih kupile direktno sa [[koža|kože]]. Zbog toga su i uvezene i na [[havaji|Havaje]]. Nisu sve [[interakcija|interakcije]] između [[čovjek|ljudi]] i čaplji govedarica bile korisne. Čaplje govedarice mogu napraviti ozbiljne probleme kada se u velikim jatima hrane blizu [[aerodrom]]a, a umiješane su i u širenje raznih životinjskih infekcija. == Drugi projekti == {{WProjekti |commonscat = Bubulcus ibis |commonscatsh = čaplja govedarica |wikivrste = Bubulcus ibis |wikivrstesh = čaplji govedarici }} == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Čaplje]] m7wh3ecod0ameovcc64kffvpfimm1qg 2 114847 42714171 42714053 2026-10-27T12:20:09Z Duma 16555 /* Ekologija */ 42714171 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] * [[Nematofagna gljiva]] * [[Hlamidospora]] * [[Teliospora]] * [[Heterotalizam]] * [[Dikarion]] * [[Monokarion]] * [[Plazmogamija]] * [[Eciospora]] * [[Ecij]] * [[Peridij]] * [[Gleba]] * [[Kapilicij]] * [[Kukica]] * [[Homotalizam]] * [[Urediniospora]] * [[Pikniospora]] * [[Heterokarion]] * [[Kopčasta veza]] * [[Gasteroidna gljiva]] * [[Volva]] * [[Bazidiokarp]] {{div col end}} == Biljke == {{div col}} * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * [[Podrast]] * [[Biljni sok]] * [[Anoksigena fotosinteza]] * [[Kriptogam]] * [[Zoospora]] * [[Gametangij]] * [[Zigospora]] * [[Oogonij]] * [[Arhegonij]] * [[Anteridij]] * [[Ombrofob]] {{div col end}} == Životinje == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Rakun]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Terarij]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Knidosak]] * [[Unkenrefleks]] * [[Mikrofauna]] * [[Jazbina (životinje)]] * [[Cerate]] * [[Zooksantela]] * [[Insekti u medicini]] * [[Paučnjaci u medicini]] * [[Ekomorfi Anolisa]] * [[Intraspecijsko prepoznavanje]] * [[Digitigradno kretanje]] * [[Plantigradno kretanje]] * [[Oligoleksija]] * [[Polileksija]] {{div col end}} == Ekologija == {{div col}} * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Megafauna]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Koraljni greben]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Meristika]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Hipoteza o oslobađanju mezopredatora]] * [[Ekološko oslobađanje]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Vodni stres]] * [[Raspon nelimitirajuće dostupnosti vode]] * [[Raspoloživi vodni kapacitet]] * [[Tačka trajnog venuća]] * [[Kontinuum tlo–biljka–atmosfera]] * [[Arborealno kretanje]] * [[Fosorijalna životinja]] * [[Aerobna digestija]] * [[Hipoteza o oslobađanju od neprijatelja]] * [[Kurzorijalna životinja]] * [[Hipoteza gradijenta stresa]] * [[Brahijacija]] * [[Ključna vrsta]] * [[Bioakumulacija]] * [[Biomagnifikacija]] * [[Paradoks planktona]] * [[Alfa raznolikost]] * [[Bogatstvo vrsta]] * [[Plastisfera]] * [[Mezopredator]] * [[Inkvilinizam]] * [[Krovna vrsta]] * [[Ekotop]] * [[Antitropsko rasprostranjenje]] {{div col end}} == Evolucija == {{div col}} * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Disgenika]] * [[Evolutivna zamka]] * [[Ekološka zamka]] * [[Perceptivna zamka]] * [[Evolutivna radijacija]] * [[Neadaptivna radijacija]] * [[Neekološka specijacija]] * [[Biološka tamna materija]] * [[Mezozojsko-kenozojsko širenje]] * [[Hipoteza o Crvenom kralju]] * [[Kontinuum mutualizma i parazitizma]] * [[Fenotipski disparitet]] * [[Evolutivna utrka u naoružanju]] * [[Avalonska eksplozija]] * [[Evolutivni kompromis]] * [[Filogenetska inercija]] * [[Plesiomorfija i simplesiomorfija]] * [[Hipoteza dvorske lude]] * [[Potisak prošlosti]] * [[Autapomorfija]] * [[Komparativna biologija]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Život na Marsu]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Ludi naučnik]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] * [[Kinetotrof]] * [[Superokean]] * [[Suessov efekat]] * [[Lava planeta]] * [[Vinogradskijev stupac]] * [[Koraljni pijesak]] * [[Zvjezdani vjetar]] * [[Zvjezdana korona]] * [[Fotosintetski pigment]] * [[Mjehur zvjezdanog vjetra]] * [[Fakultativno anaerobni organizam]] * [[Epaksijalni i hipaksijalni mišići]] * [[Sekundarna atmosfera]] * [[Paradoks slabog mladog Sunca]] * [[Prebiotička atmosfera]] * [[Anaerobna respiracija]] * [[Bakterijske ćelijske morfologije]] * [[Duboko vrijeme]] * [[Svijet pare]] * [[Htonska planeta]] * [[Hipotetski astronomski objekat]] * [[Blaneta]] * [[Planeta bez jezgre]] * [[Cirkulplanetarni disk]] * [[Emperipoleza]] * [[Kriptogram]] * [[Peripoleza]] * [[Trbušasti mišić lista]] * [[Entoza]] * [[Ispuštanje plinova]] * [[Lizogenija]] * [[Lizogen]] * [[Moron]] * [[Litički ciklus]] * [[Arbitrij]] * [[Profag]] * [[Mobilom]] * [[Prirodna kompetentnost]] * [[Pomoćni virus]] * [[Heterodont]] * [[Nehomologna rekombinacija]] * [[Polarna mutacija]] * [[Obrnuti tok elektrona]] * [[Fagoptoza]] * [[Mikrografija]] * [[Izbirljivi organizam]] * [[Obligatni anaerob]] * [[Zigotska indukcija]] * [[Paleoatmosfera]] * [[Zvjezdana atmosfera]] {{div col end}} == Znakovi smrti == {{div col}} * [[Postmortalni interval]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] * [[Metalotolerantni organizam]] * [[Osmofil]] * [[Psamofil]] * [[Snotit]] {{div col end}} == Biološka pravila == {{div col}} * [[Biološka ograničenja]] * [[Carrierovo ograničenje]] * [[Emeryjevo pravilo]] * [[Eichlerovo pravilo]] * [[Fosterovo pravilo]] * [[Jordanovo pravilo]] * [[Harrisonovo pravilo]] * [[Rosino pravilo]] * [[Renschovo pravilo]] * [[Lackov princip]] * [[Allenovo pravilo]] * [[Glogerovo pravilo]] * [[Rapoportovo pravilo]] {{div col end}} == Termoregulacija kod životinja == {{div col}} * [[Gigantotermija]] * [[Stenoterm]] * [[Heterotermija]] * [[Bradimetabolizam]] * [[Tahiaerobnost]] * [[Bradiaerobnost]] * [[Termolabilnost]] {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] * [[Placentofagija]] * [[Predacija jaja]] * [[Ljudožderna životinja]] * [[Odvikavanje od dojenja]] * [[Frugivori]] * [[Predacija sjemena]] * [[Melivorija]] * [[Planktivor]] * [[Nekrofagi]] * [[Autotrof]] * [[Hemolitoautotrof]] * [[Palinivor]] * [[Osteofagija]] * [[Plastivor]] * [[Fungivor]] * [[Radiosinteza (metabolizam)]] * [[Litotrof]] * [[Organotrof]] * [[Mezokarnivor]] * [[Kleptoparazitizam]] * [[Grabežljivi dinoflagelati]] * [[Krmna hrana]] * [[Autokanibalizam]] * [[Fakultativni parazit]] * [[Parazitizam]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' * ''[[Faunasphere]]'' * ''[[Platypus]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] * [[Romantizam u nauci]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' * [[Efekat recentnosti]] * [[Signor-Lippsov efekat]] * [[Jaz sauropoda]] * [[Paleoparazitologija]] * [[Arheoparazitologija]] {{div col end}} 94szoyqybuj0ru335x97n16z9l5hyij 42714346 42714171 2026-10-28T11:00:50Z Duma 16555 /* Razno */ 42714346 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] * [[Nematofagna gljiva]] * [[Hlamidospora]] * [[Teliospora]] * [[Heterotalizam]] * [[Dikarion]] * [[Monokarion]] * [[Plazmogamija]] * [[Eciospora]] * [[Ecij]] * [[Peridij]] * [[Gleba]] * [[Kapilicij]] * [[Kukica]] * [[Homotalizam]] * [[Urediniospora]] * [[Pikniospora]] * [[Heterokarion]] * [[Kopčasta veza]] * [[Gasteroidna gljiva]] * [[Volva]] * [[Bazidiokarp]] {{div col end}} == Biljke == {{div col}} * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * [[Podrast]] * [[Biljni sok]] * [[Anoksigena fotosinteza]] * [[Kriptogam]] * [[Zoospora]] * [[Gametangij]] * [[Zigospora]] * [[Oogonij]] * [[Arhegonij]] * [[Anteridij]] * [[Ombrofob]] {{div col end}} == Životinje == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Rakun]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Terarij]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Knidosak]] * [[Unkenrefleks]] * [[Mikrofauna]] * [[Jazbina (životinje)]] * [[Cerate]] * [[Zooksantela]] * [[Insekti u medicini]] * [[Paučnjaci u medicini]] * [[Ekomorfi Anolisa]] * [[Intraspecijsko prepoznavanje]] * [[Digitigradno kretanje]] * [[Plantigradno kretanje]] * [[Oligoleksija]] * [[Polileksija]] {{div col end}} == Ekologija == {{div col}} * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Megafauna]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Koraljni greben]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Meristika]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Hipoteza o oslobađanju mezopredatora]] * [[Ekološko oslobađanje]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Vodni stres]] * [[Raspon nelimitirajuće dostupnosti vode]] * [[Raspoloživi vodni kapacitet]] * [[Tačka trajnog venuća]] * [[Kontinuum tlo–biljka–atmosfera]] * [[Arborealno kretanje]] * [[Fosorijalna životinja]] * [[Aerobna digestija]] * [[Hipoteza o oslobađanju od neprijatelja]] * [[Kurzorijalna životinja]] * [[Hipoteza gradijenta stresa]] * [[Brahijacija]] * [[Ključna vrsta]] * [[Bioakumulacija]] * [[Biomagnifikacija]] * [[Paradoks planktona]] * [[Alfa raznolikost]] * [[Bogatstvo vrsta]] * [[Plastisfera]] * [[Mezopredator]] * [[Inkvilinizam]] * [[Krovna vrsta]] * [[Ekotop]] * [[Antitropsko rasprostranjenje]] {{div col end}} == Evolucija == {{div col}} * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Disgenika]] * [[Evolutivna zamka]] * [[Ekološka zamka]] * [[Perceptivna zamka]] * [[Evolutivna radijacija]] * [[Neadaptivna radijacija]] * [[Neekološka specijacija]] * [[Biološka tamna materija]] * [[Mezozojsko-kenozojsko širenje]] * [[Hipoteza o Crvenom kralju]] * [[Kontinuum mutualizma i parazitizma]] * [[Fenotipski disparitet]] * [[Evolutivna utrka u naoružanju]] * [[Avalonska eksplozija]] * [[Evolutivni kompromis]] * [[Filogenetska inercija]] * [[Plesiomorfija i simplesiomorfija]] * [[Hipoteza dvorske lude]] * [[Potisak prošlosti]] * [[Autapomorfija]] * [[Komparativna biologija]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Život na Marsu]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Ludi naučnik]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] * [[Kinetotrof]] * [[Superokean]] * [[Suessov efekat]] * [[Lava planeta]] * [[Vinogradskijev stupac]] * [[Koraljni pijesak]] * [[Zvjezdani vjetar]] * [[Zvjezdana korona]] * [[Fotosintetski pigment]] * [[Mjehur zvjezdanog vjetra]] * [[Fakultativno anaerobni organizam]] * [[Epaksijalni i hipaksijalni mišići]] * [[Sekundarna atmosfera]] * [[Paradoks slabog mladog Sunca]] * [[Prebiotička atmosfera]] * [[Anaerobna respiracija]] * [[Bakterijske ćelijske morfologije]] * [[Duboko vrijeme]] * [[Svijet pare]] * [[Htonska planeta]] * [[Hipotetski astronomski objekat]] * [[Blaneta]] * [[Planeta bez jezgre]] * [[Cirkulplanetarni disk]] * [[Emperipoleza]] * [[Kriptogram]] * [[Peripoleza]] * [[Trbušasti mišić lista]] * [[Entoza]] * [[Ispuštanje plinova]] * [[Lizogenija]] * [[Lizogen]] * [[Moron]] * [[Litički ciklus]] * [[Arbitrij]] * [[Profag]] * [[Mobilom]] * [[Prirodna kompetentnost]] * [[Pomoćni virus]] * [[Heterodont]] * [[Nehomologna rekombinacija]] * [[Polarna mutacija]] * [[Obrnuti tok elektrona]] * [[Fagoptoza]] * [[Mikrografija]] * [[Izbirljivi organizam]] * [[Obligatni anaerob]] * [[Zigotska indukcija]] * [[Paleoatmosfera]] * [[Zvjezdana atmosfera]] * [[Ameboflagelat]] {{div col end}} == Znakovi smrti == {{div col}} * [[Postmortalni interval]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] * [[Metalotolerantni organizam]] * [[Osmofil]] * [[Psamofil]] * [[Snotit]] {{div col end}} == Biološka pravila == {{div col}} * [[Biološka ograničenja]] * [[Carrierovo ograničenje]] * [[Emeryjevo pravilo]] * [[Eichlerovo pravilo]] * [[Fosterovo pravilo]] * [[Jordanovo pravilo]] * [[Harrisonovo pravilo]] * [[Rosino pravilo]] * [[Renschovo pravilo]] * [[Lackov princip]] * [[Allenovo pravilo]] * [[Glogerovo pravilo]] * [[Rapoportovo pravilo]] {{div col end}} == Termoregulacija kod životinja == {{div col}} * [[Gigantotermija]] * [[Stenoterm]] * [[Heterotermija]] * [[Bradimetabolizam]] * [[Tahiaerobnost]] * [[Bradiaerobnost]] * [[Termolabilnost]] {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] * [[Placentofagija]] * [[Predacija jaja]] * [[Ljudožderna životinja]] * [[Odvikavanje od dojenja]] * [[Frugivori]] * [[Predacija sjemena]] * [[Melivorija]] * [[Planktivor]] * [[Nekrofagi]] * [[Autotrof]] * [[Hemolitoautotrof]] * [[Palinivor]] * [[Osteofagija]] * [[Plastivor]] * [[Fungivor]] * [[Radiosinteza (metabolizam)]] * [[Litotrof]] * [[Organotrof]] * [[Mezokarnivor]] * [[Kleptoparazitizam]] * [[Grabežljivi dinoflagelati]] * [[Krmna hrana]] * [[Autokanibalizam]] * [[Fakultativni parazit]] * [[Parazitizam]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' * ''[[Faunasphere]]'' * ''[[Platypus]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] * [[Romantizam u nauci]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' * [[Efekat recentnosti]] * [[Signor-Lippsov efekat]] * [[Jaz sauropoda]] * [[Paleoparazitologija]] * [[Arheoparazitologija]] {{div col end}} oo9x3konq5ivd4goxv7ctyzy7kgtjw5 0 119628 42714299 42374763 2026-10-27T18:40:26Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714299 wikitext text/x-wiki {{year dab|1738}} {{godina nav}} [[Datoteka:Hinrichtung Joseph Süss 2.jpg|thumb|Pogubljenje Josepha Süssa.]] {{Godina u drugim kalendarima|1738}} Godina '''1738''' ('''[[rimski brojevi|MDCCXXXVIII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u srijedu]] po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] odn. [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. == Događaji == === Januar/Siječanj === * 1. 1. - Holandski brod ''Leusden'' tone na ušću Maronija u Surinamu: posada i nekolicina robova se spasla, a 664 do 702 roba su stradali. * [[7. 1.]] - Mirovni ugovor između [[Marata Carstvo|Marati]] i [[Mogulsko Carstvo|Mogula]] u Indiji: Marate dobijaju oblast [[Malwa]] u zapadnocentralnom delu zemlje. * januar? - Odred [[Potisko-pomoriška vojna granica|potiskih]] graničara je potučen kod Šapca; zbog rđavog snabdevanja dolazi do masovnog dezertiranja, od slavonske do pomoriške granice.<ref name="isniv1195">''Istorija s. n.'' IV-1, 195</ref> * januar - Jedne turske čete iz Albanije idu u Skadar a druge preko Sv. Spasa i Đakovice u Peć. Mahmudbegović u to vreme postaje skadarski paša, šalje vojsku na Kuče i Klimente, ovi je odbijaju i plene Podgoricu i Spuž. Paša se sveti na Vasojevićima, koje potiskuje u Metohiju.<ref>Jovan N. Tomić. [http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/o_arnautima.html O Arnautima u Staroj Srbiji i Sandžaku] (1913). rastko.rs</ref> === Februar/Veljača === * [[4. 2.]] - [[Joseph Süss Oppenheimer]], jevrejsko-njemački bankar i [[dvorski Jevrej]] [[Vojvodstvo Württemberg|Württemberga]] pogubljen po osudi za prevaru, pronevjeru i razvrat. Postaje tema književnih radova i antisemitskog filma [[Jud Süß (film, 1940)|Jud Süß]] (1940). * [[5. 2.]] - Francuske trupe se, na poziv Đenove, iskrcavaju na Korzici kako bi umirili ustanak. * [[11. 2.]] - [[30. 3.]] - [[Jacques de Vaucanson]] prikazuje u Parizu svoj [[automat]], "Frulaša". Kasnije ove godine pravi i "Bubnjara" i remek-delo, "Patku koja vari", izloženu sledeće godine. * [[Rusko-austrijsko-turski rat (1735-1739)|Rusko-austrijsko-turski rat]]: Turci iz Bosne pokušavaju zauzeti [[Šabac]], poraženi su kod Crvice, blizu Bajine Bašte; zvornički Mohamed-paša je zauzeo Bijeljinu, (i Raču,) prodro je u šabački distrikt do Prnjavora, ali se ubrzo mora povući.<ref name="isniv1156">''Istorija s. n.'' IV-1, 156</ref> * februar - Bosanski vezir Ali-paša je na putu za Užice došao pod Višegrad, zvorničku vojsku je uputio prema Čačku i Sitnici, jedan njegov odred je osvojio Požegu, posada Užica ubrzo pristaje na časnu predaju, pre povratka u Bosnu je zaposeo Rudnik. Nakon povratka u Bosnu hara između Une i Kupe, Zvorničani i Tuzlaci pljačkaju Semberiju i Mačvu, a Hercegovci i Arbanasi Kuče i Klimente<ref>''Istorija s. n.'' IV-1, 439-40</ref> Jedan letopisac piše: "Na 20 Veljači odoše Turci opet pod užice i pred njima Ibraim paša Ali paša iz Skoplja i uzeše ga na viru. Otpratiše cesarove ljude k Beogradu i što je bilo raja Turska izvišaše Turci, izsikoše i u ropstvo nemilo okrenuše".<ref>Jovan Hadži Vasiljević [https://www.rastko.rs/kosovo/istorija/vasiljevic_muslimani.html Muslimani naše krvi u Južnoj Srbiji] (1924). rastko.rs</ref> * 20. 2. - Osnovana Švedska levantska kompanija za trgovinu sa Osmanlijama (radi do 1756). === Mart/Ožujak === * [[24. 3.]] - [[Nader-šah Afšar|Nader-šahova]] opsada (starog) [[Kandahar]]a: grad je osvojen u jurišu [[Bahtijari|bahtijarskog]] kontigenta. Husein Hotak je zarobljen sutradan, kada je pala i citadela - to je kraj [[Hotakijska Monarhija|hotakijske]] moći. Preživeli Kandaharci su preseljeni u obližnji novi grad Naderabad (napušten 1747). * mart/april - Bitka na Dindaru: [[Etiopsko Carstvo|etiopski]] car [[Iyasu II]] je potučen kada je krenuo na [[Senarski sultanat]], zarobljenu Hristovu ikonu i česticu Časnog krsta će morati platiti 8.000 unci zlata. === April/Travanj === * [[8. 4.]] (28. 3. po j.k.) - Britanski parlament glasa sa 257 prema 209 da kralj zatraži zadovoljštinu od Španjolske, nakon što mu je Robert Jenkins, po priči, pokazao svoje uho u turšiji, odrezano 1731 - sljedeće godine počinje [[Rat Jenkinsovog uha]]. Pravi problemi su trgovina sa Amerikama, britansko širenje u Severnoj Americi (Džoržija u susedstvu Floride) i napetost sa, takođe burbonskom, Francuskom. * [[10. 4.]] - Car [[Karlo VI (SRC)|Karlo]] je privremeno priznao patrijarhu [[Arsenije IV Jovanović|Arseniju IV]] jurisdikciju u (ranije) novostečenim oblastima - patrijarh se u junu vraća u Beograd, može doći na prestol beogradsko-karlovačkog mitropolita.<ref name="isniv1155">''Istorija s. n.'' IV-1, 155</ref> * [[28. 4.]] - Papa [[Klement XII.]] izdaje bulu ''[[In eminenti apostolatus specula]]'': katolicima se zabranjuje da postaju [[masoni]]. Zabrana je proistekla iz rivalstva [[Hanover (dinastija)|hanoverskih]] i [[Jakobiti|jakobitskih]] loža i mogućih posledica za britansko-francuske odnose. * proleće - [[Pećki sandžak|Pećki]] Hodaverdi-paša bezuspešno napadao Kuče.<ref>''Istorija s. n.'' IV-1, 500</ref> === Maj/Svibanj === * maj, početkom - Pošto je car [[Karl VI od Svetog Rimskog Carstva|Karlo]] prihvatio patrijarhov predlog da se organizuje srpsko-albanski puk, gen. dela Cerda je dobio zadatak da ga organizuje - ali, prikupljeno je samo 150 od potrebnih 2.000 ljudi, koji nisu dobili opremu od guvernera Marulija.<ref name="isniv1156" /> * 10. 5. - Nader-šah započinje invaziju mogulskih teritorija u dan. Afganistanu, jer je mogulski car dopustio afganskim pobunjenicima da prebegnu na njegovu teritoriju. Nader ulazi u [[Gazni]] 31. 5. bez otpora. * 24. 5. - [[John Wesley]] u [[London]]u na sastanku vjernika [[Moravska crkva|Moravske crkve]] doživljava [[Preporod (kršćanstvo)|duhovni preporod]] koji će ga potaknuti da pokrene [[Metodizam|metodistički]] pokret; metodisti širom svijeta danas isti datum obilježavaju kao [[Dan Aldersgatea]]. * 25. 5. - Okončava se oružana faza Cresapovog rata između britanskih američkih kolonija Maryland i Pennsylvania, zalaganjem kralja Georga II za primirje i pregovore - granični spor rešen tek 1767. povlačenjem [[Mason–Dixonova linija|Mason–Dixonove linije]]. * [[27. 5.]] - Osmanlije zauzele Oršavu na Dunavu (Austrijanci kasnije povratili). * [[30. 5.]] - Hercegovački izaslanici se obraćaju Austriji, nude ustanak i pravoslavaca i katolika - pripremljen je tekst privilegije, ali već se razmišlja o miru<ref name="isniv1155" /> === Jun/Juni/Lipanj === * jun, početkom - Sultanov ferman zemaljskim prvacima da se prekinu odmazde u Srbiji, kako bi se raja vratila na zemlju, ali ubistva i pljačke se nastavljaju; na Kosovu se odmazda pretvara u "trajan obračun sa srpskom rajom", u čemu je carigradska vlada nemoćna. Kneževi Bogosav i Jovica iz Barajeva odn. Nemenikuća, kao i još neki kneževi ovog leta, dobili su u Nišu aman-bujruldiju od velikog vezira Jegen Mehmed-paše o mirnom prihvatanju turske vlasti, što je začetak knežinske samouprave.<ref>''Istorija s. n.'' IV-1, 333-4</ref> * jun - Osmanlije zauzimaju [[Mehadia, Mehadia|Mehadiju]], što im otvara Banat (Austrijanci nakratko povratili). * 19. 6. - Nader-šah zauzima [[Kabul]] nakon kratke opsade. * 24. 6. - Britanac Lewis Paul je dobio patent za predenje sa valjcima, model je izradio John Wyatt. Prve predionice s ovim principom slede 1741, sa magarećim, i 1742, sa vodenim pogonom. === Jul/Juli/Srpanj === * [[4. 7.]] - Bitka kod [[Cornea, Cornea|Cornee]], severno od Oršave: Austrijanci odbili osmanlijski napad, povratili Mehadiju 9-og. Veliki vezir Yeğen Mehmed je ovih dana stigao sa glavnom vojskom u Vidin.<ref>Aksan, Virginia. ''Ottoman Wars, 1700-1870: An Empire Besieged'', p. 113</ref> [[Karlo VII, car Svetog Rimskog Carstva|Vojvodu od Lorene]] će u Beču uzdizati kao drugog Eugena. * [[13. 7.]] - Razbijen turski napad na Ada Kale, ali opsada se nastavlja 18-og. * jul - Šire se glasovi da će se Turci okupljati oko Užica radi napada na Beograd, patrijarh prelazi u Karlovce.<ref name="isniv1156" /> * jul - Britanac William Champion dobio patent za proizvodnju [[cink]]a. * jul - Englez Thomas Pellow je nakon 23 godine uspeo pobeći iz ropstva u Maroku. * srpanj - Izbila kuga s obe strane Dunava u Srbiji, naročito među vojnicima.<ref name="hnjii838">''Historija n. J. II'', 838</ref>; proširila se iz Erdelja u Banat i Bačku, a iz Srbije u Srem, traje do 1741-42, "od Zemuna do Varadina nije (se) moglo proći drumom od trupova mrtvih ljudi"; u južnoj Ugarskoj ima i dosta razbojničkih družina.<ref>''Istorija s. n.'' IV-1, 201-2</ref> * [[19. 7.]] - [[Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier]] je krenuo sa dve fregate u istraživanje južnog Atlantika. * leto - Odred graničarskih hajduka upućen u Temišvar pa Lipovu, u borbu protiv pobunjenih Rumuna - prekinuto zbog kuge.<ref name="isniv1195" /> ** 1738-39 - Pošto su ih Nijemci htjeli pokmetiti, banatski pastiri digli pobunu pod rukovodstvom rumunskih hajduka Vanče i Andrije, čije je glavno gnijezdo u Đerdapskoj klisuri.<ref>''Historija n. J. II'', 1151-2</ref> * leto - Emanuil Kozačinski napušta Karlovce, ostaje samo mala trivijalna škola slovenska i gramatička.<ref>Ćorović. [https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/6_12_l.html Istorija srpskog naroda - Ruski uticaj među Srbima]. rastko.rs</ref> === Avgust/August/Kolovoz === * [[2. 8.]] - Proglašen franjevački samostan u Imotskom, ustoličen prvi gvardijan.<ref>[https://www.samostan-imotski.hr/zajednice-top-menu/93-povistana Povijest samostana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126123407/https://www.samostan-imotski.hr/zajednice-top-menu/93-povistana |date=2021-11-26 }}. samostan-imotski.hr</ref> * [[15. 8.]] - Osmanlije seraskera Ivaz Mehmeda zauzimaju [[Ada Kale]] nakon opsade, dva dana kasnije i Oršavu, kao i Mehadij<ref name="hnjii838" />, u u austrijskoj vojsci zavladala panika. * 16. 8. ? - Podignuta [[Kapela Svetog Roka u Subotici]].<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1938/07/28?pageIndex=00007 "Politika", 28. jul 1938]</ref> * [[19. 8.]] - Austrijska vojska se povukla iz Banata, ulogorila se kod Smedereva a devet dana kasnije kod [[Višnjica|Višnjice]].<ref name="isniv1158">''Istorija s. n.'' IV-1, 158</ref> * kolovoz? - [[Rusko-austrijsko-turski rat (1735-1739)|Rusko-austrijsko-turski rat]]: Posle turskog prodora, grof Konigsegg je smenjen, za komandanta je postavljen Kevenhuller, u nemilosti je i vojvoda od Lorene, koji je sa Marijom Terezijom nakratko bio poslan u Toskanu.<ref>Coxe, William, ''History of the House of Austria: From the Foundation of the Monarchy'', V.4, p. 338-9</ref> * avgust - Rusko-turski rat: [[Burkhard Christoph von Münnich|Minihova]] ruska vojska je s mukom došla do Dnjestra, ali se povlače jer se s druge strane nalazi turska vojska, a u Besarabiji je kuga (ruska vojska se povlači iz Očakova i Kinburna, jer strada od kuge). Pri prelazu reke Belokiše (Beloči) odbili su tursko-tatarski napad. [[Peter Lacy|Lasijev]] pohod na Krim se završava zbog nedostatka provijanta. === Septembar/Rujan === * 7. 9. - Snage [[Nader-šah Afšar]]a opljačkale [[Dželalabad]] iz odmazde za ubistvo glasnika. * rujan, polovinom - Turci opustošili okolinu Beograda, sa robljem se vratili u Niš 17. 9..<ref name="hnjii838" /> U Beograd je stigao herceg Franja Lotarinški, vojska se ulogorila po bastionima tvrđave, u velikoj nečistoći<ref name="isniv1158" />. Austrijanci i Turci vode ove godine poluslužbene razgovore o miru, posredstvom francuskog poslanika na Porti<ref>''Historija n. J. II'', 839</ref> === Oktobar/Listopad === * 4 - [[18. 10.]] - Austrijanci, uz pomoć saksonske i bavarske konjice, uspevaju nakon opsade povratiti Raču.<ref name="isniv1156" /> * oktobar - Francuski istraživač [[Pierre Gaultier de Varennes et de La Vérendrye]] je osnovao Fort La Reine, dan. Portage la Prairie, južno od jezera Manitoba. Nastavlja dalje i postaje prvi Evropljanin u dan. Sjevernoj Dakoti, gdje posjećuje narod [[Mandan]]. * [[22. 10.]] - Španski inženjer Roque Joaquín de Alcubierre započinje iskopavanje [[Herkulaneum]]a, pod pokroviteljstvom kralja Karla (osmotomna knjiga gravura pronalazaka ''Le Antichità di Ercolano Esposte'' objavljena je 1757-92, s velikim uticajem na [[neoklasika|neoklasiku]]). === Novembar/Studeni === * novembar - Raniji guverner Vlaške, feldmaršal [[Georg Olivier von Wallis]] postaje poslednji guverner habsburške Srbije, nakon gen. Marulija.<ref>''Istorija s. n.'' IV-1, 113</ref> * [[18. 11.]] - [[Bečki sporazum (1738)|Bečki mirovni sporazum]] kojim je formalno okončan [[Rat za poljsko nasljedstvo]]; pro-francuski bivši kralj [[Stanislaw I Lesczynski]] se odriče poljske krune i zauzvrat dobija [[Vojvodstvo Lotaringija|Lotarinško Vojvodstvo]] (koje će nakon njegove smrti pripasti [[Francuska|Francuskoj]]), a lotarinški vojvoda [[Franz Stephan I od Svetog Rimskog Carstva|Franz Stephan I]] kao kompenzaciju dobija [[Veliko Vojvodstvo Toskana|Toskanu]]. * 26. 11. - Bitka u Khyberskom prolazu: Nader-šah je razbio snage mogulskog pešavarskog subedara, tri dana kasnije ulazi bez otpora u [[Peshawar]]. Zatim nastavlja marš ka mogulskim krunskim zemljama. === Decembar/Prosinac === * [[3. 12.]] - Odlučeno da se [[manastir Marča]] preda unijatima, tj. zagrebačkom biskupu, zbog čega su ga Srbi krajišnici sledećeg juna zapalili.<ref>''Istorija s. n.'' IV-1, 190</ref> * [[13. 12.]] - Korzikanski pobunjenici porazili francuske intervencionističke trupe kod [[Borgo|Borga]], na tada đenovskom ostrvu - događaj su nazvali "Korzikansko povečerje". === Kroz godinu === * Crnogorci su četničkim akcijama kroz Hercegovinu naneli veliku štetu Turcima, "da su u provijantu za vojsku pretrpjeli više gubitaka nego protiv Austrijanaca".<ref>''Historija n. J. II'', 1264</ref> * Turci su napadali Kuče, u Brdima, ali su odbijeni uz pomoć Bratonožića i Klimenata, ali Vasojevići su stradali.<ref name="isniv1155" /> * [[Manastir Bazjaš]] u Banatu je razoren. Monasi manastira Gomionica u Bosni beže u opustelu Pakru u Slavoniji, nose i plaštanicu man. Mileševa.<ref>[https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/sdavidovic-spc_bih_l.html Srpska pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini od 960. do 1930. godine]. rastko.rs</ref> * [[Pacifik Bizza]] je imenovan [[Rapska biskupija|rapskim]] biskupom. * 1738-41 - Marin Kavali je mletački generalni providur u Dalmaciji.<ref>''Istorija s. n.'' IV-2, 50</ref> * 1734-38 - Kardinal Prospero Lambertini, budući papa [[Benedikt XIV]] objavio ''De Servorum Dei beatificatione et de Beatorum canonizatione'' o procedurama [[Kanonizacija|kanonizacije]] svetaca (do 1917. odn. 1983). * Nauka i tehnika ** [[Pierre Louis Maupertuis]] u knjizi ''Sur la figure de la terre'' potvrđuje Newtonovo mišljenje da je oblik Zemlje spljošteni [[sferoid]] ([[Jacques Cassini|Cassini]] je mislio da je izduženi). ** [[Daniel Bernoulli]] objavio knjigu ''Hydrodynamica'', data je [[Bernulijeva jednačina]]. ** [[Peter Artedi]] objavljuje djelo ''Ichthyologia'', prvo sustavno izlaganje [[ihtiologija|ihtiologije]]. == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1738.}} * [[10. 3.]] - [[Túpac Amaru II]], lider ustanka na Andima († [[1781]]) * [[15. 3.]] - [[Cesare Beccaria]], kriminilog, penolog, filozof († [[1794]]) * [[11. 4.]] - [[Anton I. Esterházy de Galantha]], mađarski magnat († [[1794]]) * 14. 4. - [[William Cavendish-Bentinck, 3. vojvoda od Portlanda|William Cavendish-Bentinck]], britanski premijer († [[1809]]) * [[28. 5.]] - [[Joseph-Ignace Guillotin]], izumitelj giljotine († [[1814]]) * 4. 6. - [[George III od Velike Britanije|George III]], kralj Velike Britanije († [[1820]]) * [[15. 10.]] - [[Wenzel Joseph von Colloredo]], austrijski feldmaršal († [[1822]]) * [[15. 11.]] - [[William Herschel]], njemačko-britanski skladatelj i astronom († [[1822]]) * 31. 12. - [[Charles Cornwallis]], britanski general († [[1805]]) * [[Atanasije Dimitrijević Sekereš]], učeni Srbin († [[1794]]) * 1738-40 - [[Radič Petrović]], frajkorac, vojvoda Prvog ustanka († [[1816]]) == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1738.}} * [[17. 1.]] - [[Jean-François Dandrieu]], francuski barokni kompozitor (* 1682) * [[4. 2.]] - [[Joseph Süss Oppenheimer]], jevrejsko-njemački bankar (* [[1698]]) * 16. 3. - [[George Bähr]], dresdenski arhitekt (* [[1666]]) * [[20. 3.]] - [[Nikola Doksat de Morez]], habsburški general (* [[1682]]) * [[7. 6.]] - [[Antoine Crozat]], osnivač Francuske Lujzijane (* ca. 1655) * 11. 6. - [[Caspar Bartholin mlađi]], danski anatom (* [[1655]]) * 17. 6. - [[Sava Vladislavić Raguzinski]], srpski trgovac, ruski diplomata (* [[1669]]) * 23. 9. - [[Herman Boerhaave]], pionir fiziologije (* [[1668]]) == Reference == {{reference|2}} ; Literatura * ''Historija naroda Jugoslavije II'', Školska knjiga Zagreb, 1959 * ''Istorija srpskog naroda'', Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-1), drugi tom (IV-2) == Vanjske veze == {{commonscat|1738}} [[Kategorija:1738.]] f203b1ihmc9cotmi98a9ve6edl392ca 0 135571 42714182 41586536 2026-10-27T13:16:07Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714182 wikitext text/x-wiki {{about||piktskog kralja iz 9. vijeka|Óengus II}} {{Infokutija kraljevska krv |ime=Óengus mac Fergusa |titula=kralj Pikta |slika= |legenda=[[Stari zavjet|Starozavjetni]] lik kralja [[David]]a koji ubija [[lav]]a na [[Sarkofag iz St Andrewsa|Sarkofagu iz St Andrewsa]] po nekim pretpostavkama predstavlja kralja Óengusa. Lik je odjeven kao [[kasna antika|kasnoantički]] rimski car i nosi [[broš|fibulu]] poput cara [[Justinijan]]a na mozaiku [[San Vitale]]a u [[Ravenna|Ravenni]].<ref>See Charles Edwards, "'The Continuation of Bede'"; Yorke, ''Conversion'', pp. 236–237; Henderson, pp. 105ff. For similar images, see Henderson & Henderson, pp. 130–132.</ref> |vladavina =732–761 |prethodnik =[[Nechtan IV od Pikta|Nechtan son of Der-Ile]] |nasljednik =[[Bridei V od Pikta|Bridei mac Fergus]] |datum smrti= cca. 761 |mjesto sahrane =[[St Andrews]] |potomstvo =Bridei<br />[[Talorgan II of the Picts|Talorgan]] }} '''Óengus son of Fergus''' ([[Piktski jezik|hipotetički piktski oblik]]: ''Onuist map Urguist'';<ref>Forsyth raspravlja o raznim oblicima Óengusovog imena, također navodeći kao alternativni piktski oblik i ''Ungus(t)''.</ref> [[staroirski jezik|staroirski]]: ''Óengus mac Fergusso'', anglizirano: ''Angus mac Fergus''), bio je [[kralj Pikta]] od 732. do smrti 761. Poznat je po tome što se njegova vladavina može rekonstuirati na temelju nekoliko različitih izvora. Óengus je postao vrhovnim kraljem Piktske zemlje nakon građanska rata krajem 72-ih. Za vrijeme njegove vladavine je pokoreno susjedno kraljevstvo [[Dál Riata]] a susjedna [[kraljevina Strathclyde]] napadnuta s nešto manje uspjeha. Oengus je dvije decenije bio najmoćniji vladar tadašnje [[Škotska|Škotske]] te bio upetljan u sukobe u današnjoj [[Irska|Irskoj]] i [[Engleska|Engleskoj]]. Kraljevi iz Óengusove porodice su dominirali Piktskom zemljom do 839. kada su ih katastrofalno porazili [[Vikinzi]]; to je dovelo do novog perioda nestabilnosti, okončanog dolaskom na vlast [[Kenneth I od Škotske|Cináeda mac Ailpína]]. == Izvori == {{reflist|2}} == Eksterni izvori == <div class="references-small"> * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT: Corpus of Electronic Texts] at [[University College Cork]] including the Annals of Ulster, the Annals of Tigernach, the Chronicon Scotorum and genealogies from Rawlinson B 502 * [https://web.archive.org/web/20060212062745/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.cdl/docviewer?did=cdl360 Annals of Clonmacnoise] at [[Cornell University]], see [https://web.archive.org/web/20190925004327/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924060289174 p. 113ff]. * [http://www.ccel.org/ccel/bede/history.pdf Bede's Ecclesiastical History and the Continuation of Bede (pdf)], at [http://www.ccel.org CCEL], tr. A.M. Sellar * [http://www.fordham.edu/halsall/source/annalescambriae.html Annales Cambriae (translated)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204110611/http://www.fordham.edu/halsall/source/annalescambriae.html |date=2010-12-04 }} at the [http://www.fordham.edu/halsall/sbook.html Internet Medieval Sourcebook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001011143617/http://www.fordham.edu/halsall/sbook.html |date=2000-10-11 }}. * [http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00003251&mediaType=application/pdf The Rolls edition of the Brut y Tywyssogion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718174920/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00003251&mediaType=application%2Fpdf |date=2011-07-18 }} (pdf) at [http://library.stanford.edu/ Stanford University Library] </div> {{s-start}} {{s-hou|||7. vijek||761}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[Nechtan IV od Pikta|Nechtan, sin Der-Ileov]]}} {{s-ttl|title=[[kralj Pikta]]|years=732–761}} {{s-aft|after=[[Bridei V od Pikta|Bridei, sin Fergusov]]}} {{end}} {{Piktski i škotski monarsi}} {{DEFAULTSORT:Oengus 01 od Pikta}} [[Kategorija:Rođeni u 7. vijeku]] [[Kategorija:Umrli 761.]] [[Kategorija:Piktski monarsi]] ozzlg5a28rc06vffdk7akv8efkmh1ax 0 138818 42714176 42253926 2026-10-27T13:00:52Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714176 wikitext text/x-wiki '''Áed Find''' ({{lang-en|Áed the White}}; doslovno: "Áed Bijeli" ) ili '''Áed mac Echdach''' (prije 736&ndash;778) bio je kralj [[Dál Riata|Dalriade]] (današnja zapadna [[Škotska]]) koji je vladao od oko 768. do smrti. Áed je bio sin [[Eochaid mac Echdach]]a, potomka [[Domnall Brecc]]a iz glavne loze kraljeva [[Cenél nGabráin]]a. [[Annals of Ulster|Anali Ulstera]] navode kako se 768. u kraljevstvu [[Fortriu]] vodio sukob između "Aedha i Cinaedha", pri čemu se taj navod najčešće tumači kao sukob Aeda sa [[Pikti|piktskim]] kraljem [[Ciniod I od Pikta|Ciniodom I]]. [[Annals of the Four Masters]], koji se smatra nešto manje pouzdanim izvoriom, navodi kako se bitka zapravo vodila u irskom [[Leinster]]u te da je u njoj pobijedio Cináed mac Flainn iz klana Uí Failgi. Áed je umro 778. a naslijedio ga je brat [[Fergus mac Echdach]]. Prema kasnijim geneaologijama, koje potiču iz [[razvijeni srednji vijek|razvijenog srednjeg vijeka]], Áed je bio praunuk [[Kenneth I od Škotske|Kennetha MacAlpina]] (Cináed mac Ailpín) koji se tradicionalno smatra prvi [[kralj Škota|kraljem Škota]]. [[Kronika kraljeva Albe]], pak, navodi da je za vrijeme vladavine navodnog Áedovog praunuka [[Donald I od Škotske|Donalda MacAlpina]] donio zakonik poznat kao "Zakon Aedovih sinova". == References == {{refbegin}} * [[Alan Orr Anderson|Anderson, Alan Orr]], ''Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286'', volume 1. Reprinted with corrections. Paul Watkins, Stamford, 1990. {{ISBN|1-871615-03-8}} * [[John Bannerman (historičar)|Bannerman, John]], "The Scottish Takeover of Pictland" in [[Dauvit Broun]] & [[Thomas Owen Clancy]] (eds.) ''Spes Scotorum: Hope of Scots. Saint Columba, Iona and Scotland.'' T & T Clark, Edinburgh, 1999. {{ISBN|0-567-08682-8}} * [[Dauvit Broun|Broun, Dauvit]], ''The Irish Identity of the Kingdom of the Scots.'' Boydell, Woodbridge, 1999. {{ISBN|0-85115-375-5}} * Broun, Dauvit, "Pictish Kings 761&ndash;839: Integration with Dál Riata or Separate Development" in Sally M. Foster (ed.), ''The St Andrews Sarcophagus: A Pictish masterpiece and its international connections.'' Four Courts, Dublin, 1998. {{ISBN|1-85182-414-6}} {{refend}} == Vanjske veze == * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT: Corpus of Electronic Texts] at [http://www.ucc.ie/ University College Cork] ** The '''Corpus of Electronic Texts''' includes the ''Annals of Ulster'', ''Tigernach'', ''the Four Masters'' and ''Innisfallen'', the ''Chronicon Scotorum'', the ''Lebor Bretnach'' (which includes the ''Duan Albanach''), Genealogies, and various Saints' Lives. Most are translated into English, or translations are in progress * [https://web.archive.org/web/20060212062745/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.cdl/docviewer?did=cdl360 ''Annals of Clonmacnoise''] at [http://historical.library.cornell.edu/cdl/index.html Cornell] * [http://www.arts.ed.ac.uk/scothist/booklets/sh1/documents-alba.html The Chronicle of the Kings of Alba] {{S-start}} {{succession box | before=Interregnum| title=[[kralj Dál Riate]]| after=[[Fergus mac Echdach]]| years=before 768&ndash;778| }} {{S-end}} {{Kraljevi Dál Riate}} {{DEFAULTSORT:Aed Find}} [[Kategorija:Rođeni u 8. vijeku]] [[Kategorija:Umrli 778.]] [[Kategorija:Kraljevi Dalriade]] i2zpyuf5epvngws82zckhuus0m55smv 10 147198 42714266 4131436 2026-10-27T15:01:16Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/type]] na [[Šablon:Hem/type]] 4131436 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{#expr:({{{1}}}0)*0}}{{lc:{{{1}}}}}|0{{{1}}}|0|A}}</includeonly><noinclude> [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> 8yjro8bt292qjrdc6s7f6b5fqomqhyk 10 147199 42714248 975803 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/initialA]] na [[Šablon:Hem/initialA]] 975803 wikitext text/x-wiki {{{1}}}<noinclude>[[Kategorija:Hemijski šabloni|{{PAGENAME}}]]</noinclude> e3o1n0vkk2ziu99ln0jrk041gmqjlcj 10 147200 42714199 20188001 2026-10-27T14:57:11Z Edgar Allan Poe 29250 test 42714199 wikitext text/x-wiki <span class="chemf nowrap">{{chem/link |link={{{link|}}} |{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}} |1 |{{#iferror:{{#expr:{{{2}}}}} |0 |{{{1}}}>{{{2}}} }} }} |{{su|lh=1em|a=r|p={{{1}}}|b={{{2}}}}} |{{su|lh=1em|a=r|p={{{2}}}|b={{{1}}}}} }}<!-- end #ifexpr:{{{1}}}>{{{2}}} --> |{{su|lh=1em|va=0.5em|p={{{1}}}}}{{chem/atom|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} }}<!-- end #ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} --> |{{chem/atom|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}{{chem/atom|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} }}{{#if: {{{3|}}} {{{4|}}}|{{chem/atom|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{4|}}} {{{5|}}}|{{chem/atom|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{5|}}} {{{6|}}}|{{chem/atom|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{6|}}} {{{7|}}}|{{chem/atom|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{7|}}} {{{8|}}}|{{chem/atom|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{8|}}} {{{9|}}}|{{chem/atom|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{9|}}}{{{10|}}}|{{chem/atom|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{10|}}}{{{11|}}}|{{chem/atom|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{11|}}}{{{12|}}}|{{chem/atom|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{12|}}}{{{13|}}}|{{chem/atom|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{13|}}}{{{14|}}}|{{chem/atom|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{14|}}}{{{15|}}}|{{chem/atom|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{15|}}}{{{16|}}}|{{chem/atom|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{16|}}}{{{17|}}}|{{chem/atom|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{17|}}}{{{18|}}}|{{chem/atom|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{18|}}}{{{19|}}}|{{chem/atom|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{19|}}}{{{20|}}}|{{chem/atom|{{{19|}}}|{{{20|}}}|{{{21|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{20|}}}{{{21|}}}|{{chem/atom|{{{20|}}}|{{{21|}}}|{{{22|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{21|}}}{{{22|}}}|{{chem/atom|{{{21|}}}|{{{22|}}}|{{{23|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{22|}}}{{{23|}}}|{{chem/atom|{{{22|}}}|{{{23|}}}|{{{24|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{23|}}}{{{24|}}}|{{chem/atom|{{{23|}}}|{{{24|}}}|{{{25|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{24|}}}{{{25|}}}|{{chem/atom|{{{24|}}}|{{{25|}}}|{{{26|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{25|}}}{{{26|}}}|{{chem/atom|{{{25|}}}|{{{26|}}}|{{{27|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{26|}}}{{{27|}}}|{{chem/atom|{{{26|}}}|{{{27|}}}|{{{28|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{27|}}}{{{28|}}}|{{chem/atom|{{{27|}}}|{{{28|}}}|{{{29|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{28|}}}{{{29|}}}|{{chem/atom|{{{28|}}}|{{{29|}}}|{{{30|}}}}}<!-- -->}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{1|}}} }} }}</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude> dymua9qho3rhk98fxk54q5s1z0xwd8a 42714206 42714199 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem]] na [[Šablon:Hem]] 42714199 wikitext text/x-wiki <span class="chemf nowrap">{{chem/link |link={{{link|}}} |{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}} |1 |{{#iferror:{{#expr:{{{2}}}}} |0 |{{{1}}}>{{{2}}} }} }} |{{su|lh=1em|a=r|p={{{1}}}|b={{{2}}}}} |{{su|lh=1em|a=r|p={{{2}}}|b={{{1}}}}} }}<!-- end #ifexpr:{{{1}}}>{{{2}}} --> |{{su|lh=1em|va=0.5em|p={{{1}}}}}{{chem/atom|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} }}<!-- end #ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} --> |{{chem/atom|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}{{chem/atom|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} }}{{#if: {{{3|}}} {{{4|}}}|{{chem/atom|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{4|}}} {{{5|}}}|{{chem/atom|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{5|}}} {{{6|}}}|{{chem/atom|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{6|}}} {{{7|}}}|{{chem/atom|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{7|}}} {{{8|}}}|{{chem/atom|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{8|}}} {{{9|}}}|{{chem/atom|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{9|}}}{{{10|}}}|{{chem/atom|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{10|}}}{{{11|}}}|{{chem/atom|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{11|}}}{{{12|}}}|{{chem/atom|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{12|}}}{{{13|}}}|{{chem/atom|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{13|}}}{{{14|}}}|{{chem/atom|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{14|}}}{{{15|}}}|{{chem/atom|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{15|}}}{{{16|}}}|{{chem/atom|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{16|}}}{{{17|}}}|{{chem/atom|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{17|}}}{{{18|}}}|{{chem/atom|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{18|}}}{{{19|}}}|{{chem/atom|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{19|}}}{{{20|}}}|{{chem/atom|{{{19|}}}|{{{20|}}}|{{{21|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{20|}}}{{{21|}}}|{{chem/atom|{{{20|}}}|{{{21|}}}|{{{22|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{21|}}}{{{22|}}}|{{chem/atom|{{{21|}}}|{{{22|}}}|{{{23|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{22|}}}{{{23|}}}|{{chem/atom|{{{22|}}}|{{{23|}}}|{{{24|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{23|}}}{{{24|}}}|{{chem/atom|{{{23|}}}|{{{24|}}}|{{{25|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{24|}}}{{{25|}}}|{{chem/atom|{{{24|}}}|{{{25|}}}|{{{26|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{25|}}}{{{26|}}}|{{chem/atom|{{{25|}}}|{{{26|}}}|{{{27|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{26|}}}{{{27|}}}|{{chem/atom|{{{26|}}}|{{{27|}}}|{{{28|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{27|}}}{{{28|}}}|{{chem/atom|{{{27|}}}|{{{28|}}}|{{{29|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{28|}}}{{{29|}}}|{{chem/atom|{{{28|}}}|{{{29|}}}|{{{30|}}}}}<!-- -->}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{1|}}} }} }}</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude> dymua9qho3rhk98fxk54q5s1z0xwd8a 10 147201 42714250 975806 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/initialA0]] na [[Šablon:Hem/initialA0]] 975806 wikitext text/x-wiki {{chem/2{{#if:{{{3|}}}|0}}|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}|a=0|b=A|c=0}}<noinclude>[[Kategorija:Hemijski šabloni|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 0z3mf06l5ozwzh78zjvlhglnv23od1o 10 147202 42714230 4743873 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/2]] na [[Šablon:Hem/2]] 4743873 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/1 |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c=A |{{{2}}}}}</includeonly><noinclude> == Vidi isto == *{{tlx|chem/3}} *{{tlx|chem/1}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> 8qj2uvu7u8vne1fpmtaz2doidngv59n 10 147203 42714238 4743877 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/disp0A0]] na [[Šablon:Hem/disp0A0]] 4743877 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{{1}}}</includeonly><noinclude> == Vidi isto == *{{tlx|chem/dispA0A}} *{{tlx|chem/dispA00}} *{{tlx|chem/disp00A}} [[Kategorija:Hemijski šabloni|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 0eduminapoalagulvsldpbe7jta8qlm 10 147204 42714208 4743861 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/1]] na [[Šablon:Hem/1]] 4743861 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}}}</includeonly><noinclude> == Vidi isto == *{{tlx|chem/2}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> 2ignycx9faznplkvcgbzq70biajijum 10 147205 42714244 4743881 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/dispA0A]] na [[Šablon:Hem/dispA0A]] 4743881 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/su{{chem/sign|{{{1}}}}}m1|{{{1}}}}}</includeonly><noinclude> == Vidi isto == *{{tlx|chem/disp0A0}} *{{tlx|chem/dispA00}} *{{tlx|chem/disp00A}} [[Kategorija:Hemijski šabloni|{{PAGENAME}}]]</noinclude> jfzi6x1go4nclxuloj69xlox2uagxnp 10 147206 42714256 4131428 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/sign]] na [[Šablon:Hem/sign]] 4131428 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#expr:0*0{{{1}}}1}}</includeonly><noinclude> [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> ocqv0chjunfk8kcflw8u3pr098zvxir 10 147207 42714262 4743885 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/su0m1]] na [[Šablon:Hem/su0m1]] 4743885 wikitext text/x-wiki <includeonly>_{{{1}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{tlx|chem/su-1m1}} *{{tlx|chem/su1m1}} *{{tlx|chem/su-1m2}} *{{tlx|chem/su0m2}} *{{tlx|chem/su1m2}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]]</noinclude> eg4xdxudnjko7prqc5pqekl3qje4fs1 10 147208 42714232 4743874 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/20]] na [[Šablon:Hem/20]] 4743874 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!--next one down-->19 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}}</includeonly><noinclude> == Vidi isto == <!--*{{lt|chem/21}}--> *{{tlx|chem/19}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> e57ytqcbihjptvzjjhaolrlvrd50o8z 10 147209 42714228 4743872 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/19]] na [[Šablon:Hem/19]] 4743872 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->18 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}}}</includeonly><noinclude> == Vidi isto == *{{tlx|chem/18}} *{{tlx|chem/20}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> o4sk1mw7hb5etn0iehssgi1kjvf5lgy 0 150743 42714316 41563606 2026-10-27T22:30:21Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714316 wikitext text/x-wiki {{redirect|Lewis Allan|ostale ličnosti s istim imenom}} {{Infokutija biografija | ime =Abel Meeropol | alias = Lewis Allan | datum_rođenja = {{Birth date|1903|2|10|df=y}} | datum_smrti = {{Death date and age|1986|10|30|1903|2|10|df=y}} | poznat_po ="[[Strange Fruit]]"<br />"[[The House I Live In]]" | djeca=[[Robert Meeropol]]<br />[[Michael Meeropol]] }} '''Abel Meeropol''' (10. februar 1903 - 30. oktobar 1986) bio je [[SAD|američki]] pisac, autor tekstova za pjesme i [[komunizam|komunistički]] aktivisti, poznat prije svega kao autor društveno angažiranih pjesama ''[[Strange Fruit]]'' i ''[[House I Live In]]''. Nakon pogubljenja bračnog para [[Ethel i Julius Rosenberg|bračnog para Rosenberg]], osuđenih za špijunažu u korist [[SSSR]], Meeropol je usvojio njihove sinove [[Robert Meeropol|Roberta]] i [[Michael Meeropol|Michaela]]. == Vanjske veze == * {{IMDb ime|0019977|Lewis Allan}} * [http://www.pbs.org/independentlens/strangefruit/ PBS] * [https://web.archive.org/web/20040423102858/http://www.newsreel.org/films/strangefruit.htm News Reel] {{Authority control}} {{Lifetime|1903|1986|Meeropol, Abel}} [[Kategorija:Američki pjesnici]] [[Kategorija:Američki tekstopisci]] [[Kategorija:Komunisti]] [[Kategorija:Američki Jevreji]] [[Kategorija:Ruski Jevreji]] iszzn7seqofiqluml2n8yclio6egdra 10 160870 42714264 4743887 2026-10-27T15:01:16Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/su1m1]] na [[Šablon:Hem/su1m1]] 4743887 wikitext text/x-wiki <includeonly>^{{{#ifeq:{{#expr:{{{1}}}0}}|0||{{#expr:{{{1}}}0}}}}−} </includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/su0m1}} *{{lt|chem/su1m1}} *{{lt|chem/su-1m2}} *{{lt|chem/su0m2}} *{{lt|chem/su1m2}} [[Kategorija:Hemijski šabloni]]</noinclude> o2zyuyd00rh9ungc8ffwelsml2tfhly 10 160872 42714242 4743879 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/dispA00]] na [[Šablon:Hem/dispA00]] 4743879 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/su{{chem/sign|{{{2}}}}}m2|{{{1}}}|{{{2}}}}}</includeonly><noinclude> == Vidi isto == *{{lt|chem/disp0A0}} *{{lt|chem/dispA0A}} *{{lt|chem/disp00A}} [[Kategorija:Hemijski šabloni|{{PAGENAME}}]]</noinclude> s6f1i7k8dcv6crp7y2uljpcehz6y77v 10 160873 42714260 4743884 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/su-1m2]] na [[Šablon:Hem/su-1m2]] 4743884 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{su2|p={{#ifeq:{{#expr:{{{2}}}0}}|0||{{#expr:{{{2}}}0}}}}−|b={{{1}}}}}</sup></includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/su-1m1}} *{{lt|chem/su0m1}} *{{lt|chem/su1m1}} *{{lt|chem/su0m2}} *{{lt|chem/su1m2}} [[Kategorija:Hemijski šabloni]]</noinclude> 4f0s9t3sz5jbgpohe7mulrz0ecyifzw 10 160876 42714236 4743876 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/disp00A]] na [[Šablon:Hem/disp00A]] 4743876 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- empty template --> == See also == *{{lt|chem/disp0A0}} *{{lt|chem/dispA0A}} *{{lt|chem/dispA00}} [[Kategorija:Hemijski šabloni]]</noinclude> sqwdwzgnn4c41toh6bau48hcvvh2yss 10 160877 42714258 4743883 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/su-1m1]] na [[Šablon:Hem/su-1m1]] 4743883 wikitext text/x-wiki <includeonly>^{{{#ifeq:{{#expr:{{{1}}}0}}|0||{{#expr:{{{1}}}0}}}}−} </includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/su0m1}} *{{lt|chem/su1m1}} *{{lt|chem/su-1m2}} *{{lt|chem/su0m2}} *{{lt|chem/su1m2}} [[Kategorija:Hemijski šabloni]]</noinclude> o2zyuyd00rh9ungc8ffwelsml2tfhly 10 160878 42714240 4743878 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/disp0AA]] na [[Šablon:Hem/disp0AA]] 4743878 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{{1}}}</includeonly><noinclude> == Vidi još == *{{lt|chem/dispA0A}} *{{lt|chem/dispA00}} *{{lt|chem/disp00A}} [[Kategorija:Hemijski šabloni|Hemijski šabloni]]</noinclude> dgi2yk4vfqab3s6hovj0sblz4mt3ov4 0 179214 42714286 42606094 2026-10-27T17:30:58Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714286 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Živojin Pavlović.jpg|mini|Živojin Pavlović, slika iz novinarske legitimacije.]] '''Živojin Žika Pavlović''' zvani ''Ždrebe'' ([[13. januar]] [[1898]] – [[28. novembar]] [[1941]]) je bio istaknuti jugoslovenski [[komunista]] i [[novinar]] koji je pisao o [[velika čistka|staljinističkim čistkama]] u Sovjetskom Savezu. Bio je član CK KPJ<ref name="Pavluško">Žan-Žak Mari i Pavluško Imširović – Predgovor srpskohrvatskom izdanju knjige „Trockizam i trockisti“. Polinom, Beograd 2011.</ref> i blizak saradnik Generalnog sekretara [[KPJ]] [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]], streljanog u Moskvi tokom [[Velika čistka|Staljinove čistke]]. Radio je u svojstvu sekretara partije za celu emigraciju; urednika i izdavača lista „Protiv Glavnjače“ i sekretara Patronata [[Crvena pomoć|Crvene pomoći]] u Parizu; izdavača i administratora partijskog organa „Proleter“, Radničke biblioteke i vlasnik i administrator partijske knjižare.<ref name="Pavlović">[http://www.rastko.rs/rastko-ru/delo/12909 Živojin Pavlović, Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora]</ref> Objavio je oko trista članaka u brojnim (pro)komunistickim i sindikalnim listovima u zemlji i inostranstvu. Jedan je od prvih kritičara totalitarnog staljinističkog sistema, u tadašnjoj Evropi i svetu uopšte.<ref name="Uskoković"/> Njegovo najvažnije delo je "''[[Bilans sovjetskog termidora]]: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora''".<ref name="Uskoković"/> Streljali su ga komunisti tokom [[Užička republika|Užičke republike]] [[1941]]. godine. Jedini sačuvani primerak Pavlovićeve knjige pronađen je tek 60 godina kasnije.<ref name="audioifotoarhiv.com"/> == Biografija == Živojin Pavlović je rođen [[13. januar]]a [[1898]]. godine u zlatiborskom selu [[Mušvete]], [[opština Čajetina]]. Do [[1920]]. godine živi u Užicu, gde je završio gimnaziju. Bio je dobrovoljac u Prvom svetskom ratu.<ref name="Uskoković"/> === Partijski rad u zemlji === {{main|Komunistička partija Jugoslavije}} Pavlović je bio član [[SKOJ]]-a i [[KPJ]] od osnivanja [[1919]]. godine.<ref name="automatski generisano2">{{Cite web |url=http://www.geopolitika.rs/index.php/sr/istorija/81-razresena-enigma-zvana-tito |title=Разрешена Енигма Звана Тито<!-- Botovski generisani naziv --> |access-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020173130/http://www.geopolitika.rs/index.php/sr/istorija/81-razresena-enigma-zvana-tito |archive-date=2016-10-20 |url-status=dead}}</ref> [[1920]]. godine upisuje studije prava u [[Beograd]]u. Od [[1923]]. godine je na partijskom radu u Makedoniji, poslat od tadašnjeg vođe KPJ [[Sima Marković|Sime Markovića]]. Pavlović je bio okružni sekretar za Makedoniju, da bi početkom [[1925]]. godine otišao u [[SSSR]]. Vraća se naredne godine i postaje dopisnik "Pravde" iz Makedonije.<ref name="automatski generisano2" /> === Emigracija u Parizu === {{main|Komunistička partija Jugoslavije}} [[Datoteka:Proleter.jpg|minijatura|[[Proleter (novine)|Proleter]], ilegalno glasilo KPJ, čiji je izdavač i urednik bio Žika Pavlović.]] Pavlović je [[1929]]. godine emigrirao u Francusku, gde ostaje punih deset godina. Završio je Pravni fakultet u [[Pariz]]u, gde je upoznao veliki broj intelektualaca toga vremena.<ref name="Uskoković">[http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/2001/274-275/274-275_24.htm Povodom objavljivanja knjige o Zivojinu Pavlovicu]</ref> U Parizu, gde se nalazilo sedište KPJ, piše i uređuje partijske i sindikalne novine, pokreće i izdaje političke listove. Bio je izdavač i urednik „Proletera“, glavnog organa [[KPJ]], časopisa Klasna borba, kasnije „[[Borba (novine)|Borbe]]“ i lista „Protiv Glavnjače“. U Parizu je vodio partijsku knjižaru "Horizonti", gde su se okupljali komunisti starog kontinenta. Primljen je u članstvo [[KP Francuske]].<ref name="Uskoković"/> Postaje sekretar KPJ za celu emigraciju. Prikupljao je "[[Crvena pomoć|crvenu pomoć]]", okupljao emigraciju, pomagao odlazak jugoslovenskih boraca u Španiju.<ref name="Uskoković"/> Bio je blizak saradnik generalnog sekretara KPJ [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]] i član njegovog rukovodstva. Nakon hapšenja i streljanja Gorkića [[KPJ tokom Velike čistke|tokom Velike čistke]] u Moskvi [[1937]]. godine, i Brozovog preuzimanja partije, Živojin Pavlović pada u nemilost. [[2. maj]]a [[1939]]. godine Tito piše delegatu KPJ pri Kominterni [[Prežihov Voranc|Prežihovu Vorancu]] da su [[Karlo Hudomalj]] i Živojin Pavlović na njegov predlog isključeni iz partije.<ref name="automatski generisano2" /> Isključenje pod raznim optužbama je neretko povlačilo i fizičku likvidaciju.<ref name="Pavluško"/> === Povratak u Beograd === [[1940]]. se vratio u Beograd i zaposlio u ondašnjem Centralnom presbirou (pandan Ministarstva informisanja).<ref name="Uskoković"/> Nakon likvidacije Milana Gorkića, čiji je blizak saradnik bio, novoimenovani sekretar KPJ ([[Josip Broz Tito]]) izjavio mu je da „Partija“ u njega nema poverenja.<ref name="Pavlović"/> On je sve više izolovan, i otkazani su mu poslovi koje je do tada radio.<ref name="Pavlović"/> === Kritika Staljinovih čistki === {{main|Velika čistka|KPJ tokom Velike čistke}} [[Datoteka:Bilans sovjetskog termidora.jpg|mini|''Bilans sovjetskog termidora'', korice prvog (piščevog) izdanja iz 1940.]] Pavlović je krajem 1940. godine u [[Beograd]]u samostalno objavio knjigu "''[[Bilans sovjetskog termidora]]: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora''", u izdanju autora. Knjiga govori o [[Staljin]]ovim [[velika čistka|čistkama]] krajem 1930-ih godina u [[SSSR]]-u, u kojima su nestali mnogi njegovi prijatelji, kao što je generalni sekretar KPJ [[Milan Gorkić]]. {{izdvojeni citat|Mi smo se rugali zemljama koje su spaljivale marksističku, jevrejsku i demokratsku literaturu, dok danas nema ni u jednoj ruskoj biblioteci dela Trockog, Buharina, Zinovjeva, Bezimenskog, Pasternaka, Koljcova i drugih, koja su svakako spaljena. Cilj je ove brošure da prikaže pravo stanje u Sovjetskoj Uniji, da prikaže i razgoliti ovaj režim krvi i niskih kleveta koje je zaveo Staljin u zemlji sa njegovom policijom. Budući da su masovna streljanja zauzela takve razmere, da se više ne može ćutati, potrebno je dići glas protesta i učiniti sve da se još preostale žrtve staljinskog termidora spasu iz Sovjetske Unije.|Živojin Pavlović, Bilans sovjetskog termidora (1940)}} Kovanica „sovjetski termidor“ ukazuje na terminološku povezanost sa [[Francuska revolucija|Francuskom revolucijom]], i [[Kontrarevolucija|kontrarevolucionarni]] preokret koji se odigrao pod Staljinom.<ref name="Intervju"/> Knjiga je „odmah zabranjena i još u štampariji zaplenjena“. Zahvaljujući ugovoru o saradnji između Staljinove vlade i vlade kraljevine Jugoslavije i svežeg diplomatskog priznavanja SSSR od strane Kraljevine Jugoslavije, aparat KPJ je uspeo da od vlade Cvetković-Maček izdejstvuje zabranu te Pavlovićeve knjige i najveći deo njenog tiraža zaplenila je policija već u štampariji, a potom i uništila.<ref name="Pavluško"/> Pavlović je uspeo „izvući desetak primeraka“, a jedan od njih poklonio je svom kumu Ljubiši Đeniću, bibliotekaru u Čajetini.<ref name="audioifotoarhiv.com">[http://www.audioifotoarhiv.com/gosti%20sajta/SlobodanGavrilovic.html Slobodan Gavrilović, Bilans sovjetskog termidora]</ref> U "Komunistu", organu KPJ, knjiga je dočekana na nož nepotpisanog kritičara kao "''zbirka provokacija i kleveta protiv naše Partije, [[Kominterna|KI]] i [[SKP(b)]], Sovjetske vlade i druga [[Staljin]]a''". Godinama kasnije je [[Milovan Đilas]] priznao da je upravo on napisao citiranu kritiku.<ref name="Uskoković"/> === Mučenje i streljanje u Užicu === {{main|Užička republika}} {{izdvojeni citat|Za vreme Uzičke republike 1941. godine bio sam, i to veoma dugo, u Užicu. Neposredno sam sarađivao sa Slobodanom Penezićem Krcunom. Bio sam zamenik komandira straže koja je čuvala zatvor i obezbeđivala Vrhovni štab. [...] Iz tog perioda sećam se kako je uhvacen Žika Ždrebe. Ako je to taj Živojin Pavlović, onda je sve to ovako izgledalo. Dođe jedno veče Krcun i naredi: »Pripremi dobru grupu za veceras. Imamo veliki posao da obavimo. Lovićemo krupnu zverku«. Pošli smo nekim većim vozilom, oko desetak ljudi. Krcun nam je rekao: »Moramo ga uhvatiti živog, zapamtite živog. Nipošto ne pucati. U krajnjoj nuždi u noge«. [...] Sigurno smo ga uhvatili u Kremnima. Opkolili smo jednu štalu sa svih strana, kod Celikovića kuća. Krcun je ranije dobio detaljna obavestenja gde se krije ta zverka, pa ga je to veče lično pozvao na predaju: »Žiko, Ždrebe, predaj se! Ne pokusavaj da pucaš niti da bežiš. Opkoljen si!« Da bi se uverio da je opkoljen, povičemo i mi sa svih strana: »Opkoljen si! Silazi mirno i predaj se, inače ćemo štalu da zapalimo!« On se javi: »Nemojte paliti, silazim«. Tu ga svezasmo i oterasmo u Užice.<ref name="Micić">[http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/2001/273/273_23.html Beleške jednog dželata]</ref>|Svedočenje Vidana Micića, prvoborca iz Požege, kapetana prve klase u penziji, koji je streljao Živojina Pavlovića}} Pavlovića su tokom [[Užička republika|Užičke republike]] u jesen 1941. godine uhvatili, zatočili i najtežim mukama mučili [[partizani]]. Njegovo hvatanje i potonju likvidaciju je organizovao [[Slobodan Penezić Krcun]].<ref>[http://www.danas.rs/danasrs/kolumnisti/cetrnaesti_kilometar.1083.html?news_id=229352 Četrnaesti kilometar]</ref> {{izdvojeni citat|Dok je bio u zatvoru saslušavali su ga: [[Slobodan Penezić Krcun]], [[Vladimir Dedijer]] i [[Pera Stambolić]] najčešće, povremeno [[Rodoljub Čolaković|Čolaković]] i [[Aleksandar Ranković|Ranković]]. Ponekad je bilo i više njih odjednom. Ja sam ga najčešće sa Krcunom dovodio u podrum gde smo ga saslušavali, a kada je bilo mračno držao sam karbitnu lampu. [...] Bogami, biju svi dobro, ali ne pomaže. A on je radio u Parizu za Partiju, pa je tamo izdao neke drugove. Dedijer je pričao kako je on lukavo radio. Nije dozvoljavao da uhapse drugove kod njega, već kad odu, on javi policiji. Tako da je stradalo dosta drugova zbog njega. Mnoga zla je ucinio.<ref name="Micić"/>|Svedočenje Vidana Micića, prvoborca iz Požege, kapetana prve klase u penziji, koji je streljao Živojina Pavlovića}} Živojin Pavlović je mučen u zatvoru "jednu sedmicu sigurno, a mozda i više".<ref name="Micić"/> Streljan je nakon bezuspešnih pokušaja da mu najsurovijom torturom iznude lažno priznanje da je uvek bio „fašistički i policijski agent“ infiltriran u vrh KPJ.<ref name="Pavluško"/> {{izdvojeni citat|Dedijer ga muški, što se kaže, tuče. Prebija na mrtvo ime, ali on ništa. [...] Traži da prizna kako je radio za policiju i za koga sada radi. Ne vredi. On ništa ne priznaje. Onda će Stambolić: »Valjda smo i mi nesto naučili od [[Svetozar Vujković|Vujkovića]]«. I tada poče da ga šiba volujskom žilom po tabanima. Prvo su bili veliki plikovi, a kasnije je i koža pukla. Tako da smo ga vodili ili nosili natrag do sobe, sve uz stepenice. Kad se i on zamori, onda priđe Krcun. I on tuče što bolje može. Ja stojim kraj vrata, naslonio se na stranu i mislim: »Pa ljudi, pobogu, šta to radite? Da bilo šta zna priznao bi posle takvih batina. Priznao bi da je majku za sisu ujeo«. Ali, tu sam i shvatio kako veliki špijuni ne priznaju lako. [...] I mene su posle zvali da ga tučem, pošto se oni dobro zamore.<ref name="Micić"/>|Svedočenje Vidana Micića, prvoborca iz Požege, kapetana prve klase u penziji, koji je streljao Živojina Pavlovića}} Nakon višednevne torture Pavlović je pokušao samoubistvo tako što je sebi prerezao vene komadom stakla, rekavši: »''Nemate više potrebe da me vodite na saslušanje''«.<ref name="Micić"/> No, Krcun mu je pritrčao, zaustavio krvarenje i ljutito rekao: »''Nećeš umreti, kurvo, dok ne priznaš!''« <ref name="Micić"/> Ni nakon daljeg mučenja Pavlović nije ništa priznao. Odveden je na streljanje u Krčagovu, iznad vojničkog kruga, zajedno sa još "četiri-pet kamiona" punih osuđenika na smrt (lopova, četnika i drugih).<ref name="Micić"/> Osuđenici su u kamionima sedeli jedan drugom u krilu, kako ne bi mogli da pobegnu.<ref name="Micić"/> Prema sećanju čuvara, Pavlović je izmučen pokušao da pobegne: {{izdvojeni citat|U trenucima kada gleda smrti u oči, čovek dobije čudnu snagu. Čovek ni sam toga nije svestan šta može da učini. Pa iako je bio isprebijan, pred neposrednu smrt on je, takođe, dobio čudnu snagu i pokušao je da beži.<ref name="Micić"/>|Svedočenje Vidana Micića, prvoborca iz Požege, kapetana prve klase u penziji, koji je streljao Živojina Pavlovića}} Odbegao je bio oko 30 metara kada ga je stražar iz puške pogodio u kičmu, nakon čega je još bio živ. Zavapio je: »''Ubijte me''«, ali su ga namerno "poslednjeg ubili i bacili u raku".<ref name="Micić"/> Veruje se da je streljan po [[Tito]]vom naređenju.<ref name="Pavluško"/> Ubijen je u noći između 28. i 29. novembra 1941. nekoliko sati pre nego što će partizansko vođstvo, pred najezdom Nemaca pobeći iz Užica.<ref name="automatski generisano1">[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:276063-%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0 Ruka dželata]</ref> == Dela == Objavio je preko tri stotine članaka u štampi po [[Pariz]]u, [[Brisel]]u, Kanadi, Jugoslaviji. To su uglavnom tekstovi o [[antifašizam|antifašizmu]] i antifašističkom pokretu uopšte, zatim analize o razvoju događaja u Poljskoj, Češkoj, Španiji, o događajima u agrokulturi, ekonomskim temama.<ref name="Intervju">[http://www.rastko.rs/rastko-ru/delo/12910 Добрица Гајић разговара са Слободаном Гавриловићем]</ref> Njegovo najvažnije delo "''Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora''" je sve do 2000-ih bilo nepoznato. Tek 60 godina od njegovog pogubljenja jedini sačuvani primerak Pavlovićeve knjige pronašao je, istražio i objavio sociolog Slobodan Gavrilović.<ref name="audioifotoarhiv.com"/> Slobodan Gavrilović je objavio reprint izdanje ove knjige 1989. godine u izdanju užičkog časopisa "Međaj", kasnije su to učinili i drugi izdavači poput sledećih: Izdavački centar Kadinjača iz Užica, Zavod za izdavanje udžbenika i drugi.<ref name="automatski generisano1" /> == Reference == {{reflist|2}} == Povezano == * [[KPJ tokom Velike čistke]] == Vanjske veze == * [http://www.rastko.rs/rastko-ru/delo/12909 Živojin Pavlović, Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora] * [http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/2001/274-275/274-275_24.htm Povodom objavljivanja knjiga o Zivojinu Pavlovicu] * [http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/2001/273/273_23.html Svedočenje Vidana Micića, partizana koji je streljao Živojina Pavlovića] * [http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/aktuelno.69.html:318891-Rehabilitacija-Cast-vracena-i-srpskom-Solzenjicinu "Rehabilitacija: Čast vraćena i srpskom Solženjicinu"] {{Lifetime|1898|1941|Pavlović (novinar), Živojin}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Biografije, Zlatibor]] [[Kategorija:Srpski novinari]] [[Kategorija:Ubijeni novinari]] [[Kategorija:Srpski komunisti]] [[Kategorija:Jugoslavenski komunisti]] [[Kategorija:Užička Republika]] [[Kategorija:Ličnosti radničkog pokreta Jugoslavije]] [[Kategorija:Žrtve Velike čistke iz Jugoslavije]] nznlcrddt1m7si0155mk0eqvc6qluja 0 207141 42714295 42374541 2026-10-27T18:27:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714295 wikitext text/x-wiki {{year dab|1598}} {{Godina nav|1598}} {{Godina u drugim kalendarima|1598}} Godina '''1598''' ('''[[rimski brojevi|MDXCVIII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] odn. [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] po 10 dana zaostajućem [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. == Događaji == * [[17. 1.]] (7. 1. po j.k.) - Umro poslednji [[Rjurikoviči|rjurikovski]] vladar Rusije [[Fjodor I., car Rusije|Fjodor I.]]; ovo se smatra početkom 20-godišnjeg [[Vreme nevolja|Vremena nevolja]]. * [[13. 2.]] - Senjski uskoci se iskrcali u [[šibenik|šibenskom]] kotaru, zatim u turskoj oblasti oteli 8.000 komada stoke - progoni ih providur [[Giovanni Bembo]]<ref name="k33">Klaić, 433</ref>. * [[27. 2.]] (17. 2. po j.k.) - [[Zemski sobor]] za cara izabrao [[Boris Godunov|Borisa Godunova]], šuraka Fjodora I (do [[1605]], krunisan u septembru). * 27. 2. - Uskoci na povratku iz Dalmacije poubijali Arbanase u [[Krk (grad)|Krku]] i oslobodili drugove sa galija; zatim kod [[Omišalj|Omišlja]] opljačkali još nekoliko brodova<ref name="k33"/>. * [[ožujak]] - Bembo bombardirao [[Novi Vinodolski]], zatim prijeti [[Senj]]u (blokirano i austrijsko i hrvatsko primorje)<ref name="k33"/>. * [[29. 3.]] - [[Dugi rat (1593-1606)|Dugi rat]]: [[Adolf von Schwarzenberg]] povratio '''[[Győr]]''' posle četiri godine turske vlasti. * [[13. 4.]] - [[Nanteski edikt]] [[Anri IV|Anrija IV]] daje [[hugenoti]]ma jednaka prava kao i [[katolici]]ma u Francuskoj. Mnogi smatraju da su time završeni [[Francuski religiozni ratovi]] (edikt povučen [[1685]]). * [[10. 4.]] - Erdeljski knez [[Žigmund Batori]] prvi put daje ostakvu, u korist cara i kralja [[Rudolf II|Rudolfa]] (u zamjenu dobija "[[Šleska|šleske]] vojvodine Opolje i Ratibor"<ref name="k43">Klaić, 443</ref>). * [[travanj]] - Oko 500 "Vlaha" prešlo na habsburšku stranu u Slavoniji, kapetan Laibacher moli za njih [[Veliki Poganac|Poganac]] kod [[Koprivnica|Koprivnice]]<ref name="k26">Klaić, 426</ref><ref>[http://www.manastir-lepavina.htnet.hr/poganac-istorija.html Veliki Poganac, povodom 400. godišnjice naseljavanja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524045829/http://www.manastir-lepavina.htnet.hr/poganac-istorija.html |date=2009-05-24 }}, manastir-lepavina.htnet.hr</ref>. * [[30. 4.]] - [[Juan de Oñate]] polaže pravo u ime Španije na prostor [[Novi Meksiko|Novog Meksika]]. * [[2. 5.]] - [[Franko-španski rat (1595-1598)]] okončan Mirom iz Vervinsa: španski kralj [[Filip II., španjolski kralj|Filip II.]] priznaje [[Anri IV|Anrija IV]] za kralja Francuske. * [[9. 6.]] - [[Mihaj Hrabri]] se zakleo na vernost kralju Rudolfu<ref name="k43"/>. * avgust? - [[Rusko osvajanje Sibira]]: blizu reke Ob poražen [[Kučum]]a, čime je dokrajčen [[Sibirski Kanat]]. * [[26. 8.]] - Sabor u Krapini: ban [[Ivan II. Drašković]] privolio dostojanstvenike da povuku ostavke koje su dali jer je nadvojvoda [[Maksimilijan III. (Prednja Austrija)|Maksimilijan]] tražio mimo zakona od njih da plate ratni porez<ref>Klaić, 423</ref>. * [[10. 9.]] - Vlaški vojvoda [[Mihaj Hrabri]] opseda Nikopolj; u ovo vreme je zauzeo [[Vidin]]. ** Bugari dižu [[Prvi trnovski ustanak]], među organizatorima su i dubrovački trgovci (Pavle Đorđić i braća Sorkočević), Turci ga brzo guše. ** [[Kozaci]] u dogovoru sa Srbima zauzeli [[Kladovo]] na Dunavu<ref>Ранко Јаковљевић, [http://www.rastko.rs/rastko/delo/12802 Руси и Срби између Кладова и Сибира], rastko.rs</ref>. * [[13. 9.]] - [[Filip III., španjolski kralj|Filip III.]] je novi kralj Španije i Portugala (do [[1621]]). * [[17. 9.]] - Herberstein, ban Drašković i Lenković provalili u dogovoru sa Vlasima u tursku Slavoniju, kod [[Cernik]]a razbijeni Turci i grad razrušen; sa sobom poveli 500 Vlaha<ref name="k26"/>. * [[18. 9.]] - Umro japanski kancelar [[Toyotomi Hideyoshi]] - ostavlja za sobom [[Toyotomi Hideyori|malog sina]] uz [[Savet pet starešina]] u kome je najmoćniji [[Tokugawa Ieyasu]]. * [[25. 9.]] - [[Bitka kod Stångebroa]]: katolički poljsko-litvansko-švedski kralj [[Sigismund III Vasa]] poražen od svog protestantskog strica [[Karl IX|Karla]] što će dogodine dovesti do njegovog zbacivanja u Švedskoj. * [[jesen]] - [[Druga nizozemska ekspedicija prema Indoneziji]]: zalutali dio flote naišao na [[Mauricijus]] kojem su dali ime. * [[oktobar]] - Žigmund Batori se predomislio, pa prepušta presto rođaku kardinalu [[Andrija Batori|Andriji Batoriju]] (ili sljedećeg ožujka?<ref name="k43"/>), što će dovesti do rata sa Habsburzima i Vlaškom. * [[listopad]] - Habsburška vojska napala [[Budim]], uzela donji grad sa 40 topova ali odbijeni od gornjeg grada; istovremeno Saturdži-paša napada [[Veliki Varadin]], takođe neuspješno, mora se 3. 11. vratiti u Beograd s pobunjenim janičarima<ref>Klaić, 422</ref>. * [[studeni]] - Vlaški Dragula-aga prelazi u habsburšku Slavoniju, naseljava se u [[Ivanić-Grad|Ivaniću]]<ref name="k26"/>. * [[16. 12.]] - Pomorska [[bitka kod Noryanga]] je kinesko-korejska pobeda koja okončava [[Imdžinski rat]], japansku invaziju poluostrva. * [[21. 12.]] - [[Bitka kod Curalabe]] je težak poraz Španaca od [[Araukanci|Araukanaca]], koji zaustavlja kolonizaciju dela [[Čile]]a sve do [[Okupacija Araukanije|Okupacije Araukanije]] (1861-83); sledi "[[Uništenje sedam gradova]]" u južnom Čileu. * [[24. 12.]] - Poplava odnela polovinu rimskog ''[[Ponte Rotto]]'', starog Emilijevog mosta. === Tokom/tijekom godine === * Mnoga srpska sela iz oblasti [[Subotica|Subotice]], [[Baja|Baje]] i [[Sombor]]a se sklonila u okolinu [[Ostrogon]]a<ref name="puds">[[Vladimir Ćorović]], [http://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/6_5_l.html Preokret u držanju Srba], rastko.rs</ref> (zbog provale [[Krimski Tatari|Tatara]]<ref>''Historija n. J.'', 532</ref>, zatim ovde dolaze [[Bunjevci]]). * U [[Veles]]u posečen arhiepiskop Valom<ref name="puds"/>. * Objavljena ''Astronomiae instauratae mechanica'' [[Tycho Brahe]]a. * Izvedena "[[Dafne (opera)|Dafne]]" [[Jacopo Peri|Jacopa Perija]], koja se smatra prvom [[opera|operom]]. * Persijski šah [[Abas Veliki]] premestio prestonicu iz [[Kazvin]]a u [[Isfahan]]. == Rođenja == {{main|:Kategorija:Rođeni 1598.}} * [[13. 1.]] - [[François Mansart]], arhitekta († [[1666]]) * [[17. travnja]] - [[Giovanni Battista Riccioli]], talijanski astronom * [[6. srpnja]] - [[Kirsten Munk]], druga supruga Kristijana IV. od Danske * [[7. studeni]] - [[Francisco de Zurbarán]], španjolski slikar († [[1664]]) * [[7. prosinca]] - [[Gian Lorenzo Bernini]], talijanski kipar, graditelj i slikar († [[1680]].) == Smrti == {{main|:Kategorija:Umrli 1598.}} * [[17. siječnja]] - [[Fjodor I., car Rusije]] (* [[1557]]) * [[10. travnja]] - [[Anna Guarini]], talijanska pjevačica * [[28. lipnja]] - [[Abraham Ortelius]], geograf i kartograf (* [[1527]]) * [[13. rujna]] - [[Filip II., kralj Španjolske]] (* [[1527]].) * [[18. 9.]] - [[Toyotomi Hideyoshi]], kancelar Japana (* [[1536]]) * [[Ahmed Sudi Bosnevi]], prevodilac iz Bosne * Vahdeti iz Dobruna, pjesnik, sufija * [[Ambrozije Kapić]], barski nadbiskup == Reference == {{reference}} ;Literatura * [[Vjekoslav Klaić]], [http://archive.org/stream/povjesthrvataodn05klaiuoft/povjesthrvataodn05klaiuoft_djvu.txt Svezak treći: dio prvi.].... Prva knjiga: Doba kraljeva Ferdinanda I., Maksimilijana i Rudolfa (1527-1608) (archive.org) * ''Historija naroda Jugoslavije II'', Školska knjiga Zagreb, 1959 == Vanjske veze == {{WProjekti |commonscat = 1598 |commonscathr = 1598. }} [[Kategorija:1598.]] 37ynz17eugineupf4w52zuq7lkh5cxw 0 217982 42714358 42396481 2026-10-28T11:52:19Z CommonsDelinker 806 Zamjenjujem datoteku Deinotherium_Skelton.jpg datotekom [[:File:NMNS_Tokyo_-_Deinotherium_skeleton.jpg|NMNS_Tokyo_-_Deinotherium_skeleton.jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Cri 42714358 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Deinotherium''}} {{Taksokvir | boja = pink | naziv = ''Deinotherium'' | status = izumrli | raspon_fosila = Srednji miocen-rani pleistocen | slika = Dinotherium.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis = Ilustracija ''Deinotheriuma'', [[Heinrich Harder]] | regnum = [[životinje|Animalia]] | phylum = [[svitkovci|Chordata]] | classis = [[Sisavac|Mammalia]] | ordo = [[surlaši|Proboscidea]] | subordo = †[[Deinotheriidae|Deinotheroidea]] | familia = †[[Deinotheriidae]] | subfamilia = †'''Deinotheriinae''' | genus = †'''''Deinotherium''''' | genus_autorstvo = [[Johann Jakob Kaup|Kaup]], [[1829]]. | razdioba_stupanj = Vrste | razdioba = ''D. bozasi'' ([[Camille Arambourg|Arambourg]], [[1934]].)<br /> ''D. giganteum'' ([[Johann Jakob Kaup|Kaup]], [[1829]].)<br /> ''D. indicum'' ([[Hugh Falconer|Falconer]], [[1845]].) | sinonimi = ''Dinotherium'' }} '''''Deinotherium''''' ("užasna zvijer" od grč. ''δεινός, deinos'' - "užasno" i ''θηρίον, therion'' - "zvijer") bio je veliki prethistorijski srodnik današnjih slonova koji se pojavio sredinom [[miocen]]a i izumro tokom ranog [[pleistocen]]a. Tokom tog vremena se vrlo malo promijenio. Za života je vjerovatno ličio na današnje slonove, osim što mu je surla bila kraća, a na donjoj čeljusti je imao kljove koje su se krivile prema dolje. == Taksonomija i evolucija == [[Datoteka:Deinotherium giganteum skull.JPG|thumb|left|upright|Lubanja vrste ''D. giganteum'', Oxford University Museum of Natural History]] [[Datoteka:NMNS Tokyo - Deinotherium skeleton.jpg|thumb|left|240px|Skelet]] ''Deinotherium'' je tipični rod porodice [[Deinotheriidae]] i razvio se od manjeg, ranomiocenskog roda ''[[Prodeinotherium]]''. Ti surlaši predstavljaju sasvim različitu liniju evolucijskog porijekla od drugih slonova, koja se vjerovatno odvojila vrlo rano u historiji evolucije cijele te grupe. Velika grupa u koju spadaju slonovi prije je uključivala i još nekoliko srodnih grupa: osim Deinotheriidae, postojali su i pripadnici [[Gomphoteriidae]] (od kojih su imali donje prednje zube slične lopatama) i [[mastodon]]i. Do danas su preživjeli samo slonovi. Priznate se tri vrste roda ''Deinotherium'', i sve tri su vrlo velike. ''Deinotherium giganteum'' je tipična vrsta i opisan je iznad. On je pretežno kasnomiocenska vrsta i jedina je poznata vrsta koja je nastanjivala prostor oko [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]]. Posljednja populacija je nastanjivala Rumuniju tokom srednjeg pliocena (prije 2 do 4 miliona godina). U općini [[Eppelsheim]] ([[Nemačka|Njemačka]]) je [[1836]]. godine pronađena cijela lubanja dužine od 1,2 m i širine 0,9 m, što ukazuje na to da je ta životinja prelazila veličinu današnjih slonova. ''Deinotherium indicum'' je bio azijska vrsta koja je nastanjivala prostore [[Indija|Indije]] i [[Pakistan]]a. Izdvaja se po krupnijim zubima i izraštaje od 4. predkutnjaka do 3. kutnjaka. ''D. indicum'' se pojavio sredinom miocena i bio je najčešći tokom kasnog miocena. Izumro je prije oko 7 miliona godina (kasni miocen). ''Deinotherium bozasi'' je bio afrička vrsta. Karakterističan je po užoj nosnoj dolini i manjim ali više pozicioniranim nosnicama, višom i užom lubanjom i kraćom čeljusnom simfizom nego kod druge dvije vrste. ''D. bozasi'' se pojavio na početku kasnog miocena i nastavio živjeti nakon što su druge dvije vrste izumrle. Najmlađi fosili potiču iz formacije Kanjera u [[kenija|Keniji]], starosti od oko milion godina (rani [[pleistocen]]). == Opis == Dentalna formula vrste ''D. giganteus'' je 0-0-2-3/1-0-2-3 sa vertikalnom zamjenom obraznih zuba. Imao je dvije skupine bilofodontnih i trilofodontnih zuba. Kutnjaci i zadnji predkutnjaci bili su slični kao kod [[tapiri|tapira]], rubi za rezanje vertikalno postavljeni - te osobine pokazuju da su se pripadnici Deinotheriidae vrlo rano odvojili od ostalih slonova; ostali predkutnjaci služili su za drobljenje. Lubanja je bila kratka, niska i ravna na vrhu (za razliku od razvijenijih surlaša koji su imali više i kupolastije čelo; to ukazuje na to da su pripadnici Deinotheriidae bili manje inteligentni od ostalih surlaša), sa vrlo velikim i izdignutim ''Condylus occipitalis''. Nosni otvor je ograničen i velik, što ukazuje na to da im je surla bila velika. ''Rostrum'' je bio dug, a udubljenja na njemu široka. Čeljusna simfiza (u donjoj čeljusti) vrlo je duga i zakrivljena prema dolje što je, zajedno s kljovama zakrivljenim prema nazad, osobina karakteristična za grupu Deinotheriidae; nisu imali gornje kljove. == Paleoekologija == Mnogo se raspravlja o načinu na koji ''Deinotherium'' koristi svoje neobične kljove. Moguće je da ih je koristio za iskopavanje podzemnih dijelova biljaka kao što su korijen i krtola, za povlačenje grana prema dolje kako bi ih slomio i došao do lišća, ili za guljenje meke kore sa drveta. Fosili ''Deinotheriuma'' otkriveni su na nekoliko nalazišta u Africi gdje su pronađeni i ostaci čovjekovih prethistorijskih srodnika. == Rasprostranjenost == ''Deinotherium'' je nastanjivao dijelove Azije, Afrike i Evrope. [[Adrienne Mayor]] je u djelu ''The First Fossil Hunters: Paleontology In Greek and Roman Times'' predložio ideju da su njegovi ostaci koje su ljudi nalazili u Grčkoj podstakli nastanak mitova o divovima. Jedan zub pronađen u plitkim miocenskim slojevima tla na [[Krit|Kreti]]<ref>Athanassiou, A. 2004. On a Deinotherium (Proboscidea) finding in the Neogene of Crete. Carnets de Géologie/Notebooks on Geology.</ref> ukazuje na to da je Kreta bila bliža ili čak i povezana sa glavnim kopnom tokom [[mesin]]ske krize saliniteta (perioda drastičnog isušivanja Sredozemnog mora). == Reference == {{reflist}} * [[Robert L. Carroll|Carroll, R.L.]] (1988), ''Vertebrate Paleontology and Evolution'', WH Freeman & Co. * [[Edwin Harris Colbert|Colbert, E. H.]] (1969), ''Evolution of the Vertebrates'', John Wiley & Sons Inc (2nd ed.) * Harris, J.M. (1976) Evolution of feeding mechanisms in the family Deinotheriidae (Mammalia: Proboscidea). ''Zool. J. Linn. Soc.'' 56: 331-362 * [http://paleopolis.rediris.es/cg/CG2004_L05/ Athanassios Athanassiou, ''On a Deinotherium (Proboscidea) finding in the Neogene of Crete''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721084844/http://paleopolis.rediris.es/cg/CG2004_L05/ |date=2012-07-21 }}: abstract * {{Cite EB1911|wstitle=Dinotherium}} == Vanjske veze == {{commonscat|Deinotherium}} {{Wikispecies}} * [http://www.abc.net.au/beasts/factfiles/factfiles/deinotherium.htm Činjenice o Deinotheriumu - ABC] [[Kategorija:Izumrli sisari]] [[Kategorija:Surlaši]] 1706tajvjlw1ow3u6dt5b8sbdgrjhpk 0 223648 42714293 42681643 2026-10-27T18:10:44Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714293 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima|1244}} Godina '''1244''' ('''[[Rimske brojke|MCCXLIV]]''') bila je [[prijestupna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. == Događaji == === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth, brat kralja [[Gwynedd]]a [[Dafydd ap Llywelyn|Dafydda]], poginuo je u pokušaju bekstva iz londonskog Towera (njegova četvorica sinova će vladati u Velsu). Dafydd će nakon ovoga sklopiti savez sa velškim kneževima i napadati engleske posede u Velsu. [[Datoteka:Montségur 12-2013 3.jpg|160px|mini|lijevo|Montségur, sa zamkom iz 17. st.]] * [[16. 3.]] - [[Katarski križarski rat]]: francuske kraljevske trupe i križari osvajaju nakon desetomjesečne opsade zamak [[Montségur]], uporište katara na jugu današnje Francuske. Oko 220 ih je spaljeno jer se nisu željeli odreći vjere. * [[26. 3.]] - Ugovor iz Almizre o razgraničenju [[Rekonkvista|rekonkviste]] između [[Jaime I od Aragona|Jaimea I od Aragona]] i [[Fernando III od Kastilje|Fernanda III od Kastilje]]: postavljena je južna granica [[Kraljevina Valencia|Kraljevine Valencie]] i aragonskog širenja. * [[30. 3.]] - Grad [[Pag]] dobio povelju slobodnog kraljevskog grada. === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * proljeće-ljeto? - Obnovljen sukob između [[Split]]a i [[Trogir]]a. Split je pod pritiskom trogirskih saveznika Šubića, [[Nelipić]]a (Nelipac I je prvi spomenuti član obitelji), županâ Danila, Kristofora i Krajnika, pa bira za kneza bosanskog bana [[Matej Ninoslav|Mateja Ninoslava]]. ** Splićani i vojska bosanskog bana će pustošiti okolinu Trogira.<ref name="Klaic235">Klaić, 235</ref> ** Uz Split su i drugi protivnici kralja [[Béla IV, kralj Ugarske|Bele]]: humski knez Andrija, Poljičani sa Kačićima, župani Brativoj i Vukša...<ref name="Klaic235" /> ** Kralj šalje na Split hrvatskog hercega i bana [[Dionizije od Turja|Dionizija]] a sam će ići na Bosnu.<ref name="Klaic235" /> * [[7. 6.]] - [[Gvelfi i Gibelini]]: papa [[Inocent IV]] bježi iz Rima - u srpnju stiže u rodnu Đenovu, u listopadu bježi u Francusku. * [[15. 6.]] - Kralj Bela je u taboru u [[Glaž]]u, na međi [[Usora i Soli|Usore]]; hercegu i banu Dioniziju daje povelju kojom mu daje Vrbovec, Hrast i Cerovo brdo u Križevačkoj županiji.<ref name="Klaic236">Klaić, 236</ref> * jun - Hvarezmijci, ostaci vojske [[Horezmijska Monarhija|horezmijskog]] vladara Dželaledina Mingburnua, i kurdske Kajmarije, saveznici egipatskog [[Ajubidi|ajubidskog]] sultana [[As-Salih Ayyub]]a, upadaju u križarsku Palestinu, nakon što su napadali Damask. * jun? - Rekonkvista: kastiljski princ [[Alfonso X Mudri|Alfonso]] je zauzeo [[Lorca, Španija|Lorcu]]. * [[29. 6.]] - Ugarski kralj Bela je sklopio mir sa Mletačkom Republikom, priznaje gubitak [[Zadar|Zadra]].<ref>Klaić, 234</ref> === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[12. 7.]] - Bitka u splitskom predgrađu, zapaljen je i grad, Splićani navečer šalju poslanike za mir.<ref name="Klaic235" /> * [[15. 7.]] - Hvarezmijci zauzimaju [[Jeruzalem]] nakon kratke opsade, opustošena je Armenska četvrt i ostatak grada i protjerani Židovi. * [[19. 7.]] - Mir sa Splitom: mora priseći na vjernost kralju, selo [[Ostrog (Kaštel Lukšić)|Ostrog]] i otok sv. Stjepana pripadaju Trogiru.<ref>Klaić, 235-36</ref> * [[20. 7.]] - Nakon vojnog pohoda u Bosnu, do grada Glaškog<ref>[https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/3_3_l.html Srpske međusobice]. rastko.rs</ref> (Glaža) sklopljen je mirovni ugovor ugarskog kralja i bosanskog bana [[Matej Ninoslav|Mateja Ninoslava]].<ref>[https://bosnae.info/index.php/ban-matej-ninoslav-1232-1249-bosnjanin-koji-je-svim-silama-branio-samostalnost-bosne Ban Matej Ninoslav (1232 – 1249) – Bošnjanin koji je svim silama branio samostalnost Bosne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250526211704/https://bosnae.info/index.php/ban-matej-ninoslav-1232-1249-bosnjanin-koji-je-svim-silama-branio-samostalnost-bosne |date=2025-05-26 }}. bosnae.info 13 Augusta, 2016</ref> ** U povelji kralja Bele bosanskom biskupu daje mu povlastice i potvrđuje posjede u Bosni i van nje; mnoge posjede je morao dati ban Ninoslav<ref name="Klaic236"></ref> U darovnici biskupiji u Đakovu (Dyaco), pominju se [[Gorjani]] (''terra Gora''), [[Levanjska Varoš]] (Nevna), [[Cerna]], [[Tolisa]], [[Slavonski Brod|(Slavonski) Brod]]... ** prvi put se spominju bosanske župe [[Uskoplje (župa)|Uskoplje]] (crkva sv. Ivana u Dobrošinu<ref>[https://uskoplje.weebly.com/dobroscaronin.html Dobrošin - USKOPLJE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260929094338/https://uskoplje.weebly.com/dobroscaronin.html |date=2026-09-29 }}. uskoplje.weebly.com</ref>). Pominju se i župe [[Lepenica (župa)|Lepenica]].<ref>[https://www.artinfo.ba/index.php/vijesti/33668-zupa-lepenica-jedna-od-temeljnih-zupa-srednjovjekovne-bosne Župa Lepenica, jedna od temeljnih župa srednjovjekovne Bosne]. artinfo.ba 05 travanj 2021</ref> [[Lašva (župa)|Lašva]], [[Vrhbosna]]. * [[14. 8.]] - Ugovorom iz Newcastlea sprečen sukob engleske i škotske vojske i rešen granični spor; dogovoreno je venčanje engleske princeze za škotskog princa. [[Datoteka:מגדל -דוד.jpg|180px|mini|Jerusalimska citadela, Davidova kula (obnovljeni u mamelućkim i osmanskim vremenima)]] * [[23. 8.]] - Hvarezmijci su zauzeli i jeruzalemsku Davidovu kulu - nekoliko tisuća kršćana je pušteno, ali je zatim masakrirano. Križari definitivno gube Jeruzalem. * < 25. 9. - Umro je [[Solunsko carstvo|solunski]] despot, [[Nikejsko Carstvo|nikejski]] vazal, [[Jovan Komnen Duka]], nasleđuje ga brat [[Dimitrije Anđeo Duka|Dimitrije]] (do 1246); nikejski car [[Jovan III Duka Vatac]] namerava zauzeti grad. === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * 17 - 18. 10. - Bitka kod Forbije, tj. Hirbije kod Gaze: Egipatska ajubidska vojska, pojačana Hvarezmijcima, potukla je razne križare i njihove saveznike, Ajubide iz Homsa, Damaska i [[Al-Karak|Keraka]]. Križarska moć je slomljena ([[Sedmi križarski rat]] će krenuti 1248. na Egipat, ali bez uspjeha). * [[12. 11.]] - Maroko: [[Marinidi|marinidski]] vladar Muhammad ibn Abd Al-Haqq je poginuo u borbi za [[Meknes]] sa [[Almohadi]]ma, nasleđuje ga brat Abu Yahya (do 1258). * [[29. 11.]] - Papa Inocent IV je stigao u Lion, tu je siguran od cara [[Friedrich II, car Svetog Rimskog Carstva|Fridriha]]. * [[10. 12.]] - Kralj [[Louis IX od Francuske]] se teško razboleo, zavjetuje se da će otići u križarski rat. * [[27. 12.]] - Papa poziva biskupe u Lion (sljedećeg leta je održan [[Prvi lionski koncil]]). === Kroz godinu === * Prvi spomen: ** zamak [[Klenovnik]] ** [[Lobor]] (possessio Lobur) u Zagorju (kralj ga daruje varaždinskom županu Mihovilu) ** [[Ozalj]], slobodni kraljevski grad. * [[Pavlini]] su osnovali prvi samostan u Hrvatskoj, u Dubici na desnoj obali Une, traje do 1465.<ref>[http://arhinet.arhiv.hr/details.aspx?ItemId=3_10991 Pavlinski samostan Dubica]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. arhinet.arhiv.hr</ref> * Rostislav Mihajlovič, zet kralja Bele IV, vratio se u Ugarsku iz [[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Haliča/Galicije]];<ref>Klaić, 237</ref> on je zauzeo Premišl uz pomoć ugarske vojske, ali proterao ga je Danilo Romanovič. * Nikejski car Jovan Vatac (52) oženio se [[Konstanze von Staufen|Konstanzom von Staufen]] (14), kćerkom svetog rimskog cara Fridriha, koja dobija ime Ana. Dolazi do skandala jer je Jovan ušao u odnose sa Aninom guvernantom, markizom della Fricca. == Rođenja == {{Main|:Kategorija:Rođeni 1244.}} * [[Elizabeta Kumanka]], ugarska kraljica († [[1290]]) == Smrti == {{Main|:Kategorija:Umrli 1244.}} * == Reference == {{izvori}} ; Literatura * [https://archive.org/stream/povjesthrvataodn01klaiuoft/povjesthrvataodn01klaiuoft_djvu.txt Svezak prvi. Prvo doba: Vladanje knezova i kraljeva hrvatske krvi (641-1102) i Drugo doba: Vladanje kraljeva Arpadovića (1102-1301)]. [[Vjekoslav Klaić]] (archive.org) * ''Istorija srpskog naroda'', Prva knjiga, Od najstarijih vremena do Maričke bitke (1371), SKZ Beograd 1981 (I) {{commonscat|1244}} [[Kategorija:1244.| ]] kudu4wzexu5c1z78uxdyciyiwlh3qtv 0 223812 42714294 42374079 2026-10-27T18:15:09Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714294 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima|1302}} Godina '''1302''' ([[Rimski brojevi|MCCCII]]) bila je [[redovna godina koja počinje u ponedjeljak]] po [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] (1. jan/sij.). == Događaji == === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[19. 1.]] - Umro je Al-Hakim I, [[Abasidski Kalifat|abasidski]] kalif u [[Mamelučki Sultanat (Kairo)|mamelučkom]] Kairu, nasleđuje ga Al-Mustakfi I (do 1340). * početkom god. - Pregovori o miru između Dubrovnika i kralja Milutina, glavni pregovarač je duždev poslanik Jakopo Zeno (mir sklopljen u avgustu).<ref name="isnI451">''Istorija s. n. I'', 451</ref> * [[19. 2.]] - Malo prije smrti, [[Cimabue]] je dovršio lik Ivana Krstitelja na mozaiku u apsidi [[Katedrala u Pisi|Katedrale u Pisi]]. * mart - [[Mljet]] je vraćen Milutinu, utvrđena suma od 4.000 perpera za otkup dubrovačkih zarobljenika, plus iznos srpskog dohotka tokom ratnih godina.<ref name="isnI451" /> === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[8. 4.]] - Umro je sultan [[Emirat Granada|Granade]] Muhammad II, nasleđuje ga sin Muhammad III (do 1309). Granada ratuje sa Kastiljom, u dobrim odnosima je sa Aragonom. * [[10. 4.]] - Prvi sastanak francuske [[Skupština staleža|Skupštine staleža]], povodom sukoba pape i kralja [[Philippe IV od Francuske|Filipa IV]] - kralj nije prihvatio papinu poslanicu ''Ausculta Fili'', "Slušaj sine", iz prošlog decembra. * travanj - Jedan od ugarskih kraljeva, [[Vaclav III od Češke|Vaclav III]]/Ladislav, imenovao je Ivana Gisingovca za palatina.<ref name="Klaic9">Klaić, 9</ref> ** Rat između protukraljeva u Ugarskoj, [[Karlo I. Robert|Karla I. Roberta]] i [[Vaclav III od Češke|Vaclava III]]/Ladislava: Karlove pristalice su prodrle do Budima, izgleda nakratko ušle u grad. Početna Ladislavljeva prednost je preokrenuta; kada su umrli kaločki nadbiskup Ivan i pečuvski biskup Pavao, zamjenili su ih Karlovi privrženici.<ref name="Klaic9" /> * proljeće - Ban [[Pavao I. Šubić Bribirski]] ratuje s Nemanjićima u Humu i protiv bosanskog bana [[Stjepan I Kotromanić|Stjepana I Kotromanića]]. * proleće - Vizantijski suvladar [[Mihajlo IX Paleolog]] vodi pohod protiv Turaka u Maloj Aziji, stiže do Magnezije/[[Manisa|Manise]]. Veći deo vojske su alanski plaćenici koji jednako pljačkaju Turke i Grke, na kraju se moraju povući. * [[8. 5.]] - Rat Milutina i Dubrovnika: dubrovački trgovci iz [[Brskovo (Mojkovac)|Brskova]] se žale da se "u ovoj zemlji zlo čini" (Milutin je vizantijski zet a Dubrovnik je mletački vazal).<ref name="CorSrbKaoGlavDrz" /> Tj. misli se na rat između Dragutina i Milutina, trgovci koji su zatekli na Dragutinovoj teritoriji, ne mogu proći kroz Milutinovu.<ref name="isnI452">''Istorija s. n. I'', 452</ref> * [[18. 5.]] - Briško jutarnje: pobuna Flamanaca u [[Briž]]u protiv Francuza, masakriran je njihov garnizon i profrancuska frakcija. * [[10. 6.]] - Papa Bonifacije VIII poziva ugarske protukraljeve da dođu pred njegov sud (nisu se odazvali, papa dogodine podržava Karla).<ref name="Klaic9" /> * 14. 6. - Gvelfi su proterali Viscontije iz Milana, vraća se jedan delle Torre, Guido (do 1311, kada se vraća [[Matteo I Visconti]]). * jun - [[Mladen I. Šubić Bribirski]], brat Pavla I., postavljen je za bosanskog bana (ubijen 1304. u pobuni). Mladen je u oblasti oko Drine, Stjepan se "svakako povukao" u oblast svog tasta kralja Dragutina.<ref name="CorSrbKaoGlavDrz">[https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/3_5_l.html Srbija kao glavna balkanska država]. rastko.rs</ref> === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[11. 7.]] - Franko-flamanski rat, Bitka kod Courtraia, ili Bitka zlatnih mamuza, pobeda je flamanske pešadije nad francuskom konjicom (danas Dan flamanske zajednice u Belgiji). * jul - [[Vizantijsko-mletački rat (1296–1302)|Vizantijsko-mletački rat]]: Mletačka flota je ispred Carigrada, demonstriraju silu bičevanjem stanovništva ostrva Prinkipos/[[Büyükada]]. * [[27. 7.]] - [[Bizantsko-osmanski ratovi]]: [[Bitka na Bafeosu]] blizu [[Nikomedija|Nikomedije]] je prva velika [[Osmanlijsko Carstvo|osmanlijska]] pobeda nad Vizantincima, koja im donosi kontrolu nad unutrašnjošću [[Bitinija|Bitinijom]]. * [[31. 8.]] - Ugovorom iz Caltabellotte je okončan [[Rat Sicilijanske večernje]], potvrdom situacije: [[Kraljevina Sicilija|ostrvski deo]] pod Frederikom III i jug Italije, [[Napuljsko Kraljevstvo]], pod Karlom II. ** Katalonski [[almogaveri]] ostaju bez posla, kao [[Katalonska kompanija|Katalonsku kompaniju]] ih unajmljuje vizantijski car [[Andronik II Paleolog]] za borbu protiv nadirućih Turaka. * [[14. 9.]] - U dvorcu [[Vrhlab]] je zaključen mir između Milutina i Dubrovnika,<ref name="CorSrbKaoGlavDrz" /> tj. Milutin izdaje povelju, u kojoj su preciznije nego ranije izložena prava dubrovačkih trgovaca (oni u bivšem Dragutinovom Rudniku će imati ista prava kao u Brskovu itd.).<ref name="isnI451" /> * [[26. 9.]] - Mameluci su nakon opsade uzeli od krstaša ostrvo Ruad/[[Arwuad]] kod sirijske luke [[Tartus]]. ** 1301-02 - [[Ilhanidska Monarhija|Ilhanidski]] vladar [[Mahmud Gazan|Gazan]] se dopisuje s papom Bonifacijem VIII, predlaže savet protiv mameluka (→ [[Franko-mongolska alijansa]]). === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[4. 10.]] - Vizantijsko-mletački mir: Mlečani, odn. pirati koji su ih zauzeli, zadržavaju otoke Kea, Santorini, Serifos i Amorgos; Vizantinci trebaju platiti za masakr Mlečana 1296. * [[18. 11.]] - Papina bula ''Unam sanctam'': papa je poglavar crkve, biti njen član je je neophodno za spasenje; duhovne vlasti su iznad svetovnih - sukob sa francuskim kraljem Filipom. === Kroz godinu === * Dubrovnik je izgubio Cavtat (do 1426). * Prvi put se pominju: župa Hotuča ([[Gračac]]), [[Brestovac (opština)|Brestovac]] u Slavoniji. * Senjski načelnici Frankopani, počinju se nazivati knezovima. * Milutin je kod Hilandara izgradio pirg Hrusija.<ref>[https://www.zaduzbine-nemanjica.rs/Hilandar/kralj-Milutin.htm Манастир Хиландар ::: Краљ Милутин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240713120728/https://www.zaduzbine-nemanjica.rs/Hilandar/kralj-Milutin.htm |date=2024-07-13 }}. zaduzbine-nemanjica.rs</ref> * Prvi saziv Generalnih staleža, ili Skupštine staleža u Francuskoj - sazvao ih je kralj [[Philippe IV od Francuske|Philippe IV]] povodom svog konflikta sa papom. * Bartolomeo da Varignana izvodi prvu poznatu forenzičku autopsiju, u Bolonji. * Izgrađen je [[Konfučijev hram u Pekingu]]. == Rođenja == {{Main|:Kategorija:Rođeni 1302.}} * == Smrti == {{Main|:Kategorija:Umrli 1302.}} * [[Cimabue]], slikar == Reference == {{reference}} ; Literatura * [http://archive.org/stream/povjesthrvataodn02klaiuoft/povjesthrvataodn02klaiuoft_djvu.txt Svezak drugi: dio prvi. Treće doba: Vladanje kraljeva iz raznih porodica (1301-1526). Prva knjiga: Anžuvinci i Sigismund do gubitka Dalmacije (1301-1409)], [[Vjekoslav Klaić]] (archive.org) * ''Istorija srpskog naroda'', Prva knjiga, Od najstarijih vremena do Maričke bitke (1371), SKZ Beograd 1981 (I) {{commonscat|1302}} [[Kategorija:1302.| ]] n17wurqp7py7dbea8lcfi22vj3auyhs 2 232970 42714337 42714146 2026-10-28T08:10:39Z Duma 16555 /* Comammox bakterije */ 42714337 wikitext text/x-wiki '''Nitrificirajuće bakterije''' su [[litotrof|hemolitotrofni]] organizmi koji obuhvataju vrste rodova poput ''[[Nitrosomonas]]'', ''[[Nitrosococcus]]'', ''[[Nitrobacter]]'', ''[[Nitrospina]]'', ''[[Nitrospira]]'' i ''[[Nitrococcus]]''. Ove bakterije dobijaju energiju [[redoks|oksidacijom]] neorganskih [[spojevi azota|azotnih spojeva]].<ref name="pmid11539154">{{cite journal |author=Mancinelli RL |title=The nature of nitrogen: an overview |journal=Life Support & Biosphere Science: International Journal of Earth Space |volume=3 |issue=1–2 |pages=17–24 |year=1996 |pmid=11539154}}</ref> Među te vrste spadaju '''bakterije koje oksidiraju amonijak''' ('''AOB''') i '''bakterije koje oksidiraju nitrite''' ('''NOB'''). Mnoge vrste nitrificirajućih bakterija imaju složene unutrašnje membranske sisteme u kojima se nalaze ključni [[enzimi]] u [[nitrifikacija|nitrifikaciji]]: [[Amonijak monooksigenaza|amonijak monooksigenazu]] (koja oksidira [[amonijak]] u [[hidroksilamin]]), [[Hidroksilamin oksidaza|hidroksilamin oksidoreduktazu]] (koja oksidira hidroksilamin u [[Azot-monoksid|azotni oksid]] - koji se dalje oksidira u nitrit pomoću trenutno neidentificiranog enzima) i [[nitrit oksidoreduktaza|nitrit oksidoreduktazu]] (koja oksidira [[nitrit]] u [[nitrat]]).<ref>{{cite journal |last1=Kuypers |first1= MMM |last2=Marchant |first2=HK |last3=Kartal |first3=B |title=The Microbial Nitrogen-Cycling Network |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=1 |issue=1 |pages=1–14 |year=2011 |pmid=29398704 |doi=10.1038/nrmicro.2018.9 |hdl= 21.11116/0000-0003-B828-1 |s2cid= 3948918 |hdl-access=free }}</ref> {{TOClimit|3}} == Ekologija == Nitrificirajuće bakterije su prisutne u različitim taksonomskim skupinama i nalaze se u najvećem broju tamo gdje su prisutne značajne količine amonijaka (kao što su područja s opsežnom razgradnjom proteina i postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda).<ref name="pmid386925">{{cite journal |author=Belser LW |title=Population ecology of nitrifying bacteria |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume=33 |pages=309–333 |year=1979 |pmid=386925 |doi=10.1146/annurev.mi.33.100179.001521}}</ref> Nitrificirajuće bakterije uspijevaju u jezerima, potocima i rijekama s visokim unosom i izlučivanjem kanalizacije, otpadnih voda i slatke vode zbog visokog sadržaja amonijaka u njima. == Oksidacija amonijaka u nitrat == [[Nitrification]] in nature is a two-step oxidation process of ammonium ({{chem2|NH4+}}) or ammonia ({{chem2|NH3}}) to nitrite ({{chem2|NO2-}}) and then to nitrate ({{chem2|NO3-}}) catalyzed by two ubiquitous bacterial groups growing together. The first reaction is oxidation of ammonium to nitrite by ammonia oxidizing bacteria (AOB) represented by members of [[Betaproteobacteria]] and [[Gammaproteobacteria]]. Further organisms able to oxidize ammonia are [[Archaea]] ('''AOA''').<ref>{{Cite journal|last1=Könneke|first1=Martin|last2=Bernhard|first2=Anne E.|last3=de la Torre|first3=José R.|last4=Walker|first4=Christopher B.|last5=Waterbury|first5=John B.|last6=Stahl|first6=David A.|date=September 2005|title=Isolation of an autotrophic ammonia-oxidizing marine archaeon|url=https://www.nature.com/articles/nature03911|journal=Nature|language=en|volume=437|issue=7058|pages=543–546|doi=10.1038/nature03911|pmid=16177789|bibcode=2005Natur.437..543K|s2cid=4340386|issn=1476-4687|url-access=subscription}}</ref> The second reaction is oxidation of nitrite ({{chem2|NO2-}}) to nitrate by nitrite-oxidizing bacteria (NOB), represented by the members of [[Nitrospinota]], [[Nitrospirota]], [[Pseudomonadota]], and [[Chloroflexota]].<ref name="p2">Schaechter M. "Encyclopedia of Microbiology", AP, Amsterdam 2009</ref><ref>{{cite journal |author=Ward BB |title=Nitrification and ammonification in aquatic systems |journal=Life Support & Biosphere Science: International Journal of Earth Space |volume=3 |issue=1–2 |pages=25–9 |year=1996 |pmid=11539155 }}</ref> This two-step process was described already in 1890 by the Ukrainian [[microbiologist]] [[Sergei Winogradsky]]. Ammonia can be also oxidized completely to nitrate by one [[comammox]] bacterium. === Mehanizam pretvaranja amonijaka u nitrit === [[File:Ammonia oxidation.tif|thumb|upright=1.5|right|Molekularni mehanizam oksidacije amonijaka pomoću AOB]] Ammonia oxidation in autotrophic nitrification is a complex process that requires several [[enzyme]]s as well as [[Dioxygen in biological reactions|oxygen]] as a reactant. The key enzymes necessary for releasing energy during oxidation of ammonia to nitrite are [[ammonia monooxygenase]] (AMO) and [[hydroxylamine oxidoreductase]] (HAO). The first is a transmembrane copper protein which catalyzes the oxidation of ammonia to hydroxylamine ({{EquationNote|1.1}}) taking two electrons directly from the quinone pool. This reaction requires O₂. The second step of this process has recently fallen into question.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Caranto|first1=Jonathan D.|last2=Lancaster|first2=Kyle M.|date=2017-07-17|title=Nitric oxide is an obligate bacterial nitrification intermediate produced by hydroxylamine oxidoreductase|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|pages=8217–8222|doi=10.1073/pnas.1704504114|issn=0027-8424|pmid=28716929|volume=114|issue=31|pmc=5547625|bibcode=2017PNAS..114.8217C |doi-access=free}}</ref> For the past few decades, the common view was that a trimeric multiheme c-type HAO converts hydroxylamine into nitrite in the periplasm with production of four electrons ({{EquationNote|1.2}}). The stream of four electrons is channeled through cytochrome c₅₅₄ to a membrane-bound cytochrome c₅₅₂. Two of the electrons are routed back to AMO, where they are used for the oxidation of ammonia (quinol pool). The remaining two electrons are used to generate a proton motive force and reduce NAD(P) through reverse electron transport.<ref>{{cite book |author1= Byung Hong Kim|author2-link=Geoffrey Michael Gadd|author2=Geoffrey Michael Gadd | title= Bacterial Physiology and Metabolism |year=2008 |publisher= Cambridge University Press}}</ref> Recent results, however, show that HAO does not produce nitrite as a direct product of catalysis. This enzyme instead produces nitric oxide and three electrons. Nitric oxide can then be oxidized by other enzymes (or oxygen) to nitrite. In this paradigm, the electron balance for overall metabolism needs to be reconsidered.<ref name=":0" /> {{NumBlk|:|{{chem2|NH3 + O2 -> [[nitrite|NO2-]] + 3H+ + 2e−}}|1}} {{NumBlk|:|{{chem2|NH3 + O2 + 2H+ + 2e− → NH2OH + H2O}}|{{EquationRef|1.1}}}} {{NumBlk|:|{{chem2|NH2OH + H2O → NO2- + 5H+ + 4e-}}|{{EquationRef|1.2}}}} === Mehanizam pretvaranja nitrita u nitrate === Nitrite produced in the first step of autotrophic nitrification is oxidized to nitrate by nitrite oxidoreductase (NXR) ({{EquationNote|2}}). It is a membrane-associated iron-sulfur molybdo protein and is part of an electron transfer chain which channels electrons from nitrite to molecular oxygen.{{citation needed|reason=Contrary to chem eq below, which shows water as the source of oxygen|date=November 2017}} The enzymatic mechanisms involved in nitrite-oxidizing bacteria are less described than that of ammonium oxidation. Recent research (e.g. Woźnica A. et al., 2013)<ref name="p1">{{cite journal |vauthors=Woznica A, etal |title=Stimulatory Effect of Xenobiotics on Oxidative Electron Transport of Chemolithotrophic Nitrifying Bacteria Used as Biosensing Element |journal=PLOS ONE |volume=8| issue=1| year=2013 |doi=10.1371/journal.pone.0053484 |at=e53484 |pmid=23326438 |pmc=3541135| bibcode=2013PLoSO...853484W |doi-access=free }}</ref> proposes a new hypothetical model of NOB electron transport chain and NXR mechanisms. Here, in contrast to earlier models,<ref>{{cite book |last= Ferguson SJ, Nicholls DG |title = Bioenergetic III|year=2002 |publisher= Academic Press}}</ref> the NXR would act on the outside of the plasma membrane and directly contribute to a mechanism of proton gradient generation as postulated by Spieck <ref>{{cite journal |title=Isolation and immunocytochemical location of the nitrite-oxidizing system in Nitrospira moscoviensis |vauthors=Spieck E, etal |year=1998|journal=Arch Microbiol |volume=169 |issue=3|pages=225–230 |doi=10.1007/s002030050565 |pmid=9477257|bibcode=1998ArMic.169..225S |s2cid=21868756}}</ref> and coworkers. Nevertheless, the molecular mechanism of nitrite oxidation is an open question. {{NumBlk|:|{{chem2|[[Nitrite|NO2-]] + H2O → [[nitrate|NO3-]] + 2H+ + 2e-}}|{{EquationRef|2}}}} === Comammox bakterije === {{main|Comammox}} Dvostepena konverzija amonijaka u nitrat, uočena kod bakterija koje oksidiraju amonijak, arheja koje oksidiraju amonijak i bakterija koje oksidiraju nitrite (kao što je ''Nitrobacter''), zbunjujuća je za istraživače.<ref name=":8">{{Cite journal|last1=Daims|first1=Holger|last2=Lebedeva|first2=Elena V.|last3=Pjevac|first3=Petra|last4=Han|first4=Ping|last5=Herbold|first5=Craig|last6=Albertsen|first6=Mads|last7=Jehmlich|first7=Nico|last8=Palatinszky|first8=Marton|last9=Vierheilig|first9=Julia|date=2015-12-24|title=Complete nitrification by Nitrospira bacteria|journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=504–509|doi=10.1038/nature16461|issn=0028-0836|pmc=5152751|pmid=26610024|bibcode=2015Natur.528..504D }}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|last1=van Kessel|first1=Maartje A. H. J.|last2=Speth|first2=Daan R.|last3=Albertsen|first3=Mads|last4=Nielsen|first4=Per H.|last5=Op den Camp|first5=Huub J. M.|last6=Kartal|first6=Boran|last7=Jetten|first7=Mike S. M.|last8=Lücker|first8=Sebastian|date=2015-12-24|title=Complete nitrification by a single microorganism|journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=555–559|doi=10.1038/nature16459|issn=0028-0836|pmc=4878690|pmid=26610025|bibcode=2015Natur.528..555V }}</ref> Potpuna nitrifikacija, konverzija amonijaka u nitrat u jednom koraku poznatom kao [[comammox]], ima energetski prinos (∆G°′) od −349 kJ mol⁻¹ NH₃, dok su energetski prinosi za korake oksidacije amonijaka i oksidacije nitrita uočene dvostepene reakcije −275 kJ mol⁻¹ NH₃, odnosno −74 kJ mol⁻¹ NO₂⁻.<ref name=":8" /> Ove vrijednosti ukazuju na to da bi za organizam bilo energetski povoljnije da izvrši potpunu nitrifikaciju od amonijaka do nitrata (comammox) nego da provede samo jedan od ta dva koraka. Evolucijski povod za odvojenu, dvostepenu reakciju nitrifikacije je i dalje fokus istraživanja. 2015. je otkriveno da vrsta ''[[Nitrospira inopinata]]'' posjeduje sve enzime neophodne za provođenje potpune nitrifikacije u jednom koraku, što ukazuje na to da se ova reakcija zaista odvija.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> === Tabela osobina === {| class="wikitable" ! style="background: #ddffdd;"|Genus ! style="background: #ddffdd;"|Phylogenetic group ! style="background: #ddffdd;"|DNA (mol% GC) ! style="background: #ddffdd;"|Habitats ! style="background: #ddffdd;"|Characteristics |- ! colspan=5 | Nitrifying bacteria that oxidize ammonia <ref name="p2"/><ref name="p3">{{cite book |last= Michael H. Gerardi | title= Nitrification and Denitrification in the Activated Sludge Process |year=2002 |publisher= John Wiley & Sons}}</ref> |- | ''[[Nitrosomonas]]'' | Beta | 45-53 | Soil, sewage, freshwater, marine | Gram-negative short to long rods, motile (polar flagella) or nonmotile; peripheral membrane systems |- bgcolor="#EFEFEF" | ''[[Nitrosococcus]]'' | Gamma | 49-50 | Freshwater, marine | Large cocci, motile, vesicular or peripheral membranes |- | ''[[Nitrosospira]]'' | Beta | 54 | Soil | Spirals, motile (peritrichous flagella); no obvious membrane system |- ! colspan=5 | Nitrifying bacteria that oxidize nitrite <ref name="p2"/><ref name="p3"/> |- | ''[[Nitrobacter]]'' | Alpha | 59-62 | Soil, freshwater, marine | Short rods, reproduce by budding, occasionally motile (single subterminal flagella) or non-motile; membrane system arranged as a polar cap |-bgcolor="#EFEFEF" | ''[[Nitrospina]]'' | Delta | 58 | Marine | Long, slender rods, nonmotile, no obvious membrane system |- | ''[[Nitrococcus]]'' | Gamma | 61 | Marine | Large cocci, motile (one or two subterminal flagellum) membrane system randomly arranged in tubes |-bgcolor="#EFEFEF" | ''[[Nitrospira]]'' | Nitrospirota | 50 | Marine, soil | Helical to vibroid-shaped cells; nonmotile; no internal membranes |- ! colspan=5 | Comammox bacteria<ref>{{Cite journal|last1=Daims|first1=Holger|last2=Lebedeva|first2=Elena V.|last3=Pjevac|first3=Petra|last4=Han|first4=Ping|last5=Herbold|first5=Craig|last6=Albertsen|first6=Mads|last7=Jehmlich|first7=Nico|last8=Palatinszky|first8=Marton|last9=Vierheilig|first9=Julia|last10=Bulaev|first10=Alexandr|last11=Kirkegaard|first11=Rasmus H.|date=December 2015|title=Complete nitrification by Nitrospira bacteria|url= |journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=504–509|doi=10.1038/nature16461|issn=1476-4687|pmc=5152751|pmid=26610024|bibcode=2015Natur.528..504D}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=van Kessel|first1=Maartje A. H. J.|last2=Speth|first2=Daan R.|last3=Albertsen|first3=Mads|last4=Nielsen|first4=Per H.|last5=Op den Camp|first5=Huub J. M.|last6=Kartal|first6=Boran|last7=Jetten|first7=Mike S. M.|last8=Lücker|first8=Sebastian|date=December 2015|title=Complete nitrification by a single microorganism|url= |journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=555–559|doi=10.1038/nature16459|issn=1476-4687|pmc=4878690|pmid=26610025|bibcode=2015Natur.528..555V}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kits|first1=K. Dimitri|last2=Sedlacek|first2=Christopher J.|last3=Lebedeva|first3=Elena V.|last4=Han|first4=Ping|last5=Bulaev|first5=Alexandr|last6=Pjevac|first6=Petra|last7=Daebeler|first7=Anne|last8=Romano|first8=Stefano|last9=Albertsen|first9=Mads|last10=Stein|first10=Lisa Y.|last11=Daims|first11=Holger|date=September 2017|title=Kinetic analysis of a complete nitrifier reveals an oligotrophic lifestyle|url= |journal=Nature|language=en|volume=549|issue=7671|pages=269–272|doi=10.1038/nature23679|issn=1476-4687|pmc=5600814|pmid=28847001|bibcode=2017Natur.549..269K}}</ref> |- | ''[[Nitrospira inopinata]]'' | [[Nitrospirota]] | 59.23 | Microbial mat in hot water pipes (56 °C, pH 7.5) | Rods |} == Povezano == * [[Korijenski čvor]] * [[Denitrifikacija]] * [[Denitrificirajuće bakterije]] * [[f-omjer (okeanografija)|f-omjer]] * [[Nitrifikacija]] * [[Ciklus azoda]] * [[Deficijencija azota]] * [[Afotofiksacija]] * [[Lanac transporta elektrona]] * [[Comammox]] == Reference == {{reflist}} Kategorija:Bakteriologija Kategorija:Metabolizam Kategorija:Nauka o zemljištu 3qyg5480ft103m30n4r52w0kzg6osdd 2 252974 42714163 42714054 2026-10-27T12:08:25Z Duma 16555 42714163 wikitext text/x-wiki '''Antitropsko''' (alternative uključuju '''biantitropsko''' ili '''amfitropsko''') '''rasprostranjenje''' je vrsta [[disjunktno rasprostranjenje|disjunktnog rasprostranjenja]] gdje [[vrsta]] ili [[kladus]] postoji na sličnim [[geografska širina|geografskim širinama]] sa suprotnih strana [[ekvator]]a, ali ne u [[tropi]]ma. Na primjer, neka vrsta se može pronaći sjeverno od [[Rakova obratnica|Rakove obratnice]] i južno od [[Jarčeva obratnica|Jarčeve obratnice]], ali na prostranstvima između njih.<ref>{{Cite journal|last=Raven|first=Peter H.|date=1963|title=Amphitropical Relationships in the Floras of North and South America|journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=38|issue=2|pages=151–177|doi=10.1086/403797|s2cid=85310607 |issn=0033-5770}}</ref> S porastom količine vremena od trenutka [[širenje sjemena|širenja]], disjunktne populacije mogu biti istog varijeteta, vrste ili kladusa.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Simpson|first1=Michael G.|last2=Johnson|first2=Leigh A.|last3=Villaverde|first3=Tamara|last4=Guilliams|first4=C. Matt|date=2017|title=American amphitropical disjuncts: Perspectives from vascular plant analyses and prospects for future research|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=104|issue=11|pages=1600–1650|doi=10.3732/ajb.1700308|issn=0002-9122|doi-access=free|hdl=10261/168338|hdl-access=free}}</ref> Način na koji se životni oblici šire na suprotnu hemisferu, kada pod normalnim uvjetima ne bi mogli preživjeti u središnjem području, ovisi o vrsti. Sjeme biljaka može se širiti vjetrom, životinjama ili na druge načine, a zatim klijati kada dospije na mjesto sa odgovarajućom klimom, dok morski oblici života mogu proći kroz tropske regije u larvalnom stanju ili putovati dubokim okeanskim strujama s mnogo hladnijim temperaturama nego na površini. Za američko amfitropsko rasprostranjenje, općenito se smatra da je ono vjerojatnije od [[Alopatrijska specijacija|vikarijacije]] iz prethodnog širenja, uključujući trope u Sjevernoj i Južnoj Americi.<ref name=":0" /> [[Peter Raven]] je identificirao tri obrasca amfitropskog disjunktnog rasprostranjenja kod biljaka. '''Bipolarni disjunkti''' su [[takson]]i koji se javljaju na visokim (subpolarnim ili polarnim) geografskim širinama. '''Umjereni disjunkti''' su oni koji se javljaju u umjerenim klimama. '''Pustinjski disjunkti''' se javljaju u [[Sonorska pustinja|Sonorskim]], [[Čivavska pustinja|Čivavskim]] i centralnomeksičkim pustinjama Sjeverne Amerike (jugozapad Sjedinjenih Država i sjeverni Meksiko) te u pustinjama i polupustinjama južne Južne Amerike. Raven je identificirao 30 bipolarnih disjunktnih vrsta i blisko srodnih parova vrsta, 130 umjerenih disjunkta i "značajan broj" pustinjskih disjunkta.<ref name = Raven>Raven, Peter H. “Amphitropical Relationships in the Floras of North and South America.” ''The Quarterly Review of Biology'', vol. 38, no. 2, 1963, pp. 151–77. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/2819162. Accessed 1 February 2026.</ref> == Poznati slučajevi == === Biljke === * ''[[Phacelia crenulata]]'' – scorpionweed * ''[[Bowlesia incana]]'' – American Bowlesia * ''[[Osmorhiza berteroi]]'' and ''[[Osmorhiza depauperata]]'' – sweet cecily species. * ''[[Ruppia megacarpa]]''<ref>Ito, Y., T. Ohi-Toma, J. Murata and Nr. Tanaka (2010) Hybridization and polyploidy of an aquatic plant, ''Ruppia'' (Ruppiaceae), inferred from plastid and nuclear DNA phylogenies. ''[[American Journal of Botany]]'' '''97:''' 1156-1167</ref> * ''[[Solenogyne]]''<ref>Nakamura, K., T. Denda, G. Kokubugata, P.I. Forster, G. Wilson, C.-I Peng, M. Yokota (2012) Molecular phylogeography reveals an antitropical distribution and local diversification of ''Solenogyne'' (Asteraceae) in the Ryukyu Archipelago of Japan and Australia. ''[[Biological Journal of the Linnean Society]]'' '''105:''' 197-217</ref> *For a list of American amphitropically distributed plants (237 vascular plants), see the tables in the open access paper Simpson et al. 2017<ref name=":0" /> or their working group on figshare<ref>{{Cite web|url=https://figshare.com/projects/American_Amphitropical_Disjunction_Working_Group/25510|title=American Amphitropical Disjunction Working Group|website=figshare.com|access-date=2019-02-23}}</ref> === Životinje === * ''[[Scylla serrata]]'' – mud crab * [[Crayfish|Freshwater crayfish]] * Ground beetle genus ''[[Bembidion]]'' === Mahovine i lišajevi === * ''[[Tetraplodon (plant)|Tetraplodon]] fuegianus''<ref>{{Cite journal|last1=Lewis|first1=Lily R.|last2=Biersma|first2=Elisabeth M.|last3=Carey|first3=Sarah B.|last4=Holsinger|first4=Kent|last5=McDaniel|first5=Stuart F.|last6=Rozzi|first6=Ricardo|last7=Goffinet|first7=Bernard|date=2017|title=Resolving the northern hemisphere source region for the long-distance dispersal event that gave rise to the South American endemic dung mossTetraplodon fuegianus|journal=American Journal of Botany|volume=104|issue=11|pages=1651–1659|doi=10.3732/ajb.1700144|issn=0002-9122|doi-access=free}}</ref> - dung moss == Povezano == * [[Rapoportovo pravilo]] == Reference == {{Reflist}} Kategorija:Biogeografija 35ai5f7w9o43maek8sg1k53pdzrfygd 42714164 42714163 2026-10-27T12:17:29Z Duma 16555 42714164 wikitext text/x-wiki [[File:Osmorhiza chilensis 5556.JPG|thumb|right|''[[Osmorhiza chilensis]]'' se može pronaći u umjerenim područjima Sjeverne i Južne Amerike]] '''Antitropsko''' (alternative uključuju '''biantitropsko''' ili '''amfitropsko''') '''rasprostranjenje''' je vrsta [[disjunktno rasprostranjenje|disjunktnog rasprostranjenja]] gdje [[vrsta]] ili [[kladus]] postoji na sličnim [[geografska širina|geografskim širinama]] sa suprotnih strana [[ekvator]]a, ali ne u [[tropi]]ma. Na primjer, neka vrsta se može pronaći sjeverno od [[Rakova obratnica|Rakove obratnice]] i južno od [[Jarčeva obratnica|Jarčeve obratnice]], ali na prostranstvima između njih.<ref>{{Cite journal|last=Raven|first=Peter H.|date=1963|title=Amphitropical Relationships in the Floras of North and South America|journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=38|issue=2|pages=151–177|doi=10.1086/403797|s2cid=85310607 |issn=0033-5770}}</ref> S porastom količine vremena od trenutka [[širenje sjemena|širenja]], disjunktne populacije mogu biti istog varijeteta, vrste ili kladusa.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Simpson|first1=Michael G.|last2=Johnson|first2=Leigh A.|last3=Villaverde|first3=Tamara|last4=Guilliams|first4=C. Matt|date=2017|title=American amphitropical disjuncts: Perspectives from vascular plant analyses and prospects for future research|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=104|issue=11|pages=1600–1650|doi=10.3732/ajb.1700308|issn=0002-9122|doi-access=free|hdl=10261/168338|hdl-access=free}}</ref> Način na koji se životni oblici šire na suprotnu hemisferu, kada pod normalnim uvjetima ne bi mogli preživjeti u središnjem području, ovisi o vrsti. Sjeme biljaka može se širiti vjetrom, životinjama ili na druge načine, a zatim klijati kada dospije na mjesto sa odgovarajućom klimom, dok morski oblici života mogu proći kroz tropske regije u larvalnom stanju ili putovati dubokim okeanskim strujama s mnogo hladnijim temperaturama nego na površini. Za američko amfitropsko rasprostranjenje, općenito se smatra da je ono vjerojatnije od [[Alopatrijska specijacija|vikarijacije]] iz prethodnog širenja, uključujući trope u Sjevernoj i Južnoj Americi.<ref name=":0" /> [[Peter Raven]] je identificirao tri obrasca amfitropskog disjunktnog rasprostranjenja kod biljaka. '''Bipolarni disjunkti''' su [[takson]]i koji se javljaju na visokim (subpolarnim ili polarnim) geografskim širinama. '''Umjereni disjunkti''' su oni koji se javljaju u umjerenim klimama. '''Pustinjski disjunkti''' se javljaju u [[Sonorska pustinja|Sonorskim]], [[Čivavska pustinja|Čivavskim]] i centralnomeksičkim pustinjama Sjeverne Amerike (jugozapad Sjedinjenih Država i sjeverni Meksiko) te u pustinjama i polupustinjama južne Južne Amerike. Raven je identificirao 30 bipolarnih disjunktnih vrsta i blisko srodnih parova vrsta, 130 umjerenih disjunkta i "značajan broj" pustinjskih disjunkta.<ref name = Raven>Raven, Peter H. “Amphitropical Relationships in the Floras of North and South America.” ''The Quarterly Review of Biology'', vol. 38, no. 2, 1963, pp. 151–77. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/2819162. Accessed 1 February 2026.</ref> == Primjeri == [[File:Scylla serrata 154495501.jpg|thumb|right|''Scylla serrata'' se može pronaći u [[Estuarij|estuarima]] i [[mangrove|mangrovim šumama]] Afrike, Australije i Azije]] === Biljke === * ''[[Phacelia crenulata]]'' * ''[[Bowlesia incana]]'' * ''[[Osmorhiza berteroi]]'' i ''[[Osmorhiza depauperata]]'' * ''[[Ruppia megacarpa]]''<ref>Ito, Y., T. Ohi-Toma, J. Murata and Nr. Tanaka (2010) Hybridization and polyploidy of an aquatic plant, ''Ruppia'' (Ruppiaceae), inferred from plastid and nuclear DNA phylogenies. ''[[American Journal of Botany]]'' '''97:''' 1156-1167</ref> * ''[[Solenogyne]]''<ref>Nakamura, K., T. Denda, G. Kokubugata, P.I. Forster, G. Wilson, C.-I Peng, M. Yokota (2012) Molecular phylogeography reveals an antitropical distribution and local diversification of ''Solenogyne'' (Asteraceae) in the Ryukyu Archipelago of Japan and Australia. ''[[Biological Journal of the Linnean Society]]'' '''105:''' 197-217</ref> * Za popis američkih amfitropsko rasprostranjenih biljaka (237 vaskularnih biljaka), pogledati tabele u dokumentu otvorenog pristupa koji su pružili Simpson et al. 2017<ref name=":0" /> ili njihovu radnu grupu na figshare<ref>{{Cite web|url=https://figshare.com/projects/American_Amphitropical_Disjunction_Working_Group/25510|title=American Amphitropical Disjunction Working Group|website=figshare.com|access-date=2019-02-23}}</ref> === Životinje === * ''[[Scylla serrata]]'' * [[Astacidea|Slatkovodni rakovi]] * ''[[Bembidion]]'' === Mahovine i lišajevi === * ''[[Tetraplodon (biljka)|Tetraplodon]] fuegianus''<ref>{{Cite journal|last1=Lewis|first1=Lily R.|last2=Biersma|first2=Elisabeth M.|last3=Carey|first3=Sarah B.|last4=Holsinger|first4=Kent|last5=McDaniel|first5=Stuart F.|last6=Rozzi|first6=Ricardo|last7=Goffinet|first7=Bernard|date=2017|title=Resolving the northern hemisphere source region for the long-distance dispersal event that gave rise to the South American endemic dung mossTetraplodon fuegianus|journal=American Journal of Botany|volume=104|issue=11|pages=1651–1659|doi=10.3732/ajb.1700144|issn=0002-9122|doi-access=free}}</ref> == Povezano == * [[Rapoportovo pravilo]] == Reference == {{Reflist}} Kategorija:Biogeografija pksvcc1oh8cctba76lf3h54ohwgbcmq 42714172 42714164 2026-10-27T12:21:31Z Duma 16555 42714172 wikitext text/x-wiki [[File:Naegleria fowleri lifecycle stages.JPG|thumb|The [[heterolobosea]]n human pathogen ''[[Naegleria fowleri]]'' can behave as an amoeba (center) or as a flagellate (right).]] An '''amoeboflagellate''' is any [[eukaryote|eukaryotic organism]] capable of behaving as an [[amoeba]] and as a [[flagellate]] at some point during their life cycle. Amoeboflagellates present [[pseudopodia]] and at least one [[flagellum]], often in separate life stages (as in ''[[Naegleria fowleri]]'', a human pathogen)<ref name="De Jonckheere 2011"/> or in the same stage simultaneously (as in ''[[Cercomonas]]'').<ref name="Mylnikov 2004"/> == Primjeri == The amoeboflagellate [[cell type]] has been acquired numerous independent times across the evolution of [[protist]]s (i.e. primarily [[Unicellular organism|unicellular]] [[eukaryote]]s that are not [[plants]], [[fungi]] or [[animals]]).<ref name="Brunet 2021"/> Some examples of protist [[phylum|phyla]] with amoeboflagellate body types are: * [[Cercozoa]] contains various examples of amoeboflagellates with [[filosa|filose]] pseudopods, thread-like cell projections also known as [[filopodia]]. The [[cercomonad]]s, [[glissomonad]]s and [[paracercomonad]]s behave as amoeboflagellates with two [[flagella]] throughout the majority of their [[biological life cycle|life cycle]],<ref name="Mylnikov 2004"/><ref name="Hess 2014">{{cite Q|Q42464422}}</ref> and are essential predators of the [[soil microbiome]].<ref name="Fiore-Donno 2019">{{cite Q|Q64891960|doi-access=free}}</ref> Among the more basal Cercozoa is ''[[Reticulamoeba]]'', an amoeboflagellate with reticulose pseudopods ([[reticulopodia]]), filopodia that join into a net-like structure.<ref name="Bass 2012">{{cite Q|Q34506390|doi-access=free}}</ref> * [[Amoebozoa]] contains several groups of amoeboflagellates with one<ref name="Cavalier-Smith 2004"/> or two flagella<ref name="Hamann 2016">{{cite Q|Q28828264}}</ref> and [[lobosa|lobose]] pseudopods, which are rounder and more blunt-ended than filopodia. Among them are the [[myxogastrid]]s, a group of [[slime mold]]s that behave as amoeboflagellates in various stages of their life cycle.<ref name="Clarck 2016"/> Many species of [[Archamoebae]], a more basal group, are [[Anaerobic organism|anaerobic]] amoeboflagellates.<ref name="Milyutina 2001">{{cite Q|Q48352141}}</ref> Other examples are the [[dictyostelia]]ns, another group of slime molds,<ref name="Kin 2021">{{cite Q|Q124470705|doi-access=free}}</ref> and the closely related [[variosea]]ns, such as ''[[Phalansterium]]''.<ref name="Cavalier-Smith 2004"/> * [[Breviatea]], a small [[class (biology)|class]]{{efn|This [[class (biology)|class]] belongs to a [[paraphyletic]] phylum that is in disuse, known as [[Apusozoa]].<ref name="Paps 2012">{{cite Q|Q34307204}}</ref> Although not a phylum itself, it is listed here with other phyla due to comprising an independent [[clade]] of organisms.}} related to [[animal]]s, [[fungi]] and amoebozoans, is composed of [[Anaerobic organism|anaerobic]] amoeboflagellates with two flagella.<ref name="Minge 2009">{{cite Q|Q24652846}}</ref><ref name="Cavalier-Smith 2014">{{cite Q|Q34434820}}</ref> * [[Percolozoa]] contains amoeboflagellates with lobose pseudopods, but are differentiated by their flat [[crista|mitochondrial cristae]], not tubular as in Amoebozoa.<ref name="Cavalier-Smith 2004"/><ref name="Broers 1990">{{cite Q|Q30579184}}</ref> A popular example is the genus ''[[Naegleria]]'', whose members can change shape between an amoeba and a flagellate.<ref name="De Jonckheere 2011">{{cite Q|Q37917917}}</ref> [[File:Salpingoeca rosetta elife-61037-fig1-E-P.png|thumb|upright=2.0|The [[choanoflagellate]] ''[[Salpingoeca rosetta]]'' can switch between a swimming ([[flagellate]]) stage and a crawling ([[amoeboid]]) stage when subjected to a confined space.<ref name="Brunet 2021"/>]] The amoeboflagellate [[phenotype]] is present in numerous protists that have a crucial [[phylogenetic]] position near the origin of [[animal]]s and [[fungi]], within the vast clade known as [[Opisthokonta]]. It has been described in [[choanoflagellate]]s such as ''[[Salpingoeca]]'', [[filasterean]]s such as ''[[Pigoraptor]]'', and even some early-branching fungi such as ''[[Sanchytrium]]'',<ref name="Galindo 2021">{{cite Q|Q113186376|doi-access=free}}</ref> but it is absent in animals.<ref name="Brunet 2021">{{cite Q|Q105870433|doi-access=free}}</ref> The two species of [[Pluriformea]] have a wide range of cell types, from cellular aggregations to amoeboflagellates.<ref name="Hehenberger 2017">{{cite Q|Q40146126}}</ref> == Bilješke == {{notelist}} == Reference == <references> <ref name="Mylnikov 2004">{{cite Q|Q124459772}}</ref> <ref name="Cavalier-Smith 2004">{{cite Q|Q29399107}}</ref> <ref name="Clarck 2016">{{cite Q|Q117487619}}</ref> </references> 7zkf7qci7hu8x9dvf06po2y9oyu6s9t 42714340 42714172 2026-10-28T10:36:31Z Duma 16555 42714340 wikitext text/x-wiki [[File:Naegleria fowleri lifecycle stages.JPG|thumb|[[Heterolobosea|Heterolobozijski]] ljudski patogen ''[[Naegleria fowleri]]'' može se ponašati kao ameba (u sredini) ili kao flagelat (desno).]] '''Ameboflagelat''' je bilo koji [[eukarioti|eukariotski organizam]] sposoban da se ponaša kao [[ameba]] i kao [[bičari|flagelat]] u određenom dijelu svog životnog ciklusa. Ameboflagelati imaju [[pseudopodija|pseudopodije]] i barem jedan [[Bič (biologija)|flagelum]], često u odvojenim životnim fazama (kao kod ljudskog patogena ''[[Naegleria fowleri]]'')<ref name="De Jonckheere 2011"/> ili u istoj fazi istovremeno (kao kod pripadnika roda ''[[Cercomonas]]'').<ref name="Mylnikov 2004"/> == Primjeri == [[stanični tip|Ameboflagelatna ćelija]] se pojavila više puta nezavisno tokom evolucije [[protist]]a (tj. prvenstveno [[jednoćelijski organizam|jednoćelijskih]] [[eukariot]]a koji nisu [[biljke]], [[gljive]] ili [[životinje]]).<ref name="Brunet 2021"/> Neki primjeri protistnih [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] sa ameboflagelatnim ćelijskim tipovima su: * [[Cercozoa]] contains various examples of amoeboflagellates with [[filosa|filose]] pseudopods, thread-like cell projections also known as [[filopodia]]. The [[cercomonad]]s, [[glissomonad]]s and [[paracercomonad]]s behave as amoeboflagellates with two [[flagella]] throughout the majority of their [[biological life cycle|life cycle]],<ref name="Mylnikov 2004"/><ref name="Hess 2014">{{cite Q|Q42464422}}</ref> and are essential predators of the [[soil microbiome]].<ref name="Fiore-Donno 2019">{{cite Q|Q64891960|doi-access=free}}</ref> Among the more basal Cercozoa is ''[[Reticulamoeba]]'', an amoeboflagellate with reticulose pseudopods ([[reticulopodia]]), filopodia that join into a net-like structure.<ref name="Bass 2012">{{cite Q|Q34506390|doi-access=free}}</ref> * [[Amoebozoa]] contains several groups of amoeboflagellates with one<ref name="Cavalier-Smith 2004"/> or two flagella<ref name="Hamann 2016">{{cite Q|Q28828264}}</ref> and [[lobosa|lobose]] pseudopods, which are rounder and more blunt-ended than filopodia. Among them are the [[myxogastrid]]s, a group of [[slime mold]]s that behave as amoeboflagellates in various stages of their life cycle.<ref name="Clarck 2016"/> Many species of [[Archamoebae]], a more basal group, are [[Anaerobic organism|anaerobic]] amoeboflagellates.<ref name="Milyutina 2001">{{cite Q|Q48352141}}</ref> Other examples are the [[dictyostelia]]ns, another group of slime molds,<ref name="Kin 2021">{{cite Q|Q124470705|doi-access=free}}</ref> and the closely related [[variosea]]ns, such as ''[[Phalansterium]]''.<ref name="Cavalier-Smith 2004"/> * [[Breviatea]], a small [[class (biology)|class]]{{efn|This [[class (biology)|class]] belongs to a [[paraphyletic]] phylum that is in disuse, known as [[Apusozoa]].<ref name="Paps 2012">{{cite Q|Q34307204}}</ref> Although not a phylum itself, it is listed here with other phyla due to comprising an independent [[clade]] of organisms.}} related to [[animal]]s, [[fungi]] and amoebozoans, is composed of [[Anaerobic organism|anaerobic]] amoeboflagellates with two flagella.<ref name="Minge 2009">{{cite Q|Q24652846}}</ref><ref name="Cavalier-Smith 2014">{{cite Q|Q34434820}}</ref> * [[Percolozoa]] contains amoeboflagellates with lobose pseudopods, but are differentiated by their flat [[crista|mitochondrial cristae]], not tubular as in Amoebozoa.<ref name="Cavalier-Smith 2004"/><ref name="Broers 1990">{{cite Q|Q30579184}}</ref> A popular example is the genus ''[[Naegleria]]'', whose members can change shape between an amoeba and a flagellate.<ref name="De Jonckheere 2011">{{cite Q|Q37917917}}</ref> [[File:Salpingoeca rosetta elife-61037-fig1-E-P.png|thumb|upright=2.0|Hoanoflagelat ''[[Salpingoeca rosetta]]'' može prelaziti iz faze plivanja ([[bičari|flagelat]]) u fazu puzanja ([[ameba]]) kada se nađe u ograničenom prostoru.<ref name="Brunet 2021"/>]] Ameboflagelatni [[fenotip]] prisutan je kod brojnih protista koji imaju ključnu [[filogenija|filogenetsku]] poziciju blizu porijekla [[životinja]] i [[gljiva]], unutar ogromnog kladusa poznatog kao [[Opisthokonta]]. Opisan je kod [[Choanoflagellata|hoanoflagelata]] kao što je ''[[Salpingoeca]]'', [[Filasterea|filastereja]] kao što je ''[[Pigoraptor]]'', pa čak i nekih ranih ogranaka gljiva kao što je ''[[Sanchytrium]]'',<ref name="Galindo 2021">{{cite Q|Q113186376|doi-access=free}}</ref> ali ga nema kod životinja.<ref name="Brunet 2021">{{cite Q|Q105870433|doi-access=free}}</ref> Dvije vrste [[Pluriformea]] ​​imaju širok raspon ćelijskih tipova, od ćelijskih agregacija do ameboflagelata.<ref name="Hehenberger 2017">{{cite Q|Q40146126}}</ref> == Bilješke == {{notelist}} == Reference == <references> <ref name="Mylnikov 2004">{{cite Q|Q124459772}}</ref> <ref name="Cavalier-Smith 2004">{{cite Q|Q29399107}}</ref> <ref name="Clarck 2016">{{cite Q|Q117487619}}</ref> </references> Kategorija:Celularna biologija Kategorija:Ćelijsko kretanje Kategorija:Mikrobiologija cm7jscw6j0th9va5lmqaoq5qpn6vs4x 42714343 42714340 2026-10-28T10:57:32Z Duma 16555 42714343 wikitext text/x-wiki [[File:Naegleria fowleri lifecycle stages.JPG|thumb|[[Heterolobosea|Heterolobozijski]] ljudski patogen ''[[Naegleria fowleri]]'' može se ponašati kao ameba (u sredini) ili kao flagelat (desno).]] '''Ameboflagelat''' je bilo koji [[eukarioti|eukariotski organizam]] sposoban da se ponaša kao [[ameba]] i kao [[bičari|flagelat]] u određenom dijelu svog životnog ciklusa. Ameboflagelati imaju [[pseudopodija|pseudopodije]] i barem jedan [[Bič (biologija)|flagelum]], često u odvojenim životnim fazama (kao kod ljudskog patogena ''[[Naegleria fowleri]]'')<ref name="De Jonckheere 2011"/> ili u istoj fazi istovremeno (kao kod pripadnika roda ''[[Cercomonas]]'').<ref name="Mylnikov 2004"/> == Primjeri == [[stanični tip|Ameboflagelatna ćelija]] se pojavila više puta nezavisno tokom evolucije [[protist]]a (tj. prvenstveno [[jednoćelijski organizam|jednoćelijskih]] [[eukariot]]a koji nisu [[biljke]], [[gljive]] ili [[životinje]]).<ref name="Brunet 2021"/> Neki primjeri protistnih [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] sa ameboflagelatnim ćelijskim tipovima su: * [[Cercozoa|Cerkozoe]] obuhvataju različite primjere ameboflagelata s filoznim pseudopodijama, nitima sličnim ćelijskim izbočinama, poznatim i kao [[filopodija|filopodije]]. [[Cercomonadida|Cerkomonade]], [[Glissomonadida|glisomonade]] i [[Paracercomonadidae|paracerkomonade]] ponašaju se kao ameboflagelati s dva [[bič (biologija)|biča]] tokom većeg dijela svog [[životni ciklus|životnog ciklusa]]<ref name="Mylnikov 2004"/><ref name="Hess 2014">{{cite Q|Q42464422}}</ref> i ključni su predatori [[mikrobiologija tla|mikrobioma tla]].<ref name="Fiore-Donno 2019">{{cite Q|Q64891960|doi-access=free}}</ref> Među bazalnijim cerkozoama je ''[[Reticulamoeba]]'', ameboflagelat s retikuloznim pseudopodijama ([[retikulopodija]]ma), filopodijama koje se spajaju u mrežastu strukturu.<ref name="Bass 2012">{{cite Q|Q34506390|doi-access=free}}</ref> * [[Amoebozoa|Amebozoe]] obuhvataju nekoliko skupina ameboflagelata s jednom<ref name="Cavalier-Smith 2004"/> ili dvije flagele<ref name="Hamann 2016">{{cite Q|Q28828264}}</ref> i [[Lobosa|režnjastim]] pseudopodijama, koje su okruglije i tupljeg kraja od filopodija. Među njima su [[Myxogastria|miksogastridi]], skupina [[sluzave plijesni|sluzavih plijesni]] koje se ponašaju kao ameboflagelati u različitim fazama svog životnog ciklusa.<ref name="Clarck 2016"/> Mnoge vrste [[Archamebae|arhameba]], bazalnije skupine, su [[anaerobni organizam|anaerobni]] ameboflagelati.<ref name="Milyutina 2001">{{cite Q|Q48352141}}</ref> Ostali primjeri su [[Dictyosteliida|diktiostelije]], još jedna grupa sluzavih plijesni,<ref name="Kin 2021">{{cite Q|Q124470705|doi-access=free}}</ref> i blisko srodne [[Variosea|variosejine]], kao što je ''[[Phalansterium]]''.<ref name="Cavalier-Smith 2004"/> * [[Breviatea]], mala [[Razred (taksonomija)|klasa]]{{efn|Ova [[Razred (taksonomija)|klasa]] pripada [[Parafiletičnost|parafiletskom]] filumu koji se više ne upotrebljava, poznatom kao [[Apusozoa]].<ref name="Paps 2012">{{cite Q|Q34307204}}</ref> Iako sama po sebi nije koljeno, ovdje je navedena s drugim koljenima jer sačinjava nezavisan [[kladus]] organizama.}} srodna [[životinja]]ma, [[gljiva]]ma i [[Amoebozoa|amebozoa]]ma, sačinjena je od anaerobnih ameboflagelata sa dva biča.<ref name="Minge 2009">{{cite Q|Q24652846}}</ref><ref name="Cavalier-Smith 2014">{{cite Q|Q34434820}}</ref> * [[Percolozoa]] sadrži ameboflagelate s režnjastim pseudopodijama, ali se razlikuju po svojim ravnim [[krista|mitohondrijskim kristama]], a ne tubularnim kao kod Amoebozoa.<ref name="Cavalier-Smith 2004"/><ref name="Broers 1990">{{cite Q|Q30579184}}</ref> Popularan primjer je rod ''[[Naegleria]]'', čiji pripadnici mogu mijenjati oblik između amebe i flagelata.<ref name="De Jonckheere 2011">{{cite Q|Q37917917}}</ref> [[File:Salpingoeca rosetta elife-61037-fig1-E-P.png|thumb|upright=2.0|Hoanoflagelat ''[[Salpingoeca rosetta]]'' može prelaziti iz faze plivanja ([[bičari|flagelat]]) u fazu puzanja ([[ameba]]) kada se nađe u ograničenom prostoru.<ref name="Brunet 2021"/>]] Ameboflagelatni [[fenotip]] prisutan je kod brojnih protista koji imaju ključnu [[filogenija|filogenetsku]] poziciju blizu porijekla [[životinja]] i [[gljiva]], unutar ogromnog kladusa poznatog kao [[Opisthokonta]]. Opisan je kod [[Choanoflagellata|hoanoflagelata]] kao što je ''[[Salpingoeca]]'', [[Filasterea|filastereja]] kao što je ''[[Pigoraptor]]'', pa čak i nekih ranih ogranaka gljiva kao što je ''[[Sanchytrium]]'',<ref name="Galindo 2021">{{cite Q|Q113186376|doi-access=free}}</ref> ali ga nema kod životinja.<ref name="Brunet 2021">{{cite Q|Q105870433|doi-access=free}}</ref> Dvije vrste [[Pluriformea]] ​​imaju širok raspon ćelijskih tipova, od ćelijskih agregacija do ameboflagelata.<ref name="Hehenberger 2017">{{cite Q|Q40146126}}</ref> == Bilješke == {{notelist}} == Reference == <references> <ref name="Mylnikov 2004">{{cite Q|Q124459772}}</ref> <ref name="Cavalier-Smith 2004">{{cite Q|Q29399107}}</ref> <ref name="Clarck 2016">{{cite Q|Q117487619}}</ref> </references> Kategorija:Celularna biologija Kategorija:Ćelijsko kretanje Kategorija:Mikrobiologija mbam2vb2qf0crsn0fe2xnucnhkluz6b 42714347 42714343 2026-10-28T11:04:37Z Duma 16555 42714347 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Blue-winged Warbler.jpg | image_caption = ''[[Blue-winged warbler]]'' (''Vermivora cyanoptera'') | taxon = Vermivora | authority = [[William Swainson|Swainson]], 1827 | type_species = ''[[Golden-winged warbler|Vermivora solitaria]]''<ref name=HM4>{{cite taxon |howardmoore |id=197 |title=Parulidae |access-date=2023-07-16}}</ref> | type_species_authority = Swainson, 1827 | subdivision_ranks = Species | subdivision = See text. }} '''''Vermivora''''' is a genus of [[New World warbler]]s. == Taksonomija == The genus ''Vermivora'' was introduced in 1827 by the English zoologist [[William Swainson]] to accommodate a single species, ''Vermivora solitaria'' Swainson. This is ''Sylvia solitaria'' [[Alexander Wilson (ornithologist)|Wilson]], 1810 which is now ''Vermivora cyanoptera'' [[Storrs L. Olson|Olson]] and [[James L. Reveal|Reveal]], 2009, the [[blue-winged warbler]].<ref>{{ cite journal | last=Swainson | first=William | author-link=William Swainson | year=1827 | title=A synopsis of the birds discovered in Mexico by W. Bullock, F.L.S. and Mr. William Bullock jun. | journal=Philosophical Magazine | series=New Series | volume=1 | pages=364–369, 433–442 [434] | doi=10.1080/14786442708674330 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/15530444 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Olson | first1=S.L. | author1-link=Storrs L. Olson | last2=Reveal | first2=J.L. | author2-link=James L. Reveal | date=2009 | title=Nomenclatural history and a new name for the Blue-winged Warbler (Aves: Parulidae) | journal=Wilson Journal of Ornithology | volume=121 | issue=3 | pages=618–620 | jstor=20616949 | doi=10.1676/09-003.1 }}</ref> The genus name combines [[Latin]] ''vermis'' meaning "worm" with ''-vorus'' meaning "-eating".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Vermivora | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Vermivora | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=10 September 2025 }}</ref> == Vrste == Three species are recognised in the genus,<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=February 2025 | title=New World warblers, mitrospingid tanagers | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/warblers/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=10 September 2025 }}</ref> {{Species table |genus= Vermivora |authority-name=[[William Swainson|Swainson]] |authority-year= 1827|species-count=three|no-note=y|narrow-percent=75}} {{Species table/row |name= [[Bachman's warbler]]|binomial=[[Vermivora bachmanii]] |image=File:Dendroica bachmanii.jpg|image-size=180px |image-alt= |authority-name=Audubon |authority-year=1833 |authority-not-original=yes |range= Southeast United States and wintering in Cuba |range-image=File:Vermivora bachmanii map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= CR |population= |direction= |subspecies= }} {{Species table/row |name= [[Blue-winged warbler]] |binomial=[[Vermivora cyanoptera]] |image=File:Vermivora cyanoptera -North Berwick, Maine, USA-8.jpg|image-size=180px |image-alt= |authority-name=Olson & Reveal |authority-year=2009 |authority-not-original= |range= southern Ontario and the eastern United States |range-image=File:Vermivora cyanoptera map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Species table/row |name=[[Golden-winged warbler]] |binomial=[[Vermivora chrysoptera]] |image=File:Golden-winged Warbler, Rock Crusher Rd., Sagola, Iron Co., MI, 21 May 2015 (18195370525).jpg|image-size=180px |image-alt= |authority-name=Linnaeus |authority-year=1766 |authority-not-original= |range= south-central Canada and in the Appalachian Mountains in northeastern to north-central United States |range-image=File:Vermivora chrysoptera map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= NT |population= |direction= |subspecies= }} {{Species table/end}} Several additional species were formerly included in ''Vermivora'',<ref>{{cite book |author=Sibley, D. |title=The Sibley Field Guide to Birds |year=2000 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=0-679-45122-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/sibleyguidetobir00sibl_0 }}</ref> but have now been transferred to the genus ''[[Leiothlypis]]'':<ref name=ioc/><ref>Lovette, I. J. et al. (2010). A comprehensive multilocus phylogeny for the wood-warblers and a revised classification of the Parulidae (Aves). ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' 57 (2): 753-770. [http://www.mendeley.com/research/comprehensive-multilocus-phylogeny-woodwarblers-revised-classification-parulidae-aves/# Abstract]</ref> * [[Tennessee warbler]] ''Leiothlypis peregrina'' * [[Orange-crowned warbler]] ''Leiothlypis celata'' * [[Nashville warbler]] ''Leiothlypis ruficapilla'' * [[Virginia's warbler]] ''Leiothlypis virginiae'' * [[Colima warbler]] ''Leiothlypis crissalis'' * [[Lucy's warbler]] ''Leiothlypis luciae'' == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q738146}} 6e8j5lhm52zccwmso04w6qdyodj65vv 42714348 42714347 2026-10-28T11:10:37Z Duma 16555 42714348 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Blue-winged Warbler.jpg | image_caption = ''[[Vermivora cyanoptera]]'' | taxon = Vermivora | authority = [[William Swainson|Swainson]], 1827. | type_species = ''[[Vermivora solitaria]]''<ref name=HM4>{{cite taxon |howardmoore |id=197 |title=Parulidae |access-date=2023-07-16}}</ref> | type_species_authority = Swainson, 1827. | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = Vidjeti tekst. }} '''''Vermivora''''' is a genus of [[New World warbler]]s. == Taksonomija == The genus ''Vermivora'' was introduced in 1827 by the English zoologist [[William Swainson]] to accommodate a single species, ''Vermivora solitaria'' Swainson. This is ''Sylvia solitaria'' [[Alexander Wilson (ornithologist)|Wilson]], 1810 which is now ''Vermivora cyanoptera'' [[Storrs L. Olson|Olson]] and [[James L. Reveal|Reveal]], 2009, the [[blue-winged warbler]].<ref>{{ cite journal | last=Swainson | first=William | author-link=William Swainson | year=1827 | title=A synopsis of the birds discovered in Mexico by W. Bullock, F.L.S. and Mr. William Bullock jun. | journal=Philosophical Magazine | series=New Series | volume=1 | pages=364–369, 433–442 [434] | doi=10.1080/14786442708674330 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/15530444 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Olson | first1=S.L. | author1-link=Storrs L. Olson | last2=Reveal | first2=J.L. | author2-link=James L. Reveal | date=2009 | title=Nomenclatural history and a new name for the Blue-winged Warbler (Aves: Parulidae) | journal=Wilson Journal of Ornithology | volume=121 | issue=3 | pages=618–620 | jstor=20616949 | doi=10.1676/09-003.1 }}</ref> The genus name combines [[Latin]] ''vermis'' meaning "worm" with ''-vorus'' meaning "-eating".<ref>{{ cite web | last=Jobling | first=James A. | title=Vermivora | work=The Key to Scientific Names | url=https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=Vermivora | publisher=Cornell Lab of Ornithology | access-date=10 September 2025 }}</ref> == Vrste == Three species are recognised in the genus,<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=February 2025 | title=New World warblers, mitrospingid tanagers | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/warblers/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=10 September 2025 }}</ref> {{Species table |genus= Vermivora |authority-name=[[William Swainson|Swainson]] |authority-year= 1827|species-count=three|no-note=y|narrow-percent=75}} {{Species table/row |name= [[Bachman's warbler]]|binomial=[[Vermivora bachmanii]] |image=File:Dendroica bachmanii.jpg|image-size=180px |image-alt= |authority-name=Audubon |authority-year=1833 |authority-not-original=yes |range= Southeast United States and wintering in Cuba |range-image=File:Vermivora bachmanii map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= CR |population= |direction= |subspecies= }} {{Species table/row |name= [[Blue-winged warbler]] |binomial=[[Vermivora cyanoptera]] |image=File:Vermivora cyanoptera -North Berwick, Maine, USA-8.jpg|image-size=180px |image-alt= |authority-name=Olson & Reveal |authority-year=2009 |authority-not-original= |range= southern Ontario and the eastern United States |range-image=File:Vermivora cyanoptera map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= LC |population= |direction= |subspecies= }} {{Species table/row |name=[[Golden-winged warbler]] |binomial=[[Vermivora chrysoptera]] |image=File:Golden-winged Warbler, Rock Crusher Rd., Sagola, Iron Co., MI, 21 May 2015 (18195370525).jpg|image-size=180px |image-alt= |authority-name=Linnaeus |authority-year=1766 |authority-not-original= |range= south-central Canada and in the Appalachian Mountains in northeastern to north-central United States |range-image=File:Vermivora chrysoptera map.svg |range-image-size=180px |size= |habitat= |hunting= |iucn-status= NT |population= |direction= |subspecies= }} {{Species table/end}} Several additional species were formerly included in ''Vermivora'',<ref>{{cite book |author=Sibley, D. |title=The Sibley Field Guide to Birds |year=2000 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=0-679-45122-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/sibleyguidetobir00sibl_0 }}</ref> but have now been transferred to the genus ''[[Leiothlypis]]'':<ref name=ioc/><ref>Lovette, I. J. et al. (2010). A comprehensive multilocus phylogeny for the wood-warblers and a revised classification of the Parulidae (Aves). ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' 57 (2): 753-770. [http://www.mendeley.com/research/comprehensive-multilocus-phylogeny-woodwarblers-revised-classification-parulidae-aves/# Abstract]</ref> * [[Tennessee warbler]] ''Leiothlypis peregrina'' * [[Orange-crowned warbler]] ''Leiothlypis celata'' * [[Nashville warbler]] ''Leiothlypis ruficapilla'' * [[Virginia's warbler]] ''Leiothlypis virginiae'' * [[Colima warbler]] ''Leiothlypis crissalis'' * [[Lucy's warbler]] ''Leiothlypis luciae'' == Bilješke == {{Notelist}} == Reference == {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q738146}} qt9w60qzdx8gpu5303midcg49m2gti3 0 257502 42714313 42714085 2026-10-27T22:01:18Z Alekol 2231 /* Predviđeni događaji */ 42714313 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: 火马 [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * [[6. 2.]] - [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones IA]] je prvi put prešao 50.000. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === [[Datoteka:Orion POV- Destination and Home (art002e009567).jpg|mini|[[Artemis II]]: brod Orion, Mĕsec i Zemlja]] * [[1. 4.]] - [[10. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen a oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]]). Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je blizu [[Kanjiža|Kanjiže]] pronađen eksploziv kod gasovoda koji vodi prema Mađarskoj. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. * [[12. 4.]] - Bez rezultata u pregovorima SAD-Iran u Islamabadu; Trump objavljuje blokadu Hormuškog tjesnaca. [[Datoteka:Bastion of Hungarian Freedom 2026 (44).jpg|mini|Budimpešta 2026.]] * 12. 4. - Parlamentarni izbori u Mađarskoj: partija ''Tisza'' [[Péter Magyar|Pétera Magyara]] pobjeđuje sa dvotrećinskom većinom zastupnika; [[Viktor Orbán|Orbán]] i [[Fidesz]] su proveli četiri mandata i 16 godina na vlasti. * [[13. 4.]] - SAD uvele pomorsku blokadu Irana. * [[16. 4.]] - Prvi ukrajinski napad na rafineriju i naftni terminal u [[Tuapse]]u, na crnomorskoj ruskoj obali - još tri talasa do 2. maja izazivaju veliku materijalnu i ekološku štetu. * [[17. 4.]] - Iran otvara Tjesnac tijekom lebanonskog primirja, ali ga zatvara već sutradan zbog nastavljene američke blokade. * [[19. 4.]] - Izbori u Bugarskoj, osmi za pet godina: Progresivna Bugarska bivšeg predsednika [[Rumen Radev|Radeva]] dobija apsolutnu većinu mandata. * [[23. 4.]] - Deblokirana pomoć EU od 90 milijardi eura za Ukrajinu. * [[25. 4.]] - [[Rat u Maliju]] i [[Rat u Sahelu]]: koordinirani napadi džihadista iz JNIM i [[Azavad|tuareških pobunjenika]] u više gradova [[Mali]]ja. * 25. 4. - Čovek je pucao blizu Večere dopisnika iz Bele kuće, kojoj su prisustvovali i čelnici SAD. * [[26. 4.]] - [[Sabastian Sawe]] je istrčao Londonski maraton za manje od dva sata. * [[28. 4.]] - RH i BiH potpisali u Dubrovniku sporazum o gradnji plinovoda [[Južna interkonekcija]]. * 28. 4. - Kosovski parlament ne uspeva izabrati novog predsednika - raspušten je, izbori će biti u junu. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] su napustili [[OPEC]]. * [[2. 5.]] - Ministarstvo obrane SAD objavilo da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke (od ca. 36.000). * 2. 5. - Na holandskom kruzeru ''MV Hondius'' na Atlantiku je umrla druga osoba od [[hantavirus]]a, treća ukupno (brod stiže na Tenerife 10-tog, odakle ide evakuacija). * [[4. 5.]] - Američka operacija ''Project Freedom'': pratnja brodova u [[Hormuški tjesnac|Hormuškom tjesnacu]] (sutradan pauzirana). Iranci su gađali naftnu luku u Al Fudžajri. * [[7. 5.]] - Lokalni izbori u UK: uspeh za [[Reform UK]] i Zelene. Nacionalistički [[Plaid Cymru]] ima najviše mandata u Velškoj skupštini (laburisti su bili dominantni od 1922). U Škotskoj je pobedila [[Škotska nacionalna stranka]]. Veliki gubici za vladajuće laburiste na lokalu u Engleskoj. * [[11. 6.]] - [[Christian Schmidt]] potvrđuje da odlazi s pozicije [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]. * 13 - 15. 5. - Trumpova državna poseta Kini. * [[14. 5.]] - Kriza na Kubi: ministar energije izjavljuje da nema više nafte i dizela. * 14. 5. - Potvrđena epidemija Bundibugyo, /bundibudžo/, [[ebola|ebole]] u provinciji [[Ituri]] DR Kongo (moguće da je počela još pre dva meseca). Bolest je prisutna i u Ugandi. [[SZO]] 17-tog objavljuje vanrednu situaciju od međunarodnog interesa. * 14. 5. - U napadu na Kijev ima 24 mrtvih, Ukrajina tri dana kasnije upućuje rafal prema Moskvi i Bjelgorodu. * [[15. 5.]] - Uhapšen načelnik beogradske policije Veselin Milić i još 11 osoba, među kojima tri policajca, tri dana nakon pucnjave u restoranu „27" na [[Senjak]]u i nestanka 52-godišnjeg muškarca (telo pronađeno u buretu, 21-og u Inđiji). * 15 - 29. 5. - Prikazuju se uspešni filmovi koji sa započeli kao postovi na YouTubeu: natprirodni horor ''Obsession'' (15.) i SF psihološki horor ''Backrooms'' (29. 5.). * 12 - [[16. 5.]] - Pesma Evrovizije u Beču. Pet zemalja bojkotira zbog učešća Izraela. Prva je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] iz Bugarske ("Bangaranga"), 15. Lelek iz Hrvatske ("Andromeda"), 17. Lavina iz Srbije ("Kraj mene"). * [[18. 5.]] - Tužba protiv Službe unutrašnjih prihoda (IRS) od strane preds. Trumpa i njegovih sinova rešena nagodbom: vlada SAD formira fond od blizu 1,8 milijardi dolara, ''Anti-Weaponization Fund'', za nadoknadu predsednikovim saveznicima koji tvrde da su nepravedno istraživani. U dodatku nagodbe se kaže da IRS prekida sve preglede poreskih prijava. * [[20. 5.]] - Vazdušna uzbuna u [[Vilnius]]u zbog drona blizu beloruske granice. * 20. 5. - Velika porota u Majamiju optužila [[Raúl Castro|Raúla Castra]] i dr. za ubistvo u obaranju dve emigrantske cesne 1996. * 20. 5. - Pojas presvete Bogorodice stigao iz svetogorskog manastira [[Vatoped]]a u Beograd, izložen je u Hramu Svetog Save do 6. juna, privukao je preko pola miliona poklonika. * [[23. 5.]] - Miting "Ti i ja, Slavija", u Beogradu, sa preko 180.000 okupljenih. Sukobi kod Pionirskog parka. Železnički saobraćaj u zemlji obustavljen ranije tokom dana. * [[24. 5.]] - Rusija gađala Ukrajinu sa 600 dronova i 90 raketa, uključujući hipersonični Orešnik, dva dana nakon što je u Starobjeljsku u Luganskoj oblasti pogođen pedagoški univerzitet, sa 21 žrtvom. * 24 - 28. 5. - Preds. Vučić u poseti Kini. * [[25. 5.]] - Objavljena papina enciklika ''Magnifica humanitas'': o očuvanju ljudske osobe u doba umjetne inteligencije. * [[26. 5.]] - Najtopliji majski dan u Engleskoj, malo preko 35 stepeni u [[Kraljevski botanički vrtovi u Kewu|vrtovima Kew]] u Londonu; toplotni val je na zapadu Evrope. U Indiji i Pakistanu ovih dana je preko 45 stepeni. * [[29. 5.]] - Prilikom ruskog napada na ukrajinske luke na Dunavu, jedan dron je pogodio zgradu u rumunskom [[Galați|Galacu]]. * [[30. 5.]] - Građanskom inicijativom je uklonjen naprednjački fasadni baner sa beogradske [[Palata Albanija|Palate Albanija]], jer su bili ugroženi ptići [[Bela čiopa|belih čiopa]]. * [[31. 5.]] - Izraelci zauzeli strateški položaj zamka Beaufort kod Nabatije u Libanu. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Protesti u Albaniji, nazvani Flamingo revolucija - protivljenje gradnji luksuznog odmarališta kod Valone (ostrvo Sazan i laguna Narta, na inicijativu [[Jared Kushner|Jareda Kushnera]]) šire se i na Tiranu, pošto su aktivisti napadnuti od lokalnog obezbeđenja. * 2. i 9. 6. - Antiimigrantska osećanja u Ujedinjenom Kraljevstvu: objavljivanje snimka hapšenja Henryja Nowaka u [[Southampton]]u, pred smrt nakon što ga je ubo Sik, i 9-tog napad nožem na čoveka u [[Belfast]]u izazivaju proteste odn. nemire. * [[3. 6.]] - Oko 90 državljana Srbije vraćeno sa aerodroma u Tivtu, policija Crne Gore ih je ocenila kao "rizik po bezbednost". * 3. 6. - Ukrajinski dronovi pogodili naftni terminal u Sankt Peterburgu, na dan početka ekonomskog foruma, dan nakon što je u ruskim napadima poginulo 23 ljudi. * [[4. 6.]] - Pripadnik [[UNIFIL]] stariji vodnik Milovan Jovanović umro je od posledica minobacačke vatre na jugu Libana. * 4. 6. - [[Janez Janša]] je četvrti put premijer Slovenije. * [[5. 6.]] - Samit EU–Zapadni Balkan u Tivtu. * [[7. 6.]] - Vanredni izbori na Kosovu: Kurtijevo Samoopredeljenje 53/120 mandata (-4). [[Datoteka:2026-06-08 Ballroom construction and UFC arena White House Washington DC 13-23-11.jpg|mini|Borilište i gradilište kod Bele kuće]] * 7. 6. - Izbori u Armeniji: proeuropska stranka premijera [[Nikol Pašinjan|Pašinijana]] zadržava većinu. * 7. 6. - Iran ispalio rakete na Izrael, nakon dva meseca, zbog izraelskih udara na Bejrut. * [[9. 6.]] - Pošto je oboren američki [[Boeing AH-64 Apache|Apache]], dolazi do novog ciklusa udara sa Iranom. * [[10. 6.]] - Papa je blagoslovio Kulu Isusa Krista bazilike [[Sagrada Família]] u Barceloni, visine 172,5 metara. * 11. 6. - 19. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]] u Sjevernoj Americi. ** Bosna i Hercegovina: 12. 6. 1:1 sa Kanadom; 18. 6. gubi od Švicarske 4:1; 24. 6. pobjeđen Katar 3:1 - ide dalje. ** Hrvatska: 17. 6. gubi od Engleske 4:2; 23. 6. pobjeđena Panama 1:0; 27. 6. pobjeđena Gana 2:1 - ide dalje. * [[12. 6.]] - Firma [[SpaceX]] je izašla na berzu. [[Elon Musk]] je prvi bilioner (1.000 milijardi). * [[13. 6.]] - [[New York Knicks]] prvaci NBA nakon 53 godine. * [[14. 6.]] - Objavljeno da je postignut sporazum o okončanju rata između Irana i SAD. Zbog nastavljenih dejstava u Libanu, sporazum i otvorenost Hormuskog moreuza se više puta dovode u pitanje. * 14. 6. - ''UFC Freedom 250'': borilačka priredba na Južnom travnjaku Bele kuće. * [[15. 6.]] - U Kijevu su pogođeni saborna crkva Kijevo-pečerske lavre i Filmski studio Dovženko. * [[18. 6.]] - Najveći napad na Moskvu od 2022, opet pogođena velika rafinerija u Kapotnji, na Moskvu pada crna kiša. * 18. 6. - Kriza vođstva Laburističke partije u UK: gradonačelnik Manchestera Andy Burnham je ubedljivo dobio na dopunskim izborima za parlament. * [[19. 6.]] - Više javno tužilaštvo u Beogradu sumnjiči studente da su simulirali upotrebu zvučnog topa u martu 2025. * [[20. 6.]] - Protestni skup u Novom Sadu. * [[22. 6.]] - Britanski premijer [[Keir Starmer]] objavljuje da podnosi ostavku. * ca. 24. 6. - Val toplote na zapadu Evrope. Oboren junski rekord u Engleskoj (37,3 stepena 26-tog), u Francuskoj prosečno najtoplije ikada, s temperaturama do 44,3 stepena. * [[24. 6.]] - Dva jaka potresa u [[Venezuela|Venezueli]], preko 6.500 mrtvih. * [[27. 6.]] - Naprednjački skup u Beogradu. Preds. Vučić najavljuje da će podneti ostavku. * 27. 6. - Toplota se premešta u srednju Evropu: rekordi u Nemačkoj (41,5 stepen), Češkoj (40,6), Danskoj (37). * [[28. 6.]] - Studentski skup "Sve se vidi na Vidovdan" u Kraljevu. * [[29. 6.]] - Najtopliji junski dan u Beogradu, 38,9 stepeni. * [[30. 6.]] - Preko milion nedokumentovanih migranata i tražioca azila se prijavilo za regularizaciju statusa u Španiji. * 30. 6. - Protesti protiv imigracije u Južnoj Africi. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:DamonNolanHathaway-byPhilipRomano.jpg|mini|180px|Pred premijeru "Odiseje"]] [[Datoteka:Enzo Fernandez Pau Cubarsi Argentina v Spain 19 July 2026-208.jpg|180px|mini|Finale Svjetskog kupa]] * [[1. 7.]] - Američki diplomata Louis Chrishock je imenovan za v.d. [[Visoki predstavnik za BiH|Visokog predstavnika za BiH]], dok EU i SAD ne postignu kompromis (Rusija ga ne prihvata). * 1. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]]: ** Bosna i Hercegovina: 1/2. 7. gubi od SAD 2:0. ** Hrvatska: 2/3. 7. gubi od Portugala 2:1. * [[2. 7.]] - U jakom napadu na Kijev gine 30 ljudi. * [[5. 7.]] - Američkom igraču Bolagunu suspendovana posledica crvenog kartona u meču sa BiH (SAD gube od Belgije 4:1). * [[6. 7.]] - Državna sahrana [[Ali Hamenei]]a (4 - 9. 7.): milioni ljudi učestvuju u pogrebnoj procesiji u Teheranu. Kovčeg je 8. 7. pronesen i iračkim gradovima Nadžaf i Kerbala. * [[8. 7.]] - Nakon razmene vatre, Trump kaže da je primirje sa Iranom "završeno". Uveče novi udari. * ca. 9. 7. - Treći talas vrućine na zapadu Evrope. * [[10. 7.]] - Putnik Ryanaira iz Srbije zamalo izleteo kroz razbijeni prozor. * [[11. 7.]] - Povijesno nizak vodostaj [[Drava|Drave]] kod Osijeka, -173. * 11. 7. - Pisac [[Vladimir Arsenijević]] pretučen ispod Brankovog mosta; komemoracija žrtvama Srebrenice otkazana. * [[15. 7.]] - Ukrajinski predsednik Zelenski smenio ministra odbrane Mihajla Fedorova, što izaziva proteste. * [[16. 7.]] - Preds. Trump u obraćanju naciji tvrdi da su se Kinezi mešali u izbore 2020. * [[17. 7.]] - U američkoj bazi u Jordanu poginula dva američka vojnika, nastavljaju se međusobni udari. * 17. 7. - Prikazan je film "[[Odiseja (2026.)|Odiseja]]" [[Christopher Nolan|Christophera Nolana]]. * [[18. 7.]] - Ukrajinski dronovi uništili dva skladište online maloprodaje ''Wildberries'' u okolini Moskve. * [[19. 7.]] - Finale Svjetskog prvenstva: '''Španija''' - Argentina 1:0 u produžecima. Prethodnog dana, u meču za treće mesto, Francuska - Engleska 4:6. [[Datoteka:Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg|120px|mini|[[Andy Burnham]]]] * [[20. 7.]] - [[Andy Burnham]] je novi britanski premijer, sedmi od 2016. * 20. 7. - Nikaragvanski predsednik [[Daniel Ortega]] kaže da u zemlji više neće biti izbora. * [[23. 7.]] - Nafta je prelazila 100 dolara, nakon što su jemenski Husi gađali dva tankera u Crvenom moru. * [[24. 7.]] - Pošto su istekle carine uvedene u februaru, preds. Trump je uveo nove od 10% ili 12.5% za niz zemalja, uključujući EU, po klauzuli o prinudnom radu. * 24/25. 7. - Pauzirani američki napadi na Iran - nastavljaju se 29-tog, nakon iranskog pokušaja protiv Jordana. * [[25. 7.]] - Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine stradalo na [[Elbrus]]u. * 25. 7. - Omladinski pokret "bubašvaba/žohara" u Indiji: ministar obrazovanja je dao ostavku nakon desetak dana protesta zbog skandala sa procurivanjem ispita. * ca. 2x. 7. - Veliki požari na zapadu Evrope: 50.000 ha u Ávili, zapadno od Madrida, najveći ikad u Španiji; preko 42.000 ha zapadno od [[Bordeaux]]a u Francuskoj, evakuirano je 220.000 ljudi. Još jedan talas vrućine.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/france-and-spain-race-to-contain-huge-wildfires-before-fresh-heatwave-begins France and Spain race to contain huge wildfires before fresh heatwave begins] theguardian.com Mon 27 Jul 2026</ref> * [[26. 7.]] - [[Tadej Pogačar]] je osvojio peti [[Tour de France]]. * [[28. 7.]] - Predložena ''FIFA Forward Enterprise'', komercijalna filijala [[FIFA]]-e koja bi privatnim investitorima omogućila udeo u organizovanju takmičenja - izaziva dosta protesta, tako da se odustaje. * [[30. 7.]] - Možda 60.000 ljudi ilegalno ulaze iz Maroka u španjolsku [[Ceuta|Ceutu]], sutradan se polovica vraća, ubrzo skoro svi. * [[31. 7.]] - Objavljene analize pokazuju da je otpad zakopan u [[Gospić]]u opasan - 33.000 tona. * jul - Najtopliji jun-jul na zapadu Evrope. Najtopliji jul u svetskim morima. Najtopliji mesec ikada u SAD. === Avgust/August/Kolovoz === * jul/avgust - Vrućina u regionu, Dunav i druge reke historijski niske. Centar za razminiranje Srbije tokom meseca uklanja nemačka plovila [[Operacija Dunavski vilenjak|potopljena 1944]]. kod Prahova<ref>[https://klima101.rs/dunav-nizak-vodostaj-ratni-brodovi-motocikl-rimski-most-mamuti/ U toku je izvlačenje potopljene nemačke flote kod Prahova: Šta je sve izronilo iz presahlog Dunava?]. klima101.rs 14/08/2026</ref> * [[2. 8.]] - U Južnoj Koreji izmereno rekordnih 42,5°C. * [[5. 8.]] - Požar u [[Deliblatska peščara|Deliblatskoj peščari]], zahvatiće preko 3.500 ha. Požar je i na [[Stolovi]]ma kod Kraljeva. * ca. 6. 8. - Rekordne temperature u Austriji, Slovačkoj i Mađarskoj, 41-42°C. * [[7. 8.]] - U Mecci potpisan obrambeni pakt između [[Turska|Turske]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Pakistan]]a. * [[8. 8.]] - [[Volodimir Zelenskij]] u poseti Beogradu. * [[10. 8.]] - Zemljotres u kolumbijskom departmanu [[Chocó (departman)|Chocó]], 330 mrtvih. * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]] na zapadu Evrope.<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref> * [[13. 8.]] - Peti talas vrućine na zapadu Evrope. * [[14. 8.]] - Požar u [[Omiš]]u, stradala je jedna osoba. [[Datoteka:Пожар Делиблатска пешчара, ситуација 23.08.2026.png|160px|mini|Požar u Deliblatskoj peščari, stanje 23. 8.]] * 15/16. 8. - Zapaljen automobil tužioca u [[Valjevo|Valjevu]], građani i studenti se okupljaju sledeće večeri. * [[16. 8.]] - Poljski autobus, na povratku iz Međugorja, sleteo s puta u Mađarskoj - 12 mrtvih. * 16. 8. - Prosvjed u [[Gospić]]u zbog ilegalnog odlaganja otpada. * [[17. 8.]] - Rekordni niz: 23. uzastopni tropski dan u Beogradu<ref>[https://klima101.rs/rekord-tropskih-dana-beograd/ U Beogradu je oboren rekord: Ovo je sada najduži niz uzastopnih dana sa temperaturom preko 30 °C]. klima101.rs 17/08/2026</ref> (od 30. 7. do 7. 8. devet dana od 35 i više stepeni, do 38<ref>[https://www.accuweather.com/sr/rs/belgrade/298198/august-weather/298198 Beograd, Srbija Mesečna prognoza | AccuWeather]</ref>). Novi tropski dani već 19. 8. do 5. 9.. ** Zagreb ≥ 30 stupnjeva od 27. 7. (4 - 6. 8. 38 st.). Sarajevo ≥ 30 stupnjeva 29. 7. do 17. 8. i od 19. 7. * [[19. 8.]] - Nacionalni dug SAD prešao 40.000 milijardi dolara, oko 123% GDP.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/aug/20/us-national-debt-republicans ‘Starve the beast’? The $40tn cost of Republicans’ false promises to cut spending]. theguardian.com Thu 20 Aug 2026</ref> * [[20. 8.]] - Objavljeno da se Demokratska autonomna administracija severne i istočne Sirije (ranije poznata i kao [[Sirijski Kurdistan]]) u potpunosti integrisala u [[Sirija|sirijsku]] državu. * 20 - 21. 8. - Izvanredna sjednica Sabora zbog otpada u Gospiću. * [[21. 8.]] - Dronovi pogađaju šoping centar u [[Krivi Rog|Krivom Rogu]], 16 mrtvih. * 21. 8. - Nastavlja se požar u Deliblatskoj peščari: nakon ruskog aviona, Srbija prihvata i pomoć iz EU. * 21. 8. - Trgovački pregovori između SAD i Kanade prekinuti bez dogovora, uvode se nove carine (Trump 27. 8. potpisao naređenje da se [[jezero Ontario]] promeni u jezero Amerika). [[Datoteka:Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|mini|Bujica na graničnom prelazu Kine i Nepala]] * [[26. 8.]] - Razorna bujična poplava na granici Nepala i Kine, s velikim brojem poginulih. * [[28. 8.]] - Umro je kralj [[Harald V od Norveške]], nasljeđuje ga sin [[Haakon VIII od Norveške|Haakon VIII]]. * [[29. 8.]] - Dron pogodio skladište kod Buče u Ukrajini - u eksplozijama gine 38 ljudi. * 29. 8. - Referendum o nastavku pregovora o članstvu [[Island]]a u EU: odbijeno sa 52,8%. * 29. 8. - [[Filip Hrgović]] osvaja u Londonu IBF titulu u teškoj kategoriji, pobedom nad Mosesom Itaumom. * [[30. 8.]] - Lansiranje [[Svemirski teleskop Nancy Grace Roman|Svemirskog teleskopa Nancy Grace Roman]], za osmatranje u spektru od plave do infracrvene. * avgust - Mesec je globalno 1,65 stepeni iznad predindustrijskog nivoa, deli rekord sa julom 2023. * avgust - Rat u Ukrajini: pojačana ruska upotreba mlaznih dronova.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c804d9lyj2jo Russia's new jet-powered drones outpacing Ukraine's air defences with daily launches]. bbc.com 2026-09-10</ref> === Septembar/Rujan === [[Datoteka:"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku", Trg bana Jelačića, 5. srpnja 2026 - 3.jpg|180px|mini|lijevo|"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku"]] * [[2. 9.]] - Najmanje 14 aktivista u Srbiji je targetirano spywareom u vreme lokalnih izbora prošlog marta.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/03/serbians-targeted-with-advanced-spyware Serbians targeted with spyware in country’s ‘largest documented wave of surveillance’]. theguardian.com 3 Sep 2026</ref> * 2. 9. - Potpisan naftni sporazum između SAD i Venecuele. * [[5. 9.]] - Prosvjed "Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku" u Zagrebu. * [[6. 9.]] - Izbori u nemačkoj pokrajini [[Saksonija-Anhalt]]: [[AfD]] 43,8%, [[CDU]] 17,2%. [[Datoteka:Sahrana Ratka Mladića 2, Beograd.jpg|180px|mini|Sahrana Ratka Mladića]] * [[7. 9.]] - [[Ratko Mladić]] sahranjen u Beogradu. * [[8. 9.]] - Jemenski Husi su lansirali balističke rakete i dronove na nekoliko meta u Saudi Arabiji. U toku su pojačane borbe između Husa i zvanične jemenske vlade. * 8. 9. - SAD uništile pet iranskih tankera, na šta se odgovara udarima na brodove i na američku bazu u Jordanu. * [[9. 9.]] - U Srbiji raspisani izbori, za 25. oktobar: lista "Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija" predala potpise 12-tog, "Studentska lista - studenti pobeđuju" (3) 14-tog. * [[10. 9.]] - Jemenski Husi zauzimaju lučki grad [[Moka (Jemen)|Moka]], sutradan i ostrvo Perim u moreuzu [[Bab-el-Mandeb]]. * [[11. 9.]] - Saudijski naftovod Istok-Zapad zatvoren zbog napada sa jugoistoka Iraka (opet radi 22-og). * [[12. 9.]] - Dario Amodei, direktor [[Anthropic]]a, poziva na usporenje razvoja AI zbog mogućnosti izmicanja kontroli. * [[13. 9.]] - Izbori u Švedskoj: leva opozicija dobija tri mandata više od vladajućih. * [[16. 9.]] - [[Hashim Thaçi]] prvostepeno osuđen u Hagu, pred specijalističkom većem za Kosovo, na 25 godina zatvora; Jakup Krasniqi 25, Kadri Veseli 18, Rexhep Selimi 13 godina. * 18 - 20. 9. - Izbori u Rusiji: uobičajena velika većina za [[Jedinstvena Rusija|Jedinstvenu Rusiju]], nije dozvoljeno učešće partije [[Jabloko]]. * [[20. 9.]] - Zemaljski izbori u Nemačkoj: AfD ima najviše glasova u [[Mecklenburg-Zapadna Pomeranija|Mecklenburg-Zapadnoj Pomeraniji]] (CDU ispod cenzusa) a u [[Berlin]]u ''[[Die Linke]]''. * [[21. 9.]] - ''Veoma jaki'' [[El Niño]] već dostiže rekordnih 3,05 stepeni, a maksimum je obično u novembru/decembru. Atlantska sezona uragana ima rekordni period bez uragana. * [[22. 9.]] - Potpisan sigurnosni sporazum SAD-Danska-Grenland. * [[23. 9.]] - Pobunjenička koalicija više etničkih organizacija pokrenula ofanzivu protiv etiopske vlade. * [[24. 9.]] - [[Xi Jinping]] u poseti Washingtonu. * [[27. 9.]] - [[OpenAI]] je pauzirao trening najnovijih modela nakon nekoliko izveštaja o neočekivanom ponašanju na sajtovima nekoliko vlada od letos. * 27. 9. - Aleksandar Vučić podnosi ostavku jer cilja mesto premijera; v.d. predsednika Republike je predsednica skupštine Ana Brnabić. * 27. 9. - Drumcreeski konflikt: [[Oranžisti]] su pokušali umanjeni marš Cestom Garvaghy u [[Portadown]]u, nakon 28 godina zabrane - konfrontacija sa katolicima traje nekoliko dana. * [[28. 9.]] - Štrajk [[Zagrebački električni tramvaj|ZET]] i podružnica [[Zagrebački holding|Zagrebačkog holdinga]] (proglašen nezakonitim 30-tog). * [[30. 9.]] - Flydubai Flight 1073: nakon incidenta u kokpitu, avion koji je leteo prema Tel Avivu je spušten u Saudi Arabiji. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Prekid diplomatskih odnosa [[Etiopija|Etiopije]] i [[Eritreja|Eritreje]], nakon ulaska eritrejskih snaga u [[Regija Afar|Afar]], zatim i [[Regija Tigraj|Tigreju]]. * [[2. 10.]] - Energetska kriza: lideri G7 odlučili pustiti 100 miliona barela nafte i [[dizel]]a iz rezervi (Trump je pretio zabranom izvoza dizela). * 2. 10. - Laborantkinja sa [[irkutsk]]og protivkužnog instituta umrla od pneumonije - ruski zvaničnici kažu da su svi kontakti negativni na kugu. * [[3. 10.]] - Etiopska vojska u [[Mek'ele]]u, glavnom gradu Tigreje. * [[4. 10.]] - [[Datoteka:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px|Grb BiH]] Izbori u BiH. Članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]]: [[Denis Bećirović]], [[Željka Cvijanović]], [[Darijana Filipović]]. * [[5. 10.]] - Stambena kriza u Španjolskoj: premijer [[Pedro Sánchez]] zakazuje izvanredne izbore za 29. 11., nakon što je parlament odbio dva dekreta. * 5 - 15. 10. - U rumunskim i bugarskim vodama Crnog mora pogođeno sedam brodova, tri potopljeno - sumnja se na ruske dronove.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/oct/18/drone-attacks-ships-black-sea-russia-ukraine-war Intensifying drone attacks on ships in Black Sea bring war ever closer to Nato shores]. theguardian.com Sun 18 Oct 2026</ref> * [[6. 10.]] - Obrazovna kriza u Francuskoj: protesti i blokade škola u više gradova. * [[9. 10.]] - U Risnu uhapšen ruski bloger Mihail Zvinčuk, sa bloga Rybar, zatim protjeran. * 9. 10. - Trump objavljuje da je postigao dogovor sa Putinom za kupovinu dizela (11-tog tvrdi da je dogovorio "energetsko primirje"). * 8. i 10. 10. - Husi gađaju [[rijad]]ski aerodrom: 15 poginulih, preko 300 ranjenih. * [[12. 10.]] - Izraelski premijer Netanyahu naredio istragu vojnika i oficira intervjuisanih za dokumentarac ''[[NAZA]]'', o načinu odlučivanja o ciljevima u Gazi. * [[13. 10.]] - Ukrajinska vojska uveče izjavljuje da je sistem [[Starlink]], tj. vojna verzija Starshield, ograničen na terminale do 160 km/h - onemogućeni ukrajinski dronovi za napad i odbranu. * [[14. 10.]] - Studentski protesti u Albaniji: požar u jednom ministarstvu i dve banke. * [[15. 10.]] - Hajduk - Ajax 2:1. Utakmica bila prekidana zbog bakljade, izvikivane antisemitske parole. * [[16. 10.]] - Trump je pauzirao paket sankcija Rusiji iz Grahamovog zakona. * [[17. 10.]] - Demonstracije podrške srednjoškolcima, praćene nasiljem marginalnih grupa, paljevinama i pljačkom. Izgorela većnica u [[Limoges]]u. Neredi su i u [[Milano|Milanu]]. * [[19. 10.]] - Provincija [[Alberta]] odobrava sa 75% ostanak u Kanadi. * 19. 10. - Rat u Sudanu, masakr na pijaci Amiet u specijalnom području [[Abyei]]: vojska je gađala rezervoar goriva i pijacu koje koriste pobunjenici, ima preko 220 mrtvih. * [[20. 10.]] - ''PHP2Shell'': objavljeno je postojanje ranjivosti u jeziku [[PHP]]; narednih dana brojni sajtovi su offline tokom ispravke, a hakeri pokušavaju iskoristiti situaciju. * [[22. 10.]] - Veliki predizborni skup studentske liste na beogradskoj Slaviji. * [[25. 10.]] - [[Datoteka:Standard of the President of the National Assembly of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika skupštine Srbije]] Vanredni izbori u Srbiji. Uz veliku izlaznost, ''Studentska lista osvaja apsolutnu većinu''. U parlament ulazi još samo lista Ujedinjena Srbija (i stranke manjina). * 25. 10. - Predsjednički izbori u Brazilu, drugi krug: preds. [[Lula da Silva]] je reizabran sa 51,79%, pobjedom nad Fláviom Bolsonarom. == Predviđeni događaji == * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * [[14. 11.]] - Prva Pesma Evrovizije Azija. * [[15. 11.]] - [[Voyager 1]] će biti udaljen jedan [[Svjetlosna godina|svetlosni]] dan od Zemlje. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * decembar? - [[Datoteka:Flag of the President of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika Srbije]] Predsednički izbori u Srbiji. == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === * [[5. 4.]] - [[Vlatko Cvrtila]], profesor, gepolitički analitičar (* [[1965]]) * [[6. 4.]] - [[Christian Schwarz-Schilling]], njemački diplomat, bivši VP u BiH (* [[1930]]) * [[8. 4.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener (* [[1959]]) * [[9. 4.]] - [[Afrika Bambaataa]], pionir hip-hopa (* [[1957]]) * [[23. 4.]] - [[Rexhep Qosja]], književnik (* [[1936]]) === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Alex Zanardi]], vozač F1, paraolimpijac (* [[1966]]) * [[6. 5.]] - [[Ted Turner]], osnivač CNN (* [[1938]]) * 6. 5. - [[Vladimir Cvetković]], košarkaš, funkcioner FK Crvena Zvezda (* [[1941]]) * 6. 5. - [[Rajko Kasagić]], bivši premijer RS (* [[1942]]) * [[16. 5.]] - [[Predrag Koraksić]] Corax, karikaturista (* [[1933]]) * 16. 5. - [[Félicien Kabuga]], finansijer genocida u Ruandi (* [[1933]]) * [[21. 5.]] - [[Julienne Bušić]], otmičarka (* [[1948]]) * 21. 5. - [[Kyle Busch]], vozač NASCAR (* [[1985]]) * [[22. 5.]] - [[Dick Parry]], saksofonist ''Pink Floyd''-a (* [[1942]]) * [[25. 5.]] - [[Sonny Rollins]], džez saksofonista (* [[1930]]) * [[26. 5.]] - [[Dragoljub Mićunović]], filozof, srpski političar iz DS, DC (* [[1930]]) === Jun/Juni/Lipanj === * 4. 6 - [[Anthony Head]], glumac (* [[1954]]) * 4. 6 - [[Merdžane Satrapi]], autorica (* [[1969]]) * [[11. 6.]] - [[David Hockney]], umetnik (* [[1937]]) * [[20. 6.]] - [[Slavenka Drakulić]], književnica i publicistkinja (* [[1949]]) * [[22. 6.]] - [[Alan Greenspan]], bivši predsednik Federalne rezerve (* [[1926]]) * 22. 6. - [[Edin Numankadić]], likovni umjetnik (* [[1948]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[3. 7.]] - [[Zrinko Ogresta]], scenarist i redatelj (* [[1958]]) * [[8. 7.]] - [[Bonnie Tyler]], pjevačica (* [[1951]]) * [[10. 7.]] - [[Đorđe Kadijević]], reditelj, scenarista (* [[1933]]) * [[11. 7.]] - [[Lindsey Graham]], američki političar (* [[1955]]) * [[13. 7.]] - [[Sam Neill]], glumac (* [[1947) * [[20. 7.]] - [[Kevin Keegan]], fudbaler i trener (* [[1951]]) * [[21. 7.]] - [[Olivera Katarina]], glumica i pevačica (* [[1940]]) * 21. 7. - [[Damir Šaban]], glumac (* [[1958]]) * [[30. 7.]] - [[Milivoj Puhlovski]], redatelj i scenarist (* [[1947]]) * [[31. 7.]] - [[Franco Baresi]], fudbaler, trener (* [[1960]]) === Avgust/August/Kolovoz === * [[8. 8.]] - [[Ivo Šlaus]], fizičar, član HAZU (* [[1931]]) * [[12. 8.]] - [[Zhu Rongji]], bivši kineski premijer (* [[1928]]) * [[14. 8.]] - [[Yayoi Kusama]], umetnica (* [[1929]]) * [[15. 8.]] - [[Milena Zupančič]], glumica (* [[1946]]) * [[16. 8.]] - [[Hayden Panettiere]], glumica (* [[1989]]) * [[18. 8.]] - [[Vedrana Rudan]], književnica, novinarka (* [[1949]]) * [[25. 8.]] - [[Dolly Parton]], country muzičarka (* [[1946]]) * 25. 8. - [[Tim Curry]], glumac (* [[1946]]) * [[27. 8.]] - [[Ratko Mladić]], komandant VRS, osuđenik za ratne zločine (* [[1942]]) * [[28. 8.]] - [[Harald V od Norveške]] (* [[1937]]) * [[30. 8.]] - [[Stjepan Jimmy Stanić]], pjevač, glazbenik (* [[1929]]) * 30. 8. - [[Slobodan Šnajder]], pisac i publicist (* [[1948]]) * [[31. 8.]] - [[Édouard Balladur]], bivši francuski premijer (* [[1929]]) === Septembar/Rujan === * [[2. 9.]] - [[Raif Dizdarević]], bivši predsjednik Predsjedništva SFRJ (* [[1926]]) * 2. 9. - [[Gloria Steinem]], feministica, novinarka (* [[1934]]) * 2. 9. - [[Ivan Gudelj]], nogometaš (* [[1960]]) * [[8. 9.]] - [[Tung Chee-hwa]], hongkonški političar (* [[1937]]) * 8. 9. - [[Vlasta Maček]], šahistkinja (* [[1952]]) * [[11. 9.]] - [[Emma Bonino]], talijanska političarka (* [[1948]]) * [[14. 9.]] - [[Bob Mackie]], modni kreator (* [[1939]]) * [[15. 9.]] - [[Flora Brovina]], pesnikinja, aktivistkinja (* [[1949]]) * 15. 9. - [[Nebojša Radunović]], ginekolog, profesor, akademik SANU (* [[1954]]) * [[24. 9.]] - [[Milan Panić]], američki biznismen, premijer SRJ (* [[1929]]) * [[25. 9.]] - [[Zejnel Zejneli]], novinar i književnik (* [[1950]]) * [[28. 9.]] - [[Slavko Perović]], pevač (* [[1934]]) * 28. 9. - [[Andrea Zlatar-Violić]], teoretičarka književnosti, bivša ministrica kulture RH (* [[1961]]) === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Biljana Plavšić]], bivša predsjednica RS, osuđena za ratne zločine (* [[1930]]) * [[5. 10.]] - [[Jeffrey Archer]], pisac, britanski političar (* [[1940]]) * [[6. 10.]] - [[Eva Marie Saint]], glumica (* [[1924]]) * 6. 10. - [[Bisera Alikadić]], književnica (* [[1939]]) * [[9. 10.]] - [[Goran Bare]], vokal "Majki" (* [[1965]]) * [[25. 10.]] - [[Walter Koenig]], glumac (* [[1936]]) == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Francis Halzen]] (odlučujući doprinos Neutrinskoj opservatoriji ''IceCube'' i otkriće visokoenergetskih [[neutrino|neutrina]] [[Neutrinska astronomija|astrofizičkog porekla]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Henri B. Kagan]] i [[Kensō Soai]] (otkriće nelinearnih efekata i [[autokataliza|autokatalize]] u asimetričnoj organskoj sintezi) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] i [[Georg Nagel]] (otkrića u vezi svetlosno regulisanih [[Jonski kanal|jonskih kanala]] i [[Optogenetika|optogenetike]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Anne Carson]] ("razigrani dijalog sa klasičnom tradicijom") * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Navi Pillay]] (napori za promociju mira i međunarodnog prava) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Robert Ernest Hall]] i [[Michael Dean Woodford]] (rad na [[Mikroekonomija|mikroekonomskim]] temeljima [[Makroekonomija|makroekonomske]] [[Politika stabilizacije|stabilizacije]]) === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] hcjbon3g4kjv1b8tkn2075osm2sgea4 42714317 42714313 2026-10-27T22:34:09Z Alekol 2231 /* Oktobar/Listopad */ 42714317 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: 火马 [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * [[6. 2.]] - [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones IA]] je prvi put prešao 50.000. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === [[Datoteka:Orion POV- Destination and Home (art002e009567).jpg|mini|[[Artemis II]]: brod Orion, Mĕsec i Zemlja]] * [[1. 4.]] - [[10. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen a oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]]). Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je blizu [[Kanjiža|Kanjiže]] pronađen eksploziv kod gasovoda koji vodi prema Mađarskoj. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. * [[12. 4.]] - Bez rezultata u pregovorima SAD-Iran u Islamabadu; Trump objavljuje blokadu Hormuškog tjesnaca. [[Datoteka:Bastion of Hungarian Freedom 2026 (44).jpg|mini|Budimpešta 2026.]] * 12. 4. - Parlamentarni izbori u Mađarskoj: partija ''Tisza'' [[Péter Magyar|Pétera Magyara]] pobjeđuje sa dvotrećinskom većinom zastupnika; [[Viktor Orbán|Orbán]] i [[Fidesz]] su proveli četiri mandata i 16 godina na vlasti. * [[13. 4.]] - SAD uvele pomorsku blokadu Irana. * [[16. 4.]] - Prvi ukrajinski napad na rafineriju i naftni terminal u [[Tuapse]]u, na crnomorskoj ruskoj obali - još tri talasa do 2. maja izazivaju veliku materijalnu i ekološku štetu. * [[17. 4.]] - Iran otvara Tjesnac tijekom lebanonskog primirja, ali ga zatvara već sutradan zbog nastavljene američke blokade. * [[19. 4.]] - Izbori u Bugarskoj, osmi za pet godina: Progresivna Bugarska bivšeg predsednika [[Rumen Radev|Radeva]] dobija apsolutnu većinu mandata. * [[23. 4.]] - Deblokirana pomoć EU od 90 milijardi eura za Ukrajinu. * [[25. 4.]] - [[Rat u Maliju]] i [[Rat u Sahelu]]: koordinirani napadi džihadista iz JNIM i [[Azavad|tuareških pobunjenika]] u više gradova [[Mali]]ja. * 25. 4. - Čovek je pucao blizu Večere dopisnika iz Bele kuće, kojoj su prisustvovali i čelnici SAD. * [[26. 4.]] - [[Sabastian Sawe]] je istrčao Londonski maraton za manje od dva sata. * [[28. 4.]] - RH i BiH potpisali u Dubrovniku sporazum o gradnji plinovoda [[Južna interkonekcija]]. * 28. 4. - Kosovski parlament ne uspeva izabrati novog predsednika - raspušten je, izbori će biti u junu. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] su napustili [[OPEC]]. * [[2. 5.]] - Ministarstvo obrane SAD objavilo da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke (od ca. 36.000). * 2. 5. - Na holandskom kruzeru ''MV Hondius'' na Atlantiku je umrla druga osoba od [[hantavirus]]a, treća ukupno (brod stiže na Tenerife 10-tog, odakle ide evakuacija). * [[4. 5.]] - Američka operacija ''Project Freedom'': pratnja brodova u [[Hormuški tjesnac|Hormuškom tjesnacu]] (sutradan pauzirana). Iranci su gađali naftnu luku u Al Fudžajri. * [[7. 5.]] - Lokalni izbori u UK: uspeh za [[Reform UK]] i Zelene. Nacionalistički [[Plaid Cymru]] ima najviše mandata u Velškoj skupštini (laburisti su bili dominantni od 1922). U Škotskoj je pobedila [[Škotska nacionalna stranka]]. Veliki gubici za vladajuće laburiste na lokalu u Engleskoj. * [[11. 6.]] - [[Christian Schmidt]] potvrđuje da odlazi s pozicije [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]. * 13 - 15. 5. - Trumpova državna poseta Kini. * [[14. 5.]] - Kriza na Kubi: ministar energije izjavljuje da nema više nafte i dizela. * 14. 5. - Potvrđena epidemija Bundibugyo, /bundibudžo/, [[ebola|ebole]] u provinciji [[Ituri]] DR Kongo (moguće da je počela još pre dva meseca). Bolest je prisutna i u Ugandi. [[SZO]] 17-tog objavljuje vanrednu situaciju od međunarodnog interesa. * 14. 5. - U napadu na Kijev ima 24 mrtvih, Ukrajina tri dana kasnije upućuje rafal prema Moskvi i Bjelgorodu. * [[15. 5.]] - Uhapšen načelnik beogradske policije Veselin Milić i još 11 osoba, među kojima tri policajca, tri dana nakon pucnjave u restoranu „27" na [[Senjak]]u i nestanka 52-godišnjeg muškarca (telo pronađeno u buretu, 21-og u Inđiji). * 15 - 29. 5. - Prikazuju se uspešni filmovi koji sa započeli kao postovi na YouTubeu: natprirodni horor ''Obsession'' (15.) i SF psihološki horor ''Backrooms'' (29. 5.). * 12 - [[16. 5.]] - Pesma Evrovizije u Beču. Pet zemalja bojkotira zbog učešća Izraela. Prva je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] iz Bugarske ("Bangaranga"), 15. Lelek iz Hrvatske ("Andromeda"), 17. Lavina iz Srbije ("Kraj mene"). * [[18. 5.]] - Tužba protiv Službe unutrašnjih prihoda (IRS) od strane preds. Trumpa i njegovih sinova rešena nagodbom: vlada SAD formira fond od blizu 1,8 milijardi dolara, ''Anti-Weaponization Fund'', za nadoknadu predsednikovim saveznicima koji tvrde da su nepravedno istraživani. U dodatku nagodbe se kaže da IRS prekida sve preglede poreskih prijava. * [[20. 5.]] - Vazdušna uzbuna u [[Vilnius]]u zbog drona blizu beloruske granice. * 20. 5. - Velika porota u Majamiju optužila [[Raúl Castro|Raúla Castra]] i dr. za ubistvo u obaranju dve emigrantske cesne 1996. * 20. 5. - Pojas presvete Bogorodice stigao iz svetogorskog manastira [[Vatoped]]a u Beograd, izložen je u Hramu Svetog Save do 6. juna, privukao je preko pola miliona poklonika. * [[23. 5.]] - Miting "Ti i ja, Slavija", u Beogradu, sa preko 180.000 okupljenih. Sukobi kod Pionirskog parka. Železnički saobraćaj u zemlji obustavljen ranije tokom dana. * [[24. 5.]] - Rusija gađala Ukrajinu sa 600 dronova i 90 raketa, uključujući hipersonični Orešnik, dva dana nakon što je u Starobjeljsku u Luganskoj oblasti pogođen pedagoški univerzitet, sa 21 žrtvom. * 24 - 28. 5. - Preds. Vučić u poseti Kini. * [[25. 5.]] - Objavljena papina enciklika ''Magnifica humanitas'': o očuvanju ljudske osobe u doba umjetne inteligencije. * [[26. 5.]] - Najtopliji majski dan u Engleskoj, malo preko 35 stepeni u [[Kraljevski botanički vrtovi u Kewu|vrtovima Kew]] u Londonu; toplotni val je na zapadu Evrope. U Indiji i Pakistanu ovih dana je preko 45 stepeni. * [[29. 5.]] - Prilikom ruskog napada na ukrajinske luke na Dunavu, jedan dron je pogodio zgradu u rumunskom [[Galați|Galacu]]. * [[30. 5.]] - Građanskom inicijativom je uklonjen naprednjački fasadni baner sa beogradske [[Palata Albanija|Palate Albanija]], jer su bili ugroženi ptići [[Bela čiopa|belih čiopa]]. * [[31. 5.]] - Izraelci zauzeli strateški položaj zamka Beaufort kod Nabatije u Libanu. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Protesti u Albaniji, nazvani Flamingo revolucija - protivljenje gradnji luksuznog odmarališta kod Valone (ostrvo Sazan i laguna Narta, na inicijativu [[Jared Kushner|Jareda Kushnera]]) šire se i na Tiranu, pošto su aktivisti napadnuti od lokalnog obezbeđenja. * 2. i 9. 6. - Antiimigrantska osećanja u Ujedinjenom Kraljevstvu: objavljivanje snimka hapšenja Henryja Nowaka u [[Southampton]]u, pred smrt nakon što ga je ubo Sik, i 9-tog napad nožem na čoveka u [[Belfast]]u izazivaju proteste odn. nemire. * [[3. 6.]] - Oko 90 državljana Srbije vraćeno sa aerodroma u Tivtu, policija Crne Gore ih je ocenila kao "rizik po bezbednost". * 3. 6. - Ukrajinski dronovi pogodili naftni terminal u Sankt Peterburgu, na dan početka ekonomskog foruma, dan nakon što je u ruskim napadima poginulo 23 ljudi. * [[4. 6.]] - Pripadnik [[UNIFIL]] stariji vodnik Milovan Jovanović umro je od posledica minobacačke vatre na jugu Libana. * 4. 6. - [[Janez Janša]] je četvrti put premijer Slovenije. * [[5. 6.]] - Samit EU–Zapadni Balkan u Tivtu. * [[7. 6.]] - Vanredni izbori na Kosovu: Kurtijevo Samoopredeljenje 53/120 mandata (-4). [[Datoteka:2026-06-08 Ballroom construction and UFC arena White House Washington DC 13-23-11.jpg|mini|Borilište i gradilište kod Bele kuće]] * 7. 6. - Izbori u Armeniji: proeuropska stranka premijera [[Nikol Pašinjan|Pašinijana]] zadržava većinu. * 7. 6. - Iran ispalio rakete na Izrael, nakon dva meseca, zbog izraelskih udara na Bejrut. * [[9. 6.]] - Pošto je oboren američki [[Boeing AH-64 Apache|Apache]], dolazi do novog ciklusa udara sa Iranom. * [[10. 6.]] - Papa je blagoslovio Kulu Isusa Krista bazilike [[Sagrada Família]] u Barceloni, visine 172,5 metara. * 11. 6. - 19. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]] u Sjevernoj Americi. ** Bosna i Hercegovina: 12. 6. 1:1 sa Kanadom; 18. 6. gubi od Švicarske 4:1; 24. 6. pobjeđen Katar 3:1 - ide dalje. ** Hrvatska: 17. 6. gubi od Engleske 4:2; 23. 6. pobjeđena Panama 1:0; 27. 6. pobjeđena Gana 2:1 - ide dalje. * [[12. 6.]] - Firma [[SpaceX]] je izašla na berzu. [[Elon Musk]] je prvi bilioner (1.000 milijardi). * [[13. 6.]] - [[New York Knicks]] prvaci NBA nakon 53 godine. * [[14. 6.]] - Objavljeno da je postignut sporazum o okončanju rata između Irana i SAD. Zbog nastavljenih dejstava u Libanu, sporazum i otvorenost Hormuskog moreuza se više puta dovode u pitanje. * 14. 6. - ''UFC Freedom 250'': borilačka priredba na Južnom travnjaku Bele kuće. * [[15. 6.]] - U Kijevu su pogođeni saborna crkva Kijevo-pečerske lavre i Filmski studio Dovženko. * [[18. 6.]] - Najveći napad na Moskvu od 2022, opet pogođena velika rafinerija u Kapotnji, na Moskvu pada crna kiša. * 18. 6. - Kriza vođstva Laburističke partije u UK: gradonačelnik Manchestera Andy Burnham je ubedljivo dobio na dopunskim izborima za parlament. * [[19. 6.]] - Više javno tužilaštvo u Beogradu sumnjiči studente da su simulirali upotrebu zvučnog topa u martu 2025. * [[20. 6.]] - Protestni skup u Novom Sadu. * [[22. 6.]] - Britanski premijer [[Keir Starmer]] objavljuje da podnosi ostavku. * ca. 24. 6. - Val toplote na zapadu Evrope. Oboren junski rekord u Engleskoj (37,3 stepena 26-tog), u Francuskoj prosečno najtoplije ikada, s temperaturama do 44,3 stepena. * [[24. 6.]] - Dva jaka potresa u [[Venezuela|Venezueli]], preko 6.500 mrtvih. * [[27. 6.]] - Naprednjački skup u Beogradu. Preds. Vučić najavljuje da će podneti ostavku. * 27. 6. - Toplota se premešta u srednju Evropu: rekordi u Nemačkoj (41,5 stepen), Češkoj (40,6), Danskoj (37). * [[28. 6.]] - Studentski skup "Sve se vidi na Vidovdan" u Kraljevu. * [[29. 6.]] - Najtopliji junski dan u Beogradu, 38,9 stepeni. * [[30. 6.]] - Preko milion nedokumentovanih migranata i tražioca azila se prijavilo za regularizaciju statusa u Španiji. * 30. 6. - Protesti protiv imigracije u Južnoj Africi. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:DamonNolanHathaway-byPhilipRomano.jpg|mini|180px|Pred premijeru "Odiseje"]] [[Datoteka:Enzo Fernandez Pau Cubarsi Argentina v Spain 19 July 2026-208.jpg|180px|mini|Finale Svjetskog kupa]] * [[1. 7.]] - Američki diplomata Louis Chrishock je imenovan za v.d. [[Visoki predstavnik za BiH|Visokog predstavnika za BiH]], dok EU i SAD ne postignu kompromis (Rusija ga ne prihvata). * 1. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]]: ** Bosna i Hercegovina: 1/2. 7. gubi od SAD 2:0. ** Hrvatska: 2/3. 7. gubi od Portugala 2:1. * [[2. 7.]] - U jakom napadu na Kijev gine 30 ljudi. * [[5. 7.]] - Američkom igraču Bolagunu suspendovana posledica crvenog kartona u meču sa BiH (SAD gube od Belgije 4:1). * [[6. 7.]] - Državna sahrana [[Ali Hamenei]]a (4 - 9. 7.): milioni ljudi učestvuju u pogrebnoj procesiji u Teheranu. Kovčeg je 8. 7. pronesen i iračkim gradovima Nadžaf i Kerbala. * [[8. 7.]] - Nakon razmene vatre, Trump kaže da je primirje sa Iranom "završeno". Uveče novi udari. * ca. 9. 7. - Treći talas vrućine na zapadu Evrope. * [[10. 7.]] - Putnik Ryanaira iz Srbije zamalo izleteo kroz razbijeni prozor. * [[11. 7.]] - Povijesno nizak vodostaj [[Drava|Drave]] kod Osijeka, -173. * 11. 7. - Pisac [[Vladimir Arsenijević]] pretučen ispod Brankovog mosta; komemoracija žrtvama Srebrenice otkazana. * [[15. 7.]] - Ukrajinski predsednik Zelenski smenio ministra odbrane Mihajla Fedorova, što izaziva proteste. * [[16. 7.]] - Preds. Trump u obraćanju naciji tvrdi da su se Kinezi mešali u izbore 2020. * [[17. 7.]] - U američkoj bazi u Jordanu poginula dva američka vojnika, nastavljaju se međusobni udari. * 17. 7. - Prikazan je film "[[Odiseja (2026.)|Odiseja]]" [[Christopher Nolan|Christophera Nolana]]. * [[18. 7.]] - Ukrajinski dronovi uništili dva skladište online maloprodaje ''Wildberries'' u okolini Moskve. * [[19. 7.]] - Finale Svjetskog prvenstva: '''Španija''' - Argentina 1:0 u produžecima. Prethodnog dana, u meču za treće mesto, Francuska - Engleska 4:6. [[Datoteka:Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg|120px|mini|[[Andy Burnham]]]] * [[20. 7.]] - [[Andy Burnham]] je novi britanski premijer, sedmi od 2016. * 20. 7. - Nikaragvanski predsednik [[Daniel Ortega]] kaže da u zemlji više neće biti izbora. * [[23. 7.]] - Nafta je prelazila 100 dolara, nakon što su jemenski Husi gađali dva tankera u Crvenom moru. * [[24. 7.]] - Pošto su istekle carine uvedene u februaru, preds. Trump je uveo nove od 10% ili 12.5% za niz zemalja, uključujući EU, po klauzuli o prinudnom radu. * 24/25. 7. - Pauzirani američki napadi na Iran - nastavljaju se 29-tog, nakon iranskog pokušaja protiv Jordana. * [[25. 7.]] - Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine stradalo na [[Elbrus]]u. * 25. 7. - Omladinski pokret "bubašvaba/žohara" u Indiji: ministar obrazovanja je dao ostavku nakon desetak dana protesta zbog skandala sa procurivanjem ispita. * ca. 2x. 7. - Veliki požari na zapadu Evrope: 50.000 ha u Ávili, zapadno od Madrida, najveći ikad u Španiji; preko 42.000 ha zapadno od [[Bordeaux]]a u Francuskoj, evakuirano je 220.000 ljudi. Još jedan talas vrućine.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/france-and-spain-race-to-contain-huge-wildfires-before-fresh-heatwave-begins France and Spain race to contain huge wildfires before fresh heatwave begins] theguardian.com Mon 27 Jul 2026</ref> * [[26. 7.]] - [[Tadej Pogačar]] je osvojio peti [[Tour de France]]. * [[28. 7.]] - Predložena ''FIFA Forward Enterprise'', komercijalna filijala [[FIFA]]-e koja bi privatnim investitorima omogućila udeo u organizovanju takmičenja - izaziva dosta protesta, tako da se odustaje. * [[30. 7.]] - Možda 60.000 ljudi ilegalno ulaze iz Maroka u španjolsku [[Ceuta|Ceutu]], sutradan se polovica vraća, ubrzo skoro svi. * [[31. 7.]] - Objavljene analize pokazuju da je otpad zakopan u [[Gospić]]u opasan - 33.000 tona. * jul - Najtopliji jun-jul na zapadu Evrope. Najtopliji jul u svetskim morima. Najtopliji mesec ikada u SAD. === Avgust/August/Kolovoz === * jul/avgust - Vrućina u regionu, Dunav i druge reke historijski niske. Centar za razminiranje Srbije tokom meseca uklanja nemačka plovila [[Operacija Dunavski vilenjak|potopljena 1944]]. kod Prahova<ref>[https://klima101.rs/dunav-nizak-vodostaj-ratni-brodovi-motocikl-rimski-most-mamuti/ U toku je izvlačenje potopljene nemačke flote kod Prahova: Šta je sve izronilo iz presahlog Dunava?]. klima101.rs 14/08/2026</ref> * [[2. 8.]] - U Južnoj Koreji izmereno rekordnih 42,5°C. * [[5. 8.]] - Požar u [[Deliblatska peščara|Deliblatskoj peščari]], zahvatiće preko 3.500 ha. Požar je i na [[Stolovi]]ma kod Kraljeva. * ca. 6. 8. - Rekordne temperature u Austriji, Slovačkoj i Mađarskoj, 41-42°C. * [[7. 8.]] - U Mecci potpisan obrambeni pakt između [[Turska|Turske]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Pakistan]]a. * [[8. 8.]] - [[Volodimir Zelenskij]] u poseti Beogradu. * [[10. 8.]] - Zemljotres u kolumbijskom departmanu [[Chocó (departman)|Chocó]], 330 mrtvih. * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]] na zapadu Evrope.<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref> * [[13. 8.]] - Peti talas vrućine na zapadu Evrope. * [[14. 8.]] - Požar u [[Omiš]]u, stradala je jedna osoba. [[Datoteka:Пожар Делиблатска пешчара, ситуација 23.08.2026.png|160px|mini|Požar u Deliblatskoj peščari, stanje 23. 8.]] * 15/16. 8. - Zapaljen automobil tužioca u [[Valjevo|Valjevu]], građani i studenti se okupljaju sledeće večeri. * [[16. 8.]] - Poljski autobus, na povratku iz Međugorja, sleteo s puta u Mađarskoj - 12 mrtvih. * 16. 8. - Prosvjed u [[Gospić]]u zbog ilegalnog odlaganja otpada. * [[17. 8.]] - Rekordni niz: 23. uzastopni tropski dan u Beogradu<ref>[https://klima101.rs/rekord-tropskih-dana-beograd/ U Beogradu je oboren rekord: Ovo je sada najduži niz uzastopnih dana sa temperaturom preko 30 °C]. klima101.rs 17/08/2026</ref> (od 30. 7. do 7. 8. devet dana od 35 i više stepeni, do 38<ref>[https://www.accuweather.com/sr/rs/belgrade/298198/august-weather/298198 Beograd, Srbija Mesečna prognoza | AccuWeather]</ref>). Novi tropski dani već 19. 8. do 5. 9.. ** Zagreb ≥ 30 stupnjeva od 27. 7. (4 - 6. 8. 38 st.). Sarajevo ≥ 30 stupnjeva 29. 7. do 17. 8. i od 19. 7. * [[19. 8.]] - Nacionalni dug SAD prešao 40.000 milijardi dolara, oko 123% GDP.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/aug/20/us-national-debt-republicans ‘Starve the beast’? The $40tn cost of Republicans’ false promises to cut spending]. theguardian.com Thu 20 Aug 2026</ref> * [[20. 8.]] - Objavljeno da se Demokratska autonomna administracija severne i istočne Sirije (ranije poznata i kao [[Sirijski Kurdistan]]) u potpunosti integrisala u [[Sirija|sirijsku]] državu. * 20 - 21. 8. - Izvanredna sjednica Sabora zbog otpada u Gospiću. * [[21. 8.]] - Dronovi pogađaju šoping centar u [[Krivi Rog|Krivom Rogu]], 16 mrtvih. * 21. 8. - Nastavlja se požar u Deliblatskoj peščari: nakon ruskog aviona, Srbija prihvata i pomoć iz EU. * 21. 8. - Trgovački pregovori između SAD i Kanade prekinuti bez dogovora, uvode se nove carine (Trump 27. 8. potpisao naređenje da se [[jezero Ontario]] promeni u jezero Amerika). [[Datoteka:Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|mini|Bujica na graničnom prelazu Kine i Nepala]] * [[26. 8.]] - Razorna bujična poplava na granici Nepala i Kine, s velikim brojem poginulih. * [[28. 8.]] - Umro je kralj [[Harald V od Norveške]], nasljeđuje ga sin [[Haakon VIII od Norveške|Haakon VIII]]. * [[29. 8.]] - Dron pogodio skladište kod Buče u Ukrajini - u eksplozijama gine 38 ljudi. * 29. 8. - Referendum o nastavku pregovora o članstvu [[Island]]a u EU: odbijeno sa 52,8%. * 29. 8. - [[Filip Hrgović]] osvaja u Londonu IBF titulu u teškoj kategoriji, pobedom nad Mosesom Itaumom. * [[30. 8.]] - Lansiranje [[Svemirski teleskop Nancy Grace Roman|Svemirskog teleskopa Nancy Grace Roman]], za osmatranje u spektru od plave do infracrvene. * avgust - Mesec je globalno 1,65 stepeni iznad predindustrijskog nivoa, deli rekord sa julom 2023. * avgust - Rat u Ukrajini: pojačana ruska upotreba mlaznih dronova.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c804d9lyj2jo Russia's new jet-powered drones outpacing Ukraine's air defences with daily launches]. bbc.com 2026-09-10</ref> === Septembar/Rujan === [[Datoteka:"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku", Trg bana Jelačića, 5. srpnja 2026 - 3.jpg|180px|mini|lijevo|"Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku"]] * [[2. 9.]] - Najmanje 14 aktivista u Srbiji je targetirano spywareom u vreme lokalnih izbora prošlog marta.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/03/serbians-targeted-with-advanced-spyware Serbians targeted with spyware in country’s ‘largest documented wave of surveillance’]. theguardian.com 3 Sep 2026</ref> * 2. 9. - Potpisan naftni sporazum između SAD i Venecuele. * [[5. 9.]] - Prosvjed "Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku" u Zagrebu. * [[6. 9.]] - Izbori u nemačkoj pokrajini [[Saksonija-Anhalt]]: [[AfD]] 43,8%, [[CDU]] 17,2%. [[Datoteka:Sahrana Ratka Mladića 2, Beograd.jpg|180px|mini|Sahrana Ratka Mladića]] * [[7. 9.]] - [[Ratko Mladić]] sahranjen u Beogradu. * [[8. 9.]] - Jemenski Husi su lansirali balističke rakete i dronove na nekoliko meta u Saudi Arabiji. U toku su pojačane borbe između Husa i zvanične jemenske vlade. * 8. 9. - SAD uništile pet iranskih tankera, na šta se odgovara udarima na brodove i na američku bazu u Jordanu. * [[9. 9.]] - U Srbiji raspisani izbori, za 25. oktobar: lista "Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija" predala potpise 12-tog, "Studentska lista - studenti pobeđuju" (3) 14-tog. * [[10. 9.]] - Jemenski Husi zauzimaju lučki grad [[Moka (Jemen)|Moka]], sutradan i ostrvo Perim u moreuzu [[Bab-el-Mandeb]]. * [[11. 9.]] - Saudijski naftovod Istok-Zapad zatvoren zbog napada sa jugoistoka Iraka (opet radi 22-og). * [[12. 9.]] - Dario Amodei, direktor [[Anthropic]]a, poziva na usporenje razvoja AI zbog mogućnosti izmicanja kontroli. * [[13. 9.]] - Izbori u Švedskoj: leva opozicija dobija tri mandata više od vladajućih. * [[16. 9.]] - [[Hashim Thaçi]] prvostepeno osuđen u Hagu, pred specijalističkom većem za Kosovo, na 25 godina zatvora; Jakup Krasniqi 25, Kadri Veseli 18, Rexhep Selimi 13 godina. * 18 - 20. 9. - Izbori u Rusiji: uobičajena velika većina za [[Jedinstvena Rusija|Jedinstvenu Rusiju]], nije dozvoljeno učešće partije [[Jabloko]]. * [[20. 9.]] - Zemaljski izbori u Nemačkoj: AfD ima najviše glasova u [[Mecklenburg-Zapadna Pomeranija|Mecklenburg-Zapadnoj Pomeraniji]] (CDU ispod cenzusa) a u [[Berlin]]u ''[[Die Linke]]''. * [[21. 9.]] - ''Veoma jaki'' [[El Niño]] već dostiže rekordnih 3,05 stepeni, a maksimum je obično u novembru/decembru. Atlantska sezona uragana ima rekordni period bez uragana. * [[22. 9.]] - Potpisan sigurnosni sporazum SAD-Danska-Grenland. * [[23. 9.]] - Pobunjenička koalicija više etničkih organizacija pokrenula ofanzivu protiv etiopske vlade. * [[24. 9.]] - [[Xi Jinping]] u poseti Washingtonu. * [[27. 9.]] - [[OpenAI]] je pauzirao trening najnovijih modela nakon nekoliko izveštaja o neočekivanom ponašanju na sajtovima nekoliko vlada od letos. * 27. 9. - Aleksandar Vučić podnosi ostavku jer cilja mesto premijera; v.d. predsednika Republike je predsednica skupštine Ana Brnabić. * 27. 9. - Drumcreeski konflikt: [[Oranžisti]] su pokušali umanjeni marš Cestom Garvaghy u [[Portadown]]u, nakon 28 godina zabrane - konfrontacija sa katolicima traje nekoliko dana. * [[28. 9.]] - Štrajk [[Zagrebački električni tramvaj|ZET]] i podružnica [[Zagrebački holding|Zagrebačkog holdinga]] (proglašen nezakonitim 30-tog). * [[30. 9.]] - Flydubai Flight 1073: nakon incidenta u kokpitu, avion koji je leteo prema Tel Avivu je spušten u Saudi Arabiji. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Prekid diplomatskih odnosa [[Etiopija|Etiopije]] i [[Eritreja|Eritreje]], nakon ulaska eritrejskih snaga u [[Regija Afar|Afar]], zatim i [[Regija Tigraj|Tigreju]]. * [[2. 10.]] - Energetska kriza: lideri G7 odlučili pustiti 100 miliona barela nafte i [[dizel]]a iz rezervi (Trump je pretio zabranom izvoza dizela). * 2. 10. - Laborantkinja sa [[irkutsk]]og protivkužnog instituta umrla od pneumonije - ruski zvaničnici kažu da su svi kontakti negativni na kugu. * [[3. 10.]] - Etiopska vojska u [[Mek'ele]]u, glavnom gradu Tigreje. * [[4. 10.]] - [[Datoteka:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px|Grb BiH]] Izbori u BiH. Članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]]: [[Denis Bećirović]], [[Željka Cvijanović]], [[Darijana Filipović]]. * [[5. 10.]] - Stambena kriza u Španjolskoj: premijer [[Pedro Sánchez]] zakazuje izvanredne izbore za 29. 11., nakon što je parlament odbio dva dekreta. * 5 - 15. 10. - U rumunskim i bugarskim vodama Crnog mora pogođeno sedam brodova, tri potopljeno - sumnja se na ruske dronove.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/oct/18/drone-attacks-ships-black-sea-russia-ukraine-war Intensifying drone attacks on ships in Black Sea bring war ever closer to Nato shores]. theguardian.com Sun 18 Oct 2026</ref> * [[6. 10.]] - Obrazovna kriza u Francuskoj: protesti i blokade škola u više gradova. * [[9. 10.]] - U Risnu uhapšen ruski bloger Mihail Zvinčuk, sa bloga Rybar, zatim protjeran. * 9. 10. - Trump objavljuje da je postigao dogovor sa Putinom za kupovinu dizela (11-tog tvrdi da je dogovorio "energetsko primirje"). * 8. i 10. 10. - Husi gađaju [[rijad]]ski aerodrom: 15 poginulih, preko 300 ranjenih. * [[12. 10.]] - Izraelski premijer Netanyahu naredio istragu vojnika i oficira intervjuisanih za dokumentarac ''[[NAZA]]'', o načinu odlučivanja o ciljevima u Gazi. * [[13. 10.]] - Ukrajinska vojska uveče izjavljuje da je sistem [[Starlink]], tj. vojna verzija Starshield, ograničen na terminale do 160 km/h - onemogućeni ukrajinski dronovi za napad i odbranu. * [[14. 10.]] - Studentski protesti u Albaniji: požar u jednom ministarstvu i dve banke. * [[15. 10.]] - Hajduk - Ajax 2:1. Utakmica bila prekidana zbog bakljade, izvikivane antisemitske parole. * [[16. 10.]] - Trump je pauzirao paket sankcija Rusiji iz Grahamovog zakona. * [[17. 10.]] - Demonstracije podrške srednjoškolcima, praćene nasiljem marginalnih grupa, paljevinama i pljačkom. Izgorela većnica u [[Limoges]]u. Neredi su i u [[Milano|Milanu]]. * [[19. 10.]] - Provincija [[Alberta]] odobrava sa 75% ostanak u Kanadi. * 19. 10. - Rat u Sudanu, masakr na pijaci Amiet u specijalnom području [[Abyei]]: vojska je gađala rezervoar goriva i pijacu koje koriste pobunjenici, ima preko 220 mrtvih. * [[20. 10.]] - ''PHP2Shell'': objavljeno je postojanje ranjivosti u jeziku [[PHP]]; narednih dana brojni sajtovi su offline tokom ispravke, a hakeri pokušavaju iskoristiti situaciju. * [[22. 10.]] - Veliki predizborni skup studentske liste na beogradskoj Slaviji. * [[25. 10.]] - [[Datoteka:Standard of the President of the National Assembly of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika skupštine Srbije]] Vanredni izbori u Srbiji. Uz izlaznost od 69%, ''Studentska lista osvaja apsolutnu većinu'' od 141 mandata. U parlament ulazi još samo lista Ujedinjena Srbija, 103 mandata, i stranke manjina. * 25. 10. - Predsjednički izbori u Brazilu, drugi krug: preds. [[Lula da Silva]] je reizabran sa 51,79%, pobjedom nad Fláviom Bolsonarom. * [[27. 10.]] - Izbori u Izraelu. == Predviđeni događaji == * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * [[14. 11.]] - Prva Pesma Evrovizije Azija. * [[15. 11.]] - [[Voyager 1]] će biti udaljen jedan [[Svjetlosna godina|svetlosni]] dan od Zemlje. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * decembar? - [[Datoteka:Flag of the President of Serbia.svg|25px|Standarta predsednika Srbije]] Predsednički izbori u Srbiji. == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === * [[5. 4.]] - [[Vlatko Cvrtila]], profesor, gepolitički analitičar (* [[1965]]) * [[6. 4.]] - [[Christian Schwarz-Schilling]], njemački diplomat, bivši VP u BiH (* [[1930]]) * [[8. 4.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener (* [[1959]]) * [[9. 4.]] - [[Afrika Bambaataa]], pionir hip-hopa (* [[1957]]) * [[23. 4.]] - [[Rexhep Qosja]], književnik (* [[1936]]) === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Alex Zanardi]], vozač F1, paraolimpijac (* [[1966]]) * [[6. 5.]] - [[Ted Turner]], osnivač CNN (* [[1938]]) * 6. 5. - [[Vladimir Cvetković]], košarkaš, funkcioner FK Crvena Zvezda (* [[1941]]) * 6. 5. - [[Rajko Kasagić]], bivši premijer RS (* [[1942]]) * [[16. 5.]] - [[Predrag Koraksić]] Corax, karikaturista (* [[1933]]) * 16. 5. - [[Félicien Kabuga]], finansijer genocida u Ruandi (* [[1933]]) * [[21. 5.]] - [[Julienne Bušić]], otmičarka (* [[1948]]) * 21. 5. - [[Kyle Busch]], vozač NASCAR (* [[1985]]) * [[22. 5.]] - [[Dick Parry]], saksofonist ''Pink Floyd''-a (* [[1942]]) * [[25. 5.]] - [[Sonny Rollins]], džez saksofonista (* [[1930]]) * [[26. 5.]] - [[Dragoljub Mićunović]], filozof, srpski političar iz DS, DC (* [[1930]]) === Jun/Juni/Lipanj === * 4. 6 - [[Anthony Head]], glumac (* [[1954]]) * 4. 6 - [[Merdžane Satrapi]], autorica (* [[1969]]) * [[11. 6.]] - [[David Hockney]], umetnik (* [[1937]]) * [[20. 6.]] - [[Slavenka Drakulić]], književnica i publicistkinja (* [[1949]]) * [[22. 6.]] - [[Alan Greenspan]], bivši predsednik Federalne rezerve (* [[1926]]) * 22. 6. - [[Edin Numankadić]], likovni umjetnik (* [[1948]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[3. 7.]] - [[Zrinko Ogresta]], scenarist i redatelj (* [[1958]]) * [[8. 7.]] - [[Bonnie Tyler]], pjevačica (* [[1951]]) * [[10. 7.]] - [[Đorđe Kadijević]], reditelj, scenarista (* [[1933]]) * [[11. 7.]] - [[Lindsey Graham]], američki političar (* [[1955]]) * [[13. 7.]] - [[Sam Neill]], glumac (* [[1947) * [[20. 7.]] - [[Kevin Keegan]], fudbaler i trener (* [[1951]]) * [[21. 7.]] - [[Olivera Katarina]], glumica i pevačica (* [[1940]]) * 21. 7. - [[Damir Šaban]], glumac (* [[1958]]) * [[30. 7.]] - [[Milivoj Puhlovski]], redatelj i scenarist (* [[1947]]) * [[31. 7.]] - [[Franco Baresi]], fudbaler, trener (* [[1960]]) === Avgust/August/Kolovoz === * [[8. 8.]] - [[Ivo Šlaus]], fizičar, član HAZU (* [[1931]]) * [[12. 8.]] - [[Zhu Rongji]], bivši kineski premijer (* [[1928]]) * [[14. 8.]] - [[Yayoi Kusama]], umetnica (* [[1929]]) * [[15. 8.]] - [[Milena Zupančič]], glumica (* [[1946]]) * [[16. 8.]] - [[Hayden Panettiere]], glumica (* [[1989]]) * [[18. 8.]] - [[Vedrana Rudan]], književnica, novinarka (* [[1949]]) * [[25. 8.]] - [[Dolly Parton]], country muzičarka (* [[1946]]) * 25. 8. - [[Tim Curry]], glumac (* [[1946]]) * [[27. 8.]] - [[Ratko Mladić]], komandant VRS, osuđenik za ratne zločine (* [[1942]]) * [[28. 8.]] - [[Harald V od Norveške]] (* [[1937]]) * [[30. 8.]] - [[Stjepan Jimmy Stanić]], pjevač, glazbenik (* [[1929]]) * 30. 8. - [[Slobodan Šnajder]], pisac i publicist (* [[1948]]) * [[31. 8.]] - [[Édouard Balladur]], bivši francuski premijer (* [[1929]]) === Septembar/Rujan === * [[2. 9.]] - [[Raif Dizdarević]], bivši predsjednik Predsjedništva SFRJ (* [[1926]]) * 2. 9. - [[Gloria Steinem]], feministica, novinarka (* [[1934]]) * 2. 9. - [[Ivan Gudelj]], nogometaš (* [[1960]]) * [[8. 9.]] - [[Tung Chee-hwa]], hongkonški političar (* [[1937]]) * 8. 9. - [[Vlasta Maček]], šahistkinja (* [[1952]]) * [[11. 9.]] - [[Emma Bonino]], talijanska političarka (* [[1948]]) * [[14. 9.]] - [[Bob Mackie]], modni kreator (* [[1939]]) * [[15. 9.]] - [[Flora Brovina]], pesnikinja, aktivistkinja (* [[1949]]) * 15. 9. - [[Nebojša Radunović]], ginekolog, profesor, akademik SANU (* [[1954]]) * [[24. 9.]] - [[Milan Panić]], američki biznismen, premijer SRJ (* [[1929]]) * [[25. 9.]] - [[Zejnel Zejneli]], novinar i književnik (* [[1950]]) * [[28. 9.]] - [[Slavko Perović]], pevač (* [[1934]]) * 28. 9. - [[Andrea Zlatar-Violić]], teoretičarka književnosti, bivša ministrica kulture RH (* [[1961]]) === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Biljana Plavšić]], bivša predsjednica RS, osuđena za ratne zločine (* [[1930]]) * [[5. 10.]] - [[Jeffrey Archer]], pisac, britanski političar (* [[1940]]) * [[6. 10.]] - [[Eva Marie Saint]], glumica (* [[1924]]) * 6. 10. - [[Bisera Alikadić]], književnica (* [[1939]]) * [[9. 10.]] - [[Goran Bare]], vokal "Majki" (* [[1965]]) * [[25. 10.]] - [[Walter Koenig]], glumac (* [[1936]]) == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Francis Halzen]] (odlučujući doprinos Neutrinskoj opservatoriji ''IceCube'' i otkriće visokoenergetskih [[neutrino|neutrina]] [[Neutrinska astronomija|astrofizičkog porekla]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Henri B. Kagan]] i [[Kensō Soai]] (otkriće nelinearnih efekata i [[autokataliza|autokatalize]] u asimetričnoj organskoj sintezi) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] i [[Georg Nagel]] (otkrića u vezi svetlosno regulisanih [[Jonski kanal|jonskih kanala]] i [[Optogenetika|optogenetike]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Anne Carson]] ("razigrani dijalog sa klasičnom tradicijom") * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Navi Pillay]] (napori za promociju mira i međunarodnog prava) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Robert Ernest Hall]] i [[Michael Dean Woodford]] (rad na [[Mikroekonomija|mikroekonomskim]] temeljima [[Makroekonomija|makroekonomske]] [[Politika stabilizacije|stabilizacije]]) === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] phd3s4pyq59djihe9865kgtw1vverpg 0 278711 42714269 42106939 2026-10-27T15:51:33Z Kontributor 2K 192569 42714269 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Odinjikur | originalni_naziv = Audignicourt | slika = | opis_slike = | grb = Blason ville fr Audignicourt (Aisne).svg | država={{FRA}} | region = Pikardija | departman = Aisne | prefektura = Laon | kanton = Kusi le Šato Ofrik | gšir = 49.4791666666667 | gduž = 3.13388888888889 | nadm visina = 79 | maksimalna_nadmorska_visina = 154 | minimalna_nadmorska_visina = 72 | površina-km = 5,66 | površina-he = 566 | stanovništvo =98<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 18,2 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 02034 | poštanski kod = 02300 }} '''Odinjikur''' ({{jez-fra|Audignicourt}}) je naselje i opština u severoistočnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Pikardija]], u departmanu [[Departman En (Pikardija) u Francuskoj|En (Pikardija)]] koja pripada prefekturi Laon. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 98 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 17&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 5,66&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 79 metara (maksimalnoj 154 m, a minimalnoj 72 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=133| 1968=135| 1975=87| 1982=77| 1990=94| 1999=98| 2006=| 2011=103| sansdoublescomptes= 1962}} {{DemografijaFR| 1962=133| 1968=135| 1975=87| 1982=77| 1990=94| 1999=98| 2006=| 2011=103| sansdoublescomptes= 1968}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,95)(84,96) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 133 1968: 135 points:(84,96)(100,69) color:blue width:2 #1975: 87 points:(100,69)(128,64) color:blue width:2 #1982: 77 points:(128,64)(160,73) color:blue width:2 #1990: 94 points:(160,73)(196,76) color:blue width:2 #1999: 98 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=9126 Odinjikur na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=02&codecom=034 Odinjikur na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.863574369522818&RadLong1=0.0546966795057203 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=020034 Položaj mesta Odinjikur na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=49.4791666666667&longitude=3.13388888888889&zoom=8 Plan naselja Odinjikur na mapi (Mapquest)] {{Departman En u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Commonscat|Audignicourt}} 5kmsor4gtfjq643l0m3k7ctx8o1p09d 0 281695 42714349 42110495 2026-10-28T11:17:22Z Kontributor 2K 192569 [[Region Loara|Loara]] 42714349 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Brulat | originalni_naziv = Brûlatte | slika = | opis_slike = | grb = | država={{FRA}} | region = Loara | departman = Mayenne | prefektura = Laval | kanton = Loaron | gšir = 48.0861111111111 | gduž =-0.951944444444444 | nadm visina = 111 | maksimalna_nadmorska_visina = 191 | minimalna_nadmorska_visina = 92 | površina-km = 15,24 | površina-he = 1.524 | stanovništvo = 703<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 46,13 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 53045 | poštanski kod = 53410 }} '''Brulat''' ({{jez-fra|Brûlatte}}) je naselje i opština u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Region Loara|Loara]], u departmanu [[Departman Majen u Francuskoj|Majen]] koja pripada prefekturi Laval. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 607 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 39&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 15,24&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 111 metar (maksimalnoj 191 m, a minimalnoj 92 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=341| 1968=373| 1975=437| 1982=595| 1990=622| 1999=607| 2006=| 2011=703| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:900 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:600 color:gray1 from:start till:end bar:300 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,96)(84,90) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 405 1968: 373 points:(84,90)(100,103) color:blue width:2 #1975: 437 points:(100,103)(128,132) color:blue width:2 #1982: 595 points:(128,132)(160,137) color:blue width:2 #1990: 622 points:(160,137)(196,135) color:blue width:2 #1999: 607 points:(196,135)(228,144) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=49317 Brûlatte na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=53&codecom=045 Brûlatte na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.839260963413867&RadLong1=-0.0166145648525176 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=530045 Položaj mesta Brûlatte na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=48.0861111111111&longitude=-.951944444444444&zoom=8 Plan naselja Brûlatte na mapi (Mapquest)] {{Departman Majen u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|48_05_10_N_00_57_07_W_type:city_region:FR|48° 05' 10" SG Š, 00° 57' 07" ZGD}} a536h0ajxk3y3f48ewv2odl6zesl8og 0 281704 42714350 42110445 2026-10-28T11:17:52Z Kontributor 2K 192569 [[Region Loara|Loara]] 42714350 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Bre | originalni_naziv = Brée | slika = La Courbe de Brée douves.JPG | opis_slike = | grb = | država={{FRA}} | region = Loara | departman = Mayenne | prefektura = Laval | kanton = Monsu | gšir = 48.1511111111111 | gduž =-0.518055555555556 | nadm visina = 80 | maksimalna_nadmorska_visina = 125 | minimalna_nadmorska_visina = 72 | površina-km = 16,41 | površina-he = 1.641 | stanovništvo = 547<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 33,33 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 53043 | poštanski kod = 53150 }} '''Bre''' ({{jez-fra|Brée}}) je naselje i opština u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Region Loara|Loara]], u departmanu [[Departman Majen u Francuskoj|Majen]] koja pripada prefekturi Laval. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 459 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 27&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 16,41&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 80 metara (maksimalnoj 125 m, a minimalnoj 72 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=498| 1968=504| 1975=515| 1982=540| 1990=482| 1999=459| 2006=| 2011=547| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:900 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:600 color:gray1 from:start till:end bar:300 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,114)(84,115) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 498 1968: 504 points:(84,115)(100,117) color:blue width:2 #1975: 515 points:(100,117)(128,122) color:blue width:2 #1982: 540 points:(128,122)(160,111) color:blue width:2 #1990: 482 points:(160,111)(196,107) color:blue width:2 #1999: 459 points:(196,107)(228,108) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=49312 Brée na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=53&codecom=043 Brée na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.840395427427725&RadLong1=-0.00904177515317926 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=530043 Položaj mesta Brée na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=48.1511111111111&longitude=-.518055555555556&zoom=8 Plan naselja Brée na mapi (Mapquest)] {{Departman Majen u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} gqyey7kpobbuhuwkruhh7qn2xiausfx 0 281706 42714351 42109310 2026-10-28T11:18:58Z Kontributor 2K 192569 [[Region Loara|Loara]] 42714351 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Bonšan le Laval | originalni_naziv = Bonchamp-lès-Laval | slika = Bonchamp-lès-Laval - Mairie.JPG | opis_slike = | grb = | država={{FRA}} | region = Loara | departman = Mayenne | prefektura = Laval | kanton =[[Argentré]] | geografska_širina = 48° 04' 30" SGŠ | geografska_dužina = 00° 42' 00" ZGD | gšir = | gduž = | nadm visina = 82 | maksimalna_nadmorska_visina = 113 | minimalna_nadmorska_visina = 47 | površina-km = 27,51 | površina-he = 2.751 | stanovništvo =4793<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 211,56 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 53034 | poštanski_kod = 53960 | pozicijaX = 92 | pozicijaY = 103 }} '''Bonšan le Laval''' ({{jez-fra|Bonchamp-lès-Laval}}) je naselje i opština u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Region Loara|Loara]], u departmanu [[Departman Majen u Francuskoj|Majen]] koja pripada prefekturi Laval. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 4793 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 174&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 27,51&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 82 metara (maksimalnoj 113 m, a minimalnoj 47 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=815| 1968=1387| 1975=2235| 1982=3444| 1990=3832| 1999=4793| 2006=| 2011=5820| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:6600 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:4400 color:gray1 from:start till:end bar:2200 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,41)(84,56) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 815 1968: 1387 points:(84,56)(100,78) color:blue width:2 #1975: 2235 points:(100,78)(128,109) color:blue width:2 #1982: 3444 points:(128,109)(160,119) color:blue width:2 #1990: 3832 points:(160,119)(196,143) color:blue width:2 #1999: 4793 points:(196,143)(228,155) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://www.agglo-laval.fr/cgi-php/commune/commune.php?commune=2 http://www.agglo-laval.fr/cgi-php/commune/commune.php?commune=2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061124123315/http://www.agglo-laval.fr/cgi-php/commune/commune.php?commune=2 |date=2006-11-24 }} * [http://www.mairie-bonchampleslaval.fr/ http://www.mairie-bonchampleslaval.fr/] * [http://agir-bonchamp.chez-alice.fr/ http://agir-bonchamp.chez-alice.fr/] {{Departman Majen u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|48_04_30_N_00_42_00_W_type:city_region:FR|48° 04' 30" SG Š, 00° 42' 00" ZGD}} 2ykm86o10v38yptju9zxls29uq4ub3y 0 281709 42714352 42108150 2026-10-28T11:19:17Z Kontributor 2K 192569 42714352 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje3|Bomon Pjed de Boef}} {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Bomon Pjed de Boef | originalni_naziv = Beaumont-Pied-de-Boeuf | slika = | opis_slike = | grb = | država={{FRA}} | region = Loara | departman = Mayenne | prefektura = Šato Gontje | kanton = Grezan Buer | gšir = 47.9058333333333 | gduž =-0.431111111111111 | nadm visina = 75 | maksimalna_nadmorska_visina = 89 | minimalna_nadmorska_visina = 38 | površina-km = 13,31 | površina-he = 1.331 | stanovništvo = 216<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 16,23 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 53027 | poštanski kod = 53290 }} '''Bomon Pjed de Boef''' ({{jez-fra|Beaumont-Pied-de-Bœuf}}) je naselje i opština u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Region Loara|Loara]], u departmanu [[Departman Majen u Francuskoj|Majen]] koja pripada prefekturi Šato Gontje. Po podacima iz [[2004]]. godine u opštini je živelo 198 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 14&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 13,31&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 75 metara (maksimalnoj 89 m, a minimalnoj 38 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=220| 1968=240| 1975=202| 1982=180| 1990=186| 1999=190| 2004=198| 2006=| 2011=216| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:330 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:220 color:gray1 from:start till:end bar:110 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,133)(84,144) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 220 1968: 240 points:(84,144)(100,124) color:blue width:2 #1975: 202 points:(100,124)(128,113) color:blue width:2 #1982: 180 points:(128,113)(160,116) color:blue width:2 #1990: 186 points:(160,116)(196,118) color:blue width:2 #1999: 190 points:(196,118)(228,122) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=49281 Beaumont-Pied-de-Boeuf na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=53&codecom=027 Beaumont-Pied-de-Boeuf na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.836114522623297&RadLong1=-0.00752430833122478 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=530027 Položaj mesta Beaumont-Pied-de-Boeuf na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=47.9058333333333&longitude=-.431111111111111&zoom=8 Plan naselja Beaumont-Pied-de-Boeuf na mapi (Mapquest)] {{Departman Majen u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|47_54_21_N_00_25_52_W_type:city_region:FR|47° 54' 21" SG Š, 00° 25' 52" ZGD}} e5ypxmz178hzlunvqvfvwvb2gowkq7y 0 281714 42714353 42110058 2026-10-28T11:20:00Z Kontributor 2K 192569 [[Region Loara|Loara]] 42714353 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Brese | originalni_naziv = Brecé | slika = FrancePaysDeLoireBreceEglise.jpg| | opis_slike = | grb = | država={{FRA}} | region = Loara | departman = Mayenne | prefektura = Majen | kanton = Goron | gšir = 48.3988888888889 | gduž =-0.787777777777778 | nadm visina = 210 | maksimalna_nadmorska_visina = 211 | minimalna_nadmorska_visina = 116 | površina-km = 35,27 | površina-he = 3.527 | stanovništvo = 824<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 23,36 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 53042 | poštanski kod = 53120 }} '''Brese''' ({{jez-fra|Brecé}}) je naselje i opština u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Region Loara|Loara]], u departmanu [[Departman Majen u Francuskoj|Majen]] koja pripada prefekturi Majen. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 830 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 23&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 35,27&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 210 metara (maksimalnoj 211 m, a minimalnoj 116 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=1023| 1968=1125| 1975=1050| 1982=971| 1990=865| 1999=830| 2006=| 2011=824| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:1800 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:1200 color:gray1 from:start till:end bar:600 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,136)(84,126) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 1227 1968: 1125 points:(84,126)(100,119) color:blue width:2 #1975: 1050 points:(100,119)(128,112) color:blue width:2 #1982: 971 points:(128,112)(160,102) color:blue width:2 #1990: 865 points:(160,102)(196,98) color:blue width:2 #1999: 830 points:(196,98)(228,97) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=49310 Brese na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=53&codecom=042 Brese na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.844719965463454&RadLong1=-0.0137493159970061 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=530042 Položaj mesta Brese na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=48.3988888888889&longitude=-.787777777777778&zoom=8 Plan naselja Brese na mapi (Mapquest)] {{Departman Majen u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|48_23_56_N_00_47_16_W_type:city_region:FR|48° 23' 56" SG Š, 00° 47' 16" ZGD}} qvdqjn0c4u05hoeknrl3osp9caw9amy 0 281717 42714354 42106102 2026-10-28T11:20:16Z Kontributor 2K 192569 [[Region Loara|Loara]] 42714354 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Onduje | originalni_naziv = Andouillé | slika = Andouillé - Église (2).jpg | opis_slike = | grb = | država={{FRA}} | region = Loara | departman = Mayenne | prefektura = Laval | kanton = Šajan | gšir = 48.1769444444444 | gduž =-0.783611111111111 | nadm visina = 110 | maksimalna_nadmorska_visina = 155 | minimalna_nadmorska_visina = 52 | površina-km = 36,54 | površina-he = 3.654 | stanovništvo = 2221<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 60,78 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 53005 | poštanski kod = 53240 }} '''Onduje''' ({{jez-fra|Andouillé}}) je naselje i opština u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Region Loara|Loara]], u departmanu [[Departman Majen u Francuskoj|Majen]] koja pripada prefekturi Laval. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 2042 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 55&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 36,54&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 110 metara (maksimalnoj 155 m, a minimalnoj 52 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=1654| 1968=1691| 1975=1746| 1982=1822| 1990=1926| 1999=2042| 2006=| 2011=2221| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:3000 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:2000 color:gray1 from:start till:end bar:1000 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,118)(84,116) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 1728 1968: 1691 points:(84,116)(100,119) color:blue width:2 #1975: 1746 points:(100,119)(128,123) color:blue width:2 #1982: 1822 points:(128,123)(160,129) color:blue width:2 #1990: 1926 points:(160,129)(196,136) color:blue width:2 #1999: 2042 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [{{fr}} {{fr}}] * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=49237 Onduje na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=53&codecom=005 Onduje na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.840846304151181&RadLong1=-0.0136765939448358 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=530005 Položaj mesta Onduje na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=48.1769444444444&longitude=-.783611111111111&zoom=8 Plan naselja Onduje na mapi (Mapquest)] {{Departman Majen u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|48_10_37_N_00_47_01_W_type:city_region:FR|48° 10' 37" SG Š, 00° 47' 01" ZGD}}{{commonscat|Andouillé}} 2qlaq1n38t7ky4k3zympezfd4910og4 0 281720 42714355 42109970 2026-10-28T11:20:27Z Kontributor 2K 192569 42714355 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Bren sir le Marš | originalni_naziv = Brains-sur-les-Marches | slika = Brains-sur-les-Marches (53) Mairie.jpg | opis_slike = | grb = | država={{FRA}} | region = Loara | departman = Mayenne | prefektura = Šato Gontje | kanton = Sent Enjan sir Roe | gšir = 47.8872222222222 | gduž =-1.18027777777778 | nadm visina = 100 | maksimalna_nadmorska_visina = 109 | minimalna_nadmorska_visina = 72 | površina-km = 7,68 | površina-he = 768 | stanovništvo = 225<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 29,3 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 53041 | poštanski kod = 53350 }} '''Bren sir le Marš''' ({{jez-fra|Brains-sur-les-Marches}}) je naselje i opština u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Region Loara|Loara]], u departmanu [[Departman Majen u Francuskoj|Majen]] koja pripada prefekturi Šato Gontje. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 229 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 29&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 7,68&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 100 metara (maksimalnoj 109 m, a minimalnoj 72 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=283| 1968=353| 1975=293| 1982=220| 1990=224| 1999=229| 2006=| 2011=225| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:600 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:400 color:gray1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,140)(84,120) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 423 1968: 353 points:(84,120)(100,103) color:blue width:2 #1975: 293 points:(100,103)(128,82) color:blue width:2 #1982: 220 points:(128,82)(160,83) color:blue width:2 #1990: 224 points:(160,83)(196,85) color:blue width:2 #1999: 229 points:(196,85)(228,86) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=49308 Brains-sur-les-Marches na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=53&codecom=041 Brains-sur-les-Marches na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.835789697456936&RadLong1=-0.0205997333114524 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=530041 Položaj mesta Brains-sur-les-Marches na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=47.8872222222222&longitude=-1.18027777777778&zoom=8 Plan naselja Brains-sur-les-Marches na mapi (Mapquest)] {{Departman Majen u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|47_53_14_N_01_10_49_W_type:city_region:FR|47° 53' 14" SG Š, 01° 10' 49" ZGD}} 3i8md0khh8vrjw5coazaikgn8zummau 0 281723 42714356 42106026 2026-10-28T11:20:53Z Kontributor 2K 192569 [[Region Loara|Loara]] 42714356 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Francuskoj2 | mesto = Ompoanje | originalni_naziv = Ampoigné | slika = | opis_slike = | grb = | država={{FRA}} | region = Loara | departman = Mayenne | prefektura = Šato Gontje | kanton = Šato Gontje-zapad | gšir = 47.8113888888889 | gduž =-0.824444444444444 | nadm visina = 80 | maksimalna_nadmorska_visina = 92 | minimalna_nadmorska_visina = 47 | površina-km = 21,12 | površina-he = 2.112 | stanovništvo = 559<ref>{{Insee}}</ref> | godina_stanovništvo = 2011-01-01 | gustina = 26,47 | predsednik = | vreme_službovanja = | INSEE = 53004 | poštanski kod = 53200 }} '''Ompoanje''' ({{jez-fra|Ampoigné}}) je naselje i opština u zapadnoj [[Francuska|Francuskoj]] u regionu [[Region Loara|Loara]], u departmanu [[Departman Majen u Francuskoj|Majen]] koja pripada prefekturi Šato Gontje. Po podacima iz [[1999]]. godine u opštini je živelo 421 stanovnika, a gustina naseljenosti je iznosila 19&nbsp;stanovnika/km². Opština se prostire na površini od 21,12&nbsp;km². Nalazi se na srednjoj nadmorskoj visini od 80 metara (maksimalnoj 92 m, a minimalnoj 47 m). == Demografija == {{DemografijaFR| 1962=436| 1968=502| 1975=440| 1982=406| 1990=385| 1999=421| 2006=| 2011=559| sansdoublescomptes= 1962}} <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika u toku poslednjih godina'' <timeline> ImageSize = width:250 height:205 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:900 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:600 color:gray1 from:start till:end bar:300 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,127)(84,115) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 568 1968: 502 points:(84,115)(100,103) color:blue width:2 #1975: 440 points:(100,103)(128,97) color:blue width:2 #1982: 406 points:(128,97)(160,93) color:blue width:2 #1990: 385 points:(160,93)(196,100) color:blue width:2 #1999: 421 points:(196,100)(228,118) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{HughesEncyclopediaOfContemporaryFrenchCulture}} * {{RobbDiscoveryOfFrance}} * {{ArdaghFrance}} * {{JonesCambridgeIllustratedHistoryOfFrance}} * {{SowerwineFranceSince1870}} * {{RobertsFrance}} {{refend}} == Vanjske veze == * Baza podataka: [http://www.insee.fr Insee] {{fr}} * [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=49235 Ompoanje na stranici Nacionalnog geografskog instituta Francuske] {{fr}} * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=53&codecom=004 Ompoanje na stranici organizacije INSEE] {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.834466156107436&RadLong1=-0.0143892700561051 Najbliža naselja (kilometraža, pravac i koordinate)]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=530004 Položaj mesta Ompoanje na mapi Francuske (sa osnovnim podacima o mestu)]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{fr}} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=47.8113888888889&longitude=-.824444444444444&zoom=8 Plan naselja Ompoanje na mapi (Mapquest)] {{Departman Majen u Francuskoj}} {{Departmani Francuske}} {{Klica-Francuska}} {{Koordinate|47_48_41_N_00_49_28_W_type:city_region:FR|47° 48' 41" SG Š, 00° 49' 28" ZGD}}{{commonscat|Ampoigné}} qvgd6i88dc7y29apa82nhhbxhzlq4w5 10 1228106 42714226 4131596 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/18]] na [[Šablon:Hem/18]] 4131596 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->17 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}}}</includeonly><noinclude> [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> qsh6lxhijldukljr26zobvbqubjbv0y 0 1231391 42714325 40803739 2026-10-27T23:54:06Z SrpskiAnonimac 101643 42714325 wikitext text/x-wiki '''Golden Gejt''' se može odnositi na: * [[Golden Gate, Illinois]] * [[Golden Gate, Florida]] ili: * [[Most Golden Gate]] {{razvrstavanje}} 45ncayscsubwin9olds5wqrgsol59iu 10 1323714 42714224 4743871 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/17]] na [[Šablon:Hem/17]] 4743871 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->16 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/18}} *{{lt|chem/16}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> 5riuuw5z7fweehltx555wifqr1u4pos 10 1323780 42714222 4743870 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/16]] na [[Šablon:Hem/16]] 4743870 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->15 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/17}} *{{lt|chem/15}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> 0uc11fbvx6z8k8kzam2tw65cpmcpdmy 10 1323792 42714220 4743868 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/15]] na [[Šablon:Hem/15]] 4743868 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->14 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/16}} *{{lt|chem/14}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> 7dd21k12g3cikk6mxcjetoypixqmyjy 10 1323805 42714218 4743867 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/14]] na [[Šablon:Hem/14]] 4743867 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->13 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/15}} *{{lt|chem/13}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> kahjpjqa9dhzsib75zl9wjqynwb7238 10 1323820 42714216 4743866 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/13]] na [[Šablon:Hem/13]] 4743866 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->12 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/14}} *{{lt|chem/12}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> rbkbz3agsjtlswjvu14ug9630a8wjms 10 1323835 42714214 4743864 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/12]] na [[Šablon:Hem/12]] 4743864 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->11 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/13}} *{{lt|chem/11}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> 7hirv4yntlkrt2qpcpo1a9tnp3fg176 10 1323843 42714212 4743863 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/11]] na [[Šablon:Hem/11]] 4743863 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->10 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/12}} *{{lt|chem/10}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> czoop20pk4hjy7h8tctszyyz5uj1hla 10 1323854 42714210 4743862 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/10]] na [[Šablon:Hem/10]] 4743862 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->9 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}</includeonly><noinclude> == See also == *{{lt|chem/11}} *{{lt|chem/9}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> iuqr5pkdybxzye0pvencwl9oa6uv7xv 10 1350819 42714252 4179599 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/initialAA]] na [[Šablon:Hem/initialAA]] 4179599 wikitext text/x-wiki {{chem/2{{#if:{{{3|}}}|0}}|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}|a=0|b=A|c={{#if:{{{3|}}}|{{chem/type|{{{3}}}}}|A}}}}<noinclude> [[Kategorija:Podšabloni šablona hem]] </noinclude> nt2kqv9svq4avilevovmulw784rxdpr 10 1350820 42714246 4743882 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/dispAAA]] na [[Šablon:Hem/dispAAA]] 4743882 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{{1}}}|_{{{1|}}}|{{{1|}}}}}</includeonly><noinclude> == Vidi isto == *{{lt|chem/dispA0A}} *{{lt|chem/disp0A0}} *{{lt|chem/dispA00}} *{{lt|chem/disp00A}} [[Kategorija:Hemijski šabloni|{{PAGENAME}}]]</noinclude> jhfa2r1y8mff2tyskrtiengt2qozdd4 0 1359776 42714342 42523614 2026-10-28T10:41:23Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Rottenburg COA.svg]] → [[File:DEU Rottenburg a.d.Laaber COA.svg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] · Request from the original uploader 42714342 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Rotenburg an der Laber | izvorni_naziv = ''Rottenburg an der Laaber'' | slika = | opis_slike = Rotenburg an der Laber | gradska_zastava = | grb = DEU Rottenburg a.d.Laaber COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Bavarska]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 7.605<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 84 | aglomeracija = | površina = 90,1 | gšir = 48.70194 | gduž = 12.02722 | nadmorska_visina = 453 | registarska_oznaka = LA | pozivni_broj = 08781 | poštanski_kod = 84056 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.rottenburg-laaber.de/ www.rottenburg-laaber.de] | gradonačelnik = ''Alfred Holzner'' | stranka = [[Freie Wähler|FW]] | ije = da }} '''Rotenburg an der Laber''' ({{jez-nem|Rottenburg an der Laaber}}) je grad u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Bavarska]]. Jedno je od 35 opštinskih središta okruga [[Okrug Landshut|Landshut]]. Prema procjeni iz 2010. u gradu je živjelo 7.605 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 9274176. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Rottenburg an der Laaber in LA.svg|mini|levo|250px|Položaj grada u okrugu Landshut]] Rotenburg an der Laber se nalazi u saveznoj državi [[Bavarska]] u okrugu Landshut. Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 453 metra. Površina opštine iznosi 90,1&nbsp;km². U samom gradu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 7.605 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 84 stanovnika/km². == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal Nemačka}} {{Commonscat|Rottenburg an der Laaber}} * [http://www.rottenburg-laaber.de/ Zvanični sajt opštine] {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Landshut}} [[Kategorija:Gradovi u Bavarskoj|Rotenburg an der Laber]] 4r39lkg1lkbsxagt5ocn71pix668ij0 0 1365800 42714300 42526492 2026-10-27T18:41:15Z -wuppertaler 176393 photo added 42714300 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Volsfeld | izvorni_naziv = ''Wolsfeld'' | slika = Burg Wolsfeld.JPG | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = DEU Wolsfeld COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Rajna-Palatinat]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 789<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 85 | aglomeracija = | površina = 9,3 | gšir = 49.90611 | gduž = 6.46722 | nadmorska_visina = 230 | registarska_oznaka = BIT | pozivni_broj = 06568 | poštanski_kod = 54636 | dan_grada = | veb-strana = | gradonačelnik = ''Heinz Junk'' | stranka = | ije = da }} '''Volsfeld''' ({{jez-nem|Wolsfeld}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Rajna-Palatinat]]. Jedno je od 235 opštinskih središta okruga [[Okrug Ajfelkrajs Bitburg-Prim|Ajfelkrajs Bitburg-Prim]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 789 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 7232137. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Wolsfeld in BIT.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Ajfelkrajs Bitburg-Prim]] Volsfeld se nalazi u saveznoj državi [[Rajna-Palatinat]] u okrugu Ajfelkrajs Bitburg-Prim. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 230 metara. Površina opštine iznosi 9,3&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 789 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 85 stanovnika/km². == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{portal|Nemačka}} {{Commonscat|Wolsfeld}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Ajfelkrajs Bitburg-Prim}} d4krydddg0gzzernfycvhtop3rkn4yl 0 1381563 42714336 42525209 2026-10-28T05:44:02Z Gliwi 135182 ([[c:GR|GR]]) [[File:Gemeindewappen Tiefenbach bei Landshut.svg]] → [[File:Gemeindewappen Tiefenbach Lkr. Landshut.svg]] 42714336 wikitext text/x-wiki {{drugo značenje3|Tifenbah}} {{Grad u Nemačkoj | naziv = Tifenbah | izvorni_naziv = ''Tiefenbach'' | slika = | opis_slike = Tifenbah | gradska_zastava = | grb = Gemeindewappen Tiefenbach Lkr. Landshut.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Bavarska]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 3.617<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 146 | aglomeracija = | površina = 24,7 | gšir = 48.50278 | gduž = 12.09889 | nadmorska_visina = 454 | registarska_oznaka = LA | pozivni_broj = 08709 | poštanski_kod = 84184 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.tiefenbach-gemeinde.de/ www.tiefenbach-gemeinde.de] | gradonačelnik = ''Georg Strasser'' | stranka = CSU | ije = da }} '''Tifenbah''' ({{jez-nem|Tiefenbach}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Bavarska]]. Jedno je od 35 opštinskih središta okruga [[Okrug Landshut|Landshut]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 3.617 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 9274182. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Tiefenbach in LA.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Landshut]] Tifenbah se nalazi u saveznoj državi [[Bavarska]] u okrugu Landshut. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 454 metra. Površina opštine iznosi 24,7&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 3.617 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 146 stanovnika/km². == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal Nemačka}} {{Commonscat|Tiefenbach (near Landshut)}} * [http://www.tiefenbach-gemeinde.de/ Zvanični sajt opštine] {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Landshut}} m32x8ejftba08uhqibxx5x1rjk3oxzm 0 1410800 42714173 42459731 2026-10-27T12:33:38Z MilanKovacevic 51622 42714173 wikitext text/x-wiki __NOTC__ Termin '''KPS''' ima više značenja. * [[Savez komunista Srbije|Komunistička partija Srbije]] * [[Savez komunista Slovenije|Komunistička partija Slovenije]] * [[Komunistički pokret Srbije]] * [[Kalijum persulfat]], K₂S₂O₈ {{Disambiguation}} c2gc3g8j3dn82djespb5p24h9xlnxzo 10 1413571 42714234 4944512 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/9]] na [[Šablon:Hem/9]] 4944512 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{chem/disp{{{a}}}{{{b}}}{{{c}}}|{{{1}}}|{{{2}}}}}{{chem/{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|<!-- next one down -->8 |2}} |a={{{b}}} |b={{{c}}} |c={{chem/type|{{{3}}}}} |{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}}}</includeonly><noinclude> ==See also== *{{lt|chem/10}} *{{lt|chem/8}} [[Kategorija:Podšabloni šablona hem|Podšabloni šablona hem]] </noinclude> 8h6hnbv725y3yfafummvvizsrz26skq 0 1449228 42714174 42677512 2026-10-27T12:42:46Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714174 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Srbiji-lat |mesto=Zupče |slika= Zupče tabla.jpg |opis_slike= |grb= |pokrajina=Kosovo i Metohija |okrug=Kosovskomitrovački |opština=Zubin Potok |opština UNMIK=Zubin Potok |nadm visina=529 |populacija= |poštanski kod= |pozivni broj= |registarska oznaka= |gšir=42.8961 |gduž=20.7678 }} '''Zupče''' je selo koje se nalazi na krajnjem istoku opštine [[Opština Zubin Potok|Zubin Potok]]. Istorijski i geografski pripada [[Ibarski Kolašin|Ibarskom Kolašinu]]. Jedno je od često pominjanih sela na Kosovu i Metohiji, pre svega od završetka NATO bombardovanja 1999. kada je srpsko stanovništvo ostalo da živi u ovom selu uprkos opasnosti i pritisaka od strane Albanskih ekstremista. == Historija == Iako nije ulazilo u sastav kolašinske knežine, ono se pominje u Devičkom katastigu kao selo u Kolašinu. Zupče je staro naselje, u Zupčanskoj reci su očuvane zidine nekog starijeg naselja, pored kojih su bili ostaci stare crkve koju je lokalno stanovništvo obnovilo 1938. godine. Istorijski gledano familije ovog sela vode poreklo iz [[Crna Gora|Crne Gore]], ali se ne može tačno precizirati mesto porekla. Prepostavlja se da se ovde prva nastanila familija [[Kasalović]], negde posle velike seobe naroda pod vođstvom [[Arsenije III Crnojević|Arsenija III Čarnojevića (Crnojevića)]]. U početku je stanovništvo živelo u višim delovima, a kasnije su se nastanili u nižem brežuljkastom predelu gde su i danas. Za vreme Drugog svetskog rata Zupče je stalno bilo na udaru Balista, pa je bio prisutan i veliki egzodus stanovništva. Puno polemike oko ovog sela bilo je [[17. mart]]a [[2004.]] godine posle velikog pogroma srpskog stanovništva na [[Kosovo i Metohija|Kosovu i Metohiji]]. Kao uzrok nemilih scena, navodi se navodno davljenje albanske dece iz sela Čabra u reci [[Ibar]], koji su navodno bežali ispred srpske dece. Međutim kasnijom analizom došlo se do saznanja da je nasilje spremano duže vremena i da nije bio usledilo nakon spontanog okupljanja albanskog naroda u [[Kosovska Mitrovica|Kosovskoj Mitrovici]]. Ta činjenica može dovesti u pitanje i eventualni zločin u selu Čabra.<ref>{{Cite web |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/bs/features/setimes/features/2004/04/040429-SVETLA-001 |title=Archive copy |access-date=2014-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004232900/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/bs/features/setimes/features/2004/04/040429-SVETLA-001 |archive-date=2013-10-04 |url-status=dead}}</ref> Ono što je sigurno i pouzdano tačno da je reka [[Ibar]] tog dana bila neverovatno velika, odnosno da je puštena brana Gazivode, tako da bi i slučajan pad u reku bio fatalan. Selo je bilo u centru pažnje javnosti prilikom pokušaja albanskih specijalnih jedinica „Rose“ da zauzmu granične punktove 26.jula 2011. Zupčani sa meštanima sela Varage su zaustavili kolonu prilikom čega je došlo do oružanog obrauna.<ref>{{Cite web |url= http://www.novosti.co.rs/vesti/naslovna/aktuelno.69.html:339380-Zubin-Potok-Pucnjava-ima-povredjenih |title= Stefanović: Postignut dogovor s KFOR-om |last= |first= |date= |work= |publisher= Novosti.rs }}{{Dead link|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nakon ne ispunjavanja njihovih zahteva jedini su nastavili sa totalnom blokadom puta.<ref>{{Cite web |url=http://www.mondo.rs/s213204/Info/Srbija/Srbi_drze_barikade_kod_Zupca.html |title=Kfor odustao od sile i povukao se iz Rudara |accessdate=20. 8. 2012. |last= |first= |date= |work= |publisher=Mondo |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829035327/http://www.mondo.rs/s213204/Info/Srbija/Srbi_drze_barikade_kod_Zupca.html |url-status=dead }}</ref> == Geografija == === Položaj i karakteristike === Atar naselja se nalazi na teritoriji katastarske opštine Zupče površine 1.013 ha. Naselje je krajnje kolašinsko selo niz [[Ibar]]. Naselje je na prostranim rečnim terasama pri izlasku Ibra iz Varaškog tesnaca. Selo se deli na zaseoke (mahale) koje nose uglavnom imena po porodicama koje u njima žive: Radiće, Radojeviće, Vučiniće, Kasaloviće i Kokorak. Graniči se sa susednim selima [[Donje Varage]], [[Jagnjenica]] i [[Prelez]] koja su nastanjena etnički srpskim stanovništvom i [[Čabra]] i [[Košutovo]], naseljena [[Albanci|albanskim]]. Iako je [[Kosovska Mitrovica]] na svega 12 kilometara od sela, put je znatno duži, jer je nemoguće proći kroz albanska sela Košutovo i [[Žabare]], zbog stalnih napada i kamenovanja albanskih ekstremista. Zato se do Mitrovice ide putem koji je prinudno napravljen do [[Zvečan]]a, preko veoma visokih uspona, tako da je u zimskim mesecima kretanje izuzetno otežano. === Hidrografija === Kao što je već rečeno kroz selo protiče reka [[Ibar]]. Zapravo ona protiče po prirodnoj granici sela Zuče sa susednim albanskim selom Čabra. Ibar je u ovom delu širine 5-10m, a dubina zavisi od otpusta brane [[Gazivode (jezero)|Gazivode]]. Voda je izuzetno hladna sa minimalnom temperaturom od 6&nbsp;°C do maksimalnih 17&nbsp;°C. Voda iz Ibra ne može se koristiti za javno snabdevanje <ref>''Ibarski Kolašin. Priroda tradicijska kultura'', str. 49</ref>. Pored Ibra na obodu sela u dolini kraj seoske crkve protiče Zupčanska reka, u domaćem stanovništvu poznata kao Rijeka. Ovo je zapravo potok koji u letnjim mesecima često presušuje. Inače u samom selu postoje izvori iz kojeg su se do skora snabdevale većina kuća. Pored ovih prorodnih voda kroz selo prolaze i dva kanala. Jedan je u potpunosti podzemni i služi za flotaciju kombinata [[Trepča|Trepče]]. Drugi je delimično otkriven i to upravo u selu Zupče u dužini od 1,5&nbsp;km <ref>''Ibarski Kolašin. Priroda tradicijska kultura'', str. 48</ref> Osnovna namena ovog kanala je vodosnabdevanje [[Kosovska Mitrovica|Kosovske Mitrovice]] i fabrike vode u Šipolju. Ipak lokalno stanovništvo u manjim količinama koristi vodu za zalivanje obradivih površina. == Demografija == Zbog povoljnog položaja u dolini pored Ibra ovo selo je jedno sa najvćim brojem stanovnika u opštini Zubin Potok. Ima oko 200 kuća. Stanovnici se uglavnom bave poljoprivredom. Do [[NATO agresija na SRJ|bombardovanja]] [[1999]]. godine veći deo stanovništva je radio u većim fabrikama poput Trepče u [[Zvečan]]u, ali od tada [[kombinat Trepča]] ne radi tako da je veliki deo stanovništva ostao bez posla. Inače tu su najbrojnije tri familije: Kasalovići, Radojevići i Vučinići. Naselje ima [[Srbi|srpsku]] etničku većinu. Broj stanovnika na popisima: * [[Popis stanovništva 1948. u FNRJ|popis stanovništva 1948. godine]]: 437 * [[Popis stanovništva 1953. u FNRJ|popis stanovništva 1953. godine]]: 500 * [[Popis stanovništva 1961. u FNRJ|popis stanovništva 1961. godine]]: 518 * [[Popis stanovništva 1971. u SFRJ|popis stanovništva 1971. godine]]: 507 * [[Popis stanovništva 1981. u SFRJ|popis stanovništva 1981. godine]]: 542 * [[Popis stanovništva 1991. u Srbiji|popis stanovništva 1991. godine]]: 532 == Vanjske veze == * ''[[Ibarski Kolašin (knjiga)|Ibarski Kolašin. Priroda i tradicijska kultura]]'' - zbornik radova Centra za Naučna istraživanja SANU i Univerziteta u Kragujevcu == Reference == {{reflist}} {{Opština Zubin Potok}} [[Kategorija:Naselja na Kosovu]] [[Kategorija:Opština Zubin Potok]] gbu0086gazocnw4zssxpcmcb455htv8 0 1452694 42714297 42348643 2026-10-27T18:38:28Z Ehrlich91 31090 42714297 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje3|Bojište}} {{Naseljeno mesto u Makedoniji-lat |mesto = Bojište |izvorno_ime = <small>{{jez-mak|Боиште}}</small> |grb = |slika = Воздушен поглед на Боиште 2.jpg |opis_slike = |opština = Demir Hisar |površina = 22,0 |gustina = 0,3 |populacija = 7 |nadm visina = 930 |gšir = 41.1967 |gduž = 21.1014 |pozivni broj = (+389) 48 |poštanski kod = 7244 |registarska oznaka =BT }} '''Bojište''' ({{jez-mak|Боиште}}) je naselje u [[Republika Makedonija|Republici Makedoniji]], u jugozapadnom delu države. Bojište pripada [[Opština Demir Hisar|opštini Demir Hisar]]. == Prirodni uslovi == Naselje Bojište je smešteno u jugozapadnom delu [[Republika Makedonija|Republike Makedonije]]. Od najbližeg većeg grada, [[Bitolj]]a, naselje je udaljeno 50&nbsp;km severozapadno. Bojište se nalazi u zapadnom, višem delu oblasti [[Demir Hisar (oblast)|Demir Hisar]]. Naselje je položeno u izvorišnom delu toka [[Crna Reka (Makedonija)|Crne reke]], na istočnim padinama [[Plakenska planina|Plakenske planine]]. Nadmorska visina naselja je približno 930 metara. Klima u naselju je [[planinska klima|planinska]] zbog znatne nadmorske visine. == Historija == == Stanovništvo == Po popisu stanovništva iz [[2002]]. godine Bojište je imalo 7 stanovnika. Pretežno stanovništvo u naselju su etnički [[Makedonci]] (100%). Većinska veroispovest u naselju je [[pravoslavlje]]. == Povezano == * [[Opština Demir Hisar]] == Izvori == * [http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Popis u Makedoniji 2002. - Knjiga 10.] == Vanjske veze == * [http://www.demirhisar.gov.mk www.demirhisar.gov.mk Zvanična stranica opštine Demir Hisar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209060933/http://www.demirhisar.gov.mk/ |date=2014-02-09 }} {{Opština Demir Hisar}} {{Gradovi u Makedoniji}} [[Kategorija:Opština Demir Hisar]] 7c8eokeihingcf93fyhdr2h82kxi184 0 2888835 42714278 42710558 2026-10-27T17:11:49Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714278 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gyroscope_operation.gif|mini|desno|250px|Žiroskop]] '''Žiroskop''' (od st. grčkog ''γυρο'' „okret“ i drev. grčkog ''σκοπεω'' „posmatrati") je uređaj za mjerenje promjene ugla vezanog za njega tijela odnosno inercione sisteme i za održavanje orijentacije. Funkcioniše na osnovu principa ugaonog momenta. Uređaj se sastoji od točka ili diska čija se osovina može slobodno okrenuti u bilo koji položaj prostranstva. Bilo kakva promjena položaja ose žiroskopa, uslijed pridavanja spoljnog momenta, je mnogo manja nego što bi bila bez velikog ugaonog momenta svojstvenog okretljivosti žiroskopa. Zbog minimiziranja spoljašnjeg momenta moniranjem uređaja u kardanski obruč, njegov položaj ostaje gotovo fiksiran, bez obzira na bilo koji pokret platforme na kojoj je montiran. Dva osnovna tipa žiroskopa: * mehanički * optički ([[laserski žiroskop]]) Po načinu upotrebe: * mjerač ugaone brzine * pokazivač pravca Jedan isti uređaj može da radi u raznim režimima. Među mehaničkim žiroskopima izdvaja se '''rotorni žiroskop''' odnosno brzovrteće tvrdo tijelo, čija osa okretanja može mijenjati pravac u prostranstvu. Pritom brzina okretanja žiroskopa mnogokratno premašuje brzinu okretanja njegove ose okretanja. Osnovno svojstvo takvog žiroskopa je sposobnost da u prostranstvu sačuva neizmijenjen pravac ose okretanja pri odsustvu dejstva momenata spoljašnjih sila na nju. Prvi put to svojstvo je iskoristio [[Léon Foucault]] [[1852]]. godine, za eksperimentalnu demonstraciju okretanja Zemlje. Baš na toj demonstraciji žiroskop je i dobio svoj naziv, od grčkih riječi «okretanje», «posmatranje». == Opis == Unutar nekog mehaničkog sistema ili uređaja, konvencionalni žiroskop je mehanizam sastavljen od jednog rotora napravljenog da se vrti oko jedne ose. Nosač rotora se vezuje za unutrašnji kardanski obruč ili prsten, unutrašnji obruč je povezan sa spoljnim obručom koji je privezan za obruč podrške tako da može da se vrti oko svoje ose u ravni određenoj podrškom. Spoljašnji obruč poseduje jedan stepen rotacione slobode. Unutrašnji obruč je montiran na spoljni tako da se okreće oko sopstvene ose u ravni koja je uvijek vertikalna osovinskoj osi spoljnjeg obruča. Osa okrećućeg točka opredjeljuje osu okretanja. Unutrašnji kardanski obruč poseduje dva stepena slobode, a njegova rotaciona osa poseduje jedan. Rotor je privezan tako da se vrti oko ose koja je uvijek vertikalno naspram ose unutrašnjeg obruča. Dakle, rotor posjeduje tri stepena rotacione slobode, a njegove ose posjeduju dva. Točak odgovara na silu primijenjenu oko ulazne ose reakcionom silom oko izlazne ose. '''Žiroskopski zamašnjak''' će se okretati ili kočiti oko izlazne osovine zavisno od toga da li su izlazni obruči za održavanje instrumenata trenutno slobodni u okretu ili fiksirani. [[Datoteka:Gyroscope wheel animation.gif|mini|200px|desno|Žiroskopski točak u akciji. Reakcione strelice oko izlazne osovine (plava) odgovaraju snazi primjenjenoj oko ulazne ose (zeleno), i obrnuto.]] Gravitacioni centar rotora može biti u fiksiranom položaju. Rotor se vrti istovremeno oko jedne ose i sposoban je oscilovati i oko druge dvije ose, te tako, osim zbog nasljednog otpora izazvanog okretanjem rotora, može se slobodno okretati u bilo kom smjeru oko fiksne tačke. Neki žiroskopi ne koriste mehaničkih princip za jedan ili više elemenata, npr. rotor može biti potopljen u tečnost, umjesto da se montira na kardanski obruč za održavanje instrumenata. Kontroluni momenat žiroskop je primjer uređaja fiksiranog izlaznog obruča, koji se koristi na svemirskim brodovima za držanje ili održavanje željenog ugla ili pokazivanje smjera pomoću snage otpora žiroskopa. U posebnim slučajevima, spoljni obruč (ili njegova ekvivalenta) može biti izostavljen tako da rotor ima samo dva stepena slobode. U drugim slučajevima, centar gravitacije rotora može da se preklapa sa osom oscilacija, a tim samim centar gravitacije i centar suspenzije rotora mogu ne podudarati. == Princip rada == [[Datoteka:Gyroscope operation.gif|mini|desno|Žiroskop u radu sa slobodom u sve tri ose. Rotor će održati svoju osu okretanja nezavisno od orijentacije spoljnog okvira.]] Osnovna jednačina koja opisuje ponašanje žiroskopa je: <math>\boldsymbol\tau={{d \mathbf{L}}\over {dt}}={{d(I\boldsymbol\omega)} \over {dt}}=I\boldsymbol\alpha</math> gdje su vektori <math>\boldsymbol\tau</math> i <math>\mathbf{L}</math> moment žiroskopa i njegov ugaoni momenat, skalar <math>I\,</math> je moment njegova inercije, vektor <math>\boldsymbol\omega</math> je njengova ugaona brzina, i vektor <math>\boldsymbol\alpha</math> je njegovo ugaono ubrzanje. Iz toga slijedi da momenat <math>\boldsymbol\tau</math> primijenjen vertikalno na osu rotacije, a time vertikalno i na <math>\mathbf{L}</math>, stvara rotaciju oko ose perpendikularne na oba <math>\boldsymbol\tau</math> i <math>\mathbf{L}</math>. Ovo kretanje se zove ''precesija''. Ugaona brzina precesije <math>\boldsymbol\Omega_P</math> zavisi od proizvoda vektora: <math>\boldsymbol\tau=\boldsymbol\Omega_P \times \mathbf{L}</math> [[Datoteka:Gyroscope precession.gif|mini|Precesija žiroskopa]] Precesija se može prodemonstrirati pstavljanjem žiroskopa osama horizontalno ka površini i labavo podržanom (nepokretnom odnosno precesije) na jednom kraju. Umjesto da pada, kao što se može očekivati, čini se da žiroskop prkositi gravitaciji podržavajući ose horizontalno, dok je druga strana ose ostavljena bez podrške i slobodni kraj ose polako opisuje krug u horizontalnoj ravni, stvarajući okretnu precesiju. Ovaj efekat je objašnjen gore navedenom jednačinom. Okretni moment na žiroskopu se dobija pomoću dvije sile: gravitacije djelujući nadole na središte mase uređaja, i jednake sile, djelujuće prema gore podržavajući suprotni kraj uređaja. Rotacija proizlazeće iz ovog momenta nije nedolje, kako bi moglo biti intuitivno očekivano, uzrokujući da uređaj padne, a vertikalno na oba gravitacioni moment (horizontalno i vertikalno na osu rotacije) i osu rotacije (horizontalna i dalje od tačke podrške), odnosno oko vertikalne ose, uzrokujući da uređaj polako rotira oko tačke podrške. Kako druga jednačina prikazuje pod stalnim momentom, brzina precesije žiroskopska je obrnuto proporcionalna svom ugaonom momentu. To znači da npr. ako trenje uzrokuje usporavanje okretanja žiroskopa, stopa precesije se povećava. To se nastavlja sve dok uređaj ne može dovoljno brzo da rotira da bi održao sopstvenu težinu. Tada precesija prestaje i uređaj pada sa svoje podrške, uglavnom zbog toga što trenje protiv precesije izaziva drugu precesiju koja nastoji da uzrokuje pad. Po konvenciji, ova tri vektora, okretni moment, rotacija, i precesija, svi su orijentisani u odnosu na slijedeći prema [[pravilo desne ruke|pravilu desne ruke]]. Da bi se lakše uvjerili o smjeru okretnog efekta, jednostavno zapamtite da kada se naklanja pod uglom okretanje točkića stremi da se vrati ka unutra. MEMS žiroskopi koriste ideju Fokaultovog klatna i koriste vibrirajući element, poznat kao MEMS (mikro elektro-mehanički sistem). == Primjena == Žiroskopi se mogu koristiti za izgradnju žirokompasa koji dopunjavaju ili zamenjuju magnetske [[kompas]]e (u [[brod]]ovima, [[letjelica]]ma i [[Vozilo|vozilima]] u cjelini), kao stabilizatori (bicikli, svemirski teleskop „Hubble“, brodovi, vozila u cjelini), ili korišćeni kao segment unutrašnje sisteme navođenja. Neki uređaji na principu slobodnog izlaznog obruča koriste se za merenje naklona, okretanja ili skretatnja odnosno uglova kretaljnja letelice. Žiroskop pokazuje niz pojava, uključujući precesiju i uvrtanje. === Sisteme stabilizacije === Postoje tri osnovinh vida sistema stabilizacije. * Sistema prisilne stabilizacije (na 2-stepenim žiroskopima). Za stabilizaciю oko svake ose potreban je po jedan žiroskop. Stabilizacija se dostiže žiroskopom i stabilizacionim motorom. U početku dejstvuje žiroskopski momenat, a kasnije se uključuje stabilizacioni motor. * Sistema indikatorno-prisilne stabilizacije (na 2-stepenim žiroskopima). Za stabilizaciю oko svake ose potreban je po jedan žiroskop. Stabilizacija se dostiže samo stabilizacionim motorom, ali se u početku pojavljuje manji žiroskopski momenat koji se može zanemariti. * Sistema indikatorne stabilizacije (na 3-stepenim žiroskopima). Za stabilizaciju oko dvije ose potreban je jedan žiroskop. Stabilizacija se dostiže samo stabilizacionim motorom. === Novi tipovi žiroskopa === Stalno rastući zahtevi za tačnost i eksplatacione karakteristike žiro-uređaja tjeraju naučnike i inženjere mnogih zemalja ne samo usavršavati klasične žiroskope s vrtećim rotorom, nego i tražiti principialno nove ideje, koji bi mogli da riješe problem stvaranja osjetljivih senzora za mjerenje i izobraženja parametara ugaonog kretanja objekta. Trenutno je poznato ''više od stotine'' različitih pojava i fizičkih principa, koji omogućuju rješavati žiroskopske zadatke. U Rusiji i SAD-u je izdato na hiljade patenata i autorskih svjedočanstava za odgovarajuće izume i pronalaske. Zbog toga što su se žiroskopi koristili u sistemama navođenja strateških raketa dejstvujućih na velikim distancama za vrijeme Hladnog rata informacija o velikom broju istraživanja, provedenim u toj oblasti, klasifikuju se kao vojna tajna. Perspektivnim pravcem razvoja su [[kvantni žiroskop]]i. === Igračke === Žiroskopski efekti su iskorišćeni u igračkama poput čigre, [[jo-jo]]-a i pauerbollova. Mnogi drugi rotirajući uređaji, kao što su zamašnji, ponašaju se kao žiroskopi iako ne koristie giroskopski efekat. Godine [[1917]]. Svjećarska Kompanija Indianapolisa (Indiana) napravila je „svjećarski žiroskop“, žiroskopsku igračku (jo-jo) sa kanapom za zavrtavanje i postoljem. Ona je bila u neprekidnoj proizvodnji od tad i smatra se klasičnom američkom igračkom. === Perspektive razvoja žiroskopije === Postojeći na današnji dan žiroskopski sistemi su toliko tačni, da mnogim potrošačima nije potrebno uveličenje tačnosti, mada je skraćivanje vojnih budžetnih sredstava kod većine vodećih svedskih zemalja, natjeralo inženjere iz dane oblasti da pređu na adaptpciju žiroskopskih sistema za primjenu u sferi svakodnevnih tehničkih proizvoda. Npr., korišćenje mikromehaničkih giroskopa za stabilizaciju kretanja automobila, video-kamera, foto-aparata, mobilnih telefona i slično. U isto vrijeme progres u oblasti satelitske navigacije [[GPS]] i [[GLONASS]], po mišljenju pristalica tog načina navigacije, učinio je nepotrebnim autonomna sredstva navigacije za slučajeve kada se satelitski signal može primati neprekidno. Kako oni kažu, radi se o tome da će trenutno građena ''sistema navigacionih satelita treće generacije'' omogućavati opredjeljenje koordinata objekata na površini zemlje sa tačnošću do nekoliko centimetara. Pritom, po njihovim riječima, otpada potreba u upotrabi čak i žiroskopa za opredjeljenje kursa, jer sravnjenje podataka dva prijemnika satelitskih signala, postavljenih na rastojanju od nekoliko metara, npr. na krilima aviona, dozvoljava izračunavati skretanje aviona po veltikalnoj osi. Takav sistem, bi ostavio bez posla desetine hiljada radnika kompanija koje prave žiroskope za [[avion]]e i [[brod]]ove. Ali, u praksi sistemi GPS nisu sposobni da tačno opredijele položaj u gradskim uslovima, pri lošoj vidljivosti satelita. Takvi problemi postoje i u šumskim predjelima. Čak i u avionima GPS, mada i efikasniji nego brzinometra na velikim distancama, ima veću pogrešnost kako pri mjerenju uglova (neki put i na cijele stepene) koristeći dva GPS-prijemnika, tako i pri izračunavanju kursa putem opredjeljenja brzine aviona. Zato je barem za sada najbolja varianta za navigacione sisteme – kombinacija žiroskopskih sistema i GPS. Uračunavajući nabrojane razloge, može se reći da je moderna evolucija žiroskopske tehnike došla na prag važnih promjena, i baš zbog toga pažnja specijalista u oblasti žiroskopije je sada usmjerena na traženje nastandardnih primjena takvih pribora. Otvorile su se savršeno novi interesantni zadaci kao što su potraga novih korisnih iskopina, predskazivanje [[zemljotres]]a, opredjeljenja položaja željezničkih puteva i naftovoda, medicinska tehnika i ostalo. == Historija == [[Datoteka:Foucault's gyroscope.jpg|mini|desno|Žiroskop koji je izmislio [[Léon Foucault]], a napravio Dumoulin-Froment [[1852]]. (Muzej nacionalne konservatorije umjetnosti i rukotvorina, [[Pariz]])]] Najraniji poznati žiroskop izradio je Nijemac [[Johann Bohnenberger]] [[1817]]. godine, mada ga je on nazvao jednostavno „mašina“. Francuski matematičar [[Pierre-Simon Laplace]], radeći u Politehničkoj školi u [[Pariz]]u, preporučio je mašinu za korišćenje kao nastavno pomagalo, tako ju je primjetio [[Léon Foucault]].<ref>[http://www.ion.org/museum/item_view.cfm?cid=5&scid=12&iid=24 Wagner JF, "The Machine of Bohnenberger," The Institute of Navigation]</ref> Godine [[1852]]. Foucault ga je koristio u [[eksperiment]]u za rotaciju Zemlje i dao uređaju njegovo današnje ime. U eksperimentu se vidjela (grčki ''skopin'', vidjeti) rotacija (grčki ''giros'', krug ili rotacija) Zemlje, iako je eksperiment bio neuspješan zbog [[Trenje|trenja]] koje je ograničavalo svaki pokušaj na nekih 8 do 10 [[minuta]], što je vrijeme prekratko za uviđanje značajnih pokreta. Tokom [[1860-ih]], [[elektromotor]]i su omogućili koncept izvodljivim, što je dovelo do prvog prototipa žirokompasa. Prvi funkcionalni morski žirokompas napravljen je između [[1905]]. i [[1908]]. od strane njemačkog pronalazača [[Hermann Anschütz-Kaempfe|Hermannom Anschütz-Kaempfeom]]. Amerikanac [[Elmer Ambrose Sperry]] uslijedio je sa sopstvenim dizajnom [[1910]]. godine. I drugi narodi su ubrzo shvatili vojnu važnost pronalaska, u doba kada je pomorska moć bila najznačajnija mjera vojne snage, te pravili sopstvene žiroskopske industrije. Žiroskopska Kompanija Sperry se brzo proširila da bi obezbijedila avionske i brodske stabilizatore, a ostali proizvođači su ih slijedili u stopu.<ref>MacKenzie, Donald. ''Inventing Accuracy: A Historical Sociology of Nuclear Missile Guidance''. Cambridge: MIT Press, 1990. str. 31-40. {{ISBN|978-0-262-13258-9}}.</ref> U prvih nekoliko decenija 20. vijeka, razni pronalazači pokušavali su (bezuspješno) da iskoriste žiroskop kao osnovu za prve navigacione sisteme na osnovu crnih kutija stvaranjem stabilne platforme sa kojih bi se mogla vršiti precizna mjerenja ubrzanja (da bi isključili potrebu za znanjem položaja zvijezda za izračunavanje položaja). Slični principi su kasnije iskorišćeni u razvoju unutrašnjih sistema navođenja za balističke rakete.{{sfn|MacKenzie||pp=40–42.}} == Žirostat == Žirostat je varijanta je žiroskopa. Prvi žirostat je projektovao [[William Thomson|lord Kelvin]] da ilustruje složenije stanje kretanja rotirajućeg tijela dok slobodno luta na horizontalnoj ravni, kao čigra na pločniku, obruč ili bicikl na putu. Sastoji se od masivnog zamašnja skrivenog u kućištu. Njegovo ponašanje na stolu, ili uz razne oblike suspenzija ili podrški, služi za ilustraciju interesantnog obrta običnih zakona statičke ravnoteže zbog žirostatičkog ponašanja nevidljivog unutrašnjeg zamašnja dok se ovaj ubrzano okreće. == Reference == {{reflist}} == Literatura == * [http://usdynamicscorp.com/whatsnew/news/LL_Gyro_Announcement.pdf U.S. Dynamics Long Life Gyroscopes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306052856/http://usdynamicscorp.com/whatsnew/news/LL_Gyro_Announcement.pdf |date=2009-03-06 }} ;Knjige * [[Felix Klein]] and [[Arnold Sommerfeld]], "''Uber die Theorie des Kreisels''" (Tr., About the theory of the gyroscope). Leipzig, Berlin, B.G. Teubner, 1898-1914. 4 v. illus. 25 cm. * Audin, M. ''Spinning Tops: A Course on Integrable Systems''. New York: Cambridge University Press, 1996. == Vanjske veze == {{Commonscat|Gyroscopes}} * [http://usdynamicscorp.com/literature/literatures.asp?mystr=precision_instruments&catID=93 Technical White Papers on Gyroscopes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508154811/http://usdynamicscorp.com/literature/literatures.asp?mystr=precision_instruments&catID=93 |date=2012-05-08 }} * [http://www.systron.com/tech.asp Description of the Systron Donner Inertial MEMS gyroscope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620223722/http://www.systron.com/tech.asp |date=2009-06-20 }} * [http://www.integerspin.co.uk/gyro1.htm The Precession and Nutation of a Gyroscope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330141643/http://www.integerspin.co.uk/gyro1.htm |date=2010-03-30 }} * [https://web.archive.org/web/20100112181947/http://www.gyroscopes.org/ Everything you needed to know about gyroscopes] * [https://web.archive.org/web/20100103134838/http://www.mae.cornell.edu/cmg/ Project in which gyroscopes are used to drive a robotic arm] * [http://www.shipdynamics.com Manufacturers that use the force produced by twin gyroscopes to stabilise motor yachts and ships] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621060948/http://www.shipdynamics.com/ |date=2009-06-21 }} * [http://www.sagem-ds.com/eng/site.php?spage=02010301 Examples of gyroscopes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619182716/http://www.sagem-ds.com/eng/site.php?spage=02010301 |date=2009-06-19 }} ;Dokumenti * [http://www.astrise.com/research/library/memsgyro.pdf Theory and Design of Micromechanical Vibratory Gyroscopes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927084842/http://www.astrise.com/research/library/memsgyro.pdf |date=2007-09-27 }}, Vladislav Apostolyuk ;Lekcije * [https://web.archive.org/web/20100104043107/http://www.gyroscopes.org/1974lecture.asp The Royal Institution’s 1974–75 Christmas Lecture], Professor Eric Laithwaite [[Kategorija:Mjerni instrumenti]] eohuqz7xvd5k4mulp8udxmv86081u6o 0 2889074 42714277 42670210 2026-10-27T17:03:38Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714277 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Vibia Sabina (Villa Adriana) 01.jpg|thumb|[[Vibija Sabina]] (oko 136. g. n. e.), obrazovana žena koja je proputovala svetom, bila je kći [[Salonina Matidija|Salonine Matidije]], nećakinje cara [[Trajan]]a, i supruga njegovog naslednika, cara [[Hadrijan]]a; za razliku od nekih drugih carica, ona se malo mešala u dvorsku politiku i u privatnom je životu sačuvala nezavisnost: nije imala dece i emocionalno je zadovoljstvo tražila u vanbračnim aferama.{{sfn|Burns|2007|loc=str. 124–140}}]] '''Žene u antičkom Rimu''', koje su bile rođene slobodne, smatrane su [[Rimsko državljanstvo|građankama]] ''(cives)'',<ref>Na primer, vrsta [[Rimski brak|rimskog braka]] poznata kao ''conubium'' zahteva da oba supružnika budu građani; kao i muškarci iz [[municipij]]a kojima je darovano [[Civitas|državljanstvo bez prava glasa]] ''(civitas sine suffragio)'', tako su i žene (barem one koje su mogle stupiti u ''conubium'') bile građanke bez [[Pravo glasa|prava glasa]]. Pravni status majke kao građanke uticao je i na građanska prava njenog sina. Svi koje je zakon priznavao kao rimske građane nisu imali ista prava i privilegije, posebno u vezi s obavljanjem visokih dužnostu. V. {{harvnb|Frier|McGinn|2004|loc=str. 31–32, 457 ''et passim''}} i {{harvnb|Sherwin-White|1979|loc=str. [http://books.google.com/books?id=atzisLCgoPUC&pg=PA268&dq=%22ex+duobus+civibus+Romanis+natos%22&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=3&cd=3#v=onepage&q=%22ex%20duobus%20civibus%20Romanis%20natos%22&f=false 211 i 268] (o građanskim pravima muškaraca u vezi sa ženidbom za žene s gražanskim pravima) ''et passim''}}. Izraz ''ex duobus civibus Romanis natos'' (= "deca rođena od dvoje rimskih građana") znači da je određena žena smatrana građankom, za razliku, na primer, od ''[[Peregrin|strankinje]]''.</ref> ali nisu mogle glasati i obavljati [[Magistrat|političke funkcije]].{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 31–32, 457 ''et passim''}} Zbog njihove ograničene uloge u javnom životu [[Rimska historiografija|rimski historičari]] žene spominju ređe nego muškarce. Međutim, premda rimske žene nisu imale neposrednu političku moć, one koje su poticale iz bogatih ili moćnih porodica mogle su vršiti uticaj putem privatnih pregovora.{{sfn|Milnor|2009|loc=str. 278}}{{sfn|Hanson|1991|loc=str. 256}} Među Rimljankama koje su nesumnjivo ostavile traga u historiji nalaze se polulegendarne [[Lukrecija]] i [[Klaudija Kvinta]], čiji su doživljaji poprimili [[Rimska mitologija|mitski značaj]]; snažne žene iz doba [[Rimska Republika|republike]] kakve su bile [[Kornelija Afrikanska|Kornelija]], majka braće [[Gracchi|Grakha]], i [[Fulvija]], koja je zapovedala vojskom i izdavala novac sa svojim likom; žene iz [[Julijevci-Klaudijevci|julijevsko-klaudijevske dinastije]], pre svih [[Livija]], koja je doprinela osnivanju [[Rimsko Carstvo|carskih]] običaja ''([[Mos maiorum|mores]])''; te carica [[Helena Carigradska|Helena]], koja je značajno doprinela širenju [[Hrišćanstvo|hrišćanstva]].<ref>Osim ako nije drukčije navedeno, ovaj uvodni deo temelji se na {{harvnb|Rawson|2010|loc=str. 325}}.</ref> Kao i u slučaju muškaraca, žene koje pripadaju eliti i njihova politički važna dela nadmašuju u historijskom pamćenju one nižeg društvenog statusa. Na [[Epigrafija|natpisima]] i [[epitaf]]ima iz svih delova Rimskog carstva nalaze se imena mnogih žena, ali retko kad pružaju neke dodatne informacije o njima. Neki živi opisi svakodnevnog života sačuvani su u [[Rimska književnost|rimskim književnim delima]], naročito u [[Rimska komedija|komediji]], [[Satira|satiri]] i poeziji, kao što su [[Katul]]ove i [[Ovidije]]ve pesme, koje često daju uvid u sliku žena u rimskim [[Triklinij|trpezarijama]] i budoarima, na sportskim i [[Teatar u drevnom Rimu|pozorišnim]] događajima, u kupovini, prilikom [[Kozmetika u drevnom Rimu|šminkanja]], u bavljenju [[Magija|magijom]] ili u brizi oko trudnoće ― no sve su te slike date očima muškaraca.{{sfn|Olson|2008|loc=str. 139}} U [[Ciceron]]ovim se pismima, na primer, vidi kako je ovaj veliki čovek u neformalnim prilikama saobraćao sa svojom suprugom, [[Terencija|Terencijom]], i sa svojom kćerkom, [[Tulija Ciceronis|Tulijom]], kao što njegovi govori prekorno ukazuju na raznovrsne načine na koje su rimske žene mogle uživati seksualnu nezavisnost i društveno slobodan život.<ref>Za njegovu oštru kritiku ponašanja zloglasne [[Klodija|Klodije]], v. njegov govor ''[[Pro Caelio|Za Celija]]''.</ref> Jedini važan javni položaj koji je bio rezervisan isključivo za žene bio je u sferi [[Religija u drevnom Rimu|religije]]: sveštenički položaj [[Vestalke]]. Oslobođene obaveze da se udaju ili da imaju decu, Vestalke su se posvećivale ritualima koji su se držali nužnim za sigurnost i opstanak rimske države, a koje nisu mogli obavljati sveštenički [[Kolegij (drevni Rim)|kolegiji]] sastavljeni od muškaraca.<ref>Za detaljnu modernu raspravu o Vestalkama, v. {{harvnb|Staples|1998}}.</ref> == Detinjstvo i obrazovanje == [[Datoteka:Spielende Mädchen.JPG|thumb|left|Rimske devojčice u igri]] Rimska deca igrala su se različitim igrama, a njihove su igračke poznate zahvaljujući [[Arheologija|arheološkim]] nalazima i književnim izvorima. U [[Rimska umetnost|rimskoj umetnosti]] devojčice su često prikazane kako se igraju istim igračkama kao i dečaci, kao što su lopte, [[teranje obruča|obruči]] i [[zglavci]]. U nekim dečjim grobovima pronađene su [[lutke]], uglavnom 15–16&nbsp;cm visoke (oko polovine [[Barbika|barbike]]), imaju zglobne udove i napravljene su od drveta, [[terakota|terakote]] ili od kostiju i [[slonovača|slonovale]]. Kad bi postale punoletne, devojčice su svoje lutke posvećivale [[Dijana (mitologija)|Dijani]], boginji koja je bila najviše povezana s devojaštvom, ili [[Venera (mitologija)|Veneri]], kad su se pripremale za brak.<ref>{{harvnb|Rawson|2003|loc=str. 128}}, gde se citira [[Persije]], ''Satire'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0969.phi001.perseus-lat1:2 II, 70] i [[sholija]] uz to mesto, te {{harvnb|Rawson|2003|loc=str. 40}} za Dijanu. U Rimu nije bilo onakvih složenih obreda kroz koje su u staroj Grčkoj prolazile devojčice koje su dostigle pubertet ({{harvnb|Rawson|2003|loc=str. 145}}).</ref> [[Datoteka:Bronze young girl reading CdM Paris.jpg|thumb|upright|Bronzana statueta iz 1. veka koja predstavlja devojčicu koja čita.]] Neke, možda i mnoge devojčice pohađale su [[Rimske škole|javnu osnovnu školu]]. Ovidije i [[Marcijal]] nagoveštavaju da su dečaci i devojčice bili školovani zajedno ili na sčičan način, a [[Tit Livije]] uzima zdravo za gotovo da će [[centurion]]ova kći ići u školu.{{sfn|Rawson|2003|loc=str. 197–198}} Deca iz viših društvenih slojeva učila su i [[Starogrčki jezik|grčki]] i [[Latinski jezik|latinski]] već od ranog detinjstva.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 50}} I dečaci i devojčice učili su se ispravnom društvenom ponašanju tako što su pohađali večernje gozbe i druge događaje. I jedni i drugi učestvovali su na [[Rimski festivali|religijskim svetkovinama]], pevali su službene pesme u horovima, na primer prilikom [[Sekularne igre|Sekularnih igara]] 17. godine pne.{{sfn|Rawson|2003|loc=str. 198}} Žene iz viših društvenih slojeva bile su, kako se čini, dobro obrazovane, neke i izuzetno, i rimski historičari ponekad hvale njihovu učenost i kulturu.{{sfn|Rawson|1986|loc=str. 30, 40–41}} [[Kornelija Metela]], mlada supruga [[Pompej Veliki|Pompeja Velikog]], bila je poznata po svojoj muzikalnosti i poznavanju geometrije, književnosti i filozofije.<ref>[[Plutarh]], ''Pompejev život'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg045.perseus-grc1:55.1 55].</ref> Ovako svestrana učenost ukazuje na neko formalno obrazovanje. Ali, budući da u javnom životu žene nisu imale nikakvih zvaničnih uloga, životi dečaka i devojčica počeli bi se drastično razlikovati nakon sticanja punoletstva,{{sfn|Rawson|1986|loc=str. 40}} a spomenici ženama mnogo češće odaju priznanje njihovim kvalitetima u vođenju domaćinstva nego njihovim intelektualnim postignućima.{{sfn|Rawson|2003|loc=str. 45}} Veštine potrebne rimskoj matroni za vođenje domaćinstva zahtevale su obuku, i majke su verovatno svoje znanje prenosile kćerkama na način koji je bio prikladan njihovom društvenom položaju, imajući u vidu značaj koji se u rimskom društvu pripisivao tradiciji, tj. "običaju predaka" ''([[mos maiorum]])''.{{sfn|Rawson|2003|loc=str. 197}} == Žena u porodici i pravu == === Žena kao kći === I kćerke i sinovi bili su potčinjeni vlasti oca porodice ''([[patria potestas]])'', odnosno vlasti koju je uživao njihov otac kao starešina domaćinstva ''(familia)''. Rimsko se domaćinstvo smatralo kolektivom (''corpus'' = "telo") nad kojim je otac pororoce ''(pater familias)'' imao nadmoć ''(dominium)''. Robovi, koji nisu nikakvih zakonskih prava, smatrani su imovinom koja je deo domaćinstva. Početkom carskog razdoblja pravni položaj kćerki gotovo se nije ni razlikovao od položaja sinova.{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 19‒20}} Ako bi otac umro bez oporuke ''(intestatus)'', njegova je kćerka uživala isto pravo u raspodeli ostavštine kao i sin, iako se u 2. veku pne. pokušalo ograničiti to pravo. Čak i nezavisno od pravnog statusa, čini se da su kćerke u rimskoj porodici bile jednako cenjene i uvažavane kao i sinovi, premda su sinovi bili ti od kojih se očekivalo da doprinesu ugledu porodice prateći oca u državnim prilikama.{{sfn|Rawson|1986|loc=str. 18}} [[Datoteka:Cremona, museo civico, ritrattuo femminile, primi decenni del iii secolo d.c..JPG|thumb|upright|left|Bista rimske devojčice, početak 3. veka n. e.]] Otac porodice imao je pravo i dužnost pronaći muža svojoj kćerki, pa su brakovi uglavnom bili dogovoreni. U teoriji, dečak i devojčica morali su imati dovoljno godina života da bi dali saglasnost za brak, ali za devojčice starosna granica za stupanje u brak bila je 12, a za dečake 14 godina, iako se čini da su dečaci najčešće stupali u brak kasnije, u proseku u dobi od 19 godina. U višim društvenim slojevima za granicu između detinjstva i adolescencije uzimala se 14. godina života,{{sfn|Crook|1984}} ali [[zaruke]] su se mogle sklopiti i ranije, dok su deca još bila premlada za sklapanje braka,{{sfn|Rawson|1999|loc=str. 21}} a devojke iz [[Nobiles|plemićkih porodica]] u načelu su se udavale mlađe nego devojčice iz nižih slojeva. Većina devojaka udavala se u kasnim tinejdžerskim i ranim dvadesetim godina. Od devojke iz aristokratske porodice očekivalo se da pre udaje bude [[Devičanstvo|devica]], na šta bi ukazivala i njena mladost.{{sfn|Hallett|1984|loc=str. 142}} Kćerka je imala pravo odbiti brak koji su joj ugovorili roditelji jedino ako dokaže da je predloženi mladoženja nedostojnog karaktera.{{sfn|Rawson|1986|loc=str. 21}} U doba rane [[Rimska Republika|republike]] nevesta je postajala podložna moći ''(potestas)'' svog supruga, ali u manjoj meri nego njihova deca.{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 20}} Međutim, do [[Principat|početka carstva]] pravni odnos kćerke i njenog oca ostajao je na snazi i nakon njene udaje, pa čak i nakon što se ona već preselila u muževljev dom.{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 19‒20}} Taj je aranžman bio jedan od faktora koji je rimskim ženama obezbeđivao određeni stupanj nezavisnosti, kakav nije postojao u većini drugih društava, od antike pa sve do [[Rani novi vijek|ranog novog veka]]: premda je ona zakonski bila odgovorna svom ocu, njen svakodnevni život nije se odvijao pod njegovih neposrednim nadzorom,<ref>"Da su odrasli sinovi ili kćerke živeli u istom domaćinstvu kao i ''paterfamilias''", primećuje Rawson, "verovatno bi stalnu svest o njegovoj vlasti i položaju doživljavali kao veliki pritisak" ({{harvnb|Rawson|1986|loc=str. 15}}).</ref> a njen suprug zakonski nije imao nikakvu vlast nad njom.{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 19}} Od kćerke se očekivalo da poštuje oca i ostane mu odana, čak i ako je to značilo sukob s muževljevim mišljenjem.{{sfn|Hallett|1984|loc=str. 139}} No, to "poštovanje" nije uvek bilo apsolutno. Nakon što je ugovorio prva dva braka za svoju kćerku, [[Ciceron]] se ― ispravno, kako će se ispostaviti ― usprotivio njenom vlastitom izboru nepouzdanog [[Publije Kornelije Dolabela|Dolabele]] za trećeg muža, ali nije mogao ništa učiniti da bi sprečio taj brak.{{sfn|Rawson|1986|loc=str. 21}} Kćerka je celog života zadržavala svoje [[Rimska imena|porodično ime]] ''(nomen)'' i nije preuzimala muževljevo. Deca su obično nosila očevo ime. Međutim, u carsko doba deca bi ponekad svome imenu dodala i majčino porodično ime, ali bi ga čak u potpunosti preuzela umesto vlastitog imena.{{sfn|Rawson|1986|loc=str. 18}} === Žena i pravo === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 100%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Nema ti parnice danas da začetnik njen il' pokretač<br> nije baš žena. Utužiće sama kad tužena nije.<br> Sama ti sastavlja dokumentaciju, istragu vodi,<br> spremna da [[Publije Juvencije Celzo|Celzu]] izdiktira odbranu, dokaze ključne".<ref>Prev. Marjanca Pakiž: Decim Junije Juvenal, ''Šesta satira'', Novi Sad, 1998.</ref> |- | style="text-align: left;" | — [[Juvenal]], ''Satire'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1276.phi001.perseus-lat1:2.6 VI, 242‒245] |} Premda su prava i položaj žena u najstarijem razdoblju rimske historije bili ograničeni u odnosu na njihova prava u doba pozne republike (146‒30. pne.) i carstva, RImljanke su već u 5. veku pne. mogle posedovati zemljište, pisati vlastite oporuke i pojavljivati se na sudu. Historičar [[Valerije Maksim]] jedan odeljak svog spisa ''O znamenitim rečima i delima'' posvećuje ženama koje su na sudu zastupale sebe ili druge osobe.{{sfn|Bauman|1994|loc=str. 50}} Te su se žene pokazale kao vešte u držanju govora u sudnici, iako je govorništvo smatrano jednom od glavnih delatnosti ambicioznih muškaraca u rimskoj državi. Jedna od tih žena, [[Mezija Sentina]],<ref>Njeno se ime u rukopisima pojavljuje i u obliku ''Amesia''.</ref> nosi ime koje je određuje kao stanovnicu grada [[Sentinum|Sentina]], a ne, kako bi to zahtevali običaji, ime koje je određuje u odnosu na nekog muškarca, bilo oca bilo muža. Ova se Mezija pojavila na sudu i sama iznela svoju odbranu i nakon dosta kratkog suđenja gotovo je jednoglasno oslobođena optužbe zahvaljujući snažnom i delotvornom govoru koji je održala. Međutim, kako su se sve te karakteristike smatrale karakterističnim za muškarce, Valerije Maksim verovao je da se ispod njenog ženstvenog izgleda krio "muški duh" te je ona otada bila poznata kao "[[Androginija|Androgina]]" (Androgyne).<ref>[[Valerije Maksim]], ''O znamenitim rečima i delima'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1038.phi001.perseus-lat1:8.3.1 VIII, 3, 1]; cf. {{harvnb|Farrell|2001|loc=str. 74‒75}}; {{harvnb|Alexander|1990|loc=str. 180}} smešta suđenje u neko doba između 80. i 50. pne. Nije poznato koja je bila optužba.</ref> Sposobnost Mezije Sentine da svoj slučaj predstavi "pažljivo i snažno" ''(diligenter et fortiter)'' implicira da su žene, iako se nisu redovno pojavljivale na javnom sudu, ipak imale iskustvo u privatnim deklamacijama i na porodičnom sudu.{{sfn|Bauman|1994|loc=str. 50}} [[Gaja Afranija|Afranija]],<ref>Ime nije sigurno; možda se zvala i "Kafranija" ''(Carfrania)''.</ref> supruga jednog [[Rimski senat|senatora]] u vreme [[Kornelije Sula|Sule]], tako se često pojavljivala pred [[pretor]]om, koji je predesavao suđenjima, premda je imala advokate koji su je mogli zastupati, da je bila optužena za [[Zlonamerna tužba|zlonamerne tužbe]] ''([[calumnia]])''. Nakon toga donet je edikt koji je zabranjivao ženama da pokreću parnice u tuđe ime, s obrazloženjem da to škodi njihovoj "čednosti" ''(pudicitia)''.{{sfn|Bauman|1994|loc=str. 50‒51}} Primećeno je da, iako su žene često prekorevane zbog navodnog slaboumlja i nepoznavanja prava, pa im je zato bila potrebna zaštita advokata, u stvarnosti su preduzimane mere kako bi se njihov uticaj i efikasnost ograničili.{{sfn|Bauman|1994|loc=str. 51}} I pored ovog specifičnog ograničenja, postoje brojni primeri žena koje su preduzimale mudre korake u pravnim stvarima tokom pozne republike i [[principat]]a, uključujući i one koje su iza scene davale naloge svom advokatu.{{sfn|Bauman|1994|loc=str. 51‒52}} [[Emancipacija|Emancipovana]] žena postajala je zakonski samostalna ''([[sui iuris]])'' te je mogla posedovati imovinu i njome raspolagati po svojoj volji. Ako bi otac porodice umro bez oporuke, zakon je nalagao da se imetak ravnopravno podeli među njegovom decom, bez obzira na uzrast i pol. Oporuka koja je predviđala drugačije uslove ili je emancipovala nekog člana porodice bez odgovarajuće pravne procedura mogla se osporiti.{{sfn|Johnston|1999|loc=glava III, 3}}{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=glava IV}} Od vremena pozne republike žena koja je nasleđivala jednak deo imovine kao i njena braća postajala bi nezavisna od [[Agnati|agnatske]] kontrole.{{sfn|Thomas|1991|loc=str. 134}} Kao i u slučaju maloletnika, emancipovana žena imala je pravnog staratelja ''(tutor)'' koji joj je bio dodeljen. Međutim, ona je zadržavala svoju poslovnu sposobnost i jedina starateljeva uloga bila je zapravo davanje formalne saglasnosti na njene postupke.{{sfn|Watson|1995|loc=str. 13}}{{sfn|Thomas|1991|loc=str. 135}} Staratelj se nije mešao u njen privatan život i žena koja je bila ''sui iuris'' mogla se udati za koga je želela.{{sfn|Evans-Grubbs|2002|loc=str. 24}} Žena je imala i određene zakonske mogućnosti da zameni staratelja koji joj nije bio po volji.{{sfn|Watson|1995|loc=str. 13}}<ref>[[Gaj (pravnik)|Gaj]], ''Institucije'', [http://oll.libertyfund.org/titles/gaius-institutes-of-roman-law I, 173].</ref> U doba [[Avgust (rimski car)|cara Avgusta]] žena koja je stekla ''[[ius trium liberorum|ius liberorum]]'', tj. pravni status koji joj je omogućavala činjenica da je rodila troje dece, bila je oslobođena obaveze da ima staratelja,{{sfn|Thomas|1991|loc=str. 133}} a car [[Klaudije]] zabranio je agnatsko starateljstvo. Uloga starateljstva kao pravnog instituta postepeno je slabila, da bi u 2. veku nove ere čuveni [[Gaj (pravnik)|pravnik Gaj]] rekao da ne vidi nikakvog razloga za takav institut.<ref>[[Gaj (pravnik)|Gaj]], ''Institucije'', [http://oll.libertyfund.org/titles/gaius-institutes-of-roman-law I, 190–191].</ref> [[Hristijanizacija]] carstva, koja je započela s preobraćenjem cara [[Konstantin Veliki|Konstantina]] početkom 4. veka, naposletku je donela značajne promene u pravnom položaju žena. === Bračno pravo === [[Datoteka:Roman marriage vows.jpg|thumb|300px|Rimski par se ceremonijalno rukuje; nevestin pojas sa čvorom simbolizovao je činjenicu da je suprug "vezan i povezan" s njom.<ref>''Cinctus vinctusque'', prema [[Sekst Pompej Fest|Festu]], [https://archive.org/stream/deverborumsignif00festuoft#page/44/mode/2up s.v. ''Cingillo'' (str. 44, ed. Ponor)].</ref>{{sfn|Hersch|2010|loc=str. 101, 110, 211}} Sarkofag iz 4. veka.]] Tokom klasičnog doba [[Rimsko pravo|rimskog prava]] nikakva ceremonija nije bila nužna za sklapanje braka, već samo uzajamna volja i dogovor o zajedničkom životu. Bračne ceremonije, ugovori i druge formalnosti služili su samo kao dokaz da se dvoje ljudi doista venčalo. U doba starijeg ili arhajskog rimskog prava bilo je tri vrste [[Rimski brak|braka]]: ''[[confarreatio]]'', koji je sklapao uz simbolično deljenje hleba ''(panis farreus)''; ''coemptio'', koji se zasnivao na nekoj vrsti uzajamnog ugovora među supružnicima; te ''usus'', koji je samo ozakonjivao postojeće stanje, odnosno postojeći suživot dvoje ljudi. Brak koji su sklapali [[patriciji]] uvek je bio ''confarreatio'', dok su [[plebejci]] birali jedan od druga dva tipa. U braku ''per usum'', ako je žena izbivala iz kuće tri dana i tri noći za redom, nije potpadala pod zakonsku vlast supruga. Oblik braka poznat kao ''manus'' bio je uobičajen u doba [[Rimska Republika|rane republike]] (458–274. pne.), ali se nakon toga proredio.<ref>Rimski pravnik [[Gaj (pravnik)|Gaj]] iz doba poznog carstva piše o braku tipa ''manus'' kao o nečemu što se događalo u prošlosti; v. {{harvnb|Frier|McGinn|2004|loc=str. 54}}.</ref> U ovoj staroj vrsti braka nevesta je prelazila u ruke ''(manus)'' svog supruga, odnosno, prelazila je iz vlasti ''(potestas)'' svog oca u muževljevu vlast. Njen [[miraz]] i [[Nasledstvo|nasledna prava]] takođe su prelazila u muževljevu porodicu, i svaka imovina koju bi stekla nakon sklapanja braka pripadala je njenom suprugu. Muž je mogao tražiti razvod na temelju ženine preljube, a zabeleženo je i nekoliko slučajeva razvoda usled ženine neplodnosti.{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 53}} Kao brak, ''manus'' je predstavljao odnos neravnopravnih; on je značio da ženini naslednici, ako ona umre bez oporuke, neće biti njena braća i sestre, već njena deca, i to ne zato što je ona njihova majka, nego zato što je zakonski njen položak bio isti kao i položaj koji je zauzimala kćerka njenog muža. ''Manus'' je, kao brak, značio da se od žene očekuje da se pokorava svom suprugu u gotovo svim aspektima života. Ova vrsta braka gotovo se prestala praktikovati do 2. veka pne., kad su se uslovi sklapanja braka drastično promenili tako da se favorizovala veća samostalnost žena.{{sfn|Johnston|1903|loc=str. 1932}} Takozvani "slobodni" brak nije imao nikakvih posledica na lični status supružnikâ.{{sfn|Johnston|1999|loc=str. 34}} Slobodni brak obično je sklapalo dvoje rimskih građana ili, pak, građanin i osoba s [[Latinska građanska prava|latinskim građanskim pravima]], a u kasnijem razdoblju carstva, uz zvaničnu dozvolu, taj su brak mogli sklopiti i vojnici koji su imali građanska prava sa ženama koje nisu bile građanke. U slobodnom braku žena je svom suprugu donosila miraz; ako bi brak bio razvrgnut bez optužbe za preljubu, muž je morao vratiti veći deo miraza.{{sfn|Johnston|1999|loc=str. 36}}{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=odeljak V}} Zakon je pravio tako jasnu razliku između imovine dvoje supružnika, da ni darovi koje su njih dvoje međusobno razmenjivali nisu bili priznati za poklone: ako su se supružnici razveli ili rastavili, darovatelj je mogao tražiti da mu se njegov dar vrati.<ref>{{harvnb|Frier|McGinn|2004|loc=str. 49, 52}}, gde se citira [[Ulpijan]], ''D.'' XXIV, 1, 3, 1. Ako je, pak, darovatelj umro pre supruđnika, dar koji je poklonjen supružniku smatrao se nepovratnim.</ref> ==== Razvod ==== [[Razvod]] je bio zakonski, ali prilično neformalni postupak, koji se uglavnom sastojao u tome da supruga napusti svog muža i uzme natrag svoj miraz. Prema [[Valerije Maksim|Valeriju Maksimu]], razvoda je bilo već 604. pne. ili još ranije, a i [[Zakoni dvanaest tablica]] predvižaju mogućnost razvoda. Razvod je bio društveno prihvatljiv ako je izvršen u skladu s tradicijom (''[[mos maiorum]]''). Do [[Ciceron]]ovog i [[Gaj Julije Cezar|Cezarovog]] doba razvod je već bio uobičajena pojava uz koju se nije vezivao nikakav osećaj "srama" i koji je pre bio predmet trača nego javne sramote.{{sfn|Dixon|2011|loc=str. 248}} Valerije Maksim kaže da je Lucije Anije bio kritikovan zato što se razveo od svoje supruge, a da se nije posavetovao s prijateljima; odnosno, preduzeo je nešto za svoju dobrobit bez razmatranja posledica koje taj čin može imati na njegovu mrežu kontakata (''[[amicitia]]'' i ''[[Klijenti (stari Rim)|clientela]]''). Stoga su ga [[Rimski cenzor|cenzori]] 307. pne. izbacili iz senata zbog moralne iskvarenosti. Međutim, drugi izvori tvrde da je do prvog razvoda došlo tek 230. pne., kada se ― kako beleži [[Dionisije Halikarnašanin]] ―"[[Spurije Karvilije]], ugledan čovek, prvi razveo od svoje supruge", i to zato što je počinila preljubu.<ref>[[Dionisije Halikarnašanin]], ''Rimske starine'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0081.tlg001.perseus-grc1:2.25 II, 25].</ref> Verovatno se radilo o [[Spurije Karvilije Maksim Ruga|Spuriju Karviliju Maksimu Rugi]], koji je bio [[Rimski konzul|konzul]] 234. i 228. pne. Međutim, podaci koje donose antički izvori dosta su zbrkani.<ref>[[Aul Gelije]], [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1254.phi001.perseus-lat1:4.3.1 IV, 3, 1] smešta taj razvod u 227. godinu pne., ali na drugim mestima pravi zbrku i s ovim datumom i s izvorima koje je koristio.</ref> U klasično doba rimskog prava, tj. u vreme pozne republike i [[principat]]a, muškarac ili žena{{sfn|Watson|1995|loc=str. 173}} mogli su razvrgnuti brak jednostavno zato što su tako želeli, i nikakav dodatni razlog nije bio potreban. Budući da je i imovina tokom samog braka bila odvojena, razvod "slobodnog" braka bio je brlo jednostavan postupak.{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=deo D, "Kraj braka"}} ==== Ponovna udaja ==== Slučajevi sklapanja novog braka nisu bili retki među rimskom elitom. Za pripadnike aristokratije nije bilo neuobičajeno da nakon smrt supružnika udovac ili udovica vrlo brzo stupe u novi brak.{{sfn|Treggiari|1991|loc=str. 258–259, 500–502 ''et passim''}} Premda nikakva zakonska ograničenja nisu postojala, ipak je bilo uobičajeno da žena sačeka deset meseci pre no što se eventualno ponovo uda.{{sfn|Hersch|2010|loc=str. 48}} Period od deset meseci možda je uveden zbog eventualne trudnoće: ako je žena zatrudnela nedugo pre muževljeve smrti, desetomesečni period osigurava da neće biti nikakvih problema oko utvrđivanja očinstva, što bi moglo uticati na detetov društveni status i pravo nasleđivanja.<ref>U rimskom [[inkluzivno brojanje|inkluzivnom brojanju]] računalo se da trudnoća traje deset meseci.</ref> Nije bilo zakona koji bi trudnicama zabranjivao udaju i ima nekoliko poznatih primera: Avgust se oženio Livijom kad je ona nosila dete svog bivšeg muža, a [[kolegij pontifika]] presudio je da je taj brak dozvoljen pod uslovom da se prvo utvrdio detetov otac. Livijin bivši muž čak je i prisustvovao njenom venčanju s Avgustom.{{sfn|Cantarella|2002|loc=str. 276}} Budući da su se brakovi među pripadnicima viših slojeva često sklapali iz političkih ili imovinskih razloga, udovica ili razvedena žena koja je bila imućna ili politički važna nije se sretala gotovo ni sa kakvim preprekama prilikom ponovne udaje. Bilo je daleko verovatnije da će ona biti zakonski emancipovana nego neka nevesta koja prvi put stupa u brak, kao i da će imati uticaja na izbor svog novog supruga. Brakovi [[Fulvija|Fulvije]], koja je zapovedala vojskom tokom poslednjeg građanskog rata u [[Rimska Republika|rimskoj republici]] i koja je bila prva Rimljanka čiji je lik bio predstavljen na novcu, verovatno su odslikavali njene vlastite političke naklonosti i ambicije: prvo se udala za istaknutog [[Populari|populara]] [[Publije Klodije Pulher|Publija Klodija Pulhera]], koji je ubijen na ulici nakon dugog političkog sukoba s Ciceronom, zatim za [[Skribonije Kurion|Skribonija Kuriona]], koji je ideološki bio manje postojan i koji je u trenutku svoje smrti već bio prešao na stranu [[Gaj Julije Cezar|Julija Cezara]], i naposletku za [[Marko Antonije|Marka Antonija]], poslednjeg protivnika oligarhijske republike i suparnika prvog rimskog cara. [[Grčka historiografija|Grčki historičar]] [[Plutarh]] nagoveštava da je drugo venčanje kod Rimljana verovatno bilo skromnije od prvog, budući da bi udovica još uvek osećala nedostatak svog pokojnog supruga, a razvedena žena bi trebalo da oseća stid.<ref>[[Plutarh]], ''Quaestiones Romanae'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg084a.perseus-grc1:105 105].</ref> Međutim, premda su okolnosti razvoda mogle biti sramotne i ideal je bio ostati zauvek u braku s istom osobom, nije bilo neke opšte osude ponovnog stupanja u brak; naprotiv, biti u braku smatralo se ispravnim i željenim stanjem za svaku odraslu osobu, i muškarca i ženu.<ref>{{harvnb|Hersch|2010|loc=str. 4, 48, ''et passim''}}; v. i {{harvnb|Treggiari|1991}}.</ref> [[Katon Mlađi]], koji se predstavljao sledbenikom svog imenjaka, [[Katon Stariji|Katona Starijeg]], dopustio je svojoj trudnoj supruzi [[Marcija (supruga Katona Mlađeg)|Marciji]] da se razvede od njega i uda se za [[Kvint Hortenzije|Kvinta Hortenzija]], pošto je odbio da za ovog šezdesetogodišnjaka uda svoju mladu kćerku. Kad je Marcija ostala udovica i nasledila veliko bogatstvo, Katon se ponovo oženio njome na ceremoniji koja je bila daleko manje formalna od uobičajene.<ref>{{harvnb|Hersch|2010|loc=''[http://books.google.com/books?id=TZEJQPjc4sIC&dq=marcia+intitle%3Aroman+intitle%3Awedding&q=marcia#v=snippet&q=marcia&f=false passim]''}}, gde se poziva na fiktivni i možda satirični prikaz kod [[Lukan]]a. Neki naučnici u ovom događaju pre vide poslovni aranžman nego pravi brak.</ref> Ženama su se, međutim, ponekad izrugivali ako su se udavale previše često ili iz zle namere, posebno ako se moglo implicirati da su bile motivisane seksualnim željama i taštinom.{{sfn|Hersch|2010|loc=str. 103–104}}. ==== Vanbračna zajednica ==== Prema rimskom zakonu, [[konkubina]] je bila žena koja je živela u stabilnoj [[Monogamija|monogamnoj]] vezi s muškarcem koji nije bio njen suprug. {{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 480}} S položajem konkubine nije se povezivala nikakva sramota, a konkubina je naposletku mogla postati suprug.{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 52}} U konkubinatu partneri su međusobno mogli razmenjivati poklone, za razliku od braka, gde se održavala stroža podela imovine između dvoje supružnika. Muškarac i žena obično su se opredeljivali za život u vanbračnoj zajednici onda kad je njihov nejednak društveni status predstavljao prepreku za sklapanje braka: na primer, čovek iz [[Rimski senat|senatorskog staleža]] i žena koja se nalazila na nižem stupnju društvene lestvice, kao što je [[Oslobođenici|bivša robinja]] ili žena koja dolazi iz neugledne siromašne porodice ili se bavila [[Prostitucija|prostitucijom]].{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 50}} Muškarac i žena koji nisu imali pravo na zakoniti oblik braka poznat kao ''[[Brak u antičkom Rimu|conubium]]'' takođe su mogli stupiti u vanbračnu zajednicu, a isti je slučaj bio, na primer, sa ženom iz viih društvenih slojeva koja je volela muškarca nižeg socijalnog statusa.{{sfn|Crook|1984}} Konkubinat se od braka razlikovao prvenstveno po statusu dece koja bi se rodila u takoj vezi. U konkubinatu deca su nasleđivala majčin socijalni status, a ne očev, kako je bilo uobičajeno u braku. ==== Nasilje u porodici ==== Rimski zakon nije muškarcu dopuštao nikakvo [[Porodično nasilje|nasilje]] prema supruzi,{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 95}} ali kao što je slučaj sa svim krivičnim delima, može se pretpostaviti da zakoni protiv nasilja u porodici nisu značili da se takvo nasilje nije dešavalo. Prema [[Plutarh]]u, [[Katon Stariji]] je izjavio "da je čovek koji je udario svoju suprugu ili dete spustio svoje nasilne ruke na nešto najsvetije, a takođe je mislio da je više vredno hvale biti dobar muž nego dobar senator".<ref name=plut20.2>[[Plutarh]], ''Katon Stariji'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg025.perseus-grc1:20.2 XX, 2].</ref> Premda današnji pojmovi dobrog odnosa između muža i žene cene druge stvari, u doba rimske republike od uglednog se čoveka očekivalo da se prema supruzi odnosi ljubazno i da sebe smatra dobrim mužem. Ako je muž tukao ženu, to je predstavljalo dovoljan razlog za razvod braka i pokretanje drugih zakonskih postupaka protiv njega.{{sfn|Fagan|2011|loc=str. 487}} Porodično nasilje spominje se u historijskim izvorima uglavnom onda kad uključuje šokantna preterivanja među višim društvenim slojevima. Car [[Neron]] navadno je dao ubiti svoju prvu suprugu (i rođakinju), [[Klaudija Oktavija|Klaudiju Oktaviju]], nakon što ju je prvo utamničio i podvrgao mučenju. Neron se tad oženio svojom trudnom ljubavnicom, [[Popeja Sabina|Popejom Sabinom]], koju je usmrtio šutirajući je nakon što ga je ona iskritikovala.<ref>[[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1351.phi005.perseus-lat1:16.6 XVI, 6].</ref> Neki današnji historičari veruju da je Popeja umrla zbog [[pobačaj]]a ili na porođaju i da je priča o njenom ubistvu smišljena da bi se ocrnio Neron. Omraženi car [[Komod]] takođe je navodno ubio i suprugu i svoju sestru.{{sfn|McLynn|2009|loc=str. 435}} === Žena kao majka === [[Datoteka:Sarcophagus Marcus Cornelius Statius Louvre Ma659 n1.jpg|thumb|left|Majka doji bebu u očevom prisustvz, detalj sa [[sarkofag]]a u kome je bio pokopan dečak, oko 150. pne.]] Od rimskih žena očekivalo se da rađaju decu, no pripadnice elite, naviknute na određeni stupanj samostalnosti, sve su se manje želele posvetiti tradicionalnom materinstvu. Do 1. veka pne. pripadnice elite uglavnom su izbegavale dojiti bebe i unajmljivale su dojilje.{{sfn|Rawson|1986|loc=str. 30}} Ta je praksa postojala već početkom 2. veka pne., kad [[Rimska komedija|rimski komediograf]] [[Plaut]] usput spominje dojilje.<ref>[[Plaut]], ''[[Hvalisavi vojnik (Plaut)|Hvalisavi vojnik]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0119.phi012.perseus-lat1:3.1 III, 1, st. 101 (697)].</ref> Budući da se majčino mleko smatralo najboljim za bebu,<ref>Kako primećuje [[Soran iz Efesa]] (1. vek n. e.) u svojoj ''Ginekologiji'', [http://cmg.bbaw.de/epubl/online/cmg_04.php?p=25 II, 18].</ref> žene iz viših slojeva mogle su ipak odlučiti da će svoju bebu same dojiti, osim ako ih neki fizički razlozi nisu u tome sprečavali.{{sfn|Gardner|1991|loc=str. 242}} Ako je žena odabrala da neće sama dojiti bebu, mogla je posetiti Mlečni stub ''([[Columna lactaria]])'', gde su siromašni roditelji mogli od dojilja dobiti mleko za svoje bebe, a oni koji su to sebi mogli priuštiti, mogli su i unajmiti dojilju.{{sfn|Richardson|1992|loc=str. 94}} Licinija, supruga [[Katon Stariji|Katona Starijeg]] (umro 149. pne.) ne samo što je dojila vlastitog sina, nego je ponekad dojila u bebe svojih robova, kako bi među njima podstakla "bratsku ljubav".<ref>[[Plutarh]], ''Katon Stariji'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg025.perseus-grc1:20.3 XX, 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325171401/http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0007.tlg025.perseus-grc1:20.3 |date=2018-03-25 }}.</ref>{{sfn|McDonough|1997|loc=str. 322, nap. 29}} Do vremena [[Tacit]]a (umro 117. g. n. e.) praksa u kojoj pripadnice elite same doje svoje bebe bila je idealizirana kao jedan od starih dobrih običaja.<ref>[[Tacit]], ''[[Dijalog o govornicima]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1351.phi003.perseus-lat1:28.4 28, 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325231941/http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1351.phi003.perseus-lat1:28.4 |date=2018-03-25 }}, kako je navedeno u {{harvnb|McDonough|1997|loc=str. 322}}.</ref> Čini se da je teško utvrditi u kojem su stupnju muževi učestvovali u odgoji vrlo male dece. Čini se da su tradicionalisti, kao što je Katon, učestvovali u tom odgoju: Katon je voleo da bude prisutan kad je njegova supruga kupala i povijala njihovu bebu.<ref name=plut20.2/> Velike porodice nisu bile uobičajene među rimskom elitom već u doba [[Rimska republika|pozne republike]] (146–30. pne.); porodica [[Publije Klodije Pulher|Publija Klodija Pulhera]], koji je imao najmanje tri sestre i dva brata, smatrala se neuobičajeno velikom.{{sfn|Tatum|1999|loc=str. 33 sqq}} [[Natalitet]] je među rimskom elitom toliko opao, da je prvi rimski car [[Avgust (rimski car)|Avgust]] (vladao 30–14. n. e.) doneo niz zakona s ciljem povećanja nataliteta, uključujući i dodeljivanje posebnih počasti ženama koje rode najmanje troje dece (tzv. ''[[ius trium liberorum]])''.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 32}}{{sfn|Schmitt-Pantel|1994|loc=str. 115}} One koje su bile neudate, razvedene, udovice ili neplodne nisu mogle naslediti imovinu osim ako nisu poimence spomenute u oporuci.{{sfn|Gardner|1999|loc=str. 53}} Rimljanke nisu bile cenjene samo zbog broja dece koju su rodile, nago i za ulogu koju su igrale u njihovom obrazovanju i odgoju koji ih je pripremao da postanu dobri građani. Da bi uspešno odgodila svoju decu, uzorita je rimska majka morala i sama biti dobro obrazovana.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 50}} Jedna od Rimljanki koje su bile znamenite po svojoj snazi i uticaju koji su izvršile kao majke bila je [[Kornelija Afrikanska|Kornelija]], majka [[Gracchi|braće Garkha]]. [[Gaj Julije Cezar|Julije Cezar]], čiji je otac umro još dok je on bio dete, održavao je prisan odnos sa svojom majkom, [[Aurelija Kota|Aurelijom]], čija je politička snaga bila idigrala odlučujuću ulogu u spašavanju njenog osamnaestogodišnjeg sina od pogubljenja tokom [[Kornelije Sula|Sulinih]] [[Proskripcije|proskripcija]]. {{Clear}} == Svakodnevni život == [[Datoteka:Fresco of woman with tray in Villa San Marco retouched.jpg|thumb|Zidna slika iz Vile sv. Marka, [[Stabija|Stabije]]]] [[Datoteka:Pompeii - Fullonica of Veranius Hypsaeus 2 - MAN.jpg|thumb|right|Žene i muškarci rade u radionici za bojenje ''(fullonica)'', zidna slika iz [[Pompeji|Pompeja]].]] Pripadnice elite morale su upravljati velikim i kompleksnim domaćinstvom. Budući da su bogati parovi često imali više kuća i seoskih imanja, s desecima i čak stotinama robova, od kojih su neki bili obrazovani i visoko kvalifikovani, ta je odgovornost bila jednaka upravljanju omanjom korporacijom. Uz društveno-politički značaj dočekivanja [[Hospitium|gostiju]], [[Klijenti (drevni Rim)|klijenata]] i uglednih posetilaca iz inostranstva, muž je svoje jutarnje sastanke ''(salutatio)'' držao kod kuće.{{sfn|Treggiari|1991|loc=str. 420}} Kuća (''[[domus]]'') bila je i središte porodičnog društvenog identiteta, i u njenom [[atrij]]u ''(atrium)'' bili su izloženi portreti predaka ''(imagines)''. Budući da su ambiciozni ljudi iz plemenitih porodica često odsustvovali od kuće i nalazili se na vojnom pohodu ili su vršili neku državnu funkciju u [[Rimske provincije|provincijama]], ponekad i u periodu od nekoliko godina, upravljanje porodičnom imovinom i poslovima često je bilo ostavljeno njihovim suprugama; na primer, dok je [[Julije Cezar]] izbivao iz Rima tokom 50-ih godina pne., Cezarova supruga [[Kalpurnija Pizonis]] bila je odgovorna za vođenje njegovih poslova. Kad je [[Avgust (rimski car)|Avgust]] 8. godine nove ere prognao [[Ovidije|Ovidija]], jednog od najvećih [[Rimska književnost#Avgustovo doba|rimskih pesnika]], Ovidijeva supruga iskoristila je svoje društvene veze i pravne manevre kako bi sačuvala porodični imetak, od koga je zavisio njihov život.{{sfn|Fränkel|1956|loc=str. 151}} U pesmama koje je napisao tokom izgnanstva Ovidije izražava svoju ljubav i divljenje prema svojoj supruzi.{{sfn|Claasen|2009|loc=str. 179}} Štedljivost, škrtost i strogost smatrane su vrlinama koje jedna uzorna matrona treba da poseduje.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 45}} Jedan od najvažnijih ženinih zadataka u velikom domaćinstvu bio je da nadgleda izradu odeće. Nekada davno predenje vune bila je jedna od glavnih kućevnih delatnosti i označavala je samodovoljnost jedne porodice, budući da se vuna proizvodila na njenom imanju. Čak i u gradu vuna je često bila simbol ženinih dužnosti, i oruđe za predenje vune često se pojavljuje na nadgrobnim spomenicima kako bi se pokazalo da je žena koja je tu pokopana bila dobra i časna matrona.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 51}} Čak i od žena iz viših društvenih slojeva očekivalo se da budu vične predenju i tkanju, po plemenitom uzoru svojih jednostavnih predaka; te se prakse, na primer, gotovo na teatralan način pridržavala [[Livija]]. === Poslovi === "Jedno od najčudnijih obeležja tog doba", primetio je francuski [[Klasična filologija|klasični filolog]] [[Gaston Boissier]], "jeste to što se čini da su žene bile uključene u vođenje poslova i tržišne spekulacije isto kao i muškarci. One upravljaju imanjima, investiraju novac, daju i uzimaju zajmove. Među Ciceronovim poveriocima nalazimo jednu ženu, a među njegovim dužnicima njih dve".{{sfn|Boissier|1897}} Premda žene nisu mogle vršite zvanične državne funkcije, mogle su se baviti biznisom.{{sfn|Frier|McGinn|2004|loc=str. 461}} Čak ni bogate žene nisu sedele skrštenih ruku i uživale u besposlenosti. U višim slojevima i muškarci i žene davali su novac na zajam ljudima iz istog staleža, koji tako nisu morali ići lihvaru. Kad je [[Plinije Mlađi]] razmišljao o tome da kupi jedno imanje, uračunao je kao garanciju i zajam od svoje svekrve.{{sfn|Crook|1984|loc=str. 172}} Žene su finansirale i javne radove, kao što se vidi na mnogim natpisima iz carskog perioda. Polita, koja se pojavljuje u ''[[Pionije]]vom mučeništu'', posedovala je imanja u [[Azija (provincija)|Aziji]], a natpisi spominju njenu darežljivost koju je ispoljila kad je finansirala obnovu vežbališta u [[Sard]]u.{{sfn|Fox|1988|loc=str. 464}} Pošto su žene mogle posedovati imovinu, mogle su se baviti istim poslovnim transakcijama i upravljačkim praksama kao i svi drugi zemljoposednici. Kao i muškarci, i žene su, kako se čini, upravljale robovima na različite načine, u rasponu od relativne brige, preko nemara, pa sve do otvorenog nasilja. Tokom [[Prvi ustanak robova|prvog ustanka robova]], Megaliju i njenog supruga Damofila ubili su robovi zbog njihove okrutnosti, ali su kćerku, koja je prema robovima postupala ljubazno, poštedeli i omogućili joj da otplovi sa [[Sicilija|Sicilije]] zajedno s njenom naoružanom pratnjom.{{sfn|Beesley|2009|loc=str. 21}} Za razliku od zemljoradnje, trgovina nije smatrana zanimanjem dostojnim čoveka [[Rimski senat|senatorskog]] staleža. Prema [[Ciceron]]u, trgovac treba da kupi zemlju ako želi steći ugled. Međutim, stanovišta su se promenila tokom carstva, a [[Klaudije]] je doneo zakone kojima su se pripadnici viših slojeva ohrabrivali da se upuste u pomorsku trgovinu i brodogradnju. Poznato je da su i žene iz viših slojeva posedovale poslovne korporacije i njima upravljale. U rimskoj književnosti, koja je pisana za elitu i koju je uglavnom elita i čitala, nema mnogo podataka o trgovini i zanatstvu, no pogrebni natpisi ponekad beleže zanimanje pokojnika, uključujući i žene.<ref>V. {{harvnb|Harvey|2005}}.</ref> Zna se da su žene posedovale [[Rimska opeka|fabrike opeke]] i njima upravljale.{{sfn|Fox|1912|loc=str. 98}} Žena je mogla steći veštine potrebne da pomogne u poslu svom suprugu ili da upravlja nekim aspektima njegovog posla. Artemida, koja se bavila pozlaćivanjem, bila je udata za Dionizija, koji je proizvodio kacige, kako pokazuje jedna [[tablica s kletvom]], na kojoj se moli za uništenje njihovog doma, radionice, posla i života.{{sfn|Lefkowitz|Fant|2005|loc=str. 171}} Položaj običnih žena koje su se bavile biznisom bio je, izgleda, smatran izuzetnim. Zakoni donošeni tokom carskog perioda imali su za cilj kažnjavanje žena za preljubu, ali su od sudskog gonjenja bile izuete one one "koje vode neki posao ili radionicu".<ref>[[Julije Paul]], ''Izreke'', [http://droitromain.upmf-grenoble.fr/Anglica/Paul2_Scott.htm#26 II, 26, 11]; cf. {{harvnb|Lefkowitz|Fant|2005|loc=str. 104}}.</ref> Neka od tipičnih zanimanja rimskih žena bila su, na primer, [[dojilja]], [[Teatar u drevnom Rimu|glumica]], plesačica ili akrobata, [[Prostitucija u drevnom Rimu|prostitutka]] i [[porodilja]] ― od kojih nisu sva, dakako, bila podjednako ugledna.{{sfn|Ferrero|1911|loc=[http://womenshistory.about.com/cs/ancientrome/a/roman_wm_10101b.htm glava I]}}{{sfn|Bingham|2002|loc=str. 48}} Prostitutke, plesačice i glumice, na primer, bile su stigmatizovane kao ''[[Seksualnost u drevnom Rimu|infames]]'', odnosno kao ljudi koji su imali malo pravnih mehanizama zaštite čak i kad su bili slobodni.{{sfn|Edwards|1997|loc=str. 66 sqq}} Natpisi ukazuju na to da su dojilje ''(nutrices)'' bile vrlo ponosne na svoje zanimanje.{{sfn|Schultz|2006|loc=str. 54}} Žene su mogle biti i pisari, sekretarice, uključujući i "devojke obučene za lepo pisanje", tj. za [[Kaligrafija|kaligrafiju]].{{sfn|Rawson|2003|loc=str. 80}} [[Plinije Stariji]] donosi popis žena umetnica i njihovih slika.<ref>[[Plinije Stariji]], ''[[Naturalis Historia|Prirodoslovna pitanja]]'', XXXV, 147.</ref> Većina Rimljana živela je u stambenim višespratnicama ''([[insula]]e)'', a u onim u kojima su živele [[Plebejci|plebejske]] porodice i [[Peregrin|stranci]] obično nije bilo kuhinje. To je značilo cvetanje radionica za pripremu gotove hrane. Većina siromašnih Rimljana, i muškaraca i žena, i mladih i starih, zarađivala je za život svojim vlastitim radom. {{Clear}} === Politički život=== [[Datoteka:Le Suicide de Porcia.JPG|thumb|Herojsko samoubistvo [[Porcija Katonis|Porcije]], kćerke [[Katon Mlađi|katonove]] i supruge [[Marko Junije Brut|Brutove]], na slici [[Pierre Mignard|Pierrea Mignarda]]]] Žene nisu mogle vršiti [[Magistrat|političke funkcije]] niti služiti u [[Rimska vojska|vojsci]], ali [[Rimska mitologija|mitološke konstrukcije]] Rimske republike priznavale su primere ženskog patriotizma, vrline i požrtvovanosti i istovremeno kritikovale primere njihovog samoživog i izdajničkog ponašanja. O uticaju žena na politički život pozne republike historičar [[Ronald Syme]] primećuje: <blockquote> Izopštene iz javnog života, ali opremljene društvenim prestižom svoje porodice ili muža, kćerke [[Nobili|nobila]] koristile su stvarnu i prikrivenu moć koja dolazi s uticajem. One postižu više od prosečnog [[Rimski senat|senatora]] i gotovo isto ono što može postići bivši [[Rimski konzul|konzul]] tihim vršenjem svog "autoriteta" ''([[auctoritas]])'' u grupi sebi ravnih ljudi ― i one su svakako prethodnica moćnih princeza iz dinastije [[Julijevci-Klaudijevci|Julijevaca i Klaudijevaca]].{{sfn|Syme|1964|loc=[http://books.google.com/books?id=79MPl3kMIV4C&pg=PA25&dq=%22Debarred+from+public+life+but+enjoying+the+social+prestige%22&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0#v=onepage&q=%22Debarred%20from%20public%20life%20but%20enjoying%20the%20social%20prestige%22&f=false str. 25]}} </blockquote> Tokom građanskih ratova koji su doveli do propasti republike [[Apijan]] izveštava o heroizmu ženâ koje su spašavale svoje muževe. Jedan [[epitaf]] poznat kao ''[[Laudatio Turiae]]'' sadrži [[Laudatio funebris|posnrtnu pohvalu]] koju muž upućuje svojoj supruzi, koja je tokom [[Rat protiv Cezarovih ubica|građanskog rata nakon Cezarove smrti]] ugrozila vlastiti život i odrekla se svog nakita da bi pomogla suprugu koji se nalazio u izgnanstvu.{{sfn|Gordon|1983|loc=str. 34, 103}} Oboje su preživeli to nemirno doba i potom dugo uživali u svom braku. [[Porcija Katonis|Porcija]], kći [[Katon Mlađi|Katona Mlađeg]] i supruga [[Marko Junije Brut|Marka Junija Bruta]], [[Atentat na Julija Cezara|Cezarovog atentatora]], doživela je ne tako srećan, ali zato, gledano očima onog vremena, herojski kraj: nakon propasti republike počinila je samoubistvo, upravo kao i njen otac. S usponom [[Avgust (rimski car)|Avgusta]] na vlast u poslednjim decenijama 1. veka pne. smanjila se moć rimskih magistrata i [[Rimski senat|tradicionalne oligarhije]], ali mogućnost da žene, [[oslobođenici]] i robovi vrše svoj uticaj u potaji time nisu bile smanjenje, pa se čak može reći i da su se povećale.{{sfn|Saller|2000|loc=str. 18}} Jedna od znamenitih žena bila je [[Livija Druzila]] [[August (titula)|Avgusta]] (58. pne – 29. n.e.), supruga cara [[Avgust (rimski car)|Avgusta]] i najmoćnija žena [[Principat|ranog rimskog carstva]], koja je nekoliko puta vršila dužnost regentice i uvek bila odana Avgustova savetnica. Neke žene iz carske porodice, kao što je [[Agripinila|Agripina Mlađa]], Livijina praunuka i [[Kaligula|Kaligulina]] sestra, stekle su politički uticaj i veliki značaj u javnosti. Žene su učestvovale i u pokušajima da se svrgnu carevi za koje se smatralo da zloupotrebljavaju svoju moć. Ubrzo nakon što je umrla [[Kaligula|Kaligulina]] sestra [[Druzila (sestra Kaligule)|Druzila]], njen udovac [[Marko Emilije Lepid (Druzilin suprug)|Marko Emilije Lepid]] i njene sestre [[Agripinila|Agripina Mlađa]] i [[Julija Livila|Livila]] sklopile su zaveru s ciljem da svrgnu Kaligulu s prestola. Zavera je otkrivena, pa je Lepid bio pogubljen, a Agripina i Livija poslate u izgnanstvo, iz koga su se vratile tek kad je njihov ujak [[Klaudije]] stupio na presto nakon što je Kaligula ubijen 41. godine. Žene su ponekad pokretali i manje plemeniti motivi. Klaudijeva treća supruga, [[Valerija Mesalina]], sklopila je s [[Gaj Silije|Gajem Silijem]] zaveru s ciljem svrgavanja svog muža i s nadom da će se na vlast doći ona sama i njen ljubavnik. [[Tacit]] je proslavio [[Epiharija|Epihariju]], koja je učestvovala u [[Pizonova zavera|Pizonovoj zaveri]] i tom prilikom pokušala da pridobije podršku rimske mornarice, ali je umesto toga bila uhapšena.<ref name=tac15.71>[[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1351.phi005.perseus-lat1:15.71 XV, 71].</ref> Kad je zavera bila otkrivena, ona je odbila otkriti bilo šta, pa čak i nakon što je bila podvrgnuta mučenju, za razliku od senatora, koji nisu ni bili stavljeni na muke, a ipak su požurili da ispričaju sve što su znali. Tacit hvali i Egnaciju Maksimilu jer je žrtvovala svoje bogatstvo da bi se uz svog nevinog supruga suprotstavila [[Neron]]u.<ref name=tac15.71/> === Religija === [[Datoteka:House of the Vestals 2.jpg|thumb|300px|Ruševine [[Vestin atrij|Vestinog atrija]], u kojem su živele [[Vestalke]], s postoljima za [[Rimska skulptura|kipove]] u prvom planu.]] Žene su prisustvovale većini [[Rimski festivali|rimskih festivala]] i verskih [[kult]]nih obreda. Na nekim ritualima prisustvo žena bilo je obavezno, premda je njihovo učešće moglo biti ograničeno. Po pravilu, žene nisu vršile prinošenje [[Životinjske žrtve|životinjskih žrtvi]], što je bio središnji obred u većini javnih ceremonija,{{sfn|Beard|North|Price|1998|loc=vol. I, str. 297}} premda se tu manje radilo o zabrani, a više o tome da su sveštenici rimske državne religije najvećim delom bili muškarci.<ref>{{harvnb|Schultz|2006|loc=str. 134–136}}. U određenom smislu, poglavar svake porodice bio je sveštenik odgovoran za vršenje verskih obreda kod kuće; u rimskom patrijarhalnom društvu to je bio ''pater familias''. Državna religija, kao i ceo društveno-politički život, odslikavao je hijerarhiju porodice, budući da je ''familia'' (sa svim robovima i drugim članovima jednog domaćinstva) predstavljala temelj društva. V. {{harvnb|Scheid|2003|loc=str. 129 sqq}}.</ref> Neki kultni obredi bili su rezervisani samo za žene, na primer obredi u čast Dobre Boginje ([[Bona Dea]]).{{sfn|Beard|North|Price|1998|loc=vol. I, str. 296–297}} Sveštenice su igrale istaknutu i važnu ulogu u državnoj [[Rimska religija|rimskoj religiji]]. Premda je državnih [[Kolegij (drevni Rim)|kolegija]] muških svetštenika bilo daleko više, šest žena koje su činile [[Vestalke|kolegij Vestalki]] bile su jedino "profesionalno sveštenstvo s punim radnim vremenom" u Rimu.{{sfn|Culham|2004|loc=str. 143}} Latinska reč za seštenika, bilo muškarca bilo ženu, glasi ''sacerdos'' (u množini: ''sacerdotes''). Za žene koje obavljaju religijske dužnosti upotrebvljavaju se nazivi ''sacerdos'', često u vezi s nekim božanstvom ili hramom, npr. ''sacerdos Cereris'' ili ''Cerealis'' (= "sveštenica [[Cerera (mitologija)|Cerere]]", što je pozicija koju muškarci nikad nisu držali);{{sfn|Stanley-Spaeth|1996|loc=str. 104}} zatim ''magistra'' (= "učiteljica", tj. visoka sveštenica koja je stručna za religijska pitanja); te ''ministra'' (= "pomoćnica", posebno ona koja služi nekom božanstvu). ''Magistra'' ili ''ministra'' bila je odgovorna za redovno vršenje obreda u okviru kulta određenog božanstva. Većina informacija o ovim svešteničkim dužnostima dobija se s [[epitaf]]a, na kojima se, međutim, često ne navodi kakav je bio bračni status žene.{{sfn|Lundeen|2006|loc=str. 46}}{{sfn|Schultz|2006|loc=str. 70–71}}. Vestalke su zauzimale posebno istaknuti položaj u rimskoj religiji, te specijalan status i privilegije u društvu, a mogle su vršiti i nemali uticaj na političke događaje. Takođe su mogle steći "znatno bogatstvo".{{sfn|Staples|1998|loc=str. 184}} Nakon preuzimanja dužnosti Vestalka je bila emancipovana od očeve vlasti. U arhajskom rimskom društvu Vestalke su bile jedine žene koje nisu bile pod zakonskim starateljstvom nekog muškarca i odgovarale su jedino [[Pontifex maximus|vrhovnom svešteniku]] ''(pontifex maximus)''.{{sfn|Forsythe|2005|loc=str. 141}} Vestalke su se morale zavetovati na [[devičanstvo]], što ih je oslobađalo tradicionalne obaveze da se udaju i rađaju decu, ali je i kazna u slučaju kršenja tog zaveta bila vrlo stroga: Vestalka koja je oskrnavila svoj položaj bila bi živa sahranjena. Vestalke su tako uživale nezavisnost koja je bila postavljena u odnosu prema zabranama koje su im bile nametnute. Osim što su vršile određene verske obrede, Vestalke su, makar simbolično, učestvovale u svakom zvaničnom ritualu žrtvovanja, budući da su bile odgovorne za pripremanje smese neophodne za žrtvu ''(mola salsa)''.{{sfn|Staples|1998|loc=str. 154–155}} Vestalke su, kako se čini, zadržale svoj religijski i društveni ugled sve do kraja 4. veka nove ere, kad su hrišćanski carevi ukinuli taj sveštenički red. Neke svešteničke dužnosti obavljali su zajedno bračni parovi. ''[[Flamen Dialis]]'', visoki sveštenik [[Jupiter (mitologija)|Jupiterov]], morao je biti u braku da bi obavljao tu dužnost; njegova supruga, ''Flaminica Dialis'', imala je vlastitu svešteničku odeću i, kao i njen muž, bila je podložna određenim, dosta nejasnim magijsko-religijskim ograničenjima. ''Flaminica Dialis'' možda je predstavljala izuzetak po tome što je, iako žena, obavljala i životinjska žrtvovanja; ona je Jupiteru prinosila ovna na svake ''[[Rimski kalendar#Nundinalni ciklus|nundinae]]'', što je bio osmodnevni ciklus koji se može uporediti s današnjom sedmodnevnom [[Tjedan|nedeljom]].<ref>[[Makrobije]], ''Saturnalia'', [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Macrobius/Saturnalia/1*.html I, 16].</ref> Njih dvoje nisu se smeli razvesti, a ako bi ''flaminica'' umrla, ''flamen'' je morao napustiti svoj sveštenički položaj. [[Datoteka:Arte romana, triade capitolina, 160-180 dc (guidonia montecelio, museo civico archeologico) 01.jpg|thumb|left|[[Kapitolska trijada]] Minerve, Jupitera i Junone]] Kao i ''flaminica Dialis'', i ''[[regina sacrorum]]'' (= "kraljica svetih obreda") nosila je posebnu odeću i vršila životinjska žrtvovanja, budući da je [[Kalende|svakog prvog dana u mesecu]] prinosila [[Junona (mitologija)|Junoni]] krmaču ili žensko janje.<ref>{{harvnb|Hemelrijk|2009|loc=str. 258–259}}, gde se citira [[Makrobije]], ''Saturnalia'', [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Macrobius/Saturnalia/1*.html I, 15, 19].</ref> Imena nekih kraljica ''sacrorum'' zabeležena su na [[Corpus inscriptionum Latinarum|natpisima]].{{sfn|Rüpke|2008|loc=str. 223, 783, 840}} ''Regina'' je bila supruga "kralja svetih obreda" ''([[rex sacrorum]])'', koji se nalazio na drevnom svešteničkom položaju i u najstarije doba imao je veći prestiž i od vrhovnog sveštenika.<ref>{{harvnb|Forsythe|2005|loc=str. 136}}, na temelju [[Sekst Pompej Fest|Festa]], s.v. ''ordo sacerdotum'' (hijerarhija sveštenika), 198 ed. Lindsay.</ref> Ove visoke javne dužnosti koje su obavljale žene protivreče uvreženom shvatanju da su žene u starom Rimu učestvovale samo u privatnim ili kućnim verskim obredima. Dvostruki muško-ženski sveštenički položaji možda odslikavaju tendenciju Rimljana da u religijskoj sferi pronađu neku vrstu rodne ravnoteže;{{sfn|Schultz|2006|loc=str. 79–81}} većina božanskih moći predstavljena je [[Popis rimskih bogova|i muškim i ženskim božanstvom]], kako se vidi po parovima kao što je [[Liber]] i [[Libera]].{{sfn|Lipka|2009|loc=str. [http://books.google.com/books?id=1zGZQnqWH2MC&pg=PA141&dq=%22gods+were+differentiated+according+to+sex%22&hl=en&ei=yWOjTYL0LeOx0QHpxJWBBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22gods%20were%20differentiated%20according%20to%20sex%22&f=false 141–142]}} [[Dii consentes|Dvanaest glavnih božanstava]] činilo je šest muško-ženskih parova,<ref>[[Marko Terencije Varon|Varon]], ''O poljoprivredi'', [http://thelatinlibrary.com/varro.rr1.html I, 1, 4], kaže da su njihovi zlatni kipovi stajali na [[Rimski forum|forumu]], "šest muških i isto toliko ženskih".</ref> a rimska religija odmakla se od [[Protoindoevropska religija|indoevropske tradicije]] po tome što je u [[Kapitolska trijada|vrhovnu trijadu]] uz Jupitera uvrstila dve boginje ― Junonu i [[Minerva (mitologija)|Minervu]]. Ta se trijada "nalazila u samom središtu rimske religije".<ref>Kapitolska trijada zamenila je indoevropsku [[Arhajska trijada|arhajsku trijadu]], koju su činila tri muška božanstva, što je, kako se veruje, rezultat [[Etrurska religija|etrurskog uticaja]]; v. {{harvnb|Schilling|1992|loc=str. 73, 87, 131, 150}}.</ref> [[Datoteka:Pompeii - Villa del Cicerone - Mosaic - MAN.jpg|thumb|Mozaik s predstavom [[Teatarske maske|maskiranih]] glumaca u nekom pozorišnom komadu: dve žene savetuju se s [[Proricanje|proročicom]].]] [[Datoteka:Casale Bikini.jpg|thumb|Mozaik s predstavom Rimljanki u raznim rekreativnim aktivnostima.]] Od razdoblja [[Rimska Republika|srednje republike]] (274–147. pne.) grad Rim je sve više obeležen verskom raznolikošću. U mnogim religijama koje nisu pripadale najstarijem rimskom državnom kultu vodeću su ulogu zauzele žene, među njima i u kultu [[Izisda|Izide]] i [[Kibela|Velike Majke]] ''(Magna Mater)''. Na jednom epitafu nalazi se izraz ''sacerdos maxima'', koji se odnosi na ženu koja je obavljala dužnost vrhovne sveštenice u hramu Velike Majke blizu današje [[Bazilika sv. Petra|Bazilike sv. Petra]].{{sfn|Dyson|2010|loc=str. 283}} Privatni verski obredi, makar su slabije dokumentovani od državnih, takođe su se ticali nekih aspekata života vezanih samo za žene. U doba kad je [[smrtnost dece]] dostizala i stopu od 40 posto,{{sfn|Golden|1988|loc=str. 152–163}} tražena je pomoć bogova u opasnom trenutku porođaja i kod brige za novorođenče. Molitve su upućivane [[Junona (mitologija)|Junoni]], [[Dijana (mitologija)|Dijani]], [[Lucina (mitologija)|Lucini]], bogovima porođaja ''([[dii nixi]])'' i celom nizu [[Rimski bogovi porođaja i detinjstva|manjih božanstava povezanih s porođajem i detinjstvom]]. Rimsk pisci, svi odreda muškarci, na različite načine opisuju religioznost žena: neki predstavljaju žene kao uzore rimske vrline i odanost, ali, zbog ženskog temperamenta, i kao sklone preteranom verskom žaru, [[Magija|magiji]] i [[Praznoverje|praznoverju]].{{sfn|Beard|North|Price|1998|loc=vol. I, str. 297}} Niti je "privatno" bilo isto što i "tajno": Rimljani su bili sumnjičavi prema tajnim verskim obredima, a Ciceron upozorava da žene ne treba da noću prinose žrtve, osim onih koje su u kultu predviđene da se vrše ''pro populo'', tj. u ime rimskog naroda i za javno dobro.<ref>[[Ciceron]], ''[[De legibus|O zakonima]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0474.phi044.perseus-lat1:2.21 II, 9, 21]; {{harvnb|Hemelrijk|2009|loc=str. 255}}.</ref> === Društveni život === Rimljanke nisu bile ograničena na život u kući, kakav je bio slučaj s [[Atina (polis)|Atinjankama]] u [[Arhajska Grčka|arhajskom]] i [[Klasična Grčka|klasičnom]] razdoblju [[Antička Grčka|stare Grčke]]. Imućne žene kretale su se po gradu u nosiljkama koje su nosili robovi.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 73}} Žene su svaki dan izlazile na ulicu da bi se srele sa svojim prijateljicama, prisustvovale verskim obredima u [[Rimski hram|hramovima]] i posetile [[Terme|javna kupatila]]. Najbogatije porodice imale su kupatilo u kući, ali većina ljudi odlazila je u javne terme ne samo na kupanje, nego i radi druženja, budući da su se u većim kompleksima termi nudile raznovrsne usluge i mogućnosti za bavljenje raznovrsnim rekreaktivnim aktivnostima, a ni [[neobavezni seks]] nije bio isključen. Jedno od najtežih pitanja vezanih za rimski društveni život jeste to da li su se pripadnici oba pola zajedno kupali. Dostupni podaci ukazuju na to da su se, do vremena pozne republike, žene obično kupale u posebnom krilu ili u posebnoj zgradi, odnosno da su za muškarce i žene bili rezervisani posebni vremenski termini. No, postoje i jasni dokazi da je od vremena pozne republike, pa sve do uspona hrišćansktva u doba poznog carstva praktikovano i [[zajedničko kupanje]]. Neki ispitivači misle da su se s muškarcima kupale samo žene iz nižih društvenih slojeva i one sumnjivog zanimanja, kao što su zabavljačice i prostitutke, no [[Kliment Aleksandrijski]] primećuje da se u javnim kupatilima mogu videti žene iz najviših društvenih slojeva. Car [[Hadrijan]] zabranio je zajedničko kupanje, ali čini se da ta zabrana nije dugo opstala. Praksa je verovatno bila različita u različitim vremenskim periodima, gradovima te samim kupatilima, pa su žene mogle i same odabrati hoće li se kupati zajedno s muškarcima ili ne.{{sfn|Fagan|1999|loc=str. 26–27}} Za zabavu Rimljanke su mogle pohađati rasprave na [[Rimski forum|Forumu]], javne igre ''([[ludi]])'', [[utrke dvokolica]] i [[Teatar u drevnom Rimu|predstave u teatru]]. Od vremena pozne republike žene su redovno prisustvovali večernjim gozbama, premda ranije žene u jednom domaćinstvu obedovale izdvojeno od muškaraca.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 92}} Konzertvativni Rimljani kao [[Katon Stariji]] (234–149. pne.) smatrali su nepristojnim da žene uzmu aktivnog učešća u javnom životu; njegove žalbe ukazuju na to da su u praksi neke žene doista javno izražavale svoje mišljenje u vezi s državnim poslovima.{{sfn|Warrior|2006|loc=str. 182}} Rimski vojskovođe ponekad bi u vojni pohod sa sobom poveli i svoje supruge, premda se to pokušavalo obeshrabriti. [[Kaligula|Kaligulina]] majka [[Agripina Starija]] često je svog supruga [[Germanik]]a pratila na njegovim pohodima u severnoj [[Germanija|Germaniji]], pa se zbog toga i budući car [[Klaudije]] rodio u [[Galija (provincija)|Galiji]]. Imućne žene mogle su proputovati celo carstvo i često su prisustvovale verskim ceremonijama i religijski značajnim mestima širom carstva.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 102}} Leti su imućne žene iz Rima odlazile na selo, kad bi u gradu postalo previše vruće.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 96}} ===Odeća i kozmetika === [[Datoteka:Livia Drusila - Paestum (M.A.N. Madrid) 01.jpg|thumb|120px|left|[[Livija]] obučena u stolu i palu.]] Rimljanke su mnogo pazile na svoj izgled, premda se na ekstravaganciju nije gledalo s odobravanjem. Ukrašavale su se [[Kozmetika|kozmetičkim]] sredstvima i spravljale različite preparate za kožu. [[Ovidije]] je čak napisao pesmu pod naslovom ''[[Kozmetika lica (Ovidije)|Kozmetika lica]]'' ''(De medicamine faciei)'' o ispravnom nanošenju šminke. Za beljenje lica žene su koristile belu kredu ili arsenik, a da bi dodale boju obrazima upotrebljavale su ruž napravljen od olova ili karamina; olovo su koristile i za isticanje očiju.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 65}} Provodile su puno vremena u nameštanju frizure i kosu su često farbale u crno, crveno ili plavo. Redovno su nosile i perike.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 60}} Od odeće, gospođe (matrone) obično su nosile dve jednostavne [[Tunika|tunike]] i preko njih plašt koji se zvao ''[[stola]]''. Stola je bila dugačka bela haljina s kopčama na ramenima i pojasom oko struka, a padala je sve do stopala. Imućne žene svoju su stolu mogle dodatno ukrasiti. Kad je izlazila iz kuće, žena je preko stole nosila [[Pala (odeća)|palu]] ''(palla)'', koja je bila prikopčana na ramenu.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 65}} Devojke, kojima nije bilo dopušteno nositi stolu, oblačile su tunike.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 66}} Prostitutke i preljubnice nosile su mušku [[Toga|togu]].{{sfn|Faraone|McClure|2008|loc=str. 6}} Imućne su Rimljanke nosile nakit od smaragda, akvamarina i opala, između ostalog minđuše, ogrlice, prstenje, a ponekad i bisere ušivene u cipele i odeću.{{sfn|Assa|1960|loc=str. 67}} [[Datoteka:Matronalivia2.jpg|thumb|150px|Ekstravagantna frizura iz [[Flavijevci|flavijevskog razdoblja]] (80-te i 90-te godine n. e.).]] Nakon rimskog poraza u [[Birka kod Kane|kod Kane]] ekonomska kriza dovela je 215. pne. do usvajanja [[Lex Oppia|Opijevog zakona]] ''(lex Oppia)'', čiji je cilj bio da se ograniči privatno i javno rasipništvo. Zakon je postavio ograničenja na posedovanje i pokazivanje zlata i srebra (bilo kao novca bilo kao ukrasa), na nošenje skupocene odeće i na "nepotrebnu" upotrebu kola i nosiljki. Pobedom nad [[Kartagina|Kartaginom]] u Rim se slilo ogromno bogatstvo, pa je 195. pne. Opijev zakon bio ponovo razmatran. Tadašnji konzul, [[Katon Stariji]], zalagao se za očuvanje tog zakona: lični etički principi i uzdržljivost očito nisu bile dovoljna kontrola rasipništva i raskoši. Raskoš je mogla prouzrokovati zavist i osećaj sramote kod manje imućnih ljudi, pa je stoga bila uzrok podela u društvu. Rimljanke su, smatrao je Katon, jasno pokazale da njihovi apetiti, kad se jednom iskvare, ne poznaju više nikakve granice i moraju se ukrotiti. Mnogobrojne rimske gospođe nisu se slagale s ovakvim razmišljanjem i svoje su neslaganje javno iskazivale. Opijev je zakon ukinut 193. pne. Ipak, Katonovo protivljenje nije naškodilo njegovoj političkoj karijeri. Kasnije, 42. pne., Rimljanke su, predvođene [[Hortenzija (besednica)|Hortenzijom]], uspešno protestovale protiv zakona koji je trebalo da oporezuje rimske žene, i to koristeći argument da [[nema poreza bez zastupništva]].{{sfn|Pomeroy|1998}} Jedan od pokazatelja da je došlo do popuštanja ograničenja na raskoš predstavlja i pismo [[Plinije Mlađi|Plinija Mlađeg]], upućeno Pompeji Celerini, u kojem se hvali raskoš njene vile.<ref>[[Plinije Mlađi]], ''Pisma'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1318.phi001.perseus-lat1:1.4 I, 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325171431/http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1318.phi001.perseus-lat1:1.4 |date=2018-03-25 }}.</ref> ==== Žensko telo ==== [[Datoteka:Unknown - Mazarin Venus - 54.AA.11.jpg|thumb|left|upright=.5|[[Venera (mitologija)|Venera]], boginja lepote i ljubavi (kip iz 2. veka n.e.)]] Na temelju rimske umetnosti i književnosti može se zaključiti da su male grudi i široki bokovi predstavljali idealne karakteristike ženskog tela kakvo su muškarci smatrali primamljivim.{{sfn|Olson|2008|loc=str. 143}} Rimska umetnost iz [[Avgust (rimski car)|Avgustovog doba]] pokazuje idealizirane žene kao senzualne i krupne, s punim stomakom i okruglim grudima,{{sfn|Clarke|1998|loc=str. 34}} koje ne vise.{{sfn|Richlin|1983|loc=str. 68, 110}} [[Prostitucija u antičkom Rimu|Prostitutke]] predstavljene u [[Erotska umetnost u Pompejima i Herkulaneju|rimskoj erotskoj umetnosti]] imaju mesnata tela i široke bokove, a grudi im često prekriva ''strophium'' (neka vrsta grudnjaka bez bretela), čak i kad im je ostatak tela nag i kad su prikazane u seksualnom činu.{{sfn|Clarke|1998|loc=str. 34 ''et passim''}} Velike grudi su bile ismevane kao smešne i smatrane su znakom starosti.<ref>[[Marcijal]], ''Epigrami'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1294.phi002.perseus-lat1:1.100 I, 100]; [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1294.phi002.perseus-lat1:2.52 II, 52] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325171416/http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1294.phi002.perseus-lat1:2.52 |date=2018-03-25 }}; [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1294.phi002.perseus-lat1:14.66 XIV, 66].</ref>{{sfn|Richlin|1983|loc=str. 52, 54, 68}} Devojčice su nosile čvrstio stegnut ''strophium'' jer se verovalo da će to sprečiti rast grudi,{{sfn|Olson|2008|loc=str. 143}} a režim trljanja grudi [[Conium|kukutom]] započinjao je dok je devojka još bila devica i verovalo se da sprečava opuštanje grudi.<ref>[[Plinije Stariji]], ''[[Naturalis Historia|Prirodoslovbna pitanja]]'', XXV, 95, gde se poziva na [[Anaksilaj]]a, [[Pitagorejci|pitagorejskog]] lekara koji je živeo u Avgustovo doba; {{harvnb|Dickie|2001|loc=str. 167}}. Plinije beleži da se kukuta nanosila i da bi se sprečila [[laktacija]].</ref> U erotskoj umetnosti i književnosti na grudi kao seksualno objekt obraća se relativno mala pažnja;{{sfn|Richlin|1983|loc=str. 38}} grudi su se uglavnom povezivale s dojenjem novorođenčadi i s ulogom žene kao majke.{{sfn|Bonfante|1997|loc=str. 174 sqq}} U trenucima ekstremnih emocionalnih kriza, kao što su žalost za pokojnikom i zarobljeništvo u ratu, žene su mogle obvnažiti svoje grudi, što je bio gest s [[apotropej]]skom funkcijom.{{sfn|Corbeill|2004|loc=str. 87 sqq}}{{sfn|Cameron|2011|loc=str. 725}}{{sfn|Lefkowitz|Fant|2005|loc=str. 350, nap. 5}} === Predački običaji i ljubavna poezija === [[Datoteka:Roman mosaic- Love Scene - Centocelle - Rome - KHM - Vienna.jpg|thumb|300px|Romantična scena na mozaiku (Rim, 20. pne.–20. n.e.)]] U doba pozne republike kazne za nedopušteno seksualno ponašanje gotovo se uopšte nisu primenjivale, a pojavio se novi ideal romantičnog odnosa između muškarca i žene. Prkoseći tradiciji muške nadmoći, [[Rimska ljubavna elegija|rimski pesnici]] iz vremena pozne republike i [[Rimska književnost#Avgustovo doba|avgustovog doba]] proklamovali su spremnost da se potčine "ljubavnom ropstvu" (''servitium amoris''). [[Katul]] je neke od svojih najboljih pesama uputio "Lezbiji", udatoj ženi s kojom je imao ljubavnu aferu i koja se obično identifikuje kao fiktivna [[Klodija]], sestra istaknutog predstavnika [[Populari|populara]], [[Publije Klodije Pulher|Publija Klodija Pulhera]]. Njihova se veza loše završila, pa se su Katulove izjave ljubavi preokrenule u napade na njene seksualni apetit ― što se slaže s onim što [[Ciceron]] govori o Klodijinom ponašanju u svom govoru ''[[Pro Caelio|Za Celija]]'', koji je takođe neprijateljski intoniran prema njoj. U ''[[Ars Amatoria|Ljubavnom umeću]]'' [[Ovidije]] ide korak dalje te u obliku [[Didaktička književnost|didaktičke poezije]] podučava ljude kako da zavedu, zadrže ili prebole ljubavnika. Satiričari kao [[Juvenal]] žale se na raspusno ponašanje žena.<ref>[[Juvenal]], ''Satire'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1276.phi001.perseus-lat1:2.6 VI, 286‒313].</ref> === Ginekologija i medicina === Gledišta koja se iznose u ''[[Hipokratov korpus|Hipokratovom korpusu]]'' u vezi sa ženskim telom i njihovim navodnim slabostima nisu bila prikladna za potrebe žena u [[Helenizam|helenističkom]] i rimskom razdoblju, kad su žene vodile aktivan život i više učestvovale u [[Planiranje porodice|planiranju porodice]]. Ženska [[fiziologija]] sve se manje smatrala udaljenom u odnosu na mušku.{{sfn|Hanson|1991|loc=str. 259}} U starijoj tradiciji [[seksualni odnos]], [[trudnoća]] i [[porođaj]] bili su ne samo glavni elementi [[Žensko zdravlje|zdravlja žene]], nego su smatrani i samom svrhom ženske fiziologije;{{sfn|Hanson|1991|loc=str. 259–260}}<ref>{{harvnb|Skinner|1997|loc=str. 11}}: "Ideja o ženi kao 'Istom' i 'Drugom' pretpostavljala je žensko telo koje je delom asimilirano u mušku konstituciju i čije seksualne fukcije kao što su [[laktacija]] i čak trudnoća ne predstavljaju njegovu celokupnu svrhu postojanja".</ref> muškarcima se, s druge strane, savetovalo da budu umereni u svom seksualnom ponašanju, jer će [[hiperseksualnost]] prouzrokovati bolesti i umor.{{sfn|Hanson|1991|loc=str. 259–260}} Hipokratsko gledište da je [[amenoreja]] fatalna do rimskoj je razdoblja postalo posebno pitanje [[neplodnost]]i, i većina rimskih medicinskih pisaca verovala je da do nje dolazi kad se žene upuste u intenzivnu fizičku aktivnost tokom dužeg vremenskog perioda. Uravnotežena ishrana, telesne vežbe i seksualna aktivnost postale su opcije koje su žene mogle birati. Primedba da intenzivna fizička vežba može dovesti do amenoreje nagoveštava da je bilo žena koje su se upuštale u takve režime vežbanja.<ref>{{harvnb|Hanson|1991|loc=str. 260}}; [[Soran iz Efesa|Soranova]] ''Ginekologija'' glavni je izvor argumenata koje iznosi Hanson.</ref> [[Datoteka:Pompeii - Casa del Chirurgo - Paintress - MAN.jpg|thumb|left|Umetnica oslikava kip [[Falos|faličkog]] boga [[Prijap]]a.]] Medicinski pisci rimskog razdoblja smatrali su da telesna vežba ima ulogu u životu žena, i u bolesti i u zdravlju. [[Soran iz Efesa|Soran]] preporučuje igre loptom, plivanje, šetnju, čitanje naglas, vožnju, te rekreativno putovanje, što treba da podstakne opšte zdravlje.{{sfn|Hanson|1991|loc=str. 264}} Ispitujući uzroke neželjene trudnoće ovi kasniji medicinski pisci donose i informacije o muškom sterilitetu i ne pretpostavljaju da samo kod žene postoji neki nedostatak.{{sfn|Hanson|1991|loc=str. 265}} Hiperseksualnost je trebalo da izbegavaju i žene i muškarci. Uvećani [[klitoris]], kao i [[Falos|preuveličani falus]],<ref>{{harvnb|Hanson|1991|loc=str. 267}}, gde se citiraju ''[[Priapea]]'' 78 o štetnim posledivama preterane seksualne aktivnosti i preteranog ispuštanja [[Sperma|sperme]], te ''[[Corpus inscriptionum Latinarum|CIL]]'' 12.6721(5), natpis na jednoj od [[Peruzija|peruzijskih]] [[Praćka|praćki]] ''(glandes)''. Preuveličani falus u [[Rimska umetnost|rimskoj umetnosti]] bio je povezan, među ostalima, i s bogom [[Prijap]]om. Smatran je smešnim i grotesknim i korišten je u magiji; v. {{harvnb|Frederick|2002|loc=str. 156}}. Kipovi nagih muškaraca koji je trebalo da izgledaju lepo i dostojanstveno imaju mali [[penis]].</ref> smatran je znakom preterane seksualnosti. Premda helenistički i rimski pisci o [[Klitoridektomija|klitoridektomiji]] govore pre svega kao o "egipatskom" običaju, [[Ginekologija|ginekološki]] priručnici iz hrišćanskog perioda [[Pozna antika|pozne antike]] navode da bi se hiperseksualnost mogla lečiti hirurškim putem ili ponovnim porođajem.<ref>{{harvnb|Hanson|1991|loc=str. 267}} Klitoridektomiju dosta detaljno opisuju [[Vizantija|vizantijski]] lekari i medicinski pisci [[Aetije iz Amide]] (5–6. vek) i [[Pavle sa Egine]], kao i [[Afrika (provincija)|severnoafrički]] pisac [[Muscio]], koji je oko 500. godine napisao jedan traktat o ginekologiji; v. {{harvnb|Parker|1997|loc=str. 59}}.</ref> == Robinje == {{glavni|Ropstvo u starom Rimu}} [[Oslobođenici|Oslobođenice]] su bile [[Ropstvo u antičkom Rimu|robinje]] koje su oslobođene postupkom [[Manumisija|manumisije]] ''(manumissio)''. Oslobođena robinja morala je jedno vreme ostati u službi svog bivšeg gospodara, a uslovi te službe mogli su biti deo prethodnog dogovora o puštanju robinje na slobodu. Bivši gospodar postajao je njen [[Patronat u antičkom Rimu|patron]]. S druge strane, i patron je prema svojim klijentima imao izvesne obaveze, kao što je plaćanje dogovorenih usluga i pružanje pravne pomoći. Odnos između patrona i klijenata bio je jedan od temelja društvene strukture antičkog Rima, a propust da se izvrše očekivane obaveze donosio je prezir i ukor. Oslobođene robinje uglavnom su uživale isti status kao i žene koje su bile rođene slobodne. No, pošto prema rimskom zakonu rob nije imao zakonitog oca, oslobođeni robovi nisu uživali pravo nasleđivanja, osim ako nisu bili imenom spomenuti u oporuci. Odnos između bivše robinje i njenog patrona mogao je biti komplikovan. Poznat je jedan pravni slučaj, gde je žena po imenu Petronija Justa pokušala dokazati ― bez pismenog dokaza ― da je rođena slobodna. Njena je majka, doduše, bila robinja u domaćinstvu Petronija Stefana i Kalatorije Temije, ali Justa je dokazivala da je ona sama rođena tek kad je njena majka već bila oslobođena manumisijom. Kalatorija, sad već udovica, sa svoje je strane tvrdila da se Justa rodila pre no što joj je majka bila oslobođena te da je i sama bila oslobođena manumisijom, pa stoga svojoj bivšoj gospodarici duguje usluge kakve treba da se pružaju patronu. Kalatorija nije imala pismenih dokaza o navodnoj manumisiji, pa se slučaj morao rešavati samo na temelju iskaza svedoka.{{sfn|Crook|1984|loc=str. 48–50}} Neobrazovane i nekvalifikovane robinje teško su dobijale slobodu, a ako bi i postale slobodni, imale su malo mogućnosti da sebi osiguraju egzistenciju. Isto tako, oslobođenica koja je prošla kroz obuku i stekla određenu veština mogla je na nekom poslu imati prednost u odnosu na ženu rođenu u slobodnoj siromašnoj porodici.{{sfn|Rawson|2003|loc=str. 194}} Status oslobođenih žena, kao i muškaraca, mogao je biti vrlo različit. [[Antonija Cenis]] bila je oslobođenica i sekretarica cara [[Vespazijan]]a, a bila je i njegova [[konkubina]]. On je navodno živeo s njom i bio joj veran, ali ona se nije smatrala njegovom suprugom.{{sfn|Crook|1984|loc=str. 101}} == Prostitutke == {{glavni|Prostitucija u antičkom Rimu}} Žene su se mogle odlučiti na bavljenje [[Prostitucija u antičkom Rimu|prostitucijom]] da bi sebi obezbedile sredstva za život, ali nisu sve prostitutke bile u mogućnosti da same donesu odluku o tome. Ima nekih pokazatelja da su i robinje koje su se bavile prostitucijom mogle od toga profitirati.{{sfn|McGinn|2004|loc=str. 52}} Premda se [[silovanje]] smatralo zločinom, u slučaju silovanja robinje zakon je predviđao kazne samo "ako je došlo do oštećenja dobara", jer zakon nije priznavao roba kao osobu. Svrha kazne bila je da se vlasnik obešteti za "štetu" koja je naneta njegovoj imovini. Budući da je robinja po rimskom zakonu bila imovina, nije se smatralo zločinom ako je vlasnik prisili na prostituciju. Pre [[Septimije Sever|Septimija Severa]] žene koje bi se upustile u čin koji im je donosio sramotu ''(infamia)'' dok su bile robinje, tu su sramotu trpele i nakon što bi bile oslobođene.{{sfn|McGinn|1998|loc=str. 56}} Ponekad su trgovci, kad bi prodavali robinju, u kupoprodajni ugovor uključivali klauzulu ''ne serva'' kako bi sprečili novog vlasnika da je prisiljava na bavljenje prostitucijom.{{sfn|McGinn|1998|loc=str. 293}} Prostitucijom se nisu bavile samo robinje i siromašne građanke; prema [[Svetonije|Svetoniju]], kad je Kaligula u carskoj palati otvorio bordel, za prostitutke je uzeo "gospođe i devojke" iz viših društvenih slojeva.<ref>[[Svetonije]], [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1348.abo014.perseus-lat1:41 ''Kaligula'', 41].</ref> [[Tacit]] beleži da je tokom jedne [[Neron]]ove gozbe pretorijanski prefekz [[Tigelin]] napunio bordele ženama iz višeg staleža.<ref>[[Tacit]], ''[[Anali (Tacit)|Anali]]'', [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi1351.phi005.perseus-lat1:15.37 XV, 37].</ref> Prostitucija je mogla biti i kazna, a ne zanimanje; jedan Avgustov zakon predviđao je da se preljubnice mogu osuditi na rad u bordelima kao prostitutke. Taj je zakon ukinut tek 389. godine.{{sfn|McGinn|1998|loc=str. 171, 310}} ==Reference== {{reflist|4}} ==Literatura== *{{Citation | last = Abbott | first = Frank Frost | author-link = | title = Society and Politics in Ancient Rome: Essays and Sketches | volume = | pages = | publisher = Charles Scribner's Sons | place = New York | year = 1912 | contribution-url = https://archive.org/details/societypoliticsi00abbouoft |ref= harv}} *{{Citation | last = Alexander | first = Michael C. | author-link = | title = Trials in the Late Roman Republic, 149–50 BCE| volume = | pages = | publisher = [[University of Toronto Press]] | place = | year = 1990 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Assa | first = Janine | author-link = |title = The Great Roman Ladies | volume = | pages =| publisher = | place = New York | year = 1960 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Bauman | first = Richard A. | author-link = |title = Women and Politics in Ancient Rome | volume = | pages =| publisher = Routledge | place = | year = 1994 | contribution-url = |ref= harv}} * {{cite book|last1= Beard |first1= Mary|last2=North|first2=J. A. |last3=Price|first3=S. R. F. |year=1998 |title= Religions of Rome: A Sourcebook|url= https://archive.org/details/religionsofrome0001bear |volume= |location= | publisher= Cambridge University Press |ref = harv}} *{{Citation | last = Beesley | first = A. H. | author-link = |title = The Gracchi Marius and Sulla | volume = | pages =| publisher = Book Jungle | place = | year = 2009 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Bingham | first = Jane | author-link = |title = The Usborne Internet-Linked Encyclopedia of The Roman World | volume = | pages =| publisher = Usborne | place = | year = 2002 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Boissier | first = Gaston | author-link = | title = Cicero and his friends: a study of Roman Society in the time of Caesar | volume = | pages = | publisher = | place = London | year = 1897 | contribution-url = http://www.questia.com/read/10552570?title=Cicero%20and%20His%20Friends%3a%20A%20Study%20of%20Roman%20Society%20in%20the%20Time%20of%20Caesar | ref = harv | access-date = 2014-11-15 | archive-date = 2021-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211219062701/https://www.gale.com/databases/questia?title=Cicero+and+His+Friends%3A+A+Study+of+Roman+Society+in+the+Time+of+Caesar | dead-url = yes }} *{{Citation | last = Bonfante | first = Larissa | author-link = | contribution = Nursing Mothers in Classical Art |title = Naked Truths: Women, Sexuality, and Gender in Classical Art and Archaeology | volume = | pages =| publisher = Routledge | place = | year = 1997 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Burns | first = Jasper | author-link = | contribution = Sabina |title = Great Women of Imperial Rome: Mothers and Wives of the Caesars | volume = | pages =124–140 | publisher = Routledge | place = | year = 2007 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Burns | first = Eva | author-link = Eva Cantarella | contribution = Marriage and Sexuality in Republican Rome: A Roman Conjugal Love Story |title = The Sleep of Reason: Erotic Experience and Sexual Ethics in Ancient Greece and Rome | volume = | pages =| publisher = [[University of Chicago Press]] | place = | year = 2002 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Cameron | first = Alan | author-link = Alan Cameron (klasičar) | title = The Last Pagans of Rome | volume = | pages = | publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 2011 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Claasen | first = Jo-Marie | author-link = | contribution = Tristia |title = A Companion to Ovid | volume = | pages =| publisher = [[Blackwell]] | place = | year = 2009 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Clarke | first = John R. | author-link = | title = Looking at Lovemaking: Constructions of Sexuality in Roman Art 100 B.C.–A.D. 250 | volume = | pages = | publisher = [[University of California Press]] | place = | year = 1998 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Corbeill | first = Anthony | author-link = | title= Nature Embodied: Gesture in Ancient Rome | volume = | pages = | publisher = [[Princeton University Press]] | place = | year = 2004 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Crook | first = John A. | author-link = | title = Law and Life of Rome 90 B.C.‒212 A.D. | volume = | pages = | publisher = [[Cornell University Press]] | place = | year = 1984 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Culham | first = Phyllis | author-link = | contribution = Women in the Roman Republic |title = The Cambridge Companion to the Roman Republic | volume = | pages =| publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 2004 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Dickie | first = Matthew W. | author-link = | title = Magic and Magicians in the Greco-Roman World | volume = | pages = | publisher = [[Routledge]] | place = | year = 2001 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Dixon | first = Suzanne | author-link = | contribution = From Ceremonial to Sexualities: A Survey of Scholarship on Roman Marriage |title = A Companion to Families in the Greek and Roman Worlds | volume = | pages =| publisher = Wiley-Blackwell | place = | year = 2011 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Dyson | first = Stephen L. | author-link = | title = Rome: A Living Portrait of an Ancient City | volume = | pages = | publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | place = | year = 2010 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Edwards | first = Catharine | author-link = | contribution = From Unspeakable Professions: Public Performance and Prostitution in Ancient Rome |title = Roman Sexualities | volume = | pages =| publisher = [[Princeton University Press]] | place = | year = 1997 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Evans-Grubbs | first = Judith | author-link = | title = Women and the Law in the Roman Empire: A Sourcebook on Marriage, Divorce and Law in the Roman Empire | volume = | pages = | publisher = [[Routledge]] | place = | year = 2002 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Fagan | first = Garrett G.| author-link = |title = Bathing in Public in the Roman World | volume = | pages =| publisher = [[University of Michigan Press]] | place = | year = 1999 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Fagan | first = Garrett G.| author-link = | contribution = Violence in Roman Social Relations |title = The Oxford Handbook of Social Relations | volume = | pages =| publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 2011 | contribution-url = |ref= harv}} * {{cite book|last1= Faraone |first1= Christopher A. |last2= McClure |first2= Laura K |year=2008 |title= Prostitutes and Courtesans in the Ancient World |location= | publisher= [[University of Wisconsin Press]] | contribution-url = http://books.google.com/books?id=kxOLn0IoGhAC&pg=PA6|ref = harv}} *{{Citation | last = Farrell | first = Joseph | author-link = | title = Latin Language and Latin Culture | volume = | pages = | publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 2001 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Ferrero | first = Guglielmo | contribution = Women and Marriage in Ancient Rome | title = The Women of the Caesars | volume = | pages = | publisher = The Century Co. | place = New York | year = 1911 | contribution-url = http://womenshistory.about.com/cs/ancientrome/a/roman_wm_10101b.htm | ref = harv | access-date = 2014-11-15 | archive-date = 2017-06-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170630193506/http://womenshistory.about.com/cs/ancientrome/a/roman_wm_10101b.htm | dead-url = yes }} *{{Citation | last = Forsythe | first = Gary | author-link = | title = A Critical History of Early Rome: From Prehistory to the First Punic War = | pages = | publisher = [[University of California Press]] | place = | year = 2005 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Fox | first = Robert Lane | author-link = | title = Pagans and Christians | volume = | pages = | publisher = [[HarperCollins]] | place = | year = 1988 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Fränkel | first = Hermann | author-link = Hermann Fränkel | title = Ovid: A Poet between Two Worlds | volume = | pages = | publisher = [[University of California Press]] | place = | year = 1956 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Fredrick | first = David | author-link = | title = The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body | volume = | pages = | publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | place = | year = 2002 | contribution-url = |ref= harv}} * {{cite book|last1= Frier |first1= Bruce W. |last2= McGinn |first2= Thomas A.J. |year=2004 |title= A Casebook on Roman Family Law |location= | publisher= Oxford University Press: American Philological Association |ref = harv}} *{{Citation | last = Gardner | first = Jane F. | author-link = | title = Women in Roman Law and Society | volume = | pages = | publisher = [[Indiana University Press]] | place = | year = 1991 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Gardner | first = Jane F. | author-link = | title = Family and Familia in Roman Law and Life | volume = | pages = | publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 1999 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Golden | first = M.| contribution = Did the Ancients Care When Their Children Died?| title = Greece & Rome | volume = 35 | pages = | publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 1988 | contribution-url =http://www.jstor.org/discover/10.2307/642999?uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21104555700601 |ref= harv}} *{{Citation | last = Gordon | first = Arthur Ernest | author-link = | title = Illustrated Introduction to Latin Epigraphy | volume = | pages = | publisher = [[University of California Press]] | place = | year = 1983 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Hallett | first = Judith P.| author-link = |title = Fathers and Daughters in Roman Society: Women and the Elite Family | volume = | pages =| publisher = [[Princeton University Press]] | place = | year = 1984 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Hanson | first = Ann Ellis | author-link = | contribution = The Restructuring of Female Physiology at Rome |title = Les écoles médicales à Rome: Actes du 2^ème Colloque international sur les textes médicaux latins antiques, Lausanne, septembre 1986 | volume = | pages =| publisher = [[Université de Nantes]] | place = | year = 1991 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Harvey | first = Brian K.| author-link = |title = Roman Lives: Ancient Roman Life as Illustrated by Latin Inscriptions | volume = | pages =| publisher = Focus Publishing/R Pullins & Co | place = | year = 2005 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Hemelrijk | first = Emily A.| author-link = | contribution = Women and Sacrifice in the Roman Empire |title = Ritual Dynamics and Religious Change in the Roman Empire. Proceedings of the Eighth Workshop of the International Network Impact of Empire (Heidelberg, July 5–7, 2007) | volume = | pages =| publisher = Brill | place = | year = 2009 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Hersch | first = Karen K.| author-link = |title = The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity | volume = | pages =| publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 2010 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Johnston | first = David | author-link = |title = Roman Law in Context | volume = | pages =| publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 1999 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Johnston | first = Harold Whetstone | author-link = |title = The Private Life of the Romans | volume = | pages =| publisher = Scott, Foresman and Company | place = | year = 1903 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last1 = Lefkowitz | first1 = Mary R.| last2 = Fant | first2 = Maureen B.| title = Women's Life in Greece and Rome: A Source Book in Translation | volume = | pages =| publisher = [[Johns Hopkins University Press]] |edition= 3 |place = | year = 2005 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Lipka | first = Michael | author-link = | title = Roman Gods: A Conceptual Approach | volume = | pages =| publisher = Brill | place = | year = 2009 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Lundeen | first = Lesley E. | author-link = | contribution = In Search of the Etruscan Priestess: A Re-Examination of the ''hatrencu'' |title = Religion in Republican Italy | volume = | pages =| publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 2006 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = McGinn | first = Thomas A. | author-link = | title = The Economy of Prostitution in the Roman World: A Study of social History and the Brothel | volume = | pages =| publisher = [[University of Michigan Press]] | place = | year = 2004 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = McGinn | first = Thomas A. | author-link = | title = Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome | volume = | pages =| publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 1998 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = McDonough | first = Christopher Michael | author-link = | title = Carna, Procra and the ''Strix'' on the Kalends of June | volume = 127 | pages =| publisher = Transactions of the American Philological Association | place = | year = 1997 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = McLynn | first = Frank | author-link = |title = Marcus Aurelius: A Life | volume = | pages =| publisher = Da Capo Press | place = | year = 2009 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Milnor | first = Kristina | author-link = | contribution = Women in Roman Historiography |title = The Cambridge Companion to the Roman Historians | volume = | pages =| publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 2009 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Olson | first = Kelly | author-link = | contribution = The Appearance of the Young Roman Girl |title = Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture | volume = | pages =| publisher = [[University of Toronto Press]] | place = | year = 2008 | contribution-url = |ref= harv}} * {{cite book|last= Parker |first= Holt N. |author-link= |year=1997 |contribution= The Teratogenic Grid |title= Roman Sexualities |location= | publisher= [[Princeton University Press]] |ref = harv}} *{{Citation | last = Pomeroy | first = Sarah B. | author-link = |title = Goddesses, Whores, Wives and Slaves: Women in Classical Antiquity| volume = | pages =| publisher = Schocken Books | place = | year = 1998 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Rawson | first = Beryl | author-link = | contribution = The Roman Family |title = The Family in Ancient Rome: New Perspectives | volume = | pages =| publisher = Cornell University Press | place = | year = 1986 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Rawson | first = Beryl | author-link = |title = The Roman Family in Italy | volume = | pages =| publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 1999 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Rawson | first = Beryl | author-link = |title = Children and Childhood in Roman Italy | volume = | pages =| publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 2003 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Rawson | first = Beryl | author-link = | contribution = Finding Roman Women |title = A Companion to the Roman Republic | volume = | pages =124–140 | publisher = Blackwell | place = | year = 2010 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Richardson | first = Lawrence | author-link = |title = A New Topographical Dictionary of Ancient Rome | volume = | pages =| publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | place = | year = 1992 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Richlin | first = Amy | author-link = |title = The Garden of Priapus: Sexuality and Aggression in Roman Humor | volume = | pages =| publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 1983 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Rüpke | first = Jörg | author-link = Jörg Rüpke |title = Fasti sacerdotum: A Prosopography of Pagan, Jewish, and Christian Religious Officials in the City of Rome, 300 BCE to CE 499 | volume = | pages =| publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 2008 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Saller | first = Richard | author-link = | contribution = Status and patronage |title = Cambridge Ancient History: The High Empire, A.D. 70–192| volume = | pages =| publisher = [[Cambridge University Press]] | place = | year = 2000 | contribution-url = |ref= harv}} * {{cite book|last= Scheid |first= John |author-link= |year=2003 |title= An Introduction to Roman Religion |url= https://archive.org/details/introductiontoro00sche |volume= |location= | publisher= [[Indiana University Press]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Schilling |first= Robert |author-link= |year=1992 |title= Roman and European Mythologies |volume= |location= | publisher= [[University of Chicago Press]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Schmitt-Pantel |first= Pauline |author-link= |year=1994 |title= A History of Women in the West: From Ancient Goddesses to Christian Saints|volume= 1 |location= | publisher= [[Harvard University Press]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Schultz |first= Celia E. |author-link= |year=2006 |title= Women's Religious Activity in the Roman Republic |volume= 1 |location= | publisher= [[University of North Carolina Press]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Sherwin-White |first= Bruce W. |author-link= A.N. Sherwin-White |year=1979 |title= Roman Citizenship|location= | publisher= [[Oxford University Press]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Skinner |first= Marilyn B. |author-link= |year=1997 |contribution= Introduction |title= Roman Sexualities |location= | publisher= [[Princeton University Press]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Stanley-Spaeth |first= Barbette |author-link= |year=1996 |title= The Roman Goddess Ceres |location= | publisher= [[University of Texas Press]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Staples |first= Ariadne |author-link= |year=1998 |title= From Good Goddess to Vestal Virgins: Sex and Category in Roman Religion |url= https://archive.org/details/fromgoodgoddesst0000stap |location= | publisher= [[Routledge]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Syme |first= Ronald |author-link= Ronald Syme |year=1964 |title= Sallust |url= https://archive.org/details/sallust0000unse |location= | publisher= [[University of California Press]] |ref = harv}} * {{cite book|last= Tatum |first= W. Jeffrey |author-link= |year=1999|title= The Patrician Tribune: Publius Clodius Pulcher |location= | publisher= [[University of North Carolina Press]] |ref = harv}} *{{Citation | last = Thomas | first = Yan | author-link = | contribution = The Division of the Sexes in Roman Law |title = A History of Women from Ancient Goddesses to Christian Saints | volume = | pages =| publisher = [[Harvard University Press]] | place = | year = 1991 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Treggiari | first = Susan | author-link = |title = Roman Marriage: ''Iusti Coniuges'' from the Time of Cicero to the Time of Ulpian | volume = | pages =| publisher = [[Oxford University Press]] | place = | year = 1991 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Warrior | first = Valerie M. | author-link = |title = Livy: The History of Rome, Books 1-5 | volume = | pages =| publisher = | place = Indianapolis | year = 2006 | contribution-url = |ref= harv}} *{{Citation | last = Watson | first = Alan | author-link = |title = The Spirit of Roman Law | volume = | pages =| publisher = [[University of Georgia Press]] | place = | year = 1995 | contribution-url = |ref= harv}} == Vanjske veze == {{commons category|Ancient Roman women}} *[http://www.dl.ket.org/latin2/mores/women/womenful.htm Dr. Susan Martin, ''Private Lives and Public Personae'', 1997.] *[http://www.womenintheancientworld.com/index.htm WomenintheAncientWorld.com (2005).] *[http://www.moyak.com/researcher/resume/papers/roman_women.html Moya K. Mason, ''Ancient Roman Women: A Look at their Lives''.] Esej o životu žena u Rimu. *[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article3713243.ece "Wife-beating in Ancient Rome"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517035803/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article3713243.ece |date=2008-05-17 }}: članak Joy Connolly na [http://www.the-tls.co.uk TLS], 9. april 2008. *[http://womenshistory.about.com/cs/ancientrome/a/roman_wm_10101b.htm "An etext version of: Ferrero, Guglielmo. "Women and Marriage in Ancient Rome."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630193506/http://womenshistory.about.com/cs/ancientrome/a/roman_wm_10101b.htm |date=2017-06-30 }} The Women of the Caesars. The Century Co.; New York, 1911. This edition was created by Jone Johnson Lewis, 2003." {{Izabran}} [[Kategorija:Stare Rimljanke| ]] [[Kategorija:Antički Rim]] [[Kategorija:Žene|Rim, antički]] cdn60mfxf59d6em9etluan119fvx4dr 0 4028706 42714301 42661036 2026-10-27T18:53:47Z ~2026-57283-67 405961 /* Skladanje */ Ispravljena slovna greška 42714301 wikitext text/x-wiki {{naslov u kurzivu}} {{Infobox Song | Name = Mitraljeza | Cover = Yugoslav Partisan MG nest over Dubrovnik.png | Caption = Partizan sa mitraljezom uoči oslobođenja Dubrovnika. | Genre = [[Partizanske pesme|partizanska pjesma]] | Artist = | Published = | Released = [[1944]]. | Writer = [[Vladimir Nazor]] | Composer = [[Natko Devčić]]<br>[[Nikola Hercigonja]] }} '''''Mitraljeza''''', [[partizanska pjesma]] koju je napisao [[Vladimir Nazor]], a uglazbilo ju je više kompozitora. Za mješoviti zbor komponirao [[Natko Devčić]] 1944.<ref>{{cite web |url=http://www.zamp.hr/baza-autora/djelo/pregled/154007065 |title=Mitraljeza |accessdate=12. aprila 2015. |work= |publisher=HDS ZAMP |date=}}</ref><ref>{{cite web |first=Nikša |last=Gligo |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4672 |title=Natko, Devčić |accessdate=12. aprila 2015. |work=Hrvatski biografski leksikon |publisher=LZMK |date=1993. |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402184303/http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4672 |url-status=dead }}</ref> Postoji i verzija koju je komponovao [[Nikola Hercigonja]].<ref name="NOB 1982">Muzika i muzičari u NOB, zbornik sećanja (str. 164), Beograd 1982.</ref> Postoji i verzija koju je skladao [[Miroslav Špiler]].<ref>"Na putu prema Otočcu dobio sam Nazorov tekst »Mitraljeza«, koji sam onda komponovao."; Muzika i muzičari u NOB, zbornik sećanja (str. 329), Beograd 1982.</ref> Pjesma govori o ljubavi i vezanosti partizanskog mitraljesca za svoje oružje - [[mitraljez]]. Pesma se ponekad navodi i kao '''''Mitraljezac'''''.<ref>https://znaci.org/00001/33_18.pdf</ref> == Nastanak pjesme == Pesnik [[Vladimir Nazor]], odlazi iz Zagreba u partizane decembra 1942. godine, a već početkom 1943. godine napisao je neke od najpoznatijih partizanskih pesama. Njegove pesme su putem partijske tehnike umnožene i podeljene partizanskim kompozitorima, koji su ih potom uglazbili. Mnoge od njih su postale su popularne [[masovne pesme]]. == Tekst pesme == {{col-begin|width=50%}} {{col-2}} <poem style="font-style: italic"> Ostavi me Kata, Pa Anđa, pa Reza, Al' me ne ostavi Moja mitraljeza. Ja ću s njom da sklopim Najvjerniji brak, Samo nek' mi pjeva: Traka, traka, trak! O remenu visi, Na srcu mi spava. Kad fašiste gonim, Šest mi krila dava. </poem> {{col-break}} <poem style="font-style: italic"> Njezin gvoz je topal, Njen je teret lak, A grlo joj klikće: Traka, traka, trak! Moja mitraljeza Zna vrhunce gora I staze do rijeka I klance do mora. Odasvuda tjera Crnih vrana grak Njezin uzvik gromki: Traka, traka, trak! </poem> {{col-end}} == Skladanje == [[Oskar Danon]] se ovako toga priseća skladanja Nazorovih pesama, tokom boravka u istočnoj Bosni: {{citiranje|U bolnici kod [[Manastir Lovnica|manastira Lovnice]], gdje sam ležao bolestan od malarije, dobio sam od nekih boraca Nazorove stihove: »''[[Sve što bilo pod pepelom]]''«, »''[[Uz Tita i Staljina|Uz Tita i Staljina, dva junačna sina]]''«, »''[[Crvena zvijezda (pjesma)|Zvijezda Danica]]''« i »''Ostavi me Kata i Reza, al me ne ostavi mitraljeza''«. Napisao sam na njih muziku. Čim sam ozdravio, otišao sam u zaselak Zekiće i [[Rodoljub Čolaković|drugu Roćku]] otpjevao ove pjesme.<ref name="Danon">[https://znaci.org/00003/750.php?broj=636&go!=go! Oskar Danon: S pjesmom po šumama i gorama istočne Bosne]</ref>|[[Oskar Danon]]}} Na drugom kraju BiH, [[Nikola Hercigonja]] je takođe komponovao Nazorove pesme u partizanima: {{citiranje|U [[Livno|Livnu]] sam od Veselina Masleše dobio prve Nazorove partizanske pesme — kopiju onog primerka koji je dat »Borbi«. Bile su četiri: »[[Drug Tito (pjesma)|Drug Tito]]« (»Sve što ј’ bilo pod pepelom)«, »[[Crvena zvijezda (pjesma)|Crvena zvijezda]]« (»S Dona, Volge i Urala«), »[[Pjesma o pesti|Uz Tita i Staljina]]« (kasnije — »Uz maršala Tita«) i »Mitraljeza«. Komponovao sam sve četiri. Mislim da smo i pevali sve četiri (a [[Kazalište narodnog oslobođenja|drugovi iz pozorišta]] i publika vrlo su lepo prihvatili pesmu »Drug Tito«, koja je ostala stalno na našem repertoaru).<ref name="NOB 1982">Muzika i muzičari u NOB, zbornik sećanja (str. 164), Beograd 1982.</ref>|[[Nikola Hercigonja]]}} U [[Hrvatska|Hrvatskoj]] je iste pesme skladao [[Miroslav Špiler]]: {{citiranje|Spomenuo sam već: na putu prema [[Otočac|Otočcu]] dobio sam Nazorov tekst »Mitraljeza«, koji sam onda komponovao. A kad sam već bio u Otočcu, stigao je onaj njegov tekst »Drug Tito«, za koji sam takođe napisao muziku.<ref>Muzika i muzičari u NOB, zbornik sećanja (str. 329), Beograd 1982.</ref>|[[Miroslav Špiler]]}} == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == * {{YouTube|1jlnJecVI-M|''Mitraljeza''}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pjesme 1944.]] [[Kategorija:Partizanske pjesme]] 6dk8hf675u0o9b28oi6l7g0xdfbomv0 0 4083656 42714193 42659984 2026-10-27T14:39:58Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714193 wikitext text/x-wiki {{Vladar | ime = Šah Džahan | slika = 'Jujhar Singh Bundela Kneels in Submission to Shah Jahan', painted by Bichitr, c. 1630, Chester Beatty Library (cropped).jpg | širina_slike = 250p | opis_slike = Šah Džahan | puno_ime = | datum_rođenja = [[5. januar]] [[1594]]. | mesto_rođenja = | država_rođenja = | datum_smrti = [[22. januar]] [[1666]]. | mesto_smrti = | država_smrti = | sahranjen = | funkcija = | vladavina = | prethodnik = | naslednik = | dinastija = | otac = | majka = | supružnik = | deca = | grb = | opis_grba = }} '''Sabahudin Mohamed Šah Džahan''' ({{jez-urd|شاه ‌جہاں}}, {{jez-per|شاه جهان}};) [[5. januar]] [[1594]], [[Lahor]] – [[22. januar]] [[1666]], [[Agra]]) u mladosti poznat kao ''princ Huram'', a kasnije kao ''Šah Džahan'' (Kralj sveta) je bio [[mogulsko carstvo|mogulski car]] [[Indija|Indije]] od [[1627]]. do [[1658]]. Bio je sin treći sin velikog [[mogul]]a [[Džahangir]]a. Šah Džahan se smatra za jednog od najvećih mogulskih vladara i doba njegove vladavine se smatra zlatnim dobom. Prestonicu je iz [[Agra|Agre]] premestio u [[Delhi]] [[1648]]. godine. == Brak == Godine 1607. odlučeno je da se princ Huram oženi četrnaestogodišnjom Ardžumand Banu Begum, kćerkom persijskog plemića. Ona će postati velika ljubav njegovog života. Pravi brak su sklopili pet godina kasnije, 1612. Posle venčanja, očaran njenom lepotom i ličnim kvalitetima, Kuram joj je dao počasno ime [[Mumtaz Mahal]] (dragi ukras palate).{{sfn|Koch|2006|pp=18}} [[Datoteka:Agra 03-2016 04 Taj Mahal from Mehtab Bagh.jpg|mini|280px|Mauzolej [[Tadž Mahal]]]] Imali su zajedno 14-oro dece. Uprkos čestim trudnoćama, Mumtaz je pratila supruga u njegovim vojnim kampanjama. Ona je stalno bila uz supruga, bila mu je predani i verni savetnik, a njihov odnos međusobne ljubavi je bio intenzivan.{{sfn|Koch|2006|pp=19}} Hroničari tog vremena je opisuju kao privrženu suprugu lišenu političkih ambicija. Šah Džahan je imao još dve žene, ali je u odnosu prema njima bio krajnje površan. Mumtaz je umrla 1631. pri svom 14. porođaju. Šah Džahan je time bio duboko pogođen i proveo je godinu dana povučen tugujući za njom. Posle troga je počeo izgradnju njenog [[mauzolej]]a koja će trajati 22 godine. To je čuveni mauzolej [[Tadž Mahal]]. Džahan se razboleo 1658, što je njegov sin [[Aurangzeb]] iskoristio da preuzme vlast i zatoči oca u tvrđavi u [[Agra|Agri]]. Tu je i umro [[1666]]. Sahranjen je u Tadž Mahalu. == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{Cite book |ref= harv|last= Koch |first= Ebba | title = The Complete Taj Mahal: And the Riverfront Gardens of Agra |year=2006| format = Hardback| edition = First| publisher = Thames & Hudson Ltd | location = |isbn=978-0500342091}} *{{cite book| last = Asher | first = Catherine Ella Blanshard | title = The New Cambridge History of India, Vol I:4 – Architecture of Mughal India | url = https://archive.org/details/architectureofmu0000ashe | year = 2003 | type = Hardback | edition = First published 1992, reprinted 2001,2003 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-26728-5 | page =[https://archive.org/details/architectureofmu0000ashe/page/368 368] }} * Padshah Nama, a book written by Abdul Hamid Lahori * Shah Jahan Nama/Amal-i-salih by Inayat Khan/Muhammad Saleh Kamboh * Nushka i Dilkhusha by Bhimsen * Bernier, Francois, Travels in the Mogal Empire (1656–68), revised by V.A. Smith, Archibald Constable, Oxford 1934. * Tavernier, Jean Baptiste, Travels in India, trs. and ed. by V.Ball, 2 Vols. Macmillan, 1889, 1925. * De Laet, Joannes, The Empire of the Great Mogol, trs. by Hoyland and Banerjee, Bombay 1928. * Peter Mundy. ''Travels of Peter Mundy in Asia'', ed. Richard Carnac Temple, Hakluyt Society, London 1914. *{{cite book| last = Koch | first = Ebba | title = The Complete Taj Mahal: And the Riverfront Gardens of Agra| type = Hardback| edition = First| publisher = Thames & Hudson Ltd | location = | isbn = 0-500-34209-1| pages = 288 pages | date = Aug 2006 }} * Niccoloao Manucci, ''Storia do Mogor'', Eng. trs. by W. Irvine, 4 vols. John Murray, London 1906. * Manrique, Travels of Frey Sebastian Manrique, trs. by Eckford Luard, 2 Vols. Hakluyt Society, London 1927. * {{cite book | first=K.S. | last=Lal | authorlink= | author2= | year=1988 | title=The Mughal Harem | url=https://archive.org/details/mughalharem0000lalk | edition= | publisher=Aditya Prakashan | location=New Delhi | isbn=81-85179-03-4 }} * Begley, W, The Symbolic Role of Calligraphy on Three Imperial Mosques of Shah Jahan, Kaladarsana, 1978, pp.&nbsp;7 – 18 *{{cite book| last = Koch | first = Ebba | title = The Complete Taj Mahal: And the Riverfront Gardens of Agra | date = Aug 2006| type = Hardback| edition = First| publisher = Thames & Hudson Ltd | location = | isbn = 0500342091| pages = 288 pages }} * Hunter, William., ''The Imperial Gazetteer of India.''Turbner & Co.: London 1886 * A Handbook to Agra and the Taj by E.B. Havell {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Shah Jahan}} * [http://thecmsindia.org/art.html#shah_jehan Shah Jehan in Christian Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330114226/http://www.thecmsindia.org/art.html#shah_jehan |date=2013-03-30 }} * [http://www.twocircles.net/2008jul29/shah_jahans_353rd_death_anniversary_observed_taj_mahal.html Shah Jahan's 353rd death anniversary observed at Taj Mahal at TwoCircles.net]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.boloji.com/history/013.htm History of Islam in India at IndiaNest.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618125100/http://boloji.com/history/013.htm |date=2006-06-18 }} * [https://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=55696 A Handbook to Agra and the Taj – Sikandra, Fatehpur-Sikri and the Neighbourhood by E. B. Havel (Project Gutenberg)] * [https://web.archive.org/web/20160303181909/http://www.history-forum.com/ Indian & Mughal History Discussions] at [https://web.archive.org/web/20160303181909/http://www.history-forum.com/ History Forum] *[http://homepage.univie.ac.at/ebba.koch/articles/outlook_india.pdf 'The Man Of Marble' – Outlook India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819204718/http://homepage.univie.ac.at/ebba.koch/articles/outlook_india.pdf |date=2008-08-19 }} *https://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=55696 {{Lifetime|1592|1666|Džahan, Šah}} [[Kategorija:Mogulski carevi]] pbclzov26d5dsdild16wisw2hq72fd7 0 4538976 42714326 42712156 2026-10-28T03:32:13Z Stephan1000000 137538 511 42714326 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV | naziv_emisije = NCIS | slika = [[File:NCIS (TV series) logo 2.jpg|200px]] | žanr = akcija<ref>{{cite web|title=About|url=http://www.cbs.com/shows/ncis/about/|publisher=CBS|accessdate=September 30, 2014}}</ref><br />[[drama]] | format = [[dramska serija]] | kreator = {{unbulleted list|[[Donald P. Bellisario]]|Don McGill}} | writer = | nastupaju = [[Mark Harmon]]<br />[[Sasha Alexander]]<br />[[Michael Weatherly]]<br />Pauley Perrette<br />[[David McCallum]]<br />Sean Murray<br />[[:Cote de Pablo]]<br />[[:hr:Lauren Holly|Lauren Holly]]<br />Rocky Carroll<br />Brian Dietzen<br />Emily Wickersham<br />Wilder Valderrama<br />Jennifer Esposito<br />Duane Henry<br />[[Maria Bello]]<br />Diona Reasonover | kompozitor_uvodne_teme = Numeriklab | uvodna_tema = "NCIS Theme" | završna_tema = "NCIS Theme" | kompozitor = {{unbulleted list|Joseph Conlan|Brian Kirk}} | zemlja = {{flag|Sjedinjene Države}} | jezik = engleski<!-- Do not wikilink this, per [[WP:OVERLINK]] and infobox instructions. --> | br_sezona = 24 | br_epizoda = 511 | lista_epizoda = Lista epizoda serije NCIS | izvršni_producent = {{unbulleted list|[[Donald P. Bellisario]]|Gary Glasberg|Shane Brennan||Chas. Floyd Johnson|Mark Horowitz|Mark Harmon|Frank Cardea|George Schenck}} | producent = {{unbulleted list|David Bellisario|Avery C. Drewe}} | fotografija = Billy Webb | trajanje = 42–44 minutes | companykompanija{{unbulleted list|[[Belisarius Productions]]|[[Paramount Television|Paramount Network Television]] (2003–06)|[[CBS Paramount Network Television]] (2006–09)|[[CBS Television Studios]] (2009–)}} | distributer = CBS Television Distribution | mreža = [[CBS]] | slika_format = {{unbulleted list|[[480i]] ([[SDTV]])|[[1080i]] ([[HDTV]])}} | audio_format = Dolby Digital 5.1 stereo with DVS on SAP channel | početak = {{Start date|2003|9|23|df=y}} | kraj = | srodna = {{unbulleted list|''[[JAG (TV serija)|JAG]]''|''[[NCIS: Los Angeles]]''|''[[NCIS: New Orleans]]''}} | website = http://www.cbs.com/primetime/ncis | website_naslov = službeni website }} '''''NCIS''''' je [[SAD|američka]] [[kriminalistički žanr|kriminalistička]] [[dramska serija|TV serija]] koja se od 2003. godine originalno emitira na programu mreže [[CBS]]. Radnja prikazuje aktivnosti fiktivne grupe agenata [[NCIS|Mornaričke kriminalističke istražne službe]] (NCIS) u čijoj su nadležnosti istrage zločina nad pripadnicima američke [[US Navy|ratne mornarice]] i [[USMC|marinaca]]. ''NCIS'' je stvorio producent [[Donald P. Bellisario]] kao [[spinoff]] svoje ranije i popularne TV-serije [[JAG (TV serija)|JAG]]. Sama NCIS je dobila ogranke pod naslovima ''[[NCIS: Los Angeles]]'' i ''[[NCIS: New Orleans]]''. U Hrvatskoj se prikazivala pod naslovom '''''NCIS''''', a u Srbiji pod naslovom '''''MZIS''''' ili '''''Mornarički istražitelji'''''. == Opis == Ekipu vodi nadzorni specijalni agent Leroj Džetro Gibs i u njoj su specijalni agent Kejtlin Tod (sezone 1-2), bivša agentkinja tajne službe koju je vrbovao Gibs nakon saradnje u toku istrage u predsedničkom avionu; Entoni DiNozo (sezone 1-13), bivši detektiv odeljenja za ubistva u Baltimoru; Timoti MekGi (sezone 2- ), specijalista za informatiku; Ziva David (sezone 3-11), bivša agentkinja Mosada; Elenor Bišop (sezone 11- ), bivši analitičar iz NSA; Nikolas Tores (sezone 14- ), bivši tajni agent; Aleksandra Kvin (sezona 14), bivša terenska agentkinja i Žaklin Sloun (sezona 15), delotvorni psihijatar. Ekipi pomažu forenzički naučnik Ebigejl Šuto, medicinski veštak dr. Donald Malard i njegov pomoćnik Džejms Palmer (sezone 1- ) i agent MI6 Klejton Rivs (sezone 14- ). Kao i njihovi saradnici agenti, Ebi, Daki i Džimi rade pod budnim okom direktora MZIS-a Dženifer Šepard (sezone 3-5) i Leona Vensa (sezone 6- ), bivšeg pomoćnika direktora. ==Likovi== {{glavni|Spisak likova serije NCIS}} {{:Spisak likova serije NCIS}} === Glavni === *[[Mark Harmon]] kao Leroj Džetro Gibs, Nadzorni specijalni agent MZIS-a i bivši vojni narednik *[[Sasha Alexander]] kao Kejtlin Tod, Specijalni agnet MZIS-a i bivši agent Tajne službe (sezone 1-2) *[[Michael Weatherly]] kao Entoni DiNozo ml., Stariji terenski agent MZIS-a i bivši detektiv (sezone 1-13) *Pauley Perrette kao Ebigejl Šuto, forenzički specijalista dodeljen MZIS-u (sezone 1-15) *[[David McCallum]] kao dr. Donald Malard; Glavni medicinski veštak u MZIS-u *Sean Murray kao Timoti MekGi, Specijalni agent MZIS-a (sezone 2- ) *[[Cote de Pablo]] kao Ziva David, Specijalni agent MZIS-a i bivši oficir Mosada (sezone 3-11) *[[:hr:Lauren Holly|Lauren Holly]] kao Dženifer Šepard, direktor MZIS-a (sezone 3-5) *Rocky Carroll kao Leon Vens, direktor MZIS-a i bivši pomoćnik direktora MZIS-a (sezone 6- ) *Brian Dietzen kao Džejms Palmer, pomoćnik medicinskog veštaka (sezone 10- ) *Emily Wickersham kao Elenor Bišop, Specijalni agent MZIS-a i bivši analitičar NSA (sezone 11- ) *Wilmer Walderrama kao Nikolas Tores, terenski agent MZIS-a (sezone 14- ) *Jennifer Esposito kao Aleksandra Kvin, agent MZIS-a (sezona 14) *Duane Henry kao Klejton Rivs, viši službenik MI6 (sezone 14-15) *[[Maria Bello]] kao Žaklin Sloun, delotvorni psihijatar (sezona 15- ) *Diona Reasonover kao Kasi Hajns, forenzički specijalista dodeljen MZIS-u (sezona 16) === Epizodni === *Alan Dale kao Tomas Morou, Direktor MZIS-a (sezone 1-3, 10-13) *Joe Spano kao Tobijas Fornel, Stariji specijalni agent FBI-ja *Muse Watson kao Majk Frenks, Gibsov mentor iz MZIS-a (sezone 3-12, 15) ==Epizode== {{glavni|Lista epizoda serije NCIS}} {{:Lista epizoda serije NCIS}} === Ukrštanja === ==== JAG ==== *Epizode ''[[Hung Out to Dry|Nešto je u vazduhu]]'', ''[[Rogue (NCIS)|Odmetnik]]'' i ''[[Dark Secrets (NCIS)|Mračne tajne]]'': Poručnik Bad Roberts se pojavljuje. *Epizoda ''[[Damned If You Do (NCIS)|Proklet da si]]'': Kontraadmiral u penziji Albert Džetro Čedžvigen se pojavljuje. ==== NCIS: New Orleans ==== *Epizoda ''[[Sister City (Part I)|Sestrinski grad (1. deo)]]'': Prajd, LaSejl, Meredit i Sonja pomažu ekipi iz Vašingtona u istrazi. *Epizoda ''[[Pandora's Box (Part I)|Pandorina kutija (1. deo)]]'': Prajd i LaSejl pomažu ekipi iz Vašingtona. === Uvod === * Epizode ''[[Ice Queen (JAG)|Ledena kraljica (1. deo)]]'' i ''[[Meltdown (JAG)|Otapanje (2. deo)]]'': Ekipa MZIS-a istražuje smrt poručnika Loren Singer i ispada da je Harmon Rab glavni osumnjičeni. === Ogranci === ==== NCIS: Los Angeles ==== *Iz epizoda "[[Legend (Part I)|Legenda (1. deo)]]" i "[[Legend (Part II)|Legenda (2. deo)]]" u šestoj sezoni nastala je serija "[[NCIS: Los Angeles]]". ==== NCIS: New Orleans ==== *Iz epizoda "[[Crescent City (Part I)|Grad polumeseca (1. deo)]]" i "[[Crescent City (Part II)|Grad polumeseca (2. deo)]]" u jedanaestoj sezoni nastala je serija "[[NCIS: New Orleans]]". == Produkcija == === Ime === Pre nego što je počela prva sezona, reklame na kanalu [[CBS]] su nazivale seriju "Mornarička ZIS". U vreme kada je emitovana prva epizoda, MZIS je emitovan pod nazivom "Mornaričko ZIS", a isto ime je zadržano u celoj prvoj sezoni. Pošto je slovo "M" bilo početno slovo od reči "Mornaričko", ime "Mornaričko ZIS" je skraćeno u "MZIS". Odluka od korišćenju ovog imena je doneo direktno [[CBS]], zbog primadbi [[Donald P. Bellisario|Bellisarija]] u nameri da: *Privuče nove gledaoce (pogotovo one koji su gledali JAG), koji ne znaju za MZIS. *Zbog sličnosti sa ostalim serijama koje imaju sličan naziv (kao što su Mesto zločina (CSI) i njeni ogranci). Originalni naziv su neki ljudi pogrešno oslovljavali sa "Mornaričko CSI". === Crno-bele scene === Od 2. epizode 2. sezone, "NN poručnica" i nadalje, serija je počela da prikazuje dvo-sekundne crno-bele klipove. Ovi klipovi su prikazivani na početku ili kraju segmenta tokom prve ili poslednje dve sekunde segmenta ili između reklama. U prvoj epizodi 3. sezone, "Ubiti Arija -I deo-", prikazan je i dvo-sekundni crno-beli klip koji se zamrzava na kraju epizode. == Reference == {{izvori}} == Napomene == {{reflist|group=note}} ==Vanjske veze== {{Commonscat|NCIS (TV series)}} * {{Official website}} * {{IMDb title|0364845|NCIS}} * {{TV Guide show|100320|NCIS}} * ''[http://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Series/NCIS NCIS]'' na [[TV Tropes]] {{NCIS (TV)}} {{JAG (TV)}} {{Najgledanije TV emisije u SAD}} {{normativna kontrola}} {{TVSvijek|2003|TRAJE|NCIS}} [[Kategorija:NCIS (TV serija)| ]] [[Kategorija:Američke TV serije]] [[Kategorija:Kriminalističke TV-serije]] m39h0u1ro7ud9yfbeccssata1rdsb8g 0 4540590 42714339 42536370 2026-10-28T09:15:02Z ~2026-57599-43 406119 42714339 wikitext text/x-wiki {{Infobox University| name=Univerzitet Crne Gore| native_name=| image=Russian embassy in Cetinje.jpg| caption= zgrada univerziteta na [[Cetinje|Cetinju]]| latin_name=Universitas Montenegrina| established=29. april 1974.| type=javni univerzitet | staff=1,280| rector= Vladimir Božović| faculty=19| students=21,595| city=[[Podgorica]]| country=[[Crna Gora]]| campus=urbani kampus| colors={{color box|white}}{{color box|blue}}| affiliations=| logo= Uni Crna Gora.jpg| website=[http://www.ucg.ac.me www.ucg.ac.me] | }} '''Univerzitet Crne Gore''' ({{jez-lat|Universitas Montenegrina}}; [[Vukova ćirilica|ćirilica]]: Универзитет Црне Горе; {{jez-alb|Universiteti i Malit të Zi}}) je javni univerzitet u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] sa sjedištem u [[Podgorica|Podgorici]] i programima u drugim dijelovima zemlje. Institucija je osnovana 1974. godine. Te godine, tri su se fakulteta: Ekonomski, Tehnički i Pravni iz Titograda, dvije više škole: Pedagoška akademija iz Nikšića i Viša pomorska škola iz Kotora i tri samostalna naučna instituta: Istorijski, Poljoprivredni i Institut za biološka i medicinska istraživanja iz Titograda, udružili su se u Univerzitet u Titogradu. Godinu dana nakon osnivanja je promijenio ime u Univerzitet “Veljko Vlahović”, a 1992. godine dobija ime Univerzitet Crne Gore. == Reference == {{izvori}} == Povezano == * [[Lista univerziteta u Crnoj Gori]] == Vanjske veze == * [http://www.ucg.ac.me www.ucg.ac.me] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230511194051/https://www.ucg.ac.me/ |date=2023-05-11 }} {{Commonscat|University of Montenegro}} [[Kategorija:Univerziteti u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Podgorica]] [[Kategorija:Mediteranska univerzitetska unija]] [[Kategorija:Mreža univerziteta Balkana]] q55edgbo1k1rxwdth839a8y6fbst0df 0 4552588 42714188 42644208 2026-10-27T14:04:24Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714188 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:GMAW.welding.af.ncs.jpg|mini|Variocima je neophodna zaštitu od iskri, koje su zagrane metalne čestice koje odlete sa površine koja se vari.]] '''Čestica''' je mali deo ili količina materije.<ref name="oed">[http://oed.com/search?searchType=dictionary&q=particle "particle"].</ref> U fizičkim naukama, čestica je mali lokalizovani predmet, kojem se može pripisati nekoliko fizičkih ili hemijskih svojstava kao što su [[zapremina]] ili [[masa]].<ref>{{Cite web|url=http://glossary.ametsoc.org/wiki/Particle|title=Particle|publisher=[[American Meteorological Society]] |accessdate=12. 4. 2015|author=|work=AMS Glossary}}</ref> Čestice uveliko variraju u veličini, od subatomskih čestica poput [[elektron]]a, do mikroskopskih čestica kao što su [[atom]]i i [[molekul]]i, i makroskopskih čestica poput praška. Čestice se takođe koriste u stvaranju naučnih modela većih predmeta, npr. model kretanja ljudi u gužvi na javnom mestu. Sam termin je veoma opširan u značenju, i definiše se po potrebi različitih naučnih polja. == Konceptualna svojstva == [[Datoteka:Gas_particle_movement.svg|levo|mini|Čestice se veoma često predstavljaju kao tačke. Ovaj prikaz može predstavljati kretanje atoma u gasu, ljudi na ulici ili zvezda na noćnom nebu.]] Koncept čestica je posebno koristan tokom stvaranja modela prirode, jer je potpuni tretman brojnih prirodnih fenomena komplikovan.<ref name="Sears" /> Može se koristiti radi donošenja pojednostavljujućih pretpostavki vezanih za uključene procese. Primer opisanog prikaza je računanje lokacije i brzine pada lopte bačene u vazduh. Najpre, lopta se može idealizirati kao glatka, čvrsta [[sfera]], onda se može zanemariti njena [[rotacija]], [[trenje]], što približava problem polju balistike, specifičnije, klasičnom [[Projectile motion|kosom hicu]] tačkaste čestice.<ref name="Sears" >{{Cite book|title=University Physics |url=https://archive.org/details/universityphysic0000fran |publisher=[[Addison-Wesley]]|year=1964|edition=3rd|chapter=Equilibrium of a Particle|lccn=63015265|quote=A body whose rotation is ignored as irrelevant is called a particle. A particle may be so small that it is an approximation to a point, or it may be of any size, provided that the action lines of all the forces acting on it intersect in one point.|last=Sears|first=F. W.|last2=Zemansky|first=M. W.|pages=[https://archive.org/details/universityphysic0000fran/page/n12 26]–27}}</ref> Tretman velikog broja čestica je domen statističke fizike.<ref>{{Cite book|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|url=https://archive.org/details/fundamentalsofst00fred|publisher=[[McGraw-Hill]]|year=1965 |isbn=978-0-07-051800-1|pages=[https://archive.org/details/fundamentalsofst00fred/page/47 47]''ff''|chapter=Statistical Description of Systems of Particles|author=F. Reif}}</ref> === Veličina === [[Datoteka:NGC_4414_(NASA-med).jpg|desno|mini|[[Galaksija (računar)|Galaksije]] su toliko velike da se [[zvezda|zvezde]] mogu smatrati česticama u odnosu na njih]] Termin „čestica” se obično primenjuje različito na tri klase veličina.<ref>{{Cite book|last=Alonso|first=M.|last2=Finn|first=E. J.|year=1968 | title = Fundamental University Physics Volume III: Quantum and Statistical Physics | publisher = [[Addison-Wesley]] |isbn=978-0-201-00262-1|pages=}}</ref> Termin ''makroskopska čestica'', se obično odnosi na čestice mnogo veće od [[atom]]a i [[molekul]]a. Ove se obično apstraktno predstavljaju kao tačkaste čestice, iako imaju zapremine i oblike. Primeri makroskopskih čestica uključuju prašinu, pesak i čak predmete velike poput [[zvezda]] u [[galaksija (računar)|galaksiji]].<ref>{{Cite web|url=http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/nbody/|title=Galaxy Dynamics and Cosmology on Mckenzie|year=2003|publisher=[[Canadian Institute for Theoretical Astrophysics]]|accessdate=24. 2. 2011|author=J. Dubinksi|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102083552/https://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/nbody/|archive-date=2021-11-02|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|year=2009|title=Sérsic galaxy with Sérsic halo models of early-type galaxies: A tool for N-body simulations|journal=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] |volume=121|issue=879|arxiv=0903.4758|bibcode=2009PASP..121..437C |doi=10.1086/599288|last=Coppola|first=G.|last2=Barbera|first2=F. La|last3=Capaccioli|first=M.|pages=437}}</ref> Druga vrsta, ''mikroskopske čestice'', se obično odnosi na čestice čija je veličina u rasponu od atoma do molekula, poput [[ugljen-dioksid]]a, i nanočestica. Ove čestice se proučavaju u [[Hemija|hemiji]], kao i u atomskoj i molekularnoj fizici. Najmanje čestice su [[subatomske čestice]] koje se odnose na čestice manje od atoma.<ref>{{Cite web|url=http://science.yourdictionary.com/subatomic-particle|title=Subatomic particle|accessdate=8. 2. 2010|work=[[American Heritage Science Dictionary|YourDictionary.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305235040/http://science.yourdictionary.com/subatomic-particle|archive-date=5. 3. 2011|url-status=dead|df=}}</ref> Ova grupa čestica uključuje sve što ulazi u sastav samog atoma - [[proton]]e, [[neutron]]e i [[elektron]]e - ali i ostale tipove čestica koje se mogu proizvesti samo u akceleratorima čestica. Ove čestice se proučavaju u [[Fizika elementarnih čestica|fizici elementarnih čestica]]. Zbog njihove izrazito male veličine, proučavanje mikroskopskih i subatomskih čestica pripada polju [[Kvantna mehanika|kvantne mehanike]]. One pokazuju fenomene demonstrirane u [[model čestice u kutiji]],<ref name="Eisberg">{{Cite book|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei, Ions, Compounds and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=1985|isbn=978-0-471-87373-0|edition=2nd |chapter=Solutions of Time-Independent Schroedinger Equations|last=Eisberg|first=R.|author2=R. Resnick}}</ref>{{rp|pp. 214–226}}<ref>{{Cite book|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|url=https://archive.org/details/fundamentalsofst00fred|publisher=[[McGraw-Hill]]|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|pages=vii–x|chapter=Quantum Statistics of Ideal Gases – Quantum States of a Single Particle|author=F. Reif}}</ref> uključujući čestično-talasni (korpuskularno-talasni) dualizam ([[foton]]i - [[svetlost]]).{{sfn|Eisberg||pp=26–84}} === Sastav === [[Datoteka:Proton quark structure.svg|lijevo|mini|150x150piksel|[[Proton]] se sastoji od tri [[kvark]]a.]] Čestice se isto tako mogu klasifikovati prema kompoziciji. ''[[Composite particle|Kompozitne čestice]]'' su one koje se sastoje od drugih čestica.<ref>{{cite web |title = Composite particle |url = http://science.yourdictionary.com/composite-particle |work = [[American Heritage Science Dictionary|YourDictionary.com]]|accessdate=8. 2. 2010 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101115083717/http://science.yourdictionary.com/composite-particle |archive-date=15. 11. 2010 |df = }}</ref> Na primer, atom [[carbon-14|ugljenika-14]] se sastoji od šest protona, osam neutrona, i šest elektrona. U kontrastu s tim, ''[[Elementarna čestica|elementarne čestice]]'' (koje se isto tako zovu ''fundamentalnim česticama'') predstavljaju čestice koje nisu napravljene od drugih čestica.<ref> * {{Cite web |title = Elementary particle |url = http://science.yourdictionary.com/elementary-particle |work = [[American Heritage Science Dictionary|YourDictionary.com]]|accessdate=8. 2. 2010 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101014204411/http://science.yourdictionary.com/elementary-particle |archive-date=14. 10. 2010 |df = }}</ref> Prema [[standardni model|sadašnjem shvatanju sveta]], samo veoma mali broj takvih čestica postoji, kao što su [[lepton]]i, [[kvark]]ovi, i [[gluon]]i.<ref>{{cite journal|last=Jefimenko |first=Oleg D. |title=Direct calculation of the electric and magnetic fields of an electric point charge moving with constant velocity |journal=[[American Journal of Physics]] |year=1994 |volume=62 |issue=1 |doi=10.1119/1.17716|pages=79–85}}</ref><ref>{{cite journal|last=Selke |first=David L. |title=Against Point Charges |journal=[[Applied Physics Research]] |year=2015 |volume=7 |issue=6 |doi=10.5539/apr.v7n6p138|pages=138}}</ref> Međutim, moguće je da su neke od njih [[preon (Vičenca)|zapravo kompozitne čestice]], i da samo izgledaju kao elementarne za sada.<ref>{{Cite book|author=I. A. D'Souza |last2=Kalman|first=C. S.|year=1992 |title=Preons: Models of Leptons, Quarks and Gauge Bosons as Composite Objects | publisher =[[World Scientific]]|isbn=978-981-02-1019-9|pages=}}</ref> Dok se kompozitne čestice mogu obično smatrati [[point particle|''nalik na tačke'']], elementarne čestice su istinski [[point particle|''tačke'']].<ref>{{Cite book |others=[[United States National Research Council|US National Research Council]]|year=1990 |chapter=What is an elementary particle? |title=Elementary-Particle Physics |url=https://books.google.com/?id=nRqq7Lov7IwC&pg=PA19 | publisher =[[United States National Research Council|US National Research Council]]|isbn=978-0-309-03576-7|pages=19}}</ref><ref>{{cite web|last=Weisstein |first=Eric W. |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/PointCharge.html |title=Point Charge |website=[[Eric Weisstein's World of Physics]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cornish |first=F. H. J. |title=Classical radiation theory and point charges |journal=[[Proceedings of the Physical Society]] |year=1965 |volume=86 |issue=3 |doi=10.1088/0370-1328/86/3/301|pages=427–442}}</ref> === Stabilnost === Oba tipa čestica, elementarne (kao što su [[mion|muoni]]) i kompozitne (ako što je [[uranijum]]ski [[atomsko jezgro|nukleus]]), podložne su [[particle decay|raspadu čestica]].<ref>{{Cite book|author=H. C. Ohanian, J. T. Markert |year=2007 | title = Physics for Engineers and Scientists | volume = 1 |edition = 3rd | publisher = [[W. W. Norton & Company|Norton]] |isbn=978-0-393-93003-0|pages=}}</ref> One kod kojih to nije slučaj se nazivaju stabilnim česticama, kao što su [[elektron]] ili [[atomsko jezgro|nukleus]] [[helijum-4|helijuma-4]]. [[Eksponencijalni raspad|Životni vek]] stabilnih čestica može da bude bilo [[beskonačnost|beskonačan]] ili dovolno velik da omete pokušaje posmatranja takvih raspada. U kasnijem slučaju, čestice se nazivaju „[[observationally stable|opservaciono stabilnim]]”. Generalno, čestice se raspadaju iz [[energetski nivoi|visokoenergetskih]] do niskoenergetskih stanja putem emitovanja neke forme [[zračenje|radijacije]], kao što je emisija [[foton]]a. == Simulacija ''N''-tela == {{Main|Simulacija N-tela}} U [[computational physics|računarskoj fizici]], [[N-body simulation|simulacije ''N''-tela]] (koje se isto tako nazivaju simulacijama ''N''-čestica) su simulacije [[dynamical system|dinamičkih sistema]] čestica pud uticajem određenih uslova, kao što je uticaj [[gravitacija|gravitacije]].<ref name=Graps>* {{Cite web |author=A. Graps |date=20. 3. 2000 |title=N-Body / Particle Simulation Methods |url=http://www.amara.com/papers/nbody.html |accessdate=18. 4. 2019 |url-status=live |df= |archive-date=2001-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010405071844/http://www.amara.com/papers/nbody.html |dead-url= }}</ref> Takve simulacije su veoma česte u [[kosmologija|kosmologiji]] i [[computational fluid dynamics|računarskoj dinamici fluida]]. ''N'' se odnosi na [[particle number|broj]] razmatranih čestica. Kako su simulacije sa većim brojem ''N'' računarski intenzivnije, sistemi sa velikim brojem čestica se obično aproksimiraju manjim brojem čestica, i simulacioni algoritmi moraju da budu [[N-body simulation#Calculation optimizations|optimizovani]] purem raznih metoda.<ref name=Graps/> == Distribucija čestica == {{main|Koloid}} Koloidne čestice su komponente koloida. Koloid je supstanca koja je ravnomerno mikroskopski rasuta širom neke druge supstance.<ref>{{cite web |date=1. 7. 2014 |title=Colloid |work=[[Enciklopedija Britanika|Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/125898/colloid|accessdate=12. 4. 2015 }}</ref> Takav koloidni sistem može da bude [[Čvrsto agregatno stanje|čvst]], [[tečnost|tečan]], ili [[gas]]ovit; kao i kontinuiran ili dispergovan. Čestice dispergovane faze imaju prečnih između aproksimativno 5 i 200 [[nanometar]]a.<ref>{{Cite book|last=Levine|first=I. N.|year=2001 |title=Physical Chemistry |url=https://archive.org/details/physicalchemistr00levi_1|edition=5th | publisher =[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-07-231808-1|pages=[https://archive.org/details/physicalchemistr00levi_1/page/955 955]}}</ref> Rastvorne čestice manje od toga formiraju rastvor za razliku od koloida. Koloidni sistemi (koji se isto tako nazivaju koloidnim rastvorima ili koloidnim suspenzijama) su predmet izučavanja [[interface and colloid science|nauke o inerfejsu i koloidima]]. [[Suspended solids|Suspendovana]] čvrsta materija obitava u tečnosti, dok čvrste ili tečne čestice suspendovane u gasu formiraju [[aerosol]]. Čestice isto tako mogu da budu suspendovane u obliku [[Particulates|atmosferske čestične materije]], koja može da predstavlja [[kisela kiša|zagađenje vazduha]]. Veće čestice mogu slično tome da formiraju [[marine debris|morski otpad]] ili [[space debris|kosmički otpad]]. Konglomeracija diskretnih čvrstih, makroskopskih čestica može se opisati kao [[granulirani materijal]]. == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == * {{Cite book| ref=harv|last=Levine|first=I. N.|year=2001|title=Physical Chemistry| url=https://archive.org/details/physicalchemistr00levi_1|edition=5th|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-07-231808-1|pages=[https://archive.org/details/physicalchemistr00levi_1/page/955 955]}} * {{Cite book| ref=harv|author=H. C. Ohanian, J. T. Markert |year=2007 | title = Physics for Engineers and Scientists | volume = 1 |edition = 3rd | publisher = [[W. W. Norton & Company|Norton]] |isbn=978-0-393-93003-0|pages=}} * {{Cite book| ref = harv | others=[[United States National Research Council|US National Research Council]]|year=1990 |chapter=What is an elementary particle? |title=Elementary-Particle Physics |url=https://books.google.com/?id=nRqq7Lov7IwC&pg=PA19 | publisher =[[United States National Research Council|US National Research Council]]|isbn=978-0-309-03576-7|pages=19}} {{refbegin|30em}} * {{Cite book| ref=harv|author=I. A. D'Souza |last2=Kalman|first=C. S.|year=1992|title=Preons: Models of Leptons, Quarks and Gauge Bosons as Composite Objects|publisher=[[World Scientific]]|isbn=978-981-02-1019-9|pages=}} * {{Cite book| ref=harv|last=Alonso|first=M.|last2=Finn|first=E. J.|year=1968 | title = Fundamental University Physics Volume III: Quantum and Statistical Physics | publisher = [[Addison-Wesley]] |isbn=978-0-201-00262-1|pages=}} * {{cite web |date=23. 7. 2010 |title=What is a particle? |url=http://perc.ufl.edu/particle.asp |publisher=[[University of Florida]], Particle Engineering Research Center |access-date=2020-08-29 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923083641/http://perc.ufl.edu/particle.asp }} * {{Cite book| ref=harv|last=Griffiths|first=D. J.|year=2008|edition=2nd|title=Introduction to Particle Physics|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]]|isbn=978-3-527-40601-2}} * {{Cite book| ref=harv|last=Alonso|first=M.|last2=Finn|first=E. J.|year=1967|chapter=Dynamics of a particle|title=Fundamental University Physics, Volume 1|publisher=[[Addison-Wesley]]|lccn=66010828}} * {{Cite book| ref=harv|last=Alonso|first=M.|last2=Finn|first=E. J.|year=1967|chapter=Dynamics of a system of particles|title=Fundamental University Physics, Volume 1|publisher=[[Addison-Wesley]]|lccn=66010828}} * {{cite web |last=Segal |first=S. |year=n.d. |title=What is a Particle? - Definition & Theory |url=http://study.com/academy/lesson/what-is-a-particle-definition-theory-quiz.html |url-access=subscription |work=High School Chemistry: Help and Review |at=Chapter 4, Lesson 6 |publisher=Study.com }} * {{cite web |year=2015 |title=A basic guide to particle characterization |url=http://www.cif.iastate.edu/sites/default/files/uploads/Other_Inst/Particle%20Size/Particle%20Characterization%20Guide.pdf |publisher=[[Malvern Instruments]] |access-date=2020-08-29 |archive-date=2020-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920083521/https://www.cif.iastate.edu/sites/default/files/uploads/Other_Inst/Particle%20Size/Particle%20Characterization%20Guide.pdf }} * [[Ričard Fajnman|Feynman, R.P.]] & [[Stiven Vajnberg|Weinberg, S.]] (1987) ''Elementary Particles and the Laws of Physics: The 1986 Dirac Memorial Lectures''. Cambridge University Press. * Ford, Kenneth W. (2005) ''The Quantum World''. Harvard University Press. * {{Cite book| ref=harv|last=Greene|first=Brian| title=The Elegant Universe | publisher=W.W.Norton & Company |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1| title-link=The Elegant Universe }} * [[John Gribbin]]. ''Q is for Quantum – An Encyclopedia of Particle Physics''. Simon & Schuster. {{page|year=2000|isbn=978-0-684-85578-3|pages=}}. * Oerter, Robert (2006) ''The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics''. Plume. * {{Cite book | ref = harv | last = Schumm | first = Bruce A. | title = Deep Down Things: The Breathtaking Beauty of Particle Physics | url = https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu | location = | publisher = Johns Hopkins University Press | year = 2004 | isbn = 978-0-8018-7971-5 | pages = }}. * {{Cite book| ref=harv|last=Veltman|first=Martinus| title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics | url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt| publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1|pages=}} * {{Cite book|ref=harv|last=Close|first=Frank|title=Particle Physics: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/particlephysicsv0000clos|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|year=2004|isbn=978-0-19-280434-1|pages=}} * {{Cite book| ref=harv|last=Seiden|first=Abraham| title=Particle Physics – A Comprehensive Introduction | url=https://archive.org/details/particlephysicsc0000seid| publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0|pages=}} * {{Cite book | ref = harv | last = Bettini | first = Alessandro | title = Introduction to Elementary Particle Physics | url = https://archive.org/details/introductiontoel0000bett | location = | publisher = Cambridge University Press | year = 2008 | isbn = 978-0-521-88021-3 | pages = }} * Coughlan, G. D., J. E. Dodd, and B. M. Gripaios (2006) ''The Ideas of Particle Physics: An Introduction for Scientists'', 3rd ed. Cambridge University Press. An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{Cite book | ref = harv | last = Griffiths | first = David J. | title = Introduction to Elementary Particles | url = https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4 | location = | publisher = John Wiley & Sons | year = 1987 | isbn = 978-0-471-60386-3 | pages = }}. * {{Cite book|ref=harv|last=Kane|first=Gordon L.|title=Modern Elementary Particle Physics|url=https://archive.org/details/modernelementary0000kane_h0l3|publisher=[[Perseus Books]]|year=1987|isbn=978-0-201-11749-3|pages=}} * Perkins, Donald H. (2000) ''Introduction to High Energy Physics'', 4th ed. Cambridge University Press. {{refend}} {{Čestice u fizici-lat}} {{Authority control-lat}} [[Kategorija:Fundamentalni koncepti fizike]] [[Kategorija:Fizika elementarnih čestica]] 2ww93rpcq1zqpngxbn56s73qrgdaa0a 0 4580406 42714184 42677597 2026-10-27T13:20:06Z Michael Romanov 8495 /* Primjena */ 42714184 wikitext text/x-wiki [[File:RFLP genotyping.gif|right|thumb|360px|Primjer genetičkog markera:<br> Analiza i nasljeđivanje alelnih fragmenata [[RFLP]]]] '''Genetički marker''' ili biljeg je, u prvom redu, gen ili segment [[DNK]] poznate lokacije na [[hromosom]]u, koji se može koristiti za identifikaciju [[jedinka|jedinki]], [[populacija]] ili [[vrsta]]. U širem smislu, može se opisati i kao bilo koja neistovjetna varijacija u roditeljskom paru, a koja se javlja u nihovom potomstvu.<ref name="Lawrence E. 1999">Lawrence E. (1999): Henderson's Dictionary of biological terms. Longman Group Ltd., London, {{ISBN|0-582-22708-9}}.</ref> Genetički marker može biti kratka [[DNK]] sekvenca, kao što je mononukleotidna promjena jednog [[bazni par|baznog para]] (''SNP''), ili duga, kao što su [[satelit|minisatelliti]]. == Ostale definicije == Marker (biljeg) može biti: * svaki gen poznate hromosomske lokacije i jasno definiranih okvira fenotipske ekspresije – primjenljiv kao polazište u mapiranju novonastalih mutacija; *antigenski fragment upotrebljiv za distinkciju tipova ćelija; *segment DNK, RNK i proteina – poznate veličine i/ili svojstava koja su upotrebljiva za kalibraciju elektroforetskog gela.<ref>King R. C., Stransfield W. D. (1998): Dictionary of genetics. Oxford niversity Press, New York, Oxford, {{ISBN|0-19-50944-1-7}}; {{ISBN|0-19-509442-5}}.</ref> {{Citat|"Marker je svaki faktor identifikacije – gen ili drugi segment DNK sekvence , poznate lokacije i efekata ekspresije, koji se uzima kao trag ili signal u nasljeđivanju (itd) drugih takvih jedinica – prethodno nepoznate lokacije. Marker gren je svaki gen poznate funkcije i lokacije na hromosomu. Genetički marker je bilo koja genetički kontrolirana diferencija koja je primjenljiva u genetičkoj analizi ili – specifičnije – bilo koja genska diferencija upotrebljeiva u detekciji rekombinacijskih jedinica u određivanju novonastsalog rekombinantnog genotipa na temelju posebne fenotipske ekspresije. Genetički marker je termin koji se generalno upotrebljava u definiciji (opisu) dijela DNK ili gena, čija su svojstva (ponekad i pozicije na hromosomu) poznate a koji se mogu upotrijebiti u identifikaciji određenih ćelija ili organizama, odnosno kao uporište (referentna tačka) u eksperimentima genetičkog mapiranja."<ref name="Lawrence E. 1999">Lawrence E. (1999): Henderson's Dictionary of biological terms. Longman Group Ltd., London, {{ISBN|0-582-22708-9}}.</ref>}} == Pregled == Već dugi niz godina, kod većini [[organizam]]a [[mapiranje gena]] je ograničeno na uobičajene genetič[ke markere koji sadrže kodirajće gene lako uočljivih [[osobina|karakteristika]], kao što su [[krvna grupa|krvne grupe]], [[enzim|izoenzimski sistemi]] ili [[morfologija|morfološka]] varijante određenih svojstava, oblik [[eritrociti|eritrocita]] ili [[sperma]]tozoida. Ograničen broj ove kategorije svojstava, ograničava i mogućnosti u procedurama preciznijeg mapiranja ljudskog [[genom]]a. Međutim, u praksi se još uvijek i primjenjuju, pa i preporučuju standardizirane kolekcije [[fenotip]]skih, [[genom]]skih, [[hromosom]]skih i ostalih markera. To se posebno odnosi na obimnija [[populacija|populacijsko]]-[[genetika|genetička]] istraživanja. Prema tome, genetički marker može biti svaki faktor idenifikacije − [[gen]] ili neki drugi segment [[DNK]] sekvence, poznate lokacije i efekata ekspresije, koji može biti trag ili signal nasljeđivanja drugih takvih jedinica − prethodno nepoznate lokacije. Marker može biti: *svaki gen poznate hromosomske lokacije i jasno diferenciranih okvira fenotipskog ispoljavanja − uočljiv kao polazište u mapiranju novonastalih [[mutacija]]; *antigenski fragment koji je upotrebljiv za distinkciju tipova [[ćelije (biologija)|ćelija]]; *segment **[[DNK]], **[[RNK]] i **[[protein]]a <br>− poznate veličine i/ili osobenosti koje su upotrebljive za kalibraciju njegovog elektroforetskog gela. U najširem [[biologija|biološkom]] smislu, ''markeri'' su, dakle svi dijagnostički karakteri koji omogućavaju razlikovanje genetičkih sistema (subćelijskih struktura, ćelija, tkiva, jedinke, populacije, vrste i viših taksona) od drugih istovjetno definiranih sistema. Unatoč obilju danas dostupnih marker sistema, bitno jr naglasiti da, bez obzira na složenost posmatranih genetičkih sistema, temelj sveukupne različitosti živog svijeta počiva na kombinaciji četiri [[bazni par|bazna para]] koji grade [[molekulu]] [[DNK]]. Stoga se sva pomenuta obilježja označavaju kao genetički markeri. *'''Genetički marker''' je, prema tome, termin koji se upotrebljava u definiciji (opisu) dijela [[DNK]] ili [[gen]]a, čija susvojstva, a ponekad i pozicije na [[hromosom]]u, bar djelimično prepoznatljive u identifikaciji odrešenih bioloških sistema, kao uporište (referentna tačka) u eksperimentima genetičkog mapiranja ili posmatranja odgovarajučih komponenti u poduzetim istraživanjima. Drugim riječima, genetički marker je bilo koja genetički kontrolirana diferencija koja je primjenljiva u u [[genetička analiza|genetičkoj analizi]] ili − specifičnije − bilo koja genska razlika koja je upotrebljiva u detekciji rekombinacijskih jedinica prilikom određivanje novonastalog (rekombinantnog) [[genotip]]a, na temelju prepoznatljive [[fenotip]]ske ekspresije. Suglasno tome '''''marker gen''''' je svaki gen poznate funkcije i lokacije na [[hromosom]]u, bez obzira ka kvnjegov kvantitativni doprinos u [[fenotip]]skom ispoljavanju. Prema načinu detekcije, uvjetno se mogu diferencirati: *'''indirektni genetički markeri''' − [[fenotip]]ski, **kvalitativni i **kvantitativni, odnosno (u obje kategorije) ***[[morfologija|morfološki]] i ***[[biohemija|biohemijsko]]-[[protein]]ski, te *'''direktni genetički mrkeri''', u užem smisli, tj [[DNK]] markeri.<ref name="Bajrović K 2005">Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref> == Razine ispoljavanja == Genetički markeri mogu biti: *[[fenotip]]ski, *[[genom]]ski *[[hromosom]]ski *[[gen]]ski i *[[molekula|molekulski]].<ref name="Bajrović K 2005"/> == DNK markeri == [[File:SFP discovery principle.jpg|mini|400px|SFP princip genskih proba]] Neki od uobičajenih [[DNK]] markera su prikazani u tabeli koja slijedi:<br> {| class="wikitable" | bgcolor="lightblue" style="text-align:center;"|'''Marker''' |bgcolor="yellow" style="text-align:center;"|'''[[Akronim]] ''' |- | [[Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata]] <br> (''Restriction Fragment Length Polymorphism'') | RFLP |- |[[Nasumična amplifikacija polimorfne DNK]] <br> (''Random Amplified Polymorphic DNA'') |RAPD |- |[[Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata]] <br> (''Amplified Fragment Length Polymorphism'') |AFLP |- |[[Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja]] <br> (''Variable Number Tandem Repeat'') |VNTR |- |[[Oligonukleotidni polimorfizam]] <br> (''Oligonucleotide Polymorphism'') |OP |- |[[Jednonukleotidni polimorfizam]] <br> (''Single Nucleotide Polymorphism'') |SNP |- |[[Alelno specifični vezani prajmeri]] <br> (''Allele Specific Associated Primers'') |ASAP |- |[[Ponavljanja označenih reverznih sekvenci]] <br> (''Inverse Sequence-tagged Repeats'') |ISTR |- |[[Inter-retrotranspozonski umnoženi polimorfizam]] <br> (''Inter-retrotransposon Amplified Polymorphism'') |IRAP |- |[[Polimorfizam dužine jednostavne sekvence]] <br> (''Simple sequence length polymorphism'') | SSLP |- |[[Ponavljanje jednostavne sekvence]] – [[Mikrosatelit]] <br> (''Simple sequence repeat''; Micropsatelite) |SSR |- |[[Kratka tandemska ponavljanja]] <br> (''Short tandem repeat'') |STR |- |[[Jednoosobinski polimorfizam]] <br> (''Single feature polymorphism'') | SFP |- |[[Diverzitet matričnih tehnologija]] <br> (''Diversity Arrays Technology'') |DArT |- |[[DNK markeri asocirani sa restrikcijskim mjestom]]<br> (''Restriction site associated DNA) |RAD |- |} [[Molekula|Molekulsko]]-[[genetika|genetički]] markeri mogu se podijeliti u dvije klase: *a) biohemijski markeri koji otkrivaju varijacije na nivou genskog proizvoda, kao što su promjene u [[protein]]ima i [[aminokiselina]]ma, i *b) [[molekula|molekulski]] markeri koji otkrivaju varijacije na nivou [[DNK]] i [[nukleotid]]a kao što su: **delecija **duplikacija, **inverzija i / ili **insercija. Markeri se mogu ispoljavati u dva načina nasljeđivanja: *[[dominantnost]] / [[recesivnost]] ili *[[kodominantnost]]. Ako se genetički izraz [[homozigot]]a može razlikovati od onog kod [[heterozigot]]a, onda se za marker se kaže da je ko-dominantan. Općenito, kodominantni markeri su informativniji od dominantnih.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.scienceboard.net/highlight/30/molecular-genetic-markers-what-why-which-one-for-exploring-genetic-diversity |access-date=2017-03-25 |archivedate=2014-05-14 |archiveurl=https://archive.today/20140514133714/http://www.scienceboard.net/highlight/30/molecular-genetic-markers-what-why-which-one-for-exploring-genetic-diversity |deadurl=yes }}</ref> == Primjena == Genetički markeri se mogu koristiti za proučavanje odnosa između [[genetika|naslijednih]] [[bolest]]i i njihove [[Genetika|genetičke]] osnove (naprimjer, određenih [[gen]]skih [[mutacija]], koje mogu rezultirati sintezom neispravnih [[protein]]a). Poznato je da blisko susjedni segmenti [[DNK]] imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno, kao [[haplotip]]ovi. Ova osobenost omogućava korištenje markera za određivanje preciznog obrasca nasljeđivanja gena koji još uvijek nije precizno lociran. Genetički markeri su osobito upotrebljivi u genealoškim (rodoslovnim) analizama putem [[DNK]] testiranja u cilju utvrđivanje genetičke udaljenosti između pojedinih osoba ili [[populacija]]. Uniparentalni markeri se odnose na jednoroditeljske anačize praćenjem očinske i/ili majčinske linije srodniks (Vidi: [[Mitohondrijska Eva]] i [[Y-hromosomski Adam]]). Genetički markeri moraju biti lahko prepoznatljivi, povezani sa specifičnim [[lokus (genetika)|lokusima]], i visoko-[[Polimorfizam (biologija)|polimorfni]], jer [[homozigot]]i ne daju nikakve informacije. Identifikacija molekulskih markera može biti neposrednim sekvenciranjem [[RNK]], ili indirektno pomoću [[enzim|alozima]]. Neke od metoda koje se koriste za proučavanje [[genom]]a ili [[filogenetika|filogenetike]] su RFLP, (AFLP), RAPD, SSR. Oni se mogu koristiti za kreiranje genetičke mape proučavanih [[organizam]]a. Genetički markeri su također koristi za istraživanje genomskog odgovora na selekciju u stočarstvu i drugim oblastima uzgoja kultiviranih [[biljka|biljaka]] i [[životinja]].<ref>Rayaa G. et al. (2002): The Use of genetic markers to measure genomic response to selection in livestock. Genetics, 162: 1381-1388.</ref><ref>{{cite journal |author=Дементьева Н. В. и др. |year=2017 |title=Изучение структуры генофондной популяции русской белой породы кур методом геномного SNP-сканирования |url=http://www.agrobiology.ru/6-2017dementeva.html |journal=Сельскохозяйственная биология |volume=52 |issue=6 |pages=1166–1174 |language=ru |issn=0131-6397 |doi=10.15389/agrobiology.2017.6.1166rus |access-date=2026-08-15}}</ref> == Povezano == * [[Gen]] * [[Hromosom]] * [[Genom]] * [[Genetička analiza]] * [[Savijenost malog prsta]] == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == * http://www.bioversityinternational.org/ [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Populaciona genetika]] [[Kategorija:Genomika]] ob05eax39w5loncvuue0k3gbp4cqw26 0 4581352 42714191 42693960 2026-10-27T14:29:44Z Keymap9 92861 42714191 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Jean-Luc Mélenchon | slika = Mélenchon 2027 - 55262255527 (cropped 3-4).png | širina_slike = | alt = | opis = Jean-Luc Mélenchon | ime_po_rođenju = | datum_rođenja = {{Birth date|1951|08|19}} | mjesto_rođenja = [[Tanger]] ([[Datoteka:Merchant flag of International Tangier.svg|24px|bezokvira]] Tangerska međunarodna zona, danas {{flagcountry|MAR}}) | datum_smrti = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | mjesto_smrti = | tijelo_otkriveno = | uzrok_smrti = | počivalište = | počivalište_koordinate = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | rezidencija = | nacionalnost = | etnicitet = | državljanstvo = | ostala_imena = | poznat_po = | obrazovanje = | alma_mater = | poslodavac = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | mjesto_porijekla = | plata = | neto_vrijednost = | visina = | težina = | titula = | mandat = | prethodnik = | nasljednik = | partija = | suparnici = | odbori = | religija = | supružnik = | partner = | djeca = | roditelji = | rodbina = | pozivni_znak = | nagrade = | potpis = Jean-Luc Mélenchon signature.svg | website = | fusnote = | širina_kutije = }} '''Jean-Luc Mélenchon''' (19. avgusta 1951) [[Francuska|francuski]] je [[Politika|političar]]. Nakon pridruživanja [[Socijalistička partija (Francuska)|Socijalističkoj partiji]] 1976. Mélenchon je izabran za opštinskog poslanika grada [[Massy]] 1983. godine, departmanskog poslanika departmana [[Essonne (departman)|Essonne]] 1985. godine i nacionalnog senatora istoga departmana 1986, 1995. i 2004. godine). Služio je i kao delegirani ministar za stručno orazovanje u periodu od 2000. do 2002. godine u vladi Lionela Jospina i ministarstvu ministra obrazovanja Jacka Langa. Bio je deo levog krila Socijalističke partije sve do 2008. godine i kongresa u Reimsu nakon čega je osnovao novu levu partiju ''Parti de Gauche, PG''. Bio je predsednik, a zatim i jedan od dva kopredsednika partije sve do 2014. godine. 2009. je izabran za člana [[Evropski parlament|Evropskog parlamenta]] kao kandidat Levog fronta za jugozapad zemlje. Pažnju javnosti stekao je 2010. za vreme demonstracija protiv reformi penzionog sistema kada je bio čest gost u medijima. Mélenchon je u februaru 2016. osnovao levičarski pokret ''[[La France Insoumise]]'' (FI, "Nepokorena Francuska" ili "Pobunjena Francuska"). Bio je jedan od kandidata na predsedničkim izborima 2012. godine i kandidat je na [[Predsednički izbori u Francuskoj 2017.|predsedničkim izborima u Francuskoj 2017.]] kao i na izborima 2022. godine. Na predsedničkim izborima 2012., na kojima je bio četvrti, osvojio je 11,1% glasova u prvom krugu glasanja, 2017. godine 19,6% glasova u prvom krugu, a 2022. je prema izlaznim anketama uprkos samostalnom izlasku na izbore [[Komunistička partija Francuske|Komunističke partije]] osvojio 22.2% glasova, svega 0.8% manje od drugoplasirane radikalno desne kandidatkinje [[Marine Le Pen]]. ==Vanjske veze== * {{Commons category-inline|Jean-Luc Mélenchon}} [[Kategorija:Francuski političari]] [[Kategorija:Žive osobe]] [[Kategorija:Rođeni 1951.]] kpqf8bpckyxwbvrq3rk45btga0ul6fm 0 4665750 42714276 42535744 2026-10-27T16:40:43Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 42714276 wikitext text/x-wiki [[File:Sarajevo Tram New-Railway-Station (3).jpg|mini|desno|Željeznička stanica u Sarajevu, neposredno nakon izgradnje 1950-ih. god.]] [[File:Sarajevo railway station (DSC05421).jpg|mini|desno|Željeznička stanica u Sarajevu 2019. god, sa konstrukcijom prednapregnutih paraboličnih hiperboloida iznad hola građevine]] '''Željeznička stanica u Sarajevu''' nalazi se u općini Novo Sarajevo, na teritoriji grada [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. Objekat Željezničke stanice u Sarajevu, projektovan u periodu 1947/48 godina i izgrađen do 1952. godine, predstavlja jedno od najznačajnijih ostvarenja [[Bosanskohercegovačka arhitektura|bosanskohercegovačke arhitekture]] iz sredine XX vijeka, kada je izvedena smjela konstrukcija prednapregnutih paraboličnih hiperboloida iznad hola građevine. Projekat je rađen od strane [[Češka|čeških]] arhitekata Kohouta, Prohaske, Hacara i drugih, a nakon njihovog povratka u domovinu objekat je izveden od strane arhitekte [[Bogdan Stojkov|Bogdana Stojkova]]. Željeznička stanica danas ima veliku arhitektonsku, dokumentarnu ali i ambijentalnu vrijednost u okviru gradske ambijentalne cjeline Sarajevo.<ref name="Nacionalni">{{Cite web |url=http://www.sdp.ba/datoteke/uploads/DISPOZITIV-RADNA-VERZIJA.pdf |title=Odluka o proglašenju stanice nacionalnim spomenikom |work=Komisija za nacionalne spomenike |accessdate=9. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417032107/http://www.sdp.ba/datoteke/uploads/DISPOZITIV-RADNA-VERZIJA.pdf |archive-date=2021-04-17 |url-status=dead}}</ref> Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj 2016. godine, donijela je odluka da se stanica sa trgom proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]. Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: [[Amir Pašić]], [[Goran Milojević]] i [[Radoje Vidović]] (predsjedavajući).<ref name="Spomenik">{{Cite web |url=http://sluzbenilist.ba/page/akt/34pmn1fmO60= |title=Željeznička stanica u Sarajevu proglašena nacionalnim spomenikom |work=Službeni list 66/18 |accessdate=9. 2. 2021}}</ref> == Historija == Jedan od najznačajnijih projekata tog doba bila je izgradnja željezničke pruge [[Željeznička pruga Šamac–Sarajevo]] 1947. god, koja je povezivala industrijski bazen sjeverne Bosne sa glavnim gradom BiH. Pruga je završena na novoj željezničkoj stanici u Sarajevu, monumentalnom zdanju čija je izgradnja započeta u junu 1947. godine, po nacrtima arhitekata iz [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] i [[Istočna Njemačka|Istočne Njemačke]]. To ambiciozno arhitektonsko rješenje, sa krovom od armirano-betonske ljuskaste konstrukcije, bilo je jedno od simbola superiorne arhitekture Istočnog bloka. Međutim, samo godinu dana nakon početka gradnje, u junu 1948. komunistički [[Informbiro]] rezolucijom napada [[KPJ|Komunističku partiju Jugoslavije]] i njeno rukovodstvo, nakon čega dolazi do potpunog zahlađenja odnosa Jugoslavije sa komunističkim zemljama, na čelu sa [[Staljin]]ovim [[SSSR|Sovjetskim savezom]]. Projektanti i glavnina tehničkog osoblja napušta Sarajevo, a gradnju nastavlja Ministarstvo za građevine Narodne republike BiH. Na čelo projekta dolazi pomoćnik ministra, arhitekta [[Jahiel Finci]] (jedan od osnivača Tehničkog fakulteta i pokreta [[Collegium Artisticum]]), kojem pomažu kolege [[Braća Kadić|Muhamed Kadić]] i [[Emanuel Šamanek]], te inžinjeri Bogdan Stojkov i [[Lorenc Eichberger]]. Sa [[Sile osovine|njemačkim]] ratnim zarobljenicima, koji su kao radnici učestvovali u izgradnji stanice, sklopljen je dogovor da radove nastave bez stalnog tehničkog nadzora, a zauzvrat su im bili poboljšani uslovi života i dato obećanje da će biti oslobođeni čim gradnja bude okončana. Nakon skoro šest godina od početka izgradnje, nova Željeznička stanica u Sarajevu otvorena je u proljeće 1953. i danas je jedna od prepoznatljivih atrakcija grada na [[Miljacka|Miljacki]].<ref name="Historija">{{Cite web |url=https://sarajevo.travel/ba/tekst/zeljeznicka-stanica-sarajevo/650 |title=Izgradnja Željezničke stanice u Sarajevu |accessdate=9. 2. 2021}}</ref> U trideset i devet godina svoga živog postojanja, od 1953. do 1992, bila je najveća i najmonumentalnija građevina u Sarajevu. Bio je to željeznički kolodvor za grad višestruko veći od Sarajeva. Njegova se aula mogla mjeriti s kolodvorima najvećih evropskih gradova, iako je broj kolosijeka i perona ostao vrlo skroman. Prema prvobitnoj arhitektonskoj zamisli nije bilo tako: perona i kolosijeka trebalo je biti trostruko više, jer se predpostavljalo da će Sarajevo postati milionski grad.<ref name="Milion">{{Cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/zeljeznicka-stanica-u-sarajevu-nekada-najmonumentalnija-gradjevina-pretvorena-u-ruglo/180703010 |title=Željeznička stanica u Sarajevu: Nekada najmonumentalnija građevina pretvorena u ruglo |accessdate=9. 2. 2021}}</ref> == Reference == {{reference}} {{Commonscat|Sarajevo railway station}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sarajevu]] [[Kategorija:Željezničke stanice u Bosni i Hercegovini‎]] dug6ovysotnm8hadq8b9pw3pciyomue 0 4669637 42714190 42438512 2026-10-27T14:27:00Z Zavičajac 76707 42714190 wikitext text/x-wiki '''Zaštićena područja prirode u Srbije''' su područja koja imaju izraženu [[Geologija|geološku]], biološku, ekosistemsku i/ili pajzažnu raznovrsnost i koja su značajna kao staništa vrsta [[ptica]] i drugih migratornih vrsta značajnih u skladu sa međunarodnim propisima. Vrednovanje, odnosno utvrđivanje vrijednosti i značaja [[Zaštićeno područje|zaštićenog područja]], vrši se u odnosu na izraženost glavnih prirodnih obilježja, pojava i procesa od interesa za zaštitu područja, kao i funkcije i namjene područja.<ref name="zpodsr">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/zasticena-podrucja/?script=lat |title= Zaštićena područja |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije - www.zzps.rs |accessdate= 10.10. 2021 |archive-date= 2022-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220302201846/https://www.zzps.rs/wp/zasticena-podrucja/?script=lat }}</ref> Prvo područje koje je zaštićeno na teritoriji današnje [[Srbija|Srbije]] bila je [[Obedska bara]], stavljena pod zaštitu još 1874. godine. Prva zaštićena prirodna dobra u Srbiji bili su šumski rezervati [[Oštrozub]], [[Strogi rezervat prirode Mustafa]] i [[Felješana]] u okolini [[Majdanpek]]a i [[Vodopad Velika i mala Ripaljka]] u okolini [[Sokobanja|Sokobanje]], zaštićen 1949. godine.<ref name="Zaššpodr">{{Cite web |url= https://phaidrabg.bg.ac.rs/open/o:16178 |title= Normativno-pravno regulisanje zaštićenih prirodnih dobara u Republici Srbiji |work= Univerzitet u Beogradu - Fakultet bezbjednosti |accessdate= 18. oktobar 2026.}}{{en}}</ref> [[Nacionalni park Fruška gora]], proglašen 1960. godine, prvi je [[nacionalni park]] u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Nacionalni parkovi u RS - Zavod za zaštitu prirode - www.zzps.rs |url=https://www.zzps.rs/wp/nacionalni-parkovi/?script=lat |access-date=2021-11-04 |archive-date=2022-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516190943/https://www.zzps.rs/wp/nacionalni-parkovi/?script=lat }}</ref> Na osnovu primjenjenih mjera institucionalne zaštite prirode tokom sedam decenija, u Srbiji je oktobru 2021 god. bilo 471 zaštićenih područja, ukupne površine 678.237 ha, odnosno 7,66% teritorije Srbije.<ref name="zavod">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/zasticena-podrucja/?script=lat |title= Zaštita prirode u Srbiji |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije - www.zzps.rs |accessdate= 10.10. 2021 |archive-date= 2022-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220302201846/https://www.zzps.rs/wp/zasticena-podrucja/?script=lat }}</ref> U evidenciji WDPA, na dan 28. februar 2025, su podaci:<ref name="WDPApodaci">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/country/SRB |title= Zaštićena područja u Srbiji |work= WDPA |accessdate= 28. februar 2025.}}{{en}}</ref> * površina Srbije - 88,456 km² * broj zaštićenih područja - 468 * ukupna površina - 11.849 km² ili 13,4% == Zaštićena područja== Zaštićeno područje je [[Geografija|geografski]] jasno određen prostor koji je namijenjen zaštiti prirode i kojim se upravlja radi dugoročnog očuvanja prirode i pratećih usluga ekološkog sistema. Ono je definirano Zakonom o zaštiti prirode ("Sl. glasnik RS", br. 36/2009, 88/2010, 91/2010 - ispr., 14/2016, 95/2018 - dr. zakon i 71/2021) koji je ujedno temeljni pravni akt kojim se propisuju odredbe za zaštitu prirodnih vrijednosti Srbije.<ref name="zakonrs">{{Cite web |url=https://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_zastiti_prirode.html |title= Zakon o zaštiti prirodee |work= ("Sl. glasnik RS", br. 36/2009, 88/2010, 91/2010 - ispr., 14/2016, 95/2018 - dr. zakon i 71/2021) - www.paragraf.rs |accessdate= 10.10. 2021}}</ref> === Katagorije === Zaštićena područja, u zavisnosti od vrijednosti i značaja, svrstavaju se u kategorije: * I kategorija - zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja. Proglašava Vlada na prijedlog Ministarstva * II kategorija - zaštićeno područje pokrajinskog/regionalnog, odnosno velikog značaja. Proglašava Vlada, odnosno nadležni organ autonomne pokrajine, kada se zaštićeno područje nalazi na teritoriji autonomne pokrajine. * III kategorija - zaštićeno područje lokalnog značaja. Proglašava nadležni organ jedinice lokalne samouprave<ref name="zavod"/> === Vrste zaštićenih područja === U zavisnosti od namjene (ciljeva) zakonom je definisano sedam (7) vrsta zaštićenih područja: [[strogi rezervat prirode]], [[Posebni rezervat prirode|specijalni rezervat prirode]], [[nacionalni park]], [[spomenik prirode]], [[zaštićeno stanište]], [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]], [[park prirode]]. Postoji razlika između navedenih vrsta zaštićenih područja Srbije i [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN-ovih kategorija zaštićenih područja]] u nazivu sedme kategorije - park prirde, koju IUCN ne poznaje.<ref name="zavod"/> === Režimi zaštite === Na zaštićenom području uspostavljaju se slijedeći režimi zaštite: * I stepena, * II stepena i/ili * III stepena. Režim zaštitne zone zaštićenog područja zabranjuje i ograničava radove i aktivnosti za koje se (u postupku utvrđenim zakonom i drugim propisima) utvrdi da mogu imati značajan nepovoljan uticaj na biološku raznovrsnost, vrijednosti geonaslijeđa i predjela tog zaštićenog područja. === Pregled vrsta zaštićenih područja u Srbiji === {| class="wikitable sortable"; center !Redni<br/>broj !Naziv vrste zaštićenih područja !Odgovara<br/>IUCN-ovoj<br/>kategorije !Ciljevi zaštite |- |1. |Strogi rezervat prirode |Ia |očuvanje postojećih prirodnih odlika, praćenje prirodnih pojava i procesa, naučna istraživanja kojima se ne narušavaju prirodna obilježja i obrazovanje |- |2. |Specijalni rezervat prirode | |očuvanje postojećih prirodnih odlika, genskog fonda, ekološke ravnoteže, praćenje prirodnih pojava i procesa, naučna istraživanja i obrazovanje, kontrolisane posjete i očuvanje tradicionalnog načina života. |- |3. |Nacionalni park<ref name="zavodnp">{{Cite web|url= https://www.zzps.rs/wp/nacionalni-parkovi/?script=lat|title= Zaštita prirode u Srbiji - nacionalni parkovi (Službeni glasnik RS 84/2015.|work= Zavod za zaštitu prirode Srbije - www.zzps.rs|accessdate= 10.10. 2021|archive-date= 2022-05-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20220516190943/https://www.zzps.rs/wp/nacionalni-parkovi/?script=lat}}</ref> |II |očuvanje postojećih prirodnih vrijednosti i resursa, ukupne predeone, geološke i biološke raznovrsnosti, zadovoljenje naučnih, obrazovnih, duhovnih, estetskih, kulturnih, turističkih i zdravstveno-rekreativnih potreba u skladu sa načelima zaštite prirode i održivog razvoja. |- |4 |Spomenik prirode |III |spomenik prirode je manja neizmenjena ili djelimično izmjenjena prirodna prostorna celina, objekat ili pojava, fizički jasno izražen, prepoznatljiv i/ili jedinstven, reprezentativnih obilježja, kao i ljudskim radom formirana botanička vrednost od naučnog, estetskog, kulturnog ili obrazovnog značaja. |- |5 |Zaštićeno stanište |IV |zaštita ugroženih i rijetkih tipova staništa, ekosistema i/ili autohtonih divljih vrsta na nacionalnom i/ili međunarodnom nivou |- |6 |Predio izuzetnih odlika |V |predio izuzetnih odlika je područje prepoznatljivog izgleda sa značajnim prirodnim, biološko-ekološkim, estetskim i kulturno-istorijskim vrednostima, koje se tokom vremena razvijalo kao rezultat interakcije prirode, prirodnih potencijala područja i tradicionalnog načina života lokalnog stanovništva. |- |7 |Park prirode | |očuvanju ukupne geološke, biološke i raznovrsnosti krajolika, kao i zadovoljenju naučnih, obrazovnih, duhovnih, estetskih, kulturnih, turističkih, zdravstveno-rekreativnih potreba i ostalih djelatnosti usklađenih sa tradicionalnim načinom života i načelima održivog razvoja. |- |} == Liste zaštićenih područja u Srbiji == * [[Lista strogih rezervata u Srbiji]] * [[Lista specijalnih rezervata prirode u Srbiji]] * [[Lista nacionalnh parkova u Srbiji]] * [[Lista spomenika prirode u Srbiji]] * [[Lista zaštićenih staništa u Srbiji]] * [[Lista predjela izuzetnih odlika u Srbiji]] * [[Lista parkova prirode u Srbiji]] * [[Lista ramsarskih područja u Srbiji]] == Izvori == {{Izvori}} [[Kategorija:Zaštićena područja u Srbiji| ]] iwh122huapgczjp39nh31g5y5nfjx5m 2 4676787 42714180 42714159 2026-10-27T13:07:54Z Zavičajac 76707 42714180 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Miruša | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:KosovoMirusha.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Kosovo i Metohija | najbliži_grad = [[Klina]], [[Orahovac]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 330,47 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: I kategorija<br/>Režim zaštite II | ovlaštenje = | osnivanje = 1998.<ref name="Miruša">{{Cite web |url= https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/1998/5/5 |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA MIRUŠa |work= Vlada Republike Srbije, Službeni glasnik 5/1998-146 |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = JP Srbijašume | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika Miruša''' je [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićeno područje]]. Rijeka Miruša se nalazi u [[Metohija|Metohiji]], na površi Prekuplja koju omeđuju Grebnička planina Drenica, Crnoljeva, Koznik i Milanovac. Administrativno pripada opštinama [[Klina]] i [[Orahovac]], [[Srbija]]. iznimnih obilježja, jedinstvene i reprezentativne morfohidrološka struktura (16 jezera međusobno odvojeni slapovima, slapovima i brzacima), specifične termofilne i kserotermofilna vegetacija s prirodnim rijetkostima (kosovski božur - ''Paeonia decora'', balkanska Forzicija ''Forsythia'', gorocvet itd.) i mediteranskom faunom (Daruska lasta i dr.). <ref name="Klis">{{Cite web |url= https://www.turizamuzica.org.rs/pio-detinja/ |title= PIO Klisura Đetinje |work= Turistička organizacija Užica |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Zaštićeno područje == Poseban fenomen Miruše je njen [[kanjon]] dužine 2 km, iznimnih obilježja, jedinstvene i reprezentativne morfohidrološke strukture. U ovom kanjonu nalazi se niz od 16 [[Jezero|jezera]], [[Vodopad|slapovi]] i brzaci. Visinska razliku između najvišeg i najnižeg jezera iznosi 250 m. Najveće jezero ima dimenzije 55 x 45 m, najveća izmjerena dubina jezera je 9 m, a najviši slap 21 m. U području gornjih jezera posebnu atrakciju predstavljaju golemi lonci sa strmo poliranim stranama. Kanjona je bogat [[Kraš|krškim]] reljefnim oblicima, poput [[ponor]]a i [[pećina]], koje vertikalno presijecaju cijeli zid kanjona. Od 10 pećina, najveća je pećina Duška, kroz koju teče [[potok]], stvarajući ribnjake, ponore i manje slapove. Na vrhu Crvene stijene, [[Krečnjak|krečnjačke]] litice, nalaze se 2 pećine u kojima su za vrijeme [[Osmansko Carstvo|Turaka]] postojala utočišta i pustinjačke kuće hrišćanskih [[monah]]a. U pećini Male crkve pronađeni su ostaci [[Srednji vijhek|srednjovjekovne]] [[Freska|freske]] i kameni zid, a u pećini Velike crkve nalaze se ostaci [[Freska|freske]], [[oltar]]a i molitvenika. Od vegetacije, najčešća je zajednica slatkog [[hrast]]a i cera, zatim specifična termofilna i kserotermofilna vegetacija s prirodnim rijetkostima (kosovski božur - ''Paeonia decora'', balkanska Forzicija ''Forsythia'', gorocvet itd.). [[Fauna]] klanca predstavljena je vrstama koje nastanjuju toplija područja - [[Lasta|daruska lasta]] i dr.<ref name="KanjonM">{{Cite web |url= https://web.archive.org/web/20160406050623/http://www.srbija.travel/priroda/predeli-izuzetnih-odlika/mirusa/ |title= PIO Miruša |work= Turistička organizacija Užica |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika Miruša, donji tok rijeke do ušća u rijeku [[Beli Drim]] je proglašeno [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] kao prirodno dobro međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja i svrstano je u I kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđen je režima zaštite II stepena. == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Mirusha}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Klina] [[Kategorija:Orahovac] l8vmwotaayvpasv2elduluh2rc8dg56 42714181 42714180 2026-10-27T13:12:29Z Zavičajac 76707 42714181 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Miruša | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:KosovoMirusha.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Kosovo i Metohija | najbliži_grad = [[Klina]], [[Orahovac]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 330,47 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: I kategorija<br/>Režim zaštite II | ovlaštenje = | osnivanje = 1998.<ref name="Miruša">{{Cite web |url= https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/1998/5/5 |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA MIRUŠa |work= Vlada Republike Srbije, Službeni glasnik 5/1998-146 |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = JP Srbijašume | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika Miruša''' je [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićeno područje]]. Rijeka Miruša se nalazi u [[Metohija|Metohiji]], na površi Prekuplja koju omeđuju Grebnička planina Drenica, Crnoljeva, Koznik i Milanovac. Administrativno pripada opštinama [[Klina]] i [[Orahovac]], [[Srbija]]. == Zaštićeno područje == Poseban fenomen Miruše je njen [[kanjon]] dužine 2 km, iznimnih obilježja, jedinstvene i reprezentativne morfohidrološke strukture. U ovom kanjonu nalazi se niz od 16 [[Jezero|jezera]], [[Vodopad|slapovi]] i brzaci. Visinska razliku između najvišeg i najnižeg jezera iznosi 250 m. Najveće jezero ima dimenzije 55 x 45 m, najveća izmjerena dubina jezera je 9 m, a najviši slap 21 m. U području gornjih jezera posebnu atrakciju predstavljaju golemi lonci sa strmo poliranim stranama. Kanjona je bogat [[Kraš|krškim]] reljefnim oblicima, poput [[ponor]]a i [[pećina]], koje vertikalno presijecaju cijeli zid kanjona. Od 10 pećina, najveća je pećina Duška, kroz koju teče [[potok]], stvarajući ribnjake, ponore i manje slapove. Na vrhu Crvene stijene, [[Krečnjak|krečnjačke]] litice, nalaze se 2 pećine u kojima su za vrijeme [[Osmansko Carstvo|Turaka]] postojala utočišta i pustinjačke kuće hrišćanskih [[monah]]a. U pećini Male crkve pronađeni su ostaci [[Srednji vijhek|srednjovjekovne]] [[Freska|freske]] i kameni zid, a u pećini Velike crkve nalaze se ostaci [[Freska|freske]], [[oltar]]a i molitvenika. Od vegetacije, najčešća je zajednica slatkog [[hrast]]a i cera, zatim specifična termofilna i kserotermofilna vegetacija s prirodnim rijetkostima (kosovski božur - ''Paeonia decora'', balkanska Forzicija ''Forsythia'', gorocvet itd.). [[Fauna]] klanca predstavljena je vrstama koje nastanjuju toplija područja - [[Lasta|daruska lasta]] i dr.<ref name="KanjonM">{{Cite web |url= https://web.archive.org/web/20160406050623/http://www.srbija.travel/priroda/predeli-izuzetnih-odlika/mirusa/ |title= PIO Miruša |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika Miruša, donji tok rijeke do ušća u rijeku [[Beli Drim]] je proglašeno [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] kao prirodno dobro međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja i svrstano je u I kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđen je režima zaštite II stepena. == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Mirusha}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Klina] [[Kategorija:Orahovac] 8udyc0ccg4ml6gn9tbt984voxb6yqv9 42714186 42714181 2026-10-27T13:43:13Z Zavičajac 76707 42714186 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Miruša | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:KosovoMirusha.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Kosovo i Metohija | najbliži_grad = [[Klina]], [[Orahovac]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 330,47 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: I kategorija<br/>Režim zaštite II | ovlaštenje = | osnivanje = 1998.<ref name="Miruša">{{Cite web |url= https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/1998/5/5 |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA MIRUŠa |work= Vlada Republike Srbije, Službeni glasnik 5/1998-146 |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = JP Srbijašume | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika Miruša''' je [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićeno područje]]. Rijeka Miruša se nalazi u [[Metohija|Metohiji]], na površi Prekuplja koju omeđuju Grebnička planina Drenica, Crnoljeva, Koznik i Milanovac. Administrativno pripada opštinama [[Klina]] i [[Orahovac]], [[Srbija]]. == Zaštićeno područje == Poseban fenomen Miruše je njen [[kanjon]] dužine 2 km, iznimnih obilježja, jedinstvene i reprezentativne morfohidrološke strukture. U ovom kanjonu nalazi se niz od 16 [[Jezero|jezera]], [[Vodopad|slapovi]] i brzaci. Visinska razliku između najvišeg i najnižeg jezera iznosi 250 m. Najveće jezero ima dimenzije 55 x 45 m, najveća izmjerena dubina jezera je 9 m, a najviši slap 21 m. U području gornjih jezera posebnu atrakciju predstavljaju golemi lonci sa strmo poliranim stranama. Kanjona je bogat [[Kraš|krškim]] reljefnim oblicima, poput [[ponor]]a i [[pećina]], koje vertikalno presijecaju cijeli zid kanjona. Od 10 pećina, najveća je pećina Duška, kroz koju teče [[potok]], stvarajući ribnjake, ponore i manje slapove. Na vrhu Crvene stijene, [[Krečnjak|krečnjačke]] litice, nalaze se 2 pećine u kojima su za vrijeme [[Osmansko Carstvo|Turaka]] postojala utočišta i pustinjačke kuće hrišćanskih [[monah]]a. Za veću od dviju isposnica (Velika crkva) se predpostavlja da je nastala u 14. vijeku, kao i da За већу од двеју испосница (Велика црква) се претпоставља да је настала у 14. веку, као и да је два столећа доцније у њој обновљен испоснички живот. Природно удубљење у стени је зазиђивањем отвора са јужне стране претворено у цркву у којој су нађени фрагменти фресака, керамике и стакла. U pećini Male crkve pronađeni su ostaci [[Srednji vijhek|srednjovjekovne]] [[Freska|freske]] i kameni zid, a u pećini Velike crkve nalaze se ostaci [[Freska|freske]], [[oltar]]a i molitvenika.<ref name="Pećine">{{Cite web |url= http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=141 |title= Pećine isposnice u klisuri rijeke Miruše |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> Od vegetacije, najčešća je zajednica slatkog [[hrast]]a i cera, zatim specifična termofilna i kserotermofilna vegetacija s prirodnim rijetkostima (kosovski božur - ''Paeonia decora'', balkanska Forzicija ''Forsythia'', gorocvet itd.). [[Fauna]] klanca predstavljena je vrstama koje nastanjuju toplija područja - [[Lasta|daruska lasta]] i dr.<ref name="KanjonM">{{Cite web |url= https://web.archive.org/web/20160406050623/http://www.srbija.travel/priroda/predeli-izuzetnih-odlika/mirusa/ |title= PIO Miruša |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika Miruša, donji tok rijeke do ušća u rijeku [[Beli Drim]] je proglašeno [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] kao prirodno dobro međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja i svrstano je u I kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđen je režima zaštite II stepena. == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Mirusha}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Klina] [[Kategorija:Orahovac] 0j8asi79skv4e7p4sjlq5dx1nkeb4n5 42714192 42714186 2026-10-27T14:31:46Z Zavičajac 76707 42714192 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Miruša | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:KosovoMirusha.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Kosovo i Metohija | najbliži_grad = [[Klina]], [[Orahovac]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 330,47 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: I kategorija<br/>Režim zaštite II | ovlaštenje = | osnivanje = 1998.<ref name="Miruša">{{Cite web |url= https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/1998/5/5 |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA MIRUŠa |work= Vlada Republike Srbije, Službeni glasnik 5/1998-146 |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = JP Srbijašume | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika Miruša''' je [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićeno područje]] u južnom dijelu [[Srbija|Srbije]] i obuhvata dio [[Metohija|metohijske]] kotline, na površi Prekuplja koju omeđuju Grebnička planina, Drenica, Crnoljeva, Koznik i Milanovac. Administrativno pripada opštinama [[Klina]] i [[Orahovac]]. Rijeka Miruša je lijeva pritoka [[Bijeli Drim|Bijelog Drima]], sa izvorom u podnožju zapadnih padina planine Crnoljeva.<ref name="KanjMiruša">{{Cite web |url= https://gef.bg.ac.rs/wp-content/uploads/2022/06/ekogea-br-11.pdf |title= Predio izuzetnih odlika "Miruša" |work= EKOGEA - april 1922. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm == Zaštićeno područje == Poseban fenomen Miruše je njen [[kanjon]] dužine 2 km, iznimnih obilježja, jedinstvene i reprezentativne morfohidrološke strukture. U ovom kanjonu nalazi se niz od 16 [[Jezero|jezera]], [[Vodopad|slapovi]] i brzaci. Visinska razliku između najvišeg i najnižeg jezera iznosi 250 m. Najveće jezero ima dimenzije 55 x 45 m, najveća izmjerena dubina jezera je 9 m, a najviši slap 21 m. U području gornjih jezera posebnu atrakciju predstavljaju golemi lonci sa strmo poliranim stranama. Kanjon je bogat [[Kraš|krškim]] reljefnim oblicima, poput [[ponor]]a i [[pećina]], koje vertikalno presijecaju cijeli zid kanjona. Od 10 pećina, najveća je pećina Duška, kroz koju teče [[potok]], stvarajući ribnjake, ponore i manje slapove. Od vegetacije, najčešća je zajednica slatkog [[hrast]]a i cera, zatim specifična termofilna i kserotermofilna vegetacija s prirodnim rijetkostima (kosovski božur - ''Paeonia decora'', balkanska Forzicija ''Forsythia'', gorocvet itd.). [[Fauna]] klanca predstavljena je vrstama koje nastanjuju toplija područja - [[Lasta|daruska lasta]] i dr.<ref name="KanjonM">{{Cite web |url= https://web.archive.org/web/20160406050623/http://www.srbija.travel/priroda/predeli-izuzetnih-odlika/mirusa/ |title= PIO Miruša |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> Na vrhu Crvene stijene, [[Krečnjak|krečnjačke]] litice, nalaze se 2 pećine u kojima su za vrijeme [[Osmansko Carstvo|Turaka]] postojala utočišta i pustinjačke kuće hrišćanskih [[monah]]a. Za veću od dviju isposnica (Velika crkva) se predpostavlja da je nastala u 14. vijeku, kao i da je dva vijeka kasnije u njoj obnovljen isposnički život. Prirodno udubljenje u stijeni je zaziđivanjem otvora sa južne strane pretvoreno u crkvu u kojoj su nađeni fragmenti fresaka, keramike i stakla. U pećini Male crkve pronađeni su ostaci [[Srednji vijek|srednjovjekovne]] [[Freska|freske]] i kameni zid.<ref name="Pećine">{{Cite web |url= http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=141 |title= Pećine isposnice u klisuri rijeke Miruše |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika Miruša, donji tok rijeke do ušća u rijeku [[Beli Drim]] je proglašeno [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] kao prirodno dobro međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja i svrstano je u I kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđen je režima zaštite II stepena. == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Mirusha}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Klina] [[Kategorija:Orahovac] 4k53g7sk3c092uvvh22qbe5chs8ax1y 42714268 42714192 2026-10-27T15:42:54Z Zavičajac 76707 42714268 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika planina Jelica''' nalazi se u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i severoistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline, dok na njenom severozapadnom delu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom delu nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> == Zaštićeno područje == <ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> <ref name="Pećine">{{Cite web |url= http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=141 |title= Pećine isposnice u klisuri rijeke Miruše |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Lučani] 0fwf1ie1bg25i2h510xchmw7m5i7wa6 42714270 42714268 2026-10-27T15:53:27Z Zavičajac 76707 42714270 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = 20 22' 37.504' | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika planina Jelica''' nalazi se u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i severoistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline, dok na njenom severozapadnom delu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom delu nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Područje same Jelice ograničeno je dolinom Ibra i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i Južne Morave na sjeveru i istoku. == Zaštićeno područje == <ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> <ref name="Pećine">{{Cite web |url= http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=141 |title= Pećine isposnice u klisuri rijeke Miruše |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo]] [[Kategorija:Lučani] ae4kpug12lwsdwc0i8zuv4ifots0hkb 42714273 42714270 2026-10-27T16:16:02Z Zavičajac 76707 42714273 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika planina Jelica''' nalazi se u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i severoistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline, dok na njenom severozapadnom delu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom delu nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Područje same Jelice ograničeno je dolinom Ibra i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i Južne Morave na sjeveru i istoku. == Zaštićeno područje == <ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> <ref name="Pećine">{{Cite web |url= http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=141 |title= Pećine isposnice u klisuri rijeke Miruše |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} [[Kategorija:Commonscat|Jelica]] [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo]] [[Kategorija:Lučani] rq0xh4ooeioe09zc6g2w0gb3pf78ofn 42714274 42714273 2026-10-27T16:23:44Z Zavičajac 76707 42714274 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika planina Jelica''' nalazi se u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i severoistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline, dok na njenom severozapadnom delu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom delu nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Područje same Jelice ograničeno je dolinom Ibra i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i Južne Morave na sjeveru i istoku. == Zaštićeno područje == Zahvaljujući specifičnoj geološkoj strukturi, pokrovu tla, obilju vode i klimatskim karakteristikama, moguće je preživjeti razne žive organizme. U florističkom sastavu Jelice utvrđeno je prisustvo 630 vrsta. Ukupno 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom. Postoji 16 vrsta iz porodice O rchidea. Od svih vrsta, dvije strogo zaštićene biljne vrste mogu se izdvojiti kao posebne: Kitaibela vitifolia Willd – plavi cvijet i Thelypteris palustris Schott – ribnjak paprati. Jelica je nova točka u rasprostranjenosti ove dvije vrste, koje se nalaze na Drugom preliminarnom crvenom listu i odabranim skupinama biljaka, beskralješnjaka, kralježnjaka i gljiva Srbije. Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg se čuvaju termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom hrastova i hrastova ( Q uercetum frainetto-cerris). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se sjedeća šuma tipa Q uercetum petraea, a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdovita bukova šuma ( Fagetum moesiacae submontanum). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), planinska bukova šuma pretvara se u planinsku bukovu šumu ( Fagetum moesiacae montanum). Područje Jelice također je potencijalno područje Natura 2000 - pSCI "Jelica" odabrano za dva tipa staništa: mezijsku bukovu šumu (91W0) i istočnu šumu mekane plijesni (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske. Unutar granica zaštićenog područja Krajolik izuzetnih značajki "Jelica" i samo u pojedinim vodotokima (kao što su Ježevacki potok i Petnička reka) zabilježena je samo jedna vrsta ribe, i to brka ( Barbus balcanicus), koja je vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost potočnog raka ( Austropotamobius torrentium) u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnoj razini i ima međunarodni značaj. Zabilježena je prisutnost 9 vrsta vodozemaca i 9 vrsta gmazova od ukupnog broja vrsta koje žive u Srbiji. Od 18 zabilježenih vrsta, 12 je strogo zaštićeno, dok su 3 zaštićene divlje vrste. Na području planine Jelica najbrojniji predstavnici vodozemaca su daždevnjaci (Salamandra salamandra) i grčke žabe ( Rana graeca), koje se nalaze u gotovo svim vodotokima i drugim vodenim staništima. Od predstavnika insekata na planini Jelici, zabilježeno je 49 vrsta kukaca iz redova Orthoptera (Orthoptera), leptira ( Lepidoptera) i buba (Colepottera), od kojih su 3 vrste strogo zaštićene, a 1 zaštićena divlja vrsta koja istovremeno ima međunarodni značaj. Ukupno je zabilježeno 100 vrsta ptica na području planine Jelice. Većina zabilježenih vrsta ptica (69) ima status gnijezdećih ptica, dok je ukupno 9 vrsta mogućih/vjerojatnih gnijezdećih ptica. Najveći broj vrsta ptica na ovom području strogo je zaštićen i ima nacionalni značaj, a zabilježeno je 18 vrsta međunarodnog značaja ( Prilog I Direktive o pticama). Zaštićeno područje stalno ili povremeno naseljava oko 40 vrsta sisavaca, što je manje od polovice dosad zabilježenih vrsta na teritoriju Srbije. Od karakterističnih stepskih vrsta nalaze se poljski voluhar, zec i lasica. U vapnenačkim stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za krške terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", špilja sv. Ivana na stijenama, Savina špilja, kao i brojni vidikovci. Zaštićeno područje posebno vrijedi zbog zaštićenog nepokretnog kulturnog dobra: kulturnog spomenika Samostan Stijenik (Banjica, grad Čačak), kulturnog spomenika velikog značaja Crkva sv. Nikole u Ježevici (grad Čačak) i arheološko nalazište Gradina u Grabu (općina Lučani); kao i arheološka nalazišta: Crkvine (Banjica, grad Čačak) i Manastir (šuma iznad samostana Stijenik). <ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> <ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} [[Kategorija:Commonscat|Jelica]] [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo]] [[Kategorija:Lučani] herr76wvwipw7eolq9cy6pwqtgk5rml 42714275 42714274 2026-10-27T16:25:20Z Zavičajac 76707 42714275 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika planina Jelica''' nalazi se u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i severoistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline, dok na njenom severozapadnom delu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom delu nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Područje same Jelice ograničeno je dolinom Ibra i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i Južne Morave na sjeveru i istoku. == Zaštićeno područje == Zahvaljujući specifičnoj geološkoj strukturi, pokrovu tla, obilju vode i klimatskim karakteristikama, moguće je preživjeti razne žive organizme. U florističkom sastavu Jelice utvrđeno je prisustvo 630 vrsta. Ukupno 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom. Postoji 16 vrsta iz porodice O rchidea. Od svih vrsta, dvije strogo zaštićene biljne vrste mogu se izdvojiti kao posebne: Kitaibela vitifolia Willd – plavi cvijet i Thelypteris palustris Schott – ribnjak paprati. Jelica je nova točka u rasprostranjenosti ove dvije vrste, koje se nalaze na Drugom preliminarnom crvenom listu i odabranim skupinama biljaka, beskralješnjaka, kralježnjaka i gljiva Srbije. Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg se čuvaju termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom hrastova i hrastova ( Q uercetum frainetto-cerris). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se sjedeća šuma tipa Q uercetum petraea, a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdovita bukova šuma ( Fagetum moesiacae submontanum). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), planinska bukova šuma pretvara se u planinsku bukovu šumu ( Fagetum moesiacae montanum). Područje Jelice također je potencijalno područje Natura 2000 - pSCI "Jelica" odabrano za dva tipa staništa: mezijsku bukovu šumu (91W0) i istočnu šumu mekane plijesni (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske. Unutar granica zaštićenog područja Krajolik izuzetnih značajki "Jelica" i samo u pojedinim vodotokima (kao što su Ježevacki potok i Petnička reka) zabilježena je samo jedna vrsta ribe, i to brka ( Barbus balcanicus), koja je vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost potočnog raka ( Austropotamobius torrentium) u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnoj razini i ima međunarodni značaj. Zabilježena je prisutnost 9 vrsta vodozemaca i 9 vrsta gmazova od ukupnog broja vrsta koje žive u Srbiji. Od 18 zabilježenih vrsta, 12 je strogo zaštićeno, dok su 3 zaštićene divlje vrste. Na području planine Jelica najbrojniji predstavnici vodozemaca su daždevnjaci (Salamandra salamandra) i grčke žabe ( Rana graeca), koje se nalaze u gotovo svim vodotokima i drugim vodenim staništima. Od predstavnika insekata na planini Jelici, zabilježeno je 49 vrsta kukaca iz redova Orthoptera (Orthoptera), leptira ( Lepidoptera) i buba (Colepottera), od kojih su 3 vrste strogo zaštićene, a 1 zaštićena divlja vrsta koja istovremeno ima međunarodni značaj. Ukupno je zabilježeno 100 vrsta ptica na području planine Jelice. Većina zabilježenih vrsta ptica (69) ima status gnijezdećih ptica, dok je ukupno 9 vrsta mogućih/vjerojatnih gnijezdećih ptica. Najveći broj vrsta ptica na ovom području strogo je zaštićen i ima nacionalni značaj, a zabilježeno je 18 vrsta međunarodnog značaja ( Prilog I Direktive o pticama). Zaštićeno područje stalno ili povremeno naseljava oko 40 vrsta sisavaca, što je manje od polovice dosad zabilježenih vrsta na teritoriju Srbije. Od karakterističnih stepskih vrsta nalaze se poljski voluhar, zec i lasica. U vapnenačkim stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za krške terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", špilja sv. Ivana na stijenama, Savina špilja, kao i brojni vidikovci. Zaštićeno područje posebno vrijedi zbog zaštićenog nepokretnog kulturnog dobra: kulturnog spomenika Samostan Stijenik (Banjica, grad Čačak), kulturnog spomenika velikog značaja Crkva sv. Nikole u Ježevici (grad Čačak) i arheološko nalazište Gradina u Grabu (općina Lučani); kao i arheološka nalazišta: Crkvine (Banjica, grad Čačak) i Manastir (šuma iznad samostana Stijenik). <ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> <ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo]] [[Kategorija:Lučani] f1u9yqdo9cmzvk4uero55zxpe0hghdw 42714302 42714275 2026-10-27T19:01:51Z Zavičajac 76707 42714302 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene geološke građe i izgrađeno je od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozeik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: ''Kitaibela vitifolia Willd'' – plavi cvijet ili kadivka i ''Thelypteris palustris Schott'' – barska paprat. Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom hrastova sladuna i cera (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se kutnjakova šuma tipa ''Quercetum petraea'', a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku bukovu šumu (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje Natura 2000 - pSCI "Jelica" odabrano za dva tipa staništa: mezijsku bukovu šumu (91W0) i istočnu šumu mekane plijesni (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske. Unutar granica zaštićenog područja Krajolik izuzetnih značajki "Jelica" i samo u pojedinim vodotokima (kao što su Ježevacki potok i Petnička reka) zabilježena je samo jedna vrsta ribe, i to brka ( Barbus balcanicus), koja je vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost potočnog raka ( Austropotamobius torrentium) u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnoj razini i ima međunarodni značaj. Zabilježena je prisutnost 9 vrsta vodozemaca i 9 vrsta gmazova od ukupnog broja vrsta koje žive u Srbiji. Od 18 zabilježenih vrsta, 12 je strogo zaštićeno, dok su 3 zaštićene divlje vrste. Na području planine Jelica najbrojniji predstavnici vodozemaca su daždevnjaci (Salamandra salamandra) i grčke žabe ( Rana graeca), koje se nalaze u gotovo svim vodotokima i drugim vodenim staništima. Od predstavnika insekata na planini Jelici, zabilježeno je 49 vrsta kukaca iz redova Orthoptera (Orthoptera), leptira ( Lepidoptera) i buba (Colepottera), od kojih su 3 vrste strogo zaštićene, a 1 zaštićena divlja vrsta koja istovremeno ima međunarodni značaj. Ukupno je zabilježeno 100 vrsta ptica na području planine Jelice. Većina zabilježenih vrsta ptica (69) ima status gnijezdećih ptica, dok je ukupno 9 vrsta mogućih/vjerojatnih gnijezdećih ptica. Najveći broj vrsta ptica na ovom području strogo je zaštićen i ima nacionalni značaj, a zabilježeno je 18 vrsta međunarodnog značaja ( Prilog I Direktive o pticama). Zaštićeno područje stalno ili povremeno naseljava oko 40 vrsta sisavaca, što je manje od polovice dosad zabilježenih vrsta na teritoriju Srbije. Od karakterističnih stepskih vrsta nalaze se poljski voluhar, zec i lasica. U vapnenačkim stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za krške terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", špilja sv. Ivana na stijenama, Savina špilja, kao i brojni vidikovci. Zaštićeno područje posebno vrijedi zbog zaštićenog nepokretnog kulturnog dobra: kulturnog spomenika Samostan Stijenik (Banjica, grad Čačak), kulturnog spomenika velikog značaja Crkva sv. Nikole u Ježevici (grad Čačak) i arheološko nalazište Gradina u Grabu (općina Lučani); kao i arheološka nalazišta: Crkvine (Banjica, grad Čačak) i Manastir (šuma iznad samostana Stijenik). <ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> <ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo]] [[Kategorija:Lučani] 1yh6hcx3l36zcrcgitmq0ycnqnsu2wp 42714303 42714302 2026-10-27T19:07:43Z Zavičajac 76707 42714303 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene geološke građe i izgrađeno je od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozeik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: ''Kitaibela vitifolia Willd'' – plavi cvijet ili kadivka i ''Thelypteris palustris Schott'' – barska paprat. Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom hrastova sladuna i cera (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se kutnjakova šuma tipa ''Quercetum petraea'', a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku bukovu šumu (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje Natura 2000 - pSCI "Jelica" odabrano za dva tipa staništa: mezijsku bukovu šumu (91W0) i istočnu šumu mekane plijesni (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske. === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja Krajolik izuzetnih značajki "Jelica" i samo u pojedinim vodotokima (kao što su Ježevacki potok i Petnička reka) zabilježena je samo jedna vrsta ribe, i to potočna mrena (''Barbus balcanicus''), koja je vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost potočnog raka (Austropotamobius torrentium) u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnoj razini i ima međunarodni značaj. Zabilježena je prisutnost 9 vrsta vodozemaca i 9 vrsta gmazova od ukupnog broja vrsta koje žive u Srbiji. Od 18 zabilježenih vrsta, 12 je strogo zaštićeno, dok su 3 zaštićene divlje vrste. Na području planine Jelica najbrojniji predstavnici vodozemaca su daždevnjaci (Salamandra salamandra) i grčke žabe ( Rana graeca), koje se nalaze u gotovo svim vodotokima i drugim vodenim staništima. Od predstavnika insekata na planini Jelici, zabilježeno je 49 vrsta kukaca iz redova Orthoptera (Orthoptera), leptira ( Lepidoptera) i buba (Colepottera), od kojih su 3 vrste strogo zaštićene, a 1 zaštićena divlja vrsta koja istovremeno ima međunarodni značaj. Ukupno je zabilježeno 100 vrsta ptica na području planine Jelice. Većina zabilježenih vrsta ptica (69) ima status gnijezdećih ptica, dok je ukupno 9 vrsta mogućih/vjerojatnih gnijezdećih ptica. Najveći broj vrsta ptica na ovom području strogo je zaštićen i ima nacionalni značaj, a zabilježeno je 18 vrsta međunarodnog značaja ( Prilog I Direktive o pticama). Zaštićeno područje stalno ili povremeno naseljava oko 40 vrsta sisavaca, što je manje od polovice dosad zabilježenih vrsta na teritoriju Srbije. Od karakterističnih stepskih vrsta nalaze se poljski voluhar, zec i lasica. U vapnenačkim stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za krške terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", špilja sv. Ivana na stijenama, Savina špilja, kao i brojni vidikovci. Zaštićeno područje posebno vrijedi zbog zaštićenog nepokretnog kulturnog dobra: kulturnog spomenika Samostan Stijenik (Banjica, grad Čačak), kulturnog spomenika velikog značaja Crkva sv. Nikole u Ježevici (grad Čačak) i arheološko nalazište Gradina u Grabu (općina Lučani); kao i arheološka nalazišta: Crkvine (Banjica, grad Čačak) i Manastir (šuma iznad samostana Stijenik). <ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> <ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] 22681r96zzwd0h97rgpzhxka02n0a8i 42714309 42714303 2026-10-27T21:18:06Z Zavičajac 76707 42714309 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene geološke građe i izgrađeno je od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozeik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U krečnjačkim stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za kraške terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", pećina svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih izvora izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja Aleksandra Karađorđevića I stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: ''Kitaibela vitifolia Willd'' – plavi cvijet ili kadivka i ''Thelypteris palustris Schott'' – barska paprat. Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom hrastova sladuna i cera (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma hrasta kitnjaka (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku bukovu šumu (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje Natura 2000 - pSCI "Jelica" odabrana zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta ribe, i to potočna mrena (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost potočnog raka (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta vodozemaca, što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta gmizavaca, što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta insekata iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta ptica, što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * Manastir Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * Arheološko nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik<ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] 0b3lqszzng7ouqeht69ciugsv2x0g5r 42714310 42714309 2026-10-27T21:20:15Z Zavičajac 76707 42714310 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene geološke građe i izgrađeno je od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozeik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U krečnjačkim stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za kraške terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", pećina svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih izvora izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja Aleksandra Karađorđevića I stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: ''Kitaibela vitifolia Willd'' – plavi cvijet ili kadivka i ''Thelypteris palustris Schott'' – barska paprat. Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom hrastova sladuna i cera (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma hrasta kitnjaka (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku bukovu šumu (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje Natura 2000 - pSCI "Jelica" odabrana zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta ribe, i to potočna mrena (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost potočnog raka (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta vodozemaca, što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta gmizavaca, što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta insekata iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta ptica, što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * Manastir Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * Arheološko nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik<ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Predio izuzetnih odlika == Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] 7n0i62xza00i6kssw6jjmdcg8kkrlkp 42714311 42714310 2026-10-27T21:53:34Z Zavičajac 76707 42714311 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene geološke građe i izgrađeno je od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozeik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U krečnjačkim stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za kraške terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", pećina svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih izvora izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja Aleksandra Karađorđevića I stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: plavi cvijet ili [[kadivka]] (''Kitaibela vitifolia Willd'') – i [[barska paprat]] (''Thelypteris palustris Schott''). Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom [[Hrast sladun|hrastova sladuna]] i [[Cer (biljka)|cera]] (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma [[Hrast kitnjak|hrasta kitnjaka]] (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku [[Mezijska bukva|bukovu šumu]] (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje [[Natura 2000]] odabrano zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta ribe, i to potočna mrena (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost potočnog raka (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta vodozemaca, što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta gmizavaca, što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta insekata iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta ptica, što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * Manastir Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * Arheološko nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik<ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Predio izuzetnih odlika == Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] cd4niklyj6a5q2cxawphgf32z84vygc 42714314 42714311 2026-10-27T22:09:18Z Zavičajac 76707 42714314 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj Srbiji, južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene geološke građe i izgrađeno je od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozeik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U krečnjačkim stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za kraške terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", pećina svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih izvora izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja Aleksandra Karađorđevića I stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: plavi cvijet ili [[kadivka]] (''Kitaibela vitifolia Willd'') – i [[barska paprat]] (''Thelypteris palustris Schott''). Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom [[Hrast sladun|hrastova sladuna]] i [[Cer (biljka)|cera]] (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma [[Hrast kitnjak|hrasta kitnjaka]] (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku [[Mezijska bukva|bukovu šumu]] (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje [[Natura 2000]] odabrano zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> [[File:NP TARA - Potocni rak.jpg|mini|desno|180px|Potočni rak]] === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta ribe, i to [[Balkanska potočna mrena|potočna mrena]] (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost [[Potočni rak|potočnog raka]] (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta vodozemaca, što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta gmizavaca, što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta insekata iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta ptica, što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * Manastir Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * Arheološko nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik<ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Predio izuzetnih odlika == Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] rlo8i8rvopq977twwj8131e7or0sttv 42714318 42714314 2026-10-27T22:57:15Z Zavičajac 76707 42714318 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]], južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene [[Geologija|geološke]] građe, izgrađeno od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozoik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U [[Krečnjak|krečnjačkim]] stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za [[kraš]]ke terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", [[Pećina]] svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih [[izvor]]a izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja [[Aleksandar I Karađorđević|Aleksandra I Karađorđevića]] stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: plavi cvijet ili [[kadivka]] (''Kitaibela vitifolia Willd'') – i [[barska paprat]] (''Thelypteris palustris Schott''). Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom [[Hrast sladun|hrastova sladuna]] i [[Cer (biljka)|cera]] (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma [[Hrast kitnjak|hrasta kitnjaka]] (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku [[Mezijska bukva|bukovu šumu]] (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje [[Natura 2000]] odabrano zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> [[File:NP TARA - Potocni rak.jpg|mini|desno|180px|Potočni rak]] === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta [[Ribe|ribe]], i to [[Balkanska potočna mrena|potočna mrena]] (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost [[Potočni rak|potočnog raka]] (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta [[Vodozemci|vodozemaca]], što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta [[Gmizavci|gmizavaca]], što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta [[Insekti|insekata]] iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta [[ptica]], što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * [[Manastir]] Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * [[Arheologija|Arheološko]] nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik<ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Predio izuzetnih odlika == Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] 1t9qsr97bj3yc8w2yfqpri3gcwjxpua 42714321 42714318 2026-10-27T23:36:40Z Zavičajac 76707 42714321 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]], južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. https://www.protectedplanet.net/328852?site_pid=328852 https://niskevesti.rs/article/tatkova-zemunica-na-malom-jastrepcu-cuva-secanje-na-heroje-toplice https://gido.in.rs/de/place/w822283255/ https://prezi.com/p/cooroowyhs7z/tatkova-zemunica/ MEROŠINA – TRAGOVIMA ISTORIJE: TATKOVA ZEMUNICA https://peakvisor.com/park/pio-tatkova-zemunica.html https://niskevesti.rs/article/tatkova-zemunica-i-dalje-cuva-uspomenu-na-junake Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene [[Geologija|geološke]] građe, izgrađeno od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozoik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U [[Krečnjak|krečnjačkim]] stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za [[kraš]]ke terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", [[Pećina]] svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih [[izvor]]a izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja [[Aleksandar I Karađorđević|Aleksandra I Karađorđevića]] stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: plavi cvijet ili [[kadivka]] (''Kitaibela vitifolia Willd'') – i [[barska paprat]] (''Thelypteris palustris Schott''). Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom [[Hrast sladun|hrastova sladuna]] i [[Cer (biljka)|cera]] (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma [[Hrast kitnjak|hrasta kitnjaka]] (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku [[Mezijska bukva|bukovu šumu]] (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje [[Natura 2000]] odabrano zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> [[File:NP TARA - Potocni rak.jpg|mini|desno|180px|Potočni rak]] === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta [[Ribe|ribe]], i to [[Balkanska potočna mrena|potočna mrena]] (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost [[Potočni rak|potočnog raka]] (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta [[Vodozemci|vodozemaca]], što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta [[Gmizavci|gmizavaca]], što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta [[Insekti|insekata]] iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta [[ptica]], što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * [[Manastir]] Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * [[Arheologija|Arheološko]] nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik<ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Predio izuzetnih odlika == Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] fdgtddtsg6xhddr8ijm74j7tc6vpnsq 42714338 42714321 2026-10-28T08:47:01Z Zavičajac 76707 42714338 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]], južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. https://www.protectedplanet.net/328852?site_pid=328852 https://niskevesti.rs/article/tatkova-zemunica-na-malom-jastrepcu-cuva-secanje-na-heroje-toplice https://gido.in.rs/de/place/w822283255/ https://prezi.com/p/cooroowyhs7z/tatkova-zemunica/ MEROŠINA – TRAGOVIMA ISTORIJE: TATKOVA ZEMUNICA https://peakvisor.com/park/pio-tatkova-zemunica.html https://niskevesti.rs/article/tatkova-zemunica-i-dalje-cuva-uspomenu-na-junake Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene [[Geologija|geološke]] građe, izgrađeno od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozoik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U [[Krečnjak|krečnjačkim]] stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za [[kraš]]ke terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", [[Pećina]] svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih [[izvor]]a izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja [[Aleksandar I Karađorđević|Aleksandra I Karađorđevića]] stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: plavi cvijet ili [[kadivka]] (''Kitaibela vitifolia Willd'') – i [[barska paprat]] (''Thelypteris palustris Schott''). Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom [[Hrast sladun|hrastova sladuna]] i [[Cer (biljka)|cera]] (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma [[Hrast kitnjak|hrasta kitnjaka]] (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku [[Mezijska bukva|bukovu šumu]] (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje [[Natura 2000]] odabrano zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> [[File:NP TARA - Potocni rak.jpg|mini|desno|180px|Potočni rak]] === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta [[Ribe|ribe]], i to [[Balkanska potočna mrena|potočna mrena]] (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost [[Potočni rak|potočnog raka]] (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta [[Vodozemci|vodozemaca]], što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta [[Gmizavci|gmizavaca]], što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta [[Insekti|insekata]] iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta [[ptica]], što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * [[Manastir]] Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * [[Arheologija|Arheološko]] nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik<ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Predio izuzetnih odlika == Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] pb99163fm8qwfv5rk198ojgzf1ydqg6 42714341 42714338 2026-10-28T10:38:48Z Zavičajac 76707 42714341 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Tatkova zemunica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Istočna Srbija | najbliži_grad = [[Niš]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 3.61 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 1971.<ref name="Tatk">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/328852?site_pid=328852 |title= Tatkova zemunica |work= Protected planet |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Tatkova zemunica''' je zaštićeno područje na obroncima Malog Jastrebca, 20 km. od Niša, opštine Merošina, Srbija. Zaštićeni prostor obuhvata oko 361 hektar bukovih i hrastovih šuma na nadmorskoj visini od 500 do 920 metara. Na lokalitetu su dvije zemunice, spomen-obilježje „Tatkova zemunica“, crkva Svetih Vrača, odmaralište, česme i vikendice. U blizini je Krajkovačko jezero. <ref name="Tatzem">{{Cite web |url= https://niskevesti.rs/article/tatkova-zemunica-na-malom-jastrepcu-cuva-secanje-na-heroje-toplice |title= Tatkova zemunica na Malom Jastrepcu čuva sećanje na heroje Toplice |work= Niške vesti |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> https://www.protectedplanet.net/328852?site_pid=328852 https://niskevesti.rs/article/tatkova-zemunica-na-malom-jastrepcu-cuva-secanje-na-heroje-toplice https://gido.in.rs/de/place/w822283255/ https://prezi.com/p/cooroowyhs7z/tatkova-zemunica/ MEROŠINA – TRAGOVIMA ISTORIJE: TATKOVA ZEMUNICA https://peakvisor.com/park/pio-tatkova-zemunica.html https://niskevesti.rs/article/tatkova-zemunica-i-dalje-cuva-uspomenu-na-junake Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene [[Geologija|geološke]] građe, izgrađeno od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozoik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U [[Krečnjak|krečnjačkim]] stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za [[kraš]]ke terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", [[Pećina]] svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih [[izvor]]a izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja [[Aleksandar I Karađorđević|Aleksandra I Karađorđevića]] stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: plavi cvijet ili [[kadivka]] (''Kitaibela vitifolia Willd'') – i [[barska paprat]] (''Thelypteris palustris Schott''). Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom [[Hrast sladun|hrastova sladuna]] i [[Cer (biljka)|cera]] (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma [[Hrast kitnjak|hrasta kitnjaka]] (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku [[Mezijska bukva|bukovu šumu]] (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje [[Natura 2000]] odabrano zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> [[File:NP TARA - Potocni rak.jpg|mini|desno|180px|Potočni rak]] === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta [[Ribe|ribe]], i to [[Balkanska potočna mrena|potočna mrena]] (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost [[Potočni rak|potočnog raka]] (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta [[Vodozemci|vodozemaca]], što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta [[Gmizavci|gmizavaca]], što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta [[Insekti|insekata]] iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta [[ptica]], što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * [[Manastir]] Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * [[Arheologija|Arheološko]] nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik == Predio izuzetnih odlika == Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji] [[Kategorija:Čačak] [[Kategorija:Kraljevo] [[Kategorija:Lučani] gjld9xpfcbt3p8v88xfpg2cmq4g2njk 0 4687816 42714304 42346396 2026-10-27T19:52:34Z Kent Wang 396758 Main façade of Palácio Nacional da Ajuda 043.jpg 42714304 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Ajuda | ime_genitiv =Ajude | izvorno_ime = | slika_panorama =Main façade of Palácio Nacional da Ajuda 043.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike=Nacionalna [[palača]] | slika_lokacijska_karta_država =Portugal | slika_lokacijska_karta_opis=Pozicija Ajude u Portugalu | nadimak = | širina-stupnjevi =38 | širina-minute=42 | širina-oznaka=N | dužina-stupnjevi =9 | dužina-minute=11 | dužina-oznaka=W | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Portugal}} | lokacija1_ime =[[Distrikti Portugala|Distrikt]] | lokacija1_info =[[Lisabon (distrikt)|Lisabon]] | lokacija2_ime =[[Portugalske regije|Regija]] | lokacija2_info =[[Lisabon (regija)|Lisabon]] | utemeljenje_ime= | utemeljenje_datum= | dijelovi= | vrsta_dijelova = | d1-d50 | titula_vođe =[[Predsjednik|Presidente]] | ime_vođe=Jorge Manuel Marques | stranka_vođe = | površina_bilješke = | površina_ukupna=4,427 [[km²]]<ref name=city/> | površina_uža= | površina_šira= | visina=119<ref name=city/> | visina_izvor= | visina_max= | visina_min= | stanovništvo_godina=[[2021]]. | stanovništvo_bilješke= | stanovništvo=14,306<ref name=city/> | stanovništvo_gustoća=3,231 stan/[[km²]]<ref name=city/> | stanovništvo_uže= | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire= | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona=[[UTC+0]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST= | poštanski_broj =1300<ref name=city/> | pozivni_broj=213<ref name=city/> | gradovi_prijatelji = | web_stranica = }} '''Ajuda''' je jedna od 53 [[lisabon]]skih [[freguesia]] koja ima 14,306 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/portugal/lisboa/admin/lisboa/110601__ajuda/ | title =Ajuda Parish in Lisbon District | accessdate =8.03.2024. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref> na [[jugozapad]]u [[Portugal]]a u [[Lisabon (distrikt)|Distriktu Metropolitanskog Lisabona]]. == Geografija == Ajuda se nalazi na [[jugozapad]]noj [[granica|granici]] [[Lisabon]]a, pored [[Belém (Lisabon)|Belém]]. [[datoteka:Ajuda_(Lisboa)_localização.svg|thumb|left|240px|<center>[[Karta]] [[lisabon]]skih freguesia</center>]] == Historija == Za [[srednji vijek|srednjeg vijeka]] teren današnje Ajude je [[Popis kraljeva Portugala|kralj]] [[Dinis od Portugala|Dinis]] [[1318]]. darovao [[samostan]]u Odivelas da mu bude [[feud]], sebi je zadržao manji dio sa pašnjacima za [[konj]]e.<ref name=his/> Tokom [[14. vijek|14]] i [[15. vijek]]a [[eremitorij]] u Ajudi postao je zbog čudotvorne [[ikona|ikone]] mjesto [[Hodočašće|hodočašća]] uz kog je niklo [[naselje]] koje je [[1587]]. službeno proglašeno [[crkva|crkvenom]] [[Parohija|parohijom]].<ref name=his>{{cite web | url =https://www.jf-ajuda.pt/freguesia/historia | title =História | accessdate =8.03.2024. | language=portugalski | publisher=Ajuda}}</ref> Rušenje [[palača|palače]] Ribeira u [[Lisabon]]u za [[Potres u Lisabonu 1755.|potresa]] [[1755]] prisililo je kralja [[José I od Portugala|Joséa I]] da izgradi novu [[rezidencija|rezidenciju]] za kraljevsku [[porodica|porodicu]]. Nova palača na [[brdo|brdu]] Ajuda izgrađena je od [[drvo (materijal)|drva]], iako je raskošno opremljena narod je zvao ''barraca'', jer je zapravo to i bila.<ref name=brit/> Kad je [[požar|izgorjela]] [[1794]]. već sljedeće godine počela je izgradnja nove [[barokna arhitektura|barokne]] građevine, koja se otegla do [[1802]]. kad je dovršena u [[Neoklasicizam#Arhitektura i dekorativna umjetnost|neoklasicističkom]] [[stil]]u.<ref name=brit/> Kad je Portugal postao Republika, u palaču Ajuda se smjestilo [[ministarstvo]] kulture, jedan dio je ostao rezerviran za protokol [[predsjednik]]a Republike, a u drugom je smješten [[muzej]] sa [[artefakt]]ima portugalskog [[dvor]]a od [[15. vijek|15]]. do [[20. vijek]]a.<ref name=brit>{{cite web | url =https://www.infopedia.pt/artigos/$palacio-nacional-da-ajuda | title =Palácio Nacional da Ajuda | accessdate =8.03.2024. | language=portugalski | publisher=Infopedia}}</ref> [[Tramvaj]]em br.15 je povezan sa centrom [[Lisabon]]a. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Ajuda (Lisbon)}} * [https://www.jf-ajuda.pt/ ''Freguesia Ajuda''] {{pt icon}} [[Kategorija:Lisabon]] [[Kategorija:Naselja u Portugalu]] nbn9tbipe6gg3eb3dmisih9uxwo4dma 0 4690760 42714305 42714063 2026-10-27T20:00:38Z ~2026-52047-51 396422 42714305 wikitext text/x-wiki {{Sređivanje|razlog=Preterana upotreba citata}} [[File:Lukačević i Nemci.jpg|thumb|Četnički potpukovnik [[Vojislav Lukačević]], dvojica nemačkih oficira i neidentifikovani četnički komandant. Fotografija je verovatno nastala tokom [[Bitka za Konjic 1943.|bitke za Konjic]], od 19. do 26. februara 1943. godine, kada su snage pod Lukačevićevom komandom sadejstvovale s Nemcima.]] [[File:Četnici i Nemci u okupiranoj Jugoslaviji.jpg|thumb|Četnici i Nijemci u okupiranoj Jugoslaviji.]] {{TranslitN|Kolaboracija četnika s Trećim Reichom|Колаборација четника с Трећим Рајхом}} '''Kolaboracija četnika s Nemcima''' odvijala se, sa manjim ili većim intenzitetom, tokom većeg dijela perioda [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu]]. Glavna usluga koju su četnici vršili Nemcima bila je borba protiv [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|partizanskih jedinica]], hvatanje pripadnika [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|pokreta otpora]] po naseljenim mestima, te njihovo likvidiranje ili slanje u logore pod kontrolom okupacionih ili kvislinških vlasti. Zbog njegovog inicijalnog učešća u [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanku u Srbiji 1941]], Nemci su [[Draža Mihailović|Dražu Mihailovića]] dugo smatrali neprijateljem, za kojim je raspisana poternica.<ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941.</ref><ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D1%98%D1%83%D0%BB%D0%B0_1943.</ref> Istovremeno, njegovi odredi širom okupiranog područja sarađivali su sa nemačkom vlašću na razne načine (npr. [[legalizacija četnika u Srbiji]] 1941–1943). Saradnja četnika sa Vermahtom postala je sveobuhvatna nakon novembra 1943. godine, kada je politički vrh u [[Berlin]]u konačno odlučio da prihvati Dražu Mihailovića za saradnika, što je rezultiralo potpisivanjem niza [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovora o saradnji]] sa njegovim glavnim komandantima u Srbiji. Nakon potpisivanja ugovora o primirju i saradnji, okupator je počeo isporučivati municiju i vojnu opremu četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod nadzorom njemačkih oficira, borile protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] i [[Sandžak]]u.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 12058.</ref> U [[NDH]], četnici su služili Nemcima za razne namene: dostavljanje obaveštenja o komunistima, pomoć nemačkim nabavkama stoke, pomoć trupama u svojstvu vodiča, pomoć u ljudstvu, učestvovanje u osovinskim operacijama (na primer [[operacija Citen|operacija Ziethen]], [[operacija Bora]]), i druge potrebne radnje za gušenje ustaničkog pokreta.<ref name="ReferenceA">[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u Dalmaciji i zapadnoj Bosni]</ref> Nemci su četnike snabdevali oružjem i opremom i dozvoljavali im da po potrebi koriste njihove garnizone za smeštaj i motorizaciju za transport. Partizanske pokrete po Bosni i Hercegovini te Hrvatskoj Nijemci su u mnogo navrata doznavali na osnovu četničkih dojava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1071&rec=314&roll=563 NAW, T-314, Roll 563, frames 001061-1062: Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa (31. januar 1944.)]</ref> Prve dve godine rata, četnici su formalno bili deo [[Savezničke sile u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] koalicije, ali zbog stavljanja [[Četnički odredi Jugoslovenske vojske|četničkih odreda Jugoslovenske vojske]] pod komandu Vermahta, krajem 1943. je došlo do konačnog napuštanja Draže Mihailovića od strane Saveznika, a potom 1944. godine i do napuštanja i osude četnika od strane jugoslovenskog kralja.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0_II_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D1%98_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%81%D1%86%D0%B8_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5 Poziv kralja Petra II na pristupanje Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije]</ref> Zbog kolaboracije sa nemačkim okupatorom, mnogim je četničkim vođama, uključujući samog Dražu Mihailovića, suđeno u [[Beogradski proces|beogradskom]] i drugim procesima. Pored kolaboracije sa Nemcima, četnici na teritoriji italijanske okupacione zone su tesno [[Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom|sarađivali sa fašističkom Italijom]]. == Nemačka politika prema četnicima == Česte njemačke promjene kursa u odnosu prema četnicima Draže Mihailovića (npr. [[Sastanak u Divcima|pregovori u Divcima]] u novembru, pa [[Operacija Mihailović|napad na štab Draže Mihailovića]] u decembru 1941, zatim ponovna obustava progona Mihailovićevih četnika i skidanje ucjene na njegovu glavu u proljeće 1942. godine, itd.) tokom čitavog ratnog perioda, bile su u potpunosti u skladu sa politikom koja je vođena u okupiranim zemljama. Najplastičniji prikaz ovakvog pristupa prezentovao je [[Felix Benzler]], opunomoćenik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova u [[Beograd]]u, u izvještaju koji je poslao u [[Berlin]] 11. marta 1942. godine ministru vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]]: {{izdvojeni citat|To što nemačka vojna mesta vode pregovore s pojedinim četničkim vođama, nije ništa neobično u srpskom prostoru. To se zbiva svesno, u okviru naše politike, uslovljene slabošću naših vojn[ičk]ih snaga i dosad ne bez uspeha vođene, da Srbe, a naročito ustanike usmeri jedne protiv drugih (komuniste protiv četnika, četnike među sobom, vladine dobrovoljce protiv komunista i četnika) i da se time po mogućnosti omete obrazovanje jednog jedinstvenog fronta.<ref>AVII, NAV, N-T-120, 200/153555-58.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/154_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.], str. I/272.</ref><ref>Branislav Božović – Mladen Stefanović: MILAN AĆIMOVIĆ – DRAGI JOVANOVIĆ – DIMITRIJE LJOTIĆ, Centar za informacije i publicitet, Zagreb, 1985, str. 90.</ref>}} Njemačko konstantno opiranje uspostavi saradnje s četnicima Draže Mihailovića bilo je generirano sa samog političkog vrha. U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta prenesena je informacija da je 23. septembra 1942. održan sastanak vođe Trećeg Reicha [[Adolf Hitler|Adolfa Hitler]]a s predsjednikom [[Rumunija|rumunjske]] vlade [[Ion Antonescu|Ionom Antonescuom]] i poglavnikom [[NDH]] [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]]. Na sastanku se uglavnom raspravljalo „o hrvatskim problemima“. Pored njemačkog veleposlanika u [[Zagreb]]u [[Siegfried Kasche|Siegfrieda Kaschea]], sastanku je prisustvovao i opunomoćeni general u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau]] koji se nije ustručavao da „otvoreno kritikuje hrvatsku vlast“, ali je i „skrenuo pažnju na četnike, koje su naoružali Italijani“. General von Horstenau je predložio da bi četnike trebalo „upotrebiti da na svom području [tj. u njemačkoj okupacionoj zoni] postanu organi reda“: {{izdvojeni citat|Hitler je na taj predlog negativno odgovorio, jer da mu se čini veoma opasno da se četnicima pruži podrška. Četnici su pre svega srpske patriote, koji zastupaju [[Velika Srbija|velikosrpsku]] misao. Time hranimo zmiju koja će jednoga dana da poraste. Istina, danas je ona još mala, ali jednog dana mogla bi da bude opasna.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Nakon sagledavanja situacije na Balkanu u jesen 1943, Nemci su jugoslovenske partizane proglasili najvećim neprijateljima.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_156.htm PROCENA KOMANDANTA JUGOISTOKA FELDMARŠALA VAJKSA OD 1. NOVEMBRA 1943. VOJNO-POLITIČKE SITUACIJE NA BALKANU KRAJEM OKTOBRA 1943. GODINE</ref> U cilju borbe protiv partizana, tolerisali su i koristili četnike kao antikomunističku miliciju, iako im je bilo dobro poznato da oni održavaju veze sa [[London]]om. == Hronologija == === Mihailovićeva ponuda Nemcima i pregovori u Divcima (jesen 1941) === {{main|Ustanak u Srbiji 1941.|Sastanak u Divcima}} {{izdvojeni citat|Četnički odredi jugoslovenske vojske pod komandom pukovnika Draže Mihailovića stavljaju se na raspolaganje za borbu protiv komunista u saradnji sa nemačkim Vermahtom.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_30._%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941._%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0 Извештај капетана Матла претпостављенима од 30. октобра 1941. о разговорима са представницима Драже Михаиловића]</ref>|Ponuda Draže Mihailovića Nemcima iz oktobra 1941.}} {{Wikisource|Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} {{Wikisource|Izveštaj kapetana Matla pretpostavljenima od 30. oktobra 1941. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića}} {{Wikisource|Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.}} Nemci su za gušenje [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji 1941.]] angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva. Vezu je uspostavio preko pukovnika [[Branislav Pantić|Branislava Pantića]], njegovog predstavnika i obaveštajca u [[Beograd]]u. Pukovnik Pantić je nakon rata svjedočio da je odluka o pregovorima s predstavnicima njemačkih okupacionih snagâ donijeta krajem oktobra 1941. godine, i to na sastanku održanom u kući [[Živojin Mišić|vojvode Mišića]] u [[Struganik]]u. Sastanku su, pored Draže Mihailovića i Branislava Pantića, prisustvovali i [[Dragiša Vasić]], potpukovnik [[Dragoslav Pavlović]], major [[Aleksandar Mišić]] i kapetan [[Nenad Mitrović]]. Pukovnik Pantić piše: {{izdvojeni citat|O potrebi pregovora nije bilo reči. Situacija je svima bila jasna. Ona ih je neodstupno zahtevala. Sporno je bilo: sa kime treba razgovarati, da li sa Nemcima ili sa Nedićem? Posle duže diskusije većina se složila da treba pregovarati sa Nedićem. Ovome se odsudno usprotivio Draža i major Mišić. Njegov zaključak po ovom pitanju bio je izražen rečima: – KAD JE SITUACIJA TAKVA DA MORAM DA PREGOVARAM, ONDA ĆU DA PREGOVARAM SA NEPRIJATELJEM. NA TO ME OVLAŠĆUJE I MEĐUNARODNO RATNO PRAVO. UOSTALOM, ŠTA MI MOŽEMO DA DOBIJEMO OD NEDIĆA? SVE ŠTO NAMA TREBA, ORUŽJE I MUNICIJA, NEDIĆ MORA TRAŽITI OD NEMACA. JER OVDE NISU U PITANJU MALE I SITNE KOLIČINE. ZAŠTO IĆI POSREDNO, KAD MOŽEMO NEPOSREDNO? Njegovo odsudno držanje, po ovom pitanju, odnelo je prevagu... Isto tako bilo je sporno pitanje da li da se o pregovorima obavesti Nedić. Posle kraće diskusije, a pošto sam ja izložio da kapetan g. dr. Matl nalazi da Nedića treba obavestiti, doneta je odluka da se tako i učini. Tako je doneta odluka da se pregovara sa Nemcima.<ref>[https://sr.m.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BE_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98_%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%B8_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0 Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima]</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 138.</ref><ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115.</ref>|Izjava pukovnika [[Branislava Pantića]] o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} 1. novembra 1941. godine, pukovnik Draža Mihailović je uputio generalu [[Walteru Hinghoferu]], komandantu [[342. divizija|342. pješadijske divizije]], ponudu sljedeće sadržine: {{izdvojeni citat|1) Na kolubarskom frontu nema komunista. Ukoliko ih je bilo oni su postali bezopasni. <br /> 2) Organizacija četnika je u stanju da održava red na području zapadne Srbije. <br /> 3) Komunistička opasnost će prestati od momenta kada se četničkoj organizaciji pruži mogućnost da neometano radi. Broj nacionalista je tako veliki da komunista ima samo 5%. Uz pomoć svoje brojne nadmoćnosti nacionalni elemenat pod komandom četnika može rešiti komunistička pitanja bez obostrane borbe. <br /> Uslov je: dovoljno naoružanje, koje nedostaje. <br /> 4) Ulazak u pojedine gradove je bio neophodan da se ne bi komunističke jedinice predstavljale kao oslobodioci i da ne bi povukle za sobom narodne mase. To se moralo događati i radi toga da bi se sprečili komunisti da vrše teror nad stanovništvom. <br /> 5) Četnička akcija nije usmerena protiv nemačkih jedinica, ukoliko one ne napadaju četnike i narod. <br /> 6) Naš narod voli slobodu i radovao bi se kada se na njegovoj teritoriji ne bi nalazile nemačke jedinice. To odgovara četničkom načinu vođenja rata, bez obzira na žrtve koje donosi. Oblast zapadne Srbije nema nikakav vojni značaj za nemačke jedinice, i trebalo bi da bude slobodna zona, u kojoj četnici održavaju red, pod uslovom da ih se u tome ne sprečava i da su dovoljno naoružani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_240.htm Izjava Draže Mihailovića od 1. novembra 1941. komandi nemačke 342. pešadijske divizije]</ref>}} Prethodno, general Hinghofer je 30. X 1941. obavijestio njemačkog opunomoćenog generala i zapovjednika u Srbiji [[Franz Böhme|Franza Böhmea]] da lokalni četnički komandanti u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] nude saradnju, očekujući zauzvrat pomoć u oružju od okupatora: „Četničke vođe iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Slovac|Slovca]] i [[Lajkovac|Lajkovca]] daju važne podatke o organizaciji i izjavljuju spremnost da se sa nemačkim trupama bore protiv komunista. Traže oružje.“<ref>BA-MA, RH 26-342/14, 10-odnevni Hinghoferov izvještaj Bemeu, 30. 10. 1941.</ref> Odmah po pristizanju Mihailovićeve ponude, štab 342. pješadijske divizije je istoga dana (1. XI) dostavio izvještaj svojoj pretpostavljenoj komandi u kome, između ostalog, stoji i sljedeće: {{izdvojeni citat|Masa četnika, koja se nalazi u rejonu Valjeva, do sada se držala potpuno lojalno. Oni su prema komunistima zauzeli jasan odbijajući, takoreći, neprijateljski stav i može se reći uspešno se protiv njih borili. Oni su spremni i voljni da zajedno sa Vermahtom razbiju komuniste, kao i da u zemlji ponovo uspostave red i mir i zato traže nemačku pomoć.<ref>AVII, NAV—N—T—315, rolna 2130, snimci 626—632.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_10.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje MIHAILOVIĆ TRAŽI POMOĆ OD OKUPATORA]</ref>}} No, na samom početku sastanka sa nemačkim predstavnicima u selu [[Divci]] 11.11.1941. pukovniku Mihailoviću je rečeno: {{izdvojeni citat|Pre dve nedelje poručili ste nam preko Vaših poverenika u Beogradu da je Vaša namera "da nećete više dozvoliti da se srpska krv beskorisno proliva i srpska imovina dalje uništava". Istovremeno ste ponudili da se zajedno sa nemačkim Vermahtom i organima Nedićeve vlade borite protiv komunizma. Ponuda je od strane Glavne komande odbijena jer: 1) Nemački Vermaht će sam u najkraćem vremenu okončati sa komunizmom i 2) glavni komandant ne može imati poverenja prema Vama kao savezniku.}} Nemci su procenili da Draža zna za dolazak njihovih oklopnih trupa, da kao generalštabni oficir pravilno ocenjuje da će se nastavak nemačkih operacija rđavo završiti po njega, i stoga "nemački Vermaht ne može da se optereti takvim saveznicima koji mu se privremeno priključuju iz razloga oportuniteta".<ref name="Divci">[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%83_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D0%94%D0%B8%D0%B2%D1%86%D0%B8_11.11.1941. Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.]</ref> U daljem razgovoru pukovnik Mihailović se pravdao nacistima zbog učešća u ustanku: {{izdvojeni citat|Nije moja namera da ratujem protiv okupatora, jer kao generalštabni oficir poznajem snage obeju snaga.<ref name="Divci"/>}} Pukovnik Mihailović se pravdao da je morao uzeti neke gradove od Nemaca da ih komunisti ne bi uzeli,<ref>„Moji ljudi su [[Bitka za Loznicu 1941.|krenuli na Loznicu]] zato da je komunisti ne zauzmu.”</ref> tvrdeći da nije na strani ustanika, tj. „onih koji žele da isteraju Nemce”.<ref name="Divci"/> Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju kako bi nastavio borbu protiv Titovih partizana.<ref>„Neophodno je imati municiju! Računajući s tim, došao sam ovamo.”</ref> Međutim, on je želio da njegovo „delovanje na nacionalnoj osnovi” ostane skriveno od javnosti kako ne bi prošao poput vojvode [[Kosta Pećanac|Koste Pećanca]], koji je sklopio otvoreni sporazum sa okupatorom, čime je izgubio ugled u narodu i dobio žig izdajnika.<ref name="Divci"/> Nakon opetovanih zahtjeva okupatoru za isporukom municije, pukovniku Mihailoviću je nedvosmisleno stavljeno do znanja da je jedina opcija za njega i njegove trupe bezuslovna kapitulacija. I pored nepopustljivog njemačkog stava, Mihailović, kao i major Mišić, pokušali su u više navrata uvjeriti svoje sagovornike da uvaže njihove prijedloge, pružajući Nijemcima čvrsta uvjeravanja da im ne prijeti nikakva opasnost sa četničke strane: „Nećemo se boriti protiv Nemaca, pa ni onda ako nam ova borba bude nametnuta... '''Mi vam nećemo biti neverni'''... Mi idemo tako daleko da Vas molimo da do nas uputite oficire za vezu da biste se, uz punu garanciju, mogli uveriti u našu borbu protiv komunista.” Uprkos svim četničkim pokušajima, njemački su pregovarači ostali rezolutni: {{izdvojeni citat|Ponuda pukovnika Mihailovića da stavi svoje snage na raspolaganje za borbu protiv komunista je odbijena i zatražena je bezuslovna predaja. Mihailović je tražio da se konsultuje sa svojim komandatima. Mihailović također tražio oružje za borbu protiv komunista. Ovo je igra, borba između bandi za izvor oružja. Ipak, čini se da jedan dio bandi D. Mihailovića iskreno želi da se bori protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=127&rec=311&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frames no. 000121—000122.] <br /> ({{jez-njem|"Angebot des Oberstlt Mihailowitsch, seine Banden zum gemeinsamen Kampf gegen die Kommunisten zur Verfügung zu stellen, wurde abgelehnt und bedingungslose Kapitulation gefortdert[sic!]. Mihailowitsch hat geantwortet, er müsse erst seine Unterführer fragen. Mihailowitsch verlangte Waffen zur Bekämpfung der Kommunisten! Ein Spiel mit den Waffen, Kampf um die Futtergrippe[sic!] zwischen den einzelnen Banden! Immerhin scheint da einen Teil der Mihailowitsch–Banden mit dem Kampf gegen die Kommunisten ernst zu sein."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za septembar 1941 (30. 9. 1941.).}} Među brojnim njemačkim dokumentima u kojima se pominje sastanak u Divcima, izdvaja se bilješka potpukovnika [[Rudolfa Kogarda]] (koji je prisustvovao sastanku) o četničkom komandantu, kao i o razgovorima vođenim sa Mihailovićevim oficirima pri povratku za [[Beograd]]. Potpukovnik Kogard zapisuje da je „pukovniku Mihailoviću (je) mnogo stalo do toga da se vrhovni komandant u Srbiji [tj. general Franz Böhme — prim.] uveri u iskrenost njegovih namera”: {{izdvojeni citat|Obustaviti borbu protiv nemačkog Vermahta i povesti je samo protiv komunista. Na samo vođenje borbe druga strana ne sme da utiče. Izuzimajući to što sâm ne želi da se potčini, živi u ubeđenju da komuniste u njihovom gerilskom načinu ratovanja regularne trupe ne mogu da poraze. On, dakle, želi da preuzme specijalni zadatak i garantuje uspeh... U izlaganju pukovnika Mihailovića samo uzgred je nagovešteno da pre uništenja komunista ne može ni da pomišlja na polaganje oružja. Pri povratku u Beograd njegovi poverenici su naglasili da je pukovnik Mihailović spreman da položi oružje čim uništi komuniste. A za uspešno okončanje ove borbe potrebna mu je municija, jer je komunisti imaju u ogromnim količinama... Potpukovnik Kogard je pitao srpskog kapetana [Nenada — prim.] Mitrovića šta Mihailovićeva grupa radi sa zarobljenim komunistima. Odgovoreno mu je da se ubeđeni komunisti ubijaju, a oni koji su samo pošli s njima odvode se u koncentracione logore. [...] Mihailović izjavljuje da mu nikada nije bila namera da se bori protiv nemačkih trupa i saopštava da će i sada naložiti svojim trupama da se ne bore protiv nemačkog Vermahta.<ref>NAW, Mikrofilm T—314, Roll 1457, snimci 1332—1335.</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 161—162.</ref>}} Iako su iz [[Berlin]]a bili jasno upozoreni da pregovori s »banditima« ne dolaze u obzir, njemački komandanti u okupiranoj Srbiji jasno prepoznaju potencijal<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> za razbijanje jedinstva u ustaničkom pokretu u trenutku kada je, inicirano s Mihailovićeve strane, nastupilo otvoreno neprijateljstvo između četnika i partizana: {{izdvojeni citat|Pukovnik Mihailović, komandant ustaničkih četničkih grupa, koji se do sada nalazio u iščekivanju u planinama između Čačka i Valjeva, pod prinudom i pritiskom prilika, saopštio je tokom poslednjih dana da je on sada odlučio da napadne komuniste... Dejstvo našeg zahteva o bezuslovnoj kapitulaciji njegovih jedinica mora se sačekati. Međutim, u svakom slučaju, zauzimanje stava protiv komunista od strane Mihailovića, znači slabljenje ustanika.|Izveštaj načelnika štaba Opunomoćenog komandanta u Srbiji od 11. novembra 1941, feldkomandanturama i krajskomandanturama o proceni vojno-političke situacije kod ustanika u Srbiji od 30. oktobra do 8. novembra 1941.}} Obavještajni oficiri, raspoređeni u njemačkim ustanovama u Srbiji, registrovali su da je s jeseni 1941. godine došlo do raspada jedinstvenog ustaničkog fronta, kao i da je pukovnik Mihailović naredio [[Napad četnika na Užičku Republiku|napad]] na [[Slobodne teritorije u Narodnooslobodilačkom ratu|partizansku slobodnu teritoriju]]. U skladu s novonastalom situacijom, Wehrmachtovi oficiri predlažu svojim pretpostavljenim u Berlinu koordinaciju okupatorskih dejstava s onima četničkih odredâ, što bi doprinijelo efikasnijem gušenju partizanskog otpora, čiji je centar bilo [[Užice]]: {{izdvojeni citat|Mihailović treba da sada pokrene akciju protiv Užica, gde se navodno nalazi celokupno rukovodstvo komunista, a zbog čega treba da se stavi u izgled i bombardovanje sa nemačke strane. U kontaktima sa nemačkim okupacionim vlastima koji su niže opisani, Mihailović je navodno molio da mu se stavi na raspolaganje 100.000 metaka da bi mogao nastupiti protiv Užica.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XII, knjiga 1, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova Nemačkog Rajha: 18. april — 31. decembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1973, dok. 236, str. 630.</ref>|IZVEŠTAJ OBAVEŠTAJNOG CENTRA VERMAHTA U BEOGRADU OD 14. NOVEMBRA 1941. VRHOVNOJ KOMANDI VERMAHTA O ODNOSU ČETNIKA DRAŽE MIHAILOVIĆA PREMA NOP-u, O PREGOVORIMA PREDSTAVNIKA VERMAHTA I DRAŽE MIHAILOVIĆA I O VOJNO-POLITICKOJ SITUACIJI U SRBIJI}} Nakon rata, pukovnik [[Branislav Pantić]] je u pisanoj izjavi jednom [[ZBOR|ljotićevskom]] autoru u emigraciji detaljno objasnio okolnosti u kojima je došlo do odluke da se vode pregovori sa Nijemcima. Pukovnik Pantić se prisjeća da je prethodno održan sastanak u Mihailovićevom štabu, na kom je sačinjen spisak uslovâ koje je trebalo postaviti pred okupatora. Međutim, osnovni razlog pregovora je bio da se četnicima daju odriješene ruke i pruži pomoć za »borbu protiv komunista«, tj. Titovih partizana: {{izdvojeni citat|Posle duže diskusije složili smo se da Nemcima treba podneti ove zahteve: 1. Moja [Mihailovićeva — prim.] akcija ima se posmatrati isključivo kao borba protivu komunizma. A kako je ta borba u neposrednom interesu i Nemaca, potrebno je, da se mojim oružanim odredima ostavi sloboda akcije i da se oni, svim sredstvima, pomognu. 2. Spremni smo da kooperišemo u svakoj borbi protivu komunista, koju bi izvodile nemačke oružane snage. 3. Kako su za borbu protivu komunista potrebna sredstva to, da mi se iz nemačkog ratnog plena, za prvi momenat, stavi na raspoloženje: <br /> — 20.000 pušaka; <br /> — 200 mitraljeza; <br /> — 2.000 puškomitraljeza; <br /> — 100 lakih bacača; <br /> — 100.000 ručnih bombi; <br /> — municija: 500 metaka na pušku; po 2.000 metaka na mitraljez i puškomitraljez i po 100 bombi na svaki bacač. <br /> Celokupno naoružanje, po vrstama, da bude istog modela i kalibra. <br /> — 20.000 jugoslovenskih vojničkih uniformi <br /> — 20.000 pari vojničkih cipela. [...] Iz prednjih izlaganja jasno se vidi, da je glavni i jedini cilj sastanka i razgovora sa Nemcima bio: DA NAM OMOGUĆE ODSUDNU BORBU SA KOMUNISTIMA, DAKLE NJIHOVO UNIŠTENJE, A TIME I OBUSTAVU KRVAVIH NEMAČKIH ODMAZDA. DAKLE ONO ŠTO JE ZAHTEVAO CEO NAROD.<ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115—116.</ref>}} Za Dražom Mihailovićem je decembra 1941. godine raspisana poternica, nakon čega je bio u bekstvu. === Predaja zarobljenih partizana Nijemcima (1941) === {{main|Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.}} [[File:Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima.jpg|thumb|Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima]] Iako je njegov prijedlog okupacionim vlastima u Divcima odbijen, pukovnik Mihailović je želio pružiti njemačkom okupatoru dokaz četničke gotovosti za saradnju. Stoga su četnici Draže Mihailovića, uz posredstvo samozvanog vojvode [[Jovan Škavović|Jovana Škavovića]], predali 13. novembra 1941. Njemcima oko [[Predaja zarobljenih partizana Nemcima novembra 1941.|365 zarobljenih partizana]]. [[Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.|Predaja zarobljenih partizana Nemcima]] se desila tokom [[ustanak u Srbiji 1941|ustanka u Srbiji]] novembra [[1941]]. godine. Tokom [[Četničko-partizanski sukob|sukoba]] između [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] četnika i partizana u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]] početkom novembra [[1941]], četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u [[Gornji Milanovac|Gornjem Milanovcu]],<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_110.htm Relacija Takovskog četničkog odreda od 17. juna 1942, Zbornik NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, dokument 110]</ref> Kosjeriću,<ref>[https://www.znaci.org/00001/59_2_124.pdf Užička republika, Zapisi i sećanja, Narodni muzej, Užice 1981]</ref> Karanu i Planinici, četnici su prikupili na [[Ravna Gora|Ravnoj Gori]]. Oko [[13. novembar|13. novembra]] [[1941]]. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u [[Mionica|Mionicu]], i zatim u [[Slovac]]. Tu su prihvaćeni od [[Milan Nedić|Nedićevih]] i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u [[Valjevo]]. Transport zarobljenika do [[Valjevo|Valjeva]] je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio [[Kosta Pećanac|Pećančev]] četovođa, dok je u tom periodu priznavao [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevu]] komandu. U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir [[Pavle Mešković]]. Predaji partizana prethodio je [[Sastanak u Divcima 1941.|sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci]]. Od ove grupe zarobljenika, Nemci su 263 streljali dana [[27. novembar|27. novembra]] [[1941]]. godine na Krušiku u Valjevu.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_21.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Streljanja na Krušiku u Valjevu]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44_4.pdf Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009: Krušik, Valjevo streljanje po grupama]</ref> Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u [[Koncentracioni logor|logore]], a delom pušteni na slobodu. Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_24.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Decembarski pokolj]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44.htm Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009]</ref> === Legalizacija četnika i hvatanje ustanika (1941-1942) === {{main|Legalizovani četnici}} [[Datoteka:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|minijatura|Legalizovani četnici Draže Mihailovića čuvaju [[Logor Metino brdo|logor na Metinom brdu]] kod [[Kragujevac|Kragujevca]] [[1942]].]] Četnički odredi u Srbiji su delom raspustili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih Nedićevih formacija. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, pripadnici [[Legalizovani četnici|legalizovanih ravnogorskih odreda]] pružili su najznačajniji doprinos u hvatanju nekoliko hiljada odbjeglih ili pasiviziranih partizana i njihovih saradnika u [[Zapadna Srbija|zapadnoj]] i djelovima [[Centralna Srbija|centralne Srbije]], kao i u njihovoj predaji Njemcima. Učešćem u masovnom hvatanju i likvidaciji pripadnika partizanskih odreda i njihovih saradnika, čak i ako se zanemari aktivna borba protiv partizana, legalizovani ravnogorski četnici su učinili krupne usluge njemačkom okupatoru u uništenju partizanskog pokreta na području dotadašnje [[Užička Republika|Užičke republike]].<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> Već krajem novembra 1941. godine na Metinom brdu kod Kragujevca je formiran [[Logor na Metinom brdu|logor]] za zarobljene srpske ustanike i civilne taoce. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine.<ref>[http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1322 Metino brdo]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]]. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije Kragujevca i okolnih opština.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |access-date=2014-05-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |deadurl=yes }}</ref> Logor je rasformiran u junu 1942. Preostali logoraši su transportovani u [[Koncentracijski logor Banjica|logor na Banjici]], gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj.<ref>{{Cite web |url=http://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |title=Archive copy |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708214249/https://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |url-status=dead }}</ref> Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli faktičku kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove. Mihailovićev stav u odnosu na njemačkog okupatora jasno je izražen u depeši, koju je opunomoćeni poslanik Ministarstva inostranih poslova Trećeg Rajha u Beogradu [[Felix Benzler]], 31. marta 1942. godine, uputio centrali u Berlinu: {{izdvojeni citat|Sve dosad se nije postiglo da se ličnost pukovnika Mihailovića stavi pod kontrolu. Po svoj prilici ni on nije u stanju ili nije voljan da na srpskom području nešto preduzme, već je, naprotiv, preko jednog posrednika ovih dana ponudio vladi Nedića da prihvata da se objavi: 1) da on ne namerava da se bori protiv Nemaca; 2) da neće ništa da preduzima protiv Nedićeve vlade; 3) da se zalaže za održanje mira i reda u zemlji; 4) da poziva na borbu protiv komunista. Posredniku je ponovo odgovoreno da za Mihailovića jedino u obzir dolazi da se bezuslovno potčini.<ref>[https://znaci.org/00001/11_18.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje POD ZAŠTITOM LEGALIZOVANIH ODREDA]</ref>}} Nemački dokument od [[15. maj]]a 1942. godine navodi četničkog majora [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubu Jovanovića]] kao jednog od njihovih lokalnih saradnika za [[Zaječar]].<ref>NAW, T501, roll 248 frames 0121-0126; dostupno na http://znaci.net/temp/T-501_R-248-0126.jpg</ref> [[Datoteka:SS-Obergruppenführer Werner Lorenz accompanied with unknown chetnik officer in NE Bosnia.JPG|mini|[[SS]]-[[Obergruppenführer]] [[Werner Lorenz]] u društvu neimenovanog četničkog oficira u sjeveroistočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]], jesen 1942. godine]] U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom|uz dopuštenje Italijana]]. Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem. U Srbiji, znatan broj Mihailovićevih snaga se legalizovao. Nemački popis glavnih vladinih legalnih odreda od [[15. maj]]a 1942, pod rednim brojevima 1 do 18 navodi Ljotićeve odrede, od 19 do 39 su Mihailovićevi, a od 40 do 100 Pećančevi. Tu na okupatorskom spisku snaga su neki od glavnih Mihailovićevih četnika: [[Predrag Raković]], [[Miloje Mojsilović]], [[Dušan Smiljanić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Miloš Glišić]], [[Ljuba Jovanović]]... Do početka 1942. godine "ravnogorski pokret istopio se u redovima Nedićeve milicije i konačno se ponovo pojavio, umanjen, u Crnoj Gori."<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref> Kako ne bi izgubio podršku naroda kao saradnik okupatora, Mihailović je odsustvo oružane borbe u Srbiji sredinom [[1942]]. godine nastojao da nadoknadi činjenjem smicalica nemačkim vojnicima po gradovima, ubacivanjem "smrdljivih bombi", "svrabećih praškova", "praškova za kijanje", upućivanjem pretećih pisama, uznemiravanjem telefonom...<ref name="Kosta Nikolić 2004"/> Ovo nije ostalo neprimećeno. Britanski kapetan Bil Hadson je u drugoj polovini 1942. ponovo uspostavio vezu i javio da "Mihailović još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", da su "u Dalmaciji Trifunovićevi četnici legalizovani" te, podsticani od Italijana, sanjaju o nekoj "Srbo-Sloveniji i Dalmaciji". Na osnovu stanja na terenu on izvlači zaključak: {{izdvojeni citat|U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.... Mihailoviću bi trebalo konačno reći da Britanci pretpostavljaju komuniste kvislinzima.<ref name="Deakin2"/>|Britanski kapetan Bil Hadson}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Lopare 1942.jpg|mini|[[Radivoje Kerović]] (u sredini u bijeloj košulji) sa njemačkim tenkistima, [[Lopare]] 1942.]] 27. avgusta 1942, komandant Bosanskih četničkih odreda kapetan [[Rade Radić]] naređuje načelniku štaba (»poručniku bratu«) [[Vukašin Marčetić|Vukašinu Marčetiću]] sljedeće: {{izdvojeni citat|Ova komanda stavila ti je u dužnost, da odmah stupiš u vezu sa Nemačkim vojnim vlastima u B. Luci, povodom zauzimanja Mrkonjić-Grada od strane komunista i njihovim daljim nadiranjem ka Manjači, a u cilju organizovanja zajedničke akcije protiv komunista. Kako iz primljenog izveštaja ne vidimo, šta si po ovome do sada uradio, naređuje ti se, da se odmah vratiš u B. Luku, da stupiš u vezu sa komandantom Nemačkih trupa radi izvršenja zadatka koji ti je stavljen u dužnost... Nemačkog komandanta isto tako upozori na činjenicu, da se danas u Bos. Krajini nalaze komunisti, koji su proterani iz svih srpskih zemalja: Srbije, Crne Gore, Hercegovine, Istočne i srednje Bosne sa celokupnim vođstvom i naoružanjem. Krajina im služi kao glavno uporište. Srpski narod u Krajini isto tako kao i u ostalim pokrajinama srpstva je u ogromnoj većini protivkomunistički raspoložen, ali ovaj srpski narod nije dovoljno naoružan, da bi suzbio ovu komunističku najezdu... Na osnovu svega ovoga zahtevaj od Nemačkog komandanta, ako slučajno [ne] bi bilo dovoljno pušaka, municije a naročito automatskog oružja u njihovim magacinima, da se razoružaju Hrvatske jedinice, a naročito ustaške formacije i da se oružje preda u naše ruke, a mi ćemo naoružati svoje rezerve u ljudstvu i voditi uspešne borbe protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_1_153.htm Naređenje komandanta bosanskih četničkih odreda od 27. avgusta 1942. načelniku štaba za organizaciju sadejstva nemačkim snagama u sprečavanju prodora partizana ka Banjaluci]</ref>}} Posljednjeg dana kolovoza 1942, održan je sastanak kod načelnika štaba Komande Jugoistoka. Ovom prilikom je podijeljena informacija da se oko [[Banja Luka|Banje Luke]] vode žestoke borbe s partizanima, u kojima okupatoru pomažu četnici (“srpski nacionalisti“), bez preciziranja o kom odredu JVuO iz [[Bosna (oblast)|Bosne]] je riječ: {{izdvojeni citat|Velike borbe su izbile u blizini Banje Luke. Ustanici su upotrijebili teško naoružanje, topove, minobacače itd., kao i tenkove. Hiljadu srpskih nacionalista je sudjelovalo u borbi protiv ustanika na našoj strani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=490&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000485.] <br /> ({{jez-njem|"Bei Banja Luka größeres Gefecht, Aufständische traten mit schweren Waffen, Geschützten, Minenwerfern u.sw. auf, auch mit Panzer. 1000 serbische Nationalisten haben sich dort auf unserer Seite im Kampfe gegen die Aufständischen beteiligt."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka održanog 31. augusta 1942.}} U drugom njemačkom izvještaju iz istog perioda se navodi da je 26. augusta jedan bataljun Wehrmachta južno od Banje Luke bio priklješten od strane nadmoćnijeg neprijatelja (i ovdje se napominje da su partizani raspolagali teškim naoružanjem), kao i da je Nijemcima u pomoć priskočilo čak „2000 bosanskih četnikâ“, što će rezultirati potiskivanjem jedinicâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOP i DVJ]] prema jugu do kraja mjeseca.<ref>BA/MA, RH 19 XI/81 (Die Bekämpfung der Aufstandsbewegung im Südostraum, Teil I), S. 244.</ref><ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 155. <br /> ({{jez-njem|"Bereits am 26. August sah sich ein deutsches Bataillon bei dem Versuch, südlich von Banja Luka den ersten dieser Einfälle abzublocken, weit überlegenen, auch mit erbeuteten Panzern und Geschützen bewaffneten Verbänden gegenüber; nur mit Hilfe von 2.000 bosnischen Cetniks, die den Deutschen zu Hilfe eilten, gelang es bis Ende des Monats, die Partisanen wieder nach Süden abzudrängen."}})</ref> Takođe, u jednom izvještaju upućenom iz štaba njemačkih trupa u [[NDH]] od 18. novembra 1942. o četnicima se, između ostalog, navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|U zoni 714. pješadijske divizije nalazi se 6-8.000 četnika, naoružanih puškama i nešto automatskog oružja. Diviziji su dosad pružili vrijedne usluge time što su branili svoju teritoriju od partizana i time oslobodili njemačke i trupe NDH za dejstvo na drugim sektorima. K tome obezbjeđuju i željeznicu i pribavljaju važna obavještenja njemačkim trupama. Četnici su pri zajedničkim akcijama snabdjevani od strane NDH; također im pripada i naknada od otprilike 3 Rajshsmarke dnevno, čiju isplatu oni, međutim, dosad nisu tražili.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=361&rec=314&roll=566 Nacionalni arhiv Vašington, T-314, rolna 566, frejm 000357; Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj-/Veza sa neprijateljski orijentisanim krugovima u Srbiji/ (18. novembar 1942.).] <br /> ({{jez-njem|"Bei 714.Div. haben die im Div.–Bereich beheimateten Cetnikverbände eine ungefähre Stärke von 6–8000 Mann. Sie sind mit Gewehren und verhältnissmässig wenig automatischen Waffen ausgestattet. Sie leisten der Div. wertvolle Dienste, indem sie ihr Heimatgebiet gegen Einfälle der Partisanen schützen, sodass, von grösseren Unternehmen abgesehen, in diesem Raume weder deutsche noch kroatische Truppen gebunden werden. Sie entlasten hiedurch den Bahnschutz und versorgen die deutsche Führung mit wertvollen Feindnachrichten. <br /> Die Cetnikverbände werden durch den kroatischen Staat bei Einsätzen mit Munition versorgt und verpflegt. Vertragsmässig steht ihnen neben anderen Zusagen /z.B. Versorgungsansprüchen/ auch Wehrsold von etwa RM 3.— täglich zu, den sie jedoch bisher nicht beansprucht haben."}})</ref>|Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj (18. novembar 1942. godine)}} === Operacija Weiss i bitka na Neretvi (1943) === {{main|Operacija Weiss|Bitka za Konjic 1943.}} [[File:Četnici i Nemci na Neretvi.jpg|thumb|Četnici i Nemci tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]] 1943.]] Van Srbije, postojala je intenzivna saradnja četnika i Nemaca. Iako su mnogi četnici na lokalu pomagali nemačkim trupama protiv partizana, [[Hitler]] je do sredine 1943. godine strogo branio svojim jedinicama svaku saradnju sa četnicima.<ref>Nacionalni arhiv Vašington, Mikrofilm T-311, rolna 175, snimka 378: Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka za novembar 1942 (30. novembar 1942.). „Svaka, pa i privremena, veza sa antikomunistički nastrojenim četnicima u Hrvatskoj je protivna naređenju Fuehrera, Ia 3071/42 o borbi protiv bandi.“</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=383 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000378.] <br /> ({{jez-njem|"Haltung gegenüber feindlich eingestellten Kreisen in Serbien/Kroatien: An Bev.Kmdr.Gen. in Serbien, Befehlshaber der dt. Truppen in Kroatien, Kdr.Gen. in Kroatien und Dt.Verb.Kdo. bei Supersloda ergeht ein Befehl betreffend klarer und eindeutiger militärischer Haltung gegenüber allen uns feindlich eingestellten Kreisen. Jede – wenn auch nur vorübergehende – Bindung mit antikommunistisch eingestellten Cetniks in Kroatien steht im Widerspruch zu den bzgl. Bandenkämpfung gegebenen Befehlen des Führers Ia Nr. 3071/42 g.K."}})</ref> Za vrijeme izvođenja [[Operacija Weiss|operacije Weiss]], njemački komandanti na terenu su bili u nedoumici da li da se povinuju naređenjima svojih viših vojnih komandi, ali i političkih instanci, ili da nastave sarađivati s četnicima Draže Mihailovića: {{izdvojeni citat|Uprkos borbenoj pomoći hrabrih četnika, koja je doprinijela deblokadi opkoljenih dijelova 718. pješadijske divizije, njemačke trupe imaju zadatak da se brzo probiju do boksitne oblasti. One imaju instrukcije da smatraju četnike neprijateljima. Sada se ispostavilo da se situacija kod mjesta Dobro (?), čija se posada sastojala od Nijemaca, Italijana i četnika, poboljšala zahvaljujući četničkom prodoru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=549 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000544.] <br /> ({{jez-njem|"Trotz der Waffenhilfe tapferer Cetnik, die auch zur Befreiung der eingeschlossenen Gruppe der 718.I.D. mit beigetragen haben, ergibt sich für die deutschen Truppen die Aufgabe, möglichst schnell in das Bauxitgebiet von Mostar vorzustoßen. Die deutschen Truppen haben den Auftrag die Cetniks als Feind anzusehen. Es ergab sich nun das Bild, daß die Besatzung von Dobro (?), die aus Deutschen, Italiener und Cetniks bestand durch den Vorstoß der Cetniks Luft bekam."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka (1. mart 1943.).}} Major [[Slavoljub Vranješević]], komandant Zapadne Bosne JVuO, šalje 2. marta 1943. godine dopis »bratu« [[Uroš Drenović|Urošu Drenoviću]] kojim ga obavještava da je od strane njemačke komande u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] zakazana konferencija na koju su pozvani najvažniji četnički zapovjednici s teritorije [[Bosanska krajina|Bosanske Krajine]]: {{izdvojeni citat|Pre nekoliko časova primio sam izveštaj od Komandanta Bosanskih četničkih odreda brata Rade Radića, u kome mi javlja, da su Nemci pozvali na konferenciju u Banja Luci sve Komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića radi rešavanja važnih pitanja. Konferencija će se održati u nemačkoj komandi u B. Luci. Ovoj konferenciji neće prisustvovati pretstavnici hrvatskih ni vojnih ni civilnih vlasti. Komandant mi je naredio, da pozovem sve Komandante na predkonferenciju, koja će se održati u Karanovcu na dan 4 o.m. u 12 časova.— Prema napred izloženom pozivam te, da bez ikakvog izgovora i odlaganja bez obzira na situaciju na položaju, dođeš 4 o.m. do određenog časa u Karanovac.— Ovo smatraj vrlo važnim i NAJHITNIJIM. Molim Te koristi sva moguća prevozna sredstva, pa i motorcikl i na vreme dođi na predkonferenciju.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 31, str. 64.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_64.htm Naređenje Komande bosanskih četničkih odreda od 2. marta 1943. komandantu odreda »Kočić« za prisustvovanje konferenciji radi usaglašavanja stavova o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Već 3. februara 1943. godine, major Vranješević je upoznao Vrhovnu komandu JVuO o činjenici da se bosanski četnici nalaze u službi njemačkog okupatora, ali i da su potpisali [[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|sporazume o saradnji sa kvislinškim vlastima Nezavisne Države Hrvatske]]: {{izdvojeni citat| NEMCI Četnički odredi učestvuju u borbi zajedno sa Nemcima češće puta, ali na zasebnim sektorima. Pre našeg dolaska, Nemci su uspeli da u borbu protiv komunista uvode četnike tako, da im ovi osiguravaju krila i da se mešaju u komandovanje. Ovome se je odmah stalo na put, ma da sa dosta poteškoća. Po sebi se razume da se mnogo interesuju o tome, da li mi imamo kakve veze sa Dražom Mihailovićem — što mi odbijamo, navodeći da je to samo komunistička propaganda kako bi izazvali Nemce protiv nas, pa nas tako priklještene, uveli u svoje redove. Ipak, često puta Nemci čuju kako svi četnici pevaju »Od Topole pa do Ravne Gore« ili »Od Manjače pa do Ravne Gore«, »sve su straže generala Draže« itd., dakle jasno primećuju, ali moraju da trpe. Njihova nemoć oseća se. HRVATI Ovi se redovno predaju komunistima, gde god ovi na njih udare. Hrvatski oficiri nalaze spas u komunizmu. Zbog sporazuma sa Hrvatima, koji su ovi [četnički — prim.] odredi sklopili pre našeg dolaska, borbe sa Hrvatima ne vode se. Naprotiv, za većinu starešina i boraca može se reći, da su taj sporazum shvatili kao definitivan svršetak rata, pa i otuda javašluk i slaba disciplina. Sada, dok se ne raščisti sa komunistima, ovakvo stanje mora da ostane.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_27.htm Izveštaj majora Slavoljuba Vranješevića od 3. februara 1943. majoru Zahariju Ostojiću o vojno-političkoj situaciji u četničkim odredima zapadne Bosne i saradnji sa nemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama]</ref>}} Vojvoda [[Vukašin Marčetić]], komandant puka »Manjača«, bio je takođe jedan od potpisnikâ sporazuma sa vlastima satelitske NDH. Tokom operacije »Weiss«, vojvoda Marčetić se povezuje i sa njemačkim okupatorom, konkretno sa [[117. lovačka divizija (Nemačka)|117. divizijom]]: {{izdvojeni citat|Posebno: [...] [[369. legionarska divizija|369. pješ. div.]] će prvo dovršiti borbe na [[Grmeč]]u. Uspostavljena veza sa četničkom grupom Marčetića, koja će preuzeti osiguranje vlastitog istočnog boka.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=315&roll=2263 NARA, T315, Roll 2263, frame no. 000670.] <br /> ({{jez-njem|"369. J.D. führt vorerst Kampfhandlungen in der Grmec durch. Verbindung mit Cetnikgruppe Marcetic aufgenommem, die Schutz der eigenen Ostflanke übernehmen will."}})</ref>|Ratni dnevnik 117. divizije, unos za 5. februar 1943.}} O (prinudnom) sadjejstvu 117. divizije sa četničkim odredima pod komandom kapetana [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] u [[Bitka za Konjic 1943.|bici za Konjic]], februara 1943. godine, nakon rata će posvjedočiti i general [[Alexander Löhr]]: {{izdvojeni citat|117. lovačka divizija, koja je prodirala od Ivan-sedla ka severozapadu, vodila je od početka teške borbe, pa je na kraju odbijena i odbačena. Jedan njen deo morao je da se spasava u Konjicu, koji je bio utvrđen i posednut od Italijana i četnika. Ovo mesto su partizani okružili i tako je došlo do toga da su se ovde, pod pritiskom događaja, borili na istom frontu Nemci i četnici – doduše odvojeni jedni od drugih italijanskim jedinicama. Konjic je doduše bio oslobođen iz okruženja sa trupama iz [[Sarajevo|Sarajeva]], ali je partizanima uspelo da se probiju preko Neretve i povuku svi bez izuzetka u severnu [[Crna Gora|Crnu Goru]].<ref>{{cite web|url=http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html | title = Записи Александра Лера, часопис СРПСКО НАСЛЕЂЕ, број 7/1998 | publisher = Srpsko-nasledje.co.rs |date=3. 1. 1943. | accessdate=4. 1. 2023. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130216202528/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html# | archive-date=16. 2. 2013 |url-status=dead | df = }}</ref>|General [[Alexander Löhr]], komandant Jugoistoka}} Pored 117. divizije, četnici generala Mihailovića će sarađivati i sa ostalim njemačkim divizijama koje su uzele učešća u operaciji »Weiss«, što se može zaključiti i na osnovu podataka iz ratnog dnevnika [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] od 12. marta 1943. godine: {{izdvojeni citat|12. III 1943. (00,30 sati) — Izvještaji divizijskih jedinicâ: Operativno odjeljenje (Ia) Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Operativnom odjeljenju [369. divizije] (telefonski): <br /> 1.) Snažne neprijateljske snage opkoljene su od strane [četnikâ] D.M., 717., [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718]]., 369. i [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije]]. 717. divizija započinje potjeru takođe 12. marta i doseže crtu [[Prozor (BiH)|Rama]] — [[Ostrožac (Jablanica)|Ostrožac]]. 718. divizija napreduje od Ivan-sedla opštim smjerom ka [[Mostar]]u.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=404&rec=315&roll=2154 NARA, T315, Roll 2154, frame no. 000399.] <br /> ({{jez-njem|"12.3.1943. 00,30 Uhr <br /> Meldungen der Div. Einheiten <br /> Ia des Befh.d.dt.Tr.i.Kr. an Ia fernmündl.: <br /> 1.) Starke feindl. Kräfte sind durch D.M. 717., 718., 369. und SS–Div. umstellt. <br /> 717. tritt 12.3. ebenfalls zur Verfolgung an und gewinnt Linie Rama–Ostovac [sic]. <br /> 718. geht von Ivan–Sattel [sic] in allgemeiner Richtung auf Mostar vor."}})</ref>|Ratni dnevnik [[369. legionarska divizija|369. divizije]]}} Tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]], četnici su bili obilno snabdijevani streljivom i hranom iz italijanskih i njemačkih magacina. Kapetan Vojislav Lukačević, koji se zajedno sa svojim četnicima tukao uz borbenu grupu »Anacker«, [[5. mart]]a iz [[Konjic]]a je javio majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] da mu »11« (tj. Nijemci) daju municiju, kao i da je vojvoda [[Dobroslav Jevđević]], sa svoje strane, zadužen za obezbjeđivanje logistike: {{izdvojeni citat|Vidim da je glavna tvoja briga kako ćemo sa 11. Verujem da si o njima dobio preterane izveštaje. Svaka njihova kolona koja nastupa ima najviše jednu trećinu Nemaca a ostalo su domobrani i po nešto ustaša. Oni sami ne mogu ništa da urade, toga su svesni. Ja mislim da je nama najpreči za sada cilj uništenje komunista i to što brže. Ne sme nas zateći iskrcavanje u borbi sa komunistima, a isto tako ne smemo početi borbu sa 11 dok komunisti nisu likvidirani a oni nisu likvidirani i pored uspeha koje smo postigli. Čvrsto sam ubeđen da nas 11 neće napasti sve dok se vode borbe sa komunistima te je strahovanje u tom pravcu preterano... Najvažnije i najbolje snabdevanje preko [[Sarajevo|Sarajeva]] koje neka Jevđo forsira. Dobio sam sinoć preko 11, 30.000 metaka obećali još čim im stigne neki transport koji očekuju u Sarajevo.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_2_71.htm IZVEŠTAJ KOMANDANTA KONJIČKE GRUPE OD 5. MARTA 1943. KOMANDANTU ISTAKNUTOG DELA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA O BORBENOM RASPOREDU ČETNIKA I NEMACA NA SEKTORU KONJIC—JABLANICA]</ref>}} O isporuci municije jedinicama JVuO (najvjerovatnije o onoj koja je data kapetanu Lukačeviću), Komanda Jugoistoka je 7. marta javila vojnom vrhu u [[Berlin]]u: {{izdvojeni citat|– 7. mart 1943: Municija za četnike. Vrhovna komanda je obaviještena telegramom o isporuci 30.000 metaka četničkim jedinicama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=453 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000448.] <br /> ({{jez-njem|"Munition für die Cetniks: <br /> An OKW/WFSt. ergeht eine Meldung betraf. der Übergabe von 30.000 Schuß Inft. Munition an Cetnikverbände."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za mart 1943. godine (31.3.43.)}} [[File:Chetniks and German Officers meet in Bosnia, 1943.jpg|thumb|Sastanak njemačkih oficira sa četnicima u [[Bosna (regija)|Bosni]], [[1943]]. godina]] 9. [[Mart|ožujka]] 1943. godine, [[Fašizam|fašistički]] [[Poglavnik|duce]] [[Benito Mussolini]] šalje pismo [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]],<ref>''Tajna pisma Hitler – Mussolini (1940—1943)'', edicija Dokumenti i svjedočanstva (priredio i preveo: Dr Bogdan Krizman), Novinarsko izdavačko poduzeće (NIP), Zagreb, 1953, str. 78.</ref> vođi [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]], u kom navodi da je upoznat sa suradnjom njemačkih okupacionih trupa s četnicima: {{izdvojeni citat|Više tisuća četnika naoružali su, na lokalnoj bazi, komandanti talijanskih jedinica, da vode gerilu, za koju imaju, kao svi stanovnici Balkana, naročite sklonosti. Do danas su ti četnici suzbijali partizane vrlo odlučno. Upravo sam primio izvještaj. U njemu mi javljaju, da su njemačke snage, koje su uspostavile dodir sa četnicima u dolini gornje Neretve, pristale da surađuju s njima i da su naoružale četnike metcima i ručnim bombama.|[[Benito Mussolini]] u pismu [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]] (9. III 1943)}} O pristizanju Mussolinijeva pisma istog je dana javila i Vrhovna komanda njemačkih oružanih snaga: {{izdvojeni citat|''9. mart'' <br /> Duče poslao pismo Hitleru, u kome zastupa mišljenje da su četnici i partizani neprijatelji Osovine. O tome je razgovarao i sa nemačkim ministrom spoljnih poslova. Priznaje da su Italijani do sada naoružali nekoliko hiljada četnika za gerilski rat protiv komunista i oni su se do sada energično borili protiv partizana. Ali, sada je Duče izdao energičnu naredbu, da se četnicima više ne daje oružje i da njih, nakon što se partizani poraze, treba razoružati. Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.}} Pošto је za katastrofalni poraz četnika u bici na Neretvi optužio Jevđevića, [[Petar Baćović|Baćovića]] i [[Bajo Stanišić|Baja Stanišića]] a istakao za primjer Vojislava Lukačevića, major Ostojić im је 10. marta naredio da se kod Italijana zauzmu za dozvolu o prebacivanju četnika na zapadnu obalu Neretve. Odgovarajući na optužbe, Jevđević i Ваćоvić istoga dana izvještavaju Mihailovića da је za proboj operativne grupe NOVJ kriv upravo Lukačević, te da Ostojić, komandujući iz [[Kalinovik]]a, nema pravu predstavu о toku događaja. Jevđević navodi: „Kada sam zvao delove Vrhovne komande da komanduju nа licu mesta, odgovorili su neljubazno da neće da radе sa okupatorom, tražeći u isto doba hranu, municiju, topove i vojsku od okupatora.“ Као argument da četnici moraju bespogovorno slušati naređenja okupatorskih oficirâ, vojvoda Jevđević navodi podatak da Nijemci i Italijani hrane i snabdijevaju municijom cjelokupnu masu četnikâ od 13.200 ljudi. Riječ je o 2000 četnika pod komandom Вајa Stanišića, 4.000 iz Lukačevićeve konjičke gruре, 6.000 pod komandom majora Petra Baćovića (hercegovački četnici) i 1.200 četnika kojima komanduje major Andrija Vesković. Jevđević Mihailoviću piše i da su okupatori dali toliko hrane da је on, na osnovu lažnog brojnog stanja, uspio da uštedi 110.000 obroka, kao i da su mu za posljednjih nekoliko dana isporučili 1.100.000 metaka.<ref>AVII, reg. br. 3/1, kut. 293, dep. 2248.</ref><ref>Branko Latas, Saradnja četnika i Nemaca u borbama protiv Glavne operativne grupe divizija NOVJ u dolini Neretve (februar — mart 1943), Prilozi Instituta za istoriju (br. 17), Sarajevo, 1980, str. 214.</ref> General [[Rudolf Lüters]], komandant njemačkih trupa u NDH, piše u procjeni situacije od 16. marta 1943. da je „operacija „[[Operacija Weiss|Vajs II]]“ u suštini završena“. O četničkim snagama u njemačkoj zoni operacija, Lüters navodi: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje nije se dalje zaoštrilo. U području [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizije]] nisu zabeležena nikakva prekoračenja u tuđu nadležnost. Četničko rukovodstvo se potčinilo naređenjima nemačkog Vermahta i potvrdilo svoju lojalnost. Četnici koji se nalaze na području [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718. pešadijske divizije]], naročito u rejonu [[Zenica|Zenice]] i [[Han-Pijesak|Han-Pijeska]], neprijateljski se suprotstavljaju hrvatskoj državi i nemačkom Vermahtu i pokušavaju da izazovu nemire putem sabotaža i razoružavanja hrvatskih odreda. Divizije koje su učestvovale u operaciji „Vajs II“ jedinstveno se povoljno izražavaju o držanju četničkih jedinica. Dragocenim izviđačkim podacima i napadima za rasterećenje pomagali su našim jedinicama, mada ni u jednom slučaju nije sa nemačke strane tražena podrška.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=372&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 000366—000367.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cetnikfrage hat sich nicht weiter zugespitzt. Im Bereich der 714.J.D. sind keine Übergriffe zu verzeichen. Die Cetnikführung hat sich den Befehlen der deutschen Wehrmacht untergeordnet und ihre Loyalität versichert. Die im Bereich der 718.J.D. befindlichen Cetniks, besonders im Raum ZENICA und HAN PIJESAK stehen kroat. Staat und deutscher Wehrmacht feindlich gegenüber und versuchen durch Sabotageakte und Entwaffnung kroat. Abteilungen Unruhe zu stiften. Die im "Weiss II"–Einsatz befindlichen Divisionen äussern sich übereinstimmend günstig über das Verhalten der Cetnikverbände. Durch wortwolle Kundschafterdienste und Entlastungsangriffe haben sie der Truppe geholfen, obwohl in keinem Falle deutscherseits Unterstützung erbeten worden war."}})</ref>}} General Lüters zapaža i kako je, u tom trenutku, situacija u partizanskom taboru gotovo bezizgledna: {{izdvojeni citat| II. NEPRIJATELJSKA SITUACIJA Neprijateljski otpor protiv nemačkih divizija koje su napadale uglavnom je slomljen. [...] Ostaci ustanika, bez izuzetka teško tučene jedinice sa malo municije i ishrane, deprimirane nemačkim udarima i zadržavane mnogobrojnim ranjenicima i bolesnicima, stoje za sada južno od linije [[Konjic]] — [[Prozor (BiH)|Rama]]. Oni su na severu pritisnuti nemačkim jedinicama, na jugu četnicima, i pokušavaju da se izvuku prema jugoistoku, dolinom Neretve, na teritoriju Crne Gore.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=373&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000367.] <br /> ({{jez-njem|"II.) FEINDLAGE: </br> Der feindliche Widerstand gegenüber den deutschen angreifenden Divisionen ist im wesentlichen zerschlagen. </br> Reste der Aufständischen, durchweg schwer angeschlagene Verbände mit wenig Munition und Verpflegung, durch die deutschen Schläge deprimiert und durch zahlreiche Verwundete und Kranke behindert, stehen z.Zt. südlich der Linie KONJIC–RAMA. Sie werden im Norden durch deutsche Verbände und im Süden durch Cetniks bedrängt und versuchen nach SO durch das NARENTA–Tal in montenegrinisches Gebiet auszuweichen."}})</ref>}} U iscrpnom izvještaju<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, str. 1015—1018.</ref> koji je [[5. maj]]a 1943. godine podnio [[SAD|američki]] [[Ured za strateške usluge]] (preteča današnje [[Centralna obaveštajna agencija|Centralne obavještajne agencije]]), sumiraju se rezultati netom završene operacije »Weiss«: {{izdvojeni citat|Krajem januara 1943. godine zajedničke nemačke, hrvatske, italijanske i četničke snage povele su veliku ofanzivu protiv jugoslovenske oslobodilačke armije. Neprijatelj je potpomognut od Drenovićevih četnika uspeo da potisne jugoslovenske patriote u Hercegovini i jugoistočnoj Bosni. Glavni udar u sadašnjoj neprijateljskoj ofanzivi vrše kombinovane četničke snage u Hercegovini (V.[ojislav] Lukačević, član Mihailovićevog glavnog štaba), u Crnoj Gori (Bajo Stanišić) i u Sandžaku (Pavle Đurišić, član Mihailovićevog glavnog štaba). Ishod ove borbe je još neizvestan. Partizani govore da su oni odneli pobedu, dok četnici insistiraju na tome da su gotovo potpuno očistili ove jugoslovenske krajeve od antifašističkih snaga. Tačno je, međutim, da su jugoslovenski antifašistički gerilci pretrpeli teške teritorijalne gubitke, ali daleko je od toga da su njihove snage uništene ili razbijene. Na drugoj strani, mnogo slavljeni četnici generala Mihailovića danas su angažovani u jednoj od najžešćih ofanziva za uništenje jugoslovenskih demokratskih snaga.}} === Četnički teror u Srbiji (1943) === {{main|Srbija u Drugom svetskom ratu|Zločini četnika u Drugom svjetskom ratu}} Mihailovićeva taktika u Srbiji se početkom 1943. sastojala u tome da organizuje i štedi svoje snage za "planirani narodni ustanak". Nemci navode da je izbjegavao svaki konflikt sa okupacionim trupama.<ref>NAW, T-78, Roll 332, 6289915, 919: Procjena situacije komande Jugoistoka za feburar 1943 (2. mart 1943.).</ref> Izveštaji Nedićeve vlade konstatuju da je četnička akcija gotovo svuda upravljena na obračunavanje sa komunistima, koje se sprovodi beskompromisno, do istrebljenja. Inače, četnici na sastancima sa narodom naređuju lojalno držanje prema domaćim vlastima i okupatorskoj vojnoj sili kao i "odricanje svake pomoći partizansko-komunističkim bandama".<ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 59/1—1, k. 22.</ref><ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 54/5—1, k. 22.</ref> 12. februara 1943. godine, kapetan [[Miloš B. Marković]], komandant Ariljske brigade iz sastava Požeškog korpusa JVuO, prenosi Mihailoviću ideju poručnika [[Zvonimir Vučković|Zvonka Vučkovića]] da iskoristi vezu sa njemačkim oficirom u cilju »gonjenja komunista«: {{izdvojeni citat|Po povratku sa puta iz štaba 1a sastao sam se sa Vučkovićem koji me je zamolio da Vas izvestim o sledećem: <br /> U srezu Kačerskom nalaze se dve komunističke grupe, prva jačine 60 a druga oko 150 ljudi. Ove se grupe prebacuju i u Oplenački srez. Za likvidaciju ovih grupa potrebno mu je oko 300 ljudi, no kada bi ih skupio izazvao bi potere od strane okupatora. Ima jednu drugu mogućnost a to je da uputi Nemce da gone ove grupe. Posredno, no obazrivo ima vezu sa jednim od nemačkih komandanata, koji je izjavio gotovost za usluge svake vrste a naročito u gonjenju komunista. Zvonko će ga upotrebiti no ne uspeli to preduzeće sam potrebno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_33.htm Izveštaj komandanta Ariljske brigade od 12. februara 1943. Draži Mihailoviću o borbama protiv pripadnika NOP-a u zimu 1942. godine i dostignutoj organizaciji u brigadi]</ref>}} Poručnik [[Predrag Raković]], u svojstvu komandanta 2. ravnogorskog korpusa JVuO, informiše 3. marta 1943. generala Mihailovića o tajnom sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom: {{izdvojeni citat|Okupator, kako Nemci tako i Bugari svu svoju akciju uputili su na komuniste, na njihovo gonjenje i istrebljenje. U smislu depeše koju sam podneo G. Ministru, sastao sam se 2 marta t.g. na Savincu u jednoj šumi sa Nemačkim komandantom potporučnikom Krigerom iz Gor. Milanovca. Sastanak je izveden potpuno tajno. Na sastanak je od strane Nemaca došao potporučnik Kriger i njegov tumač. A sa naše strane bio sam ja i moj Načelnik štaba p.por. Lazarević. Tema razgovora bila je isključivo uništenje komunističkih bandi, na teritoriji koju obezbeđuje Nemačka jedinica iz Gor. Milanovca. Uglavnom dolazi u obzir komunistički vođa [[Milorad Labudović|Labud]] koji ima oko 150 komunista pod svojom komandom u okolini Rudnika, u srezovima: Kačerskom i Orašačkom. Utvrdili smo plan za ovaj rad. O izvođenju ove akcije detaljno sam se dogovorio sa Zvonkom noću između 2/3 - III t.g., u čemu smo postigli potpunu saglasnost.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 127, reg. br. 7/3 (S-X-12/4).</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_67.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 3. marta 1943. Draži Mihailoviću o borbi protiv pripadnika NOP-a i pregovora sa predstavnicima nemačkih okupacionih trupa]</ref>}} I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, te je dogovoreno da se za ubijene Nemce neće više paliti kuće redom, već "samo po našem spisku", partizanske, i samo će se partizani ubijati: {{izdvojeni citat|Hapšenje naših ljudi više neće biti na reonu nemačke komande G. Milanovac. Ako pogine okupatorski vojnik na ovome terenu neće se paliti redom kuće, već samo po našem spisku i to partizanske i samo će se partizani ubijati. [...] Dobio sam 5000 metaka za čišćenje moga reona od komunista.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV, knjiga 2, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova četničkog pokreta Draže Mihailovića: 1. januar — 8. septembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. 113, str. 550.</ref>}} [[Datoteka:Četnici batinaju narod.jpg|thumb|Četnici batinaju seljaka u Srbiji.]] Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama [[NOP|pokreta otpora]] u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova: {{izdvojeni citat|Ilegalni odredi poručnika Vlaste Antonijevića, Dače Simovića, Milutina Jankovića, poručnika Vasića i kapetana Rakovića nemilosrdno ubijaju sve one koji su makar i jedan dan bili i sarađivali sa partizanima. Neki od ovih odreda vode tako bezumnu akciju da se njihova delatnost može ravnati sa radom običnih odmetnika.<ref>http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/102680-aak-Gornji-Milanovac-Luani.html</ref>|Izveštaj kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova (april 1943)}} Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere: {{izdvojeni citat|1) Protiv zaludele, potpuno obezglavljene i pomahnitale komunističke bande u šumi, sve određene starešine i svo nacionalno naoružano ljudstvo ima povesti beskompromisnu borbu za njihovo potpuno uništenje. Izuzetka u ovome pogledu ne može biti. 4) Ko se uhvati da nosi hranu ili druge potrebe komunistima, a to se tačno utvrdi, komandant brigade sa čije bi teritorije bio takav krivac, odmah će ga streljati i porodicu potpuno uništiti. Kuću spaliti, a stoku zapleniti za izdržavanje gorskih jedinica. 5) Ko se uhvati, a to se od strane komandanta brigade utvrdi, da je krio komuniste, primio u svoju kuću ili im slao makakva obaveštenja, biće najstrožije kažnjen. 6) Ko se uhvati i bude dokazano, da je neko lice videlo komuniste, a nije na najbrži način izvestilo najbližu četničku komandu, biće takođe kažnjeno, u čemu se komandantima brigada ostavlja puna inicijativa. 7) '''Ako u nekom selu bude ubijen makoji četnik, komandant brigade dotične teritorije odmah će streljati deset simpatizera'''.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%92%D0%B5%D1%9A%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%9A%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B0_4.9.1943. Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica 4.9.1943.]</ref>|Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica (4.9.1943).}} Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".<ref name="Deakin2"/> === Zabrana sabotaža u Srbiji i učvršćivanje vezâ s Nijemcima na području Nezavisne Države Hrvatske (1943) === {{main|Sabotaže u Srbiji u Drugom svjetskom ratu|Neil Selby}} [[Datoteka:Plakat o streljanju DM pristalica iz 1942.jpg|mini|Plakat o streljanju „50 DM pristalica“ zbog rušenja mosta na pruzi Požarevac - Petrovac na Mlavi iz decembra [[1942]].]] U Srbiji, iako su neke četničke pristalice vršile sabotaže, trpeći nemačke odmazde zbog toga, četničko vođstvo je posebno branilo ozbiljnije sabotaža na bitnim saobraćajnicama, pa su čak sprečavali britanske komandose na terenu da ih vrše: {{izdvojeni citat|[[Neil Selby|Major Selby]] imao zadatak da organizuje sabotaže i dotur materijala za iste; „Prema Selbyevim navodima, '''do sabotaža nije došlo zato što ih D.M., odn. njegovi komandanti na terenu na terenu još nisu odobrili'''.“<ref>NAW, T-313, Roll 482, 000544: Izvještaj obavještajnog odjeljenja Vojnog komandanta Jugoistoka o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca u noći 18./19. augusta 1943 (26. august 1943.).</ref>|Izvještaj nemačkog obavještajnog odjeljenja o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca (26. august 1943).}} U izvještaju potpukovnika Klamrotha iz Generalštaba njemačkih oružanih snaga, nakon inspekcijskog putovanja po Balkanu u avgustu 1943. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> konstatuje se da je general Mihailović najstrožije zabranio izvođenje sabotažâ protiv okupacione sile prije eventualnog [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkog]] iskrcavanja. Pored toga, pominje se i to da su njemačke obavještajne strukture detaljno upoznate sa kretanjem četničkog komandanta i Vrhovne komande JVuO po Srbiji: {{izdvojeni citat|Pokret Draže Mihailovića: U Srbiji tinja latentni ustanak. Draža Mihailović je liderska priroda i veoma je aktivan. Svaki preuranjeni napad protiv okupacionih snaga u startu je strogo zabranjen. Trenutno se jedino vodi borba protiv komunista. Mora se očekivati jedinstveni napad na okupacione snage, uključujući sabotaže i prepade. Pretpostavlja se da je angloameričko iskrcavanje na Jadranu trenutak za to. Stav Draže Mihailovića prema Angloamerikancima opisan je na sledeći način: „Kao pomagači ste dobrodošli, ali ja ću sâm obnoviti Jugoslaviju!“ Nadzor nad Dražom Mihailovićem je dobar. Nemačke službe vrlo brzo saznaju za njegova boravišta koja neprestano menja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=638&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289888.] <br /> ({{jez-njem|"b) Draga [sic!] Mihailowitsch Bewegung: <br /> In Serbien schwelt der latente Aufstand. Draga Mihailowitsch ist eine Führernatur und sehr aktiv. Jedes vorzeitige Losschlagen gegen die Besatzungstruppen ist zunächst streng verboten. Zur Zeit nur Kampf gegen Kommunisten. <br /> Mit dem einheitlichen Beginn von Sabotage, Überfallen usw. auf Besatzungstruppen muss gerechnet werden. Als Zeitpunkt dafür wird die Landung der Anglo–Amerikaner in der Adria vermutet. Die Einstellung des Draga Mihailowitsch den Anglo–Amerikanern gegenüber wird geschildert: "Als Helfer willkommen, aber ich selbst baue Jugoslawien wieder auf!" Die Überwachung des Draga Mihailowitsch ist gut. Die deutschen Dienststellen kennen sehr bald seine ständig wechselnden Standorte."}})</ref>}} Ipak, kako bi i dalje stvarao privid otpora i zadržao status saveznika, povremeno je inicirao bezazlene diverzije, koje neće izazvati nemačku odmazdu: {{citiranje|Udružite se sa apotekarima. Uzmite od njih praškova za kijanje, suzavce i supervodonik. Na igrankama svrabeće praškove. Upućujte preteća pisma, uznemiravajte telefonom, stvarajte svuda strah i zabunu.<ref name="Kosta Nikolić 2004">Bojan Dimitrijević - Kosta Nikolić: Đeneral Mihailović - biografija, Beograd : Institut za savremenu istoriju, 2004, str 378-9.</ref>|[[Draža Mihailović]] naređuje „misteriozne” sabotaže po gradovima septembra 1943.}} 1. avgusta 1943. godine, komandant njemačkih trupa u Hrvatskoj ([[NDH]]) general [[Rudolf Lüters]] na sljedeći način analizira djelovanje Mihailovićevih četnika (većinom onih koji su bili obuhvaćeni [[Saradnja četnika s Nezavisnom Državom Hrvatskom|ugovorima sa vlastima NDH]]) po okončanju [[Operacija Schwarz|operacije »Schwarz«]]: {{izdvojeni citat|Stav četnika s obje strane [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]] te na području između rijekâ Bosne i [[Una|Une]] i [[Sana|Sane]] i dalje se može opisati kao lojalan, iako ustaška politika — koju je hrvatska vlada u posljednje vrijeme iznova naglasila — nije ostala bez povratnog dejstva na njihovo držanje, što se pokazalo uzdržanošću prema komunističkim bandama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=357&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000352.] <br /> ({{jez-njem|"Die Haltung der Cetniks beiderseits der Bosna und zwischen Bosna und Una–Sana kann noch als loyal bezeichnet werden, obwohl der wohl der in letzter Zeit seitens der kroat. Regierung wieder betonte Ustascha–Kurs nicht ohne Rückwirkung auf ihre Haltung geblieben ist und sich Zurückhaltung gegen die kommunistischen Banden zeigte."}})</ref>|Izvještaj komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj za mjesec jul 1943. upućen štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]}} Kao paradigmatične za držanje spram nastupajućih njemačkih trupa mogu se uzeti preporuke iz naređenja kapetana Jovana Dabovića, komandanta Ličko-kordunaške četničke oblasti, upućene 6. septembra 1943. godine kapetanu Dušanu Đakoviću: {{izdvojeni citat|NAREĐUJEM 1) Svi komandanti narediće svima svojim jedinicama i patrolama da, ako Nemci budu naišli na njihov reon dejstva, ne otvaraju vatru i da se drže pasivno sve do mog daljeg naređenja. 2) Kada bude primećen dolazak Nemaca da se jedinice povlače u šume i da sa njima izbegavaju dodir. 3) Ako se desi da se neka jedinica, patrola ili pojedinac nađe u takvoj situaciji da Nemce ne može izbeći pri dodiru sa njima da kaže da se bori protivu komunizma. Napominjem ovom prilikom da su se Nemci prema četnicima u Hercegovini poneli vrlo korektno.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dok. br. 42, str. 81.</ref><ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dokument br. 202, strane 942—943.</ref>}} 18. rujna 1943. godine, poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] sastavlja izvještaj o posjetu poručnika [[Milana Cvjetićanina]], komandanta Bosanskog korpusa „[[Gavrilo Princip]]” [[Dinarska četnička divizija|Dinarske četničke divizije]] JVuO, kojega je [[Kapitulacija Italije|kapitulacija Italije]] zatekla na liječenju u [[Split]]u. Tom prilikom, Cvjetićanin nedvosmisleno poentira: {{izdvojeni citat|Mi četnici znamo da se samo uz pomoć njemačkih trupa može postići efikasno uništenje bandita, jer smo mi četnici za to isuviše slabi.<ref>[https://znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.], str. 273.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=984&rec=313&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000981.] <br /> ({{jez-njem|"Wir Cetniks wissen, dass nur durch die deutschen Truppen eine wirksame Vernichtung der Banditen erfolgen kann, da wir Cetniks hierzu zu schwach sind."}})</ref><ref>[https://pescanik.net/pismo-citateljima-blica-i-gledateljima-serije-ravna-gora/ Boris Dežulović: Pismo čitateljima Blica i gledateljima serije “Ravna gora”]</ref>}} [[Datoteka:Marsz wojsk niemieckich w Dalmacji (2-515).jpg|mini|Četnici Dinarske divizije u mimohodu pored motorizovane kolone njemačke 114. divizije (Dalmacija, septembar 1943).<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2018/01/bk0306.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0306 | Photo | 114. Jäger-Division]</ref>]] Četnički odredi u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]] kooperiraju s njemačkim okupatorom, između ostalog, i na taj način što navode njegovu [[Avijacija|avijaciju]] kako bi ova preciznije tukla po položajima partizanskih jedinicâ: {{izdvojeni citat|Izviđački izvještaj — 14,50 h: </br> Četnici napuštaju kotu 366 (16 km ji. od [[Banja Luka|Banje Luke]]) i povlače se na kotu 346 (1 km z-jz. od kote 366). Prema instrukcijama četnikâ, po šumi ist. od kote 366 dejstvovano je bombama i mitraljeskom vatrom iz letjelica. </br> Uočeni pojedinačni partizani u blizini kote 471 (2 km ist. od kote 366). Vatra sa zemlje dolazi iz šume duž željez. pruge (Banja Luka — Kotor Varoš).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=258&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000255.] <br /> ({{jez-njem|"Aufklärungsmeldung 14.50 Uhr: </br> Cetniks verlassen Höhe 366 (16 km SO Banja Luka) und ziehen sich auf Höhe 346 (1 km WSW Höhe 366) zurück. Der Wald ostwärts Höhe 366 wurde auf Weisung der Cetniks mit Bomben und Bordwaffen bekämpft. </br> Bei Punkt 471 (2 Ost Punkt 366) einzelne Partisanen. Aus Wald an Bahnlinie (Banja Luka – Kotos Varos) Erdbeschuss."}})</ref>|Telegram Komande avijacije /Hrvatska/ (19. IX 1943.).}} Nakon [[Kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]] [[8. septembar|8. septembra]] [[1943]]. godine, sve četničke snage iz italijanske okupacione zone su, nakon [[Antiosovinska ofanziva JVuO 1943.|sporadičnih sukoba]], uspostavile punu saradnju sa novouspostavljenim nemačkim okupacionim vlastima.<ref>Vidi: [[s:Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade|Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade]], [[s:Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.|Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.]], [[s:Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.|Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.]], itd.</ref> Mihailović je 7. oktobra 1943. naređivao svojim četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_9.htm Naređenje Draže Mihailovića od 7. oktobra 1943. komandantima kopusa u zapadnoj Srbiji za mobilizaciju ljudstva i borbu protiv NOVJ u Sandžaku]</ref> Poručnik [[Jovan Pupavac]] pojašnjava u pismu upućenom 10. februara 1944. komandantu Zapadne Bosne JVuO majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]] kako je tekao proces prilaženja četnikâ pod komandom vojvode Momčila Đujića njemačkoj okupacionoj sili: {{izdvojeni citat|Dinarsku oblast sam napustio iz sledećih razloga: 1) Posle propasti Italije u Dalmaciju su došli Nemci. Komandant Dinarske oblasti pop Đujić stupio je u saradnju sa njima, najpre preko [[Mane Rokvić|Mane Rokvića]] koji je došao sa njima iz [[Bosanski Petrovac|Bosanskog Petrovca]]. Kasnije je delegirao kod štaba 114. Nemačke divizije svoga načelnika štaba kapetana Mijovića Novaka. Ljudstvo je postalo Nemačka milicija, primajući od njih redovnu hranu, municiju i dopunu oružja. Nemci su vrlo rado primili saradnju četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_73.htm Izveštaj komandanta 1. brigade Bosanskokrajiškog četničkog korpusa od 10. februara 1944. komandantu korpusa o saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji]</ref>}} U odgovoru koje je 4. oktobra 1943. poslalo Obavještajno odjeljenje 114. lovačke divizije, odbacuju se navodi iz telegrama poslatog od strane štaba 15. brdskog korpusa, u kojem se vojvoda [[Momčilo Đujić]] optužuje za prepade na njemačke trupe, i kojim se traži njegovo hapšenje. Nasuprot takvom zahtjevu, za komandanta [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]] se tvrdi sljedeće: „Uvjerljiva obavještenja i dokumenti nedvojbeno ukazuju da se Đujićeva četnička grupa u dosadašnjoj borbi protiv komunizma pokazala kao pouzdana... Sabotažni akti i prepadi na njemačke trupe dosad se nijesu događali.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=792&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000788.] <br /> ({{jez-njem|"Nach hiesigen sicheren Nachrichten und einwandfreien Unterlagen ist die Cetnikgruppe des Vojvoden Djujic im Kampf gegen die kommunistische Aufstandsbewegung bisher als zuverlässig zu bezeichnen. <br /> Sabotageakte und Überfälle gegen die Deutsche Wehrmacht sind bisher nicht erfolgt."}})</ref> U poređenju sa oružanim snagama NDH, obavještajni oficiri 114. divizije Wehrmachta daju i mnogo povoljniju ocjenu za učinkovitost četnika: „Hrvatske trupe i ustaše, već zbog svoje brojnosti, ne mogu predstavljati značajniju podršku; osim toga, njihova borbena vrijednost je poznata. Četnički odredi su se dosad svuda pokazali kao izuzetno aktivni i pouzdani.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=793&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000789.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroatische Wehrmacht und Ustaschaverbände im Bereich sind schon rein zahlenmässig keine nennenswerte Unterstützung; darüber hinaus ist deren Kampfwert hinreichend bekannt. Die Cetnikverbände erweisen sich bisher überall als äusserst rege und zuverlässig."}})</ref> [[File:Četnički komandant u zapadnoj Bosni Uroš Drenović s nemačkim oficirima na terenu.jpg|thumb|Vojvoda [[Uroš Drenović]] (desno), četnički zapovjednik u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]], zajedno sa njemačkim oficirima na terenu.]] U jesen 1943. godine, Vrhovna komanda Vermahta konstatuje prestanak bilo kakve aktivnosti DM protiv njih: {{izdvojeni citat|U jesen 1943. Titov pokret sve je više uzimao maha, a Mihailovićev pokret bio je potisnut na teritoriju Srbije. Komunisti nisu primali samo pomoć od sovjetske Rusije, nego sve više i od Engleza. Italijanska armija je kapitulirala. U ovakvoj novonastaloj situaciji četnički pokret bio je prisiljen da preispita svoj stav prema nemačkoj okupacionoj sili… Bilo kako, od tog vremena prestali su svi napadi Mihailovićevih ljudi protiv nemačke okupacione sile.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Četnici u Hercegovini su počeli sarađivati sa njemačkim nadležnim komandama odmah po ulasku njihovih trupa u bivšu italijansku okupacionu zonu: {{izdvojeni citat|Banda koja je napadala u području sjeverno od [[Bileća|Bileće]] i ojačana na oko 1200 ljudi ([[10. hercegovačka udarna brigada|X herceg. brigada]]), uz potporu 800 četnika je odbačena natrag na sjever.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1081&rec=313&roll=190 NARA, T311, Roll 195, frame no. 7450860.] <br /> ({{jez-njem|"Die im Raum N Bileca angreifende und auf etwa 1200 Mann verstärkte Bande (X.He.Brig.) mit Unterstützung von 800 Cetniks nach N zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 18. septembar 1943. godine}} {{izdvojeni citat|SS-divizija „Prinz Eugen“: Komunistička grupa (jačine 1.200 ljudi), koja je sa sjevera nastupala ka Bileći, odbačena je ka sjeveru akcijom 6. čete 2. SS brdskog puka ojačane sa 800 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=483&broj=293 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000290.] <br /> ({{jez-njem|"Von Norden gegen Bileca vordringende komm. Gruppe (1200) durch herangeführte 6./SS 2 und 800 Cetniks nach Norden zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj 15. brdskog korpusa za 18. septembar 1943.}} {{izdvojeni citat|U oblasti [[Stolac|Stoca]], kao što je već napomenuto, Stolačka i [[Ljubinje|Ljubinjska]] četnička brigada su u saradnji sa našim trupama postigle uspjeh protiv glavnine Desete herceg. brigade.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=636&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000631.] <br /> ({{jez-njem|"b.) Cetniks: <br /> Im Raum von STOLAC hat, wie bereits erwähnt, im Zusammengehen mit eigenen Truppen die Cetnikbrig. von STOLAC und LUBINJE gegen die Hauptkräfte der X-herzeg.Brig. Erfolge erzielt."}})</ref>|Komanda 21. brdskog korpusa, Obaveštajno odeljenje, izveštaj o stanju, 27. septembar 1943.}} U odlomku iz mjesečnog izvješća [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije »Prinz Eugen«]], inače njemačke elitne postrojbe na teritoriji okupirane Jugoslavije, sastavljenog 5. septembra 1943, blagonaklon stav četnika na divizijskom području (Hercegovina) opisan je na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Srbi [četnici — prim.] su se, djelimično, nastavili dokazivati ​​kao '''najpouzdaniji saveznici u borbi protiv crvenih bandi''', a time i protiv komunizma. U borbi protiv bandita uvijek su spremni sarađivati ​​s njemačkim Wehrmachtom, pa čak i podvrgnuti se njegovoj komandi.<ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 307.</ref><ref>[https://www.znaci.org/NARA/T315.php?broj=1272&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001266.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben haben sich z.T. weiterhin als die zuverlässigsten Verbündeten im Kampf gegen die roten Banden und damit gegen den Kommunismus erwiesen. Im Kampf gegen die Banditen sind sie jederzeit bereit, mit der deutschen Wehrmacht zusammenzugehen und sich ihr sogar zu unterstellen."}})</ref>|Mjesečni izvještaj 7. SS divizije XV brdskom armijskom korpusu za avgust 1943. godine}} U četničkim izvorima se potvrda ovih navodâ nalazi u naređenju koje je kapetanu Dušanu Đakoviću 6. septembra 1943. uputio potpukovnik [[Slavko Bjelajac]] (pseudonim »Nikola Dekić«), komandant Ličko-kordunaške četničke oblasti. Informišući svog podređenog oficira o ogromnim partizanskim gubicima u [[Bitka na Sutjesci|bici na Sutjesci]], Bjelajac zapisuje: {{izdvojeni citat|Po podatcima koje imamo partizani su kod Sutjeske strašno tučeni. Tvrdi se da su imali 5.000 mrtvih te da su samo naši s mrtvih lješeva partizanskih skinuli oko 200 puškomitraljeza. Četnici u Hercegovini drže pored ostalih mjesta i [[Kalinovik]], [[Foča|Foču]], i [[Čajniče]]. Ustaše su u [[Goražde|Goraždu]]. Njemci se također nalaze u Hercegovini. Dozvolili su bez ikakovih uslova da se na reonu svakog sreza može nalaziti i kretati 400 četnika (jednoj četničkoj grupi dali su 300 pušaka). <br /> U opšte izuzev situacija Hercegovine, Crne Gore, i Istočne Bosne stoji vrlo dobro. <br /> Ove podatke iz Hercegovine javljam Vam radi orjentacije. A u koliko se tiče Njemaca tek da naše stanovništvo zna da ih se ne treba plašiti i da neće vršiti represalije nad mirnim stanovništvom. <br /> Njemci govore u Hercegovini protiv Italijana i kažu da su oni spriječili širenje Srbije do rijeke Bosne protiv volje Njemaca. Optužuju Italiju da je ona dovela Pavelića na vlast. (To sve može i nemora biti tačno). <br /> Naši su zarobili čuvenog [[Nurija Pozderac|Nuriju Pozderca]] i [[Simo Milošević|Simu Miloševića]] u Hercegovini i streljali ih.<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knj. 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. br. 203, str. 946.</ref>}} U izvještaju 7. SS brdske divizije »Prinz Eugen« od 10. oktobra 1943. godine, poslatom štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], pohvaljuje se lojalno držanje koje su, do tog trenutka, formacije [[Hercegovina|hercegovačkih]] četnikâ pokazale spram njemačkih okupacionih jedinica: {{izdvojeni citat|Četnici: Za borbu protiv komunista u istočnoj Hercegovini mobilisane su jače snage u okruzima [[Trebinje]], [[Bileća]], [[Stolac]] i [[Nevesinje]]. Dosadašnja iskustva s hercegovačkim četnicima mogu se ocijeniti dobrim, a njihovo držanje prema vlastitim trupama lojalnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1335&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001329.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks: Zur Bekämpfung der Kommunisten in der Ost–Herzegowina wurden in den Bezirken Trebinje, Bileca, Stolac u. Nevesinje stärkere Kräfte mobilisiert. Die bisherigen Erfahrungen mit den herzegowinischen Cetniks können als gut, das Verhalten gegenüber der eigenen Truppe kann als loyal bezeichnet werden."}})</ref>}} Kao karakteristično za odnošenje prema četnicima na području NDH (u konkretnom slučaju, riječ je o odredu sa [[Ozren (Bosna i Hercegovina)|Ozren]]a), može se uzeti telegram komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj od 30. septembra 1943, proslijeđen od strane [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], uz napomenu da se o bilo kakvim pregovorima mora obavezno dojaviti višoj instanci: {{izdvojeni citat|''Predmet: Sporazumi sa četnicima'' </br> 1. U lokalnim vanrednim prilikama, komandanti divizija i vođe samostalnih borbenih grupa mogu se naći u situaciji da, kao izuzetak, moraju sklopiti vremenski i prostorno ograničene sporazume sa četničkim grupama, u svrhu zajedničkog nastupanja protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=566&broj=685 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000681.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Abmachungen mit Cetniks </br> Bez. Pz.A.O.K.2, Ic/AO, Nr. 293/43 geh. </br> 1. Bei örtlichen Notlagen können die Div.Kdre. und Führer selbstständiger Kampfgruppen in die Lage kommen, ausnahmweise zeitlich und örtlich begrenzte Abmachungen mit Cetnik–Banden zum gemeinsamen Vorgehen gegen Kommunisten treffen zu müssen. </br> 2. Derartige Abmachungen sind umgehend an XV. (Geb.) A. K., Ic, zu melden. </br> 3. Politische Verhandlungen sind grundsätzlich verboten. Wird deren Aufnahme für zweckentsprechend gehalten, ist dies zu melden."}})</ref>|Telegram štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj Njemačkom štabu za osiguranje željeznica u Hrvatskoj, 30.09.43.}} Detaljna analiza stava koje su četničke jedinice s teritorije hrvatske marionetske države pokazale prema okupatoru tokom jeseni 1943. sadržana je u izvještaju [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] od 28. X: {{izdvojeni citat|Držanje četnika ostalo je ambivalentno. Pojedine manje grupe su prešle komunistima. Opasnost od saradnje [sa komunistima], kako se pokazalo ovog mjeseca, postoji ondje gdje su male četničke grupe vezane uz određeno područje (npr. područja Olova i Vareša); u takvim slučajevima nedostaje trajne volje za otporom tokom sukoba. S druge strane, zatvorene operativne četničke jedinice bez porodičnih veza i bez straha od odmazde usuđuju se da se suoče sa većim komunističkim jedinicama. U oblasti j. od Višegrada četnici su prvi put uspjeli poraziti jednu od Titovih brigada (1. krajišku). U jugoistočnoj Bosni četnici su djelovali otvoreno neprijateljski prema njemačkim trupama; krajem mjeseca pripadnici 1. sarajevske brigade izveli su sabotažu na željeznici. U čitavoj preostaloj bivšoj zoni odgovornosti Korpusa veće četničke grupe (jedinice Drenovića, Đujića, Ozrenski odred, kao i one u Hercegovini) zadržale su lojalan stav, dijelom uspješno sarađujući sa njem. trupama protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=95 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000090.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K: Ic Lagebericht vom 27.9.43 bis 27.10.43. <br /> 2.) Cetniks <br /> Die Haltung der Cetniks ist nach wie vor zwiespältig geblieben. Einzelne kleinere Gruppen sind in den Kommunisten aufgegangen. Die Gefahr eines Zusammenwirkens besteht, wie der Verlauf dieses Monats gezeigt hat, dort, wo die kleineren Cetnikgruppen ortsgebunden sind (Umgebung Olovo, Vares). Überall dort fehlt bei Zusammenstössen der nachhaltige Widerstandswille. Wo dagegen geschlossene operative Cetnikeinheiten ohne Familienbindung und also ohne Furcht vor Racheakten in dem Befehlsbereich eingedrungen sind, lassen sie es auch auf Kämpfe mit grösseren Kommunisteneinheiten ankommen. Im Raum S Visegrad ist es dabei den Cetniks erstmalig gelungen, eine der Brigaden Titos (I.Kraj.Brig.) zu schlagen. <br /> Die Cetniks sind in Südost–Bosnien offen feindselig auch gegen deutsche Truppen vorgegangen; gegen Ende des Monats haben Angehörige der I.Sarajevo–Brig. Bahnsabotage betrieben. <br /> Im gesamten übrigen früheren Korpsbereich haben die grösseren Cetnik–Gruppen (Drenovic –, Djujic –, Ozren–Verbände, in der Herzegovina) eine loyale Haltung bewahrt, z.T. auch erfolgreich im Kampf gegen die Kommunisten mit der deutschen Truppe zusammengewirkt."}})</ref>|Komanda 15. brd. arm. korpusa, Obavještajno odjeljenje, izvještaj o stanju od 27. septembra do 27. oktobra 1943. godine}} Novembra 1943, Nijemci nabrajaju koje su se sve četničke vojvode u NDH upustile u saradnju s njima, kao npr.: [[Mane Rokvić]] („izjašnjava se za Nemačku i u slučaju neprijateljskog iskrcavanja stoji sigurno na našoj strani“), [[Momčilo Đujić]] („Ljotićev pristalica“ čijim „prisluškivanjem je više puta dokazano da je slao lažne izveštaje D. M. kako bi se izvukao ispod njegovog uticaja“), [[Uroš Drenović]] („nepomirljiv protivnik komunista“; „više od godinu dana sarađuje otvoreno sa nemačkim Vermahtom“) i drugi.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikführer, mit denen zusammengearbeitet wurde: <br /> Vojvode Rokvic. Energischer Führer der ohne Unterbrechung rückhaltlos mit der deutschen Truppe zusammenarbeitet. Bekennt sich zu Deutschland und steht im Falle einer feindlichen Landung sicher auf unsere Seite. <br /> Vojvode Djujic, Ljotic–Anhänger. DM. sucht ihn durch ständigen Druck zu beeinflussen. Durch Überwachung ist bereits mehrfach nachgewiesen, dass Djujic falsche Meldungen an DM. abgesetzt hat, um sich seinem Einfluss zu entziehen. Djujic wird seitens der. Div. im bewusster Übertreibung als besonders aktiver Kämpfer gegen den Kommunismus in Verbindung mit der deutschen Wehrmacht herausgestellt. <br /> Vojvode Drenovic. Gerade Persönlichkeit, unversöhnlicher Kommunistengegner (kommunistische Untaten an seiner Ehefrau, die den Tod herbeiführten), bezeichnet sich als Beschützer seiner pravoslavischen Volksgenossen. Arbeitet länger als 1 Jahr offen mit deutscher Wehrmacht zusammen. Von DM. angestrebte Beeinflussung bisher ohne Erfolg."}})</ref> U ovom strogo povjerljivom izvještaju, obavještajni oficiri XV brdskog armijskog korpusa dopisuju još i sljedeće: „Čitav niz drugih četničkih vođâ na području južno od [[Bihać]]a, neumoljivi su protivnici komunizma i dobri vojnici. Svi su se istakli u saradnji sa [našim] trupama, a kao svoj zadatak označavaju zaštitu pravoslavnog stanovništva od uništenja.“<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 44, str. 86.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Eine Reihe weiterer Cetnikführer im Raum südl. Bihac unerbittliche Kommunistengegner und gute Soldaten haben sich in der Zusammenarbeit mit der Truppe bewährt, und sehen es als ihr Ziel an, den pravoslavischen Volksteil vor der Ausrottung zu bewahren."}})</ref> U izvještaju [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. godine zaključuje se da bi osiguranje dugih linija snabdijevanja bez četnika bilo „nezamislivo“.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=343&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000339.] <br /> ({{jez-njem|"Die Sicherung der langen Nachschubwege der Division ist ohne Unterstützung det zugeteilten Cetnik–Stützpunkte, wenn nicht ausreichend deutsche Kräfte oder kampffähige kroatische Truppen zur Verfügung gestellt werden, undenkbar."}})</ref> 19. novembra 1943. potpisani su i na snagu stupaju prvi [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta]], koji četnicima nameću obavezu "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih".<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm</ref> 30. novembra 1943. godine [[Dragoljub Draža Mihailović|general Mihailović]] naređuje [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubi Patku]], komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši akcije protiv Nemaca bez njegovog dopuštenja: {{izdvojeni citat|Kod vas je tamo engleski major Grinvud sa telegrafistom. To je posledica prosjačenja materijala. Nije došao da vas pomogne u materijalu već da uništi naša sela za neku sitnu sabotažu. '''Naređujem da Grinvuda sa celom pratnjom najurite kao kučku''' po mom naređenju jer je pošao na teren bez mog odobrenja. Ponavljam najurite ga kao kučku i izvestite.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_3_42.htm</ref>|Depeša generala Mihailovića Ljubi Patku od 30. novembra 1943.}} Saveznički komandant Sredozemlja uskoro i sam uviđa da se Mihailović bavi sporednim aktivnostima, uz izbegavanje da preduzme nešto na komunikacijama vitalnim za [[Saveznici|Saveznike]] i za Nemce. Stoga je [[9. decembar|9. decembra]] [[1943]]. poslao [[Dragoljub Mihailović|Mihailoviću]] telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikacije, a koji počinje rečima: {{izdvojeni citat|Sloboda kojom se Nemci služe železničkim prugama od Grčke do Beograda za prevoz i izdržavanje trupa nepodnošljiva je.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_250.htm, Obaveštenje brigadira Armstronga od 9. decembra 1943. Draži Mihailoviću o zahtevu Komande britanskih trupa na Srednjem istoku da četnici izvrše dve sabotaže protiv Nemaca]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd - prilog II</ref>}} === Potpisivanje ugovora o saradnji četnika i Vermahta u Srbiji (1943—1944) === {{Poseban članak|Ugovori o saradnji četnika i Vermahta}} [[Datoteka:Zone odgovornosti četnika, prema sporazumu sa Nemcima.png|thumb|Zone odgovornosti četničkih komandanata u okupiranoj Srbiji, prema sporazumu sa Nemcima 1943. [[Jevrem Simić]] i [[Nikola Kalabić]] (roze), [[Vojislav Lukačević]] (plavo), [[Ljuba Jovanović Patak]] (zeleno) i [[Mihailo Čačić]] (sivo).]] [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Jugoistok, inicirao je pregovore koji će rezultirati potpisivanjem [[Ugovori o saradnji između JVuO i komande Jugoistoka|ugovora o zajedničkoj borbi]]. Mihailović je polovinom novembra 1943. svojim komandantima naredio da sarađuju sa Nemcima; on sam nije mogao javno da stupi u saradnju "zbog raspoloženja naroda".<ref>https://www.znaci.org/images/ktb_okw_III_6_1304.jpg KTB OKW (Kriegstagebuch des Oberkommando der Wehrmacht) - Ratni dnevnik vrhovne komande Vermahta, šesta knjiga</ref> Ugovore su to potpisivali ovlašćeni Mihailovićevi komandanti i ljudi iz vojnog rukovodstva. Prvi ugovor o saradnji potpisan je 19. 11. 1943. između [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]], komandanta Mileševskog korpusa JVuO i nemačkog komandanta Jugoistoka koga je predstavljao fon Frede, glasio je: {{Wikisource|Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.}} {{izdvojeni citat| 2) Primirje treba da bude pretpostavka za zajedničku borbu protiv komunista. 4) Obaveza Lukačevića da nijedan pripadnik njemu potčinjenih jedinica neće delovati na strani sila koje su u ratu sa Nemačkom. 5) Prepuštanje područja borbenih dejstava četničkim odredima radi samostalnog vođenja borbe, koju vodi i nemački Vermaht. 6) Uključivanje četničkih odreda prilikom većih zajedničkih operacija pod nemačko zapovedništvo. U tom periodu nemačko vodstvo izdaje borbene naloge četničkim odredima. 8) Razmena štabova za vezu. 9) Isporuke nemačke municije radi sprovođenja zajedničkih borbenih zadataka u skladu sa vojnim potrebama. 10) Sporazum se mora držati u tajnosti.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_260.htm SPORAZUM IZMEĐU KOMANDANTA JUGOISTOKA I MAJORA VOJISLAVA LUKAČEVIĆA OD 19. NOVEMBRA 1943. O SARADNJI ČETNIKA SA NEMAČKIM TRUPAMA U BORBAMA PROTIV NARODNOOSLOBODILACKE VOJSKE JUGOSLAVIJE]</ref>|Sporazum Nemaca i majora [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] (19. 11. 43.)}} 21. novembra 1943, feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] daje svojevrsno objašnjenje potčinjenim njemačkim komandama o logici vođenja pregovora i sklapanja sporazuma sa četničkim odredima u Srbiji. Prva tačka ovog strogo povjerljivog dokumenta glasi: {{izdvojeni citat|Kao rezultat pregovora koje duže vremena vode, u najužoj saradnji, specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova i komandant Jugoistoka sa vođama četničkih odreda, sklopljen je sporazum koji predviđa oružano primirje ograničeno na određeni prostor i povremeno zajedničko vođenje borbe protiv komunizma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o sklapanju sporazuma s komandantima četničkih odreda Draže Mihailovića]</ref>}} 27. novembra je potpisan ugovor sa [[Nikola Kalabić|Nikolom Kalabićem]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_262.htm Sporazum od 27. novembra 1943. između pukovnika Jevrema Simića i kapetana Nikole Kalabića sa nemačkim predstavnikom o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> U narednim nedeljama ugovori su potpisani i sa drugim komandantima korpusa od operativne važnosti. Iako Mihailović lično nije potpisao ni jedan ugovor, ovim ugovorima je bio pokriven veći deo nemačke okupacione zone u Srbiji. {{izdvojeni citat|Ovaj ugovor, kao i buduće mjere, trebalo bi da se baziraju na međusobnom povjerenju i volji da se komunizam uništi, zemlja umiri a Srbiji omogući stabilna budućnost u okvirima Evrope oslobođene od komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=974&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frames no. 000969—000970: Sporazum između Krajskomandanture Zaječar i potpukovnika Ljube Jovanovića Patka o nenapadanju i saradnji u borbi protiv NOVJ (23./25. decembar 1943.)] <br /> ({{jez-njem|"Diese Vereinbarung sowie die zukünftigen Massnahmen sollen getragen sein vom gegenseitigen Vertrauen und dem Willen, den Kommunismus zu vernichten, das Land zu befrieden und Serbien einer geordneten Zukunft im Rahmen eines vom Kommunismus befreiten Europas entgegenzuführen."}})</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Ljuba Jovanović Patak|Ljube Jovanovića Patka]] o borbi protiv partizana u Srbiji (decembar [[1943]]).}} Generalna tendencija priklanjanja Mihailovićevih četnikâ okupacionoj vojnoj sili bila je primijećena 28. XI 1943. i od strane njemačke Komande Jugoistoka: {{izdvojeni citat|Srbija: U oblasti Kruševca borbe između [četnika] DM i komunista. Kod četnika znaci približavanja Vermahtu, verovatno zbog nestašice municije.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=639&roll=485 NARA, T313, Roll 485, frame no. 000636.] <br /> ({{jez-njem|"3.) Serbien: <br /> Raum Krusevac: Kampf zwischen DM u. Komm. Bei Cetniks Anzeichen für Annäherung an dt. Wehrmacht vermutl. Mun. Mangel."}})</ref>|Dnevni izveštaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 28. novembar 1943.}} 30. novembra 1943. godine i poručnik Milorad Vasić moli generala Mihailovića da mu odobri vezu sa Nijemcima, u cilju opskrbe streljivom, garantujući mu potpunu diskreciju u radu: {{izdvojeni citat|Molim da mi dozvolite da ovu priliku iskoristim i dobijem municiju i ostalo, što mi je neophodno potrebno, a da pritom čast organizacije i Vaš autoritet u narodu ne bude ničim povređen.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 11690—11691.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943-1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 344.</ref>}} Ugovori su bili u znatnoj meri tipizirani, nalik na sporazum između vojnog zapovednika Jugoistoka i inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića: {{izdvojeni citat|Cilj sporazuma je zajednička borba protiv komunističkih partizana, pa će stoga sve jedinice DM-četnika, potčinjene pukovniku Jevremu Simiću, biti uključene u borbu nemačke i bugarske vojske, kao i srpskih vladinih trupa, protiv komunista. U vezi s tim predviđa se uspostavljanje zajedničke obaveštajne službe kao i uzajamna podrška.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_23.1.1944 Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.]</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]] (januara [[1944]]).}} Komandant Jugoistoka i [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] [[Maksimilijan fon Vajhs|fon Vajhs]] izdao je [[21. novembra]] [[1943]]. uputstvo o saradnji sa četnicima koje, između ostalog, predviđa izručenje članova [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkih]] misijâ pri JVuO (tj. da četnici prekinu "sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih"). Fon Vajhs upozorava da se "lojalna orijentacija pojedinih četničkih odreda ne sme uopštiti", jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o cilju i načinu sklapanja sporazuma sa četničkim komandantima]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/291.htm Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45], Musterschmidt-Verlag Göttingen, strana 268</ref> Sporazum između Vermahta i četničkog komandanta [[Mihajlo Čačić|Mihajla Čačića]], komandanta Ravaničke brigade JVuO, uključuje i hvatanje [[rudar]]a koji su pobegli u šumu, i njihovo vraćanje u [[rudnik]]e uglja.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_264.htm Sporazum komandanta Jugoistoka sa komandantom Ravaničke brigade od 14. decembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv NOVJ]</ref> Sporazum Vermahta i [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]], inspektora odreda Draže Mihailovića, predviđa da "četnici DM stavljaju na raspolaganje snagama poretka svoje podatke i svoju obaveštajnu službu" za borbu protiv partizanskog pokreta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_267.htm Izveštaj Abver-grupe od 23. januara 1944. o sklopljenom sporazumu između vojnoupravnog komandanta Jugoistoka i inspektora četničkih jedinica u Srbiji]</ref> Sporazum Vermahta i potpukovnika Ljube Jovanovića, vođe Dražinih odreda u okrugu [[Zaječar]], četnicima omogućuje punu sloboda kretanja "danju i noću na celom području na koje se odnosi sporazum".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_266.htm Sporazum između Krajskomandanture u Zaječaru i komandanta Timočkog korpusa od 25. decembra 1943. o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> {{izdvojeni citat|Srbija i Hrvatska: kao i ranije, na ovom prostoru stoje dva suprotstavljena tabora — komunistički pod Titom i nacionalistički pod generalom Mihailovićem. Zbog brojčane premoći i veće borbene vrijednosti, komunisti su u posljednje vrijeme zadali nacionalistima niz teških udaraca. To je rezultiralo u traženju njemačke pomoći od strane nekoliko DM-komandanata. Već je došlo i do niza sporazuma, kojima se DM-jedinice obavezuju na obustavljanje neprijateljstava protiv Wehrmachta, čime im se omogućuje nesmetana borba protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=900&rec=311&roll=175 NARA, T-311, r. 175, s. 895: Prikaz neprijateljskog stanja u Sredozemlju od strane generalštabnog majora Varnstorfa (Warnstorff) – dodatak zabelešci sa sastanka kod načelnika štaba Grupe armija „E“ od 9. decembra 1943.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien–Kroatien: Hier stehen sich nach wie vor die nationalen Kräfte des Draca Michaylovic [sic!] und die kommunistischen Kräfte des Tito gegenüber. Infolge der zahlenmässigen und in Bezug auf die Kampfstärke starken Uberlegenheit der kommunistischen Verbände ist in der letzten Zeit DM mit seinen Kräften stark angeschlagen worden. Dies hatte zur Folge, dass verschiedene DM–Führer mit ihren Verbänden Anlehnung an die deutsche Besatzungsmacht suchten. Es sind bereits Abmachungen zu Stande gekommen, auf Grund deren DM–Verbände ihre Kampfhandlungen der deutschen Wehrmacht gegenüber einstellen und ihnen ungestörte Kampfführung den Kommunisten gegenüber zugesichert wurde."}})</ref>|Nemački prikaz stanja u Sredozemlju od 9. decembra 1943.}} Njemački opunomoćeni general u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] [[Edmund Glaise von Horstenau]] opisuje u ratnom dnevniku kontekst u kom dolazi do potpisivanja ovih ugovorâ: {{izdvojeni citat|Izgleda da je Srbija najmirnija zemlja na Balkanu, a neko reče da je ona čak i najmirnija zemlja u Evropi. Činjenica je da stanje u NDH ne može da se uporedi sa stanjem u Srbiji iako se i u Srbiji događaju neprijatne stvari... Draža Mihailović je iskoristio opšte stanje, pa su naši oblasni komandanti sklopili ugovore sa pojedinim četničkim vođama.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 412.</ref>}} I prije nego je došlo do parafiranja ugovorâ, kapetan [[Dušan Radović (četnik)|Dušan Radović]], komandant Zlatiborskog korpusa JVuO, obavijestio je 18. novembra 1943. generala Mihailovića da njemačke i bugarske okupacione trupe, uz velike poteškoće, nastoje zaustaviti ofanzivu snaga NOVJ nadomak [[Užice|Užica]], kao i da im četničke jedinice pod njegovom komandom pružaju značajnu borbenu pomoć, tj. napadaju partizane kako bi oslabili njihov pritisak na okupatora. Iz izvještaja se vidi i da je ravnogorski kapetan Milorad Mitić bio zadužen za održavanje kontakatâ s Nijemcima: {{izdvojeni citat|Noću, 17/18 ov.m-ca oko 21,30 časova, komunisti su jačim snagama napali Bugare i Nemce u Kremnima i posle osmočasovne borbe komunisti su potpuno razbili oko 1800 Bugara i 200 Nemaca... Bugari se u najvećem neredu i bez oružja povlače za Užice. Beže glavom bez obzira. Tenkove su odvukli za Užice, dok je izgleda bugarska artilerija pala u ruke partizanima. U momentu pisanja ovog izveštaja jedan izvesni deo Bugara, koji se organizovano povlači, vodi borbu sa komunistima u Biosci. Naši delovi stupili su u borbu kod Bioske iz pravca s. Kneževići. Mišljenja sam da će u toku današnjeg dana pasti i Bioska i da će komunisti navaliti za Užice. Ja gde god mogu napadaću. Stanje je vrlo ozbiljno! Kapetan Mitić, presvučen u civilno odelo, viđen je u Užicu sa Nemcima. Posle je u jednom nemačkom automobilu otišao kako kažu za Beograd kamo ga Vi šaljete radi hvatanja neke veze i sporazuma. Ova se vest širi naglo.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_34.htm Izveštaj komandanta Zlatiborskog korpusa od 18. novembra 1943. Draži Mihailoviću o borbama četnika i nemačkih i bugarskih jedinica protiv NOVJ kod Kremana]</ref>}} Neposredni rezultati potpisanih sporazuma mogli su se uočiti učešćem četničkih jedinica u [[Operacija Kugelblitz|operaciji »Kugelblitz«]], gdje se, uz jednog od potpisnika ugovorâ (majora Vojislava Lukačevića, naime), s njemačkim i bugarskim trupama borio i poručnik [[Filip Ajdačić]], komandant Crnogorske brigade JVuO: {{izdvojeni citat|Stanje operacijâ „Kugelblic” i „Citen” na dan 13. 12. 1943. u 24:00 časa. „Kugelblic” (1. brdska divizija): [...] Namjera: prebacivanje grupe Lukačevića u rejon Pljevlja–Prijepolje 16/17. decembra. [...] Vojni zapovjednik Jugoistoka: 24. bugarska divizija (3 bataljona) i četnička grupa Ajdačića sporo napreduju iz rejona Bajine Bašte, krećući se uzvodno Drinom, bez kontakta sa neprijateljem, ka određenoj odbrambenoj liniji.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=80&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frames no. 6287983—6287984.] <br /> ({{jez-njem|"LAGE "KUGELBLITZ" UND "ZIETHEN" STAND VOM 13.12.43. 2400 UHR <br /> "KUGELBLITZ" <br /> 1. GEB. DIV. <br /> ABSICHT: ZUFUEHRUNG GRUPPE LUKACEVIC 16./17. 12 RAUM PL[J]EVLJA – PRIJEPOLJE. <br /> MIL. BFH. SUEDOST: <br /> 24. BULG. DIV. 3 BTL. U. CETNIK–GRUPPE AIDACIC IM SCHLEPENDEN VORGEHEN AUS RAUM BANJA [sic] BASTA DRINA AUFWAERTS OHNE FEINDBERUEHRUNG IN BEFOHLENE ABWEHRFRONT."}})</ref>|Izvještaj Vrhovne komande Wehrmachta o operacijama »Kugelblitz« i »Ziethen« od 14. decembra 1943. godine}} 14. decembra 1943, u Vrhovnu komandu JVuO stigla je depeša od majora [[Siniša Ocokoljić|Siniše Ocokoljića]] (pseudonim »Ev-Ev«), komandanta Mlavskog korpusa JVuO, kojom se kapetan Mitić još jednom imenuje osobom koja je lično involvirana u pregovore s njemačkim okupatorom: „Tufegdžić [Vojislav, komandant Cerskog korpusa JVuO — prim.] danas je doneo sledeći izveštaj: [...] 2. — Kapetan Mitić, koji je ranije u Užicu pregovarao za naš račun sa komunistima, bio je poslednjih dana na pregovorima i sa Nemcima gde je sa njima ručao u Mažestiku. Pregovore je javno sa Nemcima vršio neki kapetan Nešković, poslat od Kalabića. 3. — Nemci su povodom toga štampali letke blizu 2.000.000 primeraka sledeće sadržine: Narodni borci četnici, u radosti pozdravljam prestanak besmislenog međusobnog prolivanja krvi i zdrav razum koji je zavladao u vašim redovima. Sada možemo da se zajednički borimo protivu komunizma, tog smrtnog neprijatelja Evrope i ja vas ubrajam u nacionalne borce zato što smo i mi sami nacionalni borci. Mi ćemo udruženim silama da odbranimo Vašu lepu Otadžbinu, da je ne bi uništile komunističke bande. Primamo u svoje redove Vašu narodnu organizaciju kao čeličnu. Nije potrebno da vam ubrizgavamo narodni duh. Herojstvo je Vama u krvi i sa vama zajedno koji dobro poznajete svoju lepu zemlju poćiće nam za rukom da je oslobodimo. Stavom koga vi zauzimate osigurana je vaša budućnost. Pozdravljam vas kao svoje ratne drugove i želim vam istu vojničku sreću kao i našim vojnicima. Komandant nemačkih trupa. br. 1243. Ovaj letak Nemci su rasturili i već se pojedini primerci nalaze i kod nas. 4. — Tufegdžić javlja dalje, da je puk. Simić naveo hotimično Kalabića da se ovim vezama sa Nemcima naša organizacija kompromituje u narodu što koriste mošinovci [tj. partizani — prim.].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16. do 23. decembra 1943. godine]</ref> U depeši od 28. decembra 1943. poslatoj Vrhovnoj komandi JVuO od strane potpukovnika [[Petar Baćović|Petra Baćovića]], govori se o sastanku koji je [[Todor Perović]], predstavnik Komande operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, održao u [[Sarajevo|Sarajevu]] sa njemačkim generalom Wernerom Frommom: {{izdvojeni citat|Perović se vratio iz Sarajeva. U Sarajevu bio je kod generala Froma, komandanta pozadine celog Balkana. Između ostalog rekao mu je: »Srbi su istinski borci protivu partizana, mi Nemci cenimo borbu vaših ljudi. U tome se ističe naročito vaš kraj. Naročito cenimo saradnju majora Lukačevića. U kratko vreme prisajediniće se srpski krajevi Srbiji i u tom slučaju srpski će narod dobiti punu ekonomsku pomoć. U najkraćem roku dolazi još 12 divizija naših na teritoriju Jugoslavije radi potpunog likvidiranja partizana. Imamo jedan letak koji je izdao potpukovnik Borota za istočnu Bosnu, gde poziva narod da ga sluša kao novog komandanta, ali mi znamo da je komandant Baćović. Budite uvereni da će do proleća biti raščišćeno sa partizanima«.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16-30. decembra 1943. godine]</ref>}} Iako je Draža Mihailović sugerisao svojim komandantima da »koriste jedne neprijatelje protiv drugih«,<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 1a/1, depeša br. 361.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> u praksi se ova floskula isključivo odnosila na borbu četnika protiv partizana, skupa sa okupatorima i kvislinzima. U depeši majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] (pseudonim »Sto-Sto«) od 30. januara 1944. godine, poslatoj u povodu pokušaja snagâ [[NOV i POJ]] da prodru u [[Sandžak]], general Dragoljub Mihailović otkriva što je zapravo pravi cilj četničke kolaboracije: {{izdvojeni citat|Vodite računa o Nemcima i Bugarima i iskoristite njihovu akciju protiv crvenih do krajnjih mogućnosti. Napad na [[Pljevlja|Pljevlje]] iskoristite za napad s leđa na komuniste.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} Vrlo moguće da je general Mihailović samo usvojio prijedloge koje mu je major Ostojić uputio u pismu od 6. decembra 1943. godine, gdje apostrofira sljedeće: {{izdvojeni citat|Koristeći se akcijom okupatora protiv komunista, mi ćemo verovatno u roku od mesec-dva dana opet imati situaciju u Sandžaku, Crnoj Gori, Hercegovini i Bosni u našim rukama. [...] Učeći se na sopstvenim greškama, smatram da se mora najhitnije preduzeti sledeće: 1) Stvoriti u najkraćem roku što jače pokretne borbene snage — leteće brigade i korpuse — a naročito tamo gde se za to ima mogućnosti. 2) '''Koristeći se akcijom okupatora i satelita, upotrebiti sve raspoložive snage za potpuno čišćenje od komunista svih srpskih pokrajina'''. 3) U radu pod 2) ostvariti međusobno potpomaganje iz susednih pokrajina do maksimuma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_43.htm Pismo majora Zaharija Ostojića od 6. decembra 1943. Draži Mihailoviću o potrebi većeg angažovanja četnika s okupatorskim trupama radi sprečavanja prodora jedinica NOVJ u Srbiju]</ref>|Pismo majora Ostojića generalu Mihailoviću od 6. decembra 1943. godine}} Četničko-njemački odnosi bili su opterećeni međusobnim nepovjerenjem i sviješću o suprotstavljenosti ciljeva i interesa dviju stranâ. U telegramu koji je 29. januara [[1944]]. godine [[Joachim von Ribbentrop]], njemački ministar vanjskih poslova, uputio specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu [[Hermann Neubacher|Hermannu Neubacheru]], reflektuje se jasan stav političkog i vojnog vrha u [[Berlin]]u o generalu Draži Mihailoviću, dok su podređenima date precizne smjernice za držanje prema četničkom pokretu: {{izdvojeni citat|Jedino se mogu ćuteći trpeti privremeni aranžmani nižih vojnih komandi sa Dražom Mihailovićem s ciljem suzbijanja zajedničkog neprijatelja Tita. On i njegovi ljudi ostaju i dalje, na kraju, naši neprijatelji. Zato je sada, kao i do sada, potrebno biti krajnje oprezan prema Draži Mihailoviću i njegovim četnicima, a naročito se ne sme nijednog trenutka izgubiti iz vida da će pomoć koju mu mi sada direktno ili indirektno pružamo radi vođenja borbe protiv Tita, kasnije najverovatnije biti upotrebljena protiv nas... Rat na Balkanu Nemačka je vodila zato da bi jednom zauvek uništila srpsko žarište nemira... Mi nemamo, otud, nikakvog interesa da ponovo razbuktavamo velikosrpski duh.<ref>Akten zur deutschen auswartigen Politik — ADAP/E/VII, s. 374–375.</ref><ref>Vasa Kazimirović, NDH u svetlosti dokumenata, Nova knjiga/Narodna knjiga, Beograd, 1987, str. 169.</ref><ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005. str. 20.</ref>}} Izveštaje o sklapanju ugovora četnika sa Wehrmachtom presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, što je imalo bitnu ulogu u konačnom opredeljivanju [[Čerčil]]a za Tita, a protiv Mihailovića.<ref>Cripps, John (2001). "Mihailović or Tito? How the Codebreakers Helped Churchill Choose". {{ISBN|0593 049101}}</ref> No, Nemci nisu bili zadovoljni primenom nekih sporazuma, jer je uprkos njima dolazilo do incidenata, odnosno diverzija i napada na pripadnike [[Srpska Državna Straža|Srpske Državne Straže]] od strane četnika, usled čega je general [[Hans Felber]] pokrenuo nekoliko hapšenja i racija protiv četnika počev od februara [[1944]]. === Borbe pod nemačkom komandom (1943) === {{main|Operacija Kugelblic}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Herzegovina in 1943.jpg|minijatura|Četnici i Nemci u Hercegovini 1943.]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-005-0018-07, Jugoslawien, Polizeieinsatz mit Spähpanzer.jpg|thumb|Nemačka lokalna milicija sa italijanskim bornim kolima (izvor: ''Bundesarchiv'', [[1943]]).]] {{izdvojeni citat|„Borbeno sadejstvo sa četničkim grupama duž glavne saobraćajnice [[Bihać]] — [[Gračac]] — [[Knin]] — [[Drniš]] — [[Šibenik]] sastoji se u tome što su četnici okupljeni u posebnim uporištima uz oslonac na nemačke trupe. Četničke vođe primaju naloge i uputstva o vršenju zadataka obezbeđenja i izviđanja od zapovednika nemačkih uporišta.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=346&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgemeinschaften mit Cetnikgruppen bestehen entlang der Hauptversorgungsstrasse Bihac – Gracac – Knin – Drnis – Sibenik derart, dass die Cetniks in besonderen Stützpunkten in Anlehnung an deutsche Truppen zusammengefasst sind. Die Cetnikführer erhalten Aufträge und Weisungen für Sicherungs– und Aufklärungsaufgaben durch deutsche Stützpunktführer."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u NDH]</ref>|Njemački izveštaj o saradnji sa četnicima protiv partizana u Dalmaciji i Bosni (19. novembar [[1943]]).}} Kratko po zauzimanju italijanske okupacione zone od strane njemačkih trupâ, četnici s teritorije [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] stupaju u borbeno savezništvo sa njima. Kako javlja obavještajno odjeljenje [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], u blizini [[Plitvička Jezera (općina)|Plitvičkih Jezera]] došlo je krajem septembra 1943. godine do prvog krupnijeg angažiranja lokalnih četničkih jedinicâ na njemačkoj strani. Ovom prilikom su četnici nanijeli partizanima ozbiljne gubitke: {{izdvojeni citat|Agent za vezu javlja o izviđanju od 27. IX: Jaka skupina lojalnih četnika s njemačkom opremom provalila je 20. septembra na područje [[Korenica|Korenice]], [[Prijeboj (Plitvička jezera)|Prijeboj]]a (16 km zap. od [[Bihać]]a), Babinog Potoka (28 km z. od Bihaća), [[Krbavica|Krbavice]] (23 km jz. do Bihaća), te uništila sve komunističke prometne veze. Četnici su nanijeli velike gubitke komunistima kod Mirić Štropine (3 sjz. od Prijeboja), 350 mrtvih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=196&broj=390 NARA, T313, Roll 196, frame no. 7457118.] <br /> ({{jez-njem|"29.9. V–Mann meldet Beobachtung vom 27.9.: <br /> Starke Gruppe loyaler Cetniks mit deutscher Ausrüstung an 20.9. in Raum Korenica (1558), Prijeboj (16 W), Babin Potok (28 W), Krbavica (23 SW), alles Bihac, eingebrochen und haben alle Verkehrsverbindungen der Kommunisten vernichtet. Cetniks haben bei Miric Stropina (3 NW Prijeboj) den Kommunisten große Verluste, 350 Tote, beigebracht."}})</ref>|Dodatak dnevnom izvještaju obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 3. oktobar 1943.}} U izvorima njemačke provenijencije iz ovog perioda navodi se da su četničke jedinice asistirale okupatoru i pri izbacivanju partizana iz [[Bosansko Grahovo|Bosanskog Grahova]]: {{izdvojeni citat|Četnici na putu za snabdijevanje Gospić — Gračac, Knin — Vrlika i Knin — Drniš, i pored oprečnih poruka DM-u, nikad ne pokazuju neprijateljstvo; naprotiv, dobro su sarađivali sa 114. lovačkom divizijom u zasjedama i [zajedno] zauzeli Bos. Grahovo.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=98&rec=314&roll=560 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000093.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Lagebericht vom 27.9. bis 27.10.1943. <br /> Die Cetniks an den Nachschubstrassen Gospic – Gracac, Knin – Vrlika und Knin – Drnis sind bisher trotz abweichender Meldungen an DM. nirgends feindselig aufgetreten, haben vielmehr in Hinterhalten mit der 114.Jäg.Div. gut zusammengearbeitet und Bos.Grahovo genommen."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], izvještaj za period od 27. septembra do 27. oktobra 1943.}} U naređenju poslatom 23. oktobra 1943. iz [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] Wehrmachta, koja je bila smještena na teritoriji kvislinške NDH, navodi se sljedeće: {{izdvojeni citat|Od 1. novembra 1943. svi pripadnici domaćih jedinica (četnici, ustaše i hrvatska žandarmerija) moraju biti u posjedu njemačkih propusnicâ.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=315&roll=1295&broj=606 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000600.] <br /> ({{jez-njem|"7.) Ausweispflicht landeseigener Verbände. <br /> Ab 1.11.43 müssen sämtliche Cetnik–, Ustascha–, und kroatische Gendarmerie–Angehörige im Besitz von Ausweisen der Abteilung Ic sein."}})</ref>|Divizijska naredba br. 122 od 23. X 1943. godine}} Već 11. novembra, obavještajni oficiri 114. divizije javljaju kako su četnički odredi bili ekspeditivni u izvršavanju ove naredbe okupacionih vlasti: {{izdvojeni citat|Zahtjev da civilno stanovništvo — a posebice naoružane skupine, uključujući četnike — posjeduje identifikacijske isprave, kako je to naredila divizija, nije polučio očekivane rezultate sve dok nisu primijenjene mjere prisile. Glavni razlog tomu bila je sporost u radu hrvatskih upravnih tijelâ. S druge strane, četničke postrojbe promptno su postupile prema zapovijedima; danas su one bolje opskrbljene identifikacijskim ispravama nego hrvatsko civilno stanovništvo. </br> Odnosi s četničkim postrojbama su dobri; međutim, unutar [[Hrvatsko domobranstvo|hrvatskih oružanih snagâ]] i [[Ustaše|ustaških postrojbi]] često je potrebno poduzeti odlučne mjere kako bi se riješio problem nedostatka odgovarajućeg nadzora i raširenog osjećaja ravnodušnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=555&broj=752 NARA, T314, Roll 555, frame no. 000746.] <br /> ({{jez-njem|"Die von der Division befohlene Ausweispflicht für die Zivilbevölkerung und insbesondere für die bewaffnete Verbände einschliessl. der Cetniks, führte nicht die früher zu dem erwarteten Erfolg, als bis mit Zwangsmassnahmen durchgegriffen wurde. Schuld ist in erster Linie der schleppenden Geschäftsgang der kroat. Verwaltungsdienststellen. Dagegen haben die Cetnikverbände sich schnell die Befehlen gefügt, und sind heute besser mit Ausweisen aufgestattet, als die kroat. Zivilbevölkerung. </br> Das Verhältnis zu den Cetnikverbände ist gut, bei der kroat. Wehrmacht und den Ustaschaverbänden must oft gegen mangelnde Dienstaufsicht und Gleichgültigkeit durchgegriffen werden."}})</ref>|Procjena situacije 114. lovačke divizije (11. XI 1943. godine)}} U jednoj procjeni stanja snabdijevanja, poslatoj 25. oktobra 1943. štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] iz 114. divizije, razmotreni su modaliteti „skladištenja zalihâ [hrane] tokom zime i opskrbe za 9.500 četnika, ustaša, zarobljenika i civilnog stanovništva“, i data je projekcija da bi tovarni prostor zapremine 12 [[Tona|tona]] bio dovoljan za podmirenje dnevnih potrebâ ove grupe („9.500 ustaša, četnika, itd.“).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1362&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 001356—001357.] <br /> ({{jez-njem|"Anlage 1 zur Beurteilung der Versorgungslage vom 25. Oktober 1943. <br /> a.) Berücksichtigung der Winterbevorratung und Versorgung der 9500 Cetniks, Ustaschen, Gefangenen und Zivilbevölkerung; <br /> Dabei ist die Versorgung der 9.500 Ustaschen, Cetniks usw. im hiesigen Raum nicht in Rechnung gestellt. Es würden also hierfür noch täglich 12 to Laderaum möglich sein."}})</ref> Takođe, u naredbi o snabdijevanju iz 114. divizije Wehrmachta s početka decembra 1943. godine, precizno je određeno dnevno sljedovanje četničkih jedinicâ u zoni odgovornosti divizije (najvjerovatnije je riječ o [[Dinarska divizija JVuO|Dinarskoj diviziji JVuO]] pod [[Momčilo Đujić|Đujićevom]] komandom): {{izdvojeni citat|Od sada se četnicima izdaje sljedovanje koje se sastoji od: <br /> 1 porcija hljeba; 1 porcija povrća; 1 porcija namaza (mast ili marmelada); 1 porcija soli; 2 porcije napitka; 1 porcija duhana.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=822&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frames no. 000815—000816.] <br /> ({{jez-njem|"Verpflegung der Cetniks: <br /> Als Verpflegung für Cetniks sind ab sofort nur folgende Portionen auszugeben bezw. zu empfangen: <br /> 1 Brotportion, <br /> 1 Gemüseportion, <br /> 1 Brotaufstrichportion (Fett oder Marmelade), <br /> 1 Salzportion, <br /> 2 Getränkeportionen, <br /> 1 Tabakportion."}})</ref>|Posebna direktiva za snabdijevanje br. 65/43 (2.12.43)}} Snabdijevanje četnikâ hranom i municijom bilo je pod konstantnim nadzorom nadležnih njemačkih službi: {{izdvojeni citat|Četnici dobijaju snabdijevanje u skladu sa listama imena koje se stalno kontrolišu; municija za pješadijsko naoružanje se izdaje povremeno, uz strogu kontrolu potrošnje; svaki četnik nosi zvaničnu iskaznicu – oni bez iskaznice se hapse i razoružavaju.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=342&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000338.] <br /> ({{jez-njem|"Die Division gewährt den nach eigenen Wünschen beweglich und abseits ihrer Wohnorte eingesetzten Cetniks Verpflegungszuschüsse. Der Verpflegungsempfang wird nach namentlichen Listen getätigt, die Verteilung wird überwacht. Nach den gleichen Richtlinien werden von Zeit zu Zeit Gewehr– und MG–Munition im Rahmen des nachgewiesenen Verschusses ausgegeben. Der Verbrauch wird nach der jeweiligen Lage auch einigermassen genau überprüft. Jeder Cetnik muss einen namentlichen Ausweis mit der Nummer seiner Handwaffe (Gewehr– oder Pistolen–Nr.), der Unterschrift des zuständigen Kommandanten und des Ic der Division versehen, besitzen. Ohne Ausweis angetroffene Cetniks werden im Einvernehmen mit den Cetnik–Führern festgenommen und entwaffnet."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima (5. novembar 1943).}} U izvještaju [[114. lovačka divizija|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. detaljno se opisuje saradnja jedinica [[Wehrmacht]]a sa snagama pod komandom vojvodâ [[Momčilo Đujić|Momčila Đujića]], [[Mane Rokvić|Maneta Rokvića]] i [[Radomira Ðekića Ðeda]]. Njemački oficiri zaključuju da okupator ima veliku korist od četnika: {{izdvojeni citat|Četnički vojvoda Mane Rokvić može se opisati kao apsolutno pouzdan. Već je pružio vrijedne usluge u oblasti [[Bosanski Petrovac|Bos. Petrovca]] gdje je bio raspoređen u prethodnici tokom čitavog napredovanja divizije, svuda uspostavljajući kontakt sa lokalnim četničkim jedinicama i značajno doprinoseći uspostavljanju povjerenja civilnog stanovništva u njemački Vermaht. Njegove mjere za održavanje discipline među četnicima i njegov oštar obračun sa sumnjivim [licima] i banditima dobro su poznati. [...] Iako se Đujić ne može smatrati potpuno pouzdanim, njegova podrška u borbi protiv komunizma trenutno je dragocjena. Divizija će učiniti sve što je u njenoj moći da ga u javnosti prikaže toliko pronjemački nastrojenim kako bi njegov povratak u neprijateljski tabor jednog dana bio onemogućen. [...] Četnički vojvoda Ðedo potiče iz Crne Gore i pristalica je pokreta Koste Pećanca, koji je, na osnovu prethodnog iskustva, održavao jasnu distancu od pokreta DM. Ðedo ostavlja veoma dobar lični utisak, izrazito je drzak [u borbi] protiv bandita i sumnjivih, i jasno je naklonjen njemačkom Vermahtu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=341&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000337—000341.] <br /> ({{jez-njem|"Der Cetnik–Vojvode Mane Rockvic [sic!] ist als unbedingt zuverlässig zu bezeichnen. Er hat bereits im Raum Bos. Petrovac wertvolle Dienst geleistet und war auch während des ganzen Vormarsches der Division bei der Spitze eingesetzt, stellte überall die Verbindung mit den örtlichen Cetnik–Einheiten her und hat in starken Masse für die Begründung des Vertrauens der Zivilbevölkerung zur deutschen Wehrmacht beigetragen. Seine Massnahmen zur Erhaltung der Disziplin unter den Cetniks, sein scharfes Durchgreifen gegen Verdächtige und Banditen, sind bekannt. <br /> Wenn auch Djujic als nicht voll zuverlässig angesehen werden kann, so ist aber seine Unterstützung im Kampf gegen den Kommunismus z.Zt. wertvoll. Seitens der Division wird alles versucht werden, um ihm in der Öffentlichkeit soweit als deutschfreundlich herauszustellen, dass ihm eines Tages der Rückzug in das feindliche Lager unmöglich gemacht wird. <br /> Der Cetnik–Vojvode Dzedo stammt aus Montenegro, ist Anhänger Richtung Kosta Pecanac, die nach bisherigen Erfahrungen klaren Abstand zur D.M.–Bewegung gehalten hat. Dzedo macht persönlich einen sehr guten Eindruck, ist ein ausgesprochener Draufgänger gegen Banditen wie Verdächtige und der Deutschen Wehrmacht eindeutig zugeneigt."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima od 5. novembra 1943.}} {{izdvojeni citat|Glavna komanda predlaže stvaranje oficirske ispostave pri štabu XV brd. korpusa za nadzor i vođenje četničkih grupâ koje se koriste za zaštitu cesta za snabdijevanje, željezničkih pruga i važnijih ratnih pogona.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=554&broj=90 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000084.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. beantragt Schaffung einer Offz.–Planstelle beim Stab XV.Geb.A.K. zur Überwachung und Anleitung der Cetnikverbände, die zur Sicherung von Nachschubstrassen, Eisenbahnen und kriegswichtiger Anlagen eingesetzt sind."}})</ref>}} Jedan od četničkih komandanata koji se dosljedno isticao kontinuiranom kolaboracijom sa njemačkim okupatorom bio je vojvoda [[Uroš Drenović]]. Nadležni okupacioni organi bili su zadovoljni ostvarenim stepenom saradnje s Drenovićem, što se vidi i iz izvještaja XV brdskog armijskog korpusa od 26. XI 1943, u kom se pohvaljuje njegovo „lojalno držanje“: {{izdvojeni citat|Predmet: <br /> Nemačka komanda za vezu kod četničkog vođe Drenovića: <br /> Četnička grupa Drenović z. i j-z od Banje Luke od jedno 1500 ljudi ima već godinu i po prema nemačkom Vermahtu i prema hrvatskoj državi lojalno držanje, i naše izviđačke i bezbednosne akcije korisno podržava. U nekim slučajeva bili su podržani sa nešto municije. Hrvatska vlada razmatrala je ideju da dovede Drenovića u Sabor za predstavnika svih pravoslavnih. Komanda Kirhner (puk Brandenburg) poslala je u dogovoru sa obaveštajnim odeljenjem [korpusa] Drenoviću komandu za vezu, i postigla je značajne rezultate u pogledu specijalnih misija.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=390 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000384.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K, Abt.Ic, Betr.: Dtsch.Verb.Kdo. bei Cetnikführer Drenovic. An Pz.A.O.K.2.Ic/AO, 26.11.43: Die Cetnikgruppe Drenovic w. u. sw. Banja Luka mit etwa 1500 Mann hat seit über 1 1/2 Jahre der deutschen Wehmacht und dem kroat. Staat gegenüber eine loyale Haltung eingenommen und die eigene Aufklärung und Sicherung stets wertvoll unterstützt. In einzelnen Fällen wurde sie mit Inf.Mun. unterstützt. Die kroatische Regierung hat die Berufung des Drenovic in den Sabor (Landtag) als Vertreter aller Pravoslaven erwogen. Das Kdo. Kirchner (Rgt.Brandenburg) hat im Einvernehmen mit der Abt.Ic für seine Zwecke ein Verbindungs–Kommando zu Drenovic entsandt und in kürzester Zeit wertvolle Ergebnisse im Sinne des Sonder–Auftrages erzielt."}})</ref>|Komanda 15. brd. korpusa, Obaveštajno odeljenje, za obav. odeljenje komande 2. okl. armije, 26.11.43.}} Četnički su odredi na teritoriji marionetske NDH pružali veoma značajnu potporu njemačkim vlastima, bez koje ove ne bi uspjele efikasno održavati okupacioni sistem. U izvještaju [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] [[Wehrmacht]]a iz prve nedjelje decembra 1943. provijava upravo ovakvo gledište; istaknuto je, pak, da bi četnike trebalo (zbog „ispadâ prema hrvatskom stanovništvu“) ograničiti „na rad u srpskim selima“: {{izdvojeni citat|Budući da vlastite snage i ustaše nisu dovoljne da same umire i osiguraju golemo područje, divizija se ne može odreći suradnje četnika. Trenutačno, drugačije rješenje ne bi bilo moguće zbog nedostatka dodatnih snaga. No, ne zanemaruje se da se suradnja s četnicima ne čini dugoročno održivom zbog njihovih političkih ciljeva. Stoga će se i dalje jačati utjecaj ustaša, a time i hrvatske države, kako bi se postupno udaljili od četničkih snaga i deportirali oni [četnici] koji nisu mještani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=788&rec=314&roll=555 NARA, T314, Roll 555, frames no. 000782—000783.] <br /> ({{jez-njem|"Da die eigene Kräfte und die Ustascha allein zur Befriedung und Sicherung des weiten Raumes nicht ausreichen, kann auf eine Mitarbeit der Cetniks noch nicht verzichtet werden. Im Augenblick wäre eine Lösung von ihnen mangels anderer Kräfte nicht möglich. Es wird jedoch nicht verkannt, dass auf die Dauer eine Zusammenarbeit mit den Cetniks auf Grund ihrer politischen Zielsetzung nicht tragbar orscheint. Es wird daher der Einfluss der Ustascha und damit des kroatischen Staates weiterhin gestärkt werden, um allmählich von den Cetnik–Verbänden abrücken zu können, die nicht ortsansässigen abzuschieben. Der Anfang hierzu ist gemacht. Um die Unzuträglichkeiten zu beenden, die sich daraus ergeben, dass in rein kroatischen Gegenden die eingesetaten Cetnik–Verbände die Bevölkerung belästigen und auch ausplündern, ist in Durchführung, sie aus diesen Gebieten herauszuziehen und nur noch in Orten mit pravoslavischer Bevölkerung zu Sicherungszwecken einzusetzen."}})</ref>|Procjena situacije 264. pješadijske divizije (7.12.43)}} Komanda Jugoistoka je istog dana izvijestila Vrhovnu komandu njemačkog Wehrmachta o sadjejstvu [[114. lovačka divizija (Nemačka)|114. lovačke divizije]] i četnika u borbi protiv snaga [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]: {{izdvojeni citat|114. lovačka divizija: čišćenje prostora oko [[Vrlika|Vrlike]] u saradnji sa četnicima završeno; neprijatelj je izgubio 22 mrtva i 20 zarobljenih; veliki plen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=89&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frame no. 6287993.] <br /> ({{jez-njem|"114. JG. DIV: SAEUBERUNG IN RAUMES VRLIKA IM ZUSAMMENWIRKEN MIT CETNIKS NACH WEITEREN 22 FEINDTOTEN U. 20 GEFANGENEN BEI EINBRINGUNG GROESSERER BEUTE ABGESCHLOSSEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 6. decembra 1943 (7. decembar 1943.).}} Dnevni izvještaj 114. lovačke divizije Wehrmachta od 6. prosinca 1943. godine ilustruje u kojoj mjeri su četničke jedinice pod komandom vojvode Momčila Đujića bile integrisane sa okupacionim trupama: {{izdvojeni citat|U noći s 5. na 6. decembar i tokom jutarnjih časova, neprijatelj je više puta napadao [[Obrovac|obrovački]] mostobran sa jugoistoka, istoka, sjevera i sjeverozapada. Napadačke snage sastojale su se od manjih do srednje velikih neregularnih skupina, podržane teškim pješadijskim naoružanjem — prvenstveno minobacačima srednjeg kalibra. Ustaše su napustile svoje položaje na mostobranu. U poslijepodnevnim časovima situacija je razriješena protivudarima naših snaga, uz podršku tenkova, u pravcu ji. i z.-sjz. </br> Neprijateljski gubici: 18 poginulih, 2 zarobljena, 4 prebjega. </br> Vlastiti gubici: 6 palih četnika, 11 ranjenih, 7 nestalih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=840&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000834.] <br /> ({{jez-njem|"Ic Beitrag zur Tagesmeldung. </br> Feind vor Brückenkopf Obrovac griff während Nacht zum 6.12. und in Vormittagsstunden Brückenkopf wiederholt mit schwächeren und mittleren Banden aus SO, O, N und NW Richtung mit Unterstützung schwerer Inf. Waffen, besonders mittlerer Gr. Werfer, an. Ustaschen flüchteten aus Brückenkopfstellung. In Nachmittagsstunden gelang Entlastung durch eigene Vorstösse mit Panzerunterstützung in SO und WNW Richtung wenden. </br> Feindverluste: 18 Tote, 2 Gefangene, 4 Überläufer. </br> Eigene Verluste: 6 Cetniks gefallen, 11 verwundet, 7 vermisst."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje (Ic), dodatak dnevnom izvještaju za 6. XII 1943.}} === Borbe pod njemačkom komandom u Crnoj Gori (1943—1944) === {{main|Operacija Frühlingserwachen (1944)}} [[File:Collaborationist Jakov Jovović with Germans on Cetinje.jpg|thumb|Četnički komandant [[Jakov Jovović]] sa svojim saborcima i Nemcima na [[Cetinje|Cetinju]], jesen 1943.]] Od 17. do 24. oktobra [[1943]]. godine, njemačke okupacione snage su organizovale [[Operacija Balkanski klanac|operaciju Balkanski klanac]] (njem. ''Balkanschlucht''). Osnovni cilj operacije je bio likvidacija snagâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] i [[Divizija Garibaldi|Italijana]] koji su prešli na stranu partizana u Crnoj Gori, kao i ovladavanje [[Jadransko more|jadranskim]] zaleđem. Pored sopstvenih snaga, njemački okupator je za ovu priliku angažovao dva italijanska fašistička puka (oko devet bataljona), čiji su štabovi bili u [[Bar]]u i [[Podgorica|Podgorici]], kao i muslimansku fašističku miliciju i ostatke četnika Draže Mihailovića.<ref>https://www.znaci.org/00001/151_5.pdf</ref> Dakle, pored dvije divizije [[Wehrmacht]]a, u operaciji je učestvovalo i oko 5.000 [[Balli Kombëtar|balista]], talijanskih fašista i četnika.<ref>https://www.znaci.org/00001/33_9.pdf</ref> U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 20. oktobra 1943,<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, Knjiga predatih depeša CG—3, Depeša br. 211.</ref><ref>Др Радоје Пајовић, Контрареволуција у Црној Гори: Четнички и федералистички покрет 1941—1945, Обод, Цетиње, 1977, стр. 408.</ref> delegat VK JVuO u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u major [[Rudolf Perhinek]] piše o učešću crnogorskih četnika na strani okupatora u ovoj [[Sile Osovine|osovinskoj]] operaciji: {{izdvojeni citat|Žalosno ali tačno. Da nisu Nemci angažovali ovolike snage, nas ovde više ne bi bilo, jer se više niko nije hteo boriti, već samo begati, ali nije se više imalo kud... Mi se izvlačimo i gledamo da smo pozadi njih, da bi iskoristili njihovu borbu sa komunistima i uništavanje istih.}} Informacija o potpunoj potčinjenosti četničkih jedinica u okupiranoj Crnoj Gori njemačkim vlastima, kao i tijesnim vezama sa kvislinškom ''Narodnom upravom'' koju je okupator formirao, Draži Mihailoviću je bila dostavljena 1. decembra 1943. godine iz štaba majora [[Petar Baćović|Petra Baćovića]] (pseudonim »Nav-Nav«): {{izdvojeni citat|Nemci daju oružje i odelo s a s d j k a c a m a [nedešifrovana riječ; moguće "žandarmima" — prim.] i nešto plate. Milicija će biti formirana kao prava vojska. Za komandanta [[Cetinje|cetinjskog]] bataljona major Zdravko Kasalović. Za [[Nikšić|nikšićki]] bataljon Boško Pavić, a mene su naimenovali za komandanta žandarmerijskog bataljona za srez [[Šavnik|šavnički]]. Pojava Narodne uprave i svega ovoga što se sada stvara, nije izraz želje niti naroda niti naša, već je ovo nužno zlo, između dva zla, jer drugog izlaza nema. Mi nismo u stanju samo pomoću naroda da ma šta učinimo bez pomoći Nemaca.<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 7/1-35.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 47, str. 89.</ref>}} [[Ljubomir Lazarević]], inženjer iz [[Kolašin]]a (pseudonim »Bene«), 28. januara 1944. godine obavještava Dražu Mihailovića da četnici u Crnoj Gori sarađuju sa njemačkim okupacionim vlastima u svakom obliku: {{izdvojeni citat|Svi komandanti u Crnoj Gori primili su saradnju sa Nemcima, potpisali obavezu a sa ostatcima vojske nalaze se u žici, ili u neposrednoj blizini nje. Nema ni jedne grupe u šumi koja bi pretstavljala našu borbu, oko koje bi se moglo okupljati. Vukadinović isto tako nalazi se u Podgorici ili u okolini. Nagovešteni dolazak Srbijanske vojske pozdravljen je burno svuda, ali dolazak Ljotićevaca učinio je Ljotićevce vrlo aktivnim i prete da ko god ne bude s njima, on je komunista. Po varošima teško će se iko održati jer ta formula svakoga će staviti pod udar okupatora kao komunistu. Ovaka saradnja sa njima je nemoguća, jer ovi traže prilazak njima, ne saradnju. Po selima Crne Gore gospodare komunisti. Naše akcije vrše se samo u cilju osiguranja ili odbrane nemačkih kolona. Nemačke snage na ovom terenu vrlo su male i nesposobne za ma kakvu širu akciju. Do sada nema ni izgleda na akciju. Svako dalje čekanje, pogoršava našu situaciju. Narod gubi veru u našu dobru volju i našu sposobnost.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Koliko su četnici u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u bili od koristi njemačkom okupatoru za zaustavljanje partizanske ofanzive ka Srbiji, svjedoče i navodi iz izvještaja Komande Jugoistoka polovinom februara 1944. godine.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=15 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000011.] <br /> ({{jez-njem|"In einer Aussprache mit General Foertsch (H.Gr.F) wird festgestellt, dass der Vertrag mit Lukacevic in Geltung bleiben muß, weil dessen Cetniks in Montenegro zur Bekämpfung der Roten benötigt werden."}})</ref> Naime, i nakon stavljanja van snage [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|ugovorâ]] potpisanih krajem 1943. i početkom 1944, major [[Vojislav Lukačević]] je ostao jedini četnički komandant s kojim sporazum nije raskinut: {{izdvojeni citat|U razgovoru sa načelnikom štaba Armijske grupe »F« generalom (Hermannom) Foertschom, zaključeno je da sporazum sa Lukačevićem ostane na snazi, zato što su četnici u Crnoj Gori potrebni za borbu protiv crvenih.|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi njemačkih oružanih snaga od 16. februara 1944. godine}} Četnički odredi s teritorije Crne Gore i Sandžaka su, tokom zime i proljeća 1944. godine, njemačkom okupatoru bili krucijalno važni u smislu zatvaranja jugozapadne granice [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]] od [[Prodor Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Srbiju|upada partizanskih jedinicâ]]. Iz strogo povjerljive naredbe od 17. III 1944. vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] (upućene i Feldkomandanturi 610 za teritoriju Crne Gore) ovo postaje bjelodano: {{izdvojeni citat|1.— 2. i 5. crvena div. približavaju se s prethodnicama jugozapadnoj granici Srbije. Prednji delovi na liniji Zmajevac (12 km ji. od Vardišta) — visovi južno od Vardišta. Dalje snage u nastupanju preko Strmice (10 km jz. od Višegrada). 2.— Potrebno je što pre tačno ustanoviti grupisanje snaga i jačinu četničkih odredâ Đurišića i [[Vuk Kalaitović|Kalaitovića]], koji se nalaze duž granice. 3.— 1. bug. okup. korpus povući će svoje isturene snage ispred nadmoćnog neprijateljskog pritiska na liniju Mokra Gora — Semegnjevo — Palisad. Ovu treba po svaku cenu držati blagovremenim angažovanjem rezervi. 4.— Ojačani peš. p. i art. divizion, koji su određeni za rezervu vojnoupr. k-ta Jugoistoka prebaciće se železnicom u rejon Užice—Požega. Angažovanje i delova istog samo uz saglasnost vojnoupr. k-ta Jugoistoka. 5.— Naročito je važno blagovremeno saznati težište neprijateljskog napada. U tu svrhu treba stalno vršiti izviđanja.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_34.htm Naređenje vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 17. marta 1944. nemačkom štabu za vezu pri 1. bugarskom okupacionom korpusu za preduzimanje mera u vezi pokreta 2. proleterske i 5. NOU divizije prema jugozapadnoj Srbiji]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000277.] <br /> ({{jez-njem|"Dt.Verb.Stab b.I.Bulg.Okk.Korps <br /> Nachr. 24.Bulg.Division über Dt.Verb.Offz. <br /> F.K. 610 <br /> 1.) Rote 2. und 5. Div. nähern sich mit Anfängen der Südwestgrenze Serbiens. Vorderste Teile in Linie Zmajevac (12 SO Vardiste), Höhen südlich Vardiste. Weitere Kräfte im Nachziehen über Strmica. (10 SW Visegrad) <br /> 2.) Baldige Klarheit über Kräftegruppierung und Stärke längs der Grenze stehenden Cetnikverbände des Djuirisic [sic] und Kalaitovic ist erforderlich. <br /> 3.) I.Bulg.Okk.Korps nimmt seine vorgeschobenen Kräfte vor überlegenem Feindruck auf die Linie Mokragora–Semegnjevo–Palisat zurück. Diese ist unter allen Umständen unter rechtzeitigem Einsatz von Reserven zu halten. <br /> 4.) Das als Reserve des Mil.Befh.Südost bestimmte verstärkte Inf.Rgt. einschl. Art.Abt. wird mit Eisenbahn in den Raum Uzice – Pozega herangeführt. Einsatz auch von Teilen nur mit Zustimmung des Mil.Befh.Südost. <br /> 5.) Rechtzeitiges Erkennen des Schwerpunktes des feindl. Angriffs ist besonders wichtig. Hierzu ständige Aufklärung geboten."}})</ref>}} [[File:Chetniks and Germans in Podgorica 1944.jpg|thumb|Četnički komandanti i njemački okupatori u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. [[Đorđije Lašić]] (prvi zdesna), šef njemačke uprave za Crnu Goru pukovnik Hajnke (treći zdesna) i Jakov Jovović (drugi slijeva) u [[Podgorica|Podgorici]], proljeće 1944.]] Krajem februara i početkom marta 1944. godine, u tzv. [[staroj Crnoj Gori]] (preciznije u [[Katunska nahija|Katunskoj nahiji]]) organizovana je [[Operacija Bura (1944)|operacija »Bura«]]. Specifičnost ove operacije ogleda se u činjenici da su za njeno izvođenje većinu ljudstva obezbijedili četnici, dok su oficiri iz Feldkomandanture na [[Cetinje|Cetinju]] i komandant mjesta [[Podgorica|Podgorice]] rukovodili borbenim djejstvima: {{izdvojeni citat|1.) Sumarni i iskustveni izveštaj: Operacija »Bora« od 27. 2. do 3. 3. 44. Sprovedena je četnička operacija »Bora«, pod nemačkom komandom, radi čišćenja rejona Danilovgrad — Čevo — Cetinje — Podgorica. 2.) Jedinice koje su učestvovale: 4000 ljudi nacionalne žandarmerije, milicije, 215. abver-trup, jedna brdska baterija iz ratnog plena, lovačko poterno odeljenje 181. peš. div. [...] 5.) Sprovođenje: U delom. oštrim borbama, kolone, koje su nastupale od i,, ji., i j., polako su osvajale teren. 29. 2. zauzeto je Čevo. Neprijatelj (jačine 250 ljudi) izvukao se prema sz. Posle odlaska nemačkih snaga i započinjanja neprij. protivnapada, četnici su se delom, u paničnom strahu, povukli na svoje polazne položaje. Neprijatelj je ponovo zauzeo teren očišćen operacijom. 6.) Gubici neprijatelja: 32 mrtva, 68 ranjenih, 23 zarobljena. Plen: 2 p. mitr., 1 mitr., 15 pušaka, 1 radio-stanica, propagandni materijal i hrana. Sopstveni gubici: 20 mrtvih, 31 ranjen, 46 nestalih. 7.) Iskustva: a) Građanska zaštita, usled nedovoljne opremljenosti i slabog borbenog morala, nije pogodna za izvršavanje borbenih zadataka; žandarmi, milicija, četnici, uz učešće nemačkih trupa, podesni za borbene zadatke i zadatke osiguranja... e) Prilikom sličnih operacija preduslovi za uspeh su učešće nemačkih trupa, podrška teškim naoružanjem i veza do pojedinih borbenih grupa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_30.htm Izveštaj Komande 21. brdskog armijskog korpusa od 9. marta 1944. Komandi 2. oklopne armije o zajedničkoj nemačko-četničkoj operaciji »Bora« protiv jedinica 2. korpusa NOVJ na prostoru Danilovgrad — Cetinje — Podgorica]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&broj=72&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000065.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An Pz.AOK.2 <br /> 1.) Abschluss– und Erfahrungsbericht Unternehmen "Bora": <br /> Vom 27.2. bis 3.3.44 wurde Cetnik–Unternehmen "Bora" unter deutscher Führung zur Säuberung des Raumes Danilovgrad – Cevo – Cetinje – Podgorica durchgeführt. <br /> 2.) Beteiligte Truppen: <br /> 4000 Mann nationaler Gendarmerie, Miliz, Abwehrtrupp 215, 1 Beutegebirgsbatterie, Bandenjägertrupp 181.Inf.Div. <br /> Bewaffnung: Gewehre, 60 le.M.G. <br /> 3.) Leitung: <br /> Selbst.Feldkdtr. 1040 Cetinje <br /> 4.) Führung: <br /> Platzkdt. Podgorica <br /> 5.) Durchführung: <br /> In zum Teil harten Kämpfen gewannen die von O, SO u. S vorrückenden Kolonnen langsam Boden. Am 29.3. Cevo genommen. Feind (Stärke 250 Mann) nach NW ausgewichen. Nach Abrücken deutscher Kräfte und Einsetzen feindl. Gegenangriffe zogen sich Cetniks in z.T. panikartiger Flucht auf ihre Ausgangsstellungen zurück. Feind besetzte erneut das im Unternehmen gesäuberte Gebiet. <br /> 6.) Feindverluste: <br /> 32 Tote, 88 Verwundete, 23 Gefangene. <br /> Beute: <br /> 2 le.MG., 1 s.MG., 15 Gewehre, 1 Funkgerät, Propagandamaterial und Verpflegung. <br /> Eigene Verluste: <br /> 20 Tote, 31 Verwundete, 46 Vermisste. <br /> 7.) Erfahrungen: <br /> a) Einwohnerwehren infolge mangelhafter Ausrüstung und geringer Kampfmoral zu Kampfaufgaben nicht geeignet; Gendarmen, Miliz, Cetniks bei Beteiligung deutscher Truppen für Kampf– u. Sicherungsaufgaben geiegnet. <br /> b) Kaukasische Freiwillige des Abwehrtr. 215 gut bewährt. <br /> c) Mitnahme schwerer Waffennur mit deutscher Sicherung. <br /> d) Truppenverpflegung für einheimische Verbände ungeignet, Marschverpflegung zweckmässig. <br /> e) Bei derartigen Unternehmungen sind Beteiligung deutscher Truppen, Unterstützungen durch schwere Waffen und Nachrichtenverbindung zu den einzelnen Kampfgruppen Voraussetzungen für den Erfolg."}})</ref>|Izvještaj komande 21. brdskog korpusa o rezultatima operacije »Bura« od 9. marta 1944. godine}} Prilikom jedne manje akcije u blizini granice sa [[Hercegovina|Hercegovinom]] došlo je do oružanog okršaja lokalnih četnika i snagâ [[NOVJ]]. U izvještaju 21. brdskog armijskog korpusa Wehrmachta za 16. mart 1944. godine, četnički se gubici računaju kao sopstveni: {{izdvojeni citat|[[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. pješadijska divizija]]: Četnici, koji su napredovali 4 km sjeverno od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], povukli su se u Grahovo pred neprijateljskim napadom. Gubici neprijatelja: 8 poginulih (izbrojano), 20 poginulih i ranjenih (procijenjeno). Sopstveni gubici (četnici): 1 poginuo, 8 ranjenih. Namjera: nastavak nasilnog izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=663&broj=137 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000130.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 16.3.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div.: Bis 4 N Grahovo vorgegangene Cetniks vor angreifenden Feind wieder auf Grahovo zurückgegangen. <br /> Feindverluste 8 gezählte Tote, 20 geschäzte Tote und Verwundete. <br /> Eigene Verluste (Cetniks) 1 Toter, 8 Verwundete. <br /> Absicht: Fortsetzung der gewaltsamen Aufklärung."}})</ref>}} [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. nemački korpus]] u Crnoj Gori pokrenuo je [[10. april]]a [[1944]]. [[Operacija "Frilingservahen" (april-maj 1944)|operaciju "Frilingservahen"]], uz masovno učešće četnika. Operacija je pripremljena u saradnji sa [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]] i započeta tako što su četnici zajedno sa Nemcima iz nemačkih garnizona napali na slobodnu teritoriju. Plan napada je bio sledeći: {{izdvojeni citat|'''Đurišićeve snage''': Prva borbena grupa, 700 ljudi, iz si. pravca preko rejona 5 km j. Bijelo Polje za Mojkovac. Druga borbena grupa, 1200 ljudi, pod komandom Đurišićevog Operativnog štaba, od Brodareva preko Šahovića za Mojkovac — Kolašin. Treća borbena grupa, 1000 ljudi, od sredine puta Pljevlja — Prijepolje pravcem Mojkovac. Četvrta borbena grupa, 1500 ljudi, od Pljevalja pravcem Mojkovac. Mojkovac treba da bude dostignut za 2 dana. Posle toga skretanje glavnine u rejon z. Tara — sz. Kolašin — Mojkovac. '''Nemačke snage''': 1 ojač. mot. č. prodire od Brodareva do Bijelog Polja. 1 ojač. mot. č. od Pljevalja do prelaza preko Tare 22 jjz. Pljevlja. Bat. [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 600 ljudi, sledi nemačke snage za Bijelo Polje, onda skreće za Mojkovac. Milicija iz Brodareva, 700 ljudi, čisti svoj rejon i prodire od Brodareva ka jjz. Početak napada: 10. 4. 44. [[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. peš. div.]] obezbediće odgovarajuće informisanje četničke Grupe "Jug" (major Lašić i Bukatonović [pogreška; vjerovatno je u pitanju major [[Savo Vukadinović]] — prim.] u Podgorici) kao i Grupe "Nikšić".<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=364&rec=314&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000357.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An 181.Inf.Div. <br /> Betr.: Unternehmen "Frühlingserwachen". <br /> 1.) Nachstehende Plannung des Major Djurisic für Durchführung des Unternehmens "Frühlingserwachen" zur Kenntnis: <br /> Erste Kampfgruppe 700 Mann aus NO Richtung über Raum 5 km S Bijelopolje nach Mojkovac (16 km NNO Kolasin). <br /> Zweite Kampfgruppe 1200 Mann unter Führung Stab Djurisic von Brodarevo über Sahovici nach Mojkovac – Kolasin. <br /> Dritte Kampfgruppe 1000 Mann von Mitte Strasse Pljevlja – Prijepolje Richtung Mojkovac. <br /> Vierte Kampfgruppe 1500 Mann von Pljevlja Richtung Mojkovac. Mojkovac soll in 2 Tagen erreicht werden. Anschliessend Abdrehen der Masse in den Raum W Tara NW Kolasin – Mojkovac. <br /> Deutsche Kräfte: 1 verst.mot.Kp. stösst von Brodarevo bis Bijelopolje. <br /> 1 verst.mot.Kp. von Pljevlja bis Taraübergang 22SW Pljevlja SFK–Btl. 600 Mann folgt deutschen Kräften nach Bijelopolje, dann Abdrehen nach Mojkovac. <br /> Miliz Brodarevo 700 Mann säubert eigenen Raum und stösst von Brodarevo nach SSW. <br /> Angriffsbeginn: 10.4.44. <br /> 2.) 181.Inf.Div stellt entsprechende Unterrichtung der Cetnikgruppe Süd (Major Lasic und Bukatonovic in Podgorica) sowie der Gruppe Niksic sicher. <br /> Absichten für Beteiligung an den Unternehmen sind Gen.Kdo.XII.Geb.A.K. zu melden."}})</ref><ref>Obaveštenje Komande 21. brdskog korpusa Komandi 181. brdske divizije od 08.04.1944., Vojnoistorijski institut, NAV--T-314, r. 663, s. 357.</ref>}} U dijelu dnevnog izvještaja za 28. april 1944. godine koji se odnosi na Crnu Goru, vojnoupravni komandant Jugoistoka [[Hans-Gustav Felber]] (dokument potpisuje general Kurt von Geitner, načelnik štaba) zabilježio je: {{izdvojeni citat|Ustrajni pritisak crvenih na vlastite i četničke snage u centralnoj C. Gori.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Montenegro. Anhaltender roter Druck auf eigene und Cetnik–Kräfte in Mittel–Montenegro."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u NDH (1944) === [[File:August Šmidhuber, komandant 7. SS divizije, Todor Perović, lekar Trebinjskog korpusa i kapetan Milorad Vidačić, komandant Trebinjskog korpusa JVuO.jpg|thumb|Žena u crnini moli za milost Milorada Vidačića, komandanta Trebinjskog korpusa JVuO. Prisutni su još [[August Schmidhuber]], komandant 2. puka [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] (prvi lijevo), Todor Perović, predstavnik četničke komande istočne Bosne i Hercegovine (drugi lijevo) i neimenovani oficir [[Schutzstaffel|SS]]-a. Fotografija je nastala tokom njemačke [[Operacija Gama|operacije Gama]] protiv partizana u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]] (ljeto/jesen 1943. godine).<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2015/08/bk0034.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0034 | Photo | SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division "Prinz Eugen"]</ref>]] Kolaboracija četnika u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] sa njemačkim okupacionim snagama postala je intenzivnija tokom zime 1943-1944, makar u slučaju hrvatskih kvislinških snaga i četnika bila pod neprestanom tenzijom. Podaci navedeni u izvještaju generala [[Edmund Glaise von Horstenau|Glaisea von Horstenaua]] od 26. februara 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=236&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000236.]</ref> zasnovani na službenim podacima NDH otkrivaju opseg kolaboracije: 11. februara bilo je na teritoriju NDH trideset i pet posebno imenovanih četničkih grupa sa procijenjenih 23.300 ljudi pod oružjem. Neke manje jedinice su brojale od 200 do 400 pripadnika, dok su ostale, poput [[Momčilo Đujić|Đujić]]eve grupe, imale i do 2.500 vojnika i oficira. Od toga je s Nijemcima i vlastima NDH kolaboriralo devetnaest grupa (ukupno 17.500 ljudi); šesnaest ostalih grupa s oko 5.800 ljudi ubrajane su u pobunjene četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=237&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000237—000240.]</ref> S iznimkom odreda vojvode [[Uroš Drenović|Uroša Drenovića]] u sjeverozapadnoj Bosni (oko 400 ljudi), kojeg su vlasti NDH smatrale potpuno lojalnim, za sve druge četničke kolaborirajuće grupe ustaške su vlasti držale da se prema Nijemcima odnose osobito prijateljski kako bi od njih izvukle što više oružja i municije, dok se istovremeno drže neprijateljski prema NDH.<ref>[https://znaci.org/00001/40_64.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje KOLABORACIJA IZVAN SRBIJE DO OKTOBRA 1944.]</ref> Iako se vojvoda [[Radivoje Kerović]], komandant [[Majevica|majevičkih]] četnika, u Horstenauovom izvještaju ubraja među »pobunjene četnike« (i to kao prvi na spisku, dok se za njegov odred tvrdi da ima 1000 ljudi, tj. da je najbrojniji), u dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 18. februar 1944. godine njegova lojalnost uopšte nije dovedena u pitanje: {{izdvojeni citat|Upit kod [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]] u vezi snabdijevanja municijom Kerovića koji se smatra lojalnim, i 200 ljudi tzv. [[Zeleni kadar|zelenog kadra]], koji se bore protiv crvenih zapadno od [[Koviljača|Koviljače]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=17&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000013.] <br /> ({{jez-njem|"Beim Pz.AOK. 2 wird angefragt, ob Bedenken bestehen gegen Unterstützung mit Munition der im Raume westlich Koviljaca stehenden Cetniks des Kerovic, die als loyal angesehen werden und 200 Mann des sog. "Grünen Kaders" in Kampf gegen die Roten."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnog zapovjednika Jugoistoka (18. februar 1944.)}} U mjesečnom izvještaju za januar 1944. godine, koji je štabu [[LXVIIII rezervnog korpusa]] Wehrmachta poslao 12. februara Viši SS i policijski vođa u Hrvatskoj ''[[Gruppenführer]]'' [[Konstantin Kammerhofer]], ujedno i predstavnik ''[[Reichsführer]]a'' SS-a [[Heinrich Himmler|Heinricha Himmlera]] za Hrvatsku, podvučena je stalno prisutna politička tenzija među saveznicima (tj. [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] i [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]), usljed njemačkog protežiranja četnikâ: {{izdvojeni citat|Često se ističe kako je njemački Wehrmacht stekao sve veći upliv na angažiranje četničkih jedinica protiv odmetništva. Ovakav razvoj događaja ne posmatra se [od strane ustašâ — prim.] kao vojna nužnost, već kao zahtjev diktiran srpskim interesima — zahtjev koji je u suprotnosti s interesima [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]]. [...] Na poticaj njemačkih vlasti, zabilježeni su čak i slučajevi u kojima su četnici i lokalne milicije (sastavljene prvenstveno od [[Bošnjaci|Muslimana]]) udružili snage kako bi zaštitili svoja sela od „crvenih” (npr. [[Trnovo (FBiH)|Trnovo]]). Četnici su od strane [[V SS brdskog korpusa]] sve više korišteni za suzbijanje partizana, kao i za zaštitu određenih područja naseljenih [[Pravoslavlje|pravoslavnim]] stanovništvom, pri čemu su se oni, u okviru svojih mogućnosti, dobro pokazali.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=1548&broj=179 NARA, T314, Roll 1548, frames no. 000173—00179.] <br /> ({{jez-njem|"Immer wieder stark empfunden wird, daß die deutsche Wehrmacht mehr und mehr Einfluß auf den Einsatz von Cetnikverbänden gegen das Bandentum gewonnen hat. Diese Tatsache wird nicht als militärische Notwendigkeit, sondern immer wieder als gegen die Interessen des Unabhängigen Staates Kroatien gerichtete Forderung des Serbentum gewertet. </br> Auf deutsche Anregung ist es in einzelfällen sogar schon dazu gekommen, daß sich die Cetniks mit den örtlichen Milizen (meist Muselmanen) zum gemeinsamen Schutz ihrer Dörfer gegen die Roten zusammen gefunden haben (z.B. Trnovo). </br> Die Cetniks waren seitens des SS–Ge. Korps in vermehrten Umfange bei den Bekämpfung der Partisanen und zun Schutz bestimmter pravoslavischer Wohngebiete eingesetzt und haben sich im Rahmen ihrer Möglichkeit bewährt."}})</ref>}} Od 23. do 25. januara 1944. godine, na području između [[Knin]]a i [[Kistanje|Kistanja]] organizovana je [[Operacija Frühlingswetter|operacija »Frühlingsgewitter«]]. Vodeći borbe protiv jedinicâ iz sastava [[19. sjevernodalmatinska divizija NOVJ|19. divizije NOVJ]], operaciju su izveli dijelovi [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] Wehrmachta, zatim 92. motorizovani grenadirski puk i 3. bataljon 98. brdskog lovačkog puka [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdske divizije]]. Njemačkom okupatoru pridružile su se snage lokalnih četnikâ, najvjerovatnije iz [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]]. U izvještaju 264. pješadijske divizije od 25. januara 1944, poslatom Komandi [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|15. brdskog armijskog korpusa]], njemačkim gubicima tokom operacije pribrojani su oni iz četničkih redovâ: {{izdvojeni citat| Sumarni izveštaj »Frilingsgeviter«: 1.) Delimičan ogorčeni otpor neprijatelja kod Ervenika, Bratiškovaca, Kistanja, Radučića slomljen je energičnim zahvatom. Banditi iznenađeni prodorom 92. gren. p. (mot.) od sz. prema Kistanju. 2.) Gubici: A.) sopstveni: 1 poginuo, 3 ranjena, 1 četnik poginuo. B.) neprijatelj: 66 poginulih izbrojano, procenjuje se daljih 60 do 70 poginulih i ranjenih. 35 zarobljenika u eng. uniformama iz Štaba 19. dalm. div. i 5. brig. C.) Zaplenjeno: 1 mitr., 3 puš. mitr., 42 autom., 2 pt puške, 1 l. minob., 1 telefon, 46 karab., 30 eng. mina, 10.000 metaka peš. mun., 60 kom. mina za 1. minob., 3 engl. bicikla.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_21.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 25. januara 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o sopstvenim i neprijateljskim gubicima u operaciji »Frilingsgeviter« na prostoru Knin — Kistanje]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=293&rec=314&roll=561 NARA, T314, Roll 561, frame no. 000287.] <br /> ({{jez-njem|"ABSCHLUSSMELDUNG ”FRUEHLINGSGEWITTER”: <br /> 1.) TEILWEISE HEFTIGER FEINDWIDERSTAND BEI ERVENIK, BRATISKOVCI, KISTANJE, RADUCIC WURDE IM ENERGISCHEN ZUGREIFEN GEBROCHEN. BANDITEN DURCH EINBRUCH GREN. RGT. (MOT) 92 VON NW NACH KISTANJE UEBERRASCHT. <br /> 2.) VERLUSTE: <br /> A.) EIGENE: 1 TOTER, 3 VERWUNDETE, 1 CETNIK TOT. <br /> B.) FEIND: 66 GEZAEHLTE TOTE, 60 BIS 70 WEITERE TOTE UND VERWUNDETE GESCHAETZT. 35 GEFANGENE IN ENGL. UNIFORM VON STAB 19. DALM. DIV. UND ROEM. 5. BRIG. <br /> C.) BEUTE: 1 S.MG., 3 LE. MG., 42 MP., 2 PZ. BUECHSEN, 1 LE. GR. W., 1 FERNSCHRECHGERAET, 46 KARAB., 30 ENGL. MINEN, 10000 SCHUSS INF. MUN., 60 SCHUSS LE. GR.W. MUN., 3 ENGL. FAHRRAEDER."}})</ref>}} [[File:Hercegovački četnici i njemački vojnici s narodnim herojem Miletom Okiljevićem uoči njegovog strijeljanja juna 1944.jpg|thumb|Pripadnici [[369. legionarska divizija|369. „Vražje“ divizije]] i četnici Gatačke brigade Nevesinjskog korpusa JVuO sa vezanim [[Miletom Okiljevićem]], zamjenikom političkog komesara II čete I bataljona XI hercegovačke brigade, zarobljenim u borbama za Gat 15. maja 1944. godine (istog mjeseca je i strijeljan). Okiljević je proglašen 1951. godine za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja Jugoslavije]].<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2017/10/bk0272.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0272 | Photo | 369. (kroatische) Infanterie-Division]</ref>]] Vojvoda [[Dobroslav Jevđević]] je, pored Momčila Đujića i [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]], vjerovatno najdalje otišao u kolaboraciji s njemačkim okupatorom, kada su u pitanju četničke jedinice van teritorije okupirane Srbije. Nakon kapitulacije Italije, boravio je u Rimu okupiranom od nacista. Nakon toga, našao se u Trstu, gdje je uspostavio čvrste veze s njemačkom obaveštajnom službom: {{izdvojeni citat|Ja sam javio Đujiću da preko naših ljudi u Sušaku i Trstu prihvate naše oficire koji idu iz Italije i upućuje u Liku i zap. Bosnu. Ovo sam javio i našima u Rim. Kap. Đaković javlja da su Nemci pobili oko 14000 partizana na prostoriji Crikvenica — Sušak — Rijeka, od kapitulacije Italije do danas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} U izvještaju od 20. februara 1944, poslatom majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]], komandantu Zapadne Bosne JVuO, kapetan [[Ilija Jevtić]] piše o totalnoj subordinaciji [[Dinarska divizija|Dinarske divizije]] Nijemcima, koji u potpunosti kontrolišu četnike pod komandom vojvode Đujića: {{izdvojeni citat|Sem samog vojvode Đujića i jednog malog broja četnika, svi četnici Dinarske oblasti (oko hiljadu devet stotina i nekoliko) nalaze se pod nemačkom komandom. Hranu, odeću, obuću, cigarete i novac svaki četnik i njegov starešina prima kao i nemački vojnik odn. oficir. Svu municiju i oružje primaju takođe od Nemaca. Četnici pod nemačkom komandom nalaze se po bunkerima počev od Knina do Šibenika i Splita. U pojedinim bunkerima su izmešani, pola četnici pola ustaše. Nemački oficiri dolaze na Kosovo polje u četničku diviziju, a isto tako naši četnički oficiri i ostale starešine na čelu sa Đujićevim načelnikom štaba odlaze u Nemačku diviziju. Voze se na nemačkim automobilima kroz Knin i t.d. Jednom rečju između četnika i Nemaca postoji najtešnja saradnja i nemačka puna kontrola nad radom četnika. Jedino se pop Đujić, kao komandant divizije, sa svojom užom pratnjom ne pojavljuje pred njima.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_78.htm Izveštaj kapetana Ilije Jevtića od 20. februara 1944. komandantu zapadne Bosne o svom radu i saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji i Lici]</ref>}} Njemački poručnik [[Reinhard Kopps]], poznatiji kao ''Konrad'', bio je šef jedne obavještajne grupe [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]. Kada je 3. marta 1944. došao iz [[Beograd]]a u [[Dalmacija|Dalmaciju]], sobom je doveo nekoliko [[ZBOR|ljotićevaca]], između ostalih i Roka Kaleba, pripadnika antikomunističke organizacije »[[Beli Orlovi]]«. Od ostataka Đačkog bataljona (ranije: Splitsko-šibenska četa), koji su uglavnom bili ljotićevci, i dijela četnika koje mu je ustupio vojvoda Đujić, poručnik Kopps je formirao odred »Konrad« čiji je zadatak bio da vrši diverzije na partizanske štabove, organe narodne vlasti, ubija simpatizere NOP-a i da spriječi veze iz unutrašnjosti sa jedinicama i štabovima NOVJ na otocima. Grupa »Konrad« brojila je oko 30 ljudi — četnika i Nijemaca, sa sjedištem u selu [[Zablaće]], pokraj [[Šibenik]]a.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_167.htm Izveštaj Štaba Dinarske četničke oblasti od 29. maja 1944. komandantu oblasti o akciji Grupe "Konrad" protiv pripadnika NOP-a na području Dalmacije]</ref> U izvještaju koji je 11. marta 1944. godine uputio komandi [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]], o suradnji sa četnicima vojvode Đujića Kopps je zapisao sljedeće: {{izdvojeni citat|''Predmet: Četničke jedinice u sjevernoj Dalmaciji.'' Četnici su u sjevernoj Dalmaciji grupisani u jednu [[Dinarska divizija JVuO|diviziju »Dinara«]], čiji se štab nalazi u [[Kosovo polje (Dalmacija)|Kosovu]], 11 km južno od Knina. Komandovanje je u rukama vojvode Momčila Đujića, uz podršku majora Kapetanovića i kapetana Mijovića. Jačina grupâ, podređenih ovoj komandi, trenutno iznosi oko 6500 ljudi. Utjecajna zona se poklapa sa rajonom naseljenim Srbima unutar trokuta [[Knin]]—[[Šibenik]]—[[Zadar]] i doseže do zone [[Lika|Like]]. Operaciona zona je cijeli ovaj trokut, a naročito veće komunističke, partizanske oblasti, koje su naseljene Hrvatima. Do sada su vojne operacije izvođene u suradnji sa njemačkim divizijama, o čijim su rezultatima ove izvještavane. Znatni dijelovi ovih četničkih jedinica angažirani su na osiguranju njemačkih puteva za dotur. Posmatrano s vojne strane, trenutno se četnička suradnja sa njemačkim jedinicama ocjenjuje kao pozitivna. Na osnovu snaga, koje nam se ovdje nude, može se zaključiti da ona nije iskorištena u potpunosti, ali i ono što je do sada učinjeno upućuje na činjenicu, da bi njihovo dalje angažiranje u vojnom pogledu za nas bilo povoljno.<ref>[https://znaci.org/zb/4_21_10.pdf#page=1414 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, Narodnooslobodilačka borba u Dalmaciji, knjiga 10: siječanj—ožujak 1944. godine (tom 21, dokument br. 402, str. 1414—1418.)]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=696&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000692.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Cetnik–Verbaende Norddalmatien. <br /> In Norddalmatien sind die Cetniks in einer Division "Dinara" zusammengefasst, deren Hauptquartier in Kosovo, 11 km s. Knin, liegt. Die Fuehrung liegt in den Haenden des Wojwoden Momcilo Djujitsch, der seinerseits unterstuetzt wird von Major Kapetanowitsch und Hauptmann Miowitsch. Die Staerke der diesem Kommando unterstellten Gruppen belaeuft sich z.Zt. auf etwa 6500 Mann. Das Einflussgebiet stimmt ueberein mit dem serbischen Siedlungsraum innerhalb des Dreiecks Knin–Sibenik–Zara und reicht bis ins Lika–Gebiet hinein. Operationsgebiet ist dieses gesamte Dreieck, insbesondere die in ihm liegenden groesseren, kroatisch besiedelten kommunistischen Partisanbereiche. Militaerische Operationen wurden bislang in Zusammenarbeit mit deutschen Divisionen durchgefuehrt und deren Ergebnisse dorthin gemeldet. Darueber hinaus sind wesentliche Teile dieser Cetnik–Verbaende zur Sicherung deutscher Nachschubstrassen eingesetzt. <br /> Militaerisch gesehen ist somit die Zusammenarbeit der Cetniks mit deutschen Verbaenden zur Zeit positiv zu beurteilen. Sie fuehrt wohl noch keineswegs zu voller Ausnutzung der sich hier uns anbietenden Kraefte, doch berechtigt das bisher Geleistete zu der Auffassung, dass ein weiterer Einsatz sich fuer uns militaerisch guenstig auswirken muss."}})</ref>|Izvještaj jedinice »Konrad« od 11. ožujka 1944. Komandi Druge oklopne armije o četničkim jedinicama u sjevernoj Dalmaciji}} Na osnovu svega iznesenog, poručnik Konrad predlaže nadređenim: „Što se tiče upotrebe četničkih jedinica sjeverne Dalmacije u vojne svrhe, treba reći da one predstavljaju samo nastavak prakse talijanskih jedinica. Uz to se prije svega mora dodati i to, da se Talijani nikada nisu usuđivali — i pored svih hrvatskih suprotnih tvrdnji — da u većem obimu sprovedu vojnu suradnju, jer oni nisu željeli da se ojačaju četnici, tada još neoprobani u težoj političkoj situaciji. Dok su Talijani sprovodili samo djelomične operacije, danas je, uz strogu kontrolu i rukovođenje, moguća mnogo obimnija mobilizacija četničkih jedinica. Đujić nam je rekao da će se njegove jedinice, nakon čišćenja partizanskih oblasti u dalmatinskom području, angažirati tako što će u suradnji sa njemačkim komandama izvršiti zapriječavanja Titovih kanala za snabdijevanje. Na osnovu ovdje poznatih činjenica ovo izgleda apsolutno moguće.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=700&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000696.] <br /> ({{jez-njem|"Zur militaerischen Verwendung der Cetnikverbaende Norddalmatiens ist zu sagen, dass sie nur eine Fortsetzung der italienischen Verbindungen darstellen wuerde. Dazu muss allerdings hinzugefuegt werden, dass die Italiener es niemals gewagt haben – trotz aller gegenteiligen wiederholten kroatischen Behauptungen – in grossem Stil militaerische Zusammenarbeit durchzufuehren, da sie die damals noch nicht erprobten Cetniks in einer im uebrigen noch unreiferen groesseren politischen Lage nicht zu stark werden lassen wollten. Waehrend somit die Italiener nur Teilunternehmen durchfuehrten, waere bei straffer Kontrolle und Steuerung der Cetnikverbaende heute ein Heranziehen in weit groesserem Umfang moeglich. Djujitsch hat sich uns gegenueber bereiterklaert, seine Verbaende nach Saeuberung der Partisanengebiete im dalmatinischen Raum so einzusetzen, dass in Zusammenarbeit mit deutschen Dienststellen eine Sperrung der Versorgungskanaele Titos erfolgt. Auf Grund der hier bekannten Unterlagen erscheint dies vollkommen moeglich."}})</ref> [[File:Helmuth von Pannwitz and Chetniks.jpg|thumb|Njemački general [[Helmuth von Pannwitz]], zapovjednik [[15. SS kozački konjanički korpus|15. SS kozačkog korpusa]], u društvu četničkih oficirâ s teritorije NDH.]] U izvještaju Višeg SS i policijskog vođe u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ''Gruppenführera'' Konstantina Kammerhofera za mjesec mart 1944. godine, iskazano je stanovito nezadovoljstvo učinkovitošću četnikâ u Bosni i Hercegovini u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Policijska oblast II ([[Sarajevo]]): [...] <br /> Borbena vrijednost četnika stacioniranih u policijskoj oblasti Sarajevo nastavila je opadati; borbe u okolici [[Višegrad]]a i [[Trebinje|Trebinja]] pokazale su da se oni mogu uspješno oduprijeti [neprijatelju] samo uz njemačku podršku. U [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], četnici nisu pokazali nikakvu vlastitu inicijativu tijekom izvještajnog perioda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=228&rec=314&roll=1548 NARA, T314, Roll 1548, frame no. 000222.] <br /> ({{jez-njem|"Polizeigebiet II (Sarajevo): <br /> Der Kampfwert der im Polizeigebiet Sarajevo stehenden Cetniks ist weiter gesunken, bei den Kämpfen im Raum von Visegrad und Trebinje hat sich gezeigt, daß sie sich nur mit deutscher Unterstützung erfolgreich zur Wehr setzen können. In Ostbosnien zeigten sich die Cetniks im Berichtsmonat ohne eigene Initiative."}})</ref>|Mjesečni izvještaj za mart 1944. godine Višeg SS i policijskog vođe u Hrvatskoj (6. IV 1944).}} Konverzacija vođena između njemačkog opunomoćenog generala u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau|Edmunda Glaisea von Horstenaua]] i feldmaršala [[Wilhelm Keitel|Wilhelma Keitela]], prilikom posjete Hitlerovom glavnom štabu početkom marta 1944, otkriva kakva je bila percepcija statusa četnika u NDH od strane vojnog vrha Trećeg Reicha: „U [[Berchtesgaden|Berhtesgaden]]u ljubazno me je primio Kajtel. Informisao me je o toku razgovora sa [[Nikola Mandić|Mandić]]em i Perićem [predsjednik vlade i ministar vanjskih poslova NDH, respektivno — prim.]. U više navrata morao sam da ga prekinem kako bih ga ispravio, a pre svega u pogledu četničkog pitanja. On je mislio da se četnici sastoje samo od nekoliko dobrovoljaca (skraćeno „Hiwis“, dolazi od nemačke reči „Hilfswilligen“, prim. prev.), koji služe u nemačkim divizijama.“<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 456.</ref> Njemački nadležni organi su ukazivali svojim višim komandama i na vidljivu diskrepanciju u domaćem antikomunističkom taboru u kontekstu »borbe protiv bandi«. Tako se u izvještaju 264. pješadijske divizije od 10. aprila 1944. na jednoj strani tvrdi da „hrvatske vlasti očigledno poseduju vrlo malo poverenja u trajno postojanje vlastite vlade“,<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_43.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji]</ref> dok se za četnike Dinarske divizije pod Đujićevom komandom navodi: {{izdvojeni citat|Nasuprot ovom, četnike treba ceniti kao jedini pouzdani faktor borbe protiv komunističkih bandi. Oni raspolažu, pored jednog boljeg rukovođenja i organizacije, i potrebnom inicijativom u borbi protiv bandi za sopstvena obaveštavanja i poduhvate i redovno javljaju upotrebljive rezultate izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=494&rec=314&roll=562 NARA, T314, Roll 562, frames no. 000489—000490.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroat. Behoerden besitzen anscheinend nur geringes Vertrauen in der dauernden Bestand der eigenen Regierung. <br /> Im Gegensatz hierzu sind die Cetniks als einzig zuverlaessiger Faktor im Kampf gegen die kommunistischen Banden zu werten. Sie verfuegen neben einer besseren Fuehrung und Organisation ueber die im Bandenkampf notwendige Initiative zu eigenen Erkundungen und Unternehmen und melden regelmaessig brauchbare Aufklaerungsergebnisse."}})</ref>|Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. [[V SS korpusu]] iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], o držanju vojvode Momčila Đujića je data veoma povoljna ocjena: {{izdvojeni citat|Đujić neupitni pristalica DM. Hrvatski državljanin, lojalno radi sa vlastitim trupama protiv komunista, nasilno mobiliše pravoslavce. Prema povjerljivom izvještaju, nedavno je više puta izrazio antibritanska osjećanja. Jačina: 7000. Jesu li Đujićeve jedinice na području V SS korpusa?<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1208&rec=314&roll=565 NARA, T314, Roll 565, frame no. 001203.] <br /> ({{jez-njem|"Djujic einwandfrei DM Anhänger. Kroat. Staatsangehöriger, arbeitet mit eigener Truppe gegen Kommunisten loyal zusammen, zwangsmobilisiert Pravoslaven. In letzter Zeit nach V—Meldungen wiederholt englandfeindlich geäussert. Stärke 7000. Sind Djujic—Verbände im Bereich V. SS—Korps?"}})</ref>}} U izvještaju od 10. maja 1944, oficiri 15. brdskog korpusa navode da Nijemci snabdijevaju ukupno 6.318 četnika u NDH („Hrvatska borbena zajednica“). Za skrb 4.421 četnika starala se [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. divizija]], dok se o ostalih 1.897 brinula [[373. legionarska divizija|373. divizija]] Wehrmachta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=828&rec=314&roll=565 NAW, T-314, Roll 565, frame 000823: Zabilješka o broju četnika koje snabdijeva 15. brdski korpus (10. maj 1944.).]</ref> Sredinom srpnja 1944. godine, u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]] je organizirana [[Operacija Muholovka|operacija »Muholovka«]] ({{jez-njem|Fliegenfänger}}). U ratnom dnevniku [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] zabilježeno je da je izvođenje operacije povjereno [[13. SS oružana brdska divizija Handžar|13. SS brdskoj diviziji »Handžar«]] i lokalnim četnicima: {{izdvojeni citat|14. 7. 1944: <br /> ''SS-brdska divizija »Handžar«'': <br /> Za operaciju »Fligenfenger«, čišćenje prostora [[Osmaci]] (25 km jugoistočno od [[Tuzla|Tuzle]] — aerodrom bandi), krenula su 2 ojačana bataljona i četnici.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_218.htm ZBORNIK DOKUMENATA VOJNOISTORIJSKOG INSTITUTA: TOM XII — DOKUMENTI NEMAČKOG RAJHA — KNJIGA 4]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=960&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000820.] <br /> ({{jez-njem|"W–SS–Geb.Div. Handschar: <br /> Zum Unternehmen "Fliegenfänger" Säuberung Raum Osmaci (25 SO Tuzla) (Bandenflugplatz) 2 verst. Btlne. und Cetniks angetreten."}})</ref>}} Pored operacije »Fliegenfänger«, četnici u sjevernoj i istočnoj Bosni (koji su brojali oko 13.000 ljudi) uzeli su, tokom proljeća i ljeta 1944. godine, učešća u više poduvhata koje je predvodila 13. SS brdska divizija »Handžar« (kao npr. [[Operacija Maiglöckchen|»Maiglöckchen«]], [[Operacija Vollmond|»Vollmond«]], [[Operacija Heiderose|»Heiderose«]] ili [[Operacija Röslein|»Röslein«]]). Visoki oficiri [[Sicherheitsdienst|SS]]-a bili su u velikoj mjeri zadovoljni obostrano izgrađenim povjerenjem. Dok je ''Hauptsturmführer'' Hermann Schifferdecker, zapovjednik 27. brdske lovačke pukovnije iz sastava divizije, decenijama nakon rata tvdio da je „saradnja između divizije i četnika bila (je) veoma labava”, kao i da su se četnici „javljali našem obavještajnom oficiru onda kada im je bila potrebna hrana ili municija”, u junu 1944. komandant 13. SS brdske divizije general [[Karl-Gustav Sauberzweig]] je pohvaljivao iskreno savezničko držanje pripadnikâ JVuO (najvjerovatnije vojvode Radivoja Kerovića): {{izdvojeni citat|Nakon što ih naše trupe razbiju, partizani u povlačenju često upadaju u zasjede četničkih jedinica koje traže oružje... Tokom posljednjih operacija, četničke snage su se dobro pokazale u borbi. Uspostavljena je prihvatljiva, gotovo drugarska saradnja [Nijemaca — prim.] sa četnicima. Srpsko pravoslavno stanovništvo (sigurnosne zone) predstavlja jedini marljivi, konstruktivni i vitalni element na ovoj teritoriji. Kada je divizija tek stigla u (sjeveroistočnu Bosnu), među četnicima je zavladala panika zbog straha od [[Bošnjaci|muslimanske]] osvete. U međuvremenu, konstruktivniji među Srbima su shvatili da će divizija uključiti sve dijelove stanovništva u svoju misiju oslobađanja [od partizana — prim.]. To je, u određenom smislu, dovelo do svojevrsne saradnje.<ref>George Lepre, Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945. Atlgen, PA: Schiffer Military History, 1997, pp. 198–199. <br /> ({{jez-eng|"With an estimated strength of over 13,000 effectives, the Četniks of northeastern Bosnia were divided into four large groups, with one each operating in the Posavina, Bijeljina, Tuzla, and Zvornik areas. "The cooperation between the division and the Četniks was very loose," wrote one critical SS officer. "Most of the time they simply reported to our intelligence officer when they needed food or ammunition." Sauberzweig was more optimistic: "After being routed by our troops, retreating Partisans are often ambushed by Četnik units seeking weapons... During the latest operations, the Četnik forces have fought well. An acceptable, almost comradely cooperation with the Četniks has emerged. The Serbian-Orthodox population of the (security zone) is the sole industrious, constructive, and vital element in the territory. When the division first arrived in (northeastern Bosnia), the Četniks panicked, fearing Muslim revenge. In the meantime, the constructive-minded Serbians have realized that the division shall include all portions of the population in its mission of liberation. This has led, in a certain sense, to a sort of cooperation.""}})</ref>}} Nemački izveštaj iz jula 1944. godine ocenjuje da četnici Momčila Đujića broje oko 8.000 ljudi, od čega 7.000 naoružanih; ovi su dobro organizovani te neprijateljski orijentisani prema Englezima i bez engleske pomoći. Nijemci zaključuju da im oni zamjenjuju jednu do dvije divizije u Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Jedinica Konrad [srednja Dalmacija]: Saradnja sa četnicima izvanredna. '''Oni zamenjuju jednu do dve divizije'''. Samo se oni bore — ustaše manje aktivne.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=790 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000781.] <br /> ({{jez-njem|"Zusammenarbeit der Truppe mit Cetniks hervorragend. Cetniks ersetzen 1 — 2 Divisionen. Nur sie kämpfen. Ustascha wenig aktiv. <br /> In Norddalmatien (serbischer Volksraum) Cetnikführer Djujic. Etwa 8 000 Mann, davon 6–7 000 Bewaffnete. Gut organisiert. Englandfeindliche Stimmung. Keine englische Unterstützung. Zweifel, ob diese Cetniks bei englische Landung gegen deutsche Besatzungsmacht kämpfen werden."}})</ref>|Izveštaj kapetana Merrema, drugog obaveštajnog oficira Komande Jugoistoka (Armijske grupe F) o inspekcijskom putu po Srbiji, Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj u periodu 20. jun — 4. juli 1944.}} Kapetan Merrem, njemački oficir koji je sastavio ovaj izvještaj, imao je samo riječi hvale na račun četnikâ Dinarske divizije JVuO i vojvode Momčila Đujića: {{izdvojeni citat|[[373. legionarska divizija|373. pešadijska divizija]]: Saradnja sa četnicima vrlo dobra (1. lički korpus sa sedištem u [[Gračac]]u). Oni nemaju direktnu vezu sa Đujićem. Rukovođenje njima direktno od strane obaveštajnog odjeljenja divizije. Njihovim akcijama uvek prisustvuje nekoliko Nemaca koji kontrolišu isporuke municije i snabdevanja. [...] '''Oni su jedini stvarno korisni saborci''' [podvučeno u originalu — prim.]. Jedino od njih dolaze korisna obaveštenja o neprijatelju. [...] Jedan četnički komandant odaje utisak potpuno pouzdanog saborca, koji je i neprijateljski nastrojen prema Englezima. [...] Četnici su vrlo častoljubivi i drago im je kada Nemci primete njihove podvige. [...] Podoficir Bartl poznaje lično vojvodu Đujića. Đujić mu šalje čak i sopstvene naredbe u vezi s područjem [[Donji Lapac|Lapca]]. [Najbolja taktika protiv partizana sastoji se u upotrebi specijalnih jedinica] i kombinovanju četnika u jedinice snage jednog bataljona sa jednim nemačkim vodom sa radio stanicom i, po mogućstvu, teškim oružjem.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=793 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Aussenstelle der 373. (kroat.) Div. – Uffz. Bartl. <br /> Sehr gute Zusammenarbeit mit Cetniks. (1. Lika–Korps Sitz Gracac.) Kein unmittelbarer Einfluss Djuic. Direkte Führung durch Ic–Aussenstelle. Bei Cetnik–Einsatz nehmen meist einige deutsche Soldaten teil. Dadurch Kontrolle der Munitions– und Verpflegungslieferung gewährleistet. "Kroatische Kampfgemeinschaft" bezeichnet Bartl nur als Ausdruck im deutschen Schriftverkehr. Cetniks können diesen Begriff nicht und würden bei Bekanntgabe feindselige Haltung einnehmen. Cetniks sind die einzigen brauchbaren Mitkämpfer. Diese allein liefern auch brauchbare Feindmeldungen. <br /> Kurze Rücksprache mit einem örtlichen Cetnik–Führer ergab den Eindruck eines absolut zuverlässigen, sogar englandfeindlichen Mitkämpfer. <br /> Cetniks sind sehr ehrgeizig und sehen es gerne, wann ihre Taten von Deutschen beobachtet werden. Geschriebenes Wort (Flugblätter) gilt bei ihnen wenig. Das gesprochene Wort ist alles. Gute Flüsterpropaganda hat grossen Einfluss. <br /> Von Invasion sprechen Cetniks kaum. <br /> Uffz. Bartl kennt den Vojvoden Djuic persönlich. Djuic schickt ihm sogar die den Raum Lapac berührenden eigenen Befehle. <br /> Auf die Frage, wie man nach seiner Ansicht der kommunistischen Banden Herr werden könne, antwortete Uffz. Bartl: "Durch andauerndes Jagen mit kleinen Jagdkommandos (Kleinkrieg nach Bandenart), durch Einsatz von Tarneinheiten und durch Zusammenfassen der Cetniks in Batl.–Stärke, dabei etwa 1 deutscher Zug mit Funk und möglichst mit schweren Waffen." <br /> Uffz. Bartl macht einen sehr guten Eindruck, scheint sich aber doch sehr viel zuzutrauen, wenn er behauptet, er könne die gesamten Djuic–Cetniks dahin bringen, wo wir sie haben wollen, falls er an die entsprechende Stelle gesetzt werden wurde."}})</ref>}} Visoka ocjena za doprinos četničkih formacijâ s teritorije marionetske NDH ratnim naporima njemačkog okupatora data je 25. jula 1944. godine i od strane nadležnih instanci iz [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]]: {{izdvojeni citat|Hrvatska: [...] Četnici su, s obzirom na vlastitu slabost, naši prirodni saveznici u borbi protiv komunizma. '''Samo se oni bore'''! “Hrvatska borbena zajednica” postoji samo na papiru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=716&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000707.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks unter Berücksichtigung eigener Schwäche im Kampf gegen Kommunisten unsere natürlichen Verbündeten. Sie allein kämpfen! "Kroatische Kampfgemeinschaft" steht nur auf dem Papier."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka od 25. jula 1944.}} U izvještaju od 11. avgusta 1944, nakon proputovanja koje je Vojni zapovjednik Jugoistoka poduzeo u zoni odgovornosti V SS brdskog korpusa na teritoriju NDH, o tamošnjim četnicima te suradnji s njima kazano je: {{izdvojeni citat|Dobro iskorištavanje četničkih komandanata. Zahtjev za premještaj [[369. legionarska divizija|369. pješadijske divizije]] zbog sve češćih incidenata između četnika, o čijoj suradnji divizija apsolutno ovisi, i hrvatskih pripadnika divizije. 369. pješadijska divizija se sastoji od otprilike 70% Hrvata. Zapovjednik divizije napominje da se najmanje 40% njih smatra nepouzdanim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=192&broj=445 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000440.] <br /> ({{jez-njem|"Gute Ausnutzung der Cetnikführer. Antrag auf Herauslösung der 369.I.D. da sich Zwischenfälle zwischen Cetniks, auf deren Zusammenarbeit Division unbedingt angewiesen, und kroat.Div.Angehörigen mehren. (Siehe Ic–Bericht). 369.I.D. besteht aus ca. 70 % Kroaten. Div.Kdr. bemerkt, dass hiervon minderstens 40 % als unzuverlässig anzusehen sei."}})</ref>|Izvještaj o posjeti OBSO-a zoni odgovornosti 5. SS brdskog korpusa od 7. do 11. avgusta 1944. godine (11.8.44).}} Major Adolf von Ernsthausen je bio zapovjednikom 392. artiljerijske pukovnije iz sastava [[392. legionarska divizija|392. (hrvatske) pješačke divizije]], jedne od tri njemačko-hrvatske divizije (pored [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] i [[373. pješadijska divizija|373. pješadijske divizije]]). Kao veteran [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] sa iskustvom ratovanja na [[balkanskom bojištu]], major von Ernsthausen biva upućen [[1944]]. godine u okupiranu Jugoslaviju. Von Ernsthausen će [[1959]]. godine objaviti ratne memoare pod naslovom ''Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944'' (“Vukovi [[Lika|Like]]. Sa legionarima, ustašama, domobranima i četnicima protiv Titovih partizana. Doživljaji u Hrvatskoj 1944.”).<ref>[https://winkelried-verlag.de/buecher/landser-am-feind/744/die-woelfe-der-lika Winkelried Verlag: Adolf von Ernsthausen, Die Wölfe der Lika]</ref><ref>[https://www.booklooker.de/B%C3%BCcher/Adolf-von-Ernsthausen+Die-W%C3%B6lfe-der-Lika-Mit-Legion%C3%A4ren-Ustaschi-Domobranen-und-Tschetniks-gegen/id/A02Iwx5I01ZZ3 Ernsthausen, Adolf von — Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944 — Landser am Feind, Band 5 (www.booklooker.de)]</ref> O sveobuhvatnoj saradnji Dobroslava Jevđevića s okupacionim vlastima bio je general Mihailović, u više navrata, obaviješten i od strane Jovanke Krištof (pseudonim »Mira«), četničke obavještajke u [[Slovenija|Sloveniji]]. U veoma opširnom izvještaju od 29. juna 1944, Krištof o Jevđeviću (pseudonim »Aero«) daje nedvosmislenu ocjenu: „Aero je drugi [[Milan Nedić|Nedić]].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_198.htm Izveštaj obaveštajnog organa od 29. juna 1944. Draži Mihailoviću o stanju četničkih organizacija u Sloveniji, Hrvatskom primorju, Gorskom kotaru i Lici i saradnji sa nemačkim okupatorima]</ref> Pored toga, Krištof karakteriše Jevđevića kao „vrlo kompromitovanu osobu“ (najprije zbog „jakog sudelovanja sa okupatorom“), te zaključuje da ovaj ne bi mogao organizovati četničku ilegalu. Iz izvještaja Krištof može se zaključiti kako su vojvoda Dobroslav Jevđević i kapetan [[Dušan Đaković]], komandant 4. brigade iz sastava Ličko-kordunaške oblasti JVuO, bili podređeni okupatoru i suštinski i u simboličkoj ravni: {{izdvojeni citat|Odred u Ab.[aciji, tj. [[Opatija|Opatiji]] — prim.] likvidiran. 19 ljudi otišlo u [[Postojna|Postojnu]], a 10 ih ide u Nem.[ačku] kom. na [[Rijeka|Reci]], gde će služiti kao [[Gestapo]]. Tu će biti sa njima i Aero i kap. Đak., pa čak i r. stanica. [...] Svi su ti odredi pod Nem. kom. i bez međusobne veze, razbacani po [[Istra|Istri]], da se pokaže celom narodu, kako su Srbi Nem. sluge. Plaćeni su — vojnici 360 L.[ira] mesečno, podnar. 450 naredn. 525 podpor. mislim 3.000 a kap. Đak. 5.800 L. [...] U Josipdol je poslao Aero 11 ljudi, navodno da osnuju tamo četničku komandu. Međutim ti su ljudi Nem. tajna policija, a od četnika iz šume, koji su im dolazili u vezi, da je to četn. komanda, napravili Nem. radni bataljon, koji vode Nem. Tu je oko 40 ljudi, ostali su prestali dolaziti kad su videli šta se sa ovima desilo. [...] Kud ćemo veće poniženje za našu vojsku nego da komanduje Nem. poručnik našem kapetanu, pa i vojvodi, samo sreća, da je taj vojv. surogat, inače propadosmo od bruke... Sve ove i slične akcije vodi kap. Đaković, naravno pod komandom Nem. poručnika. Odluke o njima donosi Aero u dogovoru sa Nem. Upravo je gnusno gledati, kako se obojica klanjaju pred Nem. potpor. i por., pa kaplarima. Đak. sve pozdravlja fašistički uzdignutom rukom, a Aero samo veće činove oficire, inače našim pozdravom. [...] U Lici saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi — tamo mora okupator popuštati, jer inače odoše ljudi u šumu, a vođe su potpuno Nem. sluge i nemaju kamo bežati. [...] '''U krvi im je šurovanje sa okupatorom, a nama prikazuju kako vode vele politiku i kolike žrtve za narod s tim pridonašaju — dok u stvari nisu ništa drugo nego ponizne Nem. sluge'''. [...] Potrebno je već jednom započeti sa ozbiljnim i poštenim radom, jer će nas katastrofa preteći. Saradnju sa okupatorom trebalo bi napraviti na čisto drugoj bazi i ne sme biti vidna. Bar ovde.}} Na drugoj strani, Jovanka Krištof izdvaja kao pozitivan primjer vojvodu Momčila Ðujića: „Ovi ljudi ovde vide jedini spas u vojv. Đujiću, jer ga smatraju poštenim i iskrenim borcem za našu stvar. Isto ima org. dobro sprovedenu. Pljačkati i krasti ne dozvoljava o čemu su se uverili iz njegove prop. gde su imena poubijanih ljudi zbog nediscipline i raznih prekršaja. To ljudima imponira — pošten rad i samo to žele, a i zaslužuju, jer ih nepoštenje tuče već 3 1/2 god. I pored svega toga, ostali su verni našoj ideji. Isto saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi i ne vodi se trgovina sa ljudima, kao ovde. Ovo vodstvo se jako boji Đujića i gaji mržnju prema njemu zato hoće ljudima dokazati, da Đujić nema ništa odnosno samo par sto vojnika bez oružja koji kao čudo gledaju mitraljez. A isto, da su pod Nem. kao ovi ovde.“ U pokušaju da prebaci teret odgovornosti za sopstvenu kolaboraciju s okupatorom na komandanta Dinarske divizije JVuO, vojvoda Jevđević piše Mihailoviću 8. avgusta 1944. godine: „Garantujem i imam stotine dokaza da trupe Đujića u velikom delu stoje u tešnjoj vezi od mene, ali to niko ne vidi. Vi bi se začudili, kad bi vam sve ispričao kakve mi izveštaje pokazuju Nemci o svojim vezama sa našim jedinicama, naročito kod [[Uroš Drenović|Drenovića]] i ostalih, prebacujući mi da ih mi sabotiramo i podmuklo rušimo.“<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 156, reg. br. 51/1—1.</ref> I u izvještaju od 10. avgusta 1944, Jovanka Krištof je upozorila Mihailovića na činjenicu da se [[Lika|lički]] četnici pod komandom vojvode Jevđevića nalaze u [[Istra|Istri]] u službi okupatora, kao i da su pred [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|nacistima]] (»broj 11«) dužni salutirati [[Rimski pozdrav|fašističkim pozdravom]]: {{izdvojeni citat|Kolben [potpukovnik [[Karl Novak]] — prim.] se povratio 3 ov. meseca. Zgrozio se nad ovim radom. Nije mogao svega verovati kad su mu referisali oficiri i vojnici, dok nije neke stvari i na vlastite oči video. Mislim, da je dosta ako Vam kažem da stalno uzdiše i govori pri svakoj prilici: »Jadni Čiča, kako ga upropastiše, zar [[Vermaht]] i [[Gestapo]], da predstavlja Čičinu vojsku.« Prebleđuje slušajući i gledajući ovo. 3. mu referiraše četnici da su dobili naređenje da moraju svi nacistički pozdravljati. A jučer se sam uverio da ima oficira, koji profaniraju našu uniformu, te u njoj putuju iz [[Postojna|Postojne]] u Trst i daju povoda komun. za prop. Isti oficir Korać je tako i u Ab.[aciju] došao samo da je još imao natpis na rukavu i kapi »Lika« što po naređenju moraju svi u Postojni nositi. Ja sam ga napala zbog toga, a isto tako i Jovanovog brata, te su jučer svi na putu skinuli te sramotne natpise. [...] Čujem da Jovan sad ostaje kod Vas. Neka Vam ispriča kako su part.[izani] u okolici Post.[ojne] natiskali plakate o četn. banditima sa natpisom »Lika« na rukavu i kapi, koji su pljačkali selo sa br. 11 i odveli x ljudi i t.d. [...] Nadam se da će sad sigurno uspeti četnicima, da se odele od br. 11. Samo mnogi su od njih mišljenja da su ovim radom upropas[ti]li i ovde i Liku.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_21.htm Izveštaj Jovanke Krištof od 10. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o stanju ličkih četnika u Istri, njihovoj saradnji sa Nemcima i ponašanju Dobrosava Jevđevića u vezi sa problemom vraćanja četnika u Liku]</ref>}} === Saradnja JVuO sa njemačkim okupatorom na Kosovu (1944) === {{main|Kosovo i Metohija u Narodnooslobodilačkoj borbi}} Proljeća 1944. godine, u vrijeme [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodora Udarne grupe divizije NOVJ u dolinu Ibra]], dolazi do čvrste saradnje između četnika na [[Kosovo|Kosovu]] i njemačkog okupatora u borbi protiv [[NOP]]. 8. aprila 1944. godine, kapetan [[Živojin Marković]], komandant Drugog kosovskog korpusa JVuO, obavještava<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref> generala Dragoljuba Mihailovića da se sastao sa njemačkim šefom SD policije iz [[Kosovska Mitrovica|Mitrovice]], koji mu je obećao hvatanje komunista sa Kosova (i [[Srbi|Srba]] i [[Albanci|Albanaca]]): {{izdvojeni citat|Obećao je da će da pohvata sve komuniste sa Kosova, bilo Srbe bilo Arnaute o čemu smo dali dokaze i podatke... Učinio sam pokušaj da dobijem i municiju od Nemaca. Obećali su, jer sam im predstavio strašno stanje u vezi sa partizanima.}} Kapetan Živojin Marković upozoravao je generala Mihailovića na posljedice javne i otvorene saradnje sa okupatorima, tj. na četničku kompromitaciju pred stanovništvom. Kapetan Marković piše 23. aprila 1944. kako je nastupila potpuna konfuzija, budući kako se protiv snagâ NOVJ zajedno bore: „Mi [tj. JVuO — prim.], Nemci, Bugari, nedićevci, dobrovoljci, [[Albanci|Arnauti]] dobrovoljci, Albanska legija.“<ref>AVII, ČA, kut. 246a, reg. br. 1/1–23.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943—1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 358.</ref> 11. juna 1944. kapetan Marković izveštava komandanta [[Sicherheitsdienst|SD policije]] u [[Kosovska Mitrovica|Kosovskoj Mitrovici]] o borbama koje vodi protiv jedinica NOP. Pored toga, kapetan Živojin Marković izvještava njemačkog oficira o spuštanju engleskih i američkih padobranaca na teren pod kontrolom snagâ JVuO: {{izdvojeni citat|Nastojaću da proverim tačno gde su pali i ko ih je uhvatio i gde će se nalaziti, pa ću vas izvestiti. Ja sam na položaju sa celim korpusom. Noćas sam blokirao dva srpska sela i uhvatio jednu komunističku trojku koju sam odmah likvidirao... Ako me sada ne pomognete u najtežoj situaciji u borbi sa partizanima, biću prinuđen da se povučem.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Sjutradan, 12. juna 1944, uslijedio je odgovor njemačkog komandanta SD policije iz Mitrovice: {{izdvojeni citat|Mnogo Vam hvala za Vaša dva izveštaja. Juče sam imao duži razgovor sa Vašim oficirom za vezu koji Vas je sigurno već sada o svemu što smo razgovarali izvestio. Raduje me mnogo što imate takve uspehe u borbi protiv komunista i čestitam Vam na tome... Primite puno pozdrava i moje želje da postignete još mnogo uspeha i slave u borbi protiv komunista.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref>}} Polovinom septembra 1944. godine, saradnja kosovskih četnika sa njemačkim okupatorom postaje legalna. Štab 2. kosovskog korpusa JVuO dobija od Nijemaca 10. septembra 1944. „tri vagona municije i ukupno 800.000 metaka od 7,9 mm”. U [[Raška|Raškoj]] su se mogli vidjeti njemački vojnici skupa sa četnicima. Krajem oktobra 1944. godine u [[Zvečan]]u pregovaraju predstavnici četnika, Nijemaca i [[Balli Kombëtar|albanskih kvislinga]] o zajedničkoj borbi protiv NOV i PO Jugoslavije.<ref>Архив Музеја жртава геноцида, дигитализована грађа, Лични фонд „Бранислав Божовић“, збирке: Немачка грађа, Косово и Метохија; нерегистрована грађа</ref><ref>Ненад Миодраг Антонијевић, Ратни злочини на Косову и Метохији 1941—1945. годинe. Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, Београд, 2015, стр. 453—454.</ref> Komanda [[Armijska grupa E|Armijske grupe »E«]] javljala je 29. oktobra 1944. godine o susretu generalštabnog potpukovnika Warnstorffa sa kapetanom Markovićem, vjerovatno radi dogovora o zajedničkom povlačenju na zapad: {{izdvojeni citat| ''29. 10. 1944. Operat. odeljenje (Kos. Mitrovica)'' Sastanak 20. 10. načelnika Obaveštajnog odeljenja potpukovnika Varnštorfa sa komandantom 4. četničkog korpusa Markovićem.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref>}} Iz iste je komande javljano 11. novembra 1944. da su Markovićevi četnici, kao i oni s teritorije [[Nedićeva Srbija|Nedićeve Srbije]], »samo saputnici« njemačkog Wehrmachta. Međutim, nepovjerenje je i dalje postojalo među dvjema stranama, pa je preporučen određeni oprez: {{izdvojeni citat|Grupa Marković (2500—3000), u sporazumu sa nem. vojskom, osigurava odsek Mitrovica — Raška (mesta uklj.) — Novi Pazar. Izviđanje protiv Bugara, Tita i Sovjeta. Do sada nije bilo ozbiljnijih incidenata. Potrebna je opreznost.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0_%22%D0%95%22_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_11.11.1944. Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.], Vojnoistorijski institut, NAV--T-311, r. 184, s. 501.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gruppe Markovic (2500–3000) sichert im Einvernehmen mit dt. Truppe Abschnitt Mitrovica – Raska (Orte ausschl.) – Novi Pazar. Aufklärung gegen Bulgaren, Tito und Sowjets. Bis jetzt keine ernsteren Zwischenfälle. Vorsicht geboten."}})</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u Srbiji (1944) === {{main|Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|Topličko-jablanička operacija}} [[File:Nemci predaju minobacač četnicima.jpg|thumb|Nemci predaju minobacač četnicima u Srbiji 1944.]] {{Quote box | citat = „D.M.-bande dosada nisu nikad napale okupacione trupe.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1115&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001111: Izvještaj o bandama u okolini katarakti Dunava (bez datuma, približno mart 1944).] <br /> ({{jez-njem|"Bisher haben die D.M.Banden die Besatzungstruppen noch nie angegriffen."}})</ref> | izvor = Nemački izvještaj o četnicima u okolini katarakti Dunava od marta 1944. | width = 40% | align = right}} {{Quote box | citat = „Titove bande imaju se napasti i uništiti, odn. zarobiti. Pristalice D.M.-a (četnici) ne smatrati neprijateljima.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1264&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001260: Naredba 923. Landeschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ (29. Juli 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"Angetroffene Titobanden sind anzugreifen und zu vernichten bzw. gefangen zu nehmen. DM—Anhänger (Cetniks) sind nicht als Feind anzusehen."}})</ref> | izvor = Naredba 923. Landesschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ od 29. jula 1944. | width = 40% | align = right}} Oko [[Nova godina|Nove godine]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] 1944. dolazi do žestokih [[Bitka za Ivanjicu (januar 1944.)|borbi za Ivanjicu]]. Ovom prilikom, četnici Draže Mihailovića stupaju u borbu protiv snagâ NOVJ skupa sa Nijemcima, [[Bugari|Bugarima]] i kvislinškim formacijama (Državna i Poljska straža). 11. januara 1944, u Vrhovnu komandu JVuO stiže depeša kapetana [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] (pseudonimi »Švarc« i »Ras-Rasa«), u kojoj se navodi: „Nemci i Bugari uz pomoć četnika ušli u Ivanjicu, a tenkovi produžili dalje. Komunisti otstupaju u pravcu Javor — Kušići. Od naših u borbi [[Vuk Kalaitović|Kalait]] i Marković. Gubici nisu još utvrđeni. Nemci danas prošli kroz [[Kosjerić]] i sutra stižu na bojište. Od komunista učestvuju u borbi muslimanska i dalmatinska brigada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> Kapetan [[Predrag Raković]] (»Kar-Kar« i »Pre-Pre«) šalje 13. januara dvije depeše kojima obavještava VK JVuO i generala Mihailovića o stanju na terenu: {{izdvojeni citat|Primio sam sva Vaša naređenja za prikupljanje snaga za dejstvo prema Ivanjici protivu komunista. Situacija kod Ivanjice 12-I uveče: partizani su izbačeni iz Ivanjice i odbačeni prema Mučnju, a štab mi je još u Katićima. Partizani tamo imaju 1, 2 i 5 proletersku brigadu i srbijansku proletersku brigadu. Ukupno oko 3000 ljudi. Odlično naoružani sa dosta municije. Od okupatora: Nemaca vrlo malo sa 5 tenkova, a Bugara 1000. Nemci ne nameravaju da dovedu u ovu oblast jače snage za borbu, jer su radi da ove partizane likvidiraju sa Bugarima, srpskom državnom stražom i da im pomognu četnici D. M. I jedna i druga strana drže se u toku 13-I pasivno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} Kad je sredinom marta 1944. operativna grupa sastavljena od [[Druga proleterska divizija NOVJ|Druge]] i [[Peta krajiška divizija NOVJ|Pete divizije]] NOVJ iz [[Sandžak]]a [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodrla u zapadnu Srbiju]], nesuglasice između četnika i Nijemaca u Srbiji potisnute su u drugi plan. Trupe sastavljene od jedinica [[Vermaht]]a i [[Vafen-SS|SS]], korpusâ JVUO, bugarskog okupacionog korpusa, [[Srpska državna straža|SDS]], [[Srpski Doborvoljački Korpus|SDK]] i [[Ruski Zaštitni Korpus|Ruskog zaštitnog korpusa]] pod objedinjenom nemačkom komandom generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] funkcionisale su kao jedinstvena operativna grupa u [[Operacija Kamerjeger|operaciji »Kammerjäger«]]. Kod nadležne je četničke komande majora [[Neško Nedić|Neška Nedića]] bio akreditovan nemački kapetan Vajel kao oficir za vezu. Zajedničke operacije trajale su nešto duže od dva meseca.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj Vojnoupravnog komandanta jugoistoka od 13. maja 1944.]</ref> Kao znak otopljavanja odnosa na liniji četnici–okupator, nakon unilateralnog raskidanja (sa četničke strane) [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|sporazuma potpisanih]] u zimu 1943/1944. godine te organiziranja [[Operacija Treibjagd|operacije »Hajka«]] protiv [[Nikola Kalabić|Kalabićevih]] četnika, u drugoj polovini marta 1944. upriličen je sastanak komandanta Drugog ravnogorskog korpusa kapetana [[Predrag Raković|Predraga Rakovića]] sa oficirom [[Schutzstaffel|SS]]-a Biermannom, inače njemačkim zapovjednikom [[Čačak|Čačka]]. Tom prilikom je kapetan Raković garantovao „da ne postoje ni najmanje namere da se planira opšti ustanak ili da se sprovedu sabotažne akcije“ protiv Nijemaca, odnosno da će „na teritoriji Srbije“ iznova nastupiti primirje. U Mihailovićevo ime, četnički komandant je iskazao spremnost „za borbu protiv komunista i izvan Srbije, uz isporuke municije“, a nije čak odbacio ni mogućnost angažovanja „na drugim evropskim frontovima“.<ref>[https://web.archive.org/web/20221206140940/https://znaci.org/00001/4_14_3_269.htm Izveštaj Feldkomandanture u Čačku od 25. marta 1944. komandantu Jugoistoka o pregovorima sa komandantom 2. ravnogorskog korpusa]</ref> U izvještaju Komandi Jugoistoka, [[obersturmführer]] Biermann navodi da Draža Mihailović od njemačke strane očekuje diskretnost u održavanju kontakata, naročito stoga što bi srpske kvislinške vlasti u JVuO mogle vidjeti konkurenciju: {{izdvojeni citat|Kapetan Raković mi je kazao lično, takoreći u povjerenju kao prijatelju, da sve što mi je do sada rekao i sve što sam ja zapisao, on rekao po nalogu Draže Mihailovića, s kojim je imao svakodnevnu radio-vezu i od koga je dobivao stalna uputstva o predmetu prethodnih razgovora. Pritom me uvjerava da će sa strane Mihailovića, naravno, sve biti demantirano, ukoliko se o sadržaju razgovorâ ponovno dozna u [[Beograd|beogradskim]] krugovima ([[Milan Nedić|Nedić]], [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]). Sasvim je prirodno da ovi krugovi pokušavaju svim sredstvima osujetiti sporazum između njemačke okupacijske vlasti i Draže Mihailovića, jer trenutno su oni legalni predstavnici srpskog naroda te bi možda mogli strahovati za svoje pozicije. Pregovore između DM–pokreta i njemačkih vlasti ovi bi krugovi odmah iskoristili u propagandne svrhe i predstavili ih kao kraj ili slabost DM–pokreta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000268—000269.] <br /> ({{jez-njem|"Hauptmann Rakovic sagte mit persönlich, sozusagen vetraulich zu einem Freund, dass alles, was er mir bisher gesagt und ich aufgeschrieben habe, von ihm im Auftrage von DM gesagt worden sei, mit dem er tägliche Funkverbindung habe und von dem er laufend Anweisungen für den Stoff der bisherigen Besprechungen erhalten habe. Er versichert mir gleichzeitig dass selbverstandlich von DM–Seite alles abgestritten werde, falls wieder der Inhalt der Besprechungen in Belgrader Kreisen (Nedic, Ljotic) bekannt werde. Es sei zu natürlich, dass diese Kreise mit allen Mitteln eine Verständigung zwischen der deutschen Besatzungsmacht und DM zu hintertreiben versuchen, denn sie seien ja gegenwärtig die legalen Vertreter des serbischen Volkes und müssten evtl. um ihren Posten fürchten. Verhandlungen der DM–Bewegung mit deutschen Behörden würden sofort von diesen Kreisen propagandistisch aufgeschlachtet und als Ende bezw. Schwäche der DM–Bewegung hingestellt."}})</ref>|Njemački izvještaj od 25. marta 1944. o pregovorima šefa [[Sicherheitsdienst]]a u Čačku obersturmführera Biermanna sa kapetanom [[Predrag Raković|Predragom Rakovićem]], komandantom 2. ravnogorskog korpusa JVuO}} Kapetan Predrag Raković, jedan od glavnih četničkih komandanata zaduženih za održavanje [[Saradnja četnika sa Nedićevom vladom|veze s Milanom Nedićem]] i Nijemcima, ponovo se sastaje sa Biermannom u Čačku 26. aprila.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=331&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000314.]</ref> Raković je tada naveo da mu je general Mihailović povukao punomoć za obavljanje poslovâ s Nijemcima i da zbog toga na ovom sastanku ne sudjeluje kao njegov predstavnik. Očigledno da je Draža Mihailović bio sasvim upoznat sa ovim kontaktima i davao je za njih odobrenja, dok je Raković održavao kontakte i obavljao poslove s Nijemcima, iako su mu ovlaštenja bila povučena.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Ubrzo je uslijedilo potčinjavanje Rakovićevog Drugog ravnogorskog korpusa JVuO (kao i Javorskog korpusa pod komandom majora [[Radomir Cvetić|Radomira Cvetića]]) njemačkim trupama u jugozapadnoj Srbiji, što se može zaključiti iz jednog izvještaja Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka s početka aprila 1944: {{izdvojeni citat|Cvetićevi četnici osiguravaju lijevi bok grupe Jug i izviđaju u pravcu [[Golija|Golije]] od Drinića ka sjeveru. Zadatak Rakovićeve grupe nepromijenjen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=413 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000408—000409.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cvetic–Cetniks sind zum Schutz der linken Flanke der Angriffsgruppe Süd und zur Aufklärung über das Golija–Gebirge über Dramici nach Norden vorzuführen. Auftrag für Rakovic–Cetniks bleibt unverändert."}})</ref>|Izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka svim potčinjenim jedinicama za 3. april 1944. godine}} Kapetan Raković javlja 30. marta 1944. Vrhovnoj komandi JVuO kako okupator, bez pomoći njegovih snagâ, ne može zatvoriti liniju odbrane u dolini [[Ibar|Ibra]]: {{izdvojeni citat|Nemci kažu da se na dan 29 ov. m. u 2 časa ujutru pojavila veća grupa komunista u blizini s. Biljanovca kod ušća Jošaničke reke u Ibar. Kažu da su uhvatili i dešifrovali depešu koju je [[Tito]] poslao [[Peko Dapčević|Peku]] da Peko ima zadatak da što pre poruši mostove na pruzi i putu [[Kraljevo]] — [[Raška]] — [[Mitrovica]] — [[Skoplje]] i da mu je to i bio cilj prodiranja ka toj pruzi. Nemci su bacili dosta svojih snaga u Ibarsku dolinu da sačuvaju prugu. '''Vapiju za našom pomoći'''. Ovu prugu su do sada čuvali Rusi [tj. [[Ruski zaštitni korpus|RZK]] — prim.], sada su oni smenjeni i u bunkerima su [[Srpski dobrovoljački korpus|Ljotićevci]]. Verovatno da će komuniste zaustaviti na ovoj liniji okupator. Ja ću danas biti sa celim korpusom na mestu kako mi je naređeno, sa štabom u Roćevićima. Uputio sam manja odelenja u daljno izviđanje prema Studenici. Čim nešto dobijem izveštavaću Vas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_104.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 30. marta 1944. četničkoj Vrhovnoj komandi o dobijenim podacima od Nemaca za dejstvo NOVJ u dolini r. Ibra]</ref>}} U dnevnom izvještaju iz Komande Jugoistoka za 18. april 1944, predviđa se koji će sektor zauzeti jedinice pod Rakovićevom komandom u vrijeme izvođenja operacije »Kammerjäger«, kojom prilikom je okupator s uspjehom osujetio [[Drugi prodor NOVJ u Srbiju|drugi prodor NOVJ u Srbiju]]: {{izdvojeni citat|Rakovićeva grupa dobila zadatak da postavi osiguranja prema jugu na sjevernoj obali Studenice.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=514&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000510.] <br/> ({{jez-njem|"Unternehmen Kamerjägger. II. Eigene Lage: <br /> F/ Cetnik–Gruppe Rakovic erhielt Auftrag zur Abschirmung nach S gegen Feind auf dem nördl. Studenica–Ufer."}})</ref>|Dnevni izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka tokom operacije Kammerjäger, 18. april 1944.}} Jedan od prvih dokumenata gdje se pominje učešće četnika na strani [[Sile Osovine|snaga Osovine]] tokom operacije »Kammerjäger« predstavlja dnevni izvještaj Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka za 27. mart 1944. godine. Neuspjeh snagâ NOV i POJ u pokušaju da pređu rijeku Ibar ogleda se i u činjenici da su im ovom prilikom naneseni značajni gubici u ljudstvu: {{izdvojeni citat| SRBIJA: Operacija »Kamerjeger«: 2. i 5. crvena div. prekinule su borbe u rejonu Ivanjice i posle probijanja slabijeg bug. odbrambenog fronta j. od Ivanjice glavninom snaga prešle put Ivanjica — Sjenica u pravcu planina Golija — dolina Ibra. Dosadašnji gubici kod neprijatelja navodno preko 340 mrtvih i ranjenih. Kao protivmere otpočeto je: 1.) Gonjenje od strane 4 oj.[ačana] bug. bat., uz sadejstvo četničkih odredâ. Preostali delovi 24. bug. div. čiste dosadašnje bojište uz osiguranje doline Moravice. 2.) Formiranje Borbene grupe »Šreder« u cilju zaprečavanja doline Ibra. Ovoj su potčinjeni: 4. puk [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], koji je tamo angažovan za osiguranje pruge, nem. i srp. jedinice koje se tamo nalaze, kao i alarmne jedinice [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|2. okl. armije]] iz pozadinskih jedinica. Spremaju se za dovlačenje: 2. puk [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 4. puk SDK, 1 bat. 1. puka SDK (ukupno 5 bataljona), 696 (mot.) bat. polj. žand. i 1 nem. pol. dobr. bat. Za dolinu Ibra naređen je 1. stepen bojne gotovosti, a za mesto Rašku — 2. stepen bojne gotovosti. Otežani su pokreti usled stalnih snežnih padavina.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_37.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. marta 1944. Grupi armija »F« o prodoru 2. i 5. NOU divizije i preduzetim protivmerama u operaciji »Kamerjeger« kao i o odbijanju zahteva kvislinške crnogorske vlade za pripajanje Sandžaka Crnoj Gori]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=361&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000357.] <br/> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 27.3.1944 </br> Serbien. </br> Unternehmen "Kamerjägger": </br> 2. u. 5. rote Div. haben Kämpfe im Raum Ivanjica abgebrochen und nach Durchstossen der unterlegenen bulg. Abwehrfront S Ivanjica mit Masse die Strasse Ivanjica–Sijenica [sic] in Richtung Golija–Gebirge–Ibartal überschritten. Bisherige Feindverluste angeblich über 340 Tote und Verwundete. </br> Als Gegenmassnahmen sind eingeleitet: </br> 1.) Verfolgung durch 4. verst.bulg.Btle. unter Mitwirkung von Cetnik–Abteilungen. Uebrige Teile 24.bulg.Div. säubern bisheriges Kampffeld unter Sicherung des Moravica–Tales. </br> 2.) Bildung einer Kampfgruppe Schröder zur Sperrung des Ibartales. Dieser sind unterstellt: </br> das zur Bahnsicherung dort eingesetzte 4.Rgt. RSK </br> die dort befindlichen dt. u. serb. Einheiten sowie </br> Alarmeinheiten der 2.Pz.Armee aus Versorgungstruppen. </br> In Zuführung begriffen: </br> 2.Rgt. SFK, 4.Rgt. SFK, 1 Btl.1.Rgt. SFK (ingesamt 5 Btle.) </br> Feld.Abt.(mot) 696 u. 1 dt. Pol.Frw.Btl. </br> Für Ibartal Alarmstufe 1, den Ort Raska Alarmstufe 2 befohlen. Bewegungen durch anhaltende Schneefälle erschwert."}})</ref>}} Iz jednog razgovora na visokom nivou (prisutni: general [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka i [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova), održanom 11. aprila 1944. godine, može se nazrijeti koliko su okupacioni dužnosnici bili zadovoljni saradnjom sa četnicima i ostalim [[Kolaboracija|kolaboracionističkim]] snagama na [[Balkan]]u: {{izdvojeni citat|Neubacherovo mišljenje o vrijednosti srpskih formacijâ: [[Srpska državna straža|SDS]] loša, Hipo (pomoćna policija) isto, [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] dobar, četnici veoma različito. U Crnoj Gori se dobro tuku [[Crnogorski dobrovoljački korpus|dobrovoljci pod njemačkim vođstvom]]. Kosovski Albanci se bore s nama. Evzoni u Grčkoj nijesu za odbranu obale, ali su korisni u unutrašnjosti zemlje i sigurno neće pucati na nas.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"Auffassung Neubacher über den Wert der serbischen Verbände: SSW schlecht, Hipo desgleichen, SFK gut, Cetniks sehr unterschiedlich. In Montenegro schlügen sich die Freiwilligen unter deutscher Führung gut. Die Kosovoalbaner kämpfen mit uns. Evzonen in Griechenland sind nichts für Küstenverteidigung, brauchbar wohl aber im Innern des Landes, werden bestimmt nicht auf uns schiessen."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/155_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604192713/https://znaci.org/00001/155_4.pdf |date=2023-06-04 }}, str. II/294.</ref>|Vojni zapovjednik Jugoistoka (Razgovor Felber-Neubacher, 11. april 1944.)}} Hermann Neubacher se i ovom prilikom očitovao kao entuzijastični zagovornik sveobuhvatne saradnje sa JVuO, budući da u prvom pasusu zapisnika stoji: {{izdvojeni citat|Poslanik Nojbaher smatra da je jačanje nacionalnih srpskih snagâ apsolutno neophodno. On traži mišljenje Vojnoupravnog komandanta o tome da li treba nastaviti pregovore sa DM-om. DM je navodno dobio ultimatum od [[Englezi|Engleza]], koji su zahtevali njegovo potpuno svrstavanje uz njih. DM je to odbio. Nojbaheru je — preko [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]], jednog od najbližih saradnika DM-a — stavljeno do znanja da se DM mora udružiti sa Nemcima. Trifunović je tvrdio da bi, ukoliko dođe do sporazuma, DM bio u stanju da mobiliše čak 50.000 ljudi protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gesandter Neubacher hält eine Verstärkung der nationalen serbischen Kräfte für unbedingt geboten. Er holt die Auffassung des Oberbefehlshaber ein, ob mit DM. weiter Verhandlungen gepflegt werden sollen. DM habe angeblich eine ultimative Forderung der Engländer erhalten, die von ihm restloses Mitgehen forderte. DM. habe diese abgelehnt. Ihm, Neubacher, sei durch Trifunovic (nächster Mitarbeiter DM's.) nahegebracht worden, dass DM. mit den Deutschen zusammengehen müsse. Er habe behauptet, dass bei einer zu Stande kommenden Vereinbarung, DM in der Lage sei, gegen Kommunisten glatt 50 000 Mann zu mobilisieren."}})</ref>}} U izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera (u odjeljku naslovljenom „Stanje kod neprijatelja“), sačinjenom 22. aprila iste godine, ambivalento držanje jedinicâ JVuO prema okupatorskim vlastima smatra se glavnom karakteristikom četničkog pokreta u Srbiji: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Pokret DM je podijeljen unutar sebe. Dok se neki aktivno bore na strani njemačkog Wehrmachta protiv komunista — a da nijesu odustali od temeljnih rezervi prema svakom okupatoru — manje bande DM u centralnoj i istočnoj Srbiji spremne su činiti štetu. Izvještaji koji se stalno pojavljuju o pregovorima Draže Mihailovića i Tita nijesu potvrđeni i takođe se doimaju nevjerovatnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=556 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000552.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist in sich aufgespalten. Während ein Teil aktiv an der Seite der deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten kampft – ohne dadurch die grundsätzlichen gegen jeden Okkupator vorhandenen Vorbehalte aufgegeben zu haben – treiben kleinere DM–Banden in Mittel–und Ostserbien nach wir vor ihr Unwesen. Immer wieder auftauchende Meldungen über Verhandlungen zwischen DM und Tito bestätigen sich nicht und erscheinen auch unglaubwürdig."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka o stanju u periodu od 16. marta do 15. aprila 1944. godine}} 12. aprila 1944. godine, pukovnik [[Jevrem Simić]] izdaje jednom četničkom nižem oficiru objavu o kretanju na terenu brigade kojom komanduje, kako bi ovaj mogao što efikasnije uništavati jatake i simpatizere [[Narodnooslobodilački pokret|NOP]]-a: {{izdvojeni citat|OBJAVA Za G. Milića Majstorovića p.poručnika, komandanta II bataljona III leteće kosmajske brigade, koja mu se izdaje s tim da može slobodno da se kreće sam ili sa svojom vojskom po terenu koji je ugovoren sa našim saveznicima Nemcima i Bugarima i da u ime Kralja Petra II Karađorđevića oduzima svu rekviziciju i kolje sve partizanske jatake i simpatizere zbog čega će dobiti čin majora.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_115.htm Objava komandanta četničke oblasti u Srbiji od 12. aprila 1944. komandantu 2. bataljona 3. kosmajske brigade za nesmetano kretanje od okupatora i klanje simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta]</ref>}} 1. maja 1944. godine, u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka, koji potpisuje načelnik štaba general [[Kurt Geitner]], navodi se cifra od nekoliko hiljada pripadnika JVuO koji pomažu okupatoru u zaustavljanju ofenzive NOVJ: {{izdvojeni citat|Srbija — Stanje u sopstvenim redovima: <br /> Borbena grupa Weyel: 500. SS padobranski lovački bataljon, sa otprilike 1.000 četnika, odbacio je neprijatelja kod [[Seča Reka|Seče Reke]] (6 km zap. od [[Kosjerić]]a) i sa manjom borbenom grupom vrši napad na neprijatelja kod Varde. Izbrojano 10 mrtvih neprijatelja; vjerovatni veći gubici. [...] <br /> Četnici su raspoređeni duž linije [[Požega]]—Kosjerić—[[Ražana]]—[[Povlen]], sa ukupnom jačinom od približno 5.000 ljudi. Pojedine grupe su poslale oficire za vezu. Draža Mihailović, koji je preuzeo jedinstveno zapovjedništvo, namjerava uspostaviti radio-vezu s njemačkom komandom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=673&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000669—000670.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. Eigene Lage. <br /> B. Kampfgruppe Weyel. Fg.Abt. 696 bis Kostojevici an Straße 4 OSO Rogacica durchgestossen. SS–Fallschirmjäger–Btl. hat mit etwa 1000 Cetniks Feind bei Sjecareka [sic!] (6 W Kosjerici) geworfen und steht mit einer schwächeren Kampfgruppe im Angriff gegen Feind bei Varda. 10 gezählte Feindtote, weitere Feindverluste wahrscheinlich. <br /> F. Cetniks stehen im allg. Linie Pozega–Kosjerici–Razana–Povlen in Gesamtstärke ca. 5000 Mann. Einzelen Gruppen haben V.Offz. abgestellt. DM., der Gesamtführung übernommen hat, will Funkverbindung zu deutschem Kommando herstellen."}})</ref>}} U monografiji “Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941—1945” [[Jozo Tomašević]] zaključuje: „Ne mogu ipak dati nikakvu potvrdu toj slutnji da je Mihailović održavao direktnu radio-vezu s Nijemcima, a uzimajući u obzir njegov način ponašanja u cijelom ratu, malo je vjerojatno da jest.“<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Međutim, Hermann Neubacher svjedoči u memoarima kako je, makar tokom nekoliko dana u zimu [[1945]], održavao izravnu radio-vezu s Mihailovićevim štabom.<ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005, str. 161—162.</ref> U dnevniku Vojnog zapovjednika Jugoistoka od 2. maja 1944,<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=677&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000673.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgruppe Weyel. SS–Fallschirmjägger–Btl. hat mit Cetniks bei Varda Tross der 5.Div. zerschlagen. Hohe blutige Feindverluste. Cetniks haben sämtl. Gefangene erschossen. Zahlen werden nachgemeldet."}})</ref> sa pohvalom se ističe kooperacija onih snagâ JVuO u zapadnoj Srbiji koje sačinjavaju taktički sklop pod komandom majora [[Ericha Weyela]]: {{izdvojeni citat|Borbena grupa Weyel: SS padobranski lovački bataljon, zajedno sa četnicima, uništio komoru [[Peta krajiška divizija|Pete divizije]] kod [[Varda (selo)|Varde]]. Veliki neprijateljski gubici. Četnici postrijeljali sve zarobljenike. Brojke će biti objavljene naknadno.}} U izvodu iz ratnog dnevnika generala Hansa-Gustava Felbera za 3. maj 1944. godine, navodi se da je načelnik štaba Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka general Kurt Geitner išao u posjetu njemačkim trupama na ratištu u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]]: {{izdvojeni citat|(3.5.44) 6,00: Putovanje do Parišta [svakako je riječ o [[Donje Vardište|Vardištu]] — prim.] zbog razgovora sa majorom Weyelom i nekim četničkim vođama o formiranju zajedničkog štaba za borbu protiv komunista. Povratak za Beograd 3. maja u 15 časova.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=807&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000803.] <br /> ({{jez-njem|"3.5.44 6.oo Uhr Fahrt nach Pariste zur Besprechung mit Major Weyel und einigen Cetnik–Führern über Bildung eines gemeinsamen Stabes zur Bekämpfung der Kommunisten. Rückkehr nach Belgrad am 3.5., nachmittags 15.oo Uhr."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka, 3. maj 1944. godine}} Kolike je razmjere poprimila kolaboracija četnikâ Draže Mihailovića sa njemačkim okupatorom i srpskim kvislinškim jedinicama u proljeće 1944. godine, postaje očigledno i iz navodâ u izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja, u kom su snage JVuO ubrojane u vlastite formacije: {{izdvojeni citat| I. Sopstvene snage A) Grupa “Holman” 696. bat. feldžand. krenuo je jutros sa četnicima u napad duž puta Nova Varoš — Ljubiš. 11/4. p. “Brand.” na maršu Sjenica — Maskova. Komandno mesto grupe “Holman” — Nova Varoš. I I/4. p. “Brand.” na maršu Užice — Ivanjica — Maskova. B) Grupa “Vajel” Napad Severne četničke grupe na jakog neprijatelja jugoistočno od Rožanstva nije uspeo uprkos visokih gubitaka i na strani četnika i na strani neprijatelja, pa će jutros biti ponovljen sa I/“Brand.”. Podređeni 1. bataljon 63. puka u obezbeđenju na visovima između Čajetine i Rožanstva. C) 24. bug. div. I I /64. nije uspeo u noći 11/12. 5. da kod Mokre Gore spreči neprijateljske zaštitnice da izmaknu ka jugu. Danas je sa 1/1. srp. puka i 1.000 četnika počelo čišćenje prostora Semegnjevo — Čajetina. 8. bataljon teških mitraljeza na maršu Požega — Arilje. 11/63. biće naknadno privučen. D) Grupa “Tatalović” Srpski dobrovoljački korpus uključio se kod Ljubovije u borbe na hrvatskoj obali Drine i prihvatio četnike koji su se povlačili. Kod Rogačice 4 prebeglice.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja 1944. Vrhovnoj komandi Vermahta o borbama sa 2. i 5. NOU divizijom na komunikaciji Užice — Višegrad]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000732—000733.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. II. Eigene Lage. <br /> A) Gruppe Hollmann. Fg.Abt.696 heute morgen mit Cetniks zum Angriff entlang Str. Nova Varos–Ljubis angetreten. II./4.Brdbg. auf Marsch Sjenica–Maskovo. Gefechtsstand Gruppe Hollmann Nova Varos. III./4.Brdbg. auf Marsch Uzice–Ivanjica–Maskovo. <br /> B) Gruppe Weyel. Angriff nördl. Cetnik–Gruppe gegen starken Feind SO Rozanstvo drang bei hohen Cetnik–u. Feindverlusten nicht durch und wird seit heute morgen mit I./Brdbg. wiederholt. Unterstelltes I./63 sichert auf Höhen zwischen Cajetina u. Rozanstvo. <br /> C) 24.bulg.Div. III./64 konnte in der Nacht 11./12.5. bei Mokra Gora Ausweichen feindl. Nachhuten nach S nicht verhindern und tritt heute mit I./Serb.Rgt.1 u. 1000 Cetniks zur Säuberung des Raumes Semegnjevo–Cajetina an. 8.sMG.Btl. auf Marsch Pozega–Arilje. II./63 wird nachgezogen. <br /> D) Gruppe Tatalovic. Bei Ljubovija griff SFK in Kämpfe auf kroat.Drina–Ufer ein u. nahm ausweichende Cetniks auf. Bei Rogacica 4 Überläufer."}})</ref>}} U istom izvještaju je prenijeta i sljedeća informacija: {{izdvojeni citat|Prema pouzdanom izvoru, četnički komandant [[Dragoslav Račić|Račić]], koji je učestvovao u borbi protiv Grupe “[[Milutin Morača|Morača]]” u [[Valjevo|valjevskom]] kraju, zatražio je da se vrati u svoje dotadašnje operacijsko područje, jer ne želi više da se „prlja“ saradnjom sa okupatorom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000732.] <br /> ({{jez-njem|"Nach s.Qu. hat Cetnikführer Racic, der im Kampf gegen Gruppe Moraca im Raume Valjevo beteiligt war, die Rückkehr in sein bisheriges Einsatzgebiet beantragt, da er sich durch Zusammenarbeit mit der Okkupator nicht länger "beschmutzen" wolle."}})</ref>}} Istog dana, u izvještaju koji je poslao Glavnom komandantu Jugoistoka feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|von Weichsu]], general Felber zapaža kako formiranje ''Borbene grupe Weyel'' označava novu etapu u četničko-njemačkim odnosima s ciljem saradnje u borbi protiv NOVJ, koja u tom obimu nije bila izvodiva u prethodnom periodu: {{izdvojeni citat|Utisak o upotrebljivosti pojedinih potčinjenih narodâ i jedinicâ: [...] Četnici uvjeravaju da će se uzdržati od bilo kakvog neprijateljstva prema njemačkim trupama i da će učestvovati u borbi protiv komunista do konačne pobjede. U operacijama četničke jedinice predvodi [[Neško Nedić]], a s njemačke strane major Weyel. Razgovori na bojnom polju pokazuju da su četničke vođe poput Kalabića i Rakovića spremne sarađivati sa Nijemcima. Kod ljudstva preovlađuje prijateljski pristup, uz samo nekoliko neprijateljskih lica. Naoružanje im je skromno; manjak mitraljeza. Situacija sa zalihama municije, kao i dosad, nejasna.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=727&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000723—000724.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Eindruck über die Brauchbarkeit der einzelnen unterstellten Nationen und Verbände: <br /> f) Cetniks versichern jede Feindseligkeit mit deutschen Truppen auszugeben und sich am Kampf gegen die Kommunisten bis zum Endsieg zu beteiligen. Leitung der Cetnik–Verbände durch Nesko Neditsch, deutscherseits durch Major Weyel. Besprechungen auf dem Gefechtsfeld zeigen, daß die Führer der Cetniks wie Kalabic und Rakovic gewillt sind, mit den Deutschen zusammenzuarbeiten. Unter den Leuten vielfach freundliches Entgegenkommen, nur zum Teil feindselige Gesichter. Ausrüstung mit Waffen mäßig, wenig Maschinenwaffen. Über Munitionslage nach wie vor Unklarheit."}})</ref>|Raport generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|Maximilianu von Weichsu]] od 13. maja 1944. godine}} Draža Mihailović je imenovao [[Milorad Mitić|Milorada Mitića]] za oficira za vezu između svojih jedinica i njemačke komande, kako bi saradnja četničkih komandanata sa okupatorom dobila organizovaniju formu. General Mihailović je preko kapetana Mitića dostavljao svoje zahtjeve njemačkoj komandi koja je snabdijevala municijom i hranom njegove jedinice, angažovane u borbi protiv NOVJ. Mitić je o situaciji na frontovima, o svome radu i o količini pomoći primljenoj od okupatora gotovo svakodnevno izvještavao generala Mihailovića. U depeši od 28. marta 1944, između ostalog, kapetan Mitić piše: {{izdvojeni citat|O nekoj akciji Bugara ili Br. 11 (šifra koja označava Njemce — nap.) protivu crvenih dublje na terenu nema ni govora. Doručak i večera su uvek u garnizonu. Ako se hoće uništenje komunista, onda to moramo mi da uradimo. Možemo da računamo na pomoć uzduž komunikacija, na municiju i avijaciju, mada ona ne može mnogo da pomogne. Ali moraju biti hitno bačene masovne snage i lično da vodite operacije, naravno kao 'siva eminencija', inače [[Peko Dapčević|Peko]] ode u Toplicu i dalje... Moral kod naših ljudi u reonima gde su prošli komunisti je mnogo opao. Sve veća sumnja u snagu naših i Br. 11 i sve veći respekt prema crvenima... Pred svim ovim mi ne možemo da zatvorimo oči. Ovoga puta opasnost je stvarno velika, skoro ogromna...<ref>AVII, arhivski fond Draže Mihailovića, S—X—57/2.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_62.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje KORPUSI DRAŽE MIHAILOVIĆA POLAŽU ISPIT PRED OKUPATOROM U SRBIJI]</ref>}} 18. aprila 1944. godine, glavni inspektor Vrhovne komande JVuO pukovnik Jevrem Simić izvještava generala Mihailovića da se kapetan [[Zvonimir Vučković]], komandant Prvog ravnogorskog korpusa, nalazi pod izravnom komandom njemačkih oficira: {{izdvojeni citat|Zvonkov odred pod komandom poručnika Nenadića zajedno sa Nemcima je u Negbini.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_120.htm Pismo delegata Vrhovne komande od 18. aprila 1944. Draži Mihailoviću o saradnji četnika sa nemačkim i bugarskim trupama u borbama protiv NOVJ u jugozapadnom delu Srbije]</ref>}} U telegramu od 20. IV 1944. pukovnik Simić piše generalu Mihailoviću: {{izdvojeni citat|Vučković sa 130 odabranih četnika stavio se pod komandu nemačkog poručnika Kerpera i nalazi se južno od Jasenova na Beloj Glavi.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kutija 277, registarski broj 4/1—56.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 99—100.</ref>}} U proljeće 1944. godine, prilikom njemačke kontraofanzive protiv partizana u jugozapadnoj Srbiji u kojoj su učestvovale i značajne četničke snage, zabilježena je i fotografija komandanta 1. ravnogorskog korpusa JVuO sa njemačkim oficirom, vjerovatno iz Wehrmachtove divizije [[Brandenburger|''Brandenburg'']].<ref name="yuhistorija.com"/> [[Datoteka:Zvonimir_Vuckovic_i_Nemci.jpg|minijatura|Kapetan [[Zvonimir Vučković]] (desno), komandant 1. ravnogorskog korpusa JVuO, pozira sa njemačkim oficirom tokom [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|partizanskog prodora u Srbiju]] (april/maj 1944. godine)]] Istog dana kada je došlo do formiranja ''Borbene grupe Weyel'' (28. april 1944), u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka zapisano je: {{izdvojeni citat|Srbija — I. Stanje kod neprijatelja: <br /> A) Divizijska grupa “Morača” nalazi se sa istočnom kolonom u oblasti južno od Kosjerića u borbi sa vlastitim snagama i četnicima, koji su, navodno, lično bili vođeni od strane DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000628.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 28.4.1944. <br /> Serbien. <br /> I. Feindlage. <br /> A) Div.Gruppe Moraca steht mit O–Kollone im Raum S Kosjerici im Kampf mit eigenen Kräften u. Cetniks, die von DM angeblich persönlich geführt werden."}})</ref>}} Pored ovoga, u izvještaju se pominje traženje veze s njemačkim okupatorom i u drugim dijelovima zemlje: {{izdvojeni citat|Ostatak Srbije: Slabija lokalna aktivnost bandi. Grupe DM-a u centralnoj Srbiji, pod pritiskom crvenih, ponovo traže kontakt sa okupacionom silom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=633&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000629.] <br /> ({{jez-njem|"Übriges Serbien: <br /> Geringe örtliche Bandentätigkeit. DM–Gruppen in Mittelserbien suchen unter rotem Druck erneut Fühlung mit Besatzungsmacht."}})</ref>}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. godine generalu Mihailoviću, kapetan [[Neško Nedić]] piše o uspostavljanju fronta prema snagama NOVJ u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], odnosno da je stvoren jedinstveni borbeni sklop koji sačinjavaju četnici, [[Srpski dobrovoljački korpus|srpski dobrovoljci]] i njemačke okupacione trupe: {{izdvojeni citat|Snage potčinjene meni prešle su trenutno u odbranu na liniji Bačevci—Kosjerić i to: valjevski korpus sa delom Nemaca drži levo obalu Graca u visini Lipa—Ravan. Juče su na ovom odseku odbijeni svi napadi komunista. Ajdačić sa delom Nemaca zatvara položaj Bukovi—Ražana. Na prostoru Ražana—Kosjerić ima jedan bataljon Nemaca. Brigada Negovanova kao rezerva drži Divčibare. Rakovićev korpus u Kosjeriću sa ofanzivnom ulogom. Moja težnja je da sa naslonom na Nemce, stvorim čvrstu odbranu linije Bačevci—Kosjerić, dok se snage ne prikupe i ne stvore preduslovi za uništavajući udar, a tada uništi prva, druga a potom peta divizija. U ovom cilju front ostaje prema drugoj diviziji danas u odbrani dok na ovu diviziju sa zapada napadaju jedan bataljon Nemaca i tri bataljona ljotićevaca a mi je dočekujemo. Prema petoj diviziji preduzima se napad danas sa angažovanjem.<ref>AVII, Ča, kut. 276, reg. br. 2/1—11.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 100.</ref>}} U svojstvu komandanta Valjevskog korpusa JVuO, u depešama od 17. maja 1944. kapetan Nedić je poslao Vrhovnoj komandi i Mihailoviću sljedeće informacije: „Peta divizija uglavnom na prostoru Mučanj i južno... Prema ovima snagama u pokretu su Nemci sa juga i jugoistoka tri bataljona Nemaca. Bugari sa Rakovićem i sa javorcima [Javorski korpus JVuO pod komandom majora Radomira Cvetića — prim.] u pokretu su sa istoka. Ja sa Gardom i valjevskim korpusom napadam danas sa severa sa težnjom da ovladam [sa] Okruglicom... Požeški korpus i Ajdačić [Filip, komandant Crnogorske brigade Požeškog korpusa JVuO — prim.] zatvaraju otstupanje Crvenih na sever na položaju: Vranjevina, Crveni Vrh, Treštena Stena. Užička brigada sa jednim bataljonom Nemaca napada od Kokinog Broda na sever. Druga komunistička divizija na Zlataru: Jablanica, Dobroselica, Negbina, Draglica. Sa juga je napadaju Nemci i Zlatiborski korpus [pod komandom kapetana Dušana Radovića Kondora — prim.].“<ref>AVII, ČA, kut. 276, reg. br. 2/1—38.</ref> U prvoj polovini maja 1944. godine, Vrhovna komanda JVuO je javljala o zajedničkim borbama četnikâ i Nijemaca širom okupirane Jugoslavije: „Naši i nemački delovi zatvorili put [[Užice]] — [[Kokin Brod]]. Isto tako zatvorena i [[Lim (rijeka)|Limska dolina]]. Od strane Nemaca i naših 2. maja počela ofanziva od [[Podgorica|Podgorice]]. Komunisti u oblasti [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]]. Nemci u [[Šavnik]]u, [[Žabljak]]u i [[Brodarevo|Brodarevu]]. U [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] šesnaesta, sedamnaesta i tridesetšesta komunistička divizija pri uništenju od dve nemačke divizije.“ General Mihailović je naređivao i majoru Dragiši Rakiću (pseudonim »Gis-Gis«), komandantu Vojvodine JVuO, da pokuša dobiti municiju od okupatora, koristeći se pritom i srpskim kvislinškim strukturama, budući da je [[Banat]] formalno bio dijelom [[Vojna uprava u Srbiji|Nedićeve Srbije]]: „Postarajte se za nabavku municije kako ste predvideli. Iskoristite raspoloženje Nemaca u Banatu za jačanje naše organizacije. Isto tako iskoristite i Nacionalnu službu rada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> 11. maja 1944, general Mihailović (pseudonim »Hans«) piše da je naredio »Viktoru« (major [[Mladen Mladenović]], komandant Čegarskog korpusa JVuO), »Hermanu« (potpukovnik [[Radoslav Đurić]], komandant Južne Srbije JVuO), »Orelu« (potpukovnik [[Dragutin Keserović]], komandant Rasinsko-topličkog korpusa JVuO) i »Minču« (major [[Branivoj Petrović]], komandant Deligradskog korpusa JVuO) da „iskoriste akciju“ okupatora protiv snaga NOVJ u [[Južna Srbija|južnoj Srbiji]], kao i da „na pogodan način“ nabave naoružanje i municiju: {{izdvojeni citat|Po podacima od Viktora, Hermana i Georgija [potpukovnik Milutin Radojević, delegat VK JVuO za područje Jablanice i Toplice — prim.] jedna nemačka divizija jačine oko 15.000 nalazi se u [[Kuršumlija|Kuršumliji]], [[Prokuplje|Prokuplju]], [[Žitorađa|Žitorađi]], [[Pukovac|Pukovcu]] i [[Leskovac|Leskovcu]]. Ima 70 tenkova. Pripremaju se za akciju protiv komunista. [[Gestapo]]vci iz [[Niš]]a traže Viktora i nude oružje i municiju i da ne diraju naše. Keserović 8 i 9 napadao na komuniste u okolini [[Ribarska Banja|Ribarske Banje]] sa [[Jastrebac|Jastrepca]] i od sela Zdravinja. Crveni dobili pojačanje i Orel se povukao na polazni položaj [[Zdravinje]] — [[Veliki Šiljegovac]]. Orel se sprema za ponovni napad. Naredio sam: Viktoru: Da Knjaževački korpus uputi Orelu za akciju na Jastrepcu i Moravskom srezu, ako ga već nije uputio. Sa ostalim snagama da zatvori prelaze na [[Morava|Moravi]] od Niša do Leskovca. Da iskoristi na pogodan način ponudu oružja i municije, jer sada moramo tući komuniste i treba iskoristiti nemačku akciju. 2. — Hermanu: Treba iskoristiti akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice. Da prikupi svoje snage u Jablanici i da dejstvuje najpogodnijim pravcem protivu komunista imajući u vidu akciju Nemaca. Na pogodan način da dođe do municije. 3. — Orelu: Da iskoristi akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice i da mu se stavlja pod komandu Knjaževački i Deligradski korpus. Na pogodan način da dođe do municije. 4. — Minču: Da odmah pomogne Orela u akciji na Jastrepcu i Moravskom srezu kako je već naređeno i da je pod komandom Orela.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref>}} 12. maja 1944, Draža Mihailović obavještava potpukovnika [[Zaharije Ostojić|Zaharija Ostojića]] (pseudonim »Sto-Sto«) sljedeće: „2 i 5 divizija su sada u srezu Zlatiborskom. Napadi se vrše sa svih strana.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> Napad su vršile njemačke i bugarske trupe, zajedno sa ljotićevcima i četnicima. U depešama<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 2/1—28.</ref> koje je komandant Cersko-majevičke grupe korpusa major [[Dragoslav Račić]] poslao Mihailoviću prethodnog dana o saradnji četnika i Njemaca, između ostalog, stoji: {{izdvojeni citat|Saznajem da su [[Užice]] pune Jankovićevih [Milutin — prim.] četnika i da [[Predrag Raković|Raković]], [[Neško Nedić|Neško]], Ajdačić, Janković i Mitić drže neke konferencije sa Nemcima. Ako boga znate sprečavajte ovo... Ako dalje budem vodio borbu protiv komunista zajedno sa Nemcima, ja ću duboko zaglaviti... Zbog ovoga molim da mi odobrite da se vratim na moj teren i povedem samo štabnu akciju u [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] i [[Srem]]u. Neko od nas mora ostati čist.}} General [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka, 16. maja 1944. godine podvlači svojim potčinjenim: „'''Pokret DM bio je i ostaje neprijateljski.'''”<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=758&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000754.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist und bleibt Feind."}})</ref> Felber podsjeća kako četnička saradnja u borbi protiv »crvenih« proističe samo iz činjenice da su komunisti njihov neprijatelj br. 1, ali neprijatelj br. 2 i dalje ostaje okupaciona sila. General Felber stoga preporučuje da se »borba protiv partizanskih bandi« oprezno nastavi voditi skupa s jedinicama generala Mihailovića: {{izdvojeni citat|Četničke grupe koje se nalaze u borbi protiv komunista, ne treba nikako ometati niti ih napadati, već ih podupirati u borbi. Saradnja s četnicima u borbi protiv komunista, uz najštedljiviju isporuku municije i pod nadzorom okupacione sile, može biti samo lokalna i radi akutne borbe protiv partizanskih bandi. U tom slučaju potrebno je isporučivati i sanitetski materijal i negovati ranjenike. Za svaku isporuku potrebno je odobrenje Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka. Preporučujemo da se u svim prilikama obraća nesmanjena pažnja pokretu DM i njegovim postupcima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=759&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000755.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikgruppen, die sich im Kampf mit Ko. befinden, sind dagegen nicht zu hindern und nicht anzugreifen, sondern in ihrem Kampf zu fördern. Ein Zusammengehen mit Cetniks im Kampf gegen die Ko. unter sparsamter Lieferung von Munition unter Aufsicht der Besatzungsmacht darf nur örtlich und nur zum Zwecke des akuten Kampfes gegen die Partisanenbanden erfolgen. In diesem Falle ist auch Lieferung von Sanitätsmaterial und Pflege der Verwundeten erforderlich. Munitionslieferung bedarf in jedem Falle der Zustimmung des Mil.Befh. Südost. Ungeschwächte Aufmerksamkeit gegenüber der DM–Bewegung und deren Maßnahmen ist nach wie vor überall geboten."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_272.htm Informacije Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 16. maja 1944. potčinjenim komandama i štabovima o držanju prema četnicima]</ref>}} Komanda Jugoistoka će, takođe, u mjesečnom izvještaju iz druge polovine maja 1944. konstatovati rastrzanost Mihailovićevog pokreta između osnovnog antiokupatorskog usmjerenja i saradnje s njim u antikomunističkom frontu, kao i strah od gubitka [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] podrške i naklonosti najširih slojeva stanovništva okupirane Srbije, s obzirom na to da je kolaboraciju bilo gotovo nemoguće sakriti: {{izdvojeni citat|II. Situacija kod neprijatelja <br /> a) Srbija <br /> Uprkos saradnji između jakih četničkih jedinica i nemačkog Vermahta — koju je odobrio sam DM — radi borbe protiv nadirućih Titovih snagâ, pokret DM je u svom stavu ostao suštinski neprijateljski nastrojen. Popuštanje pritiska od strane crvenih odmah je dovelo do pojačane aktivnosti usmerene protiv okupatorskih snaga i SDK-a. Tvrdnje područnih komandanata — da je većinu napada podstakao neodgovoran starešinski kadar nižeg ranga — tek treba dokazati. Psihološka osnova za ovu obnovljenu aktivnost može se pronaći u želji da se povrati politički ugled, koji je praktično izgubljen u očima Saveznika, a navodno i u očima srpskog naroda, usled iznuđene saradnje sa nemačkim Vermahtom. U tom smislu, ovi nacionalistički aktivisti su nesumnjivo u suprotnosti sa opštim javnim mnjenjem, koje bi pozdravilo nagodbu između okupacione sile, srpske vlade i pokreta DM.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=784&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000780.] <br /> ({{jez-njem|"II. Feindlage. <br /> a) Serbien <br /> Die DM–Bewegung ist trotz der von DM gebilligsten Zusammenarbeit starker Cetnik–Verbände mit der deutschen Wehrmacht im Kampf gegen die eingebrochenen Tito–Kräfte in ihrem grundsätzlichen Haltung unverändert Feind geblieben. Dass Nachlassen des roten Drucks hat auch sofort eine verschärfte Aktivität gegenüber der Besatzungsmacht und dem SFK zur Folge gehabt. Es muss sich die Behauptung der Gebietsführer, dass die Mehrzahl der Überfalle durch unverantwortliche Unterführer hervorgerufen ist, erst noch beweisen. Der psychologische Grund für die neuerliche Aktivität könnte darin gefunden werden, das durch die notgedrungene Zusammenarbeit mit der deutschen Wehrmacht vor den Allierten tatsächlich und vor dem serbischen Volke vermeintlich verlorengegangene politische Prestige wiederzugewinnen. Damit stehen diese nationalen Aktivisten zweifellos im Gegensatz zur allgemeinen Volksmeinung, die einen Ausgleich zwischen der Besatzungsmacht, der serbischen Regierung und der DM–Bewegung begrüssen wurde."}})</ref>|Mjesečni izvještaj Komande Jugoistoka za period od 16.4 do 15.5.44. (23. maj 1944. godine)}} Major Erich Weyel se vrlo povoljno izjašnjavao o saradnji sa Mihailovićevim četnicima, zapažajući da su oni naklonjeniji oficirima Wehrmachta nasuprot policijskim službenicima ili političkim ličnostima: {{izdvojeni citat|Major Vajel izveštava o svojim iskustvima pri rukovođenju četničkim jedinicama. Oni [četnici] nameravaju da nastave borbu protiv komunista nakon kraćeg perioda oporavka. Žele da pregovaraju isključivo sa nemačkim oficirima, a ne sa [[Gestapo]]om ili diplomatama. [[Pavle Đurišić]] je bliski saveznik DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=661 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000657.] <br /> ({{jez-njem|"Major Weyel berichtet über seine Erfahrungen bei der Führung von Cetnikverbänden. Sie wollen weiterkämpfen gegen die Kommunisten nach einer gewissen Erholungszeit. Sie wollen nur mit deutschen Offizieren verhandeln und nicht mit de Gestapo und nicht mit Diplomate. Pavle Đurišić ist stark DM-[A]liiert."}})</ref>|Izvod iz ratnog dnevnika Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 27. maja 1944.}} U zapisniku generala Felbera s kraja maja 1944, apostofira se korištenje Mihailovićevih četnika i Ljotićevih dobrovoljaca za odbranu jugozapadne granice okupirane Srbije od partizanskog prodora: {{izdvojeni citat|Predviđeno je da se veći dio četnikâ Draže Mihailovića pošalje kući, da se najpouzdaniji koriste kao izviđači na granici, i da se dobrovoljci (SDK), poslije apsolutno neophodnog odmora i osvježenja, kasnije iskoriste kao graničari.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=817&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000813.] <br /> ({{jez-njem|"Es ist beabsichtigt, von den DM–Cetniks einen größeren Teil nach Hause zu schicken, die Zuverlässigsten als Aufklärer an der Grenze zu verwenden, und später das SFK nach einer unbedingt notwendigen Ruhepause und Auffrischung als Grenzschutz einzusetzen."}})</ref>|Zapisnik o putovanju za Niš i Sofiju 25-28.05.1944.}} General [[Edmund Glaise von Horstenau]], vršio je od 15. juna do 25. juna 1944. dužnost komandanta Jugoistoka, zamjenjujući generala Hansa Felbera, koji se po službenom zadatku nalazio u Njemačkoj. Opisujući u svom ratnom dnevniku stanje u Srbiji, tj. odnose između njemačkih i bugarskih okupacionih trupa, s jedne, kao i četnika i kvislinga, s druge strane, Horstenau navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|'''Nemci gotovo da nemaju svojih trupa u Srbiji'''. Postoji samo nekoliko policijskih jedinica. Najveći deo Srbije nalazi se pod kontrolom bugarskog okupacionog korpusa. Bugarskih vojnika nema samo u severozapadnom delu Srbije i Banata. No, bugarske trupe u Srbiji jesu najlošije bugarske jedinice. Tek što sam na kratko vreme preuzeo Vrhovnu komandu u Beogradu, dve bugarske čete, zajedno sa svojim oficirima, prebegle su partizanima kod Leskovca. Jedine trupe na koje je čovek mogao da se osloni u borbi protiv partizana bili su srpski dobrovoljci, a donekle i ruski. Upotrebljivi za borbu protiv partizana bili su i ljudi Draže Mihailovića. Vezu sa njim za mene je održavao jedan nemački major [Erich Weyel], nosilac odlikovanja „viteškog krsta“.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 508.</ref>}} U vrijeme izvođenja [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Trumpf«]], u kojoj se [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pridružila njemačkim trupama u borbi protiv partizana, došlo je 14. jula 1944. u [[Kruševac|Kruševcu]] do sastanka vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera sa kapetanom [[Neško Nedić|Neškom Nedićem]], načelnikom štaba ove četničke formacije. Tom prilikom, Nedić je istaknuo da su „četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali“, ponudivši svoje usluge u „borbi protiv komunizma“. General Felber je ocijenio da je riječ „o potpuno ozbiljnoj ponudi četnika koju treba prihvatiti“, s čim se složio i major Erich Weyel, oficir za vezu kod kapetana Nedića: {{izdvojeni citat|Neško Nedić je sada načelnik štaba četničke grupe koja se sa nama bori u akciji »Trumpf« i čija se jačina može proceniti na oko 10.000 ljudi. [...] Pošto su oni sami u borbi protiv komunizma i suviše slabi, uvideli su da moraju tražiti oslonac u nemačke oružane snage, ''kojima će se bezuslovno potčiniti sa puno poverenja''. Oni su spremni da se bore protiv komunizma svuda tamo gde bih ih ja postavio. Na drugoj strani, Nedić je molio ponovnu pomoć u vidu ''isporuke municije i naoružanja, a naročito teškog naoružanja''. Četnici su spremni da daju svaku garanciju da će se isporučeno naoružanje i municija upotrebiti samo protiv komunizma. [...] Neško Nedić je još jednom molio za poverenje ne samo ovdašnjih nemačkih komandi nego i čitavog nemačkog naroda, kao i za priznanje srpskog naroda kao najvećeg neprijatelja komunizma na Balkanu. ''Kao dokaz svog unutarnjeg raspoloženja ponudio je da se lično dalje bori na [[Istočni front|istočnom frontu]] posle čišćenja Srbije od komunizma'' i siguran je da bi to, slično njemu, učinio i jedan veliki broj četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_93.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 15. jula 1944. Komandi Grupe armija »F« o razgovoru vođenom 14. jula 1944. u Kruševcu, sa četničkim komandantom Neškom Nedićem u vezi zajedničkih dejstava protiv jedinica NOV i POJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=734&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frames no. 000725—000726.] <br /> ({{jez-njem|"Nesko Nedić ist z.Zt. Chef des Stabes der beim Unternehmen "Trumpf" mit uns kämpfenden Cetnikgruppe, deren Stärke auf etwa 10 000 Mann zu schätzen ist. <br /> Da sie im Kampf gegen den Kommunismus alleine zu schwach seien, sähen sie ein, dass sie Anlehnung an die deutsche Wehrmacht suchen müssten, der sie sich voller Vertrauen bedingungslos unterstellten. Sie seien bereit, gegen den Kommunismus zu kämpfen überall da, wo ich sie hinstellen würde. Auf der anderen Seite erbat Nedić erneut Unterstützung durch Lieferung von Munition und Waffen, insbesondere schweren Waffen. Die Cetniks seien bereit, jegliche Garantie zu bieten, dass das Gelieferte nur gegen den Kommunismus verwendet würde. <br /> Nesko Nedić bat nochmals um Vertrauen nicht nur der hiesigen deutschen Stellen, sondern des ganzen deutschen Volkes und um Anerkennung des serbischen Volkes als stärksten Feind des Kommunismus auf dem Balkan. Als Beweis seiner inneren Haltung bot er sich an, nach Säuberung Serbiens vom Kommunismus für seine Person an der Ostfront weiterzukämpfen, und er sei sicher, dass auch eine grosse Anzahl Cetniks es ihm gleich tun würde."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka Komandi Grupe armija »F« od 15. jula 1944. godine}} Oportuni stav generala Draže Mihailovića i njegovih komandanata, sračunat na skoro njemačko povlačenje, dok bi u međuvremenu okupatora trebalo što više iskoristiti za uništenje glavnog neprijatelja ([[NOVJ]]), zapažen je od strane oficirâ Armijske grupe »F«, prilikom savjetovanja sa specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Hermann Neubacher|Hermannom Neubacherom]], krajem jula 1944. godine: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje: Njemačka je za DM neprijatelj br. 2 — neprijatelj br. 1 su komunisti. DM računa — uostalom, kao i ostale banditske vođe — na skoro povlačenje Nijemaca iz zemlje. Nastojanje za očuvanjem snage četničkih jedinica je prvenstveno sračunato na trenutnu i docniju borbu protiv komunizma. U cilju ostvarivanja ove namjere, DM je tražio velike količine oružja, što je, naravno, bilo odbijeno. Pojedinačni ugovori sa četničkim komandantima (npr. Neško Nedić, Keserović itd.), koji osiguravaju ograničenu lokalnu i taktičku saradnju u borbi protiv komunista, nisu rizični i mogu se nastaviti. Oni su u ovom momentu — i samo u ovom — povoljni za nas, jer odgovaraju našim interesima. Oni ne znače podršku za veliki obračun između nacionalnih Srba i Titovih komunista, koji se ima tek odigrati u daljnoj budućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikfrage: <br /> Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten. D.M. rechnet – wie auch andere Bandenführer – mit einem baldigen Abzug des Okkupators. Das Interesse an Erhaltung der Kampfkraft aller Cetnik–Banden gilt in erster Linie der derzeitigen und späteren Auseinandersetzung mit dem kommunistischen Widerpart. <br /> D.M.s Forderungen nach grossen Mengen von Waffen, die vorstehende Absicht praktisch ermöglich sollen, kann selbstverständlich nicht ersprochen werden. Einzelabmachungen mit Unterführern (z.B. Nesko Nedic, Keserovic usw.), die dem gemeinsamen örtlichen und durch die Lage bedingten jeweiligen Kampf gegen die Tito–Banden dienen, können ohne Risiko eingegangen werden, da sie für den Augenblick – und nur für diesen – zugleich deutschen Interessen entgegenkommen, eine Unterstützung für den Kampf von übermorgen, d.h. für die grosse Auseinandersetzung der nationalen Serben mit dem Kommunisten Titos jedoch nicht bedeuten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« (Heeresgruppe F) sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944. godine}} Major Weyel je još od kraja aprila 1944. godine tijesno surađivao s kapetanom Neškom Nedićem (general Kurt von Geitner je 28. IV zabilježio da je formirana „nova Borbena grupa major[a] Vajel[a]“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000628—000629.] <br /> ({{jez-njem|"Neue Kampfgruppe Major Weyel."}})</ref>) u koordiniranju njemačko-četničkih operacija protiv partizana.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> U izvodu iz ratnog dnevnika Armijske grupe »F« za 18. jul 1944.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=978&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000837.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Major v.Geitner unterrichtet Oberst i.G. Selmayr über neue Lage in Serbien: Am 17.7. eröffneten rote Kräfte südl. Korsumlja [sic!] (S–Serbien) Angriff gegen Cetnikverband. unter Major Weyel. Cetnik zum Ausweichen in NW–Richtung gezwungen. Zielsetzung der Kommunisten wahrscheinlich lokale Verschiebung einer Division, da für Offensive Richtung Ibartal, vorherige Versammlung stärkerer Kräfte notwendig gewesen wäre. Abwehr nur durch Cetnik, nach Ibartal ein weiteres Russenbtl. als Sicherheitskoeffizient unter Schwächung der neu aufgebauten Drinaverteidigung verschoben."}})</ref> navedeno je da je ovo savezništvo, makar taktičko, još uvijek na snazi: {{izdvojeni citat|''General fon Gajtner obaveštava generalštabnog pukovnika Zelmajera o novoj situaciji u Srbiji'': <br /> Dana 17. 7. crvene snage otpočele su napad južno od Kuršumlije (južni deo Srbije) na četničke jedinice pod komandom majora Vajela. Četnici su bili prinuđeni da se povuku u pravcu severozapada. Cilj komunista je verovatno lokalno pomeranje jedne divizije, pošto bi za ofanzivu u pravcu Ibarske doline bilo potrebno prethodno prikupljanje jačih snaga. Odbrana počiva samo na četnicima, a upućen je još jedan bataljon Rusa kao koeficijent sigurnosti, uz slabljenje organizovane odbrane na Drini.}} U dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 26. jul 1944. godine, četničkim se jedinicama odaje priznanje za krupne usluge koje su u vrijeme [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Kehraus«]] učinili okupatoru defanzivnim dejstvima pri zadržavanju glavnine snagâ NOVJ: {{izdvojeni citat|''Srbija: Operacija »Kehraus«'' [Čistka]: <br /> Očigledno da je glavnina neprijateljskih snaga snažno potučena i kao takva povukla se preko srpsko-albanske demarkacione linije. Dodir sa neprijateljem održava se samo sa zaštitnicama. Operacija je time završena, naknadno čišćenje se produžava borbenim grupama koje učestvuju. Mada se u toku operacije nije uspelo u razbijanju glavnine neprijateljskih snaga, ipak je pošlo za rukom, naročito masovnom upotrebom četnika, da se osujeti namera neprijatelja da prodre u pravcu Ibra. U prostoru Sokobanje, pod pritiskom naših i četničkih snaga, delovi bandi prešli su, pod borbom sa jedinicama iz pripravnosti za zaštitu železnice, prugu Zaječar — Knjaževac u pravcu bugarske granice, dok je glavnina, uz velike gubitke u borbama sa četnicima, prodrla u prostor Aleksinca. Od 23. 7. četničke grupe su prodrle preko Save u Srem i tamo se od tog vremena nalaze u borbi sa komunistima. U ostalim delovima Srbije lokalna delatnost bandi, dok se u Banatu vrše neprekidne sabotaže u žetvi.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=204&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289457—6289458.] <br /> ({{jez-njem|"SERBIEN: ”KEHRAUS” MASSE FD–KRAEFTE ANSCHEIN. STARK ANGESCHLAGEN, UEBER SERB–ALB. DEMARKATIONSLINIE AUSGEWICHEN. FD–BERUEHRUNG NUR NOCH MIT NACHHUTEN. UNTERNEHMEN DAMIT ABGESCHLOSSEN, NACHSAEUBERUNG DURCH BETEILIGTE KGRN. FORTGESETZT. WENN ES IM VERLAUF DES UNTERNEHMENS NICHT GELANG MASSE FD–KRAEFTE ZU SCHLAGEN, SO IST ES DOCH, INSBESOND. DURCH MASSENEINSATZ DER CETNIKS GELUNGEN, FD–ABSICHT, IN RICHTUNG IBAR VORZUSTOSSEN, ZU VEREITELN. UNTER DRUCK EIG. UND CETNIK KRAEFTE BANDEN RAUM SOKOBANJA MIT TLN. UNTER KAMPF MIT ALARMEINHEITEN BAHNLINIE ZAJEZAR KNJAZEVAC RICHTUNG BULGAR GRENZE UEBERSCHRITTEN, MIT MASSE UNTER VERLUSTREICHEN KAEMPFEN MIT CETNIKS BIS IN RAUM ALEKSINAC VORGEDRUNGEN. SEIT 23.7. CETNIKS–GRUPPEN UEBER SAVE NACH SYRMIEN VORGEDRUNGEN UND DORT SEITDEM IM KAMPF MIT KOMM. IM UEBRIGEN SERBIEN OERTL. BANDENTAETIGKEIT, BANAT ANHALTENDE ERNSTSABOTAGE.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (26. VII 1944)}} Nakon dva dana, poslat je iz Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta sljedeći dopis: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Završni izvještaj [o operaciji] „Kehraus“: Uz približno 70 sopstvenih mrtvih iz svih borbenih grupa koje su učestvovale (uključujući četnike), izbrojano 363 mrtva neprijatelja, 464 zarobljenika i dezertera.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000242.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Abschlussmeldung "Kehraus": Bei etwa 70 eig. Toten aller beteiligten Kgrn. (einschl. Cetniks) 363. gez. Fd.–Tote, 464 Gefangene und Überläufer.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (28. VII 1944)}} 27. jula 1944, centrali u Berlinu javljali su iz komande Grupe armija »F«: „Srbija: Glavnina snažno potučenih neprijateljskih snaga u operaciji »Keraus«, koja se povukla ka jugu, ponovo je, posle neuspelog pokušaja da se povuče u oblast Albanije, napadnuta od strane Borbene grupe »Dizener« i četnika u prostoru jugoistočno od [[Medveđa|Medveđe]]. Gubici neprijatelja u akciji »Keraus« na dan 24. i 25. 7.: 29 mrtvih, 302 zarobljena, 8 mitraljeza, 2 minobacača i preko 200 pušaka.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=210&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289463.] <br /> ({{jez-njem|3.) SERBIEN <br /> MASSE DER BEI ”KEHRAUS” STARK ANGESCHLAGENEN UND NACH S AUSGEWICHENEN FD.– KRAEFTE NACH MISSLUNGEN VERSUCH IN ALBAN. GEBIET AUSZUWEICHEN, IM RAUM SO MEDVEDJA DURCH. KGR. DIESENER UND CETNIKS ERNEUT ANGEGRIFFEN. FEINDVERLUSTE ”KEHRAUS” AM 24. U. 25.7.: 29 GEZ. TOTE, 302 GEFANGENE, 8 M. G., 2 GR. W. UEBER 200 GEWEHR.}})</ref> Sjutradan, sumirani su rezultati ove operacije: „U Srbiji operacija »Keraus« je postigla potpuni uspeh; neprijatelj je bio prinuđen da izmakne u pravcu juga. Pošlo nam je za rukom da prodorom u pravcu Ibarske doline osujetimo njegovu nameru.“<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/> Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka za 30. jul 1944, takođe upućen Vrhovnoj komandi njemačkog Wehrmachta, bilježi da jedinice JVuO nastavljaju davati doprinos naporima okupatora u slamanju ofanzive koju je NOVJ poduzela u južnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Prilikom nastavljanja čišćenja u operaciji »Keraus«, dijelovi neprijateljskih snaga istočno od [[Lebane|Lebana]] prodrli su u pravcu sjevera. Glavnina je napadnuta u prostoru Lebana od strane Borbene grupe »Dizener« i četnikâ. 5. policijski puk (bez III bataljona) stupio je u akciju sa istoka. Borbene grupe 27. bugarske divizije (5 bataljona) ponovo će stupiti u akciju 31. 7. u cilju naknadnog čišćenja iz doline Toplice u pravcu juga. Neprijateljski gubici — 27. 29. 7. Kod Borbene grupe »Dizener« i četničke grupe »Vajel«: 117 izbrojanih mrtvih [neprijatelja], 604 zarobljenih; zaplijenjeno 9 mitraljeza, 5 automobila, 5 minobacača, 560 pušaka, 6 radio-uređaja, velike količine municije i [vojne] opreme svake vrste.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=221&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289474—6289475.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: <br /> BEI NACHSAEUBERUNG ”KEHRAUS” TLE. FD–KRAEFTE O LEBANE NACH N VORGEDRUNGEN. MASSE RAUM S LEBANE DURCH KGR. DIESENER UND CETNIKS ANGEGRIFFEN. POL. RGT. 5 OHNE ROEM 3. ) VN O ANGESETZT. <br /> KGR. 27. BULG. DIV. (5 BTLNE) ANTRITT 31. 7. ERNEUT ZUR NACHSAEUBERUNG AUS TOPLICA – TAL NACH S. FEINDVERLUSTE 27.<br /> 29.7.: BEI KGR. DIESENER UND CETNIK–GRUP[P]E WEYEL: 117 GEZ. TOTE, 604 GEFANGENE, 9 MG, 5 M PI, 5 GR W., 560 GEWEHRE, 6 FUNKGERAETE, GROSZE [sic!] MENGEN MUN. UND GERAET ALLER ART.}})</ref>}} Nakon što je krajem jula i početkom avgusta 1944. došlo do »naknadnog čišćenja«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1028&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000886.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: <br /> Nachsäuberung "Kehraus" Fd.–Kräfte beiderseits Lebane gegen Bulgaren, die hohe Verluste an Waffen und Vermissten, nach N vorgedrungen. <br /> Absicht: Zerschlagen Fd.–Kräfte beiderseits Strasse Medvedja – Lebane mit Kgr. Diesener, Tln. Cetnikgruppe Weyel und 5 Btln. 27.bulg.Div."}})</ref> u ovoj operaciji, 6. VIII Vrhovna komanda Wehrmachta zaključuje: {{izdvojeni citat|Srbija: Protiv neprijateljskih raštrkanih grupa koje su prodrle prema istoku i na mnogim mestima prešle Ibar upućeni su delovi četničke grupe »Vajel« iz prostora Brus u pravcu planine Kopaonik. Operacija »Keraus« je završena.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=266&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289519.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: GEGEN DIE AN MEHREREN STELLEN UEBER IBAR NACH O VORGEDRUNGENE FDL. SPLITTERGRUPPE TLE. CETNIKGRUPPE WEYEL AUS RAUM BRUS RICHTUNG KOPAONIK– GEBIRGE IM VORGEHEN. <br /> ”KEHRAUS” BEENDET.}})</ref>}} Komanda Jugoistoka obavještava 11. avgusta 1944. da se Rasinsko-toplička grupa korpusa JVuO, pod komandom potpukovnika Dragutina Keserovića, i formalno stavila pod komandu njemačkog Wehrmachta tokom [[Topličko-jablanička operacija 1944|Topličko-jablaničke operacije]]: {{izdvojeni citat|Situacija kod Borbene grupe Diesener mirna. Četnička grupa Keserovića se dobrovoljno stavila pod komandu Borbene grupe Diesener. Obnovljen napad na neprijateljske snage južno od Lebana uslijediće 13. VIII.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=288&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289541: Dnevni izvještaj komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 10. augusta 1944 (11. august 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"C ) LAGE BEI KGR. DIESENER RUHIG. <br /> CETNIK–GRUPPE KESEROVIC FREIW. UNTER BEFEHL KGR. DIESENER GETRETEN. <br /> ERNEUTER ANGRIFF GEGEN FD– KRAEFTE S LEBANE LAEUFT AM 13.8. AN."}})</ref>|Izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Vermahta za 10. avgust 1944. godine}} Neposredna četničko-nemačka operativna saradnja ponovila se i prilikom nemačkih operacija [[Operacija "Trumpf"|"Trumpf"]] i [[Operacija "Halali"|"Hallali"]] u jablaničko-topličkoj oblasti protiv [[21. srpska divizija NOVJ|21]]. [[22. srpska divizija NOVJ|22]]. [[24. srpska divizija NOVJ|24]]. i [[25. srpska divizija NOVJ|25]]. divizije NOVJ tokom jula i avgusta 1944. {{izdvojeni citat|Ministar [[Nojbaher]] konstatuje da je premijer [[Milan Nedić|Nedić]] — ukazujući na neudovoljene zahteve za oružjem ponovno izrazio nameru da demisionira — verno služio nemačkim interesima. Slično je i s Mihailovićem, koji se do danas trudio da ne zauzme neprijateljsko držanje prema okupatoru. To isto Važi i za ostale vodeće Srbe, koji su se, pod parolom »Dajte nam oružje — onda pripadamo Vama«, lojalno držali.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_231.htm Zabeleška obaveštajne grupe nemačkih komandi na Jugoistoku od 30. avgusta 1944. sa savetovanja u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=980&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000974—000978.] <br /> ({{jez-njem|"Hierzu stellt Minister Neubacher fest, dass Ministerpräsident Nedic – der unter Hinweis auf die unerfüllten Waffenwünsche erneut Rücktrittsabsichten geäussert habe – in gutem Glauben zur deutschen Sache handelte. Ähnlich verhält es sich bei DM, der sich bis heute bemüht habe, keine feindselige Haltung dem Okkupator gegenüber einzunehmen. Das gleiche gilt für die anderen führenden Serben, die sich unter dem Motto: "Gebt uns Waffen – dann gehören wir zu Euch!" loyal verhalten hätten."}})</ref>|Nemački obaveštajni izveštaj od 30. avgusta 1944.}} Ove tri operacije (»Kehraus«, »Trumpf« i »Halali«) poznate su u jugoslovenskoj vojnoj istoriografiji pod objedinjenim nazivom '''Topličko-jablanička operacija'''. Cilj antipartizanske koalicije bio je sprječavanje prodora Operativne grupe divizija NOVJ preko masiva [[Kopaonik]]a i njenog spajanja sa partizanima u Toplici i Jablanici. Budući da njemački okupator na tlu Srbije nije raspolagao frontovskim, već policijskim i teritorijalnim trupama, najznačajniju ulogu okupator je namijenio četnicima generala Mihailovića (4. grupa jurišnih korpusa JVuO, Rasinsko-toplička grupa korpusa, Južnomoravska grupa korpusa). Major Erich Weyel je za vrijeme izvođenja operacije boravio u štabu potpukovnika Račića. U okviru operacije bilo je angažovano između 10.000 i 14.000 četnika.<ref>Gaj Trifković, ''The Key to the Balkans: The Batlle for Serbia 1944.'', str. 537.</ref> Ovo predstavlja najveći broj do tada angažovanih srbijanskih četnika u nekom vojnom poduhvatu.<ref name="yuhistorija.com"/> === Desant na Drvar (1944) === {{main|Desant na Drvar}} Za [[Desant na Drvar]] (operacija »Rösselsprung«), preduzet maja i juna 1944, komanda [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade [[Momčilo Đujić|Đujićevih]] četnika.<ref name="Pop izdaje">[https://www.znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.]</ref> Četnici su bili dragoceni kao nemački informatori, pa su upravo oni doneli Nemcima tačan podatak o lokaciji Titovog štaba: {{izdvojeni citat|Prema četničkim podacima, Tito se nalazi u drvarskoj pećini, prema drugim izvorima u Oštrelju sjeverno od Drvara.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=459&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000455.] <br /> ({{jez-njem|"IIc: Tito nach Cetnikmeldg. in Höhle Drvarska Pecina bei Drvar, nach anderer Meldg. in Ostrelj N Drvar."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Nemačka)|15. brdskog korpusa]] za 10. mart 1944.}} U izvještaju 2. oklopnoj armiji iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], poslatom 19. maja 1944. godine, navedeno je da će četničke jedinice biti u potpunosti podređene njemačkom Wehrmachtu u ovoj operaciji: {{izdvojeni citat|''Telegram K-di 2. okl. armije'' Tiče se: »Reselšprunga« [...] 7) Ojačani 105. SS-izv. bat. sa potčinjenim 369. izv. bat. napada X-dana, nastupajući od Livna duž Livanjskog polja preko Bosanskog Grahova na Drvar, sprečava neprijateljske proboje prema jugoistoku i razbija neprijateljski komandni aparat. U Bosanskom Grahovu naši četnici, u Drvaru naši padobranci.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_63.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o izvršenim pripremama i zadacima potčinjenih jedinica za operaciju »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=724&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frames no. 000715—000716.] <br /> ({{jez-njem|"Fernschreiben An PzAOK 2 <br /> Betr. Rösselsprung <br /> 7.) Verstärkte SS–AA 105 mit unterstellter AA 369 stösst am X–Tag antretend von Livno entlang Livanskopolje über Bosn.Grahovo auf Drvar vor, verhindet feindl. Ausbruch nach Südosten und zerschlägt feindl. Führungsapparat. In Bosn.Grahovo eigene Cetniks, in Drvar eigene Fallschirmjäger."}})</ref>}} Komanda Druge oklopne armije je uzvratila XV brdskom armijskom korpusu dopisom od 21. maja 1944. iz kojeg se zaključuje da se četnici nalaze pod komandom majora Ernsta Benescha iz divizije [[Brandenburger]], kao i da se za njih počeo koristiti službeni naziv »[[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|Hrvatska borbena zajednica]]«: {{izdvojeni citat|1) Crveni komandni centar u Drvaru (po svoj prilici Vrhovni štab Tito, u Drvaru, na staroj stočnoj pijaci, Američka vojna misija Trninić Breg, u Prnjavoru Engleska vojna misija, preostala Ruska misija neotkrivena). Treba računati sa mesnim obezbeđenjem, pre svega na visovima severoistočno, istočno i zapadno od Drvara, u datom slučaju i na protivvazdušnu odbranu. Dalji podaci o neprijatelju postepeno se saopštavaju komandantu 500. padobranskog lov. bat. od strane Ic K-de 2 okl. armije i majora Beneša. 2) Operacija »Reselšprung« treba da ukloni crveni komandni centar oko Drvara. Komandovanje »Reselšprung«: XV brd. AK, istaknuto komandno mesto Bihać. Za operaciju »Reselšprung« nastupaju X-dana (spuštanje padobranskog lov. bat.) na Drvar: [...] d) Ojačana Borbena grupa 1. puka »Brandenburg« (bez 1. bat.) sa potčinjenom Hrvat. borbenom zajednicom, od Knina na Bosansko Grahovo, odatle u više borbenih grupa protiv linije Prekaja (14 km ji. od Drvara) — Drvar. Zadatak: Doček bandi i štabova koji se povlače prema jugu. Grupe nose maskirno odelo. 3) 500. SS-padobranski lov. bat., komandant šturmbanfirer Ribka, sa potčinjenom SS-padob. nast[avnom] četom (očekuje se konačno odobrenje [[Heinrich Himmler|rajhsfirera SS]]), 40 ljudi odreda »Beneš« i 6 ljudi kontraobaveštajne službe spuštaju se X-dana, u trenutku što je moguće ranije, u crveni komandni centar Drvar i uklanjaju munjevitim napadom naročito Vrhovni štab Tito, kao i ostale crvene komandne štabove i savezničke, odnosno ruske vojne misije.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_66.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 21. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za dejstva u operaciji »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=698&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000690.] <br /> ({{jez-njem|"1.) Rotes Führungszentrum in DRVAR (voraussichtlich Hauptstab TITO DRVAR am alten Viehmarkt, amerik.Mil.Missionen TRNIC BREG, in PRNJAVOR engl.Mil.Mission, Verbleib russ.Mission nicht geklärt). Mit örtlichen Sicherungen, vor allem auch auf den Höhen NO, O und W DRVAR, gegebenenfalls auch mit Flak, ist zu rechnen. Weitere Feindfeststellungen werden an Kdr. Fallschirmjäg.Btl.500 durch Pz.AOK.2 I c und Major BENESCH laufend übermittelt. <br /> 2.) Das rote Führungszentrum um DRVAR soll durch das Unternehmen "RÖSSELSPRUNG" ausgeschaltet werden. <br /> Führung "RÖSSELSPRUNG": XV.Geb.AK., vorgeschobener Gefechtsstand BIHAC. <br /> Zu "RÖSSELSPRUNG" treten am x–Tag (Absprungtag des Fallschirmjäg–Btl.) auf DRVAR an: <br /> d) Kampfgruppe verst. 1.Rgt.Brandenburg (ohne I.Btl.) mit unterstellten kroat. Kampfgemeinschaften von KNIN auf BOS.GRAHOVO, von dort in mehreren Kampfgruppen gegen Linie PREKAJA (14 SO DRVAR) – DRVAR. Auftrag: Auffangen von nach Süd ausweichenden Banden und Stäben. Gruppe trägt Tarnbekleidung. <br /> 3.) SS–Fallschirmjäg.Btl.500, Führer Sturmbannführer RYBKA mit unterstellter SS–Fallsch.Ausb.Komp. (endgültige Genehmigung Reichsführer SS steht noch aus), 40 Mann Abt. BENESCH und 6 Mann Abwehr landet am X–Tag zum frühest möglichen Zeitpunkt in roten Führungszentrum DRVAR und schaltet in blitzatrigem Zugriff insbesondere den Hauptstab TITO sowie weitere rote Führungsstäbe und allierte bzw. russ.Mil.Missionen aus."}})</ref>}} U izvještaju poslatom 12. juna 1944, oficiri 1. puka »Brandenburg« kritički su se osvrnuli na doprinos u borbi četničkih jedinicâ (i ovdje nazvanih »Hrvatska borbena zajednica« — ''Kroatische Kampfgemeinschaft (KKG'')) tokom operacije »Rösselsprung«. I pored toga, njemački oficiri, što je čest običaj tokom okupacije Jugoslavije, ističu vrijednost davanja pravovremenih i kvalitetnih informacija od strane pripadnika JVuO: {{izdvojeni citat|10.) Saradnja sa jedinicama K.K.G. neprestano nailazi na poteškoće usljed nedisciplinovanosti njihovog ljudstva, haotične unutrašnje političke situacije i problema sa snabdijevanjem hranom i — prije svega — municijom. Njihova velika brojnost nema nikakvog značaja prilikom ozbiljnih borbenih dejstava. Jedina korist koju je puk imao od prisustva ovih jedinicâ ogledala se u tome što je bio stalno obavještavan o kretanju neprijatelja i njegovoj približnoj jačini, čime mu je bilo omogućeno da pojača vlastite mjere sigurnosti. Stoga se prilikom planiranja ofanzivnih dejstava [puk] mora isključivo osloniti na sopstvene borbene snage.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=739&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000731.] <br /> ({{jez-njem|"10.) Die Zusammenarbeit mit den K.K.G. stösst immer wieder auf Schwierigkeiten auf Grund der Undiszipliniertheit ihrer Angehörigen, Verwirrung der innerpolitischen Verhältnisse und in Fragen der Versorgung mit Verpflegung und vor allem mit Munition. Die hohe Zahl ihrer Kopfstärke hat keinerlei Bedeutung bei ernsthaften Kampfhandlungen. Den einzigen Nutzen, den das Regiment durch die Anwesenheit dieser Verbände hatte, bestand darin, daß das Regiment laufend über den Stand der Feindbewegungen und die ungefähre Stärke des Gegners orientiert war und die eigenen Sicherungen damit verdichten konnte. Beim Ansatz eigener Angriffs–Unternehmen darf deshalb nur mit eigener Gefechtsstärke gerechnet werden."}})</ref>}} Nemci su nakon operacije ocenili da četnici izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno, vođstvo im je dobro, ljudstvo naviklo na fizičke napore. Nemci zaključuju da su im četnici "neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa".<ref>NAW, T-314, Roll 566, 000048-9: Izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa o rezultatima formiranja „Hrvatskih borbenih grupa“ (30. juni 1944).</ref> === Mihailovićeva ponuda Nemcima (1944) === {{Poseban članak|Ponuda Draže Mihailovića Adolfu Hitleru}} [[Datoteka:First Vrede sa četnicima.jpg|thumb|Nemački kapetan von Wrede i četnički komandanti kapetan [[Nikola Kalabić]], major [[Dragoslav Račić]] i kapetan [[Neško Nedić]], nakon potpisanog sporazuma o zajedničkoj borbi protiv partizana, u Topoli 11. avgusta 1944. (''nemački izvor'')<ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_536.jpg Wredeova zabeleška str.1]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_537.jpg Wredeova zabeleška str.2]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_538.jpg Wredeova zabeleška str.3]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_539.jpg Wredeova zabeleška str.4]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Tokom jula i avgusta [[1944]]. intenzivirani su kontakti između predstavnika nemačke komande Jugoistoka [[Herman Nojbaher|Nojbahera]], predsednika vlade [[Milan Nedić|Nedića]] i predstavnika Mihailovića.<ref>[http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%83_%D1%81_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_14.7.1944. Nemački izveštaj o razgovoru s četnicima od 14.7.1944]</ref> Njemačka strana je nakon sastanka između predstavnika Obavještajnog odjeljenja komandanta Jugoistoka i trojice visokih oficira JVuO, Mihailovićevih izaslanika ([[Dragoslav Račić]], [[Neško Nedić]] i [[Nikola Kalabić]]), održanom u Topoli 11. avgusta 1944, na osnovu ponude JVuO zaključila da se „političko zauzimanje stava Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno izmenilo. Oni su spremni da u potpunosti sa nama sarađuju“. Mihailovićevi izaslanici su stavili do znanja da je za JVuO najvažnije objedinjavanje domaćih antikomunističkih snaga, opšta mobilizacija i „stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji“. Pošto je za ostvarenje tog cilja bila neophodna njemačka dozvola i naoružanje, JVuO je bila spremna da se obaveže na lojalnost i vjernost okupatoru.<ref name="yuhistorija.com"/> Rittmeister Fürst von Wrede citira riječi četničkih oficira sa sastanka: {{izdvojeni citat|»Srbi, koje vi niste poznavali, ipak se bore za vas. Mi se obavezujemo našom časnom oficirskom rečju da ćemo biti verni. Pokret Draže Mihailovića je spreman da dâ sve garancije koje Nemci budu zahtevali. '''Naše smrtno neprijateljstvo protiv komunizma je najbolja garancija naše vernosti'''. Nas ne interesuje budućnost, svejedno kako će se rat završiti, mi smo odlučili, ako tako mora biti, da viteški propadamo.«<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_227.htm Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 11. avgusta 1944. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića o uslovima za sastanak Draže Mihailovića sa Nojbaherom]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000502.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben, die Ihr nicht bekannt habt, aber kämpfen für Euch. Wir verpflichten uns mit unserem Offz.Ehrenwort, dass wir treu sein werden. Die DM—Bewegung ist bereit, sämtliche von den Deutschen verlangten Garantien zu geben. Unser Todfeindschaft gegen den Kommunismus ist die beste Garantie für unsere Treue. Die Zukunft interessiert uns nicht, gleichgültig wie der Krieg ausgehen mag, wir sind entschlossen, wenn es sein muss, ritterlich zugrunde zu gehen."}})</ref>}} Rittmeister Fürst Wrede je sumirao predloge predstavnika Draže Mihailovića na sledeći način: {{izdvojeni citat| 1. DM želi da razgovara sa opunomoćenikom [[Hitler|firera]] za jugoistočni prostor. 2. On teži okupljanju svih nacionalnih srpskih snaga. 3. Mobilizacija i naoružavanje svih za oružje sposobnih Srba za borbu protiv komunizma. Naoružavanje i vođstvo pod nemačkim Vermahtom. 4. DM moli da sam ostane u ilegali. 5. Pripadnici DM—pokreta ne treba da budu u nemačkim uniformama. 6) Mesto sastanka ne treba ni u kom slučaju da bude Beograd ili neki veći grad.<ref name="B0_11 1944">[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000502—000503.] <br /> ({{jez-njem|"1.) DM wünscht mit dem Bevollm. des Führers für den Südostraum zu sprechen. <br /> 2.) Er fordert Zusammenschluss aller nat. serb. Kräfte. <br /> 3.) Mobilisierung und Bewaffnung aller waffenfähigen nat. Serben zum Kampf gegen den Kommunismus. Ausrüstung und Führung durch die deutsche Wehrmacht. <br /> 4.) DM bittet selbst illegal bleiben zu können <br /> 5.) Die Angeh. der DM–Bewegung sollen nicht in dt. Uniform gekleidet werden. <br /> 6.) Ort der Zusammenkunft soll keinesfalls Belgrad oder eine grössere Stadt sein."}})</ref>}} O saradnji sa četnicima Draže Mihailovića u jednoj se njemačkoj preporuci s početka avgusta 1944. navodi: {{izdvojeni citat| ''Saradnja sa četničkim bandama'' Komandantu Jugoistoka upućen je dopis Ob. od./oficir Abvera str. pov. br. 6161/44, u vidu naređenja, o isporuci oružja i municije četničkim bandama i o saradnji između nemačkih operativnih jedinica i pojedinih lojalnih četničkih bandi u cilju zajedničke borbe protiv komunističkog neprijatelja. Postavljanjem oficira za vezu u četničkim bandama treba njihovo držanje stalno nadzirati.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1035&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000893.] ({{jez-njem|"Zusammenarbeit mit Cetnik—Banden. An den Mil.Befh. Südost ergeht mit Ic/AO Nr. 6161/44 g. Kdos. v. 2.8.44 ein Befehlschreiben über die Belieferung der Cetnikbanden mit Waffen und Munition und über die Zusammenarbeit zwischen deutschen Verbänden und einzelnen lojal erscheinen den Cetnik—Banden für Zwecke des gemeinsamen Kampfes gegen den kommunistischen Feind. Durch Abstellung von Verbindungsoffzen.zu den Cetnik—Banden ist deren Verhalten laufend zu überwachen."}})</ref>}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 16. avgusta 1944, prenosi se vijest da je general Draža Mihailović, u koordinaciji sa predsjednikom srpske vlade generalom Milanom Nedićem, pred okupacione vlasti iznio ponudu o »potpunom potčinjavanju četničkih jedinica«: {{izdvojeni citat| Srbija: Sporazumno sa Nedićem, Draža Mihailović je ponudio nemačkom komandovanju potpuno potčinjavanje četničkih jedinica. Pored postojanja problema davanja talaca, unutrašnjih srpskih suprotnosti i ponude za lični dogovor Draže Mihailovića sa specijalnim opunomoćenikom Ministarstva inostranih poslova, sada postoji samo zahtev za oružje za zajedničku borbu. Srpska vlada je jednovremeno zamolila prijem kod komandanta Jugoistoka i verovatno će tom prilikom biti iznesena i namera o njenoj ostavci.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1090&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000948.] <br /> ({{jez-njem|"In Übereinstimmung mit Nedic hat DM dtsch. Führung volle Unterstellung der Cetnik Verbände angeboten. Bei Geiselgestellung, Einstellung alle Innerserbischen Gegensätze und Angebot persönlicher Aussprache DM mit Sonderbevollm.Ausw.Amtes liegt allein Waffenforderung für den gemeinsamen Kampf vor. Serbische Regierung hat zugleich um Empfang bei Mil.Befh. Südost ersucht und wird dabei voraussichtl. Rücktrittsabsicht vortragen."}})</ref>}} Povodom Mihailovićevog predloga, 17. i 18. avgusta je održan sastanak na najvišem nivou u nemačkoj komandi Jugoistoka. Tu su još jednom sumirani Dražini predlozi: {{izdvojeni citat| a) Bezuslovno obećanje, da nijedan nemački vojnik neće biti napadnut od četnika. Davanje talaca. b) Zajednička borba isključivo protiv komunista u cilju uspostavljanja mira i reda. Nemci i četnici ne moraju biti neprijatelji. c) Neprijatelj br. 1 su komunisti i svi oni koji ih podržavaju ili ne sadejstvuju u borbi protiv komunista. d) Draža Mihajlović moli da ga se privuče organizovanju Srpskog dobrovoljačkog korpusa i organizovanju Dobrovoljačkog korpusa. e) Bilo kakva veza s partizanima je nemoguća. f) Draža Mihailović moli da se stvori prijateljskije raspoloženje, da bi se oslobodilo četnike, koji su uhapšeni u Srbiji, bez posredovanja četnika. g) U slučaju invazije nema borbe protiv Nemaca. Borba protiv komunista će se produžiti. Četnici hoće da spreče vezu partizana s invazionim trupama. h) Draža Mihajlović nema veze s Englezima. On i ne želi više da je ima, odgovarajući engleskom držanju prema srpskom narodu.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=581&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000576—000577.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Das Verhandlungsangebot des DM sieht folgende wesentlichen Punkte vor: <br /> a) Unbedingtes Versprechen, kein deutscher Soldat werde von Cetniken überfällen. Geiselgestellung. <br /> b) Gemeinsamer Kampf ausschliesslich gegen Kommunisten zur Herstellung von Ruhe und Ordnung. Deutsche und Cetniken brauchen nicht Feinde zu sein. <br /> c) Feind Nr. 1 sind Kommunisten und alle, die sie unterstützen oder im Kampfe gegen Kommunisten nicht mitwirken. <br /> d) DM bittet, ihn zu Ausbau des SFK und Aufbau Freikorps heranzuziehen. <br /> e) Irgendeine Verbindung mit Partisanen ist unmöglich. <br /> f) DM bittet zur Hebung freundschaftlicher Stimmung um Freilassung der in Serbien verhafteten Cetniken ohne Vermittlung der Cetniken. <br /> g) Im Invasionsfall kein Kampf gegen Deutsche. Kampf gegen Kommunisten wird weitergeführt. Verbindung der Partisanen zu Invasionstruppen wollen Cetniken verhindern. <br /> h) DM ohne Verbindung zu Engländern. Er will auch keine mehr haben, entsprechend engl. Verhalten gegen serb. Volk."}})</ref>}} Jedan iskaz<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=585&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000580.] ({{jez-njem|"Durchführung der Zusammenarbeit mit dem Cetnik–Banden, Ausbildung und Führung im Kampf wird den in erster Linie hierfür zuständigen Sicherheitsdienst und SD übertragen. Dieser ist allein für die politische Kampfführung vorgesehen, hat die engsten Verbindungen zu den Cetniks und führt in einem Raume, der als eine Art Heeresgebiet Domäne des Sicherheitsdienstes und des SD ist."}})</ref> sa ovog sastanka ubjedljivo svjedoči o uspostavljenim tijesnim vezama između [[Sicherheitsdienst|njemačkih obavještajnih struktura]] i četničke Vrhovne komande: {{izdvojeni citat|Sprovođenje sadejstva s četničkim bandama, obuka i komandovanje u borbi biće preneti Službi obezbeđenja i SD koji su u prvom redu nadležni za ovo. Ta je služba isključivo predviđena za političko vođenje rata, '''ima najuže veze s četnicima''' i komanduje na jednom određenom području, koje je, kao neka vrsta vojnog područja, domen Službe obezbeđenja i SD.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref>|Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 18. avgusta 1944. povodom ponude Draže Mihailovića za saradnju u borbi protiv NOVJ}} U izvještaju poslatom 20. avgusta 1944. godine iz Operativnog odjeljenja [[Beograd]] [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], navodi se da je za prijem kod vođe [[Treći Reich|Reich]]a [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] pripremljen zajednički referat feldmaršala [[Maximilian von Weichs|Maximiliana von Weichsa]], komandanta Jugoistoka i specijalnog opunomoćenika Ministarstva inostranih poslova na Jugoistoku [[Hermann Neubacher|Hermanna Neubachera]], na temu ''saradnje sa Dražom Mihailovićem i buduće politike u Srbiji'', kao i da je sa ovim upoznat feldmaršal [[Wilhelm Keitel]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frames no. 000971—000972.]</ref> Tog je dana sačinjena i službena bilješka u kojoj je sadržan sljedeći prijedlog: {{izdvojeni citat|Po predmetu ponude Nedić — Draža Mihailović, ministar Nojbaher predlaže da se organizacija četničkih jedinica prenese u nadležnost Višeg SS i policijskog vođe u Srbiji. Načelnik štaba komandanta Jugoistoka se saglasio s ovim predlogom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000972.] <br /> ({{jez-njem|"In der Angelegenheit Angebot Nedic – DM schlagt Minister Neubacher vor, die Organisation der Cetnik–Verbände dem Höh.SS–Pol.Führer in Serbien zu übertragen. Chef des Gen.Stabes–O.B.Südost ist mit diesem Vorschlag einverstanden."}})</ref>}} Sâm Neubacher je 20. avgusta uputio opširan izvještaj ministru vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]], u kojem je urgirao za prihvatanje ponude Nedić—Mihailović, navodeći da je Nedić garantirao da će se „pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak“. O odnosu Mihailovića i JVuO prema okupatoru od trenutka kada ga je Hitler imenovao ''Specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih djela za Jugoistok'', Hermann Neubacher piše: {{izdvojeni citat|U pogledu Draže Mihailovića, upućujem na svoje mnogobrojne ranije telegrame. Svoje dosledno antikomunističko držanje dokazao je nedvosmisleno, uprkos najvećem pritisku od strane Engleza, odrekavši se njihove pomoći u naoružanju dok su Englezi istovremeno, preteći naoružavali Tita. Iskustva poslednjih 12 meseci u pogledu njegovog držanja prema nemačkim oružanim snagama, dosadašnje zajedničke borbe na antikomunističkom frontu i dosadašnja ozbiljna ugroženost srpske nacije, koju on priznaje u punom opsegu, smatram dovoljnim osnovom za to da će D. M. održati reč koju nam je dao ako u ovom odlučujućem trenutku budemo pružili preko Nedića odlučujuću pomoć. Spreman sam, posle jednog ličnog razgovora sa D. M., da preuzmem odgovornost za to da nas taj čovek neće napasti s leđa i da će on sam učiniti bezopasnim one elemente svoga pokreta koji su nepouzdani u pogledu nas.<ref>AVII, Mikroteka, NAV, N—T—312, rol. 780, f. 371746.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_69.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje PORAZ MIHAILOVIĆEVIH SNAGA U SRBIJI I NOVI SPORAZUMI SA OKUPATOROM I KVISLINGOM MILANOM NEDIĆEM]</ref>}} Nakon [[Sporazum Nedića i Mihailovića 1944.|sastanka Draže Mihailovića i Milana Nedića]], ugovorenog 13. avgusta 1944. između majora [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]] i [[Dragomir Jovanović|Dragog Jovanovića]] i održanog iste večeri u selu [[Ražani]] kod [[Kosjerić]]a,<ref>Радосав Р. Туцовић, Полицијски репресивни апарат нацистичке Немачке и његови домаћи инструменти: Анализа делатности Драгомира Јовановића и Аугуста Мајснера у окупираној Србији (1941–1944). Докторска дисертација, Филозофски факултет Универзитетa у Београду, 2021, стр. 291—292.</ref> stvoreni su uslovi da se sve srpske nacionalističke oružane formacije ''de facto'' stave pod zajedničku komandu. Najviše vojne instance u [[Berlin]]u obavještavaju 25. avgusta 1944. Ministarstvo vanjskih poslova Trećeg Reicha da njihov specijalni izaslanik Neubacher u ujedinjenju „najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka“ vidi posljednju šansu da se „nacionalno srpstvo u srcu Balkana suprotstavi boljševicima“, tj. partizanima: {{izdvojeni citat|Srpske nacionalne jedinice su pod Nedićevom komandom, koga priznaje pokret Draže Mihajlovića, spremne za odlučnu borbu protiv komunizma. [...] d) Specijalni opunomoćenik sa punom odgovornošću veruje u Nedićevu lojalnost i u toj prilici vidi poslednju mogućnost da se nacionalno srpstvo suprotstavi boljševicima, e) Davanje odlučujuće pomoći Nediću, specijalni opunomoćenik je uslovio time da se posle ličnog dogovora sa D. Mihajlovićem preuzme odgovornost da ovaj neće udariti Nemcima u leđa. f) Na osnovu Firerovog naređenja od 29. 10. 43. o potrebi borbenog jedinstva protiv komunizma na Jugoistoku, specijalni opunomoćenik zamolio je opštu punomoć za političku mobilizaciju nacionalnog srpstva i istovremeno zatražio od vojnog rukovodstva da se bezodložno da pomoć u naoružanju. [...] Specijalni opunomoćenik zaključuje na osnovu informacije sa grčkog, albanskog i srpskog prostora da je moguća preorijentacija engleske partizanske politike... Zbog toga bi mogao pokret Draže Mihajlovića, koji se danas nudi Nemcima, ponovo da se orijentiše na Engleze. Ovo zahteva vezivanje Draže Mihajlovića i najboljih nacionalnih snaga Jugoistoka na Nemačku, pre no što se Engleska na tom prostoru suprostavi sovjetskom napredovanju sredstvima građanskog rata. Ovo vezivanje je u ovom trenutku najveće izloženosti ovih snaga moguće pa izgleda da je opravdano preuzeti i rizik koji iz toga proizilazi.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_230.htm Obaveštenje generalštaba Vrhovne komande Vermahta od 25. avgusta 1944. ministarstvu inostranih poslova o razgovorima Milana Nedića sa komandantom Jugoistoka o saradnji Draže Mihailovića sa Nemcima u borbi protiv NOVJ]</ref>}} Specijalni nemački izaslanik Hermann Neubacher je ocenio da obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je dokazao on "da je toliki antikomunista, da je '''usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora''' pred slogom s crvenom stranom".<ref name="ReferenceB"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=575&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000570.] <br /> ({{jez-njem|"D.M. habe zweifellos bewiesen, dass er <br /> 1. Burgfrieden mit Besatzungsmacht halten will und <br /> 2. So sehr Antikommunist ist, dass er trotz Angeboten von englischer Seite einen Bettelgang beim Okkupator der Einigung mit der roten Seite vorgezegen hat. <br /> Zusicherungen D.M.'s auf loyale Einstellung sind ernst zu nehmen, da D.M. in antikommunistischer Frage stets konsequente Haltung eingenommen hat."}})</ref> Ovi pregovori završili su formulisanjem inicijative za formiranje srpske armije od 50.000 ljudi za borbu protiv komunizma kojom bi rukovodio [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]], a koju bi opremila nacistička Nemačka. Pored toga, Hitleru su specijalni izaslanik Neubacher i feldmaršal von Weichs prezentirali situaciju u Srbiji: „Četnici su u Srbiji od marta do avgusta 1944. izgubili u borbama sa komunistima oko 5.000 boraca, a prema nemačkoj okupacionoj sili u poslednje vreme nisu više neprijateljski raspoloženi. Oko 10.000 četnika bore se zajedno sa nemačkim trupama u južnoj Srbiji i to pod komandom nemačkog majora Vajela“.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref> Uz naglasak da će dato oružje „jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca“, vođa [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] je odbacio ovu inicijativu, formulisavši konačnu svoju odluku na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Zaključujući, Führer je ustanovio, da on a) nema ništa protiv “malih taktičkih manevara“ s pokretom DM, b) da zatraženo formiranje armije, koja bi bila jačine 50.000 ljudi, nikako ne bi moglo doći u obzir.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.] <br /> ({{jez-njem|"Abschliessend, stellte der Führer fest, daß er <br /> a) gegen "kleine taktische Manöver" mit der DM–Bewegung keine Bedenke habe, <br /> b) daß die Aufstellung der gefordeten 50 000 Mann starken Armee auf keinen Fall in Frage kommen könne."}})</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22. avgusta 1944. godine}} Ipak, u skladu sa idejom o formiranju srpskog korpusa pod komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]] koji bi se borio na strani Nemaca, [[6. septembra]] [[1944]]. [[Srpska državna straža]] i [[Srpska granična straža]] (ukupno oko 13.000 ljudi) stavljene su pod komandu Mihailovićevog komandanta Srbije generala [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]]. Potom su jedinice [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpska granična straža|Srpske granične straže]] 6. oktobra [[1944]]. sabrane su u Jagodini gde je od njih formiran [[Srpski udarni korpus]] sa tri divizije, koji je brojao oko 6.800 ljudi. Komanda Srpske straže i Granične straže predana je naredbom generala Felbera generalu [[Miodrag Damjanović|Miodragu Damjanoviću]], šefu Nedićevog kabineta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=875&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000871.] <br /> ({{jez-njem|"An den Präsidenten den serbischen Ministerrates Herrn Generaloberst Nedić. Herr Ministerpräsident! <br /> Ich bin damit einverstanden, dass der Generalmajor Damjanović mit der Führung der serbischen bewaffneten Verbände mit Ausnahme des SFK betraut wird. Dieses Korps muss meiner Auffassung noch in den bewährten Händen des General Mušićki [sic] bleiben. Mit dem Ausdruck meiner vorzüglichen Hochachtung."}})</ref> Damjanović je bio i glavni Mihailovićev pouzdanik u Nedićevoj upravi, te su se on i komandanti Straže odmah stavili pod Mihailovićevu komandu. Ove jedinice, preimenovane u Srpski udarni korpus Jugoslovenske vojske u otadžbini, pridružile su se tako drugim četnicima u povlačenju prema Sandžaku. Njihovo je savezništvo ipak bilo nesigurno i ubrzo će se raspasti.<ref>[https://znaci.org/00001/40_74.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNICI SE POVLAČE IZ SRBIJE]</ref> === Bitka za Srbiju (1944) === {{Poseban članak|Bitka za Srbiju 1944.}} [[Datoteka:Četnici i Nemci u Srbiji 1944.jpg|minijatura|Grupa nemačkih vojnika i četnika Draže Mihailovića u vreme proboja u Srbiju 2. proleterske i 5. krajiške divizije NOVJ.]] U povjerljivom izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 26. avgusta 1944. godine, analizirano je stanje na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] nakon objave rata Trećem Reichu od strane [[Bugarska|Bugarske]] te proglašenja neutralnosti [[Rumunija|Rumunjske]] (i jedna i druga su do tada bile potpisnicama [[Trojni pakt|Trojnog pakta]]), neposredno po ulasku jedinica [[Crvena armija|Crvene armije]] na teritorij dvije države. Oficiri Wehrmachta anticipiraju držanje četnika Draže Mihailovića u novonastaloj, kompliciranoj situaciji: {{izdvojeni citat|Ustanički pokreti na području Balkana – izuzev pokreta Draže Mihailovića – dobit će pojačan zamah, tako da ubrzo treba očekivati prekid svih vlastitih veza s cijelim južnim Balkanom. '''Pokret Draže Mihailovića predstavlja jedinu antiboljševičku organizaciju koja, uz odgovarajuću potporu, može biti dugoročno korisna našim interesima u borbi protiv boljševizma'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=874&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000870—000871.] ({{jez-njem|"Darüber hinaus werden die Aufstandsbewegungen im Balkan–Raum – abgesehen von der DM–Bewegung – verstärkten Auftrieb erhalten, so dass in Kürze mit einer Unterbrechung sämtlicher eigenen Verbindungen nach gesamtem Süd–Balkan gerechnet werden muss. Die DM–Bewegung stellt bei entsprechender Unterstüzung die einzige antibolschewistische Organisation dar, die im Kampf gegen den Bolschewismus auf längere Sicht unseren Interessen nutzbar gemacht werden kann."}})</ref>}} [[Bitka za Srbiju 1944.]] je bila zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu. Dejstva na tlu izvršavala je [[NOVJ]], a [[Saveznici]] su obezbeđivali borbeno sadejstvo, snabdevanje i pomoć iz vazduha. Četnici su se u ovim borbama našli direktno na strani [[Wehrmacht]]a. U to vreme, Saveznici su već promenili odnos prema [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevim]] snagama, a njihov prioritet u Jugoslaviji postalo je jačanje snaga [[NOVJ]] u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Ficroj Meklejn: RAT NA BALKANU, glava 11 - NOVI DOGOVOR |url=http://www.znaci.org/00001/1_11.htm |access-date=2023-08-14 |archive-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902100016/https://www.znaci.org/00001/1_11.htm }}</ref> Vrhovni štab NOVJ nameravao je da partizanske snage u Srbiji pomogne prodorom jačih snaga iz [[Bosna|Bosne]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Nemačka komanda, kao i Mihailović, bili su rešeni da to spreče. Ključnu fazu bitke za Srbiju predstavlja [[Durmitorska operacija|operacija »Rübezahl«]]. Njemačka Komanda Jugoistoka prikupila je za ovu operaciju sljedeće raspoložive snage: {{izdvojeni citat|''Predmet'': Planiranje »Ribecal«,  1.) Snage koje učestvuju: a) Južna grupa: glavni deo 1. brd. div., albanska milicija i delovi SS-divizije »Skenderbeg«, b) Bor[bena] grupa »Jugozapad«: 2 ojačana bataljona 181. peš. divizije sa III/13. SS-puka, c) S[evero] z[apadna] grupa: 2. puk Brandenburg (bez 1 bat.), 3/12. tenk. bat. z. b. V., CDK i četnici (Drinski korpus), d) S[everna] grupa: 14. SS-puk (bez III), e) I[stočna] grupa: Viša k-da III/363. puka, 696. bat. feldžandarmerije, delovi 297. izv. bat., 2/201. brig. jur. topova, f) Grupa »Krempler«, g) Padobranski lov. bat. »Brandenburg«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=491&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000486.] <br /> ({{jez-njem|"Betr.: Plannung "Rübezahl". <br /> 1.) Beteiligte Kräfte: <br /> a) Südgruppe: Masse 1. Geb. Div., alban. Milizen und Tle. SS–Div. Skanderbeg. <br /> b) Kgr. Südwest: 2 verst. Btlne. 181 J.D. mit III./SS–13 <br /> c) NW–Gruppe: 2. Rgt. Brandenburg (o. 1 Btln.) 3./Pz. Abt. z.b.V. 12, MFK, und Cetniks (Drina–Korps). <br /> d) N–Gruppe: SS–Rgt. 14 (ohne III.). <br /> e) O–Gruppe: Höh. Kdo. mit III./363, Feld Gend.Abt. 696, Tle. A.A. 297, 2./Stu. Gesch.Brig 201. <br /> f) Gruppe Krempler. <br /> g) Fallschirm–Jg.Btl. Brandenburg."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_108.htm Izveštaj Komandanta Jugoistoka od 12. avgusta 1944. Vrhovnoj Komandi Vermahta o sastavu borbenih grupa i njihovim pravcima napada u operaciji »Ribecal«], Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 4, dokument br. 108.</ref>}} [[NOVJ]] je nastojala da koncentriše snage na levoj strani [[Lim (reka)|Lima]] za proboj u [[Srbija|Srbiju]]. Nemačka [[Komanda Jugoistoka (Nemačka)|Komanda Jugoistoka]] je rešila da brani [[Srbija|Srbiju]] aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica [[NOVJ]] kroz [[Bosna|Bosnu]] prema zapadu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u [[Sandžak]]u i istočnoj [[Bosna|Bosni]] sračunatih na razbijanje koncentracija [[NOVJ]] i njihovo onesposobljavanje za ofanzivna dejstva. Snage [[JVuO]] sa velikim entuzijazmom učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant [[Srbija|Srbije]] protiv lokalnih partizana i povremenih prodora. Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu [[1944]],<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[Službena beleška oficira Abvera Komande Jugoistoka od 22. avgusta 1944. sa referisanja komandanta Jugoistoka Adolfu Hitleru, http://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230814062743/https://znaci.org/00001/4_12_4_112.htm |date=2023-08-14 }}] Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 112</ref> kada su se odvijala najintenzivnija i najmasovnija dejstva. U izvještaju Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. godine upućenom Vojnoupravnom komandantu Jugoistoka, konstatuje se ozbiljna političko-bezbjednosna kriza uzrokovana uspješnim partizanskim manevrom, tj. prodorom u Srbiju: {{izdvojeni citat|Započeo je očekivani veliki Titov napad na Srbiju. Dok su u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], na [[Drina|Drini]], pripremljene jedinice bile tako desetkovane našim akcijama da mu tamo samo slabe snage stoje na raspolaganju, dotle je jačim delovima Titovih jedinica, koje su bile u centralnom delu [[Crna Gora|Crne Gore]], oko 3 divizije, pošlo za rukom da upadnu u [[Južna Srbija|južnu Srbiju]] i da pređu dolinu [[Ibar|Ibra]]. One sada u rejonu između Ibra i [[Južna Morava|Južne Morave]], po sjedinjavanju sa tamošnje 3 srpske crvene divizije, ugrožavaju obe glavne saobraćajne arterije prema jugu. Slobodu pokreta ovih, oko 10.000 ljudi jakih i dobro naoružanih, združenih jedinica uspeli smo, istina u teškim borbama i uz mnogo gubitaka, pomoću nemačkih, bugarskih i srpskih snaga (četnici i [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]]) da suzimo; ipak, one su preslabe da bi, s obzirom na otkazivanje bugarskih jedinica, izborile odlučujuće uspehe.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_109.htm Izveštaj Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. komandantu Jugoistoka o vojno-političkoj i privrednoj situaciji u Srbiji]</ref>}} Koliki su značaj najviši okupacioni dužnosnici u Jugoslaviji pridavali upotrebi četničkih jedinicâ u borbi protiv snaga NOVJ, može se zaključiti i na osnovu jedne naredbe od 26. avgusta 1944. godine, koju potpisuje feldmaršal [[Maximilian von Weichs]]: {{izdvojeni citat| ''Naređenje komandanta Jugoistoka'' Suštinski zadatak [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]] i Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od sada pa nadalje jeste dovesti i držati sve četničke jedinice u Srbiji i Crnoj Gori u borbenom dodiru s crvenim snagama, kako im ne bi bilo dopušteno preuzimanje vlastite inicijative, koja bi zbog cjelokupne situacije mogla biti uperena i protiv Njemačke. Odbijanje borbe protiv komunista mora se odmah prijaviti kao prijeteći simptom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=13&rec=311&roll=191 NARA, T311, Roll 191, frame no. 000007.] <br /> ({{jez-njem|"Befehle OB.Südost <br /> Eine wesentl. Aufgabe Pz.AOk 2 und Mil.Befh.Südost ist ab sofort sämtl. in Serbien und Montenegro stehenden Cetnikverbände in Gefechtsberührung mit roten Kräften zu bringen und zu halten, um sie nicht zu einer eigenen Initiative die in Auswirkung der Gesamtlage auch gegen Deutschland gerichtet sein könnte gelangen zu lassen. Weigerung, dem Kampf gegen den Komm. aufzunehmen, ist als bedrohliches Symptom sofort zu melden."}})</ref>}} Uoči bitke sa partizanima, nemački Wehrmacht je snabdeo četnike svim raspoloživim zalihama italijanskog pešadijskog oružja i municije: {{izdvojeni citat|U nadovezi na dogovor od 15. 8. saopštava se, da se za izdavanje četničkim jedinicama mogu staviti na raspolaganje, u najboljem slučaju, sledeća oružja: 7.000 pušaka 6,5 mm (ital.) sa po 100 metaka, <br /> 50 teš. mitraljeza 8 mm (ital.) sa po 13.000 metaka, <br /> 42 laka bacača 4,5 mm (ital.) sa po 250 metaka. Upozorava se na to, da je time iscrpljena celokupna zaliha italijanske pešadijske municije u domenu Komandanta Jugoistoka i da se nove pošiljke mogu očekivati tek od oktobra 1944. godine i to u ograničenom obimu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=587&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000582.] <br /> ({{jez-njem|"Im Nachgang zur Besprechung vom 15.8. wird mitgeteilt, dass für Ausgabe an Cetnik–Einheiten äusserstenfalls folgende Waffen zur Verfügung gestellt werden können: <br /> 7 000 Gewehre 6,5 mm (i) mit je 100 Schuss, <br /> 50 s.M.G. 8 mm (i) mit je 13 000 Schuss, <br /> 42 le.Gr.W. 4,5 cm (i) mit je 250 Schuss. <br /> Es wird darauf aufmerksam gemacht, dass damit der gesamte Bestand an ital. Inf. Munition im Bereich O.B.Südost erschöpft ist und Neulieferung in beschränktem Maße erst ab Oktober 44 erwartet werden darf."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/4_14_4_228.htm Obaveštenje operativnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 16. avgusta 1944. obaveštajnom odeljenju o odobrenim količinama oružja i municije četničkim jedinicama]</ref>|Obaveštenje komande Jugoistoka o odobravanju oružja i municije četnicima (16. avgust 1944.)}} U nacrtu jednog izvještaja, sastavljenog od strane oficirâ Armijske grupe »F« u ljeto 1944. godine, sumira se iskustvo njemačkih okupacionih organa sa Mihailovićevim četnicima u [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupiranoj Jugoslaviji]]: {{izdvojeni citat|Dosadašnje držanje D.M.-a ima sljedeće karakteristike: a) Aktivna borba protiv komunista u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj, s tim što je ova borba zbog brojčane, a naročito materijalno-tehničke nadmoći komunista, uvijek rizična za snage D.M.-a, b) Neispunjavanje od Saveznika postavljenih specijalnih zadataka, c) Lokalna, ponekad vrlo aktivna saradnja sa njemačkim trupama, obavještajnim i ostalim okupacionim organima, d) Potpuna spremnost za izvršavanje taktičkih instrukcija izdatih od strane njemačkih oficira za vezu, e) Stalno ponavljanje zahtjeva za municijom i oružjem radi borbe protiv komunista, kao nagrada za dokazanu lojalnost.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=970&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000960.] <br /> ({{jez-njem|"Das bisherige Verhalten der DM–Bewegung ist gekennzeichnet: <br /> a) durch eine aktive Kampfführung gegen den kommunistischen Feind in Serbien, Kroatien und Montenegro, die bei zahlenmässiger und vor allem waffentechnischer Überlegenheit der kommunistischen Banden in jedem Falle mit einem besonderen Risiko für die DM–Kräfte verbunden ist, <br /> b) durch die Nichtausführung der von den Allierten generell und im Form von Spezialaufgaben gegebenen Sabotageaufträge, <br /> c) durch eine örtliche, z.Zt. sehr rege Zusammenarbeit der DM–Cetniks mit der deutschen Sicherungstruppe, den Abwehrorganen und den für Ausnutzung des Landes eingesetzten deutschen Dienststellen bezw. deren Organisationen, <br /> d) durch eine absolute Bereitwilligkeit, sich den taktischen Weisungen der deutschen Verbindungsoffiziere zu unterwerfen, <br /> e) durch die wiederholten Versuche, für bewiesene Loyalität Munition und Waffen zum Kampf gegen den kommunistischen Feind zu erhalten."}})</ref>}} Kada su partizani konačno uspeli da se probiju u Srbiju i krenu ka Beogradu, nastupila je panika u redovima okupatora i kvislinga/kolaboracionista: {{izdvojeni citat|Titovi partizani upali su u septembru 1944. u Srbiju i to na više mesta. Zapadni deo Srbije bio je potpuno nezaštićen. Tamo je bio stacioniran samo mali broj nemačkih policijskih jedinica, koje su, zajedno sa četnicima, tu i tamo još vodile borbe. Sa svih strana neprijatelj je krenuo ka Beogradu. U gradu je vladao mir. '''Mi smo sedeli u Beogradu ne na buretu baruta, nego smo se nalazili u njemu'''.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 164–165.</ref>|[[Hermann Neubacher]], “Sonderauftrag Südost”}} U izveštaju od 18. septembra 1944, komandant Jugoistoka feldmaršal Maximilian von Weichs jasno sagledava težinu situacije u kojoj su se našle okupacione snage u Srbiji usljed nezadržive partizanske ofanzive. Von Weichs smatra da se njemačkom vođstvu poput imperativa nameće nastavak saradnje sa Mihailovićevim četnicima: {{izdvojeni citat|Loša situacija u Srbiji: zbog pomanjkanja vlastitih snaga, napredovanje partizana se može još samo usporiti; politika upotrebe četnika pri tome je od nesmanjene važnosti, te će biti nastavljena svim sredstvima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=763&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000758.] <br /> ({{jez-njem|"Es kommt also darauf an, gegenüber den Banden in Serbien weiterhin mit unterlegenen Kräften eine Verzögerungstaktik zu betreiben in der Hoffnung, daß durch innerpolit. Gegensätze oder Versorgungsschwierigkeiten ihre Stoßkraft geschwächt wird. Ein Einspannen noch kampfbereiter Cetniks ist dabei von unverminderter Bedeutung u. wird mit allem Mitteln betrieben."}})</ref>|V. Weichs-ova ocjena situacije od 17.9.44 (18.9.44)}} Četnici su nudili okupatoru sadjejstvo u borbi protiv snaga NOVJ u zamjenu za municiju i naoružanje: {{izdvojeni citat|Više četničkih vođa s područja Beograda nudi se za borbu protiv komunista pri isporuci oružja i municije od strane Nijemaca.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=789&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: Kampfangebote mehrerer Cetnik–Führer Raum Belgrad gegen Kommunisten bei Waffen– und Munitionslieferung durch Deutsche."}})</ref>|Večernji izvještaj obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 19. septembar 1944. godine}} Krajem septembra 1944, četnici učestvuju s njemačkim jedinicama u borbi protiv partizana u raznim dijelovima Srbije. Tako u zapadnoj Srbiji, [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pod komandom potpukovnika [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]] i trupe Wehrmachta pokušavaju spriječiti prodor snaga NOVJ: {{izdvojeni citat|Zapadna i centralna Srbija: [...] Dijelovi Borbene grupe fon Jungenfeld prebačeni u Šabac, odakle su 26. septembra, u sadejstvu sa četničkom formacijom Račića, vršili napad na [[12. vojvođanski korpus NOVJ|12. korpus NOVJ]] koji nadire s juga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1027&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 001015.] <br /> ({{jez-njem|"West– und Mittel– Serbien: <br /> Tle. Kgr. v. Jungenfeld nach Sabac verlegt, von dort 26.9. im Zusammenwirken mit Cetnik–Verband Racic Angriff auf von Süd vordringendes XII. rotes Korps."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta od 25. septembra 1944. godine}} Ova elitna četnička formacija pomagala je okupatoru u zapadnoj Srbiji već početkom septembra te godine: {{izdvojeni citat|[[Požega (Srbija)|Požegu]] zauzele vlastite trupe u sadejstvu sa četnicima (Račića).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000246.] <br /> ({{jez-njem|"Pozega durch eigene Truppe in Zusammenwirken mit Cetniks (Racic) genommen."}})</ref>|Večernji izvještaj Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 6. septembar 1944. godine}} Pukovnik von Jungenfeld se nalazio na čelu 5. policijskog puka, sa štabom u [[Šabac|Šapcu]]. O saradnji visokih četničkih oficira sa Jungenfeldom, poput komandanta Kolubarskog korpusa JVuO kapetana Milorada Lapčevića, generala [[Svetomira Đukića]], komandanta Severnih pokrajina JVuO (tj. [[Vojvodina|Vojvodine]] i [[Slavonija|Slavonije]]) ili majora Ilije Orelja, u vezi sa planiranjem krupnije operacije protiv snagâ [[NOV i POJ]] u [[Srem]]u avgusta 1944. godine, general Dragoljub Mihailović je bio obaviješten od strane pukovnika Dragomira Radovanovića, delegata Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini za Vojvodinu: {{izdvojeni citat|Dobro je što je kapetan Lapčević postavljen za komandanta Sremske jurišne grupe, no on je svojim radom za poslednji mesec dana stalno radio sa nemačkim komandantom iz [[Šabac|Šapca]]. On — kapetan Lapčević je izvodio akciju u [[Kupinovo|Kupinskom]] kutu po zapovesti nemačkog komandanta iz Šabca, javno sa njim sedeo obilazio Kupinski kut naravno da su u ovom pogledu sudelovali đeneral Đukić i major Orelj. Major Orelj je potpuno zabrljao. Nezgodno je što se svuda prestavlja za Vašeg Delegata te u ime Vaše onako pijan naređuje i govori. Sve ovo vide ovi naši mladi komandanti koji vode ljude i koji treba da nose ceo teret borbe na svojim leđima. Oni nemogu da dozvole da im neko prebaci da su saradnici Nemaca. Kapetan Lapčević, đeneral Đukić i major Orelj mogli su i trebali da rade, ali samo tajno, a nikako javno svakog dana sedeti u kafani u s. [[Ušće (Obrenovac)|Ušće]] pored puta [[Obrenovac]]—Šabac, još đeneral Đukić sa đeneralskom kapom i t.d. Da umirim ove mlade ljude i da im objasnim da će se ovo zabraniti i da će se ako se šta radi, u buduće tajno raditi, trebalo je dosta vremena i muke.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_37.htm Izveštaj delegata Vrhovne komande za Vojvodinu od 22. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o akcijama protiv NOV i POJ u Sremu i o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Iz Armijske grupe »F« javljeno je 13. septembra 1944. godine da Mihailovićevi četnici pomažu okupacionoj sili i prilikom defanzivnih akcijâ u zapadnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Sjeverozapadna Srbija: Noćni napad crvenih bandi na [[Valjevo]] odbijen od strane četnika i vlastitih snaga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=553&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000550.] <br /> ({{jez-njem|"NW–Serbien: <br /> Nachtangriff roter Banden auf Valjevo durch Cetniks und eig. Kräfte abgeschlagen."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«) za 13. IX 1944.}} U [[Istočna Srbija|istočnoj Srbiji]] četnici su asistirali okupatoru pri zaštiti objekata od strateškog značaja za ratnu privredu Trećeg Reicha, čime je Nijemcima znatno olakšavana eksploatacija rudnih bogatstava u zemlji: {{izdvojeni citat|Napad bandi na rudnik uglja [[Bogovina]] odbijen od strane DM–jedinicâ i mešovite borbene grupe (Landesschützen iz [[Bor]]a i delovi 1. policijskog dobrov. bataljona).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=403&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289656.] <br /> ({{jez-njem|"BANDENANGRIFF AUF KOHLENBERGWERK BOGOVINA DURCH DM–VERBAENDE UND GEMISCHTE KGR (LDS AUS BOR UND TLE. POL. FREIW.BTL. 1) ABGEWIESEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 27. VIII 1944. godine}} Načelnik štaba Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kapetan [[Neško Nedić]] je 13. septembra izdao naredbu kapetanu Vojislavu Markoviću da u najtješnjoj vezi sa njemačkim okupacionim snagama odbace [[1. proleterska divizija|Prvu proletersku diviziju]] prilikom napada na Valjevo: {{izdvojeni citat|Tvoj korpus za sada ostaje za akciju prema Valjevu — prema komunističkoj grupi dejstvuje u Kolubari. Pošto ovu akciju vode uglavnom Nemci to će tvoja uloga biti da naslonom naših i u sporazumu sa njima izvršiš tučenje crvenih sugerišući Nemcima najpogodnija rešenja. Od Nemaca ćeš neposredno da se snabdevaš municijom, a glavni zadatak ti je da prisustvom uz nemačke trupe goniš i hvataš komuniste koje oni razbijaju.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_69.htm Naređenje načelnika štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 13. septembra 1944. komandantu 7. jurišnog korpusa da sadejstvuje s nemačkim trupama u odbijanju napada 1. proleterske divizije NOVJ na Valjevo]</ref>}} Istovremeno, Nijemci otpočinju s izvođenjem [[Operacija Cirkus|operacije »Cirkus«]] ({{jez-njem|Zirkus}}), čiji je cilj bio ovlađivanje [[Kolubara|kolubarskim]] pobrđem. Operacija je počela 24. septembra 1944, uz učešće [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije »Prinz Eugen«]], [[Brandenburger|1. puka »Brandenburg«]] (bez 1. bataljona), 202. tenkovskog bataljona, dijelova 5. policijskog puka i pripadnikâ Šumadijske i Kolubarske grupe korpusa JVuO.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.pdf Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref> Prethodnog dana, ispred Komande Jugoistoka je načelnik štaba Armijske grupe »F« general [[Arthur Winter]] uputio izvještaj kojim najavljuje početak operacije, napominjući da će se i brojne četničke jedinice boriti na strani Wehrmachta: {{izdvojeni citat|Početak "Cirkusa" 24. septembra. [...] Sve naše snage u sjeverozapadnoj Srbiji potčinjene su Borbenoj grupi fon Jungenfeld. U kruševačkom kraju uspješno napredovanje većih četničkih snaga, uz podršku 12. bataljona iz sastava [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], protiv crvenih bandi u području sjeverozapadno od Kruševca. Pothvat će biti nastavljen sa 6.000 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=941&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000931.] <br /> ({{jez-njem|"Beginn "Zirkus" 24.9. Durch Aufkl.– Vorstoss 1. Rgt. Brandenburg Arandjelovac stark feindbesetzt festgestellt. Sämtl. eig. Kräfte in NW–Serbien Kgr. v. Jungenfeld unterstellt. Raum Krusevac erfolgreicher Vorstoss stärkerer Cetnik–Kräfte, unterstützt durch 2./Pz.Abt.z.b.V.12 gegen rote Banden Raum NW Krusevac. Unternehmen wird mit 6000 Cetniks fortgeführt."}})</ref>|Povjerljivi izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 23. IX 1944.}} 1. oktobra 1944. godine, potpukovnik Dragoslav Račić i kapetan Neško Nedić naređuju potčinjenim zapovjednicima korpusâ iz sastava Četvrte grupe da, skupa sa njemačkim jedinicama, krenu u pomoć okupatorskom garnizonu u Šapcu koji je blokiran: {{izdvojeni citat|Drugoga oktobra u šest časova polaze u napad nemačke trupe: — Iz Šapca bataljon Brandenburga sa deset bornih kola, koji će se prikupiti na drumu šest kilometara severozapadno od Debrca (no ako most na Oridu bude porušen, ovaj bataljon krenuće na Vladimirce) odakle u 7,30 časova napada u pravcu sela Jalovik. — Iz Obrenovca ojačana četa pešadije sa tri tenka biće spremna za napad u 7,30 časova na Ušću i napašće preko Beljina ka selu Mesarci — Debrcu a potom selu Krniću. — Kolona iz Uba od dve čete pešadije i dva tenka, stoji spremna u sedam časova u Banjanima za napad pravcem selo Kožur — Krnić. Naše trupe će učestvovati sa jedinicama u napadu dok se ne očisti prostor Debrc — Jalovik — Krnić — Kožur, da bi potom produžile marš po zapovesti za prodor od prvog oktobra. NAREĐUJEM: 1. — Drugi jurišni korpus u sedam časova spreman u selu Ušće stupa u vezu sa nemačkom kolonom iz Obrenovca i napada sa njom zajedno. 2. — Treći korpus u sedam časova prikupljen u Banjanima stupa u vezu sa nemačkom kolonom sa Uba i napada sa njom zajedno. 3. — Valjevski korpus sa štabom grupe polazi iz Skele u 7 časova pravac Debrc, gde će se zadržati u rezervi. Radio vezu održavaće jedinice sa Štabom svakog časa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_79.htm Zapovest Štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 1. oktobra 1944. komandantima 2, 3. i 7. jurišnog korpusa za sadejstvo s nemačkim trupama u deblokadi Šapca]</ref>}} U septembru su kvislinške formacije [[Srpska državna straža|Srpska državna]] i [[Srpska granična straža|granična straža]] preformirane u [[Srpski udarni korpus]] (jačine 6.800), stavljen pod Mihailovićevu komandu.<ref>[http://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Izveštaj komandanta Armijske grupe "Srbija" od 4. novembra 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230714172817/https://znaci.org/00001/4_12_4_168.htm |date=2023-07-14 }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 168</ref> U prvoj polovini septembra, četničko-nemačka odbrana [[Srbija|Srbije]] sa zapada doživela je slom usled prodora [[NOVJ]]. Bitka za [[Srbija|Srbiju]] definitivno je rešena tokom oktobra [[Beogradska operacija 1944.|Beogradskom operacijom]], uz sadejstvo [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] sa oklopnim snagama [[Crvena armija|Crvene armije]]. No, i pored toga, JVuO je nastavila sadejstvovati sa Vermahtom: {{izdvojeni citat|Glavni štab DM-a premješten je u Bosnu usljed napredovanja komunista u Srbiji; međutim, povlačenje četničkih snaga iz Srbije u Bosnu još uvijek nije sprovedeno. Uprkos slabijoj borbenoj efikasnosti, Račićevi četnici nastavljaju borbu protiv komunista. Pod jakim komunističkim pritiskom, još se četničkih vođâ, uključujući i one iz ist. Srbije, izjasnilo spremnim za borbu protiv komunista zajedno s njemačkim Wehrmachtom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=101&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame 000095: Izvještaj o neprijatelju u Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Albaniji (Dodatak za savjetovanje kod načelnika štaba jugoistoka od 2. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Der Hpt.Stab DM ist infolge Vorrückens der Kommunisten in Serbien nach Bosnien verlegt worden, ein Abzug von Cetnik–Kräften aus dem Serbischen Raum nach Bosnien hat dagegen noch nicht stattgefunden. Trotz ihrer Unterlegenheit an Kampfwert stehen die Cetniks des Racic weiterhin im Kampf gegen die Kommunisten. <br /> Unter dem starken kommunistischen Druck haben sich weitere Cetnik–Führer, auch aus O–Serbien bereit erklärt, gemeinsam mit der Deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten zu kämpfen."}})</ref>|Izvještaj [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 2. oktobra 1944.}} {{izdvojeni citat|Četnička grupa [[Siniša Ocokoljić|Ocokoljića]] iz istočne Srbije osiguravala je pozadinu Müllerovom korpusu prilikom borbi protiv Rusa u rejonu okuka Dunava–Zaječar.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000562-000564: Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Die ostserbische Cetnikgruppe des Ocokoljic hat dem Korps Müller bei den Verteidigungskämpfen gegen die Russen im Raum Donauschleife–Zajecar Dienste zur Freihaltung der rückwärtigen Verbindungen geleistet."}})</ref>|Njemački izvještaj od 19. oktobra 1944.}} Opšta (pozitivna) ocjena o doprinosu četničkih snaga u borbi na strani njemačkog Wehrmachta tokom bitke za Srbiju, data je u izvještaju štaba [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], poslatom 21. avgusta 1944. godine Vojnom zapovjedniku Jugoistoka generalu [[Hans Felber|Felberu]]: {{izdvojeni citat|Njemačko vođstvo u Srbiji je stoga moralo tražiti pomoć većih dijelova četnika Draže Mihailovića. Oni su slabo naoružani i nedavno su teško pogođeni usljed izostanka obuke pojedinačnih boraca. Ipak, dobro su se borili, pretrpjeli su znatne krvave gubitke i mogu se označiti kao bezuslovno antikomunistički.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=985&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000975.] ({{jez-njem|"Die deutsche Führung in Serbien mußte sich daher schon bisher der Mithilfe stärkerer Teile der DM–Cetniks bedienen. Diese sind schlecht bewaffnet und infolge geringer Ausbildung des Einzelkämpfers in der letzten Zeit stark angeschlagen worden. Sie haben sich aber gut geschlagen, erhebliche blutige Verluste zu verzeichnen und können als unbedingt antikommunistisch bezeichnet werden."}})</ref>|Njemačka procjena brojnosti partizanskih, njemačkih i kvislinških jedinica u Srbiji (21. august 1944).}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije|Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J28413, Jugoslawien, deutscher Rückzug.jpg|thumb|Nemački vojnici se povlače iz Srbije.]] Tokom septembra [[1944]]. glavna četnička mobilna formacija u centralnoj i zapadnoj Srbiji, [[Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa]] pod komandom [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]], skupa sa drugim pridruženim jedinicama, poražena je od nadirućih snaga [[NOVJ]] i potisnuta prema [[Beograd]]u. Ove su jedinice Nemci tokom [[3. oktobra|3]], [[4. oktobra|4.]] i [[5. oktobra]] 1944. vozovima prebacili sa željezničkih stanica Topčider i Ripanj do [[Kraljevo|Kraljeva]].<ref name="ReferenceC">Ratko Parežanin; MOJA MISIJA U CRNOJ GORI, Rim, 1974, str. 17-18.</ref><ref>Radomir Milošević-Čeda: ZAKASNELI RAPORT, Interprint, Beograd, 1996, str. 78-79.</ref> {{izdvojeni citat|Noću, iza ponoći, između 3. i 4. oktobra 1944, krenuli smo iz Beograda, sa železničke stanice u Topčideru... Uveče sam se oprostio sa komandantom Korpusa, generalom Kostom Mušickim... Kod Mušickog je u tom trenutku bio [[Nikola Kalabić]], a u štabu Dobrovoljačkog Korpusa sam primetio i Neška Nedića... Došli su da se dogovaraju sa Dobrovoljačkom komandom i da traže opremu i ostalo. Na brzinu progovorio sam nekoliko reči sa Neškom Nedićem. U vozu su s nama putovali i Kalabićevi četnici. Rekoše nam da idu do Kraljeva, gde se vrši koncentracija četnika za borbu.<ref name="ReferenceC"/>|Nedićev ministar [[Ratko Parežanin]]}} O oštrini borbi koje su se vodile između snaga NOVJ, s jedne, te okupatorsko-kolaboracionističkih jedinica s druge strane, svjedoči i jedan njemački izvještaj neposredno pred [[Beogradska operacija|pad Beograda]]. U izvještaju se apostofira strateški značaj koji je, za odbranu glavnog grada Srbije, predstavljala bojišnica u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], koju su držale jedinice Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO kojom je komandovao potpukovnik Račić: {{izdvojeni citat|Račićeva jurišna grupa korpusa, koja je u septembru u teškim borbama na savskom zavoju bila potisnuta iz područja Čačak–Požega–Užice zbog napredovanja Titovih snaga u zapadnoj Srbiji ka severu, probila se natrag u područje Užice–Požega–Čačak zapadno ka Drini u pojedinačnim grupama, trpeći velike gubitke, nakon što su nemačke snage raspoređene u ovom području povučene na [[Istočni front]]. Usled nedostatka municije i oružja te u odsustvu nemačkih snaga koje bi ga poduprle, Račić je od tada mogao izvoditi samo manje operacije protiv komunističkih grupa. <br /> Brzo napredovanje Rusa preko doline Morave do saobraćajnice Beograd–Kraljevo potpuno je promenilo situaciju kod četnika. Čini se da je bliski kontakt s nemačkim trupama bio poremećen brzim pokretima nemačkih trupa uzrokovanim borbama, tako da se s te strane teško mogao vršiti bilo kakav kontinuirani uticaj na četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000562.] <br /> ({{jez-njem|"Die im September durch den Nordvormarsch der Tito–Kräfte im westserbischen Gebiet aus dem Raum Cacak–Pozega–Uzice in harten Kämpfen gegen den Savabogen zurückgedrückte Sturmkorpsgruppe Racic hat sich nach Abzug der in diesem Raum eingesetzten deutschen Kräfte an die Ostfront wiederum unter starken Verlusten in Einzelgruppen in das Gebiet westlich der Drina und den Ausgangsraum Uzice–Pozega–Cacak durchgekämpft. Wegen Mangel an Munition und Waffen und im Hinblick auf das Fehlen deutscher Kräfte als Rückhalt hat Racic seitdem nur kleinere Aktionen gegen komm. Gruppen durchführen können. <br /> Das rasche Vordringen der Russen über das Moravatal bis zur Straße Belgrad–Kraljevo hat die Lage der Cetniks völlig verändert. Die Tuchfühlung mit der deutschen Truppe scheint durch die im Kampfverlauf notwendig gewordenen raschen deutschen Truppenverschiebungen unterbrochen zu sein, sodass von dieser Seite die Möglichkeit zu laufender Einwirkung auf die Cetniks kaum mehr bestand."}})</ref>|Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] za 23. oktobar 1944. godine ponovo se pominje da je povučena nova linija [[Istočni front|Istočnog fronta]], kao i da ona prolazi preko teritorije okupirane Srbije i [[Balkan]]a. Iz dokumenta se može zaključiti kako četnička formacija potpukovnika Dragoslava Račića sudjeluje u frontu kao dio osovinskih snagâ, što je njemačkom Wehrmachtu svakako olakšalo povlačenje jedinicâ iz Grčke: {{izdvojeni citat|Istočni front: <br /> Pokušaj očigledno slabijih snaga [neprijatelja] da sa juga opkole našu borbenu grupu zapadno od [[Kriva Palanka|Krive Palanke]]. Uništenje neprijateljske grupe 24 km severoistočno od [[Priština|Prištine]] (300 poginulih neprijateljskih vojnika; uništeno ili zaplenjeno brojno oružje, vozila i vojna oprema). Vazdušno izviđanje ukazuje na pokret jakih snaga iz područja [[Kragujevac|Kragujevca]] ka [[Gornji Milanovac|Gor. Milanovcu]]. Četnička grupa Račića blokira rejon [[Čačak]]–[[Kraljevo]]–[[Požega (Srbija)|Požega]]. Pokreti naših snaga radi povlačenja u oblast severozapadno od [[Beograd]]a i dalje se odvijaju bez ometanja od strane neprijatelja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=655&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000649.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Abendmeldung vom 23.10.1944. <br /> Ostfront: <br /> Umfassungsversuch eigener Kampfgruppe W Kriva Palanka mit anscheinend schwachen Kräften von S. Vernichtung einer Feindgruppe 24 NO Pristina (300 Feindtote, zahlreiche Waffen, Fahrzeuge und Kriegsgerät vernichtet oder erbeutet). <br /> Aus Raum Kragujevac nach Luftaufklärung Bewegung starker Kräften gegen Grn. Milanovac. Cetnik–Gruppe Racic blockiert Raum Cacak, Kraljevo, Pozega. Eigene Absetzbewegungen Raum NW Belgrad auch weiterhin von Feind nicht verstört."}})</ref>}} O »formiranju novog istočnog fronta« pišu 4. novembra 1944. i feldmaršal [[Maximilian von Weichs]] i general [[Hans Felber]]. U izvještaju koji predstavlja svojevrsni pregled najvažnijih događaja za period avgust—novembar 1944, najviši oficiri Wehrmachta na teritoriji okupirane Jugoslavije računaju da se, pored četnika Draže Mihailovića, na strani Nijemaca u ovom »frontu« bore i [[Ruski zaštitni korpus|RZK]], [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] i [[Srpska državna straža|SDS]], zaključujući da je situacija kritična za okupatora i kolaboracioniste: {{izdvojeni citat|Uprkos mobilizaciji jedinica za uzbunu i koncentraciju neznatnih rezervi, uz bezobzirno ostavljanje otkrivenih širih delova zemlje, prodor Titovih snaga preko Ibarske doline prema jugoistoku Srbije u žestokim borbama nije mogao da bude sprečen. Grupa armija »F« je protiv Titovih snaga, pripremljenih u Crnoj Gori, bacila u borbu 1. brd. div.[iziju]. Izmičući njenom pritisku, druge Titove jedinice su početkom avgusta prešle jugozapadnu granicu Srbije. Isprva je namera vojnoupravnog komandanta Srbije bila da otkloni glavno ugrožavanje u jugoistočnoj Srbiji. U tu svrhu je 28. avgusta Komandi Grupe »Auleb« povereno komandovanje nad svima jedinicama koje su bile angažovane u jugoistočnoj Srbiji. Trebalo je da napad počne posle dovođenja 1. brd. div. iz Crne Gore. Tada je kapitulacija Rumunije od 23. 8. iz temelja izmenila situaciju u političkom i vojničkom pogledu. Na Dunavu i na granici Banata nastao je novi istočni front, a podređene bugarske snage otpale su i koncentrisale su se, napuštajući prostore koje su obezbeđivale, krajem meseca, duž glavne pruge od Velike Plane do Leskovca, u cilju odlaska za Bugarsku. Rus[ke] i srpske, kao i pol.[icijske] dobr.[ovoljačke] jedinice i četničke jedinice, koje su se do tada, uprkos svih razočarenja, borile na strani nemačkog Vermahta, postale su nesigurne, poslednje čak i delom neprijateljske. Situacija je zahtevala momentalnu mobilizaciju svih snaga koje su u tom prostoru stajale na raspolaganju, kao i dovođenje drugih nemačkih snaga iz ostalog jugoistočnog područja i njihovo angažovanje za formiranje novog istočnog fronta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref>}} U mjesečnom izvještaju Armijske grupe »F« ({{jez-njem|Heeresgruppe F}}) za oktobar 1944, poslatom Komandi Jugoistoka, konstatuje se da četnici u Srbiji nijesu u stanju održati svoje pozicije bez prisustva njemačkih okupacionih trupâ. Oficiri Wehrmachta tvrde da je „prebacivanje najvećeg dijela četničkih jedinica koje su se nalazile u sjevernoj i istočnoj Srbiji u suštini izvršeno da bi se izbjegli sukobi sa Rusima“, na čiju ih je „podmuklost“ upozorila Vrhovna komanda JVuO: {{izdvojeni citat|U borbi sa snagama 1. komun. korpusa koje su napredovale ka Beogradu, krajem septembra je Rudnički korpus [JVuO] u rejonu Lazarevca (32 km si. od Valjeva) potpuno uništen, dok je Kosmajski korpus uspio da se održi u rejonu sjeverno od Mladenovca (4 km j–ji. od Beograda). Nakon povlačenja njemačkih trupa, budući u nemogućnosti da zadrže dotadašnja operativna područja zbog premoći Rusa i komunista, četničke jedinice koje su se borile u sjeverozapadnoj i centralnoj Srbiji prebačene su do sredine oktobra na područje južno od Zapadne Morave.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001138.] <br /> ({{jez-njem|"Die Verlegung des grössten Teiles der in Nord– und Ostserbien befindlichen Cetnik–Einheiten wurde im wesentlichen zur Vermeidung von Zusammenstössen mit den Russen vorgenommem, vor deren Hinterlist das Obkdo. die Stäbe dringend warnte. <br /> Im Kampf mit den auf Belgrad vorgehenden Kräften des I.komm.Korps wurde Ende September das im Raum Lazarevac (32 NO Valjevo) stehende Rudnik–Korps völlig zerschlagen, während das Kosmaj–Korps sich im Raum Nord Mladenovac (4 SSO Belgrad) behaupten könnte. <br /> Angesichts der Unmöglichket, nach dem Abzug der deutschen Truppen die bisherigen Einsatzräume gegen die Übermacht der Russen und Kommunisten zu halten, wurden die in Nordwest– und Mittel– Serbien kämpfenden Cetnik–Einheiten biss Mitte Oktober in den Raum südlich der Westl. Morava verlegt."}})</ref>}} Izbijanje [[Crvena armija|Crvene armije]] na severoistočnu granicu Jugoslavije izazvalo je pometnju u četničkim redovima. Znatan deo četničkih trupa tokom septembra razbijen je od strane NOVJ u zapadnoj Srbiji. Sam [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]] sa manjom grupom boraca je nateran na povlačenje u Bosnu. Neki su pokušali da napadom na Nemce pred sam dolazak Crvene armije ponovo steknu saveznički status ([[Predrag Raković|Raković]], [[Dragutin Keserović|Keserović]], [[Dragoslav Račić|Račić]]), ali je i ovaj pokušaj bio kratkotrajan. Nakon neuspeha, glavnina se krajem oktobra koncentrisala u oblasti Ivanjice. Upravo u tom periodu vrh Armijske grupe E iz Grčke izbio je do [[Novi Pazar|Novog Pazara]]. Četnici su se priključili [[Proboj Armijske grupe E kroz Sandžak|prodoru Armijske grupe E kroz Sandžak]] u istočnu [[Bosna|Bosnu]]. {{Wikisource|Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.}} {{izdvojeni citat|Draža Mihailović će nastaviti borbu protiv komunizma. Njegove jedinice se već bore sa Titovim trupama i imaju djelomično vezu sa njemačkim jedinicama (pukovnik v. Jungfeld, general Müller). Sada je stvar u tome, kako upotrebiti četničke jedinice kao prethodnice i osiguranje za komunikacije prilikom predstojećeg izmještanja njemačkih trupa iz Srbije. Pritom se neće moći izbjeći da četnici, prateći moguće pokrete njemačkih trupa ka zapadu, ne dospiju na tlo Hrvatske.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=51&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"D.M. wird weiterhin Kampf gegen den Kommunismus führen. Seine Verbände stehen nach wie vor gegen den Titobanden und haben zum Teil auch die notwendige Bindung an die deutsche Truppe (Oberst von Jungfeld, General Müller). Es wird nunmehr darauf ankommen, die Cetniks bei den zu erwartenden Absatzbewegungen der deutschen Truppe in Serbien als eine Art Vorhut einzusetzen, die die rückwärtigen Verbindungen durch Kampf gegen die dortständigen kommunistischen Banden öffnen. Dabei ist nicht zu vermeiden, dass die Cetniks im Zuge möglicher Rückverlegung der deutschen Kräfte in Serbien nach Westen auf kroatisches Gebiet übertreten."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Prvog dana oktobra 1944, u Komandi Jugoistoka je održano savjetovanje na kojem je upozoreno na promjenljivo raspoloženje četnika prema njemačkoj oružanoj sili u okupiranoj Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Srbija: [...] Četničko držanje i dalje različito. Srbijanski četnici se bore zajedno sa Wehrmachtom protiv komunista. Čak je i sam Draža Mihailović tražio njemačko osiguranje za planirano prebacivanje svog štaba iz sjeverozapadne Srbije u područje jugozapadno od Beograda. Ovaj plan se ipak nije ostvario. Suprotno tome, četnici u Istočnoj Bosni, Hercegovini i južnoj Crnoj Gori su neprijateljski nastrojeni. Kreću se ka obali, kako bi u slučaju savezničkog iskrcavanja s njima uspostavili kontakt i dobili savezničku zaštitu od crvenih. Iz sigurnog izvora se doznaje da D.M. izričito osudio njihovo protivnjemačko držanje.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=111&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000105—000106.] ({{jez-njem|"Cetnik–Haltung weiterhin uneinheitlich. Serbische Cetniks kämpfen zusammen mit deutscher Truppe gegen komm. Banden. DM. selbst bat sogar um deutsche Hilfe zur Sicherung beabsichtigter Verlegung seines Hauptstabes von NW–Serbien in Raum SW Belgrad. Diese Absicht jedoch nicht durchgeführt. Demgegenüber feindselige Haltung der Cetniks im O–Bosnien, Herzegovina und S–Montenegro und Bewegung dieser Kräfte zur Küste in den Raum Dubrovnik mit dem Ziel, bei erwarteter engl.Landung Verbindung mit Allierten aufzunehmen und Schutz gegen Rote zu suchen. Nach S.Qu. bekannt, dass DM. die deutschfeidliche Haltung dieser Cetniks aussdrücklich missbilligt."}})</ref>|Izvještaj sa savjetovanja kod načelnika štaba Jugoistoka od 2. oktobra 1944 (1. oktobar 1944.).}} Koliki je stepen kontrole nad četničkim snagama u Srbiji uspjela ostvariti njemačka Komanda Jugoistoka, vidljivo je i iz zapisnika sa sastanka na vrhu, održanog neposredno pred početak [[Beogradska operacija|Beogradske operacije]] (8. X 1944), kada su zabilježene i riječi Višeg SS i policijskog vođe [[Hermanna Behrendsa]]: {{izdvojeni citat|Na pitanje g-dina feldmaršala [tj. [[Maximilian von Weichs|von Weichs]]a — prim.] postoji li mogućnost komunističkog ustanka u Beogradu, Viši SS i policijski vođa Obergruppenführer Behrends je odgovorio odrečno, ističući da su stalnim pročešljavanjem u posljednje vrijeme uklonjeni svi oni komunisti koji bi na bilo koji način mogli učestvovati u takvoj akciji. Na pitanje gdje se nalaze komunisti zatvoreni u koncentracioni logor, Behrends je odgovorio da su svi pobijeni. Na kraju je skrenuo pažnju na to da je u četničke redove uspio ubaciti dovoljno jake grupe Službe sigurnosti [SD-Sicherheitsdienst], koje imaju ostati sa četnicima i ubuduće. Na to je glavnokomandujući primijetio da je samo to dovoljan razlog zašto bi se vodstvo nad četnicima trebalo povjeriti isključivo Višem SS i policijskom vođi.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=52&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"Die Frage des Herrn Feldmarschall an den Obergruppenführer Behrends, ob er mit einem kommunistischen Aufstand in Belgrad rechne, verneinte dieser unter Hinweis darauf, dass er in letzter Zeit durch dauernde Durchkämmungen alle irgendwie für einen Putsch infrage kommenden Kommunisten beseitigt habe. Die Frage nach dem Verbleib der im Konzentrationslager erfassten Kommunisten beantwortete er dahingehend, dass diese alle umgelegt seien. Abschliessend wies Obergruppenführer Behrends noch daraufhin, dass er bei den Cetniks ausreichend starke SD—Kommandos eingebaut habe, die bei den Cetniks verbleiben würden. Von seiten O.B.Südost wurde daraufhin festgestellt, dass allein schon durch diese Tatsache die weitere Führung der Cetnikverbände durch den Höh.SS und Pol.Führer gegeben sei."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Nakon poraza u [[Bitka na Jelovoj gori|bici na Jelovoj gori]], Vrhovna komanda JVuO na čelu sa Dražom Mihailovićem obrela se u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]]. Potpukovnik [[Zaharije Ostojić]], komandant Istaknutog dela štaba Vrhovne komande, šalje 30. septembra 1944. komandantu Zlatiborskog korpusa kapetanu Dušanu Radoviću (pseudonim »Kondor«) upozoravajuću depešu: {{izdvojeni citat| ''Za Kondora — ultra urgent'' Imam obaveštenje da ste Vi, [Miloš] Marković i [Filip] Ajdačić upućeni u [[Višegrad|višegradski]] srez sa specijalnim zadatkom i da ćete isti izvršiti u punoj vezi sa [[Gestapo]]m i Švabama. Vaši ljudi pričaju da su kaznena ekspedicija. Još u toku današnjeg dana očekujem Vaše objašnjenje, jer ću u protivnom preduzeti potrebno, a narod i istorija reći će ko je izdajnik?<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_133.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša Istaknutog dela štaba Vrhovne komande od 7. avgusta 1944. do 7. januara 1945. godine]</ref>}} Jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[NOVJ]] u prvoj polovini oktobra [[1944]]. zaposele su komunikaciju dolinom [[Morava (reka)|Morave]] između [[Vranje|Vranja]] i [[Velika Plana|Velike Plane]], što je otežalo [[Proboj Armijske grupe "E" iz Grčke 1944|proboj Armijske grupe "E" iz Grčke]]. Ova formacija time je bila usmerena na komunikaciju [[Skoplje]] - [[Kosovska Mitrovica]] - [[Raška]], odnosno dolinom [[Ibar (reka)|Ibra]], i zatim na otvaranje puteva prema [[Sarajevo|Sarajevu]] pod borbom. Tokom ovog četvoromesečnog proboja saradnja između Armijske grupe "E" i četnika iz [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]] imala je više vidova. U izvještaju [[91. armijskog korpusa]] Wehrmachta od 25. oktobra 1944. godine, što ga je potpisao general [[Werner von Erdmannsdorf]],<ref>NARA, T314, Roll 1360, frame no. 000889.</ref> odato je svojevrsno priznanje generalu Mihailoviću i njegovim četnicima kao najvrjednijim antikomunističkim (sa)borcima na čitavom okupiranom području [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]: {{izdvojeni citat|Među antikomunističke grupe u Srbiji spadaju i sljedbenici srpskog pukovnika Draže Mihailovića [Mihailović je unaprijeđen u čin generala još decembra 1941. — prim.] i neke nezavisne četničke jedinice (četnik — borac za slobodu). Pukovnik Draža Mihailović igra u Srbiji ulogu sličnu onoj koju igra general [[EDES]]-a [[Napoleon Zervas|Zervas]] u Grčkoj. On jeste anglofil, ali i apsolutno antikomunistički nastrojen. Na osnovu njegova antikomunističkog stava, saradnja [četnika i Nijemaca] u borbi protiv Titovih komunističkih bandi bila je uglavnom zadovoljavajuća. Srbin je dobar vojnik i u tom pogledu nalazi se na prvom mjestu na Balkanu. Disciplinovan je, žilav i uporan, te stoga stoji iznad prosječnog Grka. Srpske bande se bore žešće od Grka i imaju se više cijeniti od grčkih bandita. Njihovo naoružanje je dobro.|Uputstvo za srpsko-albansku teritoriju, izdato od strane Obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa, 25. X 1944.}} Prilikom proboja od [[Sjenica|Sjenice]] prema [[Prijepolje|Prijepolju]] [[24. oktobra|24]]-[[31. oktobra]] [[1944]]. Nemci su nastupali zajedno sa borcima [[Srpski udarni korpus|Srpskog udarnog korpusa]] protiv snaga [[37. sandžačka divizija|37. sandžačke divizije]]. Od Prijepolja se glavnina [[Armijska grupe "E"|Armijske grupe "E"]] kroz Sandžak usmerila na pravac Prijepolje — Višegrad — Rogatica — Sarajevo. Jednim motorizovanim bataljonom Nemci su 1. novembra otvorili su put Prijepolje - Pljevlja, i usmerili celokupne četničke snage iz [[Srbija|Srbije]] na pravac [[Sjenica]] — [[Prijepolje]] — [[Pljevlja]] — [[Goražde]]. Time su iskoristili snage [[JVUO]] iz Srbije kao svoju levu pobočnicu. Nakon toga, svojim napadom na NOVJ u pravcu Tuzle ([[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944]]) sadejstvovale su snagama [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] u njihovom proboju na sever. U dnevnom izvještaju za 13. novembar 1944. o situaciji na teritoriji okupirane Jugoslavije iz štaba Armijske grupe »F«, u paragrafu naslovljenom “Njemačke i savezničke trupe“, navodi se, očigledno na osnovu presretnute komunikacije snaga NOVJ, da se general Dragoljub Mihailović nalazi u rejonu [[Sjenica|Sjenice]] sa „aktivnim jugoslovenskim generalom” (moguće da je riječ o [[Miroslav Trifunović|Miroslavu Trifunoviću]]).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=719&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001217.] <br /> ({{jez-njem|"I. Deutsche und verbündete Truppen. <br /> Draza Mihajlovic befindet sich mit einem aktiven jugosl. General im Sjenica. (VII.mont.Brig. an 3.Div. 4.11.)"}})</ref> Dok komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] general [[Aleksander Ler|Ler]] u svom pregledu brojnog stanja od [[16. novembra]] [[1944]]. ubraja 10.000 četnika Pavla Đurišića u vlastite (njemačke) trupe,<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_174.htm Pregled brojnog stanja jedinica potčinjenih Grupi armija »E« na dan 16. 11. 1944. godine, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII — dokumenti Nemačkog rajha, knjiga 4], Vojnoistorijski institut, Beograd — dokument br. 174.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frames no. 000376—000377.]</ref> dotle se za četnike iz Srbije u izveštaju poslatom Vrhovnoj komandi u [[Berlin]]u kaže da se "drže u senci Vermahta". Nevoljno savezništvo veoma dobro ilustruje i sljedeći izveštaj: {{izdvojeni citat|[General] [[Miroslav Trifunović|Trifunović]] sa oko 18.000 četnika [[Dragoslav Račić|Račića]] i [[Dragutin Keserović|Keserovića]], uporedno sa nem. pokretima u rejonu [[Prijepolje]]. Pravac marša [[Foča]]. U početku učešće u borbenim dejstvima na nemačkoj strani (zaštita bokova). U poslednje vreme samo saputnici. Utisak: dokle god postoje zajednički interesi — uopšte mir. Ako vide mogućnost uspeha, bezuslovno treba očekivati prepade na nemački [[Vermaht]], naročito na odvojene grupe. <br /> Moli se da se dostavi rezultat pregovora DM — [[Hermann Neubacher|zastupnik Ministarstva spoljnih poslova]].<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Izvod iz ratnog dnevnika komande Grupe armija »E« za period od 1. oktobra do 31. decembra 1944. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"2.) Trifunovic mit ca. 18000 Cetniks des Racic und Keserovic gleichlaufend mit dt. Bewegungen im Raum Prijepolje Marschrichtung Foca. Anfangs Teilnahme an Kampfhandlungen auf deutscher Seite (Flankenschutz). Neuerdings nur Mitläufer. Eindruck: Solange gleichlaufende Interessen im allgemeinen Ruhe. Wenn erfolgversprechend, Überfälle gegen deutsche Wehrmacht, besonders Splittergruppen, unbedingt zu erwarten. <br /> 3.) Um Übermittlung des Verhandlungsergebnisses DM – Vertreter AA wird gebeten."}})</ref>}} Načelnik štaba Armijske grupe »E« general-major [[Erich Schmidt-Richberg]] piše 5. decembra 1944. godine o pokušajima da se s četnicima Draže Mihailovića nađe, u vrijeme zajedničkog povlačenja, obostrano korisno rješenje u smislu nastavka saradnje u borbi protiv snagâ [[NOV i POJ]]: {{izdvojeni citat| ''Borbenoj grupi pukovnika Bemera <br /> Glavni štab [[V SS brdskog korpusa]]'': 1) Pošto nemačka Vrhovna komanda sa opunomoćenicima DM već pregovara (preko izaslanika pukovnika [[Gojko Borota|Borote]]), molimo da se generalu Trifunoviću predoči da sačeka uputstva od svog pretpostavljenog starešine. 2) Utvrđivanje neke neutralne zone ist. od [[Sokolac|Sokolca]] ne može se dovesti u sklad sa nemačkim planovima. 3) Ostali predlozi DM već su dostavljeni. 4) U držanju nemačkog Vermahta, koje je ranije utvrđeno, prema četnicima ništa se nije promenilo. Nemački Vermaht ima nameru da zadovolji potrebe četnika u što većoj meri uzimajući u obzir i pružanje materijalne pomoći.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=868&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000862.] <br/> ({{jez-njem|"An Kampfgruppe Oberst Böhmer nachrichtl.: <br /> Gen.Kdo.V.SS-Geb. Korps (durch Schreiben, 2. Ausf.) <br /> 1.) Da deutsches Okdo. nur mit einer DM Vertretung verhandeln kann, und dies bereits geschiet (von entsandter Oberst Borota), wird gebeten, dass General Trifunovic nahezulegen, Weisungen seiner vorgesetzten Stelle abzuwarten. <br /> 2.) Festlegung eines neutralen Raumes ostw. Sokolac läst sich mit deutschen Planungen nicht in Einklang bringen. Entsprechende andere Vorschläge wurden bereits DM übermittelt. <br /> 3.) An dem ursprünglich festgelegten Verhalten der deutschen Wehrmacht gegenüber den Cetniks hat sich nichts geändert. <br /> 4.) Die deutsche Wehrmacht wird versuchen, den Bedürfnissen der Cetniks weitgehend gerecht zu werden und beabsichtigt hierzu auch materielle Hilfeleistung."}})</ref>}} U posljednjim mjesecima okupacije Jugoslavije, dužnosnici njemačkog Wehrmachta mogli su dati konačni i zaokruženi sud o karakteru kolaboracije JVuO sa okupacionim snagama. Tako uputstvo iz štaba 91. armijskog korpusa od 26. decembra 1944. godine sadrži veoma iznijansirano tumačenje kvaliteta dosadašnje njemačko-četničke saradnje, prvenstveno uslovljene spoznajom da [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] predstavlja zajedničkog neprijatelja. Pored toga, oficiri iz štaba 91. koprusa analiziraju kako se može proći s najmanje političke štete usljed stalno prisutnog antagonizma između vlasti NDH i četnikâ, preporučajući oprez u odnosima s potonjima zbog njihovih neprekinutih veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]: {{izdvojeni citat|Srpski četnici: <br /> Upotreba četničkih jedinica dala je u raznim oblastima dobre rezultate. Poznavanje zemljišta od strane četnikâ i njihove izviđačke aktivnosti protiv Titovih snaga od koristi su njemačkom Wehrmachtu. Međutim, oslanjanje četnika na njemački Wehrmacht proizilazi isključivo iz činjenice da su inferiorni u odnosu na Titove snage — [[Angloamerika|angloamerička]] oružana intervencija bi ih navela da odmah promijene kurs. Njihovi pokušaji da se svrstaju uz angloameričkog neprijatelja se nastavljaju. Stoga se savjetuje veliki oprez kada se postupa sa četnicima. Za vlastiti stav prema četnicima presudno je sljedeće: <br /> 1) Upotreba četničkih jedinica mora se sprovesti na način tako da, u slučaju nagle promjene kursa, šteta ostane u granicama podnošljivog; <br /> 2) Nijemci moraju iskoristiti neprijateljstvo između četnika i boljševičkih bandi; <br /> 3) Saradnja s četnicima od slučaja do slučaja u zamjenu za opskrbu borbenom municijom, zdravstvenu njegu i snabdijevanje namirnicama, ukoliko su dostupne; <br /> 4) Cjelokupno hrvatsko stanovništvo mrzi četnike; kompromis između njih i hrvatskih vlasti (posebno ustaša) teško da je moguć. Stoga, moramo spriječiti njihov upad na hrvatski teritorij, posebno između [[Drina|Drine]] i [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Prelazak [natrag] preko Drine u Srbiju, naročito od strane četnika iz Stare Srbije [misli se na teritoriju Nedićeve Srbije — prim.], treba podržati, jer se time izbjegava konflikt s NDH. Na hrvatskom tlu, taktički nužan kontakt s četnicima tokom operacija protiv Titovih snaga treba održati što je moguće više neprimjetnijim, s obzirom na odnos s ustašama; <br /> 5) Postojeća mržnja između srpskih četnika i [[Bošnjaci|Muslimana]] zahtijeva poseban oprez tokom pregovora s obje strane i njihovog upošljavanja, jer će se i jedna i druga strana ili povući ili odmah zauzeti neprijateljski stav ako se za takve pregovore sazna; <br /> Da li se četnici mogu iskoristiti u njemačku svrhu u borbi protiv Titovih bandi, '''čime bi se uštedjela njemačka krv''', zavisiće od razumnog i vještog pregovaranja s njima.<ref>[https://znaci.org/ok/T317.php?sta1=etni&sta2=D.M&idem=1404 NARA, T314, Roll 1630, frame no. 000770.] <br /> ({{jez-njem|"Die serbischen Cetniks. <br /> Der Einsatz von Cetnik–Verbänden hat in verschiedenen Gebieten guten Ergebnissen geführt. Von Nutzen für die Deutsche Wehrmacht ist die Landeskenntnis der Cetniks und ihre Aufklärungstätigkeit den Titobanden gegenüber. <br /> Anlehnung der Cetniks an die Deutsche Wehrmacht beruht jedoch nur auf die Tatsache, daß sie den Titokräften unterlegen sind: ein bewaffnetes angloameriknisches Eingreifen wird ihr sofortiges Umschwenken veranlassen, Ihre Versuche, sich dem angloamerikanischen Gegner zu nähern, laufen weiter. Große Vorsicht den Cetniks gegenüber ist daher angebracht. <br /> Für die eigene Haltung den Cetniks gegenüber ist maßgebend: <br /> 1.) Der Einsatz der Cetnik–Verbände ist so durchzuführen, daß bei plötzlichem Umschwenken der Schaden in erträglichen Grenzen bleibt. <br /> 2.) Die Feindschaft zwischen den Cetniks und bolschewistischen Banden muß deutscherseits ausgenützt werden. <br /> 3.) Zusammenarbeit mit Cetniks von Fall zu Fall gegen Bereitstellung von Gefechtsmunition, sanitäre Betreuung und Verpflegung, soweit diese vorhanden. <br /> 4.) Die Cetniks sind bei der gesamten kroatischen Bevölkerung verhasst, ein Ausgleich zwischen ihnen und den kroatischen Dienststellen (bes. Ustascha) ist kaum möglich, daher muss ein Eindringen in den innerkroatischen Raum insbesondere zwischen Drina und Bosna unsererseits verhindert werden. Ein Übertritt insbesondere der altserbischen Cetniks über die Drina nach Serbien ist zu unterstützen, da so Konflikt mit Kroatien vermieden wird. Auf kroatischem Boden ist taktisch notwendige Fühlung mit Cetniks bei Einsatz gegen Titobanden im Hinblick auf Verhältnis zur Ustascha möglichst wenig in Erscheinung treten zu lassen. <br /> 5.) Der bestehende Haß zwischen serbischen Cetniks und Muselmanen verpflichtet bei Verhandlungen und Einsatz beider Teile zu besonderer Vorsicht, da bei Bekanntwerden solcher Verhandlungen beide Parteien entweder abspringen oder sofort eine feindselige Haltung einnehmen werden. <br /> Von einer verständnisvoll und geschickt geführten Verhandlung mit den Cetniks wird es abhängen, ob diese durch Einsatz gegen Titobanden für deutsche Zwecke nutzbar gemacht werden können, somit also deutsches Blut gespart werden kann."}})</ref>|Uputstvo načelnika štaba 91. armijskog korpusa o „srpskim četnicima“ iz decembra 1944.}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore|Pavle Đurišić|Crnogorski dobrovoljački korpus}} [[File:Spisak vlastitih trupa njemačke Armijske grupe E 1944, decembra 1944.jpg|thumb|Spisak trupa njemačke Armijske grupe »E« iz decembra 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000376.]</ref> Na spisku se nalazi i “10.000 Crnogoraca“ ({{jez-njem|"10.000 Montenegriner"}}). Riječ je o četnicima [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] (tj. CDK), koji su se povlačili zajedno sa okupacionim snagama.]] Dok su srbijanski četnici sadjejstvovali snagama Armijske grupe »E« u njihovom proboju na sjever, četnici iz Crne Gore uzeli su učešća u [[Proboj XXI brdskog korpusa iz okruženja|proboju XXI brdskog korpusa iz okruženja]]. Jedinice crnogorskih četnika, koje su od Njemaca takođe preformirane u dobrovoljačke pukove ("[[Crnogorski dobrovoljački korpus]]"), borile su se u sastavu njemačkog [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. brdskog korpusa]] između [[Danilovgrad]]a i [[Cetinje|Cetinja]] rame uz rame sa njemačkim vojnicima. Ove snage učestvovale su zajedno sa njemačkim snagama u operacijama protiv NOVJ ([[Operacija Frilingservahen aprila 1944|Frilingservahen]], [[Operacija Ribecal avgusta 1944|Ribecal]]). Komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe "E"]] je u svom izvještaju od ove četnike ubrojao u brojno stanje svojih jedinica: {{izdvojeni citat|C. D. K. od 3 puka, pod komandom potpukovnika [[Pavle Đurišić|Đurišića]], formiran neposredno od strane K-de 2. OkA ([[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]]), bio je do sada u službenom pogledu potčinjen K-di 2. OkA a u snabdevačkom i taktičkom pogledu 181. peš. div., koja je trebalo da se obimno uključi u obuku. [...] C.D.K. se do sada dokazao u borbi protiv komunista, ali je upitna njegova pouzdanost prema njemačkom Wehrmachtu zbog Đurišićeva kontradiktornog stava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=825&rec=314&roll=664 NARA, T314, Roll 664, frame 000817.] <br /> ({{jez-njem|"M.F.K. zu 3 Rgt. unter Führung Oberstleutnant Djurisic, wurde von Pz.AOK 2 unmittelbar aufgestellt, unterstand bisher truppendienstlich Pz.AOK, versorgungsmässig und taktisch 181.Inf.Div., die sich ausbildungsmässig weitgehend einzuschalten hatte. <br /> M.F.K. im Kampf gegen Kommunisten bisher bewährt, jedoch in seiner Zuverlässigskeit gegenüber der deutschen Wehrmacht durch widerspruchsvolle Haltung Djurisic fragwürdig."}})</ref>|Izvještaj Komande 21. brdskog korpusa Komandi Grupe armija "E" od 23. septembra 1944. godine}} O odluci komandanta Crne Gore, Boke i Sandžaka JVuO potpukovnika Pavla Đurišića da slijedi kolonu njemačkih armijâ pri povlačenju s Balkana, te o značajnoj pomoći pruženoj okupatoru od strane crnogorskih četnika tom prilikom, piše u svojim ratnim memoarima i [[Hermann Neubacher]]: {{izdvojeni citat|On je bio opasan nemački saveznik. Meni je uvek bilo savršeno jasno da bismo mi za Pavla Đurišića, u slučaju invazije zapadnih sila na Balkan, ponovo postali njegov najveći neprijatelj. Kada je započelo povlačenje nemačkih trupa iz Crne Gore, Pavle Đurišić je krenuo sa njima. Tokom napornih marševa po planinskom terenu, tokom operacije povlačenja prolazili smo i kroz područja koja su kontrolisali partizani. Njegove trupe vodile su borbu sa partizanima i time nemačkim trupama olakšale evakuaciju sa tog prostora. Kasnije je Pavle Đurišić sklopio ugovor sa ustaškim trupama Ante Pavelića, da bi mogao da prođe sa svojim jedinicama kroz Hrvatsku i Istru. Tamo su se već nalazile i druge četničke jedinice, kao i Ljotićevi dobrovoljci.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN], str. 176—177.</ref>|[[Hermann Neubacher]]}} === Prelazak sa Nemcima u Bosnu (1944-1945) === {{main|Proboj Armijske grupe E kroz istočnu Bosnu|Četnička ofanziva u istočnoj Bosni 1944.|Bosanska golgota}} [[File: Četnički oficir Dinarske divizije, SS-Sturmbannführer Ernst Lerch i neidentificirani SS-Hautsturmführer tokom ofanzive protiv IX. korpusa.jpg|thumb|Oficir [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije JVuO]], SS-Sturmbannführer [[Ernst Lerch]] i neidentificirani SS-Hauptsturmführer tokom ofanzive protiv [[9. korpus NOVJ|9. korpusa NOVJ]] u Sloveniji, mart 1945. godine<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2016/05/bk0164.html Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: <br /> 0164 | Photo | Höherer SS- und Polizeiführer Adriatisches Küstenland]</ref>]] [[Armijska grupa "E"]] imala je u planu otvaranje komunikacija kroz istočnu Bosnu, pa je krajem novembra jedna njena divizija ([[11. poljska vazduhoplovna divizija (Nemačka)|11. poljska vazduhoplovna divizija]]) započela napad pravcem od [[Rogatica|Rogatice]] prema [[Zvornik]]u, protiv snaga [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg udarnog korpusa]] [[NOVJ]]. Međutim, kako su tokom ofanzive [[NOVJ]] i Crvene armije od 3. decembra nemačke pozicije na [[Sremski front|Sremskom frontu]] ozbiljno ugrožene, ova divizija hitno je izvučena i transportovana prugom [[Sarajevo]] - [[Slavonski Brod]] na [[Sremski front]]. Na njeno mesto usmerena je glavnina četnika iz [[Srbija|Srbije]]. U izvještaju Operativnog odjeljenja u [[Sarajevo|Sarajevu]] Armijske grupe »E« od 10. decembra 1944, koji potpisuje potpukovnik Warnstorff, istaknuto je: {{izdvojeni citat| Telegram 34. i 91. arm. korpusu, 5. SS-brd. arm. korpusu i Korpusnoj grupi »Kibler«: 1) Četnici na maršu u širi rejon Valjeva privremeno će preći preko područja Rogatica — Ljubovija — Zvornik — Kladanj. 2) DM garantuje najlojalnije držanje prema nemačkim jedinicama i nudi saradnju. Znak raspoznavanja za saradnju između nemačkih jedinica i četnika je: Mitrovica. 3) Četnike u što većoj meri koristiti za službu izviđanja. Materijalna pomoć može im se obezbediti u ograničenim razmerama ukoliko se stave na raspolaganje za borbu protiv bandi. 4) K-da Grupe armija obavestila je hrvatske vlasti o navedenom kretanju.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=998&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000992.] ({{jez-njem| <br /> "1.) Cetniks überschreiten auf dem Marsch in den Großraum Valjevo vorübergehend das Gebiet Rogatica – Ljubovija – Zvornik – Kladanj. <br /> 2.) DM hat loyalste Haltung gegenüber deutscher Truppe zugesichert und bietet Zusammenarbeit an. Kennwort zwischen deutscher Truppe und Cetniks für Zusammenarbeit ist "Mitrovica". <br /> 3.) Die Cetniks sind weitgehend für Erkundungsaufträge zu verwenden. Materielle Hilfe darf ihnen in beschränktem Ausmaß gewährt werden, soweit sie sich zum Kampf gegen die Banden zur Verfügung stellen. <br /> 4.) Die kroatischen Behörden sind über obige Bewegung durch Okdo. unterrichtet worden."}})</ref>}} U izvještaju njemačkog opunomoćenog generala u [[NDH]] od 24. decembra 1944. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_82.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje POSLJEDNJI DANI NA VUČJAKU]</ref> navodi se da je general Draža Mihailović izrazio spremnost za suradnju i sa formacijama NDH u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Prema izvješću pouzdanog agenta, Draža Mihajlović je izrazio namjeru da se bori skupa sa ustašama i domobranima, jer je njihov zajednički glavni cilj uništenje komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=443&rec=311&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000427.] <br /> ({{jez-njem|"Nach zuverlässiger V–Mann–Meldung soll Draza Mihajlovic geäussert haben, er wolle mit den Ustascha und Domobranen zusammen kämpfen, da das gemeinsame Hauptziel die Vernichtung des Kommunismus sei."}})</ref>|Izvještaj njemačkog opunomoćenog generala u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 24. XII 1944.}} Četnici su, pod ličnom komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]], nakon koncentrisanja unutar nemačko-ustaških linija, izvršili [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|napad na snage NOVJ]]. 8. decembra [[1944]]. ujutro sa nemačko-ustaških položaja u okolini [[Rogatica|Rogatice]] krenuli u silovit napad prema [[Zvornik]]u. Ovaj napad bio je usklađen sa napadom nemačkog 34. armijskog korpusa sa druge strane, pravcem [[Užice]] - [[Ljubovija]] - [[Zvornik]]. Ovom prilikom četnicima su Nemci obezbedili snabdevanje municijom, kao i zbrinjavanje ranjenika u nemačkim bolnicama u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Pošto je prodor četnika prema [[Zvornik]]u odbijen, njihova glavnina usmerila se prema oslobođenoj [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|neizvesnim borbama od 24. do 28. decembra]] [[Treći udarni korpus NOVJ]] krajnjim naporom odbio je ovaj napad. Nakon ovog poraza, glavnina [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] snaga razmestila se u [[Modriča|Modriči]] i okolini, gde su nakon kraćeg sukoba uspostavili sporazum sa snagama NDH. Tako su se našli na za Nemce vitalnoj komunikaciji Sarajevo - Brod, vodeći zajedno sa Nemcima teške dvomesečne borbe protiv [[Druga armija JA|Druge jugoslovenske armije]], koja je nastojala da je prekine. Preko pukovnika Borote, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, uspostavljena je saradnja sa nemačkim štabom u [[Sarajevo|Sarajevu]], od kojeg je obezbeđeno snabdevanje municijom i bolničko zbrinjavanje ranjenika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_130.htm Opšti uslovi sporazuma o saradnji između četnika i nemačkih jedinica pripremljeni za pregovore decembra 1944. godine], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - dokument broj 130</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Ratni dnevnik Armijske grupe E 1.10.1944-31.12.1944], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - prilog broj 2, (10. decembar 1944)</ref> [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićeva]] grupacija takođe je uspostavila vezu sa Štefanom Hedrihom ({{jez-nem|Stefan Hedrich}}), SS-oberfirerom i inspektorom u glavnom štabu SS, komandantom SS-oblasti Severozapadna Bosna.<ref>[https://www.znaci.org/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß], četvrti deo: Das Kriegsjahr 1944 (Ares verlag, Graz), strana 268.</ref> [[3. april]]a 1945. godine, kada su nemačke trupe napuštale Bijeljinu i okolinu, Mihailović je pokušao da ih pridobije da ostanu pod njegovom komandom kao jugoslovenski državljani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_192.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša štaba Vrhovne komande od 12. decembra 1944. do 7. aprila 1945. godine]</ref> [[Schutzstaffel|SS]]-Sturmbannführer (major) [[Ernst Lerch]], u izvještaju od 8. marta 1945. godine, piše da je [[Aleksandar Nikolić (četnik)|Aleksandar Nikolić]], zapovjednik Sremsko-slavonske komande JVuO, zajedno sa svojim trupama (za koje navodi da broje oko 80 ljudi, ali i da bi po pristizanju ostatka jedinice ta cifra mogla dostići i 400) došao u [[Istra|Istru]], tj. u [[Operativna zona Jadransko primorje|Operativnu zonu Jadransko primorje]], gdje se stavlja na raspolaganje njemačkim vlastima. Ernst Lerch moli nadređene da naznače rejon u kojem bi »grupa pukovnika Nikolića« mogla da bude »upotrebljena«: {{izdvojeni citat|1.) U prostor [[Jurdani]], prov. [[Rijeka (grad)|Rijeka]], stigli su delovi četničke grupe pukovnika Nikoliča u jačini oko 80 ljudi. 2.) Prema telegr. Glavnog ureda SS od 7. 2. 45, delovodn. pov. br. 375/45, grupa Nikolić potčinjena je komandantu SS i policije u [Operativnoj zoni] Jadr. primorje. [...] 6.) Pukovnik Nikolić je samostalni četnički komandant i njegov načelnik Štaba major Miladinović je izjavio da ova grupa ne želi nikakvu zavisnost od ministra [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]a, odn. od drugih četničkih grupa. <br /> Oni obećavaju da će se stoprocentno zajedno s Nemcima boriti kako protiv komunista tako i protiv regularnih engleskih trupa koje oni navodno preziru iz dubine duše. <br /> Ovaj osnovni stav oni će zadržati u svakoj situaciji pa ma šta se desilo.<ref>[https://znaci.org/zb/4_6_19.htm Zbornik NOR-a – tom VI – Borbe u Sloveniji – knjiga 19. – 1. III – 15. V 1945. godine, Vojnoistorijski institut], Beograd, 1975, dokument br. 161, str. 822–823.</ref>|Obaveštenje komandanta SS i policije u Operativnoj zoni Jadransko primorje od 8. marta 1945. o pristizanju četnika pukovnika Nikolića u Istru}} [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnu Evropu]], u svojim poslijeratnim memoarima ističe da je sa četničkim komandantom održavao vezu sve do aprila 1945, tj. do [[Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)|zajedničkog povlačenja Nijemaca i četnika]] pred jedinicama NOVJ i [[Crvena armija|Crvene armije]]. Neubacher navodi da je postojala i zamisao o susretu između njega i generala Mihailovića, ali [[Joachim von Ribbentrop]] nije dao dopuštenje za taj sastanak: {{izdvojeni citat|Tokom sukoba četnika sa Englezima, stiglo je do mene pitanje da li bih bio spreman da razgovaram sa Dražom Mihailovićem. Ovu sam molbu prosledio ministru spoljnih poslova Ribentropu, tražeći od njega da mi dozvoli da do takvog susreta dođe. U principu, nije mi bilo zabranjeno da uspostavim kontakt. Ali, za vođenje razgovora morao sam da dobijem specijalnu dozvolu. Bilo mi je, međutim, zabranjeno da stupim na teren koji kontroliše Draža Mihailović. Moja spremnost i želja da se sretnem sa njim bili su veliki, te sam uskoro morao da sam sebi priznam da je moj glavni motiv bio – radoznalost. Da se sretnem sa četničkim vođom, a da se prethodno ne izvrše potrebne pripreme, razgovor bi bio besmislen, i jedino bi doneo neugodnost i neprilike za Dražu Mihailovića, jer bi dobio etiketu „kolaboratera“. Trebalo je susret dobro organizovati, kako bi bilo sigurno da će doneti senzacionalan rezultat. Verovatno je i sam Draža Mihailović tako razmišljao, pa zato, najzad, nije nikada ni došlo do našeg susreta. Ali, ostali smo u vezi preko naših posrednika. I jedna i druga strana bila je u tim kontaktima veoma oprezna. Jedan moj poverljiv čovek čak je tri puta bio u Dražinom glavnom štabu. Da ne bih bio suviše opširan, zadovoljiću se samo tvrdnjom da Draža Mihailović svoju politiku sve do kraja rata nije menjao. Tek početkom 1945, u vreme naših poslednjih borbi u Hrvatskoj, kada je povlačenje naših trupa sa tog prostora bilo samo pitanje dana, Draža Mihailović mi se obratio direktnom molbom – i to preko svojih poverljivih ljudi u Beču – da mu pružim pomoć u vezi sa naoružanjem njegovih jedinica. Tokom nekoliko dana ja sam čak imao direktnu radio-vezu sa njegovim glavnim štabom u Bosni. Moj poverljiv čovek bio je poslednji put kod Draže u aprilu 1945.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 161–162.</ref>}} General Mihailović je odbijao da osobno uđe u bilo kakav aranžman s okupatorom, i od ove je politike odstupio samo u četiri ili pet navrata tokom rata. Riječ je o [[Sastanak u Divcima|sastanku u Divcima]] sredinom novembra 1941. godine, zatim o dva sastanka s predstavnikom Hermanna Neubachera, [[Rudolfom Stärkerom]], u jesen 1944 (prvi u zapadnoj Srbiji na kojem je Mihailovića pratio pukovnik [[Robert H. McDowell]], šef američke vojne misije pri njegovu štabu, a drugi u sjeveroistočnoj Bosni), kao i o posljednjem sastanku sa Stärkerom na planini [[Vučjak]], početkom aprila 1945. Neubacher pokušava u svojoj knjizi ekskulpirati Mihailovića od odgovornosti za kolaboraciju.<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> == Nemci o generalu Mihailoviću i JVuO == [[Datoteka:Draža pred sudom.jpg|mini|desno|Optuženi [[Dragoljub Mihailović]] na [[Beogradski proces|suđenju u Beogradu]] [[1946]].]] {{izdvojeni citat|'''Njemačka je za D.M.-a neprijatelj br. 2 – neprijatelj br. 1 su komunisti'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944.}} Jedna od najrječitijih evaluacijâ komandne sposobnosti načelnika štaba Jugoslovenske vojske u Otadžbini, a koja potiče iz primarnih izvora njemačke provenijencije, sadržana je u mjesečnom izvještaju Komande Jugoistoka za mart 1943. godine<ref>[https://znaci.org/00001/40_51.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje BITKA NA NERETVI I NJENE POSLJEDICE]</ref>: {{izdvojeni citat|Dosadašnje borbe pokazuju da je Mihailović kao vojni komandant zatajio. Mihailović snosi glavnu krivnju za dosadašnje neuspjehe zbog nepravilne procjene vremena, prostora i zemljišta i zbog toga što nije iskoristio opće date mogućnosti.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=813&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame 6290063.] <br /> ({{jez-njem|"Die bisherigen Kämpfe zeigen, daß Mihailovic als militärischer Führer versagte. Die gegebenen Möglichkeiten infolge Unkenntnis von Zeitbedarf, Raum und Gelände nicht erkennend, trägt er die Hauptschuld an den bisherigen Mißerfolgen."}})</ref>|Procjena situacije Komande Jugoistoka za mart 1943. (1. april 1943.)}} Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i [[feldmaršal]] [[Maximilian von Weichs]], koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće: {{izdvojeni citat|Mihailovićeve trupe su se nekada borile protiv naših okupacionih trupa iz lojalnosti prema svome kralju. U isto vreme su se borile protiv Tita, zbog svojih antikomunističkih ubeđenja. Ovaj rat na dva fronta nije mogao dugo potrajati, posebno kada je britanska podrška počela favorizovati Tita. Sledstveno, Mihailović je pokazao pronemačka stremljenja. Bilo je angažmana tokom kojih su se srpski četnici borili protiv Tita zajedno sa nemačkim trupama. Sa druge strane, dešavalo se da neprijateljski raspoložene četničke grupe napadnu nemačke vozove za snabdevanje da bi popunili sopstvene zalihe. Mihailović je voleo da ostane u pozadini, i prepusti takve poslove svojim podređenima. On se nadao da će dočekati svoje vreme ovom igrom moći, dok mu anglo-američko iskrcavanje ne obezbedi dovoljnu podršku protiv Tita. Nemačka je prigrlila njegovu podršku, koliko god privremenu. Četničke izviđačke aktivnosti naši komandanti su visoko cenili.<ref>http://znaci.org/00002/318_4.htm ({{jez-eng|"MIHAILOVIC's troops once fought against our occupation troops out of loyalty to their King. At the same time they fought against TITO, because of anti—Communist convictions. This two front war could not last long, particularly when British support favored TITO. Consequently MIHAILOVIC showed pro-German leanings. There were engagements during which Serbian Chetniks fought TITO alongside German troops. On the other hand, hostile Chetnik groups were known to attack German supply trains in order to replenish their own stocks. ''MIHAILOVIC liked to remain in the background, and leave such affairs up to his subordinates. He hoped to bide his time with this play of power until an Anglo—American landing would provide sufficient support against TITO. Germany welcomed his support, however temporary. Chetnik reconnaissance activities were valued highly by our commanders''."}})</ref>}} Takođe, feldmaršal von Weichs na drugom mjestu podcrtava da, dok se general Mihailović nastojao držati po strani, taktička je njemačko-četnička kolaboracija na terenu poprimala sve veći obim: {{izdvojeni citat|Iako se on sâm [Mihailović] oštroumno suzdržavao od iznošenja svog ličnog stava u javnosti, bez sumnje kako bi imao odriješene ruke za svaku eventualnost (npr. savezničko iskrcavanje na Balkanu), dopustio je svojim komandantima da pregovaraju s Nijemcima te da s njima sarađuju. I oni su to činili, sve više i više...<ref>Röhr, Werner, ed. (1994). Europa unterm Hakenkreuz: Okkupation und Kollaboration (1938–1945). Berlin: Hüthig. s. 358. <br/ > ({{jez-eng|"Though he himself [Draža Mihailović] shrewdly refrained from giving his personal view in public, no doubt to have a free hand for every eventuality (e.g. Allied landing on the Balkans), he allowed his commanders to negotiate with Germans and to co-operate with them. And they did so, more and more..."}})</ref>|[[Maximilian von Weichs]]}} Specijalni [[Adolf Hitler|Hitler]]ov izaslanik [[Hermann Neubacher]] u svojim memoarima tumači politiku Draže Mihailovića. On piše da je Mihailović „ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva”. Neubacher primjećuje da su Mihailovićevi komandanti sarađivali sa Nijemcima, dočim je on nastavio voditi antiokupatorsku propagandu: {{izdvojeni citat|Politiku Draže Mihailovića nije bilo teško razumeti. On je bio impresioniran nemačkim vojnim podvizima. Pa ipak, sa sigurnošću je računao na to da će Nemačka izgubiti rat. Dovoljno sam čuo od pouzdanih izvora, koji su me obavestili o Dražinom stavu prema Rajhu. On je ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva. Saveznici su Dražu ostavili na cedilu, pa je zato pokušao da od Nemaca – koji su za njega sada bili samo neprijatelj broj dva – dobije što je moguće više oružja. Namera četničkog vođe bila je ova: da se, kada započne nemačko povlačenje, bez borbe dokopa nemačkih strateških pozicija i da se na njima utvrdi. On se spremao za konačan obračun sa Titom, koji je trebalo da se vodi beskompromisno, na život ili smrt, a u pitanju je bila budućnost Jugoslavije. Dok su, dakle, Dražini podređeni komandanti tu i tamo sarađivali sa Nemcima, on je sam nastavio da i dalje vodi propagandu protiv Nemaca.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 160–161.</ref>}} Čak i kada je odobravao kolaboraciju svojih komandanata sa okupatorima, general Mihailović je strogo vodio računa da se na taj način lično ne kompromituje, prvenstveno iz straha od negativne reakcije stanovništva okupirane Jugoslavije. Presretanjem komunikacije između Mihailovića i vojvode Đujića ujesen 1943, njemački nadležni organi su registrovali ovu tendenciju kod četničkog vođstva: {{izdvojeni citat|18.11. Radio-naređenje D.M. Đujiću da još više nego do sada ratuje zajedno sa njemačkim Wehrmachom protiv komunista, jer su oni izdali srpsku nacionalnu stvar. On sam ne može tako postupiti zbog stava naroda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=235&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000223.] <br /> ({{jez-njem|"18. 11. FUNKBEFEHL D. M. AN DJUJIC, MIT DEUTSCHER WEHRMACHT GEGEN KOMMUNISTEN MEHR ALS BISHER ZU KAEMPFEN, DA NATIONALE SACHE SERBIENS VERRATEN. ER SELBST KOENNE WEGEN VOLKSMEINUNG NICHT MITMACHEN."}})</ref>|Depeša komande Druge oklopne armije komandi [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 21. novembra 1943. godine}} General [[Schutzstaffel|SS]]-a [[Otto Kumm]], treći komandant [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS dobrovoljačke brdske divizije »Prinz Eugen«]], u knjizi ratnih memoara naslovljenoj ''Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"'' („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”), ostavio je svoje tumačenje prirode odnosâ između JVuO i njemačkog okupatora: {{izdvojeni citat|Kao ostatak „u šumi“ regularne armije nakon okupacije Jugoslavije, oni su nosili stare uniforme – i nove brade, jer su se zakleli da se neće brijati dok okupator ne bude isteran iz zemlje. Oni su bili verni kraljevini i borili su se za svog mladog kralja Petra II, ali radije su se držali udaljenih sela i oblasti, ne napadajući naše jedinice, osim ako se nisu osećali dovoljno nadmoćnim. Disciplina i naoružanje bilo im je relativno dobro, a u odnosu prema drugim jugoslovenskim narodnim i verskim grupama bili su nepredvidljivi – što je često išlo do napada na hrvatska sela i muslimanske žene. Kao prijatelje još su imali Engleze – i njihov radio. Na volovskim kolima ili na konjskim leđima oni su se povremeno prebacivali u druge oblasti, najčešće neuzdrmani, jer smo ih mi puštali, smatrajući da ih dugoročno možemo pridobiti za nas – kao '''braću po oružju protiv komunizma'''. To je donekle nejasna situacija, oni nisu prijatelji, ali ni neprijatelji, i situacija se menja s vremena na vreme.<ref>[http://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], [http://www.znaci.org/00001/200_5.pdf Aufstellung der Division "Prinz Eugen"] str. 52. <br /> ({{jez-njem|"Als Reste der nach der Besetzung Jugoslawiens 'in den Wald' gegangenen regulären Armee tragen sie die alte Uniform – und neue Bärte, da sie geschworen haben, sich nicht früher zu rasieren, bevor nicht der Okkupator aus dem Land gejagt ist. Sie sind königstreu und kämpfen für ihren Jung-König Peter II., doch weichen sie lieber aus in abseits gelegene Dörfer und Gebiete und stellen sich nur selten unseren Verbänden, es sei denn, sie fühlen sich in ausreichender Ubermacht. Disziplin und Bewaffnung sind relativ gut, gegenüber den anderen jugoslawischen Volks- und Glaubensgruppen sind sie unberechenbar, weshalb es oft zu Ubergriffen gegen kroatische Dörfer oder muselmanische Frauen kommt. Als stille Freunde haben sie die Engländer – und ihre Funkgeräte. Auf Ochsenkarren oder hoch zu Roß verlegen sie manchmal in eine andere Gegend, meist ungeschoren, da wir sie ziehen lassen und sie auf lange Sicht für uns gewinnen wollen – als Waffengefährten gegen den Kommunismus. Es ist eine etwas unklare Situation, sie sind nicht Freund, auch nicht Feind, die Lage wechselt von mal zu mal."}})</ref>}} Saradnju sa četničkim formacijama generala Mihailovića u borbi protiv zajedničkog neprijatelja pominje u svojim memoarima i [[Schutzstaffel|SS]]-potpukovnik [[Otto Skorzeny]], vođa njemačkih komandosa, zaslužan za izvođenje brojnih specijalnih operacija tokom rata. Neposredno pred [[Kapitulacija Nacističke Njemačke|kapitulaciju nacističke Njemačke]], ''Obersturmbannführer'' Skorzeny je tri dana (od 5. do 8. maja [[1945]]. godine) vršio dužnost šefa njemačke vojno-obavještajne službe ''[[Abwehr]]''. Po osobnom ''[[Adolf Hitler|Führer]]ovom'' naređenju, potpukovnik Skorzeny biva upućen proljeća 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju, kako bi koordinirao [[Operacija Konjićev skok|operacijom uništenja]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOVJ]] i zarobljavanja [[Josip Broz Tito|maršala Tita]]: {{izdvojeni citat|U proljeće 1944. dobio sam naredbu Vrhovne komande Wehrmachta da lociram [[Josip Broz Tito|Titov]] štab, uništim ga i uhvatim Tita, koji je, prema [[Winston Churchill|Churchill]]ovoj volji, već bio zamijenio generala Mihailovića. Mihailović, ratni ministar mladog kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II]] od Jugoslavije, koji je živio u egzilu u [[London]]u, bio je uplašen sve većim uticajem komunizma. Na njegovo zaprepaštenje, njegovi su se četnici ponekad borili zajedno čak s mađarskim trupama, Hrvatima [[Ante Pavelić]]a, pa čak i sa našim vojnicima protiv Titovih trupâ.<ref>Otto Skorzeny, ''Meine Kommandounternehmen. Krieg ohne Fronten'', Universitas Verlag in F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München, 1993, s. 201. <br /> ({{jez-njem|"Im Frühjahr 1944 bekam ich den Befehl vom OKW, das Hauptquartier Titos ausfindig zu machen, es zu zerstören und Tito gefangenzunehmen, der nach dem Willen Churchills schon den General Mihailowitsch abgelöst hatte. Der Kriegsminister des im Exil in London lebenden jungen Königs Peter II. von Jugoslawien, Mihailowitsch, war über den fortschreitenden Einfluß des Kommunismus erschreckt. Seine Tschetniks schlugen sich zu seinem Erstaunen manchmal sogar gemeinsam mit den ungarischen Truppen, den Kroaten des Ante Pawelitsch und selbst unseren Soldaten gegen die Truppen Titos."}})</ref>}} == Reference == {{izvori|2}} == Povezano == * [[Kolaboracija četnika sa silama Osovine]] * [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom]] == Vanjske veze == {{commonscat|Chetnik collaboration with Axis occupation}} * [https://www.znaci.org/00001/40.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)] {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} {{Authority control}} [[Kategorija:Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu| ]] istj42rqzunf2lhtrj1s2l1yamffouu 0 4712419 42714194 42714049 2026-10-27T14:40:52Z Zavičajac 76707 42714194 wikitext text/x-wiki '''Lista predjela izuzetnh odlika u Srbiji''' su područja prepoznatljivog izgleda sa značajnim prirodnim, biološko-ekološkim, estetskim i kulturno-istorijskim vrijednostima, koja su se tokom vremena razvijala kao rezultat interakcije prirode, prirodnih potencijala područja i tradicionalnog načina života lokalnog stanovništva. Mogu biti prirodni i kulturni predjeli izuzetnih odlika.<ref name="zavodzzp">{{Cite web |url=https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat |title=Predjeli izuzetnih odlika |work=Zavod za zaštitu Srbije |accessdate=10.2. 2025 |archive-date=2022-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105101156/https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat }}</ref> Statistika koju vodi [[WDPA]] o [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjima u Srbiji]] se razlikuje od onih koje su zvanično objavljene u [[Srbija|Srbiji]], zbog razlika u metodologijama i skupovima podataka koji se koriste za procjenu pokrivenosti zaštićenih područja. Prema podacima WDPA do 1.10.2021. god zaštićeno je ukupno 385 područja na ukupno 6,766km2 što čini 7,64 % ukupnog teritorija Srbije (88,509km2).<ref name="wdpac">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/country/SRB |title= Zaštićen područja u Srbiji |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10.03. 2025}}</ref> Republika Srbija je potpisala i ratifikovala Evropsku konvenciju o predjelu (EКP) 2011. i na taj način se pridružila velikom broju zemalja (39) članica Savjeta Evrope koji je temu predjela odredio kao važno polje evropske politike. Predio je identifikovan kao dio kulturne baštine, kao kulturno i prirodno dobro od direktnog značaja za kvalitet života. Četvrti međunarodni dan predjela u Srbiji 12. oktobra obilježen je 2020. u Upravnoj zgradi JP NP Đerdap. U sistemu zaštićenih područja Srbije, u grupi [[Zaštićeni krajolik|predjela izuzetnih odlika]], trenutno sa oktobrom 2020. god. je 21 područje koje zauzima prostor od oko 10% ukupne teritorije zaštićenih područja.<ref name="obeležavanje">{{Cite web|url= https://euractiv.rs/12-odrzivi-razvoj/156-saoptenja/15466-obeleavanje-etvrtog-meunarodnog-dana-predela-u-srbiji|title= Obeležavanje Četvrtog međunarodnog dana predela u Srbiji - 9.10.2020|work= www.tos.org.rs|accessdate= 10. 10. 2021|archive-date= 2022-01-05|archive-url= https://web.archive.org/web/20220105101215/https://euractiv.rs/12-odrzivi-razvoj/156-saoptenja/15466-obeleavanje-etvrtog-meunarodnog-dana-predela-u-srbiji|dead-url= yes}}</ref> {| class="wikitable" !Redni<br/>broj !class="unsortable" | Foto !Naziv<br/>područja !Broj IUCN<br/>kategorije<ref name="wdpacV">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/en/search-areas?filters%5Blocation%5D%5Btype%5D=country&filters%5Blocation%5D%5Boptions%5D%5B%5D=Serbia&filters%5Biucn_category%5D%5B%5D=V |title= Predjeli izuzetnih odlika u Srbiji |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10. 03. 2025}}</ref> !Godina !Površina<br/>(ha) !Opština !Svojstva |- |1. |[[File:Magleš - zapadna Srbija - kanjon reke Gradac - mesto Šareno platno - brdo Branig 5 - arheološki lokalitet Jerinin grad.jpg|80px]] |[[Klisura rijeke Gradac]] |V |2001.<ref name="bosut">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/gradac/?script=lat |title= Odluka o zaštiti Predela izuzetnih odlika „Klisura reke Gradac“ |work= Službeni glasnik opštine Valjevo“, br. 1/2001 |accessdate= 7. 2. 2025 |archive-date= 2022-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220106131603/https://www.zzps.rs/wp/gradac/?script=lat }}</ref> |1.268 |[[Valjevo]] | |- |2. |[[File:Meandri Zapadne Morave, Pogled sa Ovčara 01.jpg|80px]] |[[Ovčarsko-kablarska klisura]] |V |2000.<ref name="ovčarsko">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/ovcarsko-kablarska-klisura/?script=lat |title= Ovčarsko-Kablarska klisura - Uredba o zaštiti vlade RS br. 16/2000 |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije |accessdate= 9. 2. 2025 |archive-date= 2022-01-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220110210309/https://www.zzps.rs/wp/ovcarsko-kablarska-klisura/?script=lat }}</ref> |2.250 |[[Čačak]], [[Lučani]] |11 manastira<br/>Ovčar banja<br/>IBA podrućje |- |3. |[[File:Rudnik 22.jpg|80px]] |[[Rudnik (planina)]] |V |2023.<ref name="dud">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/obavestenja/zastita-prirode/obavestenje-o-postupku-pokretanja-zastite-predela-izuzetnih-odlika-planina-rudnik |title= Predio izuzetnih odlika Rudnik (planina) - Postupak pokretanja zaštite prdjela izuzetnih odlika Rudnik (planina) |work= Ministarstvo zaštite životne sredine 29. avgust 2023. |accessdate= 15. 2. 2025 |archive-date= 2025-09-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250916164632/https://www.ekologija.gov.rs/obavestenja/zastita-prirode/obavestenje-o-postupku-pokretanja-zastite-predela-izuzetnih-odlika-planina-rudnik |url-status= dead }}</ref> |10.092 |[[Kragujevac]]<br/>[[Gornji Milanovac]]<br/>[[Topola]] | |- |4. |[[File:Prevoj Čardak, Suvobor 002.jpg|80px]] |[[Rajac]] |V |2024.<ref name="rajac">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2024_08/SG_068_2024_002.htm |title= Predio izuzetnih odlika Rajac |work= Službeni glasnik grada Niša br. 68/2024. |accessdate= 15. 2. 2025}}</ref> |1.771 |[[Ljig]], [[Gornji Milanovac]] | |- |5. |[[File:Sokograd.jpg|80px]] |[[Lepterija-Sokograd]] |V |2002.<ref name="lepterija">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/soko-grad/?script=lat |title= Lepterija-Sokograd |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije - Odluka vlade RS Službeni glasnik br. 25/2002. |accessdate= 7. 2. 2025 |archive-date= 2022-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220302084459/https://www.zzps.rs/wp/soko-grad/?script=lat }}</ref> |405 |[[Sokobanja]] | |- |6. |[[File:Belgrado panorama.jpg|80px]] |[[Veliko ratno ostrvo]] |V |2005.<ref name="ratno ostrvo">{{Cite web |url= https://www.zelenilo.rs/images/dokumenta/korisni-dokumenti/Plan%20VRO.pdf |title= Veliko ratno ostrvo - Plan upravljanja |work= JKP Zelenilo Beograd |accessdate= 9. 2. 2025}}</ref> |167,90 |[[Zemun]] |Stanište<br/>66 vrsta ptica |- |7. |[[File:Spomen kuća Vuka Karadžića, Tršić 002.jpg|80px]] |[[Tršić|Kulturni predeo Tršić-Tronoša]] |V |2019.<ref name="Tršić">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2019_07/t07_0356.htm |title= Kulturni predeo Tršić-Tronoša|work=Službeni glasnik RS br. 51/2019 - demo.paragraf.rs |accessdate= 9. 10. 2021}}</ref> |1.802,54 |[[Loznica]] |Rodno mjesto<br/>[[Vuk Karadžić|Vuka Karadžića]] |- |8. |[[File:Predeo izuzetnih odlika Vlasina NB.jpg|80px]] |[[Vlasina]] |V |2006, 2018.<ref name="pejzaži">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/en/search-areas?filters%5Blocation%5D%5Btype%5D=country&filters%5Blocation%5D%5Boptions%5D%5B%5D=Serbia&filters%5Biucn_category%5D%5B%5D=V |title= Zaštićeni pejzaži u Srbiji |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10.10. 2021}}</ref> |13.325,24 |[[Surdulica]] |Stanište ptica močvarica<br/>Ramsarsko područje |- |9. |[[File:Космај на длану.jpg|80px]] |[[Kosmaj]] |V |2005.<ref name="kosmaj">{{Cite web |url=https://www.zzps.rs/wp/kosmaj/?script=lat |title=Predjeli izuzetnih odlika u Srbiji - Kosmaj Službeni list grada Beograda, br. 29 – 36 iz 2005. |work=Zavod za zaštitu prirode Srbije, Službeni list grada Beograda, br. 29 – 36 iz 2005. |accessdate=9. 10. 2025. |archive-date=2022-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106101037/https://www.zzps.rs/wp/kosmaj/?script=lat }}</ref> |3.514 |[[Mladenovac]]<br/>[[Sopot]] | |- |10. |[[File:Vrsacki bregovi.jpg|80px]] |[[Vršačke planine]] |V |2022.<ref name="vršačke">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2023_01/APV_054_2022_020.htm |title=Vršačke planine - |work= Službeni glasnik RS br.54/20225. |accessdate= 9. 10. 2025.}}</ref> |5.328 |[[Vršac]] |Najviši vrh u Vojvodini |- |11. |[[File:Boje Oktobra. Predeo izuzetnih odlika „Ozren - Jadovnik“.jpg|80px]] |[[Ozren-Jadovnik]] |V |2014.<ref name="oz-jad">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2014_10/t10_0081.htm |title= Ozren-Jadovnik, odluka vlade RS |work= Službeni glasnik br. 107/2014. |accessdate= 7. 2. 2025}}</ref> |10.284,39 |[[Prijepolje]] | |- |12. |[[File:Avalski toranj - panoramio (2).jpg|80px]] |[[Avala]] |V |2007.<ref name="avala">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2023_11/SG_103_2023_008.htm |title= Odluka o izradi prostornog plana područja posebne namene Kosmaj - Avala |work= Službeni glasnik br. 103/2023. |accessdate= 7. 2. 2025}}</ref> |489 |[[Beograd]] | |- |13. |[[File:Kamena Gora - panoramio (4).jpg|80px]] |[[Kamena Gora]] |V |2007.<ref name="kamena">{{Cite web |url=https://kamenagora.com/priroda/predeli-izuzetnih-oblika/ |title= Predio izuzetnih odlika Kamena Gora |work=UREDBA o proglašenju predela izuzetnih odlika „Kamena Gora“ |accessdate= 9. 2. 2025}}</ref> |7.762 |[[Prijepolje]] | |- |14. |[[File:Jezero Zaovine 1.JPG|80px]] |[[Predio izuzetnih odlika Zaovine|Zaovine]] |V |2008.<ref name="zaovi">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2008_08/t08_0085.htm |title= Zaovine - Rešenje o predhodnoj zaštiti predjela izuzetnih odlika Zaovine |work= Službeni glasnik br. 76/2008. |accessdate= 7. 2. 2025}}</ref> |6.264 |[[Bajina Bašta]] | |- |15. |[[File:View from the Crni Vrh.jpg|80px]] |[[Maljen]] |V |2021.<ref name="Maljen">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2021_08/SG_083_2021_006.htm |title= Maljen - Uredba o proglašenju predjela izuzetnih odlika |work= Službeni glasnik RS br. 83/2021 |accessdate= 7. 2. 2025}}</ref> |10.104 |[[Valjevo]] | |- |16. |[[File:Pcinja river valley 20.jpg|80px]] |[[Dolina Pčinje]] |V<ref name="wdpacPČ">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/20695 |title= Dolina pčinje |work= Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10. 03. 2025}}</ref> |1996.<ref name="pčinja">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat |title= Predeli izuzetnih odlika |work= Zavod za zaštitu prirode - Službeni glasnik RS br. 55/1996 i 2/2003 |accessdate= 7. 3. 2025 |archive-date= 2022-01-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220105101156/https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat }}</ref> |2.606 |[[Bujanovac]] | |- |17. |[[File:Pašnjak na subotičkoj peščari.jpg|80px]] |[[Subotička peščara]] |IV<ref name="wdpacSU">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/555634437 |title= Subotička peščara |work= Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10. 03. 2025}}</ref> |1991.<ref name="subotička">{{Cite web |url= https://pzzp.rs/zastita-prirode/zasticena-podrucja/predeli-izuzetnih-odlika.html |title= Predeli izuzetnih odlika |work= Pokrajinski zavod za zaštitu prirode - Službeni glasnik RS br. 66/1991 |accessdate= 7. 3. 2025}}</ref> |5.370 |[[Subotica]] | |- |18. |[[File:Cer montain.jpg|80px]] |[[Cer (planina)|Cer]] |V<ref name="wdpacCER">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/555761742 |title= Cer planina |work= Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10. 03. 2025}}</ref> |2023. god.<ref name="cerplan">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2023_07/SG_054_2023_006.htm |title= Predeo izuzetnih odlika Planina Cer |work= Službani glasinik RS“, br. 54/2023. |accessdate=10. mart. 2025}}</ref> |6.259 |[[Šabac]], [[Loznica]] | |- |19. |[[File:PIO16 Karas Nera 22.jpg|80px]] |[[Karaš-Nera]] |V |2015. god.<ref name="karaš">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2018_11/t11_0270.htm |title= Predeo izuzetnih odlika Karaš-Nere |work= Službani list AP Vojvodine, br. 54/2019. |accessdate=10. oktobar 2026.}}</ref> |1541 |[[Bela Crkva]], | |- |20. |[[File:Râul Timiș la Lugoj.jpg|80px]] |[[Predio izuzetnih odlika Potamišje|Podtamišje]] |V |2023. god.<ref name="tamiš">{{Cite web |url= https://pzzp.rs/aktuelnosti/item/1201-vlada-republike-srbije-proglasila-zasticenim-predeo-izuzetnih-odlika-potamisje.html |title= VLADA REPUBLIKE SRBIJE PROGLASILA ZAŠTIĆENIM PREDEO IZUZETNIH ODLIKA "POTAMIŠJE" |work= Pokrajinski zavod za zaštitu prirode |accessdate=10. oktobar 2026.}}</ref> | |[[Zrenjanin]], [[Sečanj]], [[Kovačica]] i [[Opovo]] | |- |21. |[[ File:Кањон Ћетиње.jpg|80px]] |[[Klisura Đetinje]] |V |2023. god.<ref name="đetinja">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2023_08/UE_023_2023_003.htm |title= ODLUKA O PROGLAŠENJU PREDELA IZUZETNIH ODLIKA "KLISURA ĐETINJE" |work= ("Sl. list grada Užica", br. 23/2023) |accessdate=10. oktobar 2026.}}</ref> |853 |[[Užice]], [[Čajetina]] | |- |22. |[[File:Kanioni Mirusha.jpg|80px]] |[[Predio izuzetnih odlika Miruša|Miruša]] |V |1998. god.<ref name="Miruša">{{Cite web |url= https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/1998/5/5 |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA MIRUŠa |work= Vlada Republike Srbije, Službeni glasnik 5/1998-146 |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> |33.047 |[[Klina]], [[Orahovac]] | |- |} [[Sliv Resave]], [[Park šume Ivlje]], [[Ozrenske livade]], [[Klisura Ošanićke rijeke]], [[Miruša]], [[Tatkova zemunica]]<ref name="izuzetbi">{{Cite web |url=https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat |title=Predjeli izuzetnih odlika u Srbiji |work=Republički zavod za zaštitu prirode - www.zzps.rs |accessdate=10. 10. 2021 |archive-date=2022-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105101156/https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat }}</ref><ref name="kartasr">{{Cite web |url=http://www.kartasrbije.com/turizam/predeli-izuzetnih-odlika.php |title= Predjeli izuzetnih odlika u Srbiji |work= www.kartasrbije.com |accessdate= 10. 10. 2021}}</ref><ref name="izaovine">{{Cite web |url=http://www.serbia.com/srpski/jedinstveni-magicni-14-predela-izuzetnih-odlika-u-srbiji/ |title= Jedinstveni i magični: 14 predela izuzetnih odlika u Srbiji |work= www.serbia.com |accessdate= 10. 10. 2021}}</ref> [[Ade i otsjeci kod Slankamena]],<ref name="slankamen">{{Cite web |url= http://www.pzzp.rs/rs/sr/zastita-prirode/zasticena-podrucja/predeli-izuzetnih-odlika.html |title= Predeli izuzetnih odlika |work= www.serbia.com |accessdate= 10. 10. 2021 |archive-date= 2022-01-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220105101158/http://www.pzzp.rs/rs/sr/zastita-prirode/zasticena-podrucja/predeli-izuzetnih-odlika.html |dead-url= yes }}</ref><ref name="adeisl">{{Cite web |url=https://www.energetskiportal.rs/proglasen-predeo-izuzetnih-odlika-ade-i-odseci-kod-slankamena/ |title= Proglašen Predeo izuzetnih odlika „Ade i odseci kod Slankamena“ |work= www.energetskiportal.rs |accessdate= 9. 10. 2021}}</ref> [[Željin]], [[Bojčinska šuma]], [[Goč]], [[Grmija]], [[Vardenik]], [[Slatine u dolini Zlatice]], [[Mrtvaje Gornjeg Potisja]]. == Izvori == {{Izvori|2}} {{Commonscat|Protected landscapes in Serbia}} {{Portal|Srbija}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji| ]] kzs73j2rlnwa8fhwfs5c3yniqi8c9he 42714319 42714194 2026-10-27T23:02:17Z Zavičajac 76707 42714319 wikitext text/x-wiki '''Lista predjela izuzetnh odlika u Srbiji''' su područja prepoznatljivog izgleda sa značajnim prirodnim, biološko-ekološkim, estetskim i kulturno-istorijskim vrijednostima, koja su se tokom vremena razvijala kao rezultat interakcije prirode, prirodnih potencijala područja i tradicionalnog načina života lokalnog stanovništva. Mogu biti prirodni i kulturni predjeli izuzetnih odlika.<ref name="zavodzzp">{{Cite web |url=https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat |title=Predjeli izuzetnih odlika |work=Zavod za zaštitu Srbije |accessdate=10.2. 2025 |archive-date=2022-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105101156/https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat }}</ref> Statistika koju vodi [[WDPA]] o [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjima u Srbiji]] se razlikuje od onih koje su zvanično objavljene u [[Srbija|Srbiji]], zbog razlika u metodologijama i skupovima podataka koji se koriste za procjenu pokrivenosti zaštićenih područja. Prema podacima WDPA do 1.10.2021. god zaštićeno je ukupno 385 područja na ukupno 6,766km2 što čini 7,64 % ukupnog teritorija Srbije (88,509km2).<ref name="wdpac">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/country/SRB |title= Zaštićen područja u Srbiji |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10.03. 2025}}</ref> Republika Srbija je potpisala i ratifikovala Evropsku konvenciju o predjelu (EКP) 2011. i na taj način se pridružila velikom broju zemalja (39) članica Savjeta Evrope koji je temu predjela odredio kao važno polje evropske politike. Predio je identifikovan kao dio kulturne baštine, kao kulturno i prirodno dobro od direktnog značaja za kvalitet života. Četvrti međunarodni dan predjela u Srbiji 12. oktobra obilježen je 2020. u Upravnoj zgradi JP NP Đerdap. U sistemu zaštićenih područja Srbije, u grupi [[Zaštićeni krajolik|predjela izuzetnih odlika]], trenutno sa oktobrom 2020. god. je 21 područje koje zauzima prostor od oko 10% ukupne teritorije zaštićenih područja.<ref name="obeležavanje">{{Cite web|url= https://euractiv.rs/12-odrzivi-razvoj/156-saoptenja/15466-obeleavanje-etvrtog-meunarodnog-dana-predela-u-srbiji|title= Obeležavanje Četvrtog međunarodnog dana predela u Srbiji - 9.10.2020|work= www.tos.org.rs|accessdate= 10. 10. 2021|archive-date= 2022-01-05|archive-url= https://web.archive.org/web/20220105101215/https://euractiv.rs/12-odrzivi-razvoj/156-saoptenja/15466-obeleavanje-etvrtog-meunarodnog-dana-predela-u-srbiji|dead-url= yes}}</ref> {| class="wikitable" !Redni<br/>broj !class="unsortable" | Foto !Naziv<br/>područja !Broj IUCN<br/>kategorije<ref name="wdpacV">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/en/search-areas?filters%5Blocation%5D%5Btype%5D=country&filters%5Blocation%5D%5Boptions%5D%5B%5D=Serbia&filters%5Biucn_category%5D%5B%5D=V |title= Predjeli izuzetnih odlika u Srbiji |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10. 03. 2025}}</ref> !Godina !Površina<br/>(ha) !Opština !Svojstva |- |1. |[[File:Magleš - zapadna Srbija - kanjon reke Gradac - mesto Šareno platno - brdo Branig 5 - arheološki lokalitet Jerinin grad.jpg|80px]] |[[Klisura rijeke Gradac]] |V |2001.<ref name="bosut">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/gradac/?script=lat |title= Odluka o zaštiti Predela izuzetnih odlika „Klisura reke Gradac“ |work= Službeni glasnik opštine Valjevo“, br. 1/2001 |accessdate= 7. 2. 2025 |archive-date= 2022-01-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220106131603/https://www.zzps.rs/wp/gradac/?script=lat }}</ref> |1.268 |[[Valjevo]] | |- |2. |[[File:Meandri Zapadne Morave, Pogled sa Ovčara 01.jpg|80px]] |[[Ovčarsko-kablarska klisura]] |V |2000.<ref name="ovčarsko">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/ovcarsko-kablarska-klisura/?script=lat |title= Ovčarsko-Kablarska klisura - Uredba o zaštiti vlade RS br. 16/2000 |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije |accessdate= 9. 2. 2025 |archive-date= 2022-01-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220110210309/https://www.zzps.rs/wp/ovcarsko-kablarska-klisura/?script=lat }}</ref> |2.250 |[[Čačak]], [[Lučani]] |11 manastira<br/>Ovčar banja<br/>IBA podrućje |- |3. |[[File:Rudnik 22.jpg|80px]] |[[Rudnik (planina)]] |V |2023.<ref name="dud">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/obavestenja/zastita-prirode/obavestenje-o-postupku-pokretanja-zastite-predela-izuzetnih-odlika-planina-rudnik |title= Predio izuzetnih odlika Rudnik (planina) - Postupak pokretanja zaštite prdjela izuzetnih odlika Rudnik (planina) |work= Ministarstvo zaštite životne sredine 29. avgust 2023. |accessdate= 15. 2. 2025 |archive-date= 2025-09-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250916164632/https://www.ekologija.gov.rs/obavestenja/zastita-prirode/obavestenje-o-postupku-pokretanja-zastite-predela-izuzetnih-odlika-planina-rudnik |url-status= dead }}</ref> |10.092 |[[Kragujevac]]<br/>[[Gornji Milanovac]]<br/>[[Topola]] | |- |4. |[[File:Prevoj Čardak, Suvobor 002.jpg|80px]] |[[Rajac]] |V |2024.<ref name="rajac">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2024_08/SG_068_2024_002.htm |title= Predio izuzetnih odlika Rajac |work= Službeni glasnik grada Niša br. 68/2024. |accessdate= 15. 2. 2025}}</ref> |1.771 |[[Ljig]], [[Gornji Milanovac]] | |- |5. |[[File:Sokograd.jpg|80px]] |[[Lepterija-Sokograd]] |V |2002.<ref name="lepterija">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/soko-grad/?script=lat |title= Lepterija-Sokograd |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije - Odluka vlade RS Službeni glasnik br. 25/2002. |accessdate= 7. 2. 2025 |archive-date= 2022-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220302084459/https://www.zzps.rs/wp/soko-grad/?script=lat }}</ref> |405 |[[Sokobanja]] | |- |6. |[[File:Belgrado panorama.jpg|80px]] |[[Veliko ratno ostrvo]] |V |2005.<ref name="ratno ostrvo">{{Cite web |url= https://www.zelenilo.rs/images/dokumenta/korisni-dokumenti/Plan%20VRO.pdf |title= Veliko ratno ostrvo - Plan upravljanja |work= JKP Zelenilo Beograd |accessdate= 9. 2. 2025}}</ref> |167,90 |[[Zemun]] |Stanište<br/>66 vrsta ptica |- |7. |[[File:Spomen kuća Vuka Karadžića, Tršić 002.jpg|80px]] |[[Tršić|Kulturni predeo Tršić-Tronoša]] |V |2019.<ref name="Tršić">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2019_07/t07_0356.htm |title= Kulturni predeo Tršić-Tronoša|work=Službeni glasnik RS br. 51/2019 - demo.paragraf.rs |accessdate= 9. 10. 2021}}</ref> |1.802,54 |[[Loznica]] |Rodno mjesto<br/>[[Vuk Karadžić|Vuka Karadžića]] |- |8. |[[File:Predeo izuzetnih odlika Vlasina NB.jpg|80px]] |[[Vlasina]] |V |2006, 2018.<ref name="pejzaži">{{Cite web |url=https://www.protectedplanet.net/en/search-areas?filters%5Blocation%5D%5Btype%5D=country&filters%5Blocation%5D%5Boptions%5D%5B%5D=Serbia&filters%5Biucn_category%5D%5B%5D=V |title= Zaštićeni pejzaži u Srbiji |work=Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10.10. 2021}}</ref> |13.325,24 |[[Surdulica]] |Stanište ptica močvarica<br/>Ramsarsko područje |- |9. |[[File:Космај на длану.jpg|80px]] |[[Kosmaj]] |V |2005.<ref name="kosmaj">{{Cite web |url=https://www.zzps.rs/wp/kosmaj/?script=lat |title=Predjeli izuzetnih odlika u Srbiji - Kosmaj Službeni list grada Beograda, br. 29 – 36 iz 2005. |work=Zavod za zaštitu prirode Srbije, Službeni list grada Beograda, br. 29 – 36 iz 2005. |accessdate=9. 10. 2025. |archive-date=2022-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106101037/https://www.zzps.rs/wp/kosmaj/?script=lat }}</ref> |3.514 |[[Mladenovac]]<br/>[[Sopot]] | |- |10. |[[File:Vrsacki bregovi.jpg|80px]] |[[Vršačke planine]] |V |2022.<ref name="vršačke">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2023_01/APV_054_2022_020.htm |title=Vršačke planine - |work= Službeni glasnik RS br.54/20225. |accessdate= 9. 10. 2025.}}</ref> |5.328 |[[Vršac]] |Najviši vrh u Vojvodini |- |11. |[[File:Boje Oktobra. Predeo izuzetnih odlika „Ozren - Jadovnik“.jpg|80px]] |[[Ozren-Jadovnik]] |V |2014.<ref name="oz-jad">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2014_10/t10_0081.htm |title= Ozren-Jadovnik, odluka vlade RS |work= Službeni glasnik br. 107/2014. |accessdate= 7. 2. 2025}}</ref> |10.284,39 |[[Prijepolje]] | |- |12. |[[File:Avalski toranj - panoramio (2).jpg|80px]] |[[Avala]] |V |2007.<ref name="avala">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2023_11/SG_103_2023_008.htm |title= Odluka o izradi prostornog plana područja posebne namene Kosmaj - Avala |work= Službeni glasnik br. 103/2023. |accessdate= 7. 2. 2025}}</ref> |489 |[[Beograd]] | |- |13. |[[File:Kamena Gora - panoramio (4).jpg|80px]] |[[Kamena Gora]] |V |2007.<ref name="kamena">{{Cite web |url=https://kamenagora.com/priroda/predeli-izuzetnih-oblika/ |title= Predio izuzetnih odlika Kamena Gora |work=UREDBA o proglašenju predela izuzetnih odlika „Kamena Gora“ |accessdate= 9. 2. 2025}}</ref> |7.762 |[[Prijepolje]] | |- |14. |[[File:Jezero Zaovine 1.JPG|80px]] |[[Predio izuzetnih odlika Zaovine|Zaovine]] |V |2008.<ref name="zaovi">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2008_08/t08_0085.htm |title= Zaovine - Rešenje o predhodnoj zaštiti predjela izuzetnih odlika Zaovine |work= Službeni glasnik br. 76/2008. |accessdate= 7. 2. 2025}}</ref> |6.264 |[[Bajina Bašta]] | |- |15. |[[File:View from the Crni Vrh.jpg|80px]] |[[Maljen]] |V |2021.<ref name="Maljen">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2021_08/SG_083_2021_006.htm |title= Maljen - Uredba o proglašenju predjela izuzetnih odlika |work= Službeni glasnik RS br. 83/2021 |accessdate= 7. 2. 2025}}</ref> |10.104 |[[Valjevo]] | |- |16. |[[File:Pcinja river valley 20.jpg|80px]] |[[Dolina Pčinje]] |V<ref name="wdpacPČ">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/20695 |title= Dolina pčinje |work= Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10. 03. 2025}}</ref> |1996.<ref name="pčinja">{{Cite web |url= https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat |title= Predeli izuzetnih odlika |work= Zavod za zaštitu prirode - Službeni glasnik RS br. 55/1996 i 2/2003 |accessdate= 7. 3. 2025 |archive-date= 2022-01-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220105101156/https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat }}</ref> |2.606 |[[Bujanovac]] | |- |17. |[[File:Pašnjak na subotičkoj peščari.jpg|80px]] |[[Subotička peščara]] |IV<ref name="wdpacSU">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/555634437 |title= Subotička peščara |work= Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10. 03. 2025}}</ref> |1991.<ref name="subotička">{{Cite web |url= https://pzzp.rs/zastita-prirode/zasticena-podrucja/predeli-izuzetnih-odlika.html |title= Predeli izuzetnih odlika |work= Pokrajinski zavod za zaštitu prirode - Službeni glasnik RS br. 66/1991 |accessdate= 7. 3. 2025}}</ref> |5.370 |[[Subotica]] | |- |18. |[[File:Cer montain.jpg|80px]] |[[Cer (planina)|Cer]] |V<ref name="wdpacCER">{{Cite web |url= https://www.protectedplanet.net/555761742 |title= Cer planina |work= Svjetska baza podataka zaštićenih područja - WDPA - www.protectedplanet.net |accessdate= 10. 03. 2025}}</ref> |2023. god.<ref name="cerplan">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2023_07/SG_054_2023_006.htm |title= Predeo izuzetnih odlika Planina Cer |work= Službani glasinik RS“, br. 54/2023. |accessdate=10. mart. 2025}}</ref> |6.259 |[[Šabac]], [[Loznica]] | |- |19. |[[File:PIO16 Karas Nera 22.jpg|80px]] |[[Karaš-Nera]] |V |2015. god.<ref name="karaš">{{Cite web |url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2018_11/t11_0270.htm |title= Predeo izuzetnih odlika Karaš-Nere |work= Službani list AP Vojvodine, br. 54/2019. |accessdate=10. oktobar 2026.}}</ref> |1541 |[[Bela Crkva]], | |- |20. |[[File:Râul Timiș la Lugoj.jpg|80px]] |[[Predio izuzetnih odlika Potamišje|Podtamišje]] |V |2023. god.<ref name="tamiš">{{Cite web |url= https://pzzp.rs/aktuelnosti/item/1201-vlada-republike-srbije-proglasila-zasticenim-predeo-izuzetnih-odlika-potamisje.html |title= VLADA REPUBLIKE SRBIJE PROGLASILA ZAŠTIĆENIM PREDEO IZUZETNIH ODLIKA "POTAMIŠJE" |work= Pokrajinski zavod za zaštitu prirode |accessdate=10. oktobar 2026.}}</ref> | |[[Zrenjanin]], [[Sečanj]], [[Kovačica]] i [[Opovo]] | |- |21. |[[File:Кањон Ћетиње.jpg|80px]] |[[Klisura Đetinje]] |V |2023. god.<ref name="đetinja">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2023_08/UE_023_2023_003.htm |title= ODLUKA O PROGLAŠENJU PREDELA IZUZETNIH ODLIKA "KLISURA ĐETINJE" |work= ("Sl. list grada Užica", br. 23/2023) |accessdate=10. oktobar 2026.}}</ref> |853 |[[Užice]], [[Čajetina]] | |- |22. |[[File:Kanioni Mirusha.jpg|80px]] |[[Predio izuzetnih odlika Miruša|Miruša]] |V |1998. god.<ref name="Miruša">{{Cite web |url= https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/1998/5/5 |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA MIRUŠa |work= Vlada Republike Srbije, Službeni glasnik 5/1998-146 |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> |33.047 |[[Klina]], [[Orahovac]] | |- |23. |[[File:Planina Jelica.jpg|80px]] |[[Planina Jelica]] |V |2025. god.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> |6195 |[[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]] | |- |} [[Sliv Resave]], [[Park šume Ivlje]], [[Ozrenske livade]], [[Klisura Ošanićke rijeke]], [[Tatkova zemunica]]<ref name="izuzetbi">{{Cite web |url=https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat |title=Predjeli izuzetnih odlika u Srbiji |work=Republički zavod za zaštitu prirode - www.zzps.rs |accessdate=10. 10. 2021 |archive-date=2022-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105101156/https://www.zzps.rs/wp/predeo-izuzetnih-odlika/?script=lat }}</ref><ref name="kartasr">{{Cite web |url=http://www.kartasrbije.com/turizam/predeli-izuzetnih-odlika.php |title= Predjeli izuzetnih odlika u Srbiji |work= www.kartasrbije.com |accessdate= 10. 10. 2021}}</ref><ref name="izaovine">{{Cite web |url=http://www.serbia.com/srpski/jedinstveni-magicni-14-predela-izuzetnih-odlika-u-srbiji/ |title= Jedinstveni i magični: 14 predela izuzetnih odlika u Srbiji |work= www.serbia.com |accessdate= 10. 10. 2021}}</ref> [[Ade i otsjeci kod Slankamena]],<ref name="slankamen">{{Cite web |url= http://www.pzzp.rs/rs/sr/zastita-prirode/zasticena-podrucja/predeli-izuzetnih-odlika.html |title= Predeli izuzetnih odlika |work= www.serbia.com |accessdate= 10. 10. 2021 |archive-date= 2022-01-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220105101158/http://www.pzzp.rs/rs/sr/zastita-prirode/zasticena-podrucja/predeli-izuzetnih-odlika.html |dead-url= yes }}</ref><ref name="adeisl">{{Cite web |url=https://www.energetskiportal.rs/proglasen-predeo-izuzetnih-odlika-ade-i-odseci-kod-slankamena/ |title= Proglašen Predeo izuzetnih odlika „Ade i odseci kod Slankamena“ |work= www.energetskiportal.rs |accessdate= 9. 10. 2021}}</ref> [[Željin]], [[Bojčinska šuma]], [[Goč]], [[Grmija]], [[Vardenik]], [[Slatine u dolini Zlatice]], [[Mrtvaje Gornjeg Potisja]]. == Izvori == {{Izvori|2}} {{Commonscat|Protected landscapes in Serbia}} {{Portal|Srbija}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji| ]] 884j9r7rqx3oft0ym3h4vasa9hor08t 10 4726921 42714178 42714162 2026-10-27T13:02:23Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem2]] na [[Šablon:Hem2]] 42714162 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Chem2|chem}}<!-- 1. CHECK: checkFUP regular (parameters |1= and |2= are whitelisted) -->{{#invoke:check for unknown parameters|check ||showblankpositional=1 |unknown={{main other|1=[[Kategorija:Stranice koje koriste Hem2 s problemima u parametrima|*]]|2=}} |preview=[[:Šablon:Hem2]]: Nepoznati parametar "_VALUE_" |link|auto|1|2}}<!-- 1, 2 accepted parameters; see also below 2. CHECK: param |2= has input -->{{#if:{{{2|}}}|<!-- -->{{preview warning|1=Parametar {{para|1=2|2={{{2|}}}}} mora biti prazan}}<!-- -->{{main other|1=[[Kategorija:Stranice koje koriste Hem2 s problemima u parametrima]]}} }}<!-- end of 2=hasinput check 3. CHECK {} brackets unbalanced (includes imbalance through end-}-bracket misreading issue) -->{{#if:{{#invoke:String|match|s={{{1|}}}|pattern={[^%}]*$|plain=false|nomatch=|ignore_errors=true}}|<!-- -->{{preview warning|1=[[:Šablon:Hem2]]: Neuravnotežene <nowiki>{..}</nowiki> zagrade (razmislite o korištenju dodatnog šablona {{!}})}}<!-- -->{{main other|1=[[Category:Stranice koje koriste Hem2 s problemima u parametrima|B]]|2=}} }}<!-- --><noinclude>{{documentation|1=Šablon:Hem2/dok}}</noinclude> hdvptwyjrzggi3q9hk1dxjzxevno3cs 0 4726922 42714165 2026-10-27T12:18:02Z Duma 16555 Nova stranica: [[File:Osmorhiza chilensis 5556.JPG|thumb|right|''[[Osmorhiza chilensis]]'' se može pronaći u umjerenim područjima Sjeverne i Južne Amerike]] '''Antitropsko''' (alternative uključuju '''biantitropsko''' ili '''amfitropsko''') '''rasprostranjenje''' je vrsta [[disjunktno rasprostranjenje|disjunktnog rasprostranjenja]] gdje [[vrsta]] ili [[kladus]] postoji na sličnim [[geografska širina|geografskim širinama]] sa suprotnih strana [[ekvator]]a, ali ne u [[tropi]]ma. Na pr... 42714165 wikitext text/x-wiki [[File:Osmorhiza chilensis 5556.JPG|thumb|right|''[[Osmorhiza chilensis]]'' se može pronaći u umjerenim područjima Sjeverne i Južne Amerike]] '''Antitropsko''' (alternative uključuju '''biantitropsko''' ili '''amfitropsko''') '''rasprostranjenje''' je vrsta [[disjunktno rasprostranjenje|disjunktnog rasprostranjenja]] gdje [[vrsta]] ili [[kladus]] postoji na sličnim [[geografska širina|geografskim širinama]] sa suprotnih strana [[ekvator]]a, ali ne u [[tropi]]ma. Na primjer, neka vrsta se može pronaći sjeverno od [[Rakova obratnica|Rakove obratnice]] i južno od [[Jarčeva obratnica|Jarčeve obratnice]], ali na prostranstvima između njih.<ref>{{Cite journal|last=Raven|first=Peter H.|date=1963|title=Amphitropical Relationships in the Floras of North and South America|journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=38|issue=2|pages=151–177|doi=10.1086/403797|s2cid=85310607 |issn=0033-5770}}</ref> S porastom količine vremena od trenutka [[širenje sjemena|širenja]], disjunktne populacije mogu biti istog varijeteta, vrste ili kladusa.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Simpson|first1=Michael G.|last2=Johnson|first2=Leigh A.|last3=Villaverde|first3=Tamara|last4=Guilliams|first4=C. Matt|date=2017|title=American amphitropical disjuncts: Perspectives from vascular plant analyses and prospects for future research|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=104|issue=11|pages=1600–1650|doi=10.3732/ajb.1700308|issn=0002-9122|doi-access=free|hdl=10261/168338|hdl-access=free}}</ref> Način na koji se životni oblici šire na suprotnu hemisferu, kada pod normalnim uvjetima ne bi mogli preživjeti u središnjem području, ovisi o vrsti. Sjeme biljaka može se širiti vjetrom, životinjama ili na druge načine, a zatim klijati kada dospije na mjesto sa odgovarajućom klimom, dok morski oblici života mogu proći kroz tropske regije u larvalnom stanju ili putovati dubokim okeanskim strujama s mnogo hladnijim temperaturama nego na površini. Za američko amfitropsko rasprostranjenje, općenito se smatra da je ono vjerojatnije od [[Alopatrijska specijacija|vikarijacije]] iz prethodnog širenja, uključujući trope u Sjevernoj i Južnoj Americi.<ref name=":0" /> [[Peter Raven]] je identificirao tri obrasca amfitropskog disjunktnog rasprostranjenja kod biljaka. '''Bipolarni disjunkti''' su [[takson]]i koji se javljaju na visokim (subpolarnim ili polarnim) geografskim širinama. '''Umjereni disjunkti''' su oni koji se javljaju u umjerenim klimama. '''Pustinjski disjunkti''' se javljaju u [[Sonorska pustinja|Sonorskim]], [[Čivavska pustinja|Čivavskim]] i centralnomeksičkim pustinjama Sjeverne Amerike (jugozapad Sjedinjenih Država i sjeverni Meksiko) te u pustinjama i polupustinjama južne Južne Amerike. Raven je identificirao 30 bipolarnih disjunktnih vrsta i blisko srodnih parova vrsta, 130 umjerenih disjunkta i "značajan broj" pustinjskih disjunkta.<ref name = Raven>Raven, Peter H. “Amphitropical Relationships in the Floras of North and South America.” ''The Quarterly Review of Biology'', vol. 38, no. 2, 1963, pp. 151–77. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/2819162. Accessed 1 February 2026.</ref> == Primjeri == [[File:Scylla serrata 154495501.jpg|thumb|right|''Scylla serrata'' se može pronaći u [[Estuarij|estuarima]] i [[mangrove|mangrovim šumama]] Afrike, Australije i Azije]] === Biljke === * ''[[Phacelia crenulata]]'' * ''[[Bowlesia incana]]'' * ''[[Osmorhiza berteroi]]'' i ''[[Osmorhiza depauperata]]'' * ''[[Ruppia megacarpa]]''<ref>Ito, Y., T. Ohi-Toma, J. Murata and Nr. Tanaka (2010) Hybridization and polyploidy of an aquatic plant, ''Ruppia'' (Ruppiaceae), inferred from plastid and nuclear DNA phylogenies. ''[[American Journal of Botany]]'' '''97:''' 1156-1167</ref> * ''[[Solenogyne]]''<ref>Nakamura, K., T. Denda, G. Kokubugata, P.I. Forster, G. Wilson, C.-I Peng, M. Yokota (2012) Molecular phylogeography reveals an antitropical distribution and local diversification of ''Solenogyne'' (Asteraceae) in the Ryukyu Archipelago of Japan and Australia. ''[[Biological Journal of the Linnean Society]]'' '''105:''' 197-217</ref> * Za popis američkih amfitropsko rasprostranjenih biljaka (237 vaskularnih biljaka), pogledati tabele u dokumentu otvorenog pristupa koji su pružili Simpson et al. 2017<ref name=":0" /> ili njihovu radnu grupu na figshare<ref>{{Cite web|url=https://figshare.com/projects/American_Amphitropical_Disjunction_Working_Group/25510|title=American Amphitropical Disjunction Working Group|website=figshare.com|access-date=2019-02-23}}</ref> === Životinje === * ''[[Scylla serrata]]'' * [[Astacidea|Slatkovodni rakovi]] * ''[[Bembidion]]'' === Mahovine i lišajevi === * ''[[Tetraplodon (biljka)|Tetraplodon]] fuegianus''<ref>{{Cite journal|last1=Lewis|first1=Lily R.|last2=Biersma|first2=Elisabeth M.|last3=Carey|first3=Sarah B.|last4=Holsinger|first4=Kent|last5=McDaniel|first5=Stuart F.|last6=Rozzi|first6=Ricardo|last7=Goffinet|first7=Bernard|date=2017|title=Resolving the northern hemisphere source region for the long-distance dispersal event that gave rise to the South American endemic dung mossTetraplodon fuegianus|journal=American Journal of Botany|volume=104|issue=11|pages=1651–1659|doi=10.3732/ajb.1700144|issn=0002-9122|doi-access=free}}</ref> == Povezano == * [[Rapoportovo pravilo]] == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Biogeografija]] imuylbwnadljslc051nb054h0i7wsy6 0 4726923 42714166 2026-10-27T12:18:33Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Antitropsko rasprostranjenje]] 42714166 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Antitropsko rasprostranjenje]] 9jxn4en7ih94s0jjyum0ej66uwjnpbv 0 4726924 42714167 2026-10-27T12:18:52Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Antitropsko rasprostranjenje]] 42714167 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Antitropsko rasprostranjenje]] 9jxn4en7ih94s0jjyum0ej66uwjnpbv 0 4726925 42714168 2026-10-27T12:19:11Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Antitropsko rasprostranjenje]] 42714168 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Antitropsko rasprostranjenje]] 9jxn4en7ih94s0jjyum0ej66uwjnpbv 0 4726926 42714169 2026-10-27T12:19:30Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Antitropsko rasprostranjenje]] 42714169 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Antitropsko rasprostranjenje]] 9jxn4en7ih94s0jjyum0ej66uwjnpbv 0 4726927 42714170 2026-10-27T12:19:43Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Antitropsko rasprostranjenje]] 42714170 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Antitropsko rasprostranjenje]] 9jxn4en7ih94s0jjyum0ej66uwjnpbv 828 4726928 42714175 2026-10-27T13:00:16Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local p = {} -- module's table -- Kemijski elementi i druge oznake s poveznicama local am = { H = { hr = "Vodik", sr = "Vodonik", en = "Hydrogen" }, He = { hr = "Helij", sr = "Helijum", en = "Helium" }, Li = { hr = "Litij", sr = "Litijum", en = "Lithium" }, Be = { hr = "Berilij", sr = "Berilijum", en = "Beryllium" }, B = { hr = "Bor", sr = "Bor", en = "Boron" }, C = { hr = "Ugljik", sr = "Ugljenik", en = "Carbon" },... 42714175 Scribunto text/plain local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local p = {} -- module's table -- Kemijski elementi i druge oznake s poveznicama local am = { H = { hr = "Vodik", sr = "Vodonik", en = "Hydrogen" }, He = { hr = "Helij", sr = "Helijum", en = "Helium" }, Li = { hr = "Litij", sr = "Litijum", en = "Lithium" }, Be = { hr = "Berilij", sr = "Berilijum", en = "Beryllium" }, B = { hr = "Bor", sr = "Bor", en = "Boron" }, C = { hr = "Ugljik", sr = "Ugljenik", en = "Carbon" }, N = { hr = "Dušik", sr = "Azot", en = "Nitrogen" }, O = { hr = "Kisik", sr = "Kiseonik", en = "Oxygen" }, F = { hr = "Fluor", sr = "Fluor", en = "Fluorine" }, Ne = { hr = "Neon", sr = "Neon", en = "Neon" }, Na = { hr = "Natrij", sr = "Natrijum", en = "Sodium" }, Mg = { hr = "Magnezij", sr = "Magnezijum", en = "Magnesium" }, Al = { hr = "Aluminij", sr = "Aluminijum", en = "Aluminium" }, Si = { hr = "Silicij", sr = "Silicijum", en = "Silicon" }, P = { hr = "Fosfor", sr = "Fosfor", en = "Phosphorus" }, S = { hr = "Sumpor", sr = "Sumpor", en = "Sulfur" }, Cl = { hr = "Klor", sr = "Hlor", en = "Chlorine" }, Ar = { hr = "Argon", sr = "Argon", en = "Argon" }, K = { hr = "Kalij", sr = "Kalijum", en = "Potassium" }, Ca = { hr = "Kalcij", sr = "Kalcijum", en = "Calcium" }, Sc = { hr = "Skandij", sr = "Skandijum", en = "Scandium" }, Ti = { hr = "Titanij", sr = "Titan", en = "Titanium" }, V = { hr = "Vanadij", sr = "Vanadijum", en = "Vanadium" }, Cr = { hr = "Krom", sr = "Hrom", en = "Chromium" }, Mn = { hr = "Mangan", sr = "Mangan", en = "Manganese" }, Fe = { hr = "Željezo", sr = "Gvožđe", en = "Iron" }, Co = { hr = "Kobalt", sr = "Kobalt", en = "Cobalt" }, Ni = { hr = "Nikal", sr = "Nikl", en = "Nickel" }, Cu = { hr = "Bakar", sr = "Bakar", en = "Copper" }, Zn = { hr = "Cink", sr = "Cink", en = "Zinc" }, Ga = { hr = "Galij", sr = "Galijum", en = "Gallium" }, Ge = { hr = "Germanij", sr = "Germanijum", en = "Germanium" }, As = { hr = "Arsen", sr = "Arsen", en = "Arsenic" }, Se = { hr = "Selen", sr = "Selen", en = "Selenium" }, Br = { hr = "Brom", sr = "Brom", en = "Bromine" }, Kr = { hr = "Kripton", sr = "Kripton", en = "Krypton" }, Rb = { hr = "Rubidij", sr = "Rubidijum", en = "Rubidium" }, Sr = { hr = "Stroncij", sr = "Stroncijum", en = "Strontium" }, Y = { hr = "Itrij", sr = "Itrijum", en = "Yttrium" }, Zr = { hr = "Cirkonij", sr = "Cirkonijum", en = "Zirconium" }, Nb = { hr = "Niobij", sr = "Niobijum", en = "Niobium" }, Mo = { hr = "Molibden", sr = "Molibden", en = "Molybdenum" }, Tc = { hr = "Tehnecij", sr = "Tehnecijum", en = "Technetium" }, Ru = { hr = "Rutenij", sr = "Rutenijum", en = "Ruthenium" }, Rh = { hr = "Rodij", sr = "Rodijum", en = "Rhodium" }, Pd = { hr = "Paladij", sr = "Paladijum", en = "Palladium" }, Ag = { hr = "Srebro", sr = "Srebro", en = "Silver" }, Cd = { hr = "Kadmij", sr = "Kadmijum", en = "Cadmium" }, In = { hr = "Indij", sr = "Indijum", en = "Indium" }, Sn = { hr = "Kositar", sr = "Kalaj", en = "Tin" }, Sb = { hr = "Antimon", sr = "Antimon", en = "Antimony" }, Te = { hr = "Telur", sr = "Telur", en = "Tellurium" }, I = { hr = "Jod", sr = "Jod", en = "Iodine" }, Xe = { hr = "Ksenon", sr = "Ksenon", en = "Xenon" }, Cs = { hr = "Cezij", sr = "Cezijum", en = "Caesium" }, Ba = { hr = "Barij", sr = "Barijum", en = "Barium" }, La = { hr = "Lantan", sr = "Lantan", en = "Lanthanum" }, Ce = { hr = "Cerij", sr = "Cerijum", en = "Cerium" }, Pr = { hr = "Prazeodimij", sr = "Prazeodim", en = "Praseodymium" }, Nd = { hr = "Neodimij", sr = "Neodim", en = "Neodymium" }, Pm = { hr = "Prometij", sr = "Prometijum", en = "Promethium" }, Sm = { hr = "Samarij", sr = "Samarijum", en = "Samarium" }, Eu = { hr = "Europij", sr = "Europijum", en = "Europium" }, Gd = { hr = "Gadolinij", sr = "Gadolinijum", en = "Gadolinium" }, Tb = { hr = "Terbij", sr = "Terbijum", en = "Terbium" }, Dy = { hr = "Disprozij", sr = "Disprozijum", en = "Dysprosium" }, Ho = { hr = "Holmij", sr = "Holmijum", en = "Holmium" }, Er = { hr = "Erbij", sr = "Erbijum", en = "Erbium" }, Tm = { hr = "Tulij", sr = "Tulijum", en = "Thulium" }, Yb = { hr = "Iterbij", sr = "Iterbijum", en = "Ytterbium" }, Lu = { hr = "Lutecij", sr = "Lutecijum", en = "Lutetium" }, Hf = { hr = "Hafnij", sr = "Hafnijum", en = "Hafnium" }, Ta = { hr = "Tantal", sr = "Tantal", en = "Tantalum" }, W = { hr = "Volfram", sr = "Volfram", en = "Tungsten" }, Re = { hr = "Renij", sr = "Renijum", en = "Rhenium" }, Os = { hr = "Osmij", sr = "Osmijum", en = "Osmium" }, Ir = { hr = "Iridij", sr = "Iridijum", en = "Iridium" }, Pt = { hr = "Platina", sr = "Platina", en = "Platinum" }, Au = { hr = "Zlato", sr = "Zlato", en = "Gold" }, Hg = { hr = "Živa", sr = "Živa", en = "Mercury (element)" }, Tl = { hr = "Talij", sr = "Talijum", en = "Thallium" }, Pb = { hr = "Olovo", sr = "Olovo", en = "Lead" }, Bi = { hr = "Bizmut", sr = "Bizmut", en = "Bismuth" }, Po = { hr = "Polonij", sr = "Polonijum", en = "Polonium" }, At = { hr = "Astat", sr = "Astat", en = "Astatine" }, Rn = { hr = "Radon", sr = "Radon", en = "Radon" }, Fr = { hr = "Francij", sr = "Francijum", en = "Francium" }, Ra = { hr = "Radij", sr = "Radijum", en = "Radium" }, Ac = { hr = "Aktinij", sr = "Aktinijum", en = "Actinium" }, Th = { hr = "Torij", sr = "Torijum", en = "Thorium" }, Pa = { hr = "Protaktinij", sr = "Protaktinijum", en = "Protactinium" }, U = { hr = "Uranij", sr = "Uranijum", en = "Uranium" }, Np = { hr = "Neptunij", sr = "Neptunijum", en = "Neptunium" }, Pu = { hr = "Plutonij", sr = "Plutonijum", en = "Plutonium" }, Am = { hr = "Americij", sr = "Americijum", en = "Americium" }, Cm = { hr = "Kirij", sr = "Kirijum", en = "Curium" }, Bk = { hr = "Berkelij", sr = "Berkelijum", en = "Berkelium" }, Cf = { hr = "Kalifornij", sr = "Kalifornijum", en = "Californium" }, Es = { hr = "Einsteinij", sr = "Ajnštajnijum", en = "Einsteinium" }, Fm = { hr = "Fermij", sr = "Fermijum", en = "Fermium" }, Md = { hr = "Mendelevij", sr = "Mendelevijum", en = "Mendelevium" }, No = { hr = "Nobelij", sr = "Nobelijum", en = "Nobelium" }, Lr = { hr = "Lawrencij", sr = "Lorensijum", en = "Lawrencium" }, Rf = { hr = "Rutherfordij", sr = "Raderfordijum", en = "Rutherfordium" }, Db = { hr = "Dubnij", sr = "Dubnijum", en = "Dubnium" }, Sg = { hr = "Seaborgij", sr = "Siborgijum", en = "Seaborgium" }, Bh = { hr = "Bohrium", sr = "Borijum", en = "Bohrium" }, Hs = { hr = "Hasij", sr = "Hasijum", en = "Hassium" }, Mt = { hr = "Meitnerij", sr = "Majtnerijum", en = "Meitnerium" }, Ds = { hr = "Darmštatij", sr = "Darmštatijum", en = "Darmstadtium" }, Rg = { hr = "Rendgenij", sr = "Rentgenijum", en = "Roentgenium" }, Cn = { hr = "Kopernicij", sr = "Kopernicijum", en = "Copernicium" }, Nh = { hr = "Nihonij", sr = "Nihonijum", en = "Nihonium" }, Fl = { hr = "Flerovij", sr = "Flerovijum", en = "Flerovium" }, Mc = { hr = "Moskovij", sr = "Moskovijum", en = "Moscovium" }, Lv = { hr = "Livermorij", sr = "Livermorijum", en = "Livermorium" }, Ts = { hr = "Tenesin", sr = "Tenesin", en = "Tennessine" }, Og = { hr = "Oganeson", sr = "Oganeson", en = "Oganesson" }, -- Skupine i oznake koje nalikuju simbolima elemenata Bn = { hr = "Benzilna skupina", sr = "Benzil-grupa", en = "Benzyl group" }, Bu = { hr = "Butilna skupina", sr = "Butil-grupa", en = "Butyl group" }, Bz = { hr = "Benzoilna skupina", sr = "Benzoil-grupa", en = "Benzoyl group" }, Cp = { hr = "Ciklopentadienil", sr = "Ciklopentadienil", en = "Cyclopentadienyl" }, D = { hr = "Deuterij", sr = "Deuterijum", en = "Deuterium" }, Et = { hr = "Etilna skupina", sr = "Etil-grupa", en = "Ethyl group" }, Ln = { hr = "Lantanidi", sr = "Lantanidi", en = "Lanthanide" }, Me = { hr = "Metilna skupina", sr = "Metil-grupa", en = "Methyl group" }, Nu = { hr = "Nukleofil", sr = "Nukleofil", en = "Nucleophile" }, Ph = { hr = "Fenilna skupina", sr = "Fenil-grupa", en = "Phenyl group" }, Pn = { hr = "Pentilna skupina", sr = "Pentil-grupa", en = "Pentyl group" }, R = { hr = "Supstituent", sr = "Supstituent", en = "Substituent" }, T = { hr = "Tricij", sr = "Tricijum", en = "Tritium" }, Tf = { hr = "Trifluorometansulfonilna skupina", sr = "Trifluorometansulfonil-grupa", en = "Trifluoromethylsulfonyl group" }, X = { hr = "Halogen", sr = "Halogen", en = "Halogen" }, } -- Skupine koje pri ručnom povezivanju preusmjeravaju na odgovarajući naziv; -- nikad se ne povezuju automatski. local groups = { CH3 = { hr = "Metilna skupina", sr = "Metil-grupa", en = "Methyl group" }, CO3 = { hr = "Karbonat", sr = "Karbonat", en = "Carbonate" }, COOH = { hr = "Karboksilna skupina", sr = "Karboksilna grupa", en = "Carboxyl group" }, ClO = { hr = "Hipoklorit", sr = "Hipohlorit", en = "Hypochlorite" }, ClO2 = { hr = "Klorit", sr = "Hlorit", en = "Chlorite" }, ClO3 = { hr = "Klorat", sr = "Hlorat", en = "Chlorate" }, ClO4 = { hr = "Perklorat", sr = "Perhlorat", en = "Perchlorate" }, H2O = { hr = "Kristalna voda", sr = "Kristalna voda", en = "Water of crystallization" }, H3O = { hr = "Hidronij", sr = "Hidronijum", en = "Hydronium" }, NH2 = { hr = "Amino skupina", sr = "Amino-grupa", en = "Amine group" }, NH4 = { hr = "Amonij", sr = "Amonijum", en = "Ammonium" }, NO3 = { hr = "Nitrat", sr = "Nitrat", en = "Nitrate" }, PO3 = { hr = "Fosfit", sr = "Fosfit", en = "Phosphite" }, PO4 = { hr = "Fosfat", sr = "Fosfat", en = "Phosphate" }, SH = { hr = "Tiolna skupina", sr = "Tiolna grupa", en = "Thiol group" }, SO3 = { hr = "Sulfit", sr = "Sulfit", en = "Sulfite" }, SO4 = { hr = "Sulfat", sr = "Sulfat", en = "Sulfate" }, SeH = { hr = "Selenolna skupina", sr = "Selenolna grupa", en = "Selenol group" } } local T_ELEM = 0 -- token types local T_NUM = 1 -- number local T_OPEN = 2 -- open '(' local T_CLOSE = 3 -- close ')' local T_PM_CHARGE = 4 -- + or − local T_WATER = 6 -- .xH2O x number local T_CRYSTAL = 9 -- .x local T_CHARGE = 8 -- charge (x+), (x-) local T_SUF_CHARGE = 10 -- suffix and charge e.g. 2+ from H2+ local T_SUF_CHARGE2 = 12 -- suffix and (charge) e.g. 2(2+) from He2(2+) local T_SPECIAL = 14 -- starting with \ e.g. \d for double bond (=) local T_SPECIAL2 = 16 -- starting with \y{x} e.g. \i{12} for isotope with mass number 12 local T_ARROW_R = 17 -- match: -> local T_ARROW_EQ = 18 -- match: <-> local T_UNDERSCORE = 19 -- _{ ... } local T_CARET = 20 -- ^{ ... } local T_LINKOPEN = 21 -- Opening of link, always like "[[target|" even if the source wasn't local T_NOCHANGE = 30 -- Anything else like ☃ function su(up, down) if up == "" then return ('<sub class="template-chem2-sub">%s</sub>'):format(down) end if down == "" then return ('<sup class="template-chem2-sup">%s</sup>'):format(up) end return ('<span class="template-chem2-su"><span>%s</span><span>%s</span></span>'):format(up, down) end function DotIt() return '&middot;' end function item(f, lang) -- (iterator) returns one token (type, value) at a time from the formula 'f' local i = 1 return function () local t, x = nil, nil if (i == 1) and f:match('^[0-9]', i) then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; i = i + x:len(); -- matching coefficient (need a space first) elseif i <= f:len() then x = f:match('^%s+[%d.]+', i); t = T_NOCHANGE; -- matching coefficient (need a space first) if not x then x = f:match('^%s[+]', i); t = T_NOCHANGE; end -- matching + (H2O + H2O) if not x then x = f:match('^%&%#[%w%d]+%;', i); t = T_NOCHANGE; end -- &#...; if not x then x = f:match('^%<%-%>', i); t = T_ARROW_EQ; end -- matching <-> if not x then x = f:match('^%-%>', i); t = T_ARROW_R; end -- matching -> if not x then x = f:match('^%u%l*', i); t = T_ELEM; end -- matching symbols like Aaaaa if not x then x = f:match('^%d+[+-]', i); t = T_SUF_CHARGE; end -- matching x+, x- if not x then x = f:match('^%d+%(%d*[+-]%)', i); t = T_SUF_CHARGE2; end -- matching x(y+/-), x(+/-) if not x then x = f:match('^%(%d*[+-]%)', i); t = T_CHARGE; end -- matching (x+) (xx+), (x-) (xx-) if not x then x = f:match('^[%d.]+', i); t = T_NUM; end -- matching number if not x and (f:match('^%[%[%[[^[]', i) or f:match('^%[[^[]', i)) then i = i + 1; return T_OPEN, '&#91;' end -- escape [[[X or [X (relevant to auto-linking) if not x and f:sub(i, i + 1) == '[[' then x = f:match('^%[%[([^]|]*)', i) -- link target local len = x:len() + 3 local element = am[x] local group = groups[x] local target = type(element) == 'table' and (element[lang] or element.en) or element local groupTarget = type(group) == 'table' and (group[lang] or group.en) or group x = '[[' .. (groupTarget or target or x) .. '|' -- override link target for common groups if f:sub(len + i, len + i) == ']' then -- We're going to read the link twice, once as target and once as -- chemical markup, e.g. [[CH3]] => "[[CH3|", "CH3]]" i = i + 2 else i = i + len end return T_LINKOPEN, x end if not x then x = f:match('^[(|{|%[]', i); t = T_OPEN; end -- matching ({[ if not x then x = f:match('^[)|}|%]]', i); t = T_CLOSE; end -- matching )}] if not x then x = f:match('^[+-]', i); t = T_PM_CHARGE; end -- matching + or - if not x then x = f:match('^%*[%d.]*H2O', i); t = T_WATER; end -- Crystal water if not x then x = f:match('^%*[%d.]*', i); t = T_CRYSTAL; end -- Crystal if not x then x = f:match('^[\\].{%d+}', i); t = T_SPECIAL2; end -- \y{x} if not x then x = f:match('^[\\].', i); t = T_SPECIAL; end -- \x if not x then x = f:match('^_{[^}]*}', i); t = T_UNDERSCORE; end -- _{...} if not x then x = f:match('^^{[^}]*}', i); t = T_CARET; end -- ^{...} if not x then x = f:match('^.', i); t = T_NOCHANGE; end --the rest - one by one if x then i = i + x:len(); else i = i + 999; error("Invalid character in formula! : "..f) end end return t, x end end function p._chem(args) local f = args[1] or '' local lang = args['lang'] or 'hr' if lang ~= 'hr' and lang ~= 'sr' and lang ~= 'en' then lang = 'hr' end f = mw.text.decode( f, true ) -- handle entity input (like &minus;): decode right away f = string.gsub(f, "–", "-") -- replace – with - (hyphen not ndash) f = string.gsub(f, "−", "-") -- replace – with - (hyphen not minus sign) local formula = '' local t, x local link = args['link'] or "" local auto = args['auto'] or "" local seen = {} local _debug = false if not (link == '') then formula = formula .. "[[" .. link .. "|"; end -- wikilink start [[link| for t, x in item(f, lang) do if _debug then formula = ("%s\n* %d %s"):format(formula, t, x) elseif t == T_ELEM then if (auto == '') or (not am[x]) or seen[x] then formula = formula .. x else local element = am[x] local target = type(element) == 'table' and (element[lang] or element.en) or element formula = ("%s[[%s|%s]]"):format(formula, target, x); seen[x] = true end elseif t == T_COEFFICIENT then formula = formula .. x elseif t == T_NUM then formula = formula .. su("", x); elseif t == T_LINKOPEN then formula = formula .. x; -- [[Link| elseif t == T_OPEN then formula = formula .. x; -- ([{ elseif t == T_CLOSE then formula = formula .. x; -- )]} elseif t == T_PM_CHARGE then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE then formula = formula .. su(x:match("[+-]"):gsub("-", "−"), x:match("%d+"), ""); elseif t == T_SUF_CHARGE2 then formula = formula .. su(x:match("%(%d*[+-]"):gsub("-", "−"):sub(2, -1), x:match("%d+")) elseif t == T_CHARGE then formula = formula .. "^{" if x:match("%d+") then formula = formula .. x:match("%d+"); end formula = formula .. x:match("[%+-]"):gsub("-", "−") .. "}"; -- Cannot concatenat a nil value from x:match("%d+"); elseif t == T_CRYSTAL then formula = formula .. DotIt() .. string.gsub( x, "*", '', 1 ); elseif t == T_SPECIAL then parameter = x:sub(2, 2) -- x fra \x if parameter == "s" then formula = formula .. "−" -- single bond elseif parameter == "d" then formula = formula .. "=" -- double bond elseif parameter == "t" then formula = formula .. "≡" -- tripple bond elseif parameter == "q" then formula = formula .. "≣" -- Quadruple bond elseif parameter == "h" then formula = formula .. "η" -- η, hapticity elseif parameter == "*" then formula = formula .. "*" -- *, normal * elseif parameter == "-" then formula = formula .. "-" -- - elseif parameter == "\\" then formula = formula .. "\\" -- \ elseif parameter == "\'" then formula = formula .. "&#39;" -- html-code for ' end elseif t == T_SPECIAL2 then -- \y{x} parameter = x:sub(2, 2) -- y fra \y{x} if parameter == "h" then --[[Hapticity]] if (auto == '') then formula = formula .. "η^{" .. x:match('%d+') .. "}-" else formula = formula .. "[[Hapticity|η^{" .. x:match('%d+') .. "}]]-" end elseif parameter == "m" then formula = formula .. "μ_{" .. x:match('%d+') .. "}-" -- mu ([[bridging ligand]]) end elseif t == T_WATER then if x:match("^%*[%d.]") then formula = formula .. DotIt() .. x:match("%f[%.%d]%d*%.?%d*%f[^%.%d%]]") .. "H₂O"; else formula = formula .. DotIt() .. "H₂O"; end elseif t == T_UNDERSCORE then formula = formula .. su("", x:gsub("-", "−"):sub(3, -2)) -- x contains _{string} elseif t == T_CARET then formula = formula .. su(x:gsub("-", "−"):sub(3, -2), "") -- x contains ^{string} elseif t == T_ARROW_R then formula = formula .. " → " elseif t == T_ARROW_EQ then formula = formula .. " ⇌ " elseif t == T_NOCHANGE then formula = formula .. x; -- The rest - everything which isn't captured by the regular expresions. else error('unreachable - ???') end -- in fact, unreachable end if not (link == nil or link == '') then formula = formula .. "]]"; end -- wikilink closing ]] formula = mw.getCurrentFrame():preprocess('<templatestyles src="Module:Chem2/styles.css"/>') .. '<span class="chemf nowrap">' .. formula .. '</span>' if args[2] or args[3] or args[4] then formula = formula .. require('Module:If preview')._warning{ '&#123;&#123;chem2&#125;&#125; was called with multiple positional arguments. It should have just one, e.g. &#123;&#123;chem2&#124;H2O&#125;&#125;.' } end return formula end function p.chem(frame) local args = getArgs(frame) return p._chem(args) end -- PRIVATE function to generate documentation. function p._autodoc(frame) local TableTools = require('Module:TableTools') -- we don't want to load this on articles for no reason local result = { '===Kemijski elementi i slične oznake===\nOve se oznake mogu automatski povezivati ili koristiti kao preusmjerenja.\n', '{| class="wikitable"\n! Symbol !! Hrvatski naziv !! Srpski naziv (latinica) !! English\n' } for symbol, target in TableTools.sortedPairs(am) do local hr = type(target) == 'table' and target.hr or target local sr = type(target) == 'table' and target.sr or target local en = type(target) == 'table' and target.en or target result[#result + 1] = ('|-\n| %s || %s || %s || %s\n'):format(symbol, hr, sr, en) end result[#result + 1] = '|}\n===Skupine===\nOve oznake povezuju se ručno i preusmjeravaju na odgovarajući naziv.\n' result[#result + 1] = '{| class="wikitable"\n! Oznaka !! Hrvatski naziv !! Srpski naziv (latinica) !! English\n' for symbol, target in TableTools.sortedPairs(groups) do local hr = type(target) == 'table' and target.hr or target local sr = type(target) == 'table' and target.sr or target local en = type(target) == 'table' and target.en or target result[#result + 1] = ('|-\n| %s || %s || %s || %s\n'):format(symbol, hr, sr, en) end result[#result + 1] = '|}' return table.concat(result) end return p a2jwb0isteqh7etfps01i3n3t790jy9 828 4726929 42714177 2026-10-27T13:01:10Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: .template-chem2-su { /* */ display: inline-block; font-size: 80%; line-height: 1; vertical-align: -0.35em; } .template-chem2-su > span { display: block; text-align: left; } /* Ignore the linter error about this selector being "overqualified"; this is the correct selector to override the default stylesheet. */ sub.template-chem2-sub { font-size: 80%; vertical-align: -0.35em; } sup.template-chem2-sup { font-size: 80%; vertical-align: 0.65em; } 42714177 sanitized-css text/css .template-chem2-su { /* */ display: inline-block; font-size: 80%; line-height: 1; vertical-align: -0.35em; } .template-chem2-su > span { display: block; text-align: left; } /* Ignore the linter error about this selector being "overqualified"; this is the correct selector to override the default stylesheet. */ sub.template-chem2-sub { font-size: 80%; vertical-align: -0.35em; } sup.template-chem2-sup { font-size: 80%; vertical-align: 0.65em; } c7imbldowxc8lzwcd3udrxs9549mmhu 10 4726930 42714179 2026-10-27T13:02:23Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem2]] na [[Šablon:Hem2]] 42714179 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem2]] 36i96r0q8c2r9tw313xvou8mlvoi0bc 10 4726931 42714183 2026-10-27T13:16:58Z Edgar Allan Poe 29250 riješićemo 42714183 wikitext text/x-wiki <!-- {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Lua|Modul:Chem2}} {{COinS safe|n}} '''{{tl|chem2}}''' je šablon koji služi za oblikovanje [[kemijska formula|kemijskih formula]] ili [[kemijska jednadžba|kemijskih jednadžbi]]. Kada se kemijska jednadžba prikazuje u zasebnom retku, treba je uvući dvotočkom ({{colon}}), a ne centrirati. (Dodatne informacije potražite na stranici [[MOS:CHEMINDENT]].) == Uporaba == === Interpunkcija u formulama === {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Značenje ! Primjer ! Rezultat |- | <code>\s</code> || {{chem2|\s}} || <code><nowiki>{{chem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> || {{chem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> || {{chem2|\d}} || <code><nowiki>{{chem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> || {{chem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> || {{chem2|\t}} || <code><nowiki>{{chem2|HC\tCH}}</nowiki></code> || {{chem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> || {{chem2|\q}} || <code><nowiki>{{chem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> || {{chem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> || {{chem2|\-}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{chem2|A\-B}}</syntaxhighlight> || {{chem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> || {{chem2|\\}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{chem2|C\\D}}</syntaxhighlight> || {{chem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> || {{chem2|\h}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{chem2|\h}}</syntaxhighlight> || {{chem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> || {{chem2|\h{1}|}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{chem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> {{right|1=[[#end-bracket issue|§ <nowiki>{}</nowiki>]]}} || {{chem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> || {{chem2|\m{1}|}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{chem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> || {{chem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> || {{chem2|->}} || <code><nowiki>{{chem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> {{right|1=[[#end-bracket issue|§ <nowiki>{}</nowiki>]]}} || {{chem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> || {{chem2|<->}} || <code><nowiki>{{chem2|K<->L}}</nowiki></code> || {{chem2|K<->L}} |- | <code>*</code> || <big>{{chem2|*}}</big> || <code><nowiki>{{chem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> || {{chem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> || * || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{chem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> || {{chem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> || _{<small>indeks</small>}|| <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{chem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> {{right|1=[[#end-bracket issue|§ <nowiki>{}</nowiki>]]}} || {{chem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> || ^{<small>eksponent</small>}|| <code><nowiki>{{chem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> || {{chem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> || {{chem2|&nabla;}} || <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{chem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> || {{chem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> || {{chem2|(&nbsp;)}} || <code><nowiki>{{chem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> || {{chem2|R\sCH(OH)CN}} |} === Problem sa završnom vitičastom zagradom <nowiki>}</nowiki> <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== Kada unos pravilno završava vitičastom zagradom <big><nowiki>}</nowiki></big>, kao u slučaju <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}</nowiki>}}</code>, završne vitičaste zagrade tehnički su pogrešno poredane: : <code><nowiki>{{</nowiki>chem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{chem2|A_{x}H_{1-x}}} {{nay}} Zatvorena zagrada {{code|<nowiki>}</nowiki>}} na kraju unosa ''i'' završne zagrade šablona {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} tumače se u obrnutom redoslijedu u softveru Wikipedije. * Rješenja: ::: Prazna okomita crta: <code><nowiki>{{chem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> (prazan drugi parametar) ::: Parametri 1 i 2 (prazan): <code><nowiki>{{chem2|1=...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|2=}}</nowiki>}}</code> ::: Razmak: <code><nowiki>{{chem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&nbsp;}}</nowiki>}}</code> ::: Oznaka nowiki: <code><nowiki>{{chem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki>}}</code> ::: [[template:(|Escapiranje]] posljednjeg skupa zagrada: <code><nowiki>{{</nowiki>chem2|A_{x}H_{{hl|1={{tl|&#40;}}}}1-x{{hl|1={{tl|&#41;}}}}}}</code> :Rezultat: <code><nowiki>{{</nowiki>chem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{chem2|A_{x}H_{1-x}|}} {{aye}} == Formule, naboji i jednadžbe == Formule bez naboja zapisuju se jednostavno: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Naboji se zapisuju unutar zagrada: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|S19(2+)}} Naboji +1 i −1 mogu se zapisati bez zagrada: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|O2-}} : isto kao {{#invoke: DemoTemplate|chem2|O2(-)}} Kemijske jednadžbe: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} Strelice se mogu zapisati kao <code>-></code> ili jednostavno kao <code>→</code>. Svi znakovi (i oznake Unicode) valjani su unosi, osim znaka <code>\</code>, znaka = (koji upotrebljava MediaWiki), znaka <code>_</code> i crtice <code>-</code> (en-crta i slično). * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Haptičnost]] i [[premošćujući ligand|premošćujući ligandi]]: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Poveznice == {{As of|March 2023}}, šablon {{template|chem2}} ne bi se trebao upotrebljavati unutar wikiveza jer to može uzrokovati nepredvidive pogreške pri prikazu indeksa i eksponenata u drugim pozivima na istoj stranici. Umjesto toga upotrijebite sljedeće mogućnosti. === Poveznica na cijelu formulu === Povežite cijelu formulu pomoću parametra {{para|link|&lt;naziv wiki-stranice&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|chem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Ili u unosu upotrijebite uglate zagrade za wikiveze, kao u primjeru {{elc|ammonia|NH3}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Povezivanje pojedinačnih elemenata (C, Hg) i općih oznaka elemenata (R, X) === Upotrijebite {{para|auto|yes}} za automatsko povezivanje prvog pojavljivanja svakog simbola kemijskog elementa i nekih oznaka funkcionalnih skupina, primjerice {{chem2|auto=1|Ph}}. * {{#invoke:DemoTemplate|chem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Povezivanje funkcionalnih skupina === Neke uobičajene '''skupine''' prepoznaju se i povezuju ako ih wik povežete pomoću {{elc|&nbsp;}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * Posebno, H2O vodi na stranicu [[kristalna voda]] u primjeru {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, jer poveznica na vodu općenito nije potrebna. Možete povezati bilo koji članak, čak i ako ga šablon chem2 ne prepoznaje: * {{#invoke:DemoTemplate|chem2|[[C6H5NH2]]}} Za promjenu zadane poveznice: * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[[water|H2O]]}} === Svi prepoznati simboli i oznake === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=Sva odredišta poveznica koja prepoznaje {{tlf|chem2}} (elementi, opće oznake, funkcionalne skupine)}} {{Div col}} {{#invoke:chem2|_autodoc}} {{Div col end}} {{Collapse bottom}} == Primjeri i testovi == (Prva strelica „→” u svakom primjeru nije dio rezultata; služi za odvajanje primjera od njegova rezultata.) * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{chem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (kem: {{Demo-inline|<nowiki>{{chem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Posebni primjeri''' * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (neispravno) {{#invoke: DemoTemplate|chem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nepoznati element. * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Previše znakova „(”. * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Previše znakova „)”. * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|1=CH2=CH2}} === Još primjera === * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Cl2O6|link=dichlorine hexoxide}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|SI4|link=Tomato}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|chem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|Mn22(2+)}} === Chem i chem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|chem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|chem2|H2+}} == Unaprijed definirane oznake (skupine itd.) {{anchor|Predefined}} == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size"90%" |- ! colspan="5" | Unaprijed definirane oznake |- ! Oznaka ! Ciljni članak ! <code><nowiki>{{chem2|oznaka}}</nowiki></code> ! Vrsta ! Napomena |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | A. Skupine i slično s nazivima nalik nazivima elemenata {{chem2/doc/row |code=Bz |wl=Benzoyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Et |wl=Ethyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Ln |wl=Lanthanide |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Nu |wl=Nucleophile |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Ph |wl=Phenyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=R |wl=Substituent |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=T |wl=Tritium |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=Tf |wl=Trifluoromethylsulfonyl group |addwl=no |type=A |note=}} {{chem2/doc/row |code=X |wl=Halogen |addwl=no |type=A |note=}} |- ! colspan="5" style="text-align:left;" | B. Skupine koje se preusmjeravaju sa svojih uobičajenih odredišta ako se wik povežu; nikad se ne povezuju automatski. {{chem2/doc/row |code=CH3 |wl=Methyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=CO3 |wl=Carbonate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=COOH |wl=Carboxyl group |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=ClO |wl=Hypochlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=ClO2 |wl=Chlorite |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=ClO3 |wl=Chlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=ClO4 |wl=Perchlorate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=H2O |wl=Water of crystallization |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=H3O |wl=Hydronium |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=NH2 |wl=Amine group |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=NH4 |wl=Ammonium |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=NO3 |wl=Nitrate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=PO3 |wl=Phosphite |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=PO4 |wl=Phosphate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=SH |wl=Thiol group |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=SO3 |wl=Sulfite |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=SO4 |wl=Sulfate |addwl=yes |type=B |note=}} {{chem2/doc/row |code=SeH |wl=Selenol group |addwl=yes |type=B |note=}} |} == Praćenje == * {{Category link with count |Pages using Chem2 with parameter issues |pages}} == Povezano == * {{tl|Chem}} * <<nowiki />chem>: [[WP:MATHCHEM]] — pomoću TeX-a <includeonly>{{Sandbox other|| [[Kategorija:Hemijski šabloni]] }}</includeonly> --> f1b4watjn6i4twxappuai1ak3njrb3b 42714292 42714183 2026-10-27T17:39:31Z Edgar Allan Poe 29250 42714292 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Lua|Modul:Chem2}} '''{{tl|Hem2}}''' je šablon koji služi za oblikovanje [[kemijska formula|kemijskih formula]] ili [[kemijska jednadžba|kemijskih jednadžbi]]. Kada se kemijska jednadžba prikazuje u zasebnom retku, treba je uvući dvotočkom ({{colon}}), a ne centrirati. == Uporaba == === Interpunkcija u formulama === {| class="wikitable" |- ! Simbol ! Značenje ! Primjer ! Rezultat |- | <code>\s</code> || {{hem2|\s}} || <code><nowiki>{{hem2|CH3\sCH3}}</nowiki></code> || {{hem2|CH3\sCH3}} |- | <code>\d</code> || {{hem2|\d}} || <code><nowiki>{{hem2|CH2\dCH2}}</nowiki></code> || {{hem2|CH2\dCH2}} |- | <code>\t</code> || {{hem2|\t}} || <code><nowiki>{{hem2|HC\tCH}}</nowiki></code> || {{hem2|HC\tCH}} |- | <code>\q</code> || {{hem2|\q}} || <code><nowiki>{{hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}</nowiki></code> || {{hem2|[Cl4Re\qReCl4](2−)}} |- | <code>\-</code> || {{hem2|\-}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{hem2|A\-B}}</syntaxhighlight> || {{hem2|A\-B}} |- | <code>\\</code> || {{hem2|\\}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{hem2|C\\D}}</syntaxhighlight> || {{hem2|C\\D}} |- | <code>\h</code> || {{hem2|\h}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{hem2|\h}}</syntaxhighlight> || {{hem2|\h}} |- | <code>\h{1}</code> || {{hem2|\h{1}|}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{hem2|\h{1} |}}</syntaxhighlight> {{right|1=[[#end-bracket issue|§ <nowiki>{}</nowiki>]]}} || {{hem2|\h{1}|}} |- | <code>\m{1}</code> || {{hem2|\m{1}|}} || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{hem2|\m{1} |}}</syntaxhighlight> || {{hem2|\m{1}|}} |- | <code>-></code> || {{hem2|->}} || <code><nowiki>{{hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}}</nowiki></code> {{right|1=[[#end-bracket issue|§ <nowiki>{}</nowiki>]]}} || {{hem2|2H2 + O2 -> 2H2O}} |- | <code><-></code> || {{hem2|<->}} || <code><nowiki>{{hem2|K<->L}}</nowiki></code> || {{hem2|K<->L}} |- | <code>*</code> || <big>{{hem2|*}}</big> || <code><nowiki>{{hem2|CoCl2*6H2O}}</nowiki></code> || {{hem2|CoCl2*6H2O}} |- | <code>\*</code> || * || <syntaxhighlight lang="tex" inline>{{hem2|Cp\*2Fe}}</syntaxhighlight> || {{hem2|Cp\*2Fe}} |- | <code>_{}</code> || _{<small>indeks</small>}|| <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }}</syntaxhighlight> {{right|1=[[#end-bracket issue|§ <nowiki>{}</nowiki>]]}} || {{hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2} }} |- | <code>^{}</code> || ^{<small>eksponent</small>}|| <code><nowiki>{{hem2|^{13}CH4}}</nowiki></code> || {{hem2|^{13}CH4}} |- | <code>&amp;nabla;</code> || {{hem2|&nabla;}} || <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{hem2|&nabla;}}</syntaxhighlight> || {{hem2|&nabla;}} |- | <code>(&nbsp;)</code> || {{hem2|(&nbsp;)}} || <code><nowiki>{{hem2|R\sCH(OH)CN}}</nowiki></code> || {{hem2|R\sCH(OH)CN}} |} === Problem sa završnom vitičastom zagradom <nowiki>}</nowiki> <span class="anchor" id="end-bracket issue"></span>=== Kada unos pravilno završava vitičastom zagradom <big><nowiki>}</nowiki></big>, kao u slučaju <code><nowiki>A_{x}H_{1-x</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}</nowiki>}}</code>, završne vitičaste zagrade tehnički su pogrešno poredane: : <code><nowiki>{{</nowiki>hem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{hem2|A_{x}H_{1-x}}} {{iksić}} Zatvorena zagrada {{code|<nowiki>}</nowiki>}} na kraju unosa ''i'' završne zagrade šablona {{code|<nowiki>}}</nowiki>}} tumače se u obrnutom redoslijedu u softveru Wikipedije. * Rješenja: ::: Prazna okomita crta: <code><nowiki>{{hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> (prazan drugi parametar) ::: Parametri 1 i 2 (prazan): <code><nowiki>{{hem2|1=...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}|2=}}</nowiki>}}</code> ::: Razmak: <code><nowiki>{{hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&nbsp;}}</nowiki>}}</code> ::: Oznaka nowiki: <code><nowiki>{{hem2|...{...</nowiki>{{hl|1=<nowiki>}&lt;nowiki/&gt;}}</nowiki>}}</code> ::: [[template:(|Escapiranje]] posljednjeg skupa zagrada: <code><nowiki>{{</nowiki>hem2|A_{x}H_{{hl|1={{tl|&#40;}}}}1-x{{hl|1={{tl|&#41;}}}}}}</code> :Rezultat: <code><nowiki>{{</nowiki>hem2|A_{x}H_{1-x{{hl|1=<nowiki>}|}}</nowiki>}}</code> &rarr; {{hem2|A_{x}H_{1-x}|}} {{kvačica}} == Formule, naboji i jednadžbe == Formule bez naboja zapisuju se jednostavno: * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|CH3(CH2)5CH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Fe3S2(CO)9}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}} Naboji se zapisuju unutar zagrada: * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|S19(2+)}} Naboji +1 i −1 mogu se zapisati bez zagrada: * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Na+}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|O2-}} : isto kao {{#invoke: DemoTemplate|hem2|O2(-)}} Kemijske jednadžbe: * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|2 S + 3 O2 + 2 H2O -> 2 H2SO4}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|2S + 3O2 + 2H2O -> 2H2SO4}} Strelice se mogu zapisati kao <code>-></code> ili jednostavno kao <code>→</code>. Svi znakovi (i oznake Unicode) valjani su unosi, osim znaka <code>\</code>, znaka = (koji upotrebljava MediaWiki), znaka <code>_</code> i crtice <code>-</code> (en-crta i slično). * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|2 H2(g) + O2(g) -> 2H2O(g)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2-}} [[Haptičnost]] i [[premošćujući ligand|premošćujući ligandi]]: * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|(\h{5}Cp)FeCO(\m{2}CO)FeCO(\h{5}Cp)|auto=yes}} == Poveznice == Od ožujka 2023., šablon {{tl|hem2}} ne bi se trebao upotrebljavati unutar wikiveza jer to može uzrokovati nepredvidive pogreške pri prikazu indeksa i eksponenata u drugim pozivima na istoj stranici. Umjesto toga upotrijebite sljedeće mogućnosti. === Poveznica na cijelu formulu === Povežite cijelu formulu pomoću parametra {{para|link|&lt;naziv wiki-stranice&gt;}}: * {{#invoke:DemoTemplate|hem2|FeCl3|link=Iron(III) chloride}} Ili u unosu upotrijebite uglate zagrade za wikiveze, kao u primjeru [[Amonijak|NH3]]: * {{Demo-inline|<nowiki>{{hem2|3[[hydrogen|H2]] + 2[[nitrogen|N2]] <-> 2[[ammonia|NH3]]}}</nowiki>}} === Povezivanje pojedinačnih elemenata (C, Hg) i općih oznaka elemenata (R, X) === Upotrijebite {{para|auto|yes}} za automatsko povezivanje prvog pojavljivanja svakog simbola kemijskog elementa i nekih oznaka funkcionalnih skupina, primjerice {{hem2|auto=1|Ph}}. * {{#invoke:DemoTemplate|hem2|auto=yes|CH3CH2CH3CBrFCIClCH3}} === Povezivanje funkcionalnih skupina === Neke uobičajene '''skupine''' prepoznaju se i povezuju ako ih wik povežete pomoću {{code|[[ ]]}}: * {{Demo-inline|<nowiki>{{hem2|R\-[[COOH]]}}</nowiki>}} * {{Demo-inline|<nowiki>{{hem2|[[CH3]]C[[R]]2[[I]]}}</nowiki>}} * Posebno, H2O vodi na stranicu [[kristalna voda]] u primjeru {{Demo-inline|<nowiki>{{hem2|CuSO4 * 5 [[H2O]]}}</nowiki>}}, jer poveznica na vodu općenito nije potrebna. Možete povezati bilo koji članak, čak i ako ga šablon hem2 ne prepoznaje: * {{#invoke:DemoTemplate|hem2|[[C6H5NH2]]}} Za promjenu zadane poveznice: * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|[[voda|H2O]]}} === Svi prepoznati simboli i oznake === {{Collapse top |bg=#CEF2E0 |title=Sva odredišta poveznica koja prepoznaje {{tlf|hem2}} (elementi, opće oznake, funkcionalne skupine)}} {{#invoke:chem2|_autodoc}} {{Collapse bottom}} == Primjeri i testovi == (Prva strelica „→” u svakom primjeru nije dio rezultata; služi za odvajanje primjera od njegova rezultata.) * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|[Cl4Re\qReCl4](2-)|}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|NH2RCHCO2H <-> NH3+RCHCO2−}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|\\hallo}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|H3CC\tCH <-> H2C\dC\dCH2}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|4 NH3 + 5 O2 -> 4 NO + 6 H2O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|H2O &#8594; H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|H2O(l) -> H2O(g)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|2Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|2Mn2(+) + 3H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn–}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2☃+}}; * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2(2☃–)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2+}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2(-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2-}} ---- * {{Demo-inline|<nowiki>{{hem2|C_{''n''}H_{2''n''&nbsp;+&nbsp;2}|}}</nowiki>}} * (kem: {{Demo-inline|<nowiki>{{hem|C|''n''|H|2''n''&nbsp;+&nbsp;2}}</nowiki>}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|C_{abc}|}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|CoCl2*1.5H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Cu2C2*H2O}} ---- '''Posebni primjeri''' * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|[Me2Al(\m{2}Me)]2}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|auto=yes|^{13}CO2}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|\h{5}(C5H5)2TiCl2}} * (neispravno) {{#invoke: DemoTemplate|hem2|\h{5}\s(C5H5)2TiCl2}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|CH2\dCH2\sCH2\sC\tCH\qMn}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|RC(OR')3}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|C\\C}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|C2*NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|C2*2NH3}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|C1.2H3.5}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|\b\bAbC\e\e}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|C2(μ\-C)}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|SO4(2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|2Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|CH3-CH2-OH}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|[ZnCl4]-}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|[ZnCl4](2-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|auto=yes|((H2O)5{CoCl2})2}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Si(OH)4}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|auto=yes|Cu2C2*H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Cu2C2*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|CuSO*2H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|CuSO4*15H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|CuSO4(H2O)5}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|H+ + OH- → H2O}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|H → O}} ---- * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|ZxPo4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nepoznati element. * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|((Na)Cl}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Previše znakova "(". * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Si(OH))4}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Previše znakova ")". * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Si&[[☃]]Si}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|1=CH2=CH2}} === Još primjera === * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Cl2O6|link=Dikloridov heksaoksid}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|auto=yes|[Fe(Phen)(Phen)3](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|[C2O2](2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|SI4|link=Krastavac}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|H2SO4+}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn-}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn22+}}, {{#invoke:DemoTemplate|hem2|Mn22-}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2(+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn3(22-)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2(22+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn2(2+)}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|Mn22(2+)}} === Hem i hem2 === * {{#invoke: DemoTemplate|hem|(CH|3|)|2|CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|(CH3)2CO}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem|H|2|+}} * {{#invoke: DemoTemplate|hem2|H2+}} == Praćenje == * {{Category link with count |Stranice koje koriste Hem2 s problemima u parametrima|pages}} == Povezano == * {{tl|Hem}} <includeonly>{{Sandbox other|| [[Kategorija:Hemijski šabloni]] }}</includeonly> 7lgf785x6tvqsk17zxq22l6978n65mw 828 4726932 42714195 2026-10-27T14:49:02Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: require('strict') local newBuffer = require('Module:OutputBuffer') local mt = {} function mt.__index(t, title) return function(frame) local getBuffer, print, printf = newBuffer() printf('{{%s', title) local ipairsArgs = {} for k,v in ipairs(frame.args) do if string.find(v, '=', 1, true) then break end ipairsArgs[k] = true printf('|%s', v) end for k,v in pairs(frame.args) do if not ipairsArgs[k] then printf('|%s=%s', string.gsub(k, '=', '{... 42714195 Scribunto text/plain require('strict') local newBuffer = require('Module:OutputBuffer') local mt = {} function mt.__index(t, title) return function(frame) local getBuffer, print, printf = newBuffer() printf('{{%s', title) local ipairsArgs = {} for k,v in ipairs(frame.args) do if string.find(v, '=', 1, true) then break end ipairsArgs[k] = true printf('|%s', v) end for k,v in pairs(frame.args) do if not ipairsArgs[k] then printf('|%s=%s', string.gsub(k, '=', '{{=}}'), v) end end print('}}') local buffer = getBuffer() -- rather than calling expandTemplate with the title and args we have, call preprocess, so that our code example will always match our output, even in the cases of pipes or other things we should have escaped but didn't return string.format('<code>%s</code> &rarr; %s', mw.text.nowiki(buffer), frame:preprocess(buffer)) end end return setmetatable({}, mt) 8mlbnzfciphbgabjlzcptahim6afk3p 0 4726933 42714196 2026-10-27T14:49:11Z Zavičajac 76707 Nova stranica: {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Miruša | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:KosovoMirusha.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Kosovo i Metohija | najbliži_grad = [[Klina]], [[Orahovac]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 330,47 | oznaka = Vrsta: Predio... 42714196 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Miruša | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:KosovoMirusha.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Kosovo i Metohija | najbliži_grad = [[Klina]], [[Orahovac]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 330,47 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: I kategorija<br/>Režim zaštite II | ovlaštenje = | osnivanje = 1998.<ref name="Miruša">{{Cite web |url= https://pravno-informacioni-sistem.rs/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/1998/5/5 |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA MIRUŠa |work= Vlada Republike Srbije, Službeni glasnik 5/1998-146 |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = JP Srbijašume | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Predio izuzetnih odlika Miruša''' je [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićeno područje]] u južnom dijelu [[Srbija|Srbije]] i obuhvata dio [[Metohija|metohijske]] kotline, na površi Prekuplja koju omeđuju Grebnička planina, Drenica, Crnoljeva, Koznik i Milanovac. Administrativno pripada opštinama [[Klina]] i [[Orahovac]]. Rijeka Miruša je lijeva pritoka [[Bijeli Drim|Belog Drima]], sa izvorom u podnožju zapadnih padina planine Crnoljeva.<ref name="KanjMiruša">{{Cite web |url= https://gef.bg.ac.rs/wp-content/uploads/2022/06/ekogea-br-11.pdf |title= Predio izuzetnih odlika "Miruša" |work= EKOGEA - april 1922. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Zaštićeno područje == Poseban fenomen Miruše je njen [[kanjon]] dužine 2 km, iznimnih obilježja, jedinstvene i reprezentativne morfohidrološke strukture. U ovom kanjonu nalazi se niz od 16 [[Jezero|jezera]], [[Vodopad|slapovi]] i brzaci. Visinska razliku između najvišeg i najnižeg jezera iznosi 250 m. Najveće jezero ima dimenzije 55 x 45 m, najveća izmjerena dubina jezera je 9 m, a najviši slap 21 m. U području gornjih jezera posebnu atrakciju predstavljaju golemi lonci sa strmo poliranim stranama. Kanjon je bogat [[Kraš|krškim]] reljefnim oblicima, poput [[ponor]]a i [[pećina]], koje vertikalno presijecaju cijeli zid kanjona. Od 10 pećina, najveća je pećina Duška, kroz koju teče [[potok]], stvarajući ribnjake, ponore i manje slapove. Od vegetacije, najčešća je zajednica slatkog [[hrast]]a i cera, zatim specifična termofilna i kserotermofilna vegetacija s prirodnim rijetkostima (kosovski božur - ''Paeonia decora'', balkanska Forzicija ''Forsythia'', gorocvet itd.). [[Fauna]] klanca predstavljena je vrstama koje nastanjuju toplija područja - [[Lasta|daruska lasta]] i dr.<ref name="KanjonM">{{Cite web |url= https://web.archive.org/web/20160406050623/http://www.srbija.travel/priroda/predeli-izuzetnih-odlika/mirusa/ |title= PIO Miruša |work= Turistička organizacija Srbija |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> Na vrhu Crvene stijene, [[Krečnjak|krečnjačke]] litice, nalaze se 2 pećine u kojima su za vrijeme [[Osmansko Carstvo|Turaka]] postojala utočišta i pustinjačke kuće hrišćanskih [[monah]]a. Za veću od dviju isposnica (Velika crkva) se predpostavlja da je nastala u 14. vijeku, kao i da je dva vijeka kasnije u njoj obnovljen isposnički život. Prirodno udubljenje u stijeni je zaziđivanjem otvora sa južne strane pretvoreno u crkvu u kojoj su nađeni fragmenti fresaka, keramike i stakla. U pećini Male crkve pronađeni su ostaci [[Srednji vijek|srednjovjekovne]] [[Freska|freske]] i kameni zid.<ref name="Pećine">{{Cite web |url= http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=141 |title= Pećine isposnice u klisuri rijeke Miruše |work= Spomenici kulture u Srbiji |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> === Predio izuzetnih odlika === Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika Miruša, donji tok rijeke do ušća u rijeku Beli Drim je proglašen [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] kao prirodno dobro međunarodnog, nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja i svrstano u I kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđen je režima zaštite II stepena. == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Mirusha}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji]] [[Kategorija:Klina]] [[Kategorija:Orahovac]] qkkt6qky0n43rpwe6s1g6um8rrio6su 828 4726934 42714197 2026-10-27T14:49:59Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: return function() local buffer = {} return function(sep) local b = buffer buffer = {} return table.concat(b, sep) end, function(text) buffer[#buffer + 1] = text end, function(...) buffer[#buffer + 1] = string.format(...) end end 42714197 Scribunto text/plain return function() local buffer = {} return function(sep) local b = buffer buffer = {} return table.concat(b, sep) end, function(text) buffer[#buffer + 1] = text end, function(...) buffer[#buffer + 1] = string.format(...) end end q99uj160az0ttaurr5k4mo7r9ep8nyi 10 4726935 42714200 2026-10-27T14:57:42Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <onlyinclude>{{#if:{{{link|}}}|[[{{{link}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{{link}}}}}]]|{{{1|}}}}}</onlyinclude> This creates a link if and only if the link parameter is specified. [[Category:Subtemplates of Template Chem]] 42714200 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#if:{{{link|}}}|[[{{{link}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{{link}}}}}]]|{{{1|}}}}}</onlyinclude> This creates a link if and only if the link parameter is specified. [[Category:Subtemplates of Template Chem]] q8kuw1lcrckhhbz9668le4491b87e1k 42714201 42714200 2026-10-27T14:57:56Z Edgar Allan Poe 29250 42714201 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#if:{{{link|}}}|[[{{{link}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{{link}}}}}]]|{{{1|}}}}}</onlyinclude> This creates a link if and only if the link parameter is specified. [[Kategorija:Hemijski šabloni]] d40w4wmt1kc6t3q9o1o9x04m1p0edwe 42714254 42714201 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/link]] na [[Šablon:Hem/link]] 42714201 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#if:{{{link|}}}|[[{{{link}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{{link}}}}}]]|{{{1|}}}}}</onlyinclude> This creates a link if and only if the link parameter is specified. [[Kategorija:Hemijski šabloni]] d40w4wmt1kc6t3q9o1o9x04m1p0edwe 10 4726936 42714202 2026-10-27T14:59:28Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <onlyinclude>{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} | |{{{1|}}}{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{3}}}}}|{{#switch:{{{3|}}}|(|)|[|]|=X|{{{3}}}}} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|b={{{2|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{3}}}0}} |{{{3|}}} |{{#ifexpr:abs{{{3|}}}0>1|{{#expr:{{{3|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{3|}}}1>0|+|−}}... 42714202 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} | |{{{1|}}}{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{3}}}}}|{{#switch:{{{3|}}}|(|)|[|]|=X|{{{3}}}}} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|b={{{2|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{3}}}0}} |{{{3|}}} |{{#ifexpr:abs{{{3|}}}0>1|{{#expr:{{{3|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{3|}}}1>0|+|−}} }} }} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|b={{{3|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{2}}}0}} |{{{2|}}} |{{#ifexpr:abs{{{2|}}}0>1|{{#expr:{{{2|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{2|}}}1>0|+|−}} }} }} }} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|b={{{2|}}}}} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|p={{#ifexpr:abs{{{2|}}}0>1|{{#expr:{{{2|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{2|}}}1>0|+|−}}}} }} }} }} }}</onlyinclude> [[Kategorija:Hemijski šabloni]] 03n92gympdiy2r690os9os0niw9559m 42714204 42714202 2026-10-27T15:00:41Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/atom]] na [[Šablon:Hem/atom]] 42714202 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} | |{{{1|}}}{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{3}}}}}|{{#switch:{{{3|}}}|(|)|[|]|=X|{{{3}}}}} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|b={{{2|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{3}}}0}} |{{{3|}}} |{{#ifexpr:abs{{{3|}}}0>1|{{#expr:{{{3|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{3|}}}1>0|+|−}} }} }} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|b={{{3|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{2}}}0}} |{{{2|}}} |{{#ifexpr:abs{{{2|}}}0>1|{{#expr:{{{2|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{2|}}}1>0|+|−}} }} }} }} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|b={{{2|}}}}} |{{#invoke:su|invoke_main|lh=1em|p={{#ifexpr:abs{{{2|}}}0>1|{{#expr:{{{2|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{2|}}}1>0|+|−}}}} }} }} }} }}</onlyinclude> [[Kategorija:Hemijski šabloni]] 03n92gympdiy2r690os9os0niw9559m 828 4726937 42714203 2026-10-27T15:00:19Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: -- This module implements {{su}}. local p = {} function p.main(frame) -- Use arguments from the parent frame only, and remove any blank arguments. -- We don't need to trim whitespace from any arguments, as this module only -- uses named arguments, and whitespace is trimmed from them automatically. local origArgs = frame:getParent().args local args = {} for k, v in pairs(origArgs) do if v ~= '' then args[k] = v end end -- Define the variables to pass to luaM... 42714203 Scribunto text/plain -- This module implements {{su}}. local p = {} function p.main(frame) -- Use arguments from the parent frame only, and remove any blank arguments. -- We don't need to trim whitespace from any arguments, as this module only -- uses named arguments, and whitespace is trimmed from them automatically. local origArgs = frame:getParent().args local args = {} for k, v in pairs(origArgs) do if v ~= '' then args[k] = v end end -- Define the variables to pass to luaMain. local sup = args.p local sub = args.b local options = { align = args.a, fontSize = args.w, lineHeight = args.lh, verticalAlign = args.va } return p._main(sup, sub, options) end function p.invoke_main(frame) -- entry point for invocation using frame arguments local origArgs = frame.args local args = {} for k, v in pairs(origArgs) do if v ~= '' then args[k] = v end end -- Define the variables to pass to luaMain. local sup = args.p local sub = args.b local options = { align = args.a, fontSize = args.w, lineHeight = args.lh, verticalAlign = args.va } return p._main(sup, sub, options) end function p._main(sup, sub, options) options = options or {} local span = mw.html.create('span') -- Set the styles. span:css{ ['display'] = 'inline-block', ['margin-bottom'] = '-0.3em', ['vertical-align'] = options.verticalAlign or sub and '-0.4em' or '0.8em', ['line-height'] = options.lineHeight or '1.2em' } if options.fontSize == 'f' or options.fontSize == 'fixed' then span:css{ ['font-family'] = 'monospace', ['font-size'] = '80%' } else span:css('font-size', options.fontSize or '80%') end if options.align == 'r' or options.align == 'right' then span:css('text-align', 'right') elseif options.align == 'c' or options.align == 'center' then span:css('text-align', 'center') else span:css('text-align', 'left') end -- Add the wikitext. span :tag('sup') :css('font-size', 'inherit') :css('line-height', 'inherit') :css('vertical-align', 'baseline') :wikitext(sup) :done() :tag('br', {selfClosing = true}):done() :tag('sub') :css('font-size', 'inherit') :css('line-height', 'inherit') :css('vertical-align', 'baseline') :wikitext(sub) return '<span class="nowrap">' .. tostring(span) .. '</span>' end return p bph4xbdqec2fv9k8h1ll28fiyt9ke58 10 4726938 42714205 2026-10-27T15:00:41Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/atom]] na [[Šablon:Hem/atom]] 42714205 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/atom]] jghct342vzyrymmc9skc8c151sd5iz5 10 4726939 42714207 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem]] na [[Šablon:Hem]] 42714207 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem]] fydcod84egctz2ttls1kcahud32ah3e 10 4726940 42714209 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/1]] na [[Šablon:Hem/1]] 42714209 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/1]] i2spn5mjzd87e9kkatm0gativp7ak5b 10 4726941 42714211 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/10]] na [[Šablon:Hem/10]] 42714211 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/10]] 78f4gs1j47a2o1xooamkm5w4v5cy75a 10 4726942 42714213 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/11]] na [[Šablon:Hem/11]] 42714213 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/11]] q4iwefqh1lubo278htrq40exk26re4v 10 4726943 42714215 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/12]] na [[Šablon:Hem/12]] 42714215 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/12]] qb85w945kyu57dc0qheknqaws97et5m 10 4726944 42714217 2026-10-27T15:01:12Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/13]] na [[Šablon:Hem/13]] 42714217 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/13]] p1hbaifwzx0a8j0uxsem02dnmbwlrln 10 4726945 42714219 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/14]] na [[Šablon:Hem/14]] 42714219 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/14]] krqr437xx9iqxhx00ncurnkp965gdzk 10 4726946 42714221 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/15]] na [[Šablon:Hem/15]] 42714221 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/15]] 2fqv1ehirt5s3oi82xe60pskksyjbpl 10 4726947 42714223 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/16]] na [[Šablon:Hem/16]] 42714223 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/16]] e2f26td9l4qjrcbu0zul32r1dk0g1xv 10 4726948 42714225 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/17]] na [[Šablon:Hem/17]] 42714225 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/17]] tcx9nz36gst3te790h0l00j97gujquv 10 4726949 42714227 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/18]] na [[Šablon:Hem/18]] 42714227 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/18]] ggglb0eebvoj2utqv3wwt9gdi8zciko 10 4726950 42714229 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/19]] na [[Šablon:Hem/19]] 42714229 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/19]] gjl1r1g9kvs1i4mefw9ho9rne387x7q 10 4726951 42714231 2026-10-27T15:01:13Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/2]] na [[Šablon:Hem/2]] 42714231 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/2]] dznchqak4nz3zaaz1hgmntr0l360fsu 10 4726952 42714233 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/20]] na [[Šablon:Hem/20]] 42714233 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/20]] ckbom4ue61y37koxb0wshqlkhn6ctm4 10 4726953 42714235 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/9]] na [[Šablon:Hem/9]] 42714235 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/9]] hwisgmzpnp3rms2ie0ye05unttw3op4 10 4726954 42714237 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/disp00A]] na [[Šablon:Hem/disp00A]] 42714237 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/disp00A]] nfsccn5739lyw5g4109od2ffo4cwzid 10 4726955 42714239 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/disp0A0]] na [[Šablon:Hem/disp0A0]] 42714239 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/disp0A0]] e9uo2hoi0yrbc2qyx3fp4xhokf08a8h 10 4726956 42714241 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/disp0AA]] na [[Šablon:Hem/disp0AA]] 42714241 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/disp0AA]] idihr8dhrqp6us3jem18jxza3zaqprf 10 4726957 42714243 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/dispA00]] na [[Šablon:Hem/dispA00]] 42714243 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/dispA00]] anxjvaaeoy35h5wwa95jiibbxcpzcrg 10 4726958 42714245 2026-10-27T15:01:14Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/dispA0A]] na [[Šablon:Hem/dispA0A]] 42714245 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/dispA0A]] oqhiq73djz679ido6wem3sy1b2ltcpq 10 4726959 42714247 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/dispAAA]] na [[Šablon:Hem/dispAAA]] 42714247 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/dispAAA]] 04u3wgimlfcut4km9f1fflznawxxfo3 10 4726960 42714249 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/initialA]] na [[Šablon:Hem/initialA]] 42714249 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/initialA]] 502m5nvtzrv9fb9wr4jyo5vx0ydk3p3 10 4726961 42714251 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/initialA0]] na [[Šablon:Hem/initialA0]] 42714251 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/initialA0]] 600xck7lgchuf5t1rxv7fvjiwd5ez9n 10 4726962 42714253 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/initialAA]] na [[Šablon:Hem/initialAA]] 42714253 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/initialAA]] ntl4jp7vkcqj4g4cktvg14dsc90pdxd 10 4726963 42714255 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/link]] na [[Šablon:Hem/link]] 42714255 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/link]] oabpe56lex71pjtl2e2mlzpmwi00eow 10 4726964 42714257 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/sign]] na [[Šablon:Hem/sign]] 42714257 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/sign]] 1n2prfni56tkz2l6fd11szbt8rxzsr0 10 4726965 42714259 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/su-1m1]] na [[Šablon:Hem/su-1m1]] 42714259 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/su-1m1]] 8hvtnu5chh1ohsg20nqnm902coilbu1 10 4726966 42714261 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/su-1m2]] na [[Šablon:Hem/su-1m2]] 42714261 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/su-1m2]] iqyre1yw04pwuglckq0vlko7nnit0kq 10 4726967 42714263 2026-10-27T15:01:15Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/su0m1]] na [[Šablon:Hem/su0m1]] 42714263 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/su0m1]] kkx6iw8h0bp19uq1f7ex1hhqp62ilmx 10 4726968 42714265 2026-10-27T15:01:16Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/su1m1]] na [[Šablon:Hem/su1m1]] 42714265 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/su1m1]] qstzzz2m872pxslu36dvk65s7um6hmt 10 4726969 42714267 2026-10-27T15:01:16Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Chem/type]] na [[Šablon:Hem/type]] 42714267 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Hem/type]] db34g0mtwektg54zojhl8ifnd1xvgs8 10 4726970 42714280 2026-10-27T17:29:02Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <mark style="color:black;background:{{{2|yellow}}}">{{{1}}}</mark><noinclude> {{Documentation|content=Helper template for [[Template:Highlight]].}} </noinclude> 42714280 wikitext text/x-wiki <mark style="color:black;background:{{{2|yellow}}}">{{{1}}}</mark><noinclude> {{Documentation|content=Helper template for [[Template:Highlight]].}} </noinclude> 6r7z14qo4g655bdav3untstp8euwql3 42714281 42714280 2026-10-27T17:29:23Z Edgar Allan Poe 29250 42714281 wikitext text/x-wiki <mark style="color:black;background:{{{2|yellow}}}">{{{1}}}</mark><noinclude> {{Documentation|content=Pomoćni šablon za {{tl|Istakni}}.}} </noinclude> 33tynrfre27z2ws60y8a9dey6a3kdcy 10 4726971 42714282 2026-10-27T17:29:48Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: {{{{{|safesubst:}}}#if:{{{3|}}}|{{{{{|safesubst:}}}#ifexpr:({{{{{|safesubst:}}}#time:U|{{{3}}}}} - {{{{{|safesubst:}}}#time:U|now}}) > 0|{{{{{|safesubst:}}}highlight/core|{{{1|}}}|{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{2|}}}||yellow|{{{2}}}}}}}|{{{1|}}}}}|{{{{{|safesubst:}}}highlight/core|{{{1|}}}|{{{2|yellow}}}}}}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 42714282 wikitext text/x-wiki {{{{{|safesubst:}}}#if:{{{3|}}}|{{{{{|safesubst:}}}#ifexpr:({{{{{|safesubst:}}}#time:U|{{{3}}}}} - {{{{{|safesubst:}}}#time:U|now}}) > 0|{{{{{|safesubst:}}}highlight/core|{{{1|}}}|{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{2|}}}||yellow|{{{2}}}}}}}|{{{1|}}}}}|{{{{{|safesubst:}}}highlight/core|{{{1|}}}|{{{2|yellow}}}}}}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> m8xos9vxwpnyww39k6bnpxcq61oza0j 42714283 42714282 2026-10-27T17:29:59Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Hl]] na [[Šablon:Istakni]] 42714282 wikitext text/x-wiki {{{{{|safesubst:}}}#if:{{{3|}}}|{{{{{|safesubst:}}}#ifexpr:({{{{{|safesubst:}}}#time:U|{{{3}}}}} - {{{{{|safesubst:}}}#time:U|now}}) > 0|{{{{{|safesubst:}}}highlight/core|{{{1|}}}|{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{{2|}}}||yellow|{{{2}}}}}}}|{{{1|}}}}}|{{{{{|safesubst:}}}highlight/core|{{{1|}}}|{{{2|yellow}}}}}}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> m8xos9vxwpnyww39k6bnpxcq61oza0j 10 4726972 42714284 2026-10-27T17:29:59Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Hl]] na [[Šablon:Istakni]] 42714284 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Istakni]] g2pzobapovrh4p0go36anpt6ghdgz1t 10 4726973 42714285 2026-10-27T17:30:42Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[Šablon:Istakni]] 42714285 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Istakni]] g2pzobapovrh4p0go36anpt6ghdgz1t 10 4726974 42714287 2026-10-27T17:32:04Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <includeonly>{{safesubst:#invoke:If preview|pwarning}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 42714287 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst:#invoke:If preview|pwarning}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> c6997f5zp58bnd9g47cgo51gl3zmsu2 10 4726975 42714288 2026-10-27T17:36:55Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: <includeonly>{{#invoke:Demo|inline}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 42714288 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Demo|inline}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> hqe22q1vieijy9gk67hvln12qqp82za 42714289 42714288 2026-10-27T17:37:06Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Demo-inline]] na [[Šablon:Demo inline]] 42714288 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Demo|inline}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> hqe22q1vieijy9gk67hvln12qqp82za 10 4726976 42714290 2026-10-27T17:37:06Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Šablon:Demo-inline]] na [[Šablon:Demo inline]] 42714290 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Demo inline]] okqknmfei5n9alafu1eksqs0vbt6hr5 828 4726977 42714291 2026-10-27T17:38:14Z Edgar Allan Poe 29250 Nova stranica: local p = {} --creates a frame object that cannot access any of the parent's args --unless a table containing a list keys of not to inherit is provided function disinherit(frame, onlyTheseKeys) local parent = frame:getParent() or frame local orphan = parent:newChild{} orphan.getParent = parent.getParent --returns nil orphan.args = {} if onlyTheseKeys then local family = {parent, frame} for f = 1, 2 do for k, v in pairs(family[f] and family[f].args or {}) do o... 42714291 Scribunto text/plain local p = {} --creates a frame object that cannot access any of the parent's args --unless a table containing a list keys of not to inherit is provided function disinherit(frame, onlyTheseKeys) local parent = frame:getParent() or frame local orphan = parent:newChild{} orphan.getParent = parent.getParent --returns nil orphan.args = {} if onlyTheseKeys then local family = {parent, frame} for f = 1, 2 do for k, v in pairs(family[f] and family[f].args or {}) do orphan.args[k] = orphan.args[k] or v end end parent.args = mw.clone(orphan.args) setmetatable(orphan.args, nil) for _, k in ipairs(onlyTheseKeys) do rawset(orphan.args, k, nil) end end return orphan, parent end function getSeparator(args, default) local br = tonumber(args.br) and ('<br>'):rep(args.br) or args.br local sep = args.sep or br or default return #sep > 0 and ' ' .. sep .. ' ' or sep end function p.get(frame, arg, passArgs) local orphan, frame = disinherit(frame, passArgs and {arg or 1}) local code = frame.args[arg or 1] or '' if code:match'UNIQ%-%-nowiki' then code = mw.text.unstripNoWiki(code) :gsub('&lt;', '<') :gsub('&gt;', '>') :gsub('&quot;', '"') -- Replace `&#125;%-` with `}-` because of some server quirk leading to -- =mw.text.unstripNoWiki(mw.getCurrentFrame():preprocess('<nowiki>}-</nowiki>')) -- outputting `&#125;-` instead of `}-`, while it's ok with `<nowiki>} -</nowiki>` :gsub('&#125;%-', '}-') -- The same with `-&#123;` :gsub('%-&#123;', '-{') end local kill_categories = frame.args.demo_kill_categories or frame.args.nocat return { source = code, output = orphan:preprocess(code):gsub(kill_categories and '%[%[Category.-%]%]' or '', ''), frame = frame } end function p.main(frame, demoTable) local show = demoTable or p.get(frame) local args = show.frame.args if show[args.result_arg] then return show[args.result_arg] end local yesno = require('Module:Yesno') args.reverse = yesno(args.reverse, false) args.sep = getSeparator(args, '') local source = frame:extensionTag{ name = 'syntaxhighlight', args = { lang = 'wikitext', style = args.style }, content = show.source } return args.reverse and show.output .. args.sep .. source or source .. args.sep .. show.output end -- Alternate function to return an inline result function p.inline(frame, demoTable) local show = demoTable or p.get(frame) local args = show.frame.args if show[args.result_arg] then return show[args.result_arg] end local yesno = require('Module:Yesno') args.reverse = yesno(args.reverse, false) args.sep = getSeparator(args, args.reverse and '←' or '→') local source = frame:extensionTag{ name = 'syntaxhighlight', args = { lang = 'wikitext', inline = true, style = args.style }, content = show.source } return args.reverse and show.output .. args.sep .. source or source .. args.sep .. show.output end --passing of args into other module without preprocessing function p.module(frame) local orphan, frame = disinherit(frame, { 'demo_template', 'demo_module', 'demo_module_func', 'demo_main', 'demo_sep', 'demo_br', 'demo_result_arg', 'demo_kill_categories', 'nocat' }) local template = frame.args.demo_template and 'Template:'..frame.args.demo_template local demoFunc = frame.args.demo_module_func or 'main\n' local demoModule = require('Module:' .. frame.args.demo_module)[demoFunc:match('^%s*(.-)%s*$')] frame.args.br, frame.args.result_arg = frame.args.demo_sep or frame.args.demo_br, frame.args.demo_result_arg local kill_categories = frame.args.demo_kill_categories or frame.args.nocat if demoModule then local named = {insert = function(self, ...) table.insert(self, ...) return self end} local source = {insert = named.insert, '{{', frame.args.demo_template or frame.args.demo_module, '\n'} if not template then source:insert(2, '#invoke:'):insert(4, '|'):insert(5, demoFunc) end local insertNamed = #source + 1 for k, v in pairs(orphan.args) do local nan, insert = type(k) ~= 'number', {v} local target = nan and named or source target:insert'|' if nan then target:insert(k):insert'=':insert'\n' table.insert(insert, 1, #target) end target:insert(unpack(insert)) local nowiki = v:match('nowiki') if nowiki or v:match('{{.-}}') then orphan.args[k] = frame:preprocess(nowiki and mw.text.unstripNoWiki(v) or v) end end source:insert'}}' table.insert(source, insertNamed, table.concat(named)) return p.main(orphan, { source = table.concat(source), "<>'|=~", output = tostring(demoModule(orphan)):gsub(kill_categories and '%[%[Category.-%]%]' or '', ''), frame = frame }) else return "POGREŠKA: Neispravna funkcija modula: "..demoFunc end end return p saunt6cwa53nshx1l54txamny3lj0ux 0 4726980 42714320 2026-10-27T23:04:12Z Zavičajac 76707 Nova stranica: {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznak... 42714320 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zaštićeno područje | ime = Predio izuzetnih odlika Planina Jelica | izvorni_naziv = | iucn_kategorija = V | slika = File:Banjica, planina Jelica 01.jpg | širina_slike = | opis_slike = | karta = | lokacija = Zapadna Srbija | najbliži_grad = [[Čačak]], [[Kraljevo]], [[Lučani]], {{flag|Srbija}} | koordinate = | površina = 61.95 | oznaka = Vrsta: Predio izuzetnih odlika<br/>Značaj: II kategorija<br/>Režim zaštite I, II, III stepena | ovlaštenje = | osnivanje = 2025.<ref name="Jelica">{{Cite web |url= http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2025_07/SG_064_2025_003.htm |title= UREDBA O ZAŠTITI PREDELA IZUZETNIH ODLIKA PLANINA JELICA |work= Vlada Republike Srbije, ("Sl. glasnik RS", br. 64/2025) |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> | utemeljenje = | imenovanje = | posjetitelji_br = | posjetitelji_god = | posjetitelji_ref = | upravljačko tijelo = | administrator = | upravitelj = Turistička organizacija "Dragačevo", Lučani | vlasnik = | svjetska_baština = | url = }} '''Planina Jelica''' se nalazi u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]], južno od [[Čačak|Čačka]] i sjeveroistočno od [[Guča|Guče]]. Predstavlja prirodnu granicu između [[Dragačevo|Dragačeva]] i Čačanske kotline. Na njenom severozapadnom dijelu prelazi u [[Ovčar planina|Ovčar planinu]], a u jugoistočnom se nadovezuje na područje Pekčanice.<ref name="Jelica"/> Ograničeno je dolinom [[Ibar|Ibra]] i Lopatnice na istoku, rijeke Bjelice na jugu i jugoistoku kao i [[Južna Morava|Južne Morave]] na sjeveru i istoku. Jelica je oblika grede zasječene dolinama, iznad kojih su vrhovi prosječne visine 800-900 m. Ima [[Dinaridi|dinarski]] pravac pružanja, sjeverozapad-jugoistok, u dužini od 30 km. Pored najvišeg vrha Crne stijene (929 m nadmorske visine), veći vrhovi su: Neboš (894 m.), Verinje (874 m.), Gradine (849 m.), Stjenik (825m.) i Rajački vis (818 m.). Područje je složene [[Geologija|geološke]] građe, izgrađeno od metamorfnih stijena i magmatita, kao i od sedimenata [[Mezozoik|mezozojske]] i [[Kenozoik|kenozojske]] starosti. == Prirodne vrijednosti == U [[Krečnjak|krečnjačkim]] stijenama razvijeni su oblici reljefa karakteristični za [[kraš]]ke terene. Ističu se "Stjenoviti prozor", [[Pećina]] svetog Jovana Stjeničkog, Savina pećina, kao i brojni vidikovci. [[File:Wiki Šumadija VII Jelica 515.jpg|mini|lijevo|180px|[[Česma Rusavina]]]] Od brojnih [[izvor]]a izdvaja se nekoliko značajnijih: * Ateničko vrelo, najizdašnije količinom vodom, snabdjeva Atenicu i okolna naselja * [[Česma Rusavina]], koju čine ozidana česma i rezervoar kojim je kaptiran izvor neposredno u zaleđu. Objekat je poklon kralja [[Aleksandar I Karađorđević|Aleksandra I Karađorđevića]] stanovništvu Dragačeva za žrtve u ratovima od 1912 do 1918. god. * Savina voda u selu Guberovac, voda izlazi iz pukotine u stijeni. Na području Jelice postoje tri izvora koja nose Savino ime. * Česma đakona Avakuma, u blizini manastira Stjenik, sa vodom iz kaptiranog izvora Zahvaljujući specifičnoj [[Geologija|geološkoj]] strukturi, pokrovu tla, obilju vode i [[klima]]tskim karakteristikama, na planini Jelici omogućeno je prisustvo brojnog živog svijeta. === Biljke === Registrovano je 630 vrsta biljaka, od čega 101 vrsta uživa nacionalni i međunarodni značaj, 6 vrsta spada u kategoriju strogo zaštićenih vrsta, dok je 65 zaštićenih vrsta. Iz kategorije zaštićenih vrsta, ukupno 43 vrste su uključene u "Dekret o kontroli korištenja i trgovine divljom florom i faunom". Postoji 16 vrsta iz porodice orhideja. Od svih vrsta, kao posebne mogle bi se izdvojiti dvije strogo zaštićene biljne vrste: plavi cvijet ili [[kadivka]] (''Kitaibela vitifolia Willd'') – i [[barska paprat]] (''Thelypteris palustris Schott''). Na području Jelice nalazi se još 32 reliktne i 7 endemskih vrsta. Značajan dio planine prekriven je šumskom vegetacijom. Najniži pojas šuma je pojas hrasta, unutar kojeg su očuvane termofilne šumske zajednice. To su područja pod klimatogenom šumom [[Hrast sladun|hrastova sladuna]] i [[Cer (biljka)|cera]] (''Quercetum frainetto-cerris''). Na grebenima i međudolinskim padinama nalazi se šuma [[Hrast kitnjak|hrasta kitnjaka]] (''Quercetum petraea''), a u uvalama i na strmim sunčanim stranama nalazi se brdska bukova šuma (''Fagetum moesiacae submontanum''). Na većim nadmorskim visinama (iznad 800 m), brdska bukova šuma prelazi u planinsku [[Mezijska bukva|bukovu šumu]] (''Fagetum moesiacae montanum''). Područje Jelice također je potencijalno područje [[Natura 2000]] odabrano zbog dva tipa staništa: mezijske bukove šumu (91W0) i istočne šume medunca (91AA) na površini od preko 50% zaštićenog područja. Oko 60 drvenastih i grmastih vrsta drveća prisutno je u šumama Jelice, a od ukupno 38 vrsta drveća navedenih na TBFRA – 1 listi, 4 vrste su zastupljene kao reliktne, rijetke i endemske.<ref name="Jellica">{{Cite web |url= https://zzps.rs/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%BB/ |title= Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu Srbije |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> [[File:NP TARA - Potocni rak.jpg|mini|desno|180px|Potočni rak]] === Životinje === Unutar granica zaštićenog područja samo u pojedinim vodotocima (Ježevacki potok i Petnička ij) zabilježena je samo jedna vrsta [[Ribe|ribe]], i to [[Balkanska potočna mrena|potočna mrena]] (''Barbus balcanicus''), vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja. Od ostalih vodenih organizama, ističe se prisutnost [[Potočni rak|potočnog raka]] (''Austropotamobius torrentium'') u potoku Ježevac, vrste desetnožnog raka koja ima status strogo zaštićene divlje vrste na nacionalnom nivou, a i od međunarodnog je značaja. Zabilježeno je prisustvo devet vrsta [[Vodozemci|vodozemaca]], što čini 39,13% od ukupnog broja vrsta vodozemaca koji naseljavaju Republiku Srbiju i devet vrsta [[Gmizavci|gmizavaca]], što čini 33,33% njihovog diverziteta u Republici Srbiji. Od evidentiranih 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 12 vrsta su strogo zaštićene, tri su zaštićene divlje vrste i tri bez statusa zaštite. Na području planine Jelice evidentirano je 49 vrsta [[Insekti|insekata]] iz redova pravokrilaca, leptira i tvrdokrilaca, od kojih su tri vrste strogo zaštićene i jedna zaštićena divlja vrsta koja je od međunarodnog značaja. Zabilježeno je ukupno 100 vrsta [[ptica]], što predstavlja oko 28% od ukupnog broja vrsta ptica u Republici Srbiji. Najveći broj vrsta ptica na ovom području je strogo zaštićeno i ima nacionalni značaj, a evidentirano je i 18 od međunarodnog značaja.<ref name="Jellica"/> == Stvorene vrijednosti == * [[Manastir]] Stjenik (Banjica), spomenik kulture * Crkva svetog Nikole u Ježevici, spomenik kulture od velikog značaja * [[Arheologija|Arheološko]] nalazište Gradina u Grabu * Arheološki lokalitet Crkvina u Banjici * Arheološki lokalitet Manastir, šuma iznad Manastira Stjenik<ref name="PLJelica">{{Cite web |url= https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/inline-files/PIO%20Planina%20Jelica.pdf |title= Studija zaštite - Predio izuzetnih odlika planina Jelica |work= Zavod za zaštitu prirode Srbije. decembar 2022. |accessdate= 10. oktobar 2026.}}</ref> == Predio izuzetnih odlika == Uredbom o zaštiti predjela izuzetnih odlika planina Jelica, dijelovi planine proglašeni su [[Zaštićena područja u Srbiji|zaštićenim područjem]] od velikog značaja i svrstani u II kategoriju zaštite. Vrsta zaštićenog područja je [[Zaštićeni krajolik|predio izuzetnih odlika]]. Po [[IUCN-ove kategorije zaštićenih područja|IUCN]] kategorizaciji, pripada V kategoriji za zaštitu prirode ([[Zaštićeni krajolik]]) Na području predjela izuzetnih odlika utvrđeni su režimi zaštite I (259 ha 96 ar 33 m²), II (926 ha 52 ar 57 m²) i III (5009 ha 74 ar 88 m²) stepena. ==== Svojina ==== * državno: 2718.96 ha (43,88%) * privatno: 2787.73 ha (44,99%) * javno: 139,70 ha (2,25%) * crkveno: 30,82 ha (0,500/0) * ostalo: 519,03 ha (8,38%) == Izvori == {{Reflista}} {{Portal|Srbija}} {{Commonscat|Jelica}} [[Kategorija:Predeli izuzetnih odlika u Srbiji]] [[Kategorija:Čačak]] [[Kategorija:Kraljevo]] [[Kategorija:Lučani]] 8y7jxk3a5mm3fu1k0nedc3gzl75mhn0 0 4726981 42714323 2026-10-27T23:51:33Z SrpskiAnonimac 101643 Preusmjereno na [[Golden Gejt]] 42714323 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Golden Gejt]] aln8ha7dm6d1yqq31bmvvhxfvkckn73 0 4726982 42714324 2026-10-27T23:52:05Z SrpskiAnonimac 101643 Preusmjereno na [[Golden Gejt]] 42714324 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Golden Gejt]] aln8ha7dm6d1yqq31bmvvhxfvkckn73 0 4726983 42714330 2026-10-28T04:02:23Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[His Last Bow]] 42714330 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[His Last Bow]] eeyjiqzimoa3w0q5u2w89nvhhrjt0uz 0 4726984 42714331 2026-10-28T04:02:50Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[The Adventure of the Empty House]] 42714331 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[The Adventure of the Empty House]] r7cq4ysn5e2td6rlmj5xn4w493sf0cr 0 4726985 42714332 2026-10-28T04:03:40Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[The Boscombe Valley Mystery]] 42714332 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[The Boscombe Valley Mystery]] azs1amr3pu2l7j82kzjkar5gxl3jsel 0 4726986 42714333 2026-10-28T04:04:11Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[The Adventure of the Lion's Mane]] 42714333 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[The Adventure of the Lion's Mane]] 4ax08kw9ryfu7sw7p43okkcnp946ak9 0 4726987 42714334 2026-10-28T04:04:33Z Edgar Allan Poe 29250 Preusmjereno na [[Silver Blaze]] 42714334 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Silver Blaze]] m3nvb64k1ip43dmprha3855jpje6rv5 0 4726988 42714344 2026-10-28T10:59:25Z Duma 16555 Nova stranica: [[File:Naegleria fowleri lifecycle stages.JPG|thumb|[[Heterolobosea|Heterolobozijski]] ljudski patogen ''[[Naegleria fowleri]]'' može se ponašati kao ameba (u sredini) ili kao flagelat (desno).]] '''Ameboflagelat''' je bilo koji [[eukarioti|eukariotski organizam]] sposoban da se ponaša kao [[ameba]] i kao [[bičari|flagelat]] u određenom dijelu svog životnog ciklusa. Ameboflagelati imaju [[pseudopodija|pseudopodije]] i barem jedan [[Bič (biologija)|flagelum]], često u... 42714344 wikitext text/x-wiki [[File:Naegleria fowleri lifecycle stages.JPG|thumb|[[Heterolobosea|Heterolobozijski]] ljudski patogen ''[[Naegleria fowleri]]'' može se ponašati kao ameba (u sredini) ili kao flagelat (desno).]] '''Ameboflagelat''' je bilo koji [[eukarioti|eukariotski organizam]] sposoban da se ponaša kao [[ameba]] i kao [[bičari|flagelat]] u određenom dijelu svog životnog ciklusa. Ameboflagelati imaju [[pseudopodija|pseudopodije]] i barem jedan [[Bič (biologija)|flagelum]], često u odvojenim životnim fazama (kao kod ljudskog patogena ''[[Naegleria fowleri]]'')<ref name="De Jonckheere 2011"/> ili u istoj fazi istovremeno (kao kod pripadnika roda ''[[Cercomonas]]'').<ref name="Mylnikov 2004"/> == Primjeri == [[stanični tip|Ameboflagelatna ćelija]] se pojavila više puta nezavisno tokom evolucije [[protist]]a (tj. prvenstveno [[jednoćelijski organizam|jednoćelijskih]] [[eukariot]]a koji nisu [[biljke]], [[gljive]] ili [[životinje]]).<ref name="Brunet 2021"/> Neki primjeri protistnih [[Koljeno (taksonomija)|koljena]] sa ameboflagelatnim ćelijskim tipovima su: * [[Cercozoa|Cerkozoe]] obuhvataju različite primjere ameboflagelata s filoznim pseudopodijama, nitima sličnim ćelijskim izbočinama, poznatim i kao [[filopodija|filopodije]]. [[Cercomonadida|Cerkomonade]], [[Glissomonadida|glisomonade]] i [[Paracercomonadidae|paracerkomonade]] ponašaju se kao ameboflagelati s dva [[bič (biologija)|biča]] tokom većeg dijela svog [[životni ciklus|životnog ciklusa]]<ref name="Mylnikov 2004"/><ref name="Hess 2014">{{cite Q|Q42464422}}</ref> i ključni su predatori [[mikrobiologija tla|mikrobioma tla]].<ref name="Fiore-Donno 2019">{{cite Q|Q64891960|doi-access=free}}</ref> Među bazalnijim cerkozoama je ''[[Reticulamoeba]]'', ameboflagelat s retikuloznim pseudopodijama ([[retikulopodija]]ma), filopodijama koje se spajaju u mrežastu strukturu.<ref name="Bass 2012">{{cite Q|Q34506390|doi-access=free}}</ref> * [[Amoebozoa|Amebozoe]] obuhvataju nekoliko skupina ameboflagelata s jednom<ref name="Cavalier-Smith 2004"/> ili dvije flagele<ref name="Hamann 2016">{{cite Q|Q28828264}}</ref> i [[Lobosa|režnjastim]] pseudopodijama, koje su okruglije i tupljeg kraja od filopodija. Među njima su [[Myxogastria|miksogastridi]], skupina [[sluzave plijesni|sluzavih plijesni]] koje se ponašaju kao ameboflagelati u različitim fazama svog životnog ciklusa.<ref name="Clarck 2016"/> Mnoge vrste [[Archamebae|arhameba]], bazalnije skupine, su [[anaerobni organizam|anaerobni]] ameboflagelati.<ref name="Milyutina 2001">{{cite Q|Q48352141}}</ref> Ostali primjeri su [[Dictyosteliida|diktiostelije]], još jedna grupa sluzavih plijesni,<ref name="Kin 2021">{{cite Q|Q124470705|doi-access=free}}</ref> i blisko srodne [[Variosea|variosejine]], kao što je ''[[Phalansterium]]''.<ref name="Cavalier-Smith 2004"/> * [[Breviatea]], mala [[Razred (taksonomija)|klasa]]{{efn|Ova [[Razred (taksonomija)|klasa]] pripada [[Parafiletičnost|parafiletskom]] filumu koji se više ne upotrebljava, poznatom kao [[Apusozoa]].<ref name="Paps 2012">{{cite Q|Q34307204}}</ref> Iako sama po sebi nije koljeno, ovdje je navedena s drugim koljenima jer sačinjava nezavisan [[kladus]] organizama.}} srodna [[životinja]]ma, [[gljiva]]ma i [[Amoebozoa|amebozoa]]ma, sačinjena je od anaerobnih ameboflagelata sa dva biča.<ref name="Minge 2009">{{cite Q|Q24652846}}</ref><ref name="Cavalier-Smith 2014">{{cite Q|Q34434820}}</ref> * [[Percolozoa]] sadrži ameboflagelate s režnjastim pseudopodijama, ali se razlikuju po svojim ravnim [[krista|mitohondrijskim kristama]], a ne tubularnim kao kod Amoebozoa.<ref name="Cavalier-Smith 2004"/><ref name="Broers 1990">{{cite Q|Q30579184}}</ref> Popularan primjer je rod ''[[Naegleria]]'', čiji pripadnici mogu mijenjati oblik između amebe i flagelata.<ref name="De Jonckheere 2011">{{cite Q|Q37917917}}</ref> [[File:Salpingoeca rosetta elife-61037-fig1-E-P.png|thumb|upright=2.0|Hoanoflagelat ''[[Salpingoeca rosetta]]'' može prelaziti iz faze plivanja ([[bičari|flagelat]]) u fazu puzanja ([[ameba]]) kada se nađe u ograničenom prostoru.<ref name="Brunet 2021"/>]] Ameboflagelatni [[fenotip]] prisutan je kod brojnih protista koji imaju ključnu [[filogenija|filogenetsku]] poziciju blizu porijekla [[životinja]] i [[gljiva]], unutar ogromnog kladusa poznatog kao [[Opisthokonta]]. Opisan je kod [[Choanoflagellata|hoanoflagelata]] kao što je ''[[Salpingoeca]]'', [[Filasterea|filastereja]] kao što je ''[[Pigoraptor]]'', pa čak i nekih ranih ogranaka gljiva kao što je ''[[Sanchytrium]]'',<ref name="Galindo 2021">{{cite Q|Q113186376|doi-access=free}}</ref> ali ga nema kod životinja.<ref name="Brunet 2021">{{cite Q|Q105870433|doi-access=free}}</ref> Dvije vrste [[Pluriformea]] ​​imaju širok raspon ćelijskih tipova, od ćelijskih agregacija do ameboflagelata.<ref name="Hehenberger 2017">{{cite Q|Q40146126}}</ref> == Bilješke == {{notelist}} == Reference == <references> <ref name="Mylnikov 2004">{{cite Q|Q124459772}}</ref> <ref name="Cavalier-Smith 2004">{{cite Q|Q29399107}}</ref> <ref name="Clarck 2016">{{cite Q|Q117487619}}</ref> </references> [[Kategorija:Celularna biologija]] [[Kategorija:Ćelijsko kretanje]] [[Kategorija:Mikrobiologija]] 8gdzep65k3ro2nygmkjjqb1jqhrhdss 0 4726989 42714345 2026-10-28T10:59:42Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Ameboflagelat]] 42714345 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ameboflagelat]] cxm3wb61kic6jjma9martts9krtzf7e